Advies over de consequenties op de
lange termijn van het oprichten van een
alternatief tribunaal om de misdaad
van agressie te berechten en andere
mogelijkheden om de Russische
president Poetin te berechten
Advies 45, 24 januari 2024

Leden Commissie van advies
inzake volkenrechtelijke vraagstukken
Voorzitter

Prof. mr. dr. C. (Cedric) Ryngaert

Vicevoorzitter

Mr. dr. R. (Rosanne) van Alebeek

Leden

Prof. mr. dr. D.A. (Daniëlla) Dam-de Jong
Mr. dr. G.R. (Guido) den Dekker
Mr. dr. B. (Bibi) van Ginkel
Mr. dr. A.J.J. (André) de Hoogh
Mr. dr. R.S.J. (Rutsel) Martha
Mr. A.E. (Annebeth) Rosenboom
Prof. mr. dr. E. (Elies) van Sliedregt
Prof. mr. dr. J.M.F. (Jan) Wouters

Secretaris

K.E. (Kirsten) van Loo LLM

Dit advies is tot stand gekomen met dank aan prof. mr. dr. J.E. (Janne) Nijman, lid van de Adviesraad
Internationale Vraagstukken (AIV) en voorzitter van de Commissie Mensenrechten van de AIV.
Postbus 20061
2500 EB Den Haag
T: 070 - 348 5011
E: cavv@minbuza.nl

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

2

Inhoudsopgave
Introductie

4

―1

Welke mogelijkheden biedt het
internationaal recht om de Russische
misdaden in Oekraïne te vervolgen? 5
―2

Welke verschillende alternatieven
zijn er om de Russische president
Poetin te vervolgen?

6

―3

Wat is de mogelijke toegevoegde
waarde of noodzaak van een
alternatief tribunaal inzake het
misdrijf agressie?

6

―4

Wat is het nut en de noodzaak om
het Statuut van Rome te amenderen
op artikel 15bis zodat het
Internationaal Strafhof ook
rechtsmacht kan uitoefenen over
betrokken individuen t.a.v. agressie
gepleegd door een staat die geen
partij is bij het Statuut, maar op het
grondgebied van een staat die dat
wel is?

8

―5

Wat zijn de consequenties voor de
internationale rechtsorde van het
oprichten van een agressietribunaal
(in welke vorm dan ook)? Wat zijn
de verwachte effecten op het
functioneren van het Internationaal
Strafhof in het bijzonder?

10

Afsluiting en advies

11

Eindnoten

12

Lijst van afkortingen

15

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

3

Introductie
Op 17 oktober 2023 heeft de Tweede Kamer advies gevraagd aan de Commissie van advies inzake
volkenrechtelijke vraagstukken (CAVV) inzake de consequenties op de lange termijn van het oprichten
van een alternatief tribunaal om de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om
de Russische president Poetin te berechten. Meer in het bijzonder verzoekt de Tweede Kamer de CAVV:
			(1) een beschrijving van de verschillende alternatieven rond de mogelijkheden die het 		
		 internationaal recht biedt om de Russische misdaden in Oekraïne te vervolgen;
			

(2) een beschrijving van de verschillende alternatieven om president Poetin te vervolgen;

			

(3) duiding van de mogelijke toegevoegde waarde of noodzaak van een alternatief tribunaal
		 inzake de misdaad van agressie;

			 (4) duiding van het nut en de noodzaak om het Statuut van Rome te amenderen op artikel
					15bis zodat het Internationaal Strafhof ook rechtsmacht kan uitoefenen over agressie
					 gepleegd door een staat die geen partij is bij het Statuut, maar op het grondgebied van
					 een staat die dat wel is.
			(5) analyse van de consequenties op de internationale rechtsorde van het oprichten van
een agressietribunaal (in welke vorm dan ook) met een specifieke focus op de verwachte
		 effecten op het functioneren van het Internationaal Strafhof in het bijzonder.
De CAVV houdt de volgorde van deze vragen aan in dit advies. Zij bouwt daarbij verder op haar
advies nr. 40 uit 2022 over uitdagingen bij de berechting van het misdrijf agressie (rechtsmacht en
immuniteiten).

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

4

―1
Welke mogelijkheden biedt het internationaal recht
om de Russische misdaden in Oekraïne te vervolgen?
Russische misdrijven in Oekraïne, of meer
algemeen internationale misdrijven die in de
oorlog tussen Rusland en Oekraïne worden
gepleegd (door welke partij ook), kunnen
zowel door het Internationaal Strafhof (ISH) als
nationale rechtbanken strafrechtelijk worden
onderzocht. Agressie is bij uitstek een misdrijf dat
door een internationaal hof wordt berecht. Het
ISH heeft echter geen rechtsmacht over de door
Rusland gepleegde agressie jegens Oekraïne.
Hoewel Rusland noch Oekraïne partij zijn bij het
Statuut van Rome van het ISH, heeft Oekraïne
in 2014 en 2015 twee verklaringen afgelegd in
overeenstemming met artikel 12, lid 3 van het
Statuut waarin het de rechtsmacht van het ISH
aanvaardt ten aanzien van misdrijven gepleegd
op zijn grondgebied sinds 21 november 2013.
Op 2 maart 2022 heeft de Aanklager van het
ISH een onderzoek geopend met betrekking tot
mogelijke oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de
menselijkheid of genocide gepleegd in Oekraïne
sinds 21 november 2013. Op 17 maart 2023
heeft het ISH (de Kamer van vooronderzoek)
aanhoudingsbevelen uitgevaardigd tegen
Vladimir Poetin, president van de Russische
Federatie, alsook tegen Maria Lvova-Belova,
kinderombudsman van de Russische Federatie.1
Het ISH was van oordeel dat er redelijke gronden
zijn om aan te nemen dat deze verdachten
verantwoordelijkheid dragen voor het
onrechtmatig deporteren en overbrengen van
kinderen uit bezette Oekraïense gebieden naar
Rusland, wat als een oorlogsmisdrijf geldt. Het
is niet uitgesloten dat er aanhoudingsbevelen
(geheim dan wel openbaar) tegen andere
personen alsmede voor nog andere misdrijven
zullen volgen.
Het ISH kan alle oorlogsmisdrijven, misdrijven
tegen de menselijkheid en daden van genocide
vervolgen die in Oekraïne zijn gepleegd. Echter,
zoals de CAVV reeds aangaf in advies nr. 40,
kan het ISH geen rechtsmacht uitoefenen met
betrekking tot de door Rusland gepleegde
agressie tegen Oekraïne.2 De regels ten aanzien
van rechtsmacht over agressie wijken af van
het systeem dat geldt voor de andere misdrijven
waarover het ISH rechtsmacht heeft. Het misdrijf

agressie kan alleen berecht worden wanneer de
staat die verantwoordelijk is voor de agressie
partij is bij het Statuut, daarnaast separaat de
rechtsmacht van het Hof over agressie heeft
aanvaard3 dan wel geen opt-outverklaring
heeft neergelegd bij de griffie4, of wanneer
de Veiligheidsraad de situatie aangeeft bij de
Aanklager.5 De CAVV wees er in advies nr. 40 op
dat, omdat Rusland geen partij is bij het Statuut
van Rome en omdat doorverwijzing door de VN
Veiligheidsraad op een Russisch veto zal stuiten,
berechting door het ISH van de personen die
verantwoordelijk zijn voor het Russische besluit
om over te gaan tot agressieve oorlogsvoering
geen reële optie is. Om deze personen te
berechten zou eventueel een apart tribunaal
kunnen worden opgericht, waarover meer in
paragraaf 3.
In Oekraïne gepleegde misdrijven kunnen
uiteraard ook door Oekraïne zelf worden
berecht. Oekraïense aanklagers en onderzoekers
hebben intussen al talloze oorlogsmisdrijven
gedocumenteerd die beweerdelijk zijn gepleegd
door Russische troepen in Oekraïne; ook zijn al
meerdere personen door Oekraïense rechtbanken
vervolgd voor oorlogsmisdrijven en agressie.6
Verder kunnen andere landen dan Oekraïne,
op basis van het beginsel van het (actief
of passief) personaliteitsbeginsel of het
universaliteitsbeginsel, in Oekraïne gepleegde
internationale misdrijven berechten. Zo zou
Rusland president Poetin kunnen vervolgen
op basis van het actief personaliteitsbeginsel
(nationaliteitsbeginsel) of het (subjectieve)
territorialiteitsbeginsel, al acht de CAVV die
kans, om evidente redenen, vooralsnog klein.
Verschillende staten zijn verder een onderzoek
naar in Oekraïne gepleegde misdrijven gestart op
basis van het universaliteitsbeginsel.7 De meeste
staten (waaronder Nederland) vereisen in dat
geval wel dat de verdachte op het grondgebied
aanwezig is, voordat rechtsmacht kan worden
uitgeoefend.
In advies nr. 40 gaf de CAVV reeds aan dat
verschillende visies bestaan over het uitoefenen
van rechtsmacht over het misdrijf agressie op
nationaal niveau. Het kabinet heeft gesteld,
daarin overigens steunend op de CAVV, dat er
meerdere gronden zijn voor de uitoefening van
rechtsmacht - met inbegrip van territoriale en

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

5

universele rechtsmacht - over internationale
misdrijven, waaronder het misdrijf agressie.8
Op basis van dit standpunt zouden Oekraïne en
andere landen ook rechtsmacht over agressie
kunnen uitoefenen. Overigens bestaat in
Nederland op basis van de Wet Internationale
Misdrijven universele rechtsmacht over agressie
(voor zover de verdachte op het grondgebied
aanwezig is).9

―2
Welke verschillende alternatieven zijn er om de
Russische president Poetin te vervolgen?
Zoals in paragraaf 1 uiteengezet, heeft het ISH
reeds een aanhoudingsbevel tegen president
Poetin uitgevaardigd. Voor het ISH is een beroep
op immuniteit niet mogelijk.10 De beroepskamer
van het ISH heeft in 2019 geoordeeld dat deze
regel ook geldt voor staatshoofden van staten die
geen partij zijn bij het Statuut van het ISH, omdat
de regel van internationaal-gewoonterechtelijke
aard is.11 De CAVV was in advies nr. 40 niet
overtuigd van het gewoonterechtelijke bestaan
van deze regel.12 Het is echter onwaarschijnlijk
dat het ISH terug zal komen op zijn beslissing.
Het ISH kan derhalve rechtsmacht uitoefenen
over president Poetin, wat ook blijkt uit de
uitvaardiging van het aanhoudingsbevel tegen
hem. Aangezien in absentia rechtszaken niet
mogelijk zijn voor het ISH, is het echter maar
de vraag of Poetin ooit voor het ISH berecht zal
worden. Daarvoor is vereist dat hij door een staat
wordt aangehouden en overgedragen aan het
ISH, indien hij niet vrijwillig verschijnt.13
In beginsel kan president Poetin niet voor
nationale rechtbanken, van Oekraïne dan
wel een ander land, worden vervolgd. Dat
volgt uit de beslissing van het Internationaal
Gerechtshof (IGH) in de zaak Arrest
Warrant, waarin het Hof stelde dat zittende
staatshoofden, regeringsleiders en ministers
van buitenlandse zaken onschendbaar zijn en
absolute persoonlijke immuniteit genieten van
de strafrechtelijke jurisdictie van buitenlandse
staten, ook als het vervolging van internationale
misdrijven betreft.14 Zodra Poetin geen president
meer is, kan hij mogelijk wél vervolgd worden
voor de rechtbanken van een andere staat
omdat hij in dat geval geen persoonlijke

immuniteit geniet. In advies nr. 43 uit 2023 heeft
de CAVV gesteld dat functionele immuniteit van
buitenlandse staatsfunctionarissen niet van
toepassing is op misdrijven onder internationaal
recht waarvoor individuele aansprakelijkheid
en universele rechtsmacht onder internationaal
gewoonterecht aanvaard zijn,15 al heeft de CAVV
in advies nr. 40 in 2022 ook gesignaleerd dat
universele jurisdictie over agressie controversieel
is.16 De International Law Commission (ILC)
neemt (voorlopig) de positie in dat functionele
immuniteit niet van toepassing zou moeten zijn
op internationale misdrijven, zij het dat er binnen
de ILC hierover onenigheid bestaat en de ILC de
uitzondering op immuniteit kennelijk niet van
toepassing acht op het misdrijf agressie.17 Een
en ander zou in ieder geval kunnen betekenen
dat Poetin (na afloop van zijn ambtstermijn)
geen beroep op functionele immuniteit toekomt
in geval van vervolging voor besluiten die tot
internationale misdrijven hebben geleid.
Voor het misdrijf agressie zou Poetin ook
voor een internationaal of hybride (nationaal/
internationaal) tribunaal kunnen worden berecht.
Een aantal, vooral westerse landen denkt na
over de oprichting van een dergelijk tribunaal.
Paragraaf 3 gaat hierop verder in.

―3
Wat is de mogelijke toegevoegde waarde of noodzaak
van een alternatief tribunaal inzake het misdrijf
agressie?
De CAVV heeft de onmogelijkheid van het ISH om
rechtsmacht over agressie uit te oefenen in geval
van de agressie van Rusland tegen Oekraïne als
een ‘lacune’ omschreven.18 Ook het kabinet is van
oordeel dat er inzake berechting van agressie
een lacune bestaat ten aanzien van de situatie
in Oekraïne; het kabinet geeft daarbij aan zich
ervoor in te zetten ‘om andere mogelijkheden van
berechting van het misdrijf agressie te verkennen,
bijvoorbeeld via een speciaal agressietribunaal.’19
Hoewel het ISH andere in Oekraïne begane
misdrijven (met name oorlogsmisdrijven) kan
vervolgen en reeds vervolgt, heeft een vervolging
van de Russische agressie tegen Oekraïne door
een alternatief tribunaal belangrijke toegevoegde
waarde. Met name geeft de oprichting van een

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

6

dergelijk tribunaal het signaal af dat het verbod
op het gebruik van geweld in de tussenstatelijke
betrekkingen, zoals neergelegd in artikel 2, lid 4
van het Handvest van de Verenigde Naties, niet
ongestraft geschonden kan worden. Vervolging
van agressie – een ernstige schending van artikel
2, lid 4 - verstevigt dit geweldsverbod en kan
een afschrikkend effect hebben op toekomstige
vormen van agressie. Vervolging van agressie
dwingt de agressor er ook toe rekenschap af te
leggen voor allerlei leed dat niet als zodanig als
een ander internationaal misdrijf kwalificeert,
bijvoorbeeld het leed (dood, verwonding)
berokkend aan Oekraïense strijders (die legitieme
doelwitten zijn op basis van het internationaal
humanitair recht).20
De CAVV is zich er van bewust dat – met name
westerse - pleitbezorgers van een speciaal
agressietribunaal voor Rusland zich blootstellen
aan beschuldigingen van hypocrisie, nu eerdere
vermeende daden van agressie, zoals onder
meer gepleegd door westerse mogendheden,
niet werden vervolgd. Dat deze daden in het
verleden niet werden vervolgd, betekent voor
de CAVV echter niet dat straffeloosheid voor
het misdrijf agressie de norm zou moeten
zijn. Integendeel, zeker nu er (sinds 2010) een
duidelijke definitie van agressie bestaat in artikel
8bis van het ISH-Statuut, kan de oprichting van
een agressietribunaal voor Rusland de weg
bereiden voor een meer consistente vervolging
van agressie, door welke staat ook begaan, alsook
voor de verruiming van de rechtsmacht van het
ISH over het misdrijf agressie (zie paragraaf 4).
De oprichting van dit tribunaal kan derhalve een
belangrijk precedent scheppen, in samenhang
met amendering van het ISH-Statuut. Mocht het
ISH ook in de toekomst geen rechtsmacht hebben
over bepaalde daden agressie, ligt de oprichting
van ad hoc tribunalen voor deze daden opnieuw
in de rede. De CAVV wijst er wel op dat het voor
de integriteit en geloofwaardigheid van het
internationaal recht nodig is dat Nederland zich
hard maakt voor vervolging van agressie door
een ad hoc tribunaal ook als de agressor een
bondgenoot is.
Een agressietribunaal kan de vorm aannemen
van een volledig internationaal tribunaal dan
wel een ‘hybride’ tribunaal, dat wil zeggen
een tribunaal met zowel een internationale

als nationale component, dat wordt opgericht
binnen de bestaande gerechtelijke structuur
van een staat, dat uit internationale en
nationale rechters en aanklagers bestaat, en
internationaal recht toepast.21 De CAVV spreekt
zich in dit advies niet uit over de precieze
vorm van een agressietribunaal. Wel wijst ze
erop, zoals uiteengezet in advies nr. 40, dat
een internationaal tribunaal ‘dat niet mede is
opgericht door de thuisstaat van een verdachte
en dat een hoofdstuk VII VN Handvest-basis
ontbeert, de persoonlijke immuniteit van
staatshoofden, regeringsleiders en ministers
van buitenlandse zaken moet respecteren.’22
De CAVV gaf in dat advies niettemin aan dat
Nederland kan inzetten op de ontwikkeling van
een nieuwe regel die bepaalt dat persoonlijke
immuniteiten niet gelden voor (een grotere groep)
internationale tribunalen, waarbij het belangrijk
is ook in te zetten op een onderscheidende
en beperkende definitie van ‘internationaal
tribunaal’.23 Potentieel zou ook een hybride
tribunaal als een internationaal tribunaal
kunnen kwalificeren. Daarbij is wel vereist
dat de relevante rechtspraktijk van staten ten
faveure van deze rechtsontwikkeling voldoende
uitgebreid, representatief en consistent is. Dit
betekent concreet dat een grote meerderheid van
de staten binnen de internationale gemeenschap
deze ontwikkeling op juridische gronden dient
te steunen.24 Indien de rechtsontwikkeling
haar beslag niet krijgt, blijft de persoonlijke
immuniteit, van met name de Russische
president, gelden. Dit neemt niet weg dat een
agressietribunaal wel andere personen – die geen
persoonlijke immuniteit genieten - kan vervolgen.
In advies nr. 40 verwees de CAVV onder meer
naar de assistent-voorzitter van de nationale
veiligheidsraad, alsook (hoge) officieren in de
strijdkrachten die betrokken zijn bij de planning,
voorbereiding en coördinatie van de daad van
agressie tegen Oekraïne.25
De kans dat eventuele Russische verdachten
ook daadwerkelijk zullen verschijnen voor een
hybride tribunaal is (vooralsnog) klein. Het
oprichten van een dergelijk tribunaal is echter
niet louter een daad van politieke symboliek:
het uitvaardigen van een aanhoudingsbevel kan
immers de internationale bewegingsruimte van
verdachten beperken, aangezien zij landen zullen
willen vermijden die hen mogelijk aanhouden en

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

7

overdragen aan het tribunaal.26 Verder is het niet
uitgesloten27 dat verdachten in hun afwezigheid
(in absentia) worden berecht voor een hybride
tribunaal.28

het belang van het wel of niet ratificeren32 van de
agressie-amendementen (vergt rechtsmacht van
het ISH ratificatie door zowel de agressorstaat of
(ook) de slachtofferstaat?) besloten de staten in
Kampala tot deze opt-outmogelijkheid.

―4
Wat is het nut en de noodzaak om het Statuut
van Rome te amenderen op artikel 15bis zodat
het Internationaal Strafhof ook rechtsmacht kan
uitoefenen over betrokken individuen t.a.v. agressie
gepleegd door een staat die geen partij is bij het
Statuut, maar op het grondgebied van een staat
die dat wel is?

Ten derde is afstemming met de VN
Veiligheidsraad vereist alvorens de Aanklager
kan overgaan tot een proprio motu onderzoek.
Er was in Kampala onenigheid over de rol van
de VN Veiligheidsraad bij de verwijzing van een
daad van agressie naar het ISH. Een aantal staten
was van oordeel dat alleen de Veiligheidsraad
een daad van agressie mag verwijzen naar
het ISH.33 Andere staten wilden niet dat de
Veiligheidsraad zo’n ‘filterrol’ zou hebben, althans
niet als enige. Uiteindelijk is de uitkomst van de
onderhandelingen in Kampala geweest dat zowel
de Veiligheidsraad als de verdragspartijen en de
Aanklager proprio motu een situatie van agressie
kunnen verwijzen naar het ISH. Wel geldt een
extra drempel voor een verwijzing door een staat
of de Aanklager proprio motu. Voordat het ISH
rechtsmacht kan uitoefenen over agressie, dient
de Kamer van vooronderzoek toestemming te
geven.34 Daarnaast dient de Aanklager zich ervan
te vergewissen dat de VN Veiligheidsraad niet
reeds een daad van agressie heeft vastgesteld.35
Hiermee wordt de belangrijke rol van de VN
Veiligheidsraad erkend met betrekking tot het in
het VN Handvest neergelegde geweldsverbod.

Voor oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de
menselijkheid en genocide geldt dat staten die
partij zijn bij het ISH automatisch rechtsmacht
aanvaarden.29 Het ISH heeft rechtsmacht
wanneer het misdrijf is gepleegd door een
onderdaan van een staat die partij is bij het
Statuut, dan wel wanneer het misdrijf is gepleegd
op het grondgebied van een staat die partij is bij
het Statuut.30 Dit laatste betekent dat wanneer
misdrijven zijn gepleegd door onderdanen van
een staat die geen partij is bij het Statuut op het
territoir van een staat die wel partij is, het ISH
rechtsmacht heeft. Kortom, de regeling heeft
derdenwerking voor betrokken individuen.
In de aanloop naar de Herzieningsconferentie
in Kampala in 2010 konden staten het niet eens
worden over toepasselijkheid van deze ‘reguliere’
rechtsmachtsregeling op het misdrijf agressie.
De Assembly of States Parties (ASP) besloot
uiteindelijk voor agressie op een aantal punten
van de reguliere regeling af te wijken.
Allereerst is genoemde derdenwerking
uitgesloten voor agressie in artikel 15bis, lid 5
van het Statuut.31
Ten tweede is een opt-outmogelijkheid
gecreëerd voor staten die partij zijn bij het
ISH in artikel 15bis, lid 4. Door het neerleggen
van een verklaring bij de griffie kan een staat
die partij is bij het Statuut vooraf verklaren
dat hij rechtsmacht van het ISH over agressie
niet aanvaardt. Met name vanwege de
onduidelijkheid over de strekking van territoriale
rechtsmacht over agressie (rechtsmacht van de
agressorstaat of (ook) van de slachtofferstaat?) en

De Kampala-aanpassingen van het Statuut zijn
als een ‘package deal’ aangenomen en in werking
getreden op 17 juli 2018.36
Tot op heden is er discussie over de Kampalaamendementen en het rechtsmachtsregime
voor agressie. Deze concentreert zich op de
interpretatie van de opt-outregeling, neergelegd
in artikel 15bis, lid 4 Statuut van Rome en de
amendementenregeling van artikel 121, lid 5,
tweede zin van het Statuut van Rome. Een groep
staten hangt de ‘enge interpretatie’ aan. Deze
houdt in dat zelfs zonder een opt-outverklaring
het ISH geen rechtsmacht heeft over agressie.
Pas wanneer zowel de staat wiens onderdaan
agressie heeft gepleegd als de staat op wiens
grondgebied agressie is gepleegd de Kampalaamendementen heeft geratificeerd, heeft het ISH
rechtsmacht. Dus het ISH heeft geen rechtsmacht
over agressie gepleegd door onderdanen van een

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

8

staat als het Verenigd Koninkrijk, dat weliswaar
geen opt-outverklaring heeft neergelegd, maar
dat evenmin is overgegaan tot ratificatie van de
Kampala-amendementen. Een andere (grotere)
groep staten hangt de ‘ruime interpretatie’
aan. Deze houdt in dat zolang de agressor staat
geen opt-outverklaring heeft neergelegd en de
Kampala-amendementen zijn geratificeerd door
óf de agressorstaat óf de slachtofferstaat, het
ISH rechtsmacht heeft over agressie. Anders
gezegd, non-ratificatie door de agressorstaat
(die geen opt-outverklaring heeft neergelegd)
kan rechtsmacht van het ISH over agressie niet
blokkeren als de slachtofferstaat wel de Kampalaamendementen heeft geratificeerd.
Staten die de enge interpretatie aanhangen,
persisteren in hun positie en wijzen op het
klassieke verdragsrechtelijke principe van de
‘consent to be bound’. In de ASP-resolutie die
rechtsmacht over agressie activeert, wordt
uiteindelijk de verklaring opgenomen dat ‘in
the case of a State referral or proprio motu
investigation the Court shall not exercise its
jurisdiction regarding a crime of aggression when
committed by a national or on the territory of a
State Party that has not ratified or accepted these
amendments.’37 Tegelijkertijd benadrukt de ASP
in dezelfde verklaring dat rechters onafhankelijk
zijn.38 De eerste verklaring wordt gezien als een
concessie aan de staten die de enge interpretatie
aanhangen terwijl de daaropvolgende verklaring,
over de onafhankelijkheid van rechters, wordt
gezien als een gebaar naar de groep staten die
de ruime interpretatie aanhangt. De CAVV meent
dat deze discussie op het niveau van de ASP moet
worden opgelost en niet aan de rechter moet
worden overgelaten.
Het afwijkende en beperkte rechtsmachtsregime
dat sinds de aangenomen amendementen geldt
voor agressie wordt als knellend ervaren en
staat ter discussie sinds de oorlog in Oekraïne.
Belangenorganisaties en denktanks stellen
voor een nieuw artikel 15bis, lid 4 en lid 5 aan
te nemen dat via een verwijzing naar artikel
12 aansluit bij de reguliere regeling van het
Statuut van Rome.39 In feite wordt voorgesteld
laatstgenoemde regeling te kopiëren en deze
in te voegen, ter vervanging van de leden 4 en
5 van de huidige bepaling.40 Zowel het Global
Institute for the Prevention of Aggression (GIPA)41

als Parliamentarians for Global Action42 stellen
voor om artikel 15bis, lid 5, dat ‘derdenwerking’
voor niet-verdragspartijen uitsluit, te schrappen.
Ten behoeve van een gelijkschakeling van
agressie met de andere misdrijven is het gewenst
deze bepaling te verwijderen. Het ISH heeft
ondertussen ervaring met het uitoefenen van
rechtsmacht over onderdanen van staten die
geen partij zijn bij het Statuut. Van belang is
wel dat het voorstel van amendering de status
quo respecteert van staten die rechtsmacht over
agressie niet hebben geaccepteerd.43
Verruiming en harmonisatie van de
rechtsmachtsregeling over agressie is belangrijk
voor de opdracht van het ISH, om ‘een einde te
maken aan de straffeloosheid van de daders van
deze misdrijven en daardoor bij te dragen aan
het voorkomen van dergelijke misdrijven.’44 Deze
opdracht ziet op alle misdrijven. Wijziging van de
huidige beperkte rechtmachtsregeling die geldt
voor agressie is van belang om agressie, lange tijd
‘the odd one out’, op gelijke voet te behandelen
met oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de
menselijkheid en genocide. Nederland doet dat
door universele rechtsmacht te vestigen over
agressie.
Agressie is een ‘leadership crime’, een misdrijf dat
doorgaans zal worden gepleegd als onderdeel van
officieel beleid. De CAVV meent dat het ISH voor
agressie niet zozeer een ‘last resort court’, maar
een ‘preferred court’ dient te zijn.
Harmonisatie van de rechtsmachtsregeling in
het Statuut van Rome neemt ook het probleem
van onenigheid over de betekenis van artikel
15bis, lid 4 weg. In feite codificeert het de ‘ruime
interpretatie’ terwijl de opt-outmogelijkheid
wordt weggenomen. Het ISH heeft daarmee
rechtsmacht over agressie als de slachtofferstaat
partij is bij het Statuut en deze de Kampalaamendementen heeft geratificeerd of aanvaard,
dan wel via een afzonderlijke verklaring
rechtsmacht van het ISH over agressie heeft
aanvaard.45
Het voorgaande in acht nemend, meent de CAVV
dat het nut en de noodzaak van aanpassing
van artikel 15bis gevonden kan worden in de
omstandigheid dat het agressie gelijkschakelt
aan de andere internationale misdrijven en

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

9

onenigheid over de huidige rechtsmachtsregeling
voor agressie beëindigt.

―5
Wat zijn de consequenties voor de internationale
rechtsorde van het oprichten van een
agressietribunaal (in welke vorm dan ook)? Wat zijn
de verwachte effecten op het functioneren van het
Internationaal Strafhof in het bijzonder?
Zoals de CAVV reeds in advies nr. 40 duidelijk
heeft gemaakt, zal het oprichten van een
agressietribunaal (in welke vorm dan ook) de
aloude kritiek van selectieve toepassing van
het recht mogelijk versterken.46 Daarnaast kan
oprichting van een agressietribunaal worden
gezien als een ondermijning van het ISH en een
verdere fragmentatie van de internationale
strafrechtspleging. Dat de 22e vergadering van
de ASP die op 4 december 2023 in New York van
start is gegaan, in het teken staat van uniforme
handhaving van het recht is tekenend.

aangegeven, een mogelijk agressietribunaal
kan ook als een tussenstap naar, of zelfs als een
verlengstuk49 van, het ISH worden gezien. Hoe
dan ook, de CAVV benadrukt het belang van het
maken van afspraken over samenwerking en een
werkverdeling tussen een mogelijk op te richten
agressietribunaal en het ISH.50 Dit is essentieel
om de unieke en belangrijke plaats van het ISH
in het internationale strafrecht te waarborgen en
bestendigen.
Tot slot benadrukt de CAVV dat het steunen van
de amendering, en daarmee verruiming51 van
de rechtsmachtsregeling over agressie in het
Statuut van Rome consequenties kan hebben voor
Nederland. Bij deelname aan operaties die niet
als zelfverdediging in de zin van het VN Handvest
zijn te kwalificeren, dan wel zonder machtiging
van de VN Veiligheidsraad worden uitgevoerd,
lopen Nederlandse overheidsfunctionarissen
mogelijk een risico; ze kunnen worden vervolgd
voor agressie. Het onderstreept eens te meer
het belang van een adequaat volkenrechtelijk
mandaat bij deelname aan militaire operaties.52

De CAVV meent dat het steunen van een initiatief
tot oprichting van een agressietribunaal gepaard
dient te gaan met het steunen van voorstellen
tot amendering van de rechtsmachtsregeling
voor agressie bij het ISH. Deze amendering zal
vervolging van president Poetin niet per se
mogelijk maken bij het ISH vanwege artikel 24,
lid 1 van het Statuut (verbod van terugwerkende
kracht).47 Het speciale of hybride tribunaal
benaderen als een tussenstap, een initiatief om
een lacune te vullen in afwachting van volledige
rechtsmacht van het ISH naast amendering
(tweesporenbeleid), versterkt de legitimiteit
van het agressietribunaal. Dit tweesporenbeleid
versterkt ook het ISH dat uiteindelijk het meest
geschikte instituut is voor de vervolging en
berechting van het misdrijf agressie.
Er is scepsis met betrekking tot oprichting van
een agressietribunaal. De Aanklager van het
ISH meent dat staten zich vooral moeten richten
op bestaande internationale hoven in plaats
van een nieuw op te richten tribunaal.48 Deze
houding is te begrijpen tegen de achtergrond
van het mogelijk negatieve effect van oprichting
van een agressietribunaal op het ISH, met
name het risico op verminderde (financiële)
steun voor het Strafhof. Echter, zoals reeds

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

10

Afsluiting en advies
In dit advies is de CAVV ingegaan op de
mogelijkheden om de Russische president
Poetin te berechten, alsook op de consequenties
op de lange termijn van het oprichten van een
alternatief tribunaal voor agressie, in het licht
van het Statuut van Rome van het Internationaal
Strafhof (ISH).

nieuwe regel die bepaalt dat persoonlijke
immuniteiten niet gelden voor (een grotere
groep) internationale tribunalen, maar om
een regel van internationaal recht te wijzigen
is steun, op juridische gronden, door een
grote meerderheid van de statengemeenschap
nodig.

De Tweede Kamer heeft vijf vragen aan de CAVV
voorgelegd. Het advies van de CAVV kan als volgt
worden samengevat:

4. Aanpassing van artikel 15bis van het Statuut
van Rome verruimt de mogelijkheid van het
ISH om agressie te vervolgen en te berechten,
en versterkt het mandaat van het ISH. Agressie
wordt met deze wijzigingen gelijkgeschakeld
aan de andere internationale misdrijven.
Aanpassing van artikel 15bis beëindigt de
onenigheid over de interpretatie van de
huidige rechtsmachtsregeling voor agressie.

1. In Oekraïne begane oorlogsmisdrijven,
misdrijven tegen de menselijkheid of
genocide kunnen zowel door het ISH als door
individuele staten worden berecht, op basis
van het territorialiteits-, personaliteits- of
universaliteitsbeginsel. Het ISH heeft geen
rechtsmacht over de door Rusland begane
agressie tegen Oekraïne. Staten hebben
dergelijke rechtsmacht wel, op basis van de
genoemde beginselen.
2. De Russische president Poetin kan worden
vervolgd voor het ISH, althans volgens het ISH
zelf. Zolang Poetin staatshoofd is, kan hij niet
vervolgd worden voor nationale rechtbanken.
Na afloop van zijn ambtstermijn kan hij
mogelijk wel vervolgd worden voor nationale
rechtbanken.
3. De oprichting van een ad hoc
agressietribunaal voor de Russische agressie
verstevigt het interstatelijk geweldsverbod
en kan de weg bereiden voor een meer
consistente vervolging van agressie, door
welke staat ook begaan, alsook voor de
verruiming van de rechtsmacht van het ISH
over het misdrijf agressie. Voor de integriteit
en geloofwaardigheid van het internationaal
recht is het wel nodig dat Nederland zich
nu en in de toekomst ook hard maakt voor
vervolging van agressie door een ad hoc
agressietribunaal, ook als de agressor een
bondgenoot is. Persoonlijke immuniteit
vormt naar huidig internationaal recht
een obstakel voor de vervolging van Poetin
voor een dergelijk tribunaal. Nederland kan
wel inzetten op de ontwikkeling van een

5. Het initiatief tot oprichting van een
agressietribunaal kan een positief effect
hebben op het functioneren van het ISH
zolang het gepaard gaat met het steunen
van voorstellen tot amendering van de
rechtsmachtsregeling voor agressie in
het Statuut van Rome. Een op te richten
agressietribunaal dient te worden beschouwd
als een tussenstap, een initiatief om een lacune
te vullen, totdat het ISH - via amendering van
het Statuut van Rome - rechtsmacht heeft over
agressie. Dit tweesporenbeleid versterkt het
vertrouwen in het ISH dat uiteindelijk het
meest geschikte instituut is voor de vervolging
en berechting van het misdrijf agressie. Mocht
een agressietribunaal worden opgericht, dan is
het belangrijk dat afspraken over coördinatie
en een werkverdeling met het ISH worden
gemaakt. Het steunen van de amendering van
de rechtsmachtsregeling over agressie in het
Statuut van Rome kan consequenties hebben
voor Nederland.

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

11

Eindnoten
1

40, 12 september 2022, voetnoot 81.
12

CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf

Zie ICC ‘Situation in Ukraine: ICC judges issue arrest

agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies nr.

warrants against Vladimir Vladimirovich Putin and

40, 12 september 2022, p. 14, 15.

Maria Alekseyevna Lvova-Belova’, 17 maart 2023,
https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-

13

Artikelen 58 en 89 Statuut van Rome.

14

IGH 14 februari 2002, Arrest Warrant of 11 April

icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimirvladimirovich-putin-and.

2000 (Democratic Republic of the Congo v. Belgium),
2

CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf

Judgment, I.C.J. Reports 2002, p. 3, par. 54.

agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies 40, 12
september 2022, p. 4.

15

CAVV, Advies inzake de ontwerpartikelen van de
International Law Commission over immuniteit van

3

Artikel 121, lid 5 Statuut van Rome inzake het

staatsfunctionarissen ten aanzien van buitenlandse

Internationaal Strafhof (hierna: Statuut van Rome).

strafrechtsmacht, Advies 43, 30 juni 2023, p. 35.

4

Artikel 15bis, lid 4 Statuut van Rome.

5

Artikel 15ter, lid 1 Statuut van Rome.

16

CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf
agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies nr.
40, 12 september 2022, p. 6, 7. Niettemin heeft
de CAVV hiervoor steun uitgesproken. Ook het

6

‘Ukraine’s Quest for Justice: A Conversation with

kabinet spreekt in haar reactie op dit advies steun

Prosecutor General Andriy Kostin’, Event transcript,

uit voor universele rechtsmacht over agressie.

Carnegie Endowment for International Peace,

Kabinetsreactie op CAVV advies 40, Kamerstukken II

26 september 2023; ‘Map of War Crimes Trials in

2023-2024, 36 410 V, nr. 13, p. 6, 7.

Ukraine’, JusticeInfo.Net Fondation Hirondelle, zie:
https://www.justiceinfo.net/en/109654-map-of-war-

17

crimes-trials-in-ukraine.html.

ILC, Report of the International Law Commission,
seventy-third session, VN Doc A/77/10 (2022), p.
194-286, artikel 7(1) (‘Immunity ratione materiae

7

Y.M. Dutton, ‘Prosecuting Atrocities Committed in

from the exercise of foreign criminal jurisdiction

Ukraine: A New Era for Universal Jurisdiction?’,

shall not apply in respect of the following crimes

55 Case W. Res. J. Int'l L. 391, 2023.

under international law: (a) crime of genocide; (b)
crimes against humanity; (c) war crimes; (d) crime

8

Kabinetsreactie op CAVV advies 40, Kamerstukken

of apartheid; (e) torture; (f) enforced disappearance.’

II 2023-2024, 36 410 V, nr. 13; CAVV, Uitdagingen bij

Er is discussie over de vraag of artikel 7 van

de berechting van het misdrijf agressie: rechtsmacht

toepassing zou moeten zijn op het misdrijf van

en immuniteiten, Advies nr. 40, 12 september 2022,

agressie.

p. 9.
18
9

Zie CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het

Art. 2, lid 1(a) juncto art. 8(b) Wet van 19 juni

misdrijf agressie: rechtsmacht en immuniteiten,

2003, houdende regels met betrekking tot ernstige

Advies nr. 40, 12 september 2022, p. 4,5.

schendingen van het internationaal humanitair
recht (Wet internationale misdrijven).

19

Kabinetsreactie op CAVV advies 40, Kamerstukken II
2023-2024, 36 410 V, nr. 13, p. 7.

10

Artikel 27 Statuut van Rome.
20

11

C. McDougall, ‘The Imperative of Prosecuting Crimes

ISH 6 mei 2019, Jordan Referral re Al-Bashir

of Aggression Committed against Ukraine’, Journal

Appeal, ICC-02/05-01/09 OA2, par. 113. Omdat de

of Conflict & Security Law, Vol. 28, No. 2, 2023, p. 226-

situatie in Soedan door de Veiligheidsraad naar

227; T. Dannenbaum, ‘A Special Tribunal for the

het ISH was verwezen, is het mogelijk dat de

Crime of Aggression?’, Journal of International

afwijzing van de immuniteit deels geënt is op een

Criminal Justice Vol. 20, No. 4, 2022, p. 863.

(bindende) resolutie van de Veiligheidsraad. Zie
CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf
agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies nr.

21

Zie voor een analyse van de verschillende opties:
K.J. Heller, ‘Options for Prosecuting Russian

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

12

Aggression Against Ukraine: A Critical Analysis’,

30

Artikel 12, lid 2 Statuut van Rome. Indien de

Journal of Genocide Research, 6 juli 2022, DOI:10.1

Veiligheidsraad een situatie verwijst, geldt dat het

080/14623528.2022.2095094; P.I. Labuda, ‘Making

ISH rechtsmacht heeft ongeacht of de staat partij is

Counter-Hegemonic International Law: Should a

bij het Statuut (art. 16 Statuut van Rome).

Special Tribunal for Aggression be International or
Hybrid?’, Just Security 19 september 2023.

31

Ten aanzien van een staat die geen partij is bij het
Statuut, bepaalt Artikel 15bis, lid 5 dat het ISH ‘zijn

22

CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf

rechtsmacht niet uit[oefent] ter zake van het misdrijf

agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies

agressie wanneer dit misdrijf door onderdanen van

nr. 40, 12 september 2022, p. 17. Zie ook A. de

die Staat of op zijn grondgebied wordt gepleegd.’

Hoogh, ‘Personal Immunities Redux before A
Special Tribunal for Prosecuting Russian Crimes

32

Voor de status van aanvaarding en ratificatie van

of Aggression: Resistance is Futile!’, EJIL:Talk!, 5

de amendementen zie: https://treaties.un.org/Pages/

januari 2024.

ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10b&chapter=18&clang=_en.

23

Ibid.
33

24

J. Trahan, ‘The Rome Statute’s Amendment on the

Eventueel zouden staten binnen de Algemene

Crime of Aggression: Negotiations at the Kampala

Vergadering van de VN hierover een standpunt

Review Conference’, 11 Int’l Crim. L.R. 49, 2011, p. 61.

kunnen innemen. Zie R. van Alebeek, L. van den
Herik, C. Ryngaert, ‘Prosecuting Russian Officials for

34

Art. 15bis, lid 8 Statuut van Rome. Een procedure die

the Crime of Aggression: What About Immunities?’,

overigens ook geldt voor proprio motu onderzoek bij

European Convention on Human Rights Law Review

de andere misdrijven (art. 15 Statuut van Rome).

4, 2023, p. 128.
35
25

26

Artikel 15bis, lid 6 Statuut van Rome. Zonder een

CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf

dergelijke vaststelling wacht de Aanklager tot zes

agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies nr.

maanden na kennisgeving aan de Veiligheidsraad,

40, 12 september 2022, p. 10.

alvorens over te gaan tot onderzoek naar agressie.

Zo woonde Poetin een BRICS-top in Zuid-Afrika

36

Resolution ICC-ASP/16/Res.5 on the Activation

wellicht niet in persoon bij uit vrees voor

of the Jurisdiction of the Court over the Crime

arrestatie op basis van het door het ISH tegen hem

of Aggression, 14 december 2017 (adopted by

uitgevaardigde aanhoudingsbevel. Zie ‘Why Putin

consensus at the ICC Assembly of States Parties).

is Dialing In to the BRICS Summit Rather than
Attending in Person’, Time Magazine 21 augustus

37

Resolution ICC-ASP/16/Res.5, 2017, par. 2.

38

Ibid., par. 3.

39

Zie J. Trahan, ‘Amending the Kampala Amendments:

2023.
27

J. Trahan, ‘Negotiating the Amendment on the Crime
of Aggression: Proceedings at the Kampala Review
Conference on the International Criminal Court’,

A Proposal to Harmonize the ICC’s Jurisdiction’,

11 Int’l Crim. L. Rev. 49, 2011; C. Kreβ en S. Barriga

Opinio Juris, 2 oktober 2023:

(eds.), The Crime of Aggression: A Commentary,

https://opiniojuris.org/2023/10/02/amending-the-

Cambridge University Press, Cambridge, 2017.

kampala-amendments-a-proposal-to-harmonizethe-iccs-jurisdiction/ met verwijzing naar het
voorstel van het Global Institute for the Prevention

28

Zie bijvoorbeeld artikel 22 van het Statuut van het

of Aggression (GIPA), Proposal for the Amendment

Speciaal Tribunaal voor Libanon. Ook werden in

of the Conditions under which the International

het MH17-proces in Nederland drie van de vier

Criminal Court exercises jurisdiction over the Crime

verdachten in absentia berecht. Zie https://www.

of Aggression, 9 september 2023, Annex 1, p. 2.

om.nl/onderwerpen/mh17-vliegramp/vervolging-enrechtszaak.

40

GIPA voorstel: Amendments to article 15 bis:
Exercise of jurisdiction over the crime of aggression

29

Artikel 12, lid 1 Statuut van Rome.

(State referral, proprio motu):

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

13

1. Article 15bis, paragraphs (4) and (5) are deleted.

en ratificatie van wijzigingen besproken onder

2. The following text is inserted after article 15 bis,

paragraaf 4 van dit advies. De oorlog kan nog jaren

paragraph (3) of the Statute:

voortduren.

4. The Court may, in accordance with article 12,
exercise jurisdiction over a crime of aggression if

48

In een interview met Nick Shifrin: ‘I think we

one or more of the following States have ratified

should focus on mobilizing what is already here,

or accepted the aggression amendments, or have

what already exists. But we can become rather self-

accepted the exercise of the jurisdiction of the Court

indulgent in creating things that we would like. I'd

over the crime of aggression in accordance with

rather focus on what we have and put it into action

paragraph 5:

effectively.’, PBS News Hour 22 maart 2022, zie:

(a) The State on the territory of which the

https://www.pbs.org/newshour/show/international-

conduct in question occurred or, if the crime was

criminal-courts-top-prosecutor-discusses-justice-for-

committed on board a vessel or aircraft, the State of

russian-war-crimes

registration of that vessel or aircraft;
(b) The State of which the person accused of the

49

In de woorden van David Scheffer ‘de facto

crime is a national.

extension’, zie D. Scheffer, ‘Forging a Cooperative

5. If the acceptance of a State that has not ratified

Relationship Between International Criminal Court

or accepted the aggression amendments, or

and a Special Tribunal for Aggression Against

which is not a Party to this Statute, is required

Ukraine’, Just Security 25 oktober 2022.

under paragraph 4, that State may, by declaration
lodged with the Registrar, accept the exercise

50

Ibid.

of jurisdiction by the Court over the crime of
aggression in accordance with article 12, paragraph

51

3.

Nu moeten immers beide staten die betrokken zijn
bij agressie, de slachtoffer-staat en de dader-staat, de
rechtsmacht van het ISH over agressie aanvaarden

41

42

43

Resolution ICC-ASP/16/Res.5 on the Activation

(zie tekst bij voetnoot 35). De voorgestelde

of the Jurisdiction of the Court over the Crime

amendering van het Statuut van Rome betekent dat

of Aggression, 14 december 2017 (adopted by

de reguliere rechtsmachtregeling op agressie van

consensus at the ICC Assembly of States Parties).

toepassing is; rechtsmacht geldt dan ‘automatisch’.

Parliamentarians for Global Action, Proposal to

52

Zie Commissie van onderzoek besluitvorming Irak,

Amend the Rome Statute Kampala Amendment on

Rapport Commissie van onderzoek besluitvorming

the Crime of Aggression, 20 februari 2023: https://

Irak (‘Commissie Davids’), Boom Amsterdam, 2010:

www.pgaction.org/news/proposal-to-amend-

https://actorenregister.nationaalarchief.nl/sites/

kampala-amendment-crime-of-aggression.html

default/files/2020-11/rapport-commissie-irak.pdf.

Voor de staten die wel de Kampala-amendementen
hebben geratificeerd zijn de wijzigingen van
toepassing vanaf het moment van inwerkingtreding
van rechtsmacht van de ISH over agressie: 17 juli
2018.

44

Preambule Statuut van Rome, alinea 5.

45

Zoals Oekraïne nu ook heeft gedaan met betrekking
tot rechtsmacht van het ISH over de andere
misdrijven.

46

CAVV, Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf
agressie: rechtsmacht en immuniteiten, Advies nr.
40, 12 september 2022, p. 16.

47

Dit pleit overigens voor een snelle amendering

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

14

Lijst van Afkortingen
ASP
Assembly of States Parties
CAVV		
Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken
GIPA
Global Institute for the Prevention of Aggression
ICC
International Criminal Court
IGH
Internationaal Gerechtshof
ILC
International Law Commission
ISH
Internationaal Strafhof
VN
Verenigde Naties

Advies over de consequenties op de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om
de misdaad van agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te berechten

15