Analyse van het antibioticumgebruik
over de periode 2013 t/m het 1ste halfjaar
van 2016
&
Karakteristieke eigenschappen van hoogen laaggebruikende bedrijven met
vleesvarkens
Rapport van het project ‘Bedrijfskenmerken, bedrijfsinrichting, diergezondheid en factoren
in kennis – houding – gedrag op zeugen- en vleesvarkensbedrijven met een laag versus een
hoog antibioticumgebruik’

GD projectnummer 4080104
Eindrapport
Niets uit deze rapportage mag gekopieerd of vermenigvuldigd worden zonder toestemming van
GD

Auteurs: Jobke van Hout, Manon Holstege
Projectleider: Hans Bultman
Eindverantwoordelijke: Manon Houben
Datum: 23 november 2017
In opdracht van / gesubsidieerd door: in opdracht van de POV en het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, gefinancierd door het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Inhoudsopgave
1.

VOORWOORD ....................................................................................................................................... 3

2.

LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN EN BEGRIPPEN ........................................................ 4

3.

SAMENVATTING .................................................................................................................................. 5

4.

INLEIDING ........................................................................................................................................... 11

5.

BEDRIJVEN MET VLEESVARKENS – HET VERLOOP VAN HET

ANTIBIOTICUMGEBRUIK & KENMERKEN............................................................................................. 13

5.1.
Verloop van het antibioticumgebruik bij vleesvarkens over 2013 t/m de 1ste helft van 2016
– SDa benchmarkwaarden ................................................................................................................. 13
5.1.1.

Resultaat verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – SDa benchmarkwaarden ........... 13

5.1.2.

Conclusie verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – SDa benchmarkwaarden ........... 14

5.2.
Verloop van het antibioticumgebruik bij vleesvarkens over 2013 t/m de 1ste helft van 2016
– percentielgrenzen ........................................................................................................................... 15
5.2.1.

Resultaat verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – percentielgrenzen...................... 16

5.2.2.

Conclusie verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – percentielgrenzen ..................... 17

5.3.
Algemene bedrijfskenmerken van structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven met
vleesvarkens over 2015 t/m de 1ste helft van 2016 ........................................................................... 18
5.3.1. Resultaten algemene bedrijfskenmerken structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven
met vleesvarkens ............................................................................................................................ 19
5.3.2. Conclusie algemene bedrijfskenmerken structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven
met vleesvarkens ............................................................................................................................ 22
6.

FACTOREN KENMERKEND VOOR STRUCTUREEL HOOG- EN LAAGGEBRUIKENDE

BEDRIJVEN MET VLEESVARKENS OP BASIS VAN ENQUÊTERING ................................................ 25

6.1.1.

Deelnemende bedrijven met vleesvarkens ...................................................................... 27

6.1.2.

Resultaten van factoren waarbij multivariabele analyse niet mogelijk was .................... 28

6.1.3.

Resultaten multivariabele analyse vleesvarkens .............................................................. 30

6.1.4. Conclusie factoren kenmerkend voor structureel hoog-/laaggebruikende bedrijven met
vleesvarkens ................................................................................................................................... 32
6.1.4.1.

Conclusie factoren waarbij multivariabele analyse niet mogelijk was ......................... 32

6.1.4.2.

Conclusie resultaten multivariabele analyse ................................................................ 33

7.

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ............................................................................................... 37

8.

LITERATUUR ...................................................................................................................................... 39

9.

ENQUÊTES VLEESVARKENS .......................................................................................................... 40

blz. 2 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

1.

Voorwoord

In deze rapportage worden de resultaten van het project ‘Bedrijfskenmerken, bedrijfsinrichting,
diergezondheid en factoren in kennis – houding – gedrag op zeugen- en vleesvarkensbedrijven met
een laag versus een hoog antibioticumgebruik’ gerapporteerd en bediscussieerd. Deze rapportage
betreft de resultaten van de varkensbedrijven met vleesvarkens. De resultaten van de
varkensbedrijven met zeugen/biggen zijn in een separate rapportage vermeld.
De auteurs willen de volgende organisaties en betrokkenen danken voor hun onmisbare inzet bij dit
project:
− De Stuurgroep van het project met vertegenwoordiging vanuit het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit, de Producenten Organisatie Varkenshouderij, Wageningen
Livestock Research, Autoriteit Diergeneesmiddelen en de Vakgroep Gezondheidszorg Varken
van de KNMvD.
− Kiwa CMR, DGB en de Stichting Geborgde Dierenarts voor het verstrekken van de gegevens;
− IDTS voor het anonimiseren van alle gegevens;
− Alle varkenshouders die in het kader van dit project benaderd zijn en/of deelgenomen
hebben;
− Chantal Steuten.

blz. 3 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

2.

Lijst van gebruikte afkortingen en begrippen

Gebruikte afkortingen:
95%BI
= het 95% BetrouwbaarheidsInterval
AB
= AntiBioticum
DAP
= DierenArtsenPraktijk
DDD
= Dier Dag Dosering
DGB
= De Groene Belangenbehartiger
GD
= Gezondheidsdienst voor Dieren
IKB
= Integrale Keten Beheersing
OR
= Odds Ratio
PC2
= Tweecijferig postcode gebied (eerste twee cijfers van de postcode)
SDa
= Autoriteit Diergeneesmiddelen
SDa categorie = de categorieën varkens waarbinnen het antibioticumgebruik in Nederland
gebenchmarkt wordt
UBN
= Uniek Bedrijfs Nummer
UDN
= Uniek Dierenartsen Nummer
VBI
= Veterinaire Benchmark Indicator
Begrippen uit de statistiek:
Univariabele analyse = het één op één bekijken van de associatie tussen een factor (bijvoorbeeld
dieraantallen) en het antibioticumgebruik.
Multivariabele analyse = het bekijken van de associatie tussen meerdere factoren tegelijk
(bijvoorbeeld dieraantallen, hygiënemaatregelen en gedrag) en het
antibioticumgebruik.
95% Betrouwbaarheidsinterval = hiermee wordt aangegeven dat met 95% zekerheid de werkelijke
waarde ergens in deze range ligt.
Confounder
= een factor die geen direct maar een indirect effect heeft op het
antibioticumgebruik door invloed op de associatie tussen een andere factor
en het antibioticumgebruik.
Forward modelselectie = het stuk voor stuk toevoegen van nieuwe factoren aan een model om te
kijken of deze additionele factor een significante associatie heeft met het
antibioticumgebruik.
Odds ratio (OR)
= De verhouding tussen twee ‘odds’. ‘Odds’ is de verhouding tussen de
waarschijnlijkheid dat een factor aanwezig is en de waarschijnlijk dat de
factor niet aanwezig is.
R kwadraat (R2)
= een maat voor de hoeveelheid variatie in het antibioticumgebruik die
verklaard wordt door de factoren in een model.

blz. 4 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

3.

Samenvatting

De focus in dit project lag op het bieden van praktisch uitvoerbare handvatten om
antibioticumgebruik op varkensbedrijven met vleesvarkens te verminderen. Om deze handvatten te
vinden, stonden twee doelstellingen centraal in dit project:
1. Het verkrijgen van inzicht in het verloop van het antibioticumgebruik op alle varkensbedrijven
met vleesvarkens in Nederland in de periode van 2013 tot en met de 1ste helft van 2016.
2. Het karakteriseren van bedrijven met vleesvarkens die vanaf 1 januari 2015 tot en met de 1 ste
helft van 2016 langdurig weinig en langdurig veel antibiotica toepasten (respectievelijk
structurele laag- en hooggebruikers) wat betreft:
a. Bedrijfskenmerken (zoals omvang en bedrijfstype);
b. Bedrijfsinrichting/bedrijfsvoering;
c. Diergezondheid;
d. Kennis, houding en gedrag.
Doelstelling 1 had betrekking op alle bedrijven met (voldoende) vleesvarkens, doelstelling 2 had
specifiek betrekking op structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven; de groep bedrijven die –
wat betreft antibioticumgebruik – tussen deze uitersten inzit werd bij doelstelling 2 buiten
beschouwing gelaten.
Bij doelstelling 2 is gekeken naar zogenaamde ‘statistische associaties’. Dit betekent dat gekeken is
of, op basis van statistische analyses, een bepaalde factor (bijvoorbeeld bedrijfstype) samenhangt
(geassocieerd is) met de hoogte van het antibioticumgebruik. Deze associaties geven echter géén
oorzaak-gevolg verband weer; bedrijfstype kan dus geassocieerd zijn met antibioticumgebruik maar
is niet per definitie de oorzaak van het lage, dan wel hoge, antibioticumgebruik. Om na te gaan of de
gevonden statistische associaties, logische, relevante relaties kunnen betreffen is gebruik gemaakt
van literatuuronderzoek en expertopinies afkomstig van de leden van de Stuurgroep van dit project.
Verloop antibioticumgebruik op alle bedrijven met vleesvarkens in Nederland - 2013 t/m 1ste helft
van 2016
Beoordeeld met de SDa benchmarkwaarden had bijna driekwart van de 2248 geïncludeerde
bedrijven met vleesvarkens minimaal zes van de zeven halve jaren in de periode van 2013 t/m de 1ste
helft van 2016 een groen (laag) antibioticumgebruik. Slechts 8.1% van de 2248 bedrijven had meer
dan de helft van de periode (minimaal vier van de zeven onderzochte halve jaren) een ‘oranje/rood’
antibioticumgebruik1. Deze bevindingen, in combinatie met het lage percentage bedrijven dat wél
frequent van kleur veranderde (6.2%), duiden op een blijvend laag of hoog niveau van
antibioticumgebruik en dus op meer structurele onderliggende oorzaken. Desondanks zijn 42 van de
124 bedrijven die heel 2013 oranje/rood waren, in staat gebleken blijvend over te schakelen van een
oranje/rood naar een groen antibioticumgebruik. Dit duidt op potentieel beïnvloedbare factoren die
een rol spelen in de mate van antibioticumgebruik.
Bij het toepassen van 25%/75% percentielgrenzen2 kwam circa 8% van de bedrijven met
vleesvarkens gedurende (nagenoeg) de gehele periode van 2013 t/m de 1ste helft van 2016 naar
voren als laaggebruiker (minimaal zes van de zeven halve jaren laag) en circa 6% als langdurig

1

SDa benchmarkwaarden vleesvarkens 2013/2014: groen < 10 DDD; 10 ≤ oranje ≤ 13; rood > 13 DDD. SDa
benchmarkwaarden vleesvarkens 2015/2016: groen < 10 DDD; 10 ≤ oranje ≤ 12; rood > 12 DDD.
2
25%/75% percentielgrenzen: de 25% laagst gebruikende en de 25% hoogst gebruikende bedrijven met
vleesvarkens.

blz. 5 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

hooggebruiker (minimaal zes van de zeven halve jaren hoog). De toepassing van percentielgrenzen
leidt daarmee tot scherpere extremen voor laaggebruikers dan de toepassing van de SDa
benchmarkwaarden. Omdat in dit project juist ook het vergelijk tussen de uitersten centraal staat
om ‘kritische succesfactoren’ voor laag antibioticumgebruik te identificeren, en omdat zowel in de
laag- als hooggebruikers groepen voldoende bedrijven aanwezig moeten zijn voor statistische
analyse, zijn in de verdere analyses de percentielgrenzen toegepast.
Karakterisering structurele laag- en hooggebruikers op basis van algemene bedrijfskenmerken – 1
januari 2015 t/m 1ste helft van 2016
Structureel laag- en hooggebruikende bedrijven waren bedrijven met drie opeenvolgende halve
jaren een laag respectievelijk hoog antibioticumgebruik, op basis van de 25%/75% percentielgrenzen
voor de SDa categorie vleesvarkens in de periode 2015 en eerste helft van 2016. In totaal voldeden
262 structurele laaggebruikers en 225 structurele hooggebruikers aan de selectiecriteria voor de
analyse van algemene bedrijfskenmerken (zoals bedrijfsomvang, bedrijfstype).
De algemene bedrijfsgegevens (beschikbaar via beide IKB organisaties) van deze 487 bedrijven
werden statistisch geanalyseerd om de succes- en risicofactoren voor laag dan wel hoog
antibioticumgebruik op bedrijven met vleesvarkens in beeld te krijgen. De resultaten zijn in Tabel 1V
weergegeven. De bedrijven die buiten de categorieën structureel hoog- en laag antibioticumgebruik
vielen, werden buiten beschouwing gelaten: de resultaten (zie Tabel 1V t/m Tabel 3V) hebben dus
betrekking op een specifieke groep bedrijven in Nederland.
Tabel 1V: karakterisering van het structurele laag- en hooggebruik op basis van algemene bedrijfskenmerken

Factor – algemeen

Associatie: structurele laaggebruikers

bedrijfskenmerk

ten opzichte van structurele

Verklaring?

hooggebruikers...*
Bedrijfsomvang (aantal

... zijn vaker kleinere bedrijven (minder

Literatuur: geen eenduidige verklaring

vleesvarkens)

dan 1000 vleesvarkens)

beschikbaar.
Noot: er zijn ook grote bedrijven met een
structureel laag antibioticumgebruik.

Zeugen (aanwezig)

… hebben vaker tevens zeugen.

Verklaring onbekend.

Provincie

… zijn vaker in de provincies Gelder-

Verklaring onbekend.

land, Overijssel en de overige (varkens-

Literatuur:
Onderzoek uit Duitsland toont geen
associatie tussen regio en AB
behandelfrequentie aan.

arme) provincies gelokaliseerd en
minder vaak in de provincies Noord
Brabant en Limburg. Dit is onafhankelijk van bedrijfsgrootte.

* Laaggebruikers worden vergeleken met hooggebruikers. Dus laaggebruikers hebben/doen vaker….. dan hooggebruikers.

De associaties in Tabel 1V werden gecorrigeerd voor ‘varkensdichtheid’: dit betekent dat
varkensdichtheid in een gebied zelf géén significante associatie had met een laag of hoog
antibioticumgebruik. Deze factor was wel van invloed op de associatie tussen andere factoren in het
model en een laag of hoog antibioticumgebruik. De mate waarin een factor geassocieerd is met de
hoogte van het antibioticumgebruik is hier dan ook voor gecorrigeerd en kan dus niet verklaard
worden door de varkensdichtheid.
De resultaten uit Tabel 1V betreffen statistische associaties. Op basis van literatuuronderzoek en
expertopinies is vervolgens nagegaan of dit logische, relevante relaties zouden kunnen betreffen. De
resulterende factoren, geassocieerd met de mate van antibioticumgebruik, omvatten mogelijke

blz. 6 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

succesfactoren: uit nadere analyse kan mogelijk volgen welke factoren echte succesfactoren zijn en
waarom.
Karakterisering structurele laag- en hooggebruikers op basis van enquête – 1 januari 2015 t/m 1ste
helft van 2016
Op basis van een enquête was aanvullende informatie beschikbaar voor 48 structureel laag- en 42
structureel hooggebruikende bedrijven met vleesvarkens. Bedrijven werden als structureel laag- of
hooggebruiker gekwalificeerd op basis van de 25%/75% percentielen zoals hierboven beschreven.
De bedrijven die buiten de categorieën structureel laag- en hoog antibioticumgebruik vielen, worden
buiten beschouwing gelaten: de resultaten (zie Tabel 2V en Tabel 3V) hebben dus betrekking op een
specifieke groep bedrijven in Nederland.
De resultaten uit Tabel 2V en 3V betreffen statistische associaties. Daarom is op basis van literatuur
onderzoek en expertopinies nagegaan of dit logische, relevante relaties zouden kunnen betreffen.
Tabel 2V: Multivariabele analyse - significante en relevant geachte associaties tussen laag- of hooggebruik en verschillende
factoren

Multivariabele analyse van het structurele laag- en hooggebruik*
Factor – bedrijfsinrichting

Associatie: structurele laaggebruikers

/bedrijfsvoering

ten opzichte van structurele

Verklaring?

hooggebruikers…**
Bedrijfsgrootte

… hebben vaker minder vleesvarkens.

Literatuur: geen eenduidige verklaring
beschikbaar [1-4].
Noot: er zijn ook grote bedrijven met
een structureel laag
antibioticumgebruik.

Factor – diergezondheid

Associatie: structurele laaggebruikers

Verklaring?

ten opzichte van structurele
hooggebruikers…**
Groepsbehandelingen

… passen vaker géén

Feit.

groepsbehandeling toe.
Factor – kennis, houding,

Associatie: structurele laaggebruikers

gedrag

ten opzichte van structurele

Verklaring?

hooggebruikers…**
Afgaan op dierenarts

...gaven minder vaak aan ‘alleen

Verklaring onbekend;

antibiotica te gebruiken als de
dierenarts zegt dat het nodig is’
Mogen

… ervaren minder politieke druk om

Expert opinie: laaggebruikers voelen

het AB gebruik op hun bedrijf te

zich vanwege hun laaggebruik mogelijk

verlagen.

minder ‘aangesproken’ door de politiek.

* Deze resultaten zijn gecorrigeerd voor de varkensdichtheid rondom een bedrijf en de ideeën van varkenshouders omtrent
rol van AB gebruik in de dierhouderij ten aanzien van volksgezondheid.
** Laaggebruikers worden vergeleken met hooggebruikers. Dus laaggebruikers hebben/doen vaker….. dan hooggebruikers.

Het multivariabele model waarvan de resultaten in Tabel 2V vermeld zijn, verklaarde ruim 60% van
de waargenomen variatie in het antibioticumgebruik (hoog/laag). Groepsbehandelingen
verklaarden, tezamen met bedrijfsgrootte, het grootste deel van deze variatie. Omdat

blz. 7 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

groepsbehandelingen en bedrijfsgrootte zo’n sterke invloed hadden in de modellen, zijn de
multivariabele modellen ook nog op een paar andere manieren opgebouwd om na te gaan of andere
relevante factoren overschaduwd werden door de factoren groepsbehandelingen en bedrijfsgrootte.
Hieruit bleek het volgende:
− Wanneer groepsbehandelingen uit het model weggelaten werden, bleken structurele
laaggebruikers significant minder vaak luchtwegaandoeningen en diarree te hebben gehad bij de
vleesvarkens in circa heel 2016.
− Wanneer kennis, houding en gedrag uit het model weggelaten werden, werden dezelfde
resultaten gevonden voor de factoren bedrijfsvoering/bedrijfsinrichting en diergezondheid als
vermeld in Tabel 2V. Alleen werd een kleiner deel van de variatie verklaard: circa 46%. Dat
betekent dat kennis, houding en gedrag een duidelijke rol spelen in het verklaren van laag dan
wel hoog antibioticumgebruik.
− Wanneer uitsluitend gekeken werd naar kennis, houding, gedrag en bedrijfsgrootte bleek dat
structurele laaggebruikers minder vaak met de voervoorlichter over antibioticumgebruik praten,
minder vaak ‘alleen antibiotica gebruiken als de dierenarts aangeeft dat het nodig is’, minder
vaak vinden dat het antibioticumgebruik op hun bedrijf verder verlaagd kan worden, minder
politiek druk ervaren om het antibioticumgebruik op hun bedrijf te verlagen en vaker risico’s
voor de volksgezondheid mee laten spelen in hun beslissingen rondom het antibioticumgebruik.
Ook uit dit model bleek dat kennis, houding en gedrag een duidelijke rol spelen in het verklaren
van laag dan wel hoog antibioticumgebruik. Dit werd eveneens bevestigd door het model waarin
uitsluitend kennis, houding en gedrag factoren meegenomen werden.
Tot slot zijn de 49 bedrijven met 1000 of meer vleesvarkens (18 laag- en 31 hooggebruikers) nader
geëvalueerd wat betreft hun antibioticumgebruik: de laaggebruikers hebben minder vaak
luchtwegaandoeningen gehad bij de vleesvarkens in circa heel 2016, ze ervaren minder politieke
druk om het antibioticumgebruik op hun bedrijf te verlagen en ze verkrijgen vaker informatie over
het verlagen van het gebruik door deelname aan studieclubs.
Vanwege de veelheid aan en complexiteit van de gegevens die uit de enquêtes resulteerden, konden
niet alle factoren gezamenlijk in de multivariabele analyse meegenomen worden. Daarom is in Tabel
3V een overzicht gegeven van de univariabele analyses die potentieel interessant zijn. Dit betreft dus
factoren die niet meegenomen konden worden in de multivariabele analyses en die daardoor slechts
één-op-één geanalyseerd zijn.
Tabel 3V: Univariable analyse - significante en relevant geachte associaties tussen laag- of hooggebruik en verschillende
factoren

Univariabele (één op één) analyse van het structurele laag- en hooggebruik
Factor – bedrijfsinrichting

Associatie: structurele laaggebruikers

/ bedrijfsvoering

ten opzichte van structurele

Verklaring?

hooggebruikers…..*
Fte per 200

… behoren relatief vaker tot de groep

vleesvarkens**

bedrijven met het hoogste aantal fte’s
per 200 vleesvarkens.

Gesloten bedrijfsvoering

… voeren vaker geen dieren aan
aanvoerfrequentie).

Expert opinie:
Minder (kans op) insleep van
ziekteverwekkers.

… voeren minder vaak van twee of

Expert opinie:

(indien wel dan een lagere
Aantal aanvoer UBNs

Gecorreleerd
met
bedrijfsgrootte,
kleinere bedrijven hebben vaak meer
fte’s per 200 vleesvarkens.

blz. 8 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Factor - diergezondheid

meer UBNs varkens aan.

-

Minder (kans op) insleep van
ziekteverwekkers.

Associatie: structurele laaggebruikers

Verklaring?

ten opzichte van structurele
hooggebruikers……*
Vaccinaties

… passen minder verschillende

Oorzaak – gevolg onbekend.

vaccinaties toe bij de vleesvarkens.
… leggen vaker varkens op die voor

Oorzaak – gevolg onbekend.

opleg minder verschillende vaccinaties
gekregen hebben.
Factor – kennis, houding,

Associatie: structurele laaggebruikers

gedrag

ten opzichte van structurele

Verklaring?

hooggebruikers……*
Probleem ervaren

… beoordelen hun AB gebruik vrijwel

Feit.

altijd als laag; meer dan de helft van
de hooggebruikers beoordeelde het
AB gebruik niet als hoog.
… maken zich in het algemeen geen
zorgen over hun AB gebruik; een
kwart van de hooggebruikers maakt
zich wel zorgen.
… zijn tevreden over hun AB gebruik;
bijna de helft van de hooggebruikers
was hier (zeer) ontevreden over.
Ervaren controle

... vinden bijna allemaal dat je als

Expert opinie: laaggebruikers ervaren

(perceived control)

varkenshouder veel invloed hebt op

meer controle over het eigen gedrag.

de hoeveelheid AB die je op je bedrijf

Dit past binnen de Theory of Planned

moet inzetten; de helft van de

Behavior, die aangeeft dat een gevoel

hooggebruikers is het hier mee eens.

van controle over het eigen gedrag
nodig is om bepaald gedrag te vertonen.

Kunnen

... vinden bijna allemaal dat je als

Feit.

varkenshouder genoeg tijd (in je
dagelijkse bedrijfsvoering) beschikbaar
hebt om het AB gebruik op je bedrijf
te verlagen. Hooggebruikers vonden
dit op één na allemaal.
… driekwart van de laaggebruikers

Feit.

vindt dat de huidige hoeveelheid AB
die op het bedrijf ingezet wordt,
noodzakelijk is om
gezondheidsproblemen onder
controle te houden. Alle
hooggebruikers vinden dit.
* Laaggebruikers worden vergeleken met hooggebruikers. Dus laaggebruikers hebben/doen vaker….. dan hooggebruikers.
** Dit betreft bedrijven met uitsluitend vleesvarkens (geen zeugen).

blz. 9 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Een groter deel van de hooggebruikers ervaart, vergeleken met de laaggebruikers (zie Tabel 3V) het
antibioticumgebruik als hoog. Echter, meerdere hooggebruikers beoordelen hun
antibioticumgebruik niet als hoog en zijn tevreden over het antibioticumgebruik. Zolang bedrijven
hun structureel hoge antibioticumgebruik niet als een probleem ervaren, zijn zij mogelijk ook niet
ontvankelijk voor (een aanpak gericht op) het verlagen van het antibioticumgebruik.
Conclusie en aanbevelingen
Uit dit onderzoek is gebleken dat diergezondheid een terugkomend thema is in de resultaten van de
verschillende analyses. Bedrijven met een structureel laag antibioticumgebruik lijken ook
daadwerkelijk minder gezondheidsproblemen te ervaren bij hun dieren. De heeft geleid tot de
volgende aanbevelingen:
- Het verdient aanbeveling indicaties aan antibioticumgebruik te koppelen, waarmee inzichtelijk
gemaakt kan worden welke ziekteproblematiek geassocieerd is met welk antibioticumgebruik.
Zodoende kan mogelijk duidelijk worden of op hoog- en laaggebruikende bedrijven dezelfde
indicaties spelen en waar de nadruk zou kunnen komen te liggen bij verdere bevordering van de
varkensgezondheid.
- Het verdient aanbeveling de beschikbaarheid van standaard verzamelde gegevens in de
varkenssector te verbeteren, waardoor varkensbedrijven mogelijk beter begeleid kunnen
worden naar een hoger diergezondheidsniveau.
Omdat ook naar voren komt dat grote bedrijven, hoewel relatief vaker behorende tot de
hooggebruikers, óók tot de structurele laaggebruikers kunnen behoren, verdient het aanbeveling de
bijbehorende varkenshouders te zien als interessante doelgroep om de achterliggende oorzaken,
gerelateerd aan het gebruik van antibiotica, te onderzoeken. Met behulp van bijvoorbeeld
verdiepende interviews kunnen zowel factoren inzake kennis, houding en gedrag aangaande
antibioticumgebruik alsmede praktische aspecten rondom de bedrijfsvoering nader bevraagd
worden. Dit leidt tot een vergelijking tussen grote bedrijven met een structureel hoog of laag
antibioticumgebruik, wat mogelijk zal resulteren in concrete aandachtspunten/handvatten voor het
verder verlagen van het antibioticumgebruik op (grote) hooggebruikende bedrijven.
Andere belangrijke thema’s die uit dit onderzoek naar voren komen, zijn: vaccinatiebeleid,
biosecurity (waaronder gesloten bedrijfsvoering en aanvoerbeleid) en groepsbehandelingen. Deze
onderwerpen kunnen eveneens bevraagd worden in de bovengenoemde verdiepende interviews.
Tenslotte heeft dit onderzoek aangetoond dat, zoals hierboven al aangestipt, kennis, houding en
gedrag (‘mindset’) een rol spelen bij een structureel laag of hoog antibioticumgebruik. Ondernemers
handelen niet alleen op basis van rationele inzichten. Inzicht in sociaal-psychologische factoren is
van belang om het (beslissings-)gedrag van ondernemers ten aanzien van het antibioticumgebruik te
kunnen begrijpen en desgewenst te ondersteunen. Uit dit onderzoek is gebleken dat ‘mogen’,
‘probleem ervaren’, ‘ervaren controle’ (perceived control) en ‘kunnen’ elementen zijn die van belang
zijn om mee te nemen in een mogelijk vervolgtraject. Enerzijds kunnen deze factoren meegenomen
worden bij verdiepende interviews. Anderzijds is het zeer aanbevelenswaardig om te toetsen of een
vorm van coaching bij kan dragen aan een verdere reductie van het antibioticumgebruik op
(structureel) hooggebruikende bedrijven. Onderdeel van deze coaching kan gericht zijn op het
achterhalen van de achterliggende oorzaken van het gedrag van de individuele varkenshouder. De
resulterende kennis kan benut worden waarbij het uiteindelijke doel is om een varkenshouder zelf
richting een lager antibioticumgebruik te laten bewegen. Daarnaast kunnen de bovengenoemde
thema’s (biosecurity etc.) meegenomen worden in het coachingstraject. De driehoek varkenshouder,
dierenarts en andere erfbetreders zou hier in ieder geval bij betrokken moeten worden.

blz. 10 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

4.

Inleiding

Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en de Producenten Organisatie
Varkenshouderij (POV) hebben de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) gevraagd onderzoek uit te
voeren naar kritische succes- en faalfactoren voor het realiseren van een laag antibioticumgebruik
op varkensbedrijven met vleesvarkens. De focus ligt op handelingsperspectief voor varkenshouders:
het bieden van praktisch uitvoerbare handvatten om antibioticumgebruik te verminderen. Om deze
handvatten te vinden, stonden twee doelstellingen centraal in dit project:
1. Het verkrijgen van inzicht in het verloop van het antibioticumgebruik op alle varkensbedrijven
met vleesvarkens in Nederland in de periode van 2013 tot en met de 1ste helft van 2016.
2. Het karakteriseren van bedrijven met vleesvarkens die vanaf 1 januari 2015 tot en met de 1ste
helft van 2016 langdurig weinig en die langdurig veel antibiotica toepasten (respectievelijk
structurele laag- en hooggebruikers) wat betreft:
a. Bedrijfskenmerken (zoals omvang en bedrijfstype);
b. Bedrijfsinrichting/bedrijfsvoering;
c. Diergezondheid;
d. Kennis, houding en gedrag.
Door het verloop van het antibioticumgebruik in kaart te brengen (doelstelling 1), zal duidelijk
worden of bedrijven langdurig (structureel) in een bepaalde antibioticumgebruikscategorie (laag,
middel, hoog) blijven of dat er meer of minder frequent wisselingen van categorie optreden (niet
structureel). De mate waarin gewisseld wordt van antibioticumgebruikscategorie is van belang voor
de nadere duiding van achterliggende oorzaken:
- Wanneer een structurele oorzaak ten grondslag ligt aan laag of juist hoog antibioticumgebruik,
zal een bedrijf structureel laag, midden of hoog blijven wat betreft antibioticumgebruik.
- Wanneer een bedrijf van langdurig hoog wisselt naar een structureel (gemiddeld of) laag
antibioticumgebruik, duidt dit op potentieel beïnvloedbare oorzaken: de varkenshouder heeft
een verandering doorgevoerd waardoor structureel verbetering opgetreden is.
- In plaats van structurele oorzaken kunnen ook juist kortdurende (ziekte)incidenten/oorzaken
leiden tot een hoger antibioticumgebruik. In dat geval zal een bedrijf één keer of meerdere
keren wisselen van gebruikscategorie, al naar gelang van het optreden van de
(ziekte)incidenten/oorzaken.
Wanneer het verloop van het antibioticumgebruik in kaart is gebracht (doelstelling 1), zal ook
duidelijk worden of het huidige gemiddelde antibioticumgebruik, zoals gerapporteerd door de SDa
[5], een gevolg is van structurele hooggebruikers of juist van continue wisselingen in het
antibioticumgebruik. Zodoende wordt duidelijk welk ‘type’ gebruiker, een structurele hooggebruiker
of juist een frequente ‘wisselaar’, de voornaamste doelgroep zal worden om een verdere reductie
van het antibioticumgebruik te realiseren.
Vervolgens zullen specifiek alle structurele hoog- en laaggebruikers op hoofdlijnen nader worden
gekarakteriseerd door algemene bedrijfskenmerken van deze bedrijven te analyseren (doelstelling
2a). Deze algemene bedrijfskenmerken zijn afkomstig uit de IKB gegevens en betreffen bijvoorbeeld
omvang en bedrijfstype. Daarnaast zal op basis van enquêtering een meer diepgaand inzicht worden
verkregen in diergezondheid, bedrijfsinrichting/bedrijfsvoering en kennis, houding en gedrag van
een selectie van hoog- en laaggebruikende bedrijven (doelstelling 2b t/m 2d). Dit zal mogelijk
resulteren in (concrete) aandachtspunten/handvatten voor het verlagen van het
antibioticumgebruik op hooggebruikende bedrijven. Door deze werkwijze zal eveneens inzichtelijk
worden of kennis, houding en gedrag al dan niet een belangrijk aanknopingspunt moeten vormen in
het verder verminderen van het antibioticumgebruik.

blz. 11 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Doelstelling 1 heeft betrekking op alle bedrijven met vleesvarkens, doelstelling 2 heeft specifiek
betrekking op structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven; de groep bedrijven die – wat betreft
antibioticumgebruik – tussen deze uitersten inzit wordt bij doelstelling 2 buiten beschouwing
gelaten.
Noot:
Voordat de analyses, zoals hierna beschreven, uitgevoerd werden, werden gegevens opgevraagd bij
de databanken van beide IKB organisaties (IKB Varken en IKB Nederland Varkens), samengevoegd en
getoetst op bruikbaarheid. Niet alle beschikbare gegevens konden worden benut (te kleine
bedrijven, afwijkend bedrijfstype, incomplete registratie antibioticumgebruik bij een IKB organisatie
etc.). Dit betekent dat voor ‘alle’ in feite ‘een valide selectie’ van bedrijven gelezen moet worden.
In deze rapportage worden de belangrijkste bevindingen (en de bijbehorende
onderzoeksmethodieken) besproken; voor details over het opbouwen en valideren van de
databestanden, de onderzoeksmethodieken inclusief statistische analyses en aanvullende
resultaten: zie de aparte bijlage behorende bij dit rapport.

blz. 12 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

5.

Bedrijven met vleesvarkens – het verloop van het
antibioticumgebruik & kenmerken

Box 1V: toelichting definities hoog-/laaggebruik op bedrijven met vleesvarkens

Hoog- en laaggebruik op bedrijven met vleesvarkens is op twee manieren gedefinieerd:
1. Op basis van de SDa benchmarkwaarden groen, oranje rood. Omdat het totale aantal rode
bedrijven te klein was om statistisch te kunnen analyseren, werden oranje en rood in de
analyses samengevoegd tot één categorie.
2. Op basis van de 25%/75% percentielgrenzen (voor uitleg: zie Box 3V): de 25% laagst
gebruikende en de 25% hoogst gebruikende bedrijven met vleesvarkens.
Het hoog-, dan wel laaggebruik werd per halfjaar bepaald.

5.1.

Verloop van het antibioticumgebruik bij vleesvarkens over 2013 t/m de 1ste
helft van 2016 – SDa benchmarkwaarden

Box 2V: SDa benchmarkwaarden

De grenzen van de SDa benchmarkcategorieën groen, oranje en rood waren als volgt:
Vleesvarkens
Jaar
2013/2014
2015/2016
Groen (<)
0 – 10
0 – 10
Oranje (≥ ≤ )
≥10 – 13
≥10 – 12
Rood (>)
≥13
≥12
5.1.1. Resultaat verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – SDa benchmarkwaarden
In totaal konden 2248 bedrijven worden geanalyseerd ten aanzien van het antibioticumgebruik in de
periode 2013 t/m de eerste helft van 2016. Deze bedrijven werden gekarakteriseerd als bedrijf met
vleesvarkens (zie bijlage) en hadden een bekend antibioticumgebruik in de totale studieperiode.
Bijna driekwart van de 2248 bedrijven met vleesvarkens had over de periode 2013 tot en met de 1 ste
helft van 2016 continu hetzelfde antibioticumgebruiksniveau; een aanzienlijk deel van deze
bedrijven was langdurig groen (50.1%) of hooguit één halfjaar oranje/rood (21.6%) (zie Tabel 4V).
Tabel 4V: verloop antibioticumgebruik op basis van SDa benchmarkwaarden (2248 geïncludeerde bedrijven in totaal)

Aantal bedrijven (% van het totaal)
ste

helft van 2016) dezelfde kleur

1136 (50.5%)

Hele periode (2013 t/m 1

ste

helft van 2016) groen

1127 (50.1%)

Hele periode (2013 t/m 1

ste

helft van 2016) oranje/rood

Hele periode (2013 t/m 1

1

9 (0.4%)
1

Tenminste éénmaal van kleur gewisseld, ongeacht kleur

1112 (49.5%)

M.u.v. één halfjaar oranje/rood, gehele periode groen

486 (21.6%)

Maximaal twee keer van kleur gewisseld

1879 (83.6%)

Tweemaal van kleur gewisseld, ongeacht kleur
Vier of meer van de zeven halve jaren oranje/rood

531 (23.6%)
2

Bedrijven die heel 2013 oranje/rood waren:

183 (8.1%)
124 (5.5%)

de

Bedrijven die heel 2013 oranje/rood waren en in 2 helft 2015 en

blz. 13 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

ste

1

helft 2016 groen geworden zijn:

42 van de 124 bedrijven (33.9%)

Bedrijven die heel 2013 groen waren:
Bedrijven die heel 2013 groen waren en in 2

1638 (72.9%)
de

helft 2015 en 1

ste

helft 2016 oranje/rood geworden zijn:

37 van de 1638 bedrijven (2.3%)

Maximaal twee halve jaren achter elkaar dezelfde kleur, ongeacht

139 (6.2%)

kleur
1

2

Samen 100%;
Dit kunnen zowel opeenvolgende als niet opeenvolgende oranje/rode halve jaren betreffen.

Slechts zelden was een bedrijf continu oranje/rood (9 bedrijven). In totaal had slechts 8.1% van de
bedrijven meer dan de helft van de periode (minimaal vier van de zeven onderzochte halve jaren)
een ‘oranje/rood’ antibioticumgebruik. Overigens blijkt uit Tabel 4V dat deze bedrijven die langdurig
oranje/rood waren, wel in staat waren om naar de groene categorie op te schuiven.

5.1.2. Conclusie verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – SDa benchmarkwaarden
Bijna driekwart van de bedrijven met vleesvarkens is al zes of zeven halve jaren op rij in staat een
‘groen’ antibioticumgebruik te hebben. Slechts 8.1% van de bedrijven had meer dan de helft van de
periode (minimaal vier van de zeven onderzochte halve jaren) een ‘oranje/rood’
antibioticumgebruik.
Deze bevindingen, in combinatie met het lage percentage bedrijven dat wél frequent van kleur
veranderde (6.2%, zie Tabel 4V), duidt op een blijvend laag of hoog niveau van antibioticumgebruik
en dus op meer structurele onderliggende oorzaken. Desondanks zijn er bedrijven die in staat blijken
blijvend over te schakelen vanuit een oranje/rood naar een groen antibioticumgebruik. Dit duidt op
potentieel beïnvloedbare factoren die een rol spelen in de mate van antibioticumgebruik. Een
structurele, aanhoudende problematiek kan ten grondslag liggen aan een langdurig oranje/rood
antibioticumgebruik. Uit nadere analyse zou kunnen blijken wat de aard van deze problematiek is:
ziektekundig (bijvoorbeeld niet goed beheersbare ziekteproblematiek) of gerelateerd aan mindset
etc. Het koppelen van indicaties aan antibioticumgebruik zou hierbij inzichtelijk kunnen maken
welke ziekteproblematiek is geassocieerd met welk antibioticumgebruik. Zodoende wordt duidelijk
of op hoog- en laaggebruikende bedrijven dezelfde indicaties spelen en waar de nadruk zou kunnen
komen te liggen bij verdere bevordering van de varkensgezondheid.
Die bedrijven die vanuit groen slechts één half jaar oranje/rood waren, hebben waarschijnlijk te
maken gehad met korte (ziekte)incidenten die weliswaar leiden tot een tijdelijk hoger
antibioticumgebruik maar die goed beheersbaar blijken.

blz. 14 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

5.2.

Verloop van het antibioticumgebruik bij vleesvarkens over 2013 t/m de 1ste
helft van 2016 – percentielgrenzen

Box 3V: toelichtend voorbeeld over gebruik percentielen

De percentielgrenzen geven de dierdagdosering waarde aan waaronder de 35% laagst
gebruikende bedrijven zich bevinden (het 35% percentiel) of waarboven de 35% hoogst
gebruikende bedrijven zich bevinden (het 65% percentiel). Onderstaande figuur ‘Voorbeeld
percentielen’ licht dit toe:
- Horizontaal is de hoogte van de dierdagdoseringen weergegeven;
- Verticaal is het aantal bedrijven (227 in totaal) weergegeven.35% (79) van de bedrijven
hebben een dierdagdosering van ‘1’, de resterende bedrijven hebben een dierdagdosering
van minimaal ‘2’. De 35% percentielgrenswaarde is 2: 35% van de bedrijven heeft een
dierdagdosering lager dan 2.
35% (79) van de bedrijven hebben een dierdagdosering van 4 of hoger, 65% van de bedrijven
hebben een dierdagdosering lager dan 4. De 65% percentielgrenswaarde is 4: 35% van de
bedrijven hebben een dagdosering van 4 of hoger.

Door gebruik te maken van percentielgrenzen wordt het mogelijk om nog sterker naar extremen
(extreem laag antibioticumgebruik, extreem hoog antibioticumgebruik) te kijken dan wanneer de
SDa benchmarkcategorieën gebruikt worden.

blz. 15 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

5.2.1. Resultaat verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – percentielgrenzen

2
1
0

DDD halfjaar

3

4

Figuur 1V: Verloop antibioticumgebruik op bedrijven met vleesvarkens op basis van percentielen

1202

1302

1402
Periode

25% percentiel waarde

1502

1602

75% percentiel waarde

De 25% en 75% percentielwaarden geven de DDD waarde weer die per halfjaar bij een bepaald percentiel hoort.

Op basis van de 25%/75% percentielgrenzen op 2248 bedrijven met vleesvarkens bleek dat zowel de
grenswaarde van het lage antibioticumgebruik (de DDD waarde behorende bij het 25% percentiel)
als de grenswaarde van het hoge antibioticumgebruik (de DDD waarde behorende bij het 75%
percentiel) op laag- en hooggebruikende bedrijven met vleesvarkens redelijk stabiel bleef door de
jaren heen (zie Figuur 1V). De 25% percentielwaarde bleef daarmee constant laag.
In totaal 178 (7.9%) van de 2248 bedrijven met vleesvarkens behoorden minimaal zes van de zeven
halve jaren (2013 tot en met de 1ste helft van 2016) tot de 25% laagste gebruikers (zie Tabel 5V). In
totaal 125 bedrijven (5.6%) behoorden minimaal zes van de zeven halve jaren tot de groep 75%
hoogste gebruikers (zie Tabel 5V). In het algemeen is er een behoorlijke groep bedrijven met een vrij
gemiddeld antibioticumgebruik zonder extreme uitschieters omhoog of omlaag: ruim de helft van de
bedrijven met vleesvarkens heeft nooit of slechts één halfjaar tot de 25% laagste gebruikers behoord
(58.2%). Een even groot aantal bedrijven heeft nooit of slechts één halfjaar tot de 25% hoogste
gebruikers behoord (55.2%).
Tabel 5V: verloop antibioticumgebruik op basis van percentielgrenzen (2248 bedrijven in totaal)

Aantal bedrijven (% van het
totaal)
Hele periode (2013 t/m 1

ste

helft van 2016) in 25% laagste gebruikers

M.u.v. één halfjaar gehele periode in 25% laagste gebruikers
Hele periode (2013 t/m 1

ste

helft van 2016) in 25% hoogste gebruikers

M.u.v. één halfjaar gehele periode in 25% hoogste gebruikers

76 (3.4%)
102 (4.5%)
46 (2.1%)
79 (3.5%)

blz. 16 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Voor details over het verloop van het antibioticumgebruik op basis van de percentielgrenzen wordt
verwezen naar de bijlage. Het algemene patroon in het verloop van het antibioticumgebruik komt
grotendeels overeen met het beeld op basis van de SDa benchmarkwaarden. Uitzondering hierop
vormt het zeer kleine aantal bedrijven (zes) dat in staat was om vanuit langdurig hooggebruik in
2013 (behoren tot de 25% hoogste gebruikers) over te schakelen naar een laaggebruik (behoren tot
de 25% laagste gebruikers) in de tweede helft van 2015 en de eerste helft van 2016.
Tot slot werd het antibioticumgebruik van de structureel hooggebruikende bedrijven in 2015 en de
eerste helft van 2016 met vleesvarkens (n= 225 bedrijven) voor de SDa categorie vleesvarkens
teruggezet naar het mediane antibioticumgebruik in de totale onderzoekspopulatie (ongeacht
hoogte antibioticumgebruik; n=27483 bedrijven) voor elk van de drie halve jaren (1 januari 2015 tot
en met de eerste helft van 2016). Hierdoor nam het totale antibioticumgebruik in de SDa categorie
vleesvarkens binnen de totale onderzoekspopulatie met circa 23% af (zie Tabel 6V). Voor een
verdere toelichting van de definitie ‘structureel hooggebruik’, zie hoofdstuk 5.3.
Tabel 6V: afname antibioticumgebruik in de totale onderzoekspopulatie bij terugzetten structureel hooggebruik bij
vleesvarkens naar mediane antibioticumgebruik

Gemiddelde (mediaan)

Gemiddelde DDDhalfjaar

Procentuele

DDDhalfjaar

aangepast

verandering

2015 halfjaar 1

2.35 (1.18)

1.82

-22.55%

2015 halfjaar 2

2.30 (1.11)

1.75

-23.91%

2016 halfjaar 1

2.24 (1.06)

1.73

-22.77%

Gemiddelde DDDhalfjaar (mediaan) = gemiddelde (mediaan) DDDhalfjaar in totale onderzoekspopulatie vóór aanpassing
hooggebruikers;
Gemiddelde DDDhalfjaar aangepast = gemiddelde DDDhalfjaar in totale onderzoekspopulatie wanneer in desbetreffende
halfjaar het antibioticumgebruik van de hooggebruikers teruggezet is naar de mediaan.

5.2.2. Conclusie verloop antibioticumgebruik vleesvarkens – percentielgrenzen
Op basis van de percentielgrenzen blijkt dat circa 8% van de bedrijven met vleesvarkens blijvend
(minimaal zes van de zeven halve jaren) laag en circa 6% blijvend (minimaal zes van de zeven halve
jaren) hoog zit wat betreft het antibioticumgebruik. Dit zijn voor zowel de hoog- als laaggebruikers
aanzienlijk lagere aantallen bedrijven dan op basis van de SDa benchmarkwaarden zoals vermeld in
hoofdstuk 5.1.1. Ook blijkt dat op basis van de percentielgrenzen een veel kleiner aantal bedrijven in
staat is over te schakelen van langdurig hoog- naar langdurig laaggebruik. Concluderend leidt het
gebruik van percentielen duidelijk tot scherpere extremen (bij een ‘laag’ gebruik) dan de SDa
benchmarkwaarden. Omdat in dit project juist deze extremen, structureel hoog en laag
antibioticumgebruik, met elkaar vergeleken zullen worden om bedrijven te karakteriseren
(doelstelling 2), is een duidelijk contrast tussen hoog en laag antibioticumgebruik vereist. Daarom
wordt in het verdere project met de percentielwaarden gewerkt i.p.v. met de SDa
benchmarkwaarden.

3

2748 bedrijven met een bekend antibioticumgebruik in geheel 2015 en de eerste helft van 2016, die voldoen
aan de inclusiecriteria (zoals minimum aantal zeugen) om tot de onderzoekspopulatie in dit project te behoren.

blz. 17 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Tot slot is berekend dat wanneer op bedrijven met vleesvarkens een omschakeling van structureel
hoog (d.w.z. drie opeenvolgende halve jaren een hoog antibioticumgebruik (heel 2015 en eerste
helft 2016)) naar een mediaan antibioticumgebruik plaats zou vinden, dit zou resulteren in een
verlaging van het gemiddelde antibioticumgebruik van circa 23%.

5.3.

Algemene bedrijfskenmerken van structureel hoog- en laaggebruikende
bedrijven met vleesvarkens over 2015 t/m de 1ste helft van 2016

Box 4V: toelichting gebruikte bedrijfskenmerken en statistische analyse bedrijven met vleesvarkens

Omdat bepaalde bedrijfskenmerken vóór 1 januari 2015 niet altijd betrouwbaar waren, is er voor
gekozen de associatie tussen laag- en hooggebruik en algemene bedrijfskenmerken alleen te
onderzoeken voor de periode 1 januari 2015 tot en met de 1ste helft van 2016.
Er werd uitsluitend gekeken naar structurele laag- en hooggebruikende bedrijven (structureel =
drie opeenvolgende halve jaren laag respectievelijk hoog antibioticumgebruik), op basis van de
25%/75% percentielgrenzen.
Verschillende algemene bedrijfskenmerken werden bij elkaar in een statistisch groeimodel
gevoegd (‘multivariabele analyse op basis van (handmatige) forward modelselectie’) om na te
gaan welke kenmerken geassocieerd waren met hoog- of juist laag antibioticumgebruik. Bij
‘forward’ modelselectie voeg je steeds een kenmerk toe om te kijken of deze een effect heeft.
Soms bleek dat een kenmerk geen direct effect had op het antibioticumgebruik maar een indirect
effect, via een ander kenmerk. Een kenmerk met zo’n indirect effect wordt ‘confounder’ genoemd.
In de modelselectie werd rekening gehouden met confounders. Bij deze statistische modellen
wordt vaak een ‘pseudo R kwadraat’ genoemd: dit is een maat voor de hoeveelheid variatie in het
antibioticumgebruik die verklaard wordt door het model (ook wel STATA R2 genoemd in dit
rapport).
De volgende bedrijfskenmerken waren via de IKB organisaties (IKB Varken en IKB Nederland
Varkens) beschikbaar voor het statistische groeimodel: dieraantallen per diercategorie
(vleesvarkens en zeugen), verloop in dieraantallen (krimp en groei), het bedrijfstype (bepaald
vanuit de aanwezige diercategorieën: vermeerderingsbedrijf, vleesvarkensbedrijf), eventuele
veranderingen in het bedrijfstype, provincie, de varkensdichtheid per tweecijferig postcodegebied,
wisselingen van UDN (Uniek Dierenartsen Nummer)/DAP (Dierenartsenpraktijk), aantal bedrijven
met vleesvarkens onder de relatie UDN/DAP, de VBI (Veterinaire Benchmark Indicator). De VVL
status en de aanwezigheid van andere diersoorten, slechts beschikbaar voor bedrijven van één
van beide IKB organisaties, werden apart geanalyseerd maar deze resultaten zijn in dit rapport
buiten beschouwing gelaten (zie bijlage voor details).
Naast de multivariabele analyse is op een meer gedetailleerd niveau gekeken naar de inzet van
tweede keuze antibiotica (als percentage van het totale antibioticumgebruik) over de periode 1
januari 2015 tot en met de eerste helft van 2016 voor structurele hooggebruikers vergeleken met
niet-structurele hooggebruikers (= inclusief structurele laaggebruikers met enig antibioticumgebruik). Uitsluitend deze vergelijking werd gemaakt omdat structurele laaggebruikers vaak
überhaupt geen antibiotica gebruikten waardoor verdeling van werkzame stoffen ook niet te
onderzoeken was.
Daarnaast is voor structurele en niet-structurele hooggebruikers specifiek naar de verdeling van
werkzame stoffen binnen het totale antibioticumgebruik gekeken.

blz. 18 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Tot slot is de variatie in het aandeel structurele hoog- en laaggebruikers binnen DAPs en UDNs
geëvalueerd; alleen de resultaten wat betreft DAPs worden hier gerapporteerd. Zie de bijlage voor
meer details betreffende UDNs en voor inzicht in de wijze waarop de VBI (via het UDN)
gerelateerd was aan de hoog-/laaggebruiker status van een bedrijf.
Nota bene: de groep bedrijven ‘structurele en niet- structurele hooggebruikers’ omvat dus deels
andere bedrijven en daarmee ook een groter aantal bedrijven dan de groep ‘structurele hoog- en
laaggebruikers’.
5.3.1. Resultaten algemene bedrijfskenmerken structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven
met vleesvarkens
Middels multivariabele analyse is geëvalueerd welke algemene bedrijfskenmerken karakteristiek
waren voor structureel hoog- of laaggebruikende bedrijven (logistische regressie – zie bijlage; 225
hooggebruikers en 262 laaggebruikers).
Tabel 7V: resultaten van de multivariabele analyse algemene bedrijfskenmerken structureel hoog- en laaggebruikende
bedrijven met vleesvarkens

Factor

OR

95% BI

P-waarde

N

N LG

N HG

Gemiddeld

0 zeugen

7.6

2.3-24.9

0.001

330

144

186

aantal zeugen

<500

1.1

0.3-3.9

0.854

117

93

24

(‘15&’16)

500-800

1.6

0.4-7.4

0.533

21

13

8

>800

1

-

-

19

12

7

Gemiddeld

<1000 vleesvarkens

1

-

-

226

177

49

aantal

1000-2500

5.6

3.4-9.4

<0.001

144

67

77

vleesvarkens

vleesvarkens

(’15&’16)

>2500 vleesvarkens

26.6

13.3-53.3

<0.001

117

18

99

Provincie

Gelderland

1.9

0.8-4.4

0.154

100

61

39

Limburg

4.7

1.7-12.8

0.002

67

29

38

Noord-Brabant

4.2

1.7-10.4

0.002

204

92

112

Overijssel

1.8

0.6-5.2

0.288

45

29

16

Overig

1

-

-

71

51

20

OR = Odds Ratio; BI = Betrouwbaarheidsinterval; N = aantal bedrijven; N LG = aantal structureel laaggebruikende bedrijven;
N HG = aantal structureel hooggebruikende bedrijven. De cellen waar een ‘-‘ ingevuld staat, zijn de referentiecellen. Dit wil
zeggen dat, bijvoorbeeld, de referentiecategorie ‘gemiddeld aantal zeugen’ 0 is. De categorieën < 500, 500-800 en > 800
worden vergeleken met de referentiecategorie.

Uit het resulterende eindmodel bleek dat structurele laaggebruikers met vleesvarkens in vergelijking
met structurele hooggebruikers significant (zie Tabel 7V):
- Vaker kleinere bedrijven waren (1000 vleesvarkens en minder);
- Vaker tevens zeugen hadden;
- Vaker in de provincies Gelderland, Overijssel en de overige (varkensarme) provincies
gelokaliseerd waren. Dit was onafhankelijk van de grootte van de bedrijven want zowel provincie
als bedrijfsgrootte zijn samen in het model meegenomen en hebben naast elkaar een
toegevoegde waarde bij het verklaren van het antibioticumgebruik;

blz. 19 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Bovenstaande resultaten zijn gecorrigeerd voor de varkensdichtheid in het tweecijferige postcode
gebied van het bedrijf. De pseudo R kwadraat van het model was 30.5% wat betekent dat de
verschillende bedrijfskenmerken in het model gezamenlijk 30.5% van de variatie in het
antibioticumgebruik (hoog of laag) verklaren.
In de totale set van 2748 bedrijven met vleesvarkens, dus ongeacht de hoogte van het
antibioticumgebruik en/of algemene bedrijfskenmerken, lag het aandeel tweede keuze antibiotica
(als percentage van het totale antibioticumgebruik) gedurende de gehele studieperiode op een laag
niveau (lichte daling waarneembaar) (zie Tabel 8V). Dit gold ook voor de structurele hooggebruikers
versus de niet-structurele hooggebruikers. Deze gegevens hadden betrekking op de periode van 1
januari 2015 tot en met de eerste helft van 2016.
Tabel 8V: aandeel van tweede keuze antibiotica als percentage van het totale antibioticumgebruik op bedrijven met
vleesvarkens

Gemiddeld %

Aantal bedrijven*

95% BI

Eerste helft 2015

3.4

2,333

2.8-3.9

Tweede helft 2015

2.8

2,343

2.3-3.3

Eerste helft 2016

2.1

2,382

1.6-2.5

95% BI = 95% Betrouwbaarheidsinterval.
* Wanneer het antibioticumgebruik op bedrijven nul was, kon ook geen verhouding van tweede keuze antibiotica (als
percentage van het totale antibioticumgebruik) berekend worden en werd het bedrijf niet meegenomen in de analyse.

0

20

40

60

80

100

Figuur 2V: aandeel tweede keuze antibiotica als percentage van het totale antibioticumgebruik bij vleesvarkens

niet structurele hooggebruikers
% 2e keus 1501
% 2e keus 1601

structurele hooggebruikers
% 2e keus 1502

1501 = eerste helft van 2015; 1502 = tweede helft van 2015; 1601 = eerste helft van 2016.

blz. 20 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Er was geen significant verschil in het gemiddelde percentage tweede keuze antibiotica tussen de
structurele hooggebruikers en alle andere (niet-structureel hooggebruikende) bedrijven met
vleesvarkens (zie Figuur 2V): 2.1% (95%BI= 1.1 - 3.1; n=225 bedrijven) bij de structurele
hooggebruikers versus 2.8% (95%BI= 2.4 - 3.2; n=1790 bedrijven met antibioticumgebruik in alle drie
de halve jaren) bij de niet-structurele hooggebruikers.
Wat betreft de verschillende groepen werkzame stoffen – zoals tetracyclines,
macroliden/lincosamiden – bleek dat structurele hooggebruikers een significant hoger percentage
tetracyclines en macroliden/lincosamiden (als percentage van het totale antibioticumgebruik)
inzetten, vergeleken met niet-structurele hooggebruikers (zie Figuur 3Va en 3Vb).
Figuur 3Vb: aandeel werkzame stoffen groepen van het
totale antibioticumgebruik bij vleesvarkens in de groep
bedrijven die tot de structurele hooggebruikers behoren

50
40
30
20
10

0

0

10

20

30

40

50

percentage van de totale DDD

60

60

Figuur 3Va: aandeel werkzame stoffen groepen van het
totale antibioticumgebruik bij vleesvarkens in de groep
bedrijven die niet tot de structurele hooggebruikers
behoren

1501

1502
gem % fenicolen
gem % penicillines
gem % tetracyclines

1501

1601

1502

1601

gem % fenicolen
gem % penicillines
gem % tetracyclines

gem % macro/linco
gem % TmpS

gem % macro/linco
gem % TmpS

De niet-structurele hooggebruikers zetten een significant hoger percentage penicillines in,
vergeleken met structurele hooggebruikers. Het gemiddelde percentage penicillines,
macroliden/lincosamiden en penicillines in de studieperiode is voor beide groepen weergegeven in
Tabel 9V.
Tabel 9V: aandeel van groepen werkzame stoffen als percentage van het totale antibioticumgebruik gemiddeld over de
studieperiode (geheel 2015 en de eerste helft 2016)

% van het totale gebruik

Niet-structurele hooggebruikers

Structurele hooggebruikers

N=1790

N=225

Gemiddelde

95%BI

Gemiddelde

95%BI

% tetracyclines

42.7

41.4 - 44.0

61.2

57.7 - 64.6

% macroliden/ lincosamiden

12.9

11.9 - 13.8

21.4

18.1 - 24.7

% penicillines

27.7

26.4 - 28.9

5.3

4.3 - 6.3

95% BI = 95% Betrouwbaarheidsinterval.

Wanneer gekeken werd naar het percentage structurele hoog- en laaggebruikers onder DAPs, werd
zichtbaar dat er 55 DAPs waren die in de gehele studieperiode (1 januari 2015 t/m eerste helft 2016)
minimaal 10 geïncludeerde bedrijven met vleesvarkens onder zich hadden. Het minimale percentage
structurele laaggebruikers onder deze DAPs was 0% en het maximale percentage 29.3% (gemiddeld
9.1%, mediaan 7.7%). Het minimale percentage structurele hooggebruikers onder deze DAPs was 0%

blz. 21 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

en het maximale percentage 23.4% (gemiddeld 7.2%, mediaan 6.3%). Het maximale aantal UBNs
met vleesvarkens die een DAP zonder structurele hooggebruikers onder zich had was 30.
5.3.2. Conclusie algemene bedrijfskenmerken structureel hoog- en laaggebruikende bedrijven
met vleesvarkens

Algemene bedrijfskenmerken op basis van multivariabele analyse:
In dit onderdeel van het project was de doelstelling om op basis van IKB gegevens de succes- en
risicofactoren voor laag dan wel hoog antibioticumgebruik op bedrijven met vleesvarkens in beeld te
krijgen. Dat betekent dat in dit deel van het project nog niet nader ingegaan is op – bijvoorbeeld –
de vraag waarom bedrijfsgrootte een succes- dan wel risicofactor is omdat eerst duidelijk moest
worden of bedrijfsgrootte een succes-/risicofactor is.
Uit het multivariabele model bleek dat bedrijfsgrootte, de aanwezigheid van zeugen en de provincie
een associatie hadden met hoog dan wel laag antibioticumgebruik (zie hierna). Deze associaties
kunnen niet verklaard worden door ‘varkensdichtheid’ omdat voor deze factor gecorrigeerd werd in
het model.
Bedrijfsgrootte: Evenals bij de bedrijven met zeugen/biggen, wordt ook bij de bedrijven met
vleesvarkens een associatie tussen antibioticumgebruik en bedrijfsgrootte (aantallen vleesvarkens)
gevonden. De associatie tussen hoger antibioticumgebruik bij een toename in bedrijfsgrootte is
eerder aangetoond door Fels-Klerx et al.[2] Vieira et al. [4] hebben daarentegen aangetoond dat juist
op kleinere bedrijven het antibioticumgebruik hoger is; dit onderzoek betrof uitsluitend vleesvarkens
en een mogelijke verklaring wordt gezocht in het gegeven dat de kleinste bedrijven waarschijnlijk
een andere biosecurity hebben. Verschillende auteurs benoemen ‘bedrijfsgrootte’ als risicofactor
voor het optreden van ziekten (bijvoorbeeld [6, 7]). Maar een eenduidige verklaring is niet voor
handen. Opvallend in dit opzicht is dat er ook grote bedrijven met een structureel laag
antibioticumgebruik zijn: 85 bedrijven met gemiddeld 1000 of meer vleesvarkens, waarvan 18
bedrijven met meer dan 2500 vleesvarkens. Van deze 18 bedrijven hebben zeven bedrijven in de
studieperiode geen zeugen. Later in deze rapportage, waar een verdiepende analyse naar de
associatie tussen antibioticumgebruik en bedrijfsfactoren (bedrijfsvoering/bedrijfsinrichting,
diergezondheid) en kennis-, houdings- en gedragsfactoren wordt beschreven, wordt nader ingegaan
op de rol van bedrijfsgrootte.
Aanwezigheid zeugen: dat op structureel laaggebruikende bedrijven met vleesvarkens vaker
zeugen aanwezig waren betekent dat deze bedrijven een meer gesloten bedrijfsvoering hebben. Ze
fokken hun eigen biggen op tot vleesvarken en hebben daardoor minder aanvoer van dieren en
meer mogelijkheden om de gezondheidsstatus van de vleesvarkens bij opleg te beheersen.
Provincie: De bevinding dat structureel laaggebruikende bedrijven met vleesvarkens vaker in
de provincies Gelderland, Overijssel en de overige (varkensarme) provincies voorkomen,
onafhankelijk van de bedrijfsgrootte en varkensdichtheid, is niet eenduidig te verklaren op basis van
de resultaten uit dit deel van het onderzoek. Mogelijk spelen factoren een rol die niet in dit
onderzoek meegenomen zijn.

Inzet van tweede keuze antibiotica:
Voor zowel de analyse van het aandeel tweede keuze antibiotica als de analyse van het aandeel van
groepen werkzame stoffen dient opgemerkt te worden dat er in de data afkomstig van één van
beide IKB organisaties geen onderscheid naar onderliggende werkzame stoffen aangebracht was.

blz. 22 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Daarom is vanuit de data van de andere IKB organisatie een benadering gemaakt van de verdeling
van de individuele werkzame stoffen waar nodig om het percentage tweede keuze middelen4 te
kunnen duiden. Deze benadering is gebruikt om een schatting te maken van de verdeling van
bepaalde werkzame stoffen in de data van de IKB organisatie waarin oorspronkelijk géén
onderscheid naar werkzame stoffen gemaakt was. Dit betekent dat een deel van de resultaten dus
gebaseerd is op een aanname van het mediane aandeel van de werkzame stoffen (naar
eerste/tweede keuze).
Het gebruik van tweede keuze antibiotica (als percentage van het totale antibioticumgebruik) lag
voor de periode van 1 januari 2015 tot en met de eerste helft van 2016 consequent op een laag
niveau voor zowel alle bedrijven met vleesvarkens als voor alle structurele en niet-structurele
hooggebruikers met vleesvarkens. Tussen deze laatste twee categorieën bedrijven werden geen
significante verschillen in het aandeel tweede keuze antibiotica waargenomen (zie bijlage voor
details).

Inzet van specifieke groepen werkzame stoffen:
Wat betreft inzet van specifieke groepen van antibiotica, viel het relatief grote aandeel van
tetracyclines en macroliden/lincosamiden bij vleesvarkens op structureel hooggebruikende
bedrijven op. Het hogere aandeel van deze groepen antibiotica is mogelijk te relateren aan
luchtwegproblemen maar tetracyclines, macroliden en lincosamiden worden niet uitsluitend voor
deze indicatie ingezet.
Op niet-structureel hooggebruikende bedrijven viel het relatief hoge percentage van inzet van
penicillines op. Dit kan zowel eerste keuze antibiotica (penicilline G) als tweede keuze antibiotica
(ampicilline, amoxicilline) betreffen. Een duidelijke verklaring voor het relatief vaker inzetten van
penicillines bij niet-structurele hooggebruikers is er niet. Het vermoeden bestaat dat Streptococcus
suis een belangrijke indicatie is voor het inzetten van penicillines maar indicaties voor inzetten van
antibiotica worden niet vastgelegd in de Nederlandse varkenshouderij. Bovendien is Streptococcus
suis een minder relevante bacteriële infectie in vleesvarkens.
Deze resultaten laten zien dat het aan te bevelen is om ook de ruwe indicatie voor inzet van
antibiotica vast te leggen. Dat maakt inzichtelijk welke ziekteproblematiek geassocieerd is met welk
antibioticumgebruik en waar dus de nadruk dient te liggen bij verdere bevordering van de
varkensgezondheid. Daarnaast wordt aanbevolen om in het project ‘Kritische Succes Factoren
Dierenartsen’ aandacht te schenken aan de verschillende indicaties waarvoor antibiotica ingezet
worden om reeds een eerste inzicht te verkrijgen in de relevante ziekteproblematiek(en).

Conclusie:
In conclusie kan gesteld worden dat de ‘succes’ groep wat betreft een structureel laag
antibioticumgebruik bestaat uit bedrijven met gemiddeld minder dan 1000 vleesvarkens, en/of met
aanwezigheid van zeugen en/of gelegen in de provincies Gelderland, Overijssel en de overige
(varkensarme) provincies. Op deze groep bedrijven verdient het aanbeveling een nadere verdieping
uit te voeren om te achterhalen hoe de gevonden associaties (met bedrijfsgrootte, provincie etc.)
samenhangen met het structureel lage antibioticumgebruik om zodoende structureel

4

Dit betrof specifiek: tulathromycine en tildipirosine (werkzame stoffen die als tweede keuze antibiotica
aangemerkt zijn maar uit de groep macroliden –waarin ook eerste keuze stoffen voorkomen – afkomstig zijn)
en amoxicilline en ampicilline (werkzame stoffen die als tweede keuze antibiotica aangemerkt zijn maar uit de
groep penicillines – waarin ook eerste keuze stoffen voorkomen – afkomstig zijn).

blz. 23 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

hooggebruikende bedrijven te kunnen ondersteunen in het (verder) verlagen van het
antibioticumgebruik. Daarnaast zou onderzocht kunnen worden hoe een aantal bedrijven die niet in
de ‘succes’ groep vallen toch een laag antibioticumgebruik realiseren.

blz. 24 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

6.

Factoren kenmerkend voor structureel hoog- en
laaggebruikende bedrijven met vleesvarkens op basis van
enquêtering

Box 5V: toelichting statistische analyse van de enquêteresultaten van bedrijven met vleesvarkens

Laaggebruikers waren gedefinieerd als bedrijven met vleesvarkens waarbij het
antibioticumgebruik bij de vleesvarkens in de periode 2015 tot en met de 1ste helft van 2016 onder
de 25% percentielgrens lag.
Hooggebruikers waren gedefinieerd als bedrijven met vleesvarkens waarbij het
antibioticumgebruik bij de vleesvarkens in de periode van 2015 tot en met de 1ste helft van 2016
boven de 75% percentielgrens lag.
Per enquête werden meerdere factoren uitgevraagd waarbij de factoren onderverdeeld waren in
vragen over ‘bedrijfsfactoren’ (bedrijfsinrichting/bedrijfsvoering, diergezondheid) en vragen over
‘kennis, houding en gedrag’; alles werd geanalyseerd in relatie tot het antibioticumgebruik. Naast
deze enquête werd een aparte vragenlijst afgenomen om de technische kengetallen op te vragen:
Naast deze enquête werd een aparte vragenlijst afgenomen om de technische kengetallen op te
vragen: gemiddelde groei vleesvarkens (gram/dag), voederconversie vleesvarkens (kg voer/kg
groei), gemiddeld % vleesvarkens zonder slachtafwijkingen op jaarbasis en uitval vleesvarkens (%).
Wanneer ook zeugen aanwezig waren werden ook relevante zeugen/biggen parameters
uitgevraagd.
In de enquête werd de volgende structuur in vraagstellingen voor het onderdeel ‘kennis, houding,
gedrag’ gevolgd:
1. Probleem-erkenning (‘probleem ervaren’): in hoeverre ervaart de varkenshouder
antibioticagebruik als een probleem?
2. Eigen invloed (‘perceived control’, ‘perceived lack of control’): in hoeverre heeft de
varkenshouder het gevoel dat hij zelf invloed kan uitoefenen?
3. Determinanten van gedrag: welke factoren liggen ten grondslag aan de keuzes die gemaakt
worden? Deze determinanten van gedrag krijgen vorm in vijf categorieën vragen:
a) Kennen (in hoeverre vindt de boer dat hij genoeg kennis bezit);
b) Kunnen (in hoeverre vindt de boer dat hij genoeg vaardigheden (maar ook: geld, tijd,
enz.) bezit);
c) Willen (in hoeverre wil hij ermee aan de slag);
d) Durven (in hoeverre durft hij, is hij bang voor eventuele consequenties);
e) Mogen (wat is de invloed van zijn sociale omgeving).
In dit project is geen aparte, op zichzelf staande ‘quickscan’ van de literatuur uitgevoerd naar
factoren die met variatie in antibioticumgebruik op varkensbedrijven geassocieerd zouden kunnen
zijn omdat de verwachte opbrengst van een dergelijke ‘quickscan’ laag was.
Wel is voorafgaand aan het opstellen van de enquête een literatuuronderzoek uitgevoerd naar
factoren geassocieerd met antibioticumgebruik op varkensbedrijven. De resultaten zijn
meegenomen in het opstellen van de vragen in de enquête.

blz. 25 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Tijdens de statistische analyse van alle resultaten is eerst per factor (uit de enquête) en per
technisch kengetal gekeken of deze één op één (=univariabel) geassocieerd was met een
structureel hoog- of laaggebruik. Alle factoren die univariabel geassocieerd waren met het
structureel lage of hoge antibioticumgebruik, werden vervolgens stap voor stap toegevoegd in
een groeimodel. Een factor werd niet opgenomen in het groeiende model als die factor:
- geen toegevoegde waarde had in het verklaren van hetzij structureel hoog hetzij structureel
laag antibioticumgebruik;
- geen invloed had op andere factoren in het model die wél een duidelijke associatie hadden
met het hoge of lage antibioticumgebruik.
Zo bleven uiteindelijk alleen significante factoren en zogenaamde confounders over die tezamen
het eindmodel VLV 1 vormden. Confounders zijn factoren die invloed hebben op andere factoren
die duidelijk met het antibioticumgebruik geassocieerd zijn; een confounder is zelf niet
geassocieerd met het antibioticumgebruik.
Sommige factoren hadden een heel zwaar ‘gewicht’ in eindmodel VLV 1 waardoor andere
potentieel (praktisch) relevante factoren weggedrukt werden en dus niet meer van toegevoegde
waarde waren. Daarnaast was het aantal te onderzoeken factoren relatief groot voor het aantal
observaties. Daarom is de werkwijze (de ‘modelselectie’) om tot een eindmodel te komen nog op
vier manieren ‘uitgekleed’:
1. Het model opgebouwd met uitsluitend ‘bedrijfsfactoren’ en bedrijfsgrootte (aantal
vleesvarkens) (model VLV 1A);
2. Het model met uitsluitend ‘bedrijfsfactoren’ en bedrijfsgrootte maar, gezien het grote
relatieve gewicht van de factor ‘koppelbehandelingen’, opgebouwd zonder de factor
‘koppelbehandelingen’ (model VLV 1B);
3. Het model opgebouwd met uitsluitend kennis-, houdings- en gedragsfactoren en
bedrijfsgrootte (model VLV 1C). Dit model maakte duidelijk wat de toegevoegde waarde van
kennis, houding en gedrag was boven op het effect van bedrijfsgrootte.
4. Het model opgebouwd met uitsluitend kennis-, houdings- en gedragsfactoren maar zonder
bedrijfsgrootte (model VLV 1D). Hiermee kwam duidelijker naar voren wat potentieel kennis-,
houdings- en gedragsfactoren waren die aan structureel hoog of juist laag
antibioticumgebruik ten grondslag lagen.
Omdat bedrijfsgrootte (aantal vleesvarkens) een groot gewicht in de modellen bleek te hebben en
een verdere schaalvergroting in de toekomst waarschijnlijk is, is er voor uitsluitend de
subpopulatie ‘grotere bedrijven (gemiddeld meer dan 1000 vleesvarkens)’ een apart model
gebouwd: eindmodel VLV 2.
Daarnaast werden alle modellen nog een keer uitgevoerd op uitsluitend conventionele bedrijven.
Bij de verschillende modellen worden pseudo R kwadraten aangegeven: de pseudo R kwadraat
(STATA R2) is in de reguliere logistische regressiemodellen (het STATA model zoals gebruikt bij
deze analyses) een maat voor de hoeveelheid variatie in het antibioticumgebruik die verklaard
wordt door het model.

blz. 26 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Sommige factoren konden niet meegenomen worden in de groeimodellen omdat er te weinig
antwoorden vanuit de enquête voor de desbetreffende factor (vraag) beschikbaar waren of omdat
de antwoorden heel scheef verdeeld waren: zowel de hoog- als de laaggebruikers gaven (bijna)
allemaal hetzelfde antwoord of de hooggebruikers gaven (bijna) allemaal precies het
tegenovergestelde antwoord van alle laaggebruikers. Van al deze factoren is wel onderzocht of ze
mogelijk één op één samenhingen met structureel hoog- dan wel laaggebruik middels een ‘chikwadraattest’. In de bijlage zijn al deze resultaten weergegeven. De resultaten die als meest
relevant beschouwd werden zijn in dit rapport opgenomen.

6.1.1. Deelnemende bedrijven met vleesvarkens
Bij de structureel laaggebruikende bedrijven wilde 37.8% en bij de structureel hooggebruikende
bedrijven wilde 21.0% van de benaderde UBNs deelnemen aan de enquête.
Overall resulteerden 93 complete enquêtes: 51 van laaggebruikers en 42 van hooggebruikers. Drie
enquêtes konden niet meegenomen worden in de analyse omdat de bedrijven in kwestie ten tijde
van de enquêteafname geen vleesvarkens meer bleken te hebben. Uiteindelijk werden de resultaten
van 48 laaggebruiker enquêtes en 42 hooggebruiker enquêtes meegenomen in de statistische
analyses. De originele enquêtes zijn in hoofdstuk 9 weergegeven.
In totaal zijn 24 verschillende technische-, bedrijfs- en kennis-/houdings-/gedragsfactoren
meegenomen in de opbouw (en daarmee selectie) van het multivariabele model. In totaal konden 67
factoren niet meegenomen worden in de groeimodellen omdat er te weinig antwoorden vanuit de
enquête voor de desbetreffende factor (vraag) beschikbaar waren of omdat de antwoorden heel
scheef verdeeld waren. 21 van deze 67 factoren lieten alsnog interessante verschillen zien; deze
factoren zijn in de bijlage opgenomen, de resultaten die – op basis van expertopinies – als meest
relevant beschouwd werden zijn in dit hoofdstuk opgenomen.
Overall waren op 24 bedrijven met vleesvarkens tevens zeugen/biggen aanwezig en dit was vaker
het geval bij structurele laaggebruikers; op 65 bedrijven waren geen zeugen/biggen aanwezig en dit
was bij 40 van de 42 structurele hooggebruikers het geval. Het overgrote deel van de bedrijven had
een conventionele bedrijfsvoering. Daarnaast waren bij de structurele laaggebruikers 7 bedrijven
met een biologische bedrijfsvoering en 4 bedrijven met een specifieke gezondheidsstatus5. Bij de
structurele hooggebruikers was één bedrijf met een specifieke gezondheidsstatus. Iets meer dan de
helft van de bedrijven werkte in maatschap, ongeacht de hoogte van het antibioticumgebruik. In
Tabel 10V zijn de technische kengetallen voor structurele hoog- en laaggebruikers weergegeven.

5

Laaggebruikers: één bedrijf gaf aan vrij te zijn van PRRSv, PIA en de ziekte van Aujeszky; twee bedrijven gaven
aan vrij te zijn van PRRSv, Actinobacillus pleuropneumoniae en Mycoplasma hyopneumoniae en één bedrijf gaf
aan vrij te zijn van PRRSv, Actinobacillus pleuropneumoniae, Mycoplasma hyopneumoniae, Brachyspira
hyodysenteriae, Brachyspira pilosicoli en streptococcen. Daarnaast gaf één hooggebruikend bedrijf aan vrij te
zijn van verschillende niet met name genoemde ziektekiemen.

blz. 27 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Tabel 10V: technische kengetallen van structurele hoog- en laaggebruikende bedrijven met vleesvarkens
Kengetal

Structurele laaggebruikers (n= 32

Structurele hooggebruikers (n =

tot 47)*

30 tot 42)*

Gemiddelde

p10-p90

(mediaan)
Gemiddeld aantal aanwezige

Gemiddelde

p10-p90

(mediaan)

1105 (775)

330-2177

2277 (1970)

500-4800

817 (819)

750-890

809 (815)

765-849

Voederconversie (kg voer/kg groei)

2.58 (2.51)

2.26-3.00

2.57 (2.54)

2.40-2.75

Gemiddeld % vleesvarkens zonder

87.26 (95.00)

65.00-98.30

83.95 (88.00)

70.00-98.50

2.18 (1.90)

1.20-3.30

2.22 (2.10)

1.10-3.00

vleesvarkens in 2015 en 2016 **
Gemiddelde groei vleesvarkens
(gram/dag)

slachtafwijkingen
% uitval vleesvarkens

* Een aantal bedrijven had de kengetallen niet compleet aangeleverd omdat zij de desbetreffende kengetallen
niet bijhielden. Daarom variëren de waarnemingen in aantallen. In de bijlage zijn de exacte aantallen per
technisch kengetal vermeld.
** Niet uitgevraagd als apart kengetal maar afkomstig uit de IKB gegevens.
p10 - p90 = de absolute waarde van het desbetreffende kengetal voor respectievelijk de 10% en de 90%
percentielgrenzen, op 80% van de bedrijven liggen de waarden van de technische kengetallen tussen deze twee
grenzen.

6.1.2. Resultaten van factoren waarbij multivariabele analyse niet mogelijk was
Sommige factoren konden niet meegenomen worden in de opbouw van de multivariabele modellen
omdat er te weinig antwoorden vanuit de enquête voor de desbetreffende factor (vraag)
beschikbaar waren of omdat de antwoorden heel scheef verdeeld waren. Voor een aantal van deze
factoren werden echter op basis van expert opinies wel relevante significante verschillen gevonden.
Deze factoren zijn hieronder weergegeven (zie bijlage voor de details).
Structurele laaggebruikers waren relatief vaker in de provincies Gelderland, Overijssel en de overige
(varkensarme) provincies gelegen en waren relatief vaker vleesvarkensbedrijven met zeugen (slechts
twee van de 42 structurele hooggebruikers hadden ook zeugen).
Wanneer bedrijven met vleesvarkens náást IKB ook voor een ander concept produceerden, werkten
structurele hooggebruikers vaker met het ‘Beter Leven’ keurmerk en structurele laaggebruikers
werkten vaker in een ander keurmerk.
Wanneer specifiek werd gekeken naar bedrijven met uitsluitend vleesvarkens, bleek dat
hooggebruikers relatief vaker tot de groep bedrijven met het laagste aantal fte’s per 200
vleesvarkens behoorden dan structurele laaggebruikers. Dit is inzichtelijk gemaakt in onderstaand
Figuur 4Va. Daarbij is ook de correlatie tussen het aantal fte’s per 200 vleesvarkens en
bedrijfsgrootte visueel weergegeven (Figuur 4Vb).

blz. 28 van 74

Figuur 4Va: Verdeling van het aantal FTE’s per 200

Figuur 4Vb: Verdeling van het aantal vleesvarkens

vleesvarkens

laaggebruikende

op bedrijven in drie verschillende groepen qua

bedrijven (N=23) en structureel hooggebruikende

FTE’s per 200 vleesvarkens: 33% laagste aantal,

bedrijven (N=39) met uitsluitend vleesvarkens en

33% meest gemiddelde aantal en 33% hoogste

een bekend FTE/200 vleesvarkens.

aantal (zelfde studiepopulatie als Figuur 4Va).

structureel

6,000
4,000

0

0

2,000

.5

1

Gemiddeld aantal VLV

1.5

8,000

op

Laaggebruikers met uitsluitend VLV

Hooggebruikers met uitsluitend VLV

laagste 33%: <=0.077 middelste 33%: 0.078-0.289

hoogste 33%: >0.289

Wat betreft bedrijfsfactoren (bedrijfsvoering/-inrichting, diergezondheid) kwam naar voren dat
structurele laaggebruikers, vergeleken met hooggebruikers (factoren die significant met
bedrijfsgrootte geassocieerd waren zijn met een ‘*’ gemarkeerd6):
- Vaker geen dieren aanvoerden; wanneer er wel dieren aangevoerd werden, lag de
aanvoerfrequentie* bij structurele laaggebruikers lager.
- Minder vaak van twee of meer verschillende UBNs aanvoerden;
- Minder verschillende vaccinaties bij de vleesvarkens uitvoerden;
- Varkens oplegden die vóór opleg op de vleesvarkensafdeling minder verschillende vaccinaties
ontvangen hadden.
Wat betreft kennis, houding en gedragsfactoren kwam uit de univariabele analyses naar voren dat:
- [Probleem ervaren] Laaggebruikers hun antibioticumgebruik vrijwel altijd als laag beoordeelden
en dat meer dan de helft van de hooggebruikers hun antibioticumgebruik niet als hoog
beoordeelde*;
- [Probleem ervaren] Het grootste deel van de laaggebruikers zich geen zorgen maakte over het
antibioticumgebruik op hun bedrijf, terwijl een kwart van de hooggebruikers zich wél zorgen
maakte*;
- [Probleem ervaren] Het merendeel van de laaggebruikers (zeer) tevreden was over het huidige
niveau van antibioticumgebruik op hun bedrijf, terwijl 16 van de 42 hooggebruikers (zeer)
tevreden waren. Bijna de helft van de hooggebruikers was (zeer) ontevreden over het huidige
niveau van antibioticumgebruik op hun bedrijf*;
- [Ervaren controle (perceived control)] Laaggebruikers bijna unaniem vonden dat je zelf veel
invloed hebt op de hoeveelheid antibiotica die je op je bedrijf moet inzetten terwijl ongeveer de
helft van de hooggebruikers het (helemaal) eens was met deze stelling;

6

Sommige factoren waren sterk geassocieerd met bedrijfsgrootte: kleine bedrijven hadden bijvoorbeeld
minder personeel dan grote bedrijven. Dit betekent dat de gevonden verschillen tussen hoog- en
laaggebruikers wat betreft - bijvoorbeeld – personeel mogelijk het effect van bedrijfsgrootte weergeven en
niet zozeer een relevante relatie tussen hoeveelheid personeel en antibioticumgebruik.

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

-

[Kunnen] Zowel laag- als hooggebruikers gaven aan in (heel) veel gevallen te vinden dat ze
genoeg tijd beschikbaar hebben om het antibioticumgebruik op hun bedrijf verder te verlagen;
[Kunnen] Alle hooggebruikers vonden dat de huidige hoeveelheid antibiotica die op hun bedrijf
ingezet wordt, noodzakelijk is om gezondheidsproblemen onder controle te houden, terwijl circa
een kwart van de laaggebruikers het hier niet mee een was.

Bij al deze resultaten is geen rekening gehouden met andere factoren zoals provincie, bedrijfstype
etc.
6.1.3. Resultaten multivariabele analyse vleesvarkens
Uit eindmodel VLV 1 bleek dat structurele laaggebruikers in vergelijking met hooggebruikers
significant:
- Minder vleesvarkens hadden;
- Minder vaak groepsbehandelingen met antibiotica toe pasten;
Het vaker oneens waren met de stelling ‘Ik gebruik antibiotica alleen als de dierenarts aangeeft
dat het nodig is’;
- Minder vaak aangaven de drinkwaterleidingen te reinigen;
- [Mogen] Minder politieke druk ervoeren om het antibioticumgebruik op hun bedrijf te verlagen
(sterk gecorreleerd met druk vanuit de media);
Deze resultaten waren onafhankelijk (= konden niet verklaard worden door) van de varkensdichtheid
rondom een bedrijf en ongeacht de ideeën van varkenshouders omtrent de rol van het
antibioticumgebruik in de dierhouderij ten aanzien van de volksgezondheid [Willen]. De factoren in
de modellen zijn namelijk gecorrigeerd voor deze kenmerken. De factoren in het VLV 1 model
verklaarden tezamen 63.2% (STATA R2) van de variatie in het antibioticumgebruik.
Om invloeden van losse factoren te evalueren werd een model gedraaid met alleen
groepsbehandelingen: hiermee werd 32.1% (STATA R2) van de variatie in het antibioticumgebruik
verklaard. Met een model met daarin alleen bedrijfsgrootte werd 13.4% (STATA R2) van de variatie in
het antibioticumgebruik verklaard. Samen in een model, verklaarden deze twee factoren 42.6%
(STATA R2) van de variatie; ongeveer 20% van de resterende verklaarde variatie werd verklaard door
de overige factoren in het model.
Wanneer de 12 in de dataset aanwezig niet-conventionele bedrijven werden uitgesloten van het
eindmodel, bleek het reinigen van de drinkwaterleidingen niet meer significant geassocieerd te zijn
met het behoren tot de groep structurele laag- of hooggebruikers.
Uit model VLV 1A, waarbij alleen bedrijfsfactoren en bedrijfsgrootte (en kennis, houding, gedrag
niet) meegenomen werden om een model op te bouwen, kwamen dezelfde resultaten naar voren
als uit eindmodel VLV 1. Met model VLV 1A werd 46.2% (STATA R2) van de variatie in het
antibioticumgebruik verklaard. Wanneer model VLV 1A alleen voor de conventionele bedrijven
uitgevoerd werd, bleek ook hier het reinigen van de drinkwaterleidingen niet meer significant
geassocieerd te zijn met het behoren tot de groep structurele hoog- of laaggebruikers.
Uit model VLV 1B, opgebouwd zoals model VLV 1A maar zonder de factor ‘groepsbehandelingen’,
kwam naar voren dat structurele laaggebruikers, in vergelijking met hooggebruikers, significant:

blz. 30 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

-

Minder vaak luchtwegaandoeningen en diarree hadden bij de vleesvarkens in de afgelopen 12
maanden7 (aanwezigheid van luchtwegaandoeningen was sterk gecorreleerd met meer
verschillende types problemen bij vleesvarkens);
- Meer fte’s in dienst hadden;
- Minder vleesvarkens hadden.
Het model VLV 1B verklaarde 31.9% (STATA R2) van de variatie in het antibioticumgebruik. Wanneer
het eindmodel werd herhaald op uitsluitend conventionele bedrijven bleek dat het aantal fte’s niet
meer significant geassocieerd was met het behoren tot de structurele laag- of hooggebruikers.
Uit model VLV 1C, het model opgebouwd met uitsluitend kennis-, houding-, gedragsfactoren en
bedrijfsgrootte, bleek dat structurele laaggebruikers in vergelijking met hooggebruikers significant:
- Minder vaak met de voervoorlichter over antibioticumgebruik praatten;
- Het vaker oneens waren met de stelling ‘Ik gebruik antibiotica alleen als de dierenarts aangeeft
dat het nodig is’;
- [Ervaren controle (perceived control)] Minder vaak vonden dat het antibioticumgebruik op hun
bedrijf (verder) verlaagd kon worden;
- [Mogen] Minder politieke druk ervoeren om het antibioticumgebruik op hun bedrijf te verlagen;
- [Willen] Vaker risico’s voor de volksgezondheid mee lieten spelen in hun beslissingen rondom
antibioticumgebruik;
- Minder vleesvarkens hadden.
De pseudo R kwadraat van het model was 45.3%, bovenop grootte kon dus grofweg 30% extra van
de variatie in het antibioticumgebruik verklaard worden op basis van kennis-, houdings- en
gedragsfactoren. Wanneer model VLV 1C werd herhaald op uitsluitend conventionele bedrijven
bleken dezelfde factoren nog steeds significant geassocieerd te zijn met het behoren tot de groep
structurele hoog- of laaggebruikers.
Uit model VLV 1D, opgebouwd zoals model VLV 1C maar dan zonder bedrijfsgrootte, kwamen
grofweg dezelfde resultaten naar voren als uit model VLV 1C, met dat verschil dat bedrijfsgrootte nu
niet was meegenomen. Dit onderstreept dat de kennis-, houdings-, gedragsfactoren die uit model
VLV 1C resulteren, de belangrijkste factoren zijn in het kader van hoog antibioticumgebruik. Het
model kende een pseudo R kwadraat van 36.0%. Wanneer model VLV 1D overnieuw uitgevoerd
werd op uitsluitend conventionele bedrijven, was de factor ‘volksgezondheid’ niet meer significant
geassocieerd met het structurele hoge of lage antibioticumgebruik.
Hoewel grotere bedrijven vaker structurele hooggebruikers bleken te zijn, is het zeker niet
onmogelijk voor grote bedrijven om een structurele laaggebruiker te zijn. In totaal zijn er onder de
bedrijven met minimaal 1000 vleesvarkens 18 laaggebruikers en 31 hooggebruikers. Wanneer alleen
naar deze set van 49 grote bedrijven gekeken werd, bleek uit eindmodel VLV 2 dat laaggebruikers,
vergeleken met hooggebruikers significant:
- Minder vaak luchtwegaandoeningen hadden bij de vleesvarkens in de afgelopen 12 maanden
(circa heel 2016);
- [Mogen] Minder politieke druk ervoeren om het antibioticumgebruik op hun bedrijf te verlagen;
- Vaker informatie over het verlagen van antibioticumgebruik door deelname aan studieclubs
verkregen.

7

De enquêtes zijn in januari en februari 2017 afgenomen.

blz. 31 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Dit model kende een pseudo R kwadraat van 34.7%. Wanneer eindmodel VLV 2 op uitsluitend
conventionele bedrijven gedraaid werd, bleven de resultaten hetzelfde.
6.1.4. Conclusie factoren kenmerkend voor structureel hoog-/laaggebruikende bedrijven met
vleesvarkens
6.1.4.1.

Conclusie factoren waarbij multivariabele analyse niet mogelijk was

De resultaten uit 6.1.2 betreffen de uitkomsten van de chi-kwadraattesten waarbij dus nadrukkelijk
alleen naar één op één associaties tussen laag/hoog antibioticumgebruik en een factor gekeken is. In
tegenstelling tot de multivariabele analyses, is er dus ook niet gecorrigeerd voor andere factoren
zoals bedrijfsgrootte, provincie, bedrijfstype etc. De resultaten van de chi-kwadraattesten zijn dan
ook meer beschrijvend van aard. Sommige factoren waren sterk geassocieerd met bedrijfsgrootte.
Kleine bedrijven hadden bijvoorbeeld minder personeel dan grote bedrijven. Dit betekent dat de
gevonden verschillen tussen hoog- en laaggebruikers wat betreft - bijvoorbeeld – personeel
mogelijk het effect van bedrijfsgrootte weergeven en niet zozeer een direct verklaarbare associatie
tussen hoeveelheid personeel en antibioticumgebruik. In het geval van vleesvarkens was echter een
omrekening mogelijk van aantal vleesvarkens per fte waardoor toch eenduidig resultaat verkregen
kon worden.

Bedrijfsinrichting/Bedrijfsvoering:
Structurele laaggebruikers voeren significant minder vaak dieren aan. Wanneer ze aanvoeren, is de
aanvoerfrequentie lager en wordt vaker van niet meer dan twee verschillende UBNs aangevoerd.
Het wél aanvoeren van dieren vormt een gezondheidsrisico omdat met de dieren, mensen en/of de
transportmiddelen, ziekteverwekkers het bedrijf op kunnen komen en bij onvoldoende aanwezige
afweer tot ziekte kunnen leiden. Dit betekent dat een gesloten bedrijfsvoering bevorderlijk is voor
een laag antibioticumgebruik.

Diergezondheid:
Structurele laaggebruikers passen minder vaccinaties toe bij de vleesvarkens en leggen vaker
vleesvarkens op die minder vaccinaties ontvangen hebben, vergeleken met structurele
hooggebruikers. Het minder vóórkomen van ziekteproblematiek lijkt daarmee niet direct verklaard
te worden door een hogere vaccinatiegraad maar geeft wel direct aanleiding tot minder
antibioticumgebruik. Waarom structurele hooggebruikers vaker vaccineren, is moeilijk te duiden:
omdat er meer ziekteproblematiek optreedt of omdat men vaccineert om ziekteproblematiek te
voorkomen. Dit verdient eventueel nadere aandacht in een verdiepende analyse.

Kennis, houding, gedrag:
Laaggebruikers ervoeren nagenoeg geen problemen met hun antibioticumgebruik, ze beoordeelden
hun antibioticumgebruik veelal als laag, waren tevreden over hun antibioticumgebruik en maakten
zich er in het algemeen ook geen zorgen over. Daarentegen ervoer slechts een deel van de
structureel hooggebruikende bedrijven het antibioticumgebruik als een probleem; meerdere
bedrijven beoordeelden hun antibioticumgebruik niet als hoog, maakten zich geen zorgen over hun
antibioticumgebruik en waren tevreden over het antibioticumgebruik. Zolang bedrijven hun
structureel hoge antibioticumgebruik niet als een probleem ervaren, zijn zij mogelijk ook niet
ontvankelijk voor (een aanpak gericht op) het verlagen van het antibioticumgebruik. Daarnaast bleek
dat de laaggebruikers meer controle over de hoeveelheid antibiotica die men gebruikt ervoeren dan

blz. 32 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

hooggebruikers. Dit is één van de pijlers binnen de Theory of Planned Behavior: wanneer men geen
controle vervaart over het eigen gedrag kan men niet tot de intentie en de daaropvolgende
uitvoering van het wenselijke gedrag komen [8].
Beschikbare tijd lijkt voor zowel laag- als hooggebruikers geen knelpunt om het antibioticumgebruik
verder te verlagen.
6.1.4.2.

Conclusie resultaten multivariabele analyse

Bij de interpretatie van de resultaten dient men zich te realiseren dat er uitsluitend naar structurele
hoog- en laaggebruikende bedrijven met vleesvarkens gekeken wordt. De bedrijven die buiten de
categorieën structureel hoog- en laag antibioticumgebruik vallen, worden buiten beschouwing
gelaten. De bevindingen die hieronder bediscussieerd worden zijn dus voor een specifieke groep
bedrijven in Nederland van toepassing en kunnen niet zondermeer vertaald worden naar de totale
populatie van bedrijven met vleesvarkens in Nederland.

Resultaten ‘totale’ model:
Uit VLV 1 model bleek specifiek dat structurele laaggebruikers significant vaker minder vleesvarkens
hadden, minder vaak groepsbehandelingen met antibiotica toepasten, hun antibioticumgebruik in
mindere mate lieten afhangen van het advies van de dierenarts, minder vaak drinkwaterleidingen
reinigden en minder politieke druk ervoeren om het antibioticumgebruik op hun bedrijf te verlagen,
vergeleken met structurele hooggebruikers. Al deze factoren die samen het VLV 1 model vormden,
verklaarden een hoog percentage (ruim 63%) van de variatie in het antibioticumgebruik tussen
structurele laag- en hooggebruikers. In totaal werd ruim de helft van deze variatie verklaard door
groepsbehandelingen en ruim een zesde door bedrijfsgrootte. Het toepassen van
groepsbehandelingen is daarmee een belangrijke factor die geassocieerd is met een (structureel)
hoog antibioticumgebruik. De exacte oorzaak voor het vaker inzetten van groepsbehandelingen door
structurele hooggebruikers is niet bekend maar uit de VLV 1B en VLV 2 modellen komt naar voren
dat luchtwegaandoeningen en diarree een belangrijke ziekteoorzaak zouden kunnen zijn (zie hierna).
Dit zou te relateren zijn aan het relatief grote aandeel van tetracyclines en macroliden/lincosamiden
dat bij vleesvarkens op structureel hooggebruikende bedrijven ingezet wordt (zie hoofdstuk 5). Het
hoge aandeel van deze groepen antibiotica is mogelijk te relateren aan luchtwegproblemen maar
tetracyclines, macroliden en lincosamiden worden niet uitsluitend voor deze indicatie ingezet. Dit
dient in vervolgonderzoek nader uitgediept te worden. Het feit dat laaggebruikers de
drinkwaterleidingen minder vaak reinigden kan voortkomen uit het feit dat deze bedrijven minder
vaak groepsbehandelingen toepasten, daarmee minder vaak antibiotica via het drinkwater
verstrekten en dus ook minder noodzaak ondervonden om de waterleidingen te reinigen. Wanneer
echter de twaalf in de dataset aanwezige niet-conventionele bedrijven uit het VLV 1 model
weggelaten werden, verviel het reinigen van de drinkwaterleidingen uit het model (het had dus geen
associatie meer met het antibioticumgebruik). Klaarblijkelijk verklaart deze factor geen significante
additionele variatie in het antibioticumgebruik als alleen conventionele bedrijven meegenomen
worden.
Veehouders van laaggebruikende bedrijven waren het vaker oneens met de stelling ‘Ik gebruik
antibiotica alleen als de dierenarts aangeeft dat het nodig is’. Het is niet duidelijk wie of welke
omstandigheden doorslaggevend zijn bij de beslissing om antibiotica in te zetten. Ook uit dit
onderdeel van het project komt duidelijk naar voren dat een kleinere bedrijfsomvang een
succesfactor is voor lager antibioticumgebruik. Het blijft echter onduidelijk waarom dit zo is. Het
verdient aanbeveling in vervolgonderzoek nader in te gaan op de associatie tussen bedrijfsgrootte

blz. 33 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

en antibioticumgebruik en met name de mogelijkheden om bij een grotere bedrijfsgrootte alsnog
een laag antibioticumgebruik te hebben, gezien de toenemende schaalvergroting.
Waar laaggebruikers weinig sociale druk ervaren om het antibioticumgebruik te verlagen, lijkt
sociale druk uit de omgeving wel van belang om hooggebruikers in beweging te krijgen/houden om
hun antibioticumgebruik te verlagen. De rol van de sociale omgeving wordt ook specifiek benoemd
in de Theory of Planned Behaviour, waar de subjectieve norm één van de drie pijlers is die van
invloed zijn op de intentie om bepaald gedrag uit te voeren (tezamen met attitude en ervaren
controle over het eigen gedrag) [9, 10].
Wat betreft kennis, houding en gedrag moet men zich realiseren dat in deze modellen de factoren
genoemd in 6.1.2 niet meegenomen konden worden. Uit 6.1.2 bleek dat zowel veel laaggebruikers
als veel hooggebruikers hun antibioticumgebruik niet als probleem ervaren. Uit nader onderzoek zal
moeten blijken waarom juist hooggebruikers hun antibioticumgebruik niet als probleem ervaren,
alvorens een strategie op te kunnen zetten om het antibioticumgebruik te gaan verlagen. Vervolgens
kunnen elementen als ‘kunnen’ en ‘sociale druk’ benut worden om de bedrijven in beweging te
krijgen. Zonder een geloof in de ernst van het probleem zal er geen beweging optreden [11, 12].
Hierbij moet opgemerkt worden dat de bedrijven de enquêtes in januari/februari 2017 ingevuld
hebben terwijl ze op een structureel hooggebruik in de periode van 1 januari 2015 tot en met de
eerste helft van 2016 geselecteerd zijn. Het is dus niet uit te sluiten dat deze bedrijven in de tweede
helft van 2016 een verlaging ingezet hebben. Het verdient aanbeveling om van de bedrijven die in
dit project gekwalificeerd zijn als structurele hooggebruiker, na te gaan welk deel van deze bedrijven
in de tweede helft van 2016 een daling in het antibioticumgebruik laat zien.
Bij de interpretatie van dit model (en de volgende modellen) dient men zich te realiseren dat een
heel aantal factoren niet meegenomen kon worden in deze multivariabele analyses; in 6.1.2 is een
aantal van deze factoren beschreven. Daarnaast waren er factoren die wel in de enquête
uitgevraagd waren maar die in geen enkele (uni- of multivariabele) analyse geassocieerd waren met
de hoogte van het antibioticumgebruik en/of duidelijke verschillen tussen laag- en hooggebruikers
lieten zien. De afgenomen enquêtes zijn aan het einde van dit rapport in hoofdstuk 9 toegevoegd.
Een beschrijving van alle geanalyseerde factoren is te vinden in de aparte bijlage.

Resultaten modellen zonder kennis, houding, gedrag:
Wanneer de kennis-, houding- en gedragsfactoren buiten beschouwing werden gelaten en alleen de
bedrijfsfactoren meegenomen werden (het VLV 1A model), kwamen dezelfde resultaten als uit
model VLV 1 naar voren (maar dan dus zonder factor ‘ervaren politieke druk’). Dit model verklaarde
circa 46% van de variatie in het antibioticumgebruik.
Om na te gaan of bedrijfsfactoren niet goed in het model tot uiting konden komen door de grote
invloed van groepsbehandelingen, werd in het VLV 1B model de factor ‘groepsbehandelingen’ niet
meegenomen. Hierbij bleek dat structureel laaggebruikers significant minder vaak
luchtwegaandoeningen en diarree bij de vleesvarkens hadden in de afgelopen 12 maanden en dat er
meer fte’s in dienst waren, vergeleken met structureel hooggebruikende bedrijven. De genoemde
gezondheidsproblemen kunnen een belangrijke oorzaak van hoog antibioticumgebruik bij de
hooggebruikers vormen.
Wanneer het eindmodel VLV 1B werd herhaald op uitsluitend conventionele bedrijven bleek dat het
aantal fte’s niet meer significant geassocieerd was met het behoren tot de structurele laag- of
hooggebruikers. Het waren veelal de biologische bedrijven of bedrijven met een specifieke
gezondheidsstatus die meer dan één fte in dienst hadden (50% van de conventionele bedrijven had

blz. 34 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

meer dan één fte in dienst tegenover 92% van de biologische/specifieke gezondheidsstatus
bedrijven).

Resultaten model met alleen kennis, houding, gedrag – met en zonder bedrijfsgrootte:
Om na te gaan of bepaalde kennis, houding en gedragsfactoren niet goed in het model tot uiting
konden komen door de invloed van verschillende bedrijfsfactoren, werden in het VLV 1C model alle
bedrijfsfactoren met uitzondering van bedrijfsgrootte weggelaten. Hieruit bleek dat structurele
laaggebruikers, vergeleken met structurele hooggebruikers, significant minder vaak vonden dat het
antibioticumgebruik op hun bedrijf (verder) verlaagd kon worden. Hooggebruikers gaven dit wel in
enige mate aan, wat een positief teken is: zij zien in enige mate mogelijkheden om het
antibioticumgebruik te verlagen.
Daarnaast ervaren structurele hooggebruikers meer politieke druk om het antibioticumgebruik op
hun bedrijf te verlagen. De rol van de sociale omgeving wordt ook specifiek benoemd in de Theory of
Planned Behaviour, waar de subjectieve norm één van de drie pijlers is die van invloed zijn op de
intentie om bepaald gedrag uit te voeren [9, 10]. Dat sociale omgeving (die vormgeeft aan de
subjectieve norm) een rol speelt, wordt ook bevestigd door de bevinding dat hooggebruikers vaker
met de voervoorlichter over antibioticumgebruik praten.
Structurele laaggebruiker lieten hun antibioticumgebruik minder afhangen van de dierenarts en
laten vaker risico’s voor de volksgezondheid mee spelen in hun beslissingen rondom
antibioticumgebruik.
Hiermee kwamen de gedragsdeterminanten ‘ervaren controle (perceived control)’, ‘mogen’ en
‘willen’ duidelijk naar voren. Volksgezondheid vormde voor structurele laaggebruikers een
duidelijkere motivatie om het antibioticumgebruik te verlagen dan voor structurele hooggebruikers.
Het VLV 1C model zónder bedrijfsgrootte (1D) had slechts circa 10% lagere pseudo R kwadraat dan
het VLV 1C model mét bedrijfsgrootte wat betekent dat een groot deel van de variatie in het
antibioticumgebruik die verklaard werd door bedrijfsgrootte dus ook verklaard kon worden door
kennis, houding en gedragsfactoren.

Model VLV 2 - analyse op uitsluitend grote bedrijven:
Uit model VLV 2 bleek dat laaggebruikers minder vaak luchtwegaandoeningen bij de vleesvarkens
hadden in de afgelopen 12 maanden, minder politieke druk ervoeren om het antibioticumgebruik op
hun bedrijf te verlagen en vaker informatie over het verlagen van antibioticumgebruik verkregen
door deelname aan studieclubs.

Conclusie:
Uit de enquête resulteert een select aantal concrete succesfactoren waar op structureel
hooggebruikende bedrijven nader aandacht aan geschonken kan worden om het
antibioticumgebruik te verlagen. Vanwege de relatief beperkte beschikbaarheid van standaard
verzamelde gegevens in de varkenssector, heeft het enquête onderzoek zich op verschillende
‘basale’ bedrijfsfactoren moeten richten om de vraag te beantwoorden of deze factoren een
associatie hadden met laag- dan wel hoog antibioticumgebruik. Dat de vraag centraal stond of een
factor geassocieerd was met antibioticumgebruik maakt dat er binnen dit project beperkt ruimte
was om na te gaan waarom een bepaalde factor met antibioticumgebruik geassocieerd was.
Specifieke ‘succes’ factoren die resulteerden waren kleinere bedrijfsomvang, minder vaak
groepsbehandelingen uitvoeren, een lagere ziekte incidentie (met name minder luchtwegproblemen
en diarree) en verschillende kennis-, houdings- en gedragsfactoren.

blz. 35 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Dat er een relatief beperkt aantal bedrijfsfactoren resulteert uit dit project die structurele
hooggebruikers aan kunnen passen om hun antibioticumgebruik te verlagen duidt er op dat er in de
varkenshouderij al veel verschillende maatregelen op het vlak van bedrijfsvoering/bedrijfsinrichting
en diergezondheid doorgevoerd zijn om het antibioticumgebruik te verlagen. Dit onderstreept het
belang van een verdere verdieping om nader te duiden welke elementen daarnaast van belang zijn
in het verder verlagen van het antibioticumgebruik.
Wat dat betreft komt uit dit onderzoek duidelijk naar voren dat kennis, houding en gedrag een
belangrijke rol spelen bij het al dan niet verlagen van het antibioticumgebruik. De vragen aangaande
kennis, houding en gedrag uit de gebruikte enquête vormen een eerste verkenning en geven
duidelijk aan dat sociale druk maar ook factoren als ‘ervaren controle (perceived control)’, ‘mogen’
en ‘willen’ van belang zijn. In vervolgonderzoek dient nader onderzocht te worden op welke manier
deze factoren bedrijven succesvol maken wat betreft laag antibioticumgebruik en hoe dit
bijvoorbeeld via coaching opgepakt kan worden. Het verdient aanbeveling ook specifiek te
onderzoeken welke kennis-, houdings- en gedragsfactoren een rol spelen bij, bijvoorbeeld, het al dan
niet inzetten van een groepsbehandeling.
Dit project heeft aspecten als beleid, milieu en welzijn niet nader onderzocht. Mogelijk dat deze
factoren ook een rol spelen bij het verder verlagen van het antibioticumgebruik.

blz. 36 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

7.

Conclusie en aanbevelingen

Een groot aantal bedrijven met vleesvarkens heeft een laag antibioticumgebruik. Van de 2248
bedrijven die over de periode van 2013 t/m de 1ste helft van 2016 onderzocht werden, had driekwart
een structureel laag antibioticumgebruik. In de meeste gevallen is er dan ook sprake van een
structureel laag niveau van antibioticumgebruik en dus van meer structurele onderliggende
oorzaken. Desondanks zijn er bedrijven die in staat blijken structureel over te schakelen van een
oranje/rood naar een groen antibioticumgebruik. Dit duidt op potentieel beïnvloedbare factoren die
een rol spelen in de mate van antibioticumgebruik.
Wanneer op bedrijven met vleesvarkens een omschakeling van structureel hoog naar een mediaan
antibioticumgebruik plaats zou vinden, dan zou dit resulteren in een verlaging van het
antibioticumgebruik van circa 23%.
Uit dit onderzoek is gebleken dat diergezondheid een terugkomend thema is in de resultaten van de
verschillende analyses. Bedrijven met een structureel laag antibioticumgebruik lijken ook
daadwerkelijk minder gezondheidsproblemen te ervaren bij hun dieren. Eén van de aanbevelingen
uit dit onderzoek is het koppelen van indicaties aan antibioticumgebruik, waarmee inzichtelijk
gemaakt kan worden welke ziekteproblematiek geassocieerd is met welk antibioticumgebruik.
Zodoende kan mogelijk duidelijk worden of op laag- en hooggebruikende bedrijven dezelfde
indicaties spelen en waar de nadruk zou kunnen komen te liggen bij verdere bevordering van de
varkensgezondheid. Een andere aanbeveling is het verbeteren van de beschikbaarheid van
standaard verzamelde gegevens in de varkenssector, waardoor varkensbedrijven mogelijk beter
begeleid kunnen worden naar een hoger diergezondheidsniveau.
Omdat ook naar voren komt dat grote bedrijven, hoewel relatief vaker behorende tot de
hooggebruikers, óók tot de structurele laaggebruikers kunnen behoren, vormen de bijbehorende
varkenshouders een interessante doelgroep om de achterliggende oorzaken, gerelateerd aan het
gebruik van antibiotica, te onderzoeken. Met behulp van bijvoorbeeld verdiepende interviews
kunnen zowel factoren inzake kennis, houding en gedrag aangaande antibioticumgebruik alsmede
praktische aspecten rondom de bedrijfsvoering nader bevraagd worden. Dit leidt tot een vergelijking
tussen grote bedrijven met een structureel laag of hoog antibioticumgebruik, wat mogelijk zal
resulteren in concrete aandachtspunten/handvatten voor het verder verlagen van het
antibioticumgebruik op (grote) hooggebruikende bedrijven.
Andere belangrijke thema’s in het kader van de mate van antibioticumgebruik die uit dit onderzoek
naar voren komen, zijn: vaccinatiebeleid, biosecurity (waaronder gesloten bedrijfsvoering en
aanvoerbeleid) en groepsbehandelingen. Deze onderwerpen kunnen eveneens bevraagd worden in
de bovengenoemde verdiepende interviews.
Tenslotte heeft dit onderzoek aangetoond dat, zoals hierboven al aangestipt, kennis, houding en
gedrag (‘mindset’) een rol spelen bij een structureel laag of hoog antibioticumgebruik. Ondernemers
handelen niet alleen op basis van rationele inzichten. Inzicht in sociaal-psychologische factoren is
van belang om het (beslissings-)gedrag van ondernemers ten aanzien van het antibioticumgebruik te
kunnen begrijpen en desgewenst te ondersteunen.
De enquêtevragen aangaande kennis, houding en gedrag zijn gebaseerd op inzichten uit de sociale
wetenschappen. Er is gebleken dat ‘mogen’, ‘probleem ervaren’, ‘ervaren controle’ (perceived
control) en ‘kunnen’ elementen zijn die van belang zijn om mee te nemen in een mogelijk
vervolgtraject. Enerzijds kunnen deze factoren meegenomen worden bij de verdiepende interviews.
Anderzijds is het zeer aanbevelenswaardig om te toetsen of een vorm van coaching bij kan dragen
aan een verdere reductie van het antibioticumgebruik op (structureel) hooggebruikende bedrijven.

blz. 37 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Een onderdeel van deze coaching kan gericht zijn op het achterhalen van de achterliggende
oorzaken van het gedrag van de individuele varkenshouder. De resulterende kennis kan benut
worden waarbij het uiteindelijke doel is om een varkenshouder zelf richting een lager
antibioticumgebruik te laten bewegen. Daarnaast kunnen ook de bovengenoemde thema’s
(biosecurity etc.) meegenomen worden in het coachingstraject. De driehoek varkenshouder,
dierenarts en andere erfbetreders zou hier in ieder geval bij betrokken moeten worden. De exacte
invulling kan plaatsvinden met behulp van experts op het gebied van bijvoorbeeld sociologie of
communicatie.

blz. 38 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

8.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

8.

9.
10.
11.
12.

Literatuur
Backhans, A., et al., Antimicrobial use in Swedish farrow-to-finish pig herds is related to
farmer characteristics. Porcine Health Management, 2016. 2.
Fels-Klerx van der, H.J., et al., Farm factors associated with the use of antibiotics in pig
production. J. Anim. Sci., 2011. 89: p. 1922-1929.
van Rennings, L., et al., Cross-sectional study on antibiotic usage in pigs in Germany. PLoS
One, 2015. 10(3): p. e0119114.
Vieira, A.R., et al., Trends in slaughter pig production and antimicrobial consumption in
Danish slaughter pig herds, 2002-2008. Epidemiol Infect, 2011. 139(10): p. 1601-9.
Heederik, D.J.J., Het gebruik van antibiotica bij landbouwhuisdieren in 2016 - Trends,
benchmarken bedrijven en dierenartsen. 2017, Autoriteit Diergeneesmiddelen.
Gardner, I.A., P. Willeberg, and J. Mousing, Empirical and theoretical evidence for herd size
as a risk factor for swine diseases. Anim Health Res Rev, 2002. 3(1): p. 43-55.
Dors, A., et al., Prevalence and risk factors for Lawsonia intracellularis, Brachyspira
hyodysenteriae and Salmonella spp. in finishing pigs in Polish farrow-to-finish swine herds.
Pol J Vet Sci, 2015. 18(4): p. 825-31.
Santman-Berends, I.M., et al., A multidisciplinary approach to determine factors associated
with calf rearing practices and calf mortality in dairy herds. Prev Vet Med, 2014. 117(2): p.
375-87.
Ajzen, I., The Theory of Planned Behavior. Organ. Behav. And Hm. Dec. Processes 1991. 50
p. 179-211.
Ajzen, I. and T.J. Madden, Prediction of goal-directed behavior: attitudes, intentions and
perceived behavioral control. . J. of Exp. Soc. Psych. , 1986. 22 p. 453-474.
Janz, N.K. and M.H. Becker, The Health Belief Model: a decade later. Health Educ Q, 1984.
11(1): p. 1-47.
Koelen, M.A. and A.W.v.d. Ban, Health education and health promotion. 2004: p. 60-62.

blz. 39 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

9.

Enquêtes vleesvarkens

VERMEERDERINGSBEDRIJF MET VLEESVARKENS (open / gesloten
bedrijf)
Als een opmerkingenveld niet van toepassing is: * invullen. Op deze manier ondervindt je
geen problemen bij het vervolgen van de enquête. Let op, wees consequent en gebruik altijd
dit teken *.
Bedrijfsgegevens:
1) Wat is uw UBN?
_______________

2) Het bedrijfstype is:
 Vermeerderingsbedrijf met vleesvarkens op dezelfde locatie (gesloten bedrijf)
_______________ Toelichting: zeugen, zuigende biggen, gespeende biggen en vleesvarkens
(evenveel of meer vleesvarkens dan zeugen) (vraag 3 deel 1)
 Vermeerderingsbedrijf zonder vleesvarkens op dezelfde locatie (open vermeerderaar)
_______________ Toelichting: wel zeugen, zuigende biggen, en gespeende biggen maar
géén vleesvarkens (echt NUL) vleesvarkens) (Vraag 3 deel 2)
 Vleesvarkensbedrijf _______________ Toelichting: alleen vleesvarkens (Vraag 3 deel 3)
 Vermeerderingsbedrijf met vleesvarkens op dezelfde locatie (open bedrijf), anders:
_______________ Toelichting: zeugen, zuigende biggen en gespeende biggen en
vleesvarkens maar minder vleesvarkens dan zeugen (vraag 3 deel 1)
3) Is uw bedrijf:
 Een biologisch bedrijf (naar vraag 5)
 Een conventioneel bedrijf (naar vraag 5)
 Een bedrijf met een specifieke hoge gezondheidsstatus (naar vraag 4)
4) Van welke ziekteverwekkers bent u bewezen vrij?
TOELICHTING: ‘bewezen’ = door regelmatig lab onderzoek is aangetoond dat de kiemen/
ziektes niet op het bedrijf aanwezig zijn. Het gaat om het bedrijf als geheel
TOELICHTING: denk aan PRRS, APP, Mycoplasma hypneumoniae. Zo komen ook bijv. SPF
fokkers/TOPIGS deelnemers naar voren.
 Mycoplasma hypneumoniae
 PRRSv
 Brachyspira hyodysenteriae
 Brachyspira pilosicoli
 APP (Actinobacillus Pleuropneumoniae)
 Lawsonia intracellularis
 Anders, namelijk _______________

5) Werkt u in maatschap?
TOELICHTING: Vader/zoon, Vader/dochter etc.
 Nee
 Ja, wat is dan de samenstelling? __________________________________________
6) U bent aangesloten bij:
 IKB Varken (CBD/Verin/Co-more)

blz. 40 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 IKB Nederland Varkens (DGB)
 Geen van beide

7) Produceert u voor een concept/keurmerk, anders dan IKB?
 Ja (Vraag 8)
 Nee (Vraag 9)
8) Welk concept/keurmerk?
 KDV
 Beter Leven kenmerk (Good Farming Star)
 Good Farming Welfare
 Milieukeur
 Livar
 Frievar
 Anders, namelijk: ____________________________
9) Is er op dit moment nog ruimte beschikbaar in uw stal (om meer varkens op te leggen)?
 Ja
 Nee
10) Beschikbare zeugenplaatsen in:
TOELICHTING: alleen aanwezige categorieën aanvinken en daarna de aantallen invullen.
Categorie wel aanwezig (=vinkje) maar aantallen niet bekend? Dan in aantallen hokje
‘onbekend’ typen. Als van alle categorieën de aantallen onbekend zijn: onderste hokje
aanvinken.
 Dragende zeugenstal __________
 Wachtstal __________
 Dekstal ____________
 Kraamstal __________
 Opfokstal __________
 Beschikbare gespeende biggenplaatsen __________
 Beschikbare vleesvarkensplaatsen __________
 Weet ik niet __________
11) De status van uw bedrijf is:
A
B
C
D
E
F
12) Dieraantallen op dit moment:
TOELICHTING: Gemiddeld aantal aanwezige dieren per jaar, gebruik het management
systeem, de veehouder hoeft dit niet exact te weten en kan schatten.
TOELICHTING: bij vragen van veehouders: op deze manier is de bezettingsgraad vast te
stellen.
TOELICHTING: alleen aanwezige categorieën aanvinken en daarna de aantallen invullen en
toevoegen.
 Gemiddeld aantal aanwezige zeugen __________

blz. 41 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 Gemiddeld aantal aanwezige opfokzeugen __________
 Gemiddeld aantal aanwezige zuigende biggen __________
 Gemiddeld aantal aanwezige gespeende biggen __________
 Gemiddeld aantal aanwezige vleesvarkens __________
 Gemiddeld aantal aanwezige beren __________

13) Hoe is uw bedrijfsvoering?
 Wekelijks productiesysteem
 Meerwekensysteem 2 weken
 Meerwekensysteem 3 weken
 Meerwekensysteem 4 weken
 Meerwekensysteem 5 weken
 Anders, namelijk: _________________________________________________
14) Wanneer zijn de stallen waarin de dragende zeugen zich bevinden gebouwd?
TOELICHTING: wanneer er geen dieren liggen kan er wel van uitgegaan worden dat
dergelijke stallen zijn gebouwd. Als gespeende biggen in het zelfde gebouw liggen als de
zeugen, komt er drie keer hetzelfde jaar te staan.
 __________ bouwjaar
 Opmerking __________
15) Wanneer zijn de stallen waarin de zogende zeugen zich bevinden gebouwd?
TOELICHTING: wanneer er geen dieren liggen kan er wel van uitgegaan worden dat
dergelijke stallen zijn gebouwd. Als gespeende biggen in het zelfde gebouw liggen als de
zeugen, komt er drie keer hetzelfde jaar te staan.
 __________ bouwjaar
 Opmerking __________
16) Wanneer zijn de stallen waarin de gespeende biggen zich bevinden gebouwd?
TOELICHTING: opmerkingenveld voor het geval de varkenshouder op één locatie meerdere
stallen heeft met verschillende bouwjaren.
TOELICHTING: wanneer er geen dieren liggen kan er wel van uitgegaan worden dat
dergelijke stallen zijn gebouwd. Als gespeende biggen in het zelfde gebouw liggen als de
zeugen, komt er drie keer hetzelfde jaar te staan.
 __________ bouwjaar
 Opmerking _________________________________________________
17) Wanneer zijn de stallen waarin de vleesvarkens zich bevinden gebouwd?
TOELICHTING: opmerkingenveld voor het geval de varkenshouder op één locatie meerdere stallen
heeft met verschillende bouwjaren.

TOELICHTING: wanneer er geen dieren liggen kan er wel van uitgegaan worden dat
dergelijke stallen zijn gebouwd. Als gespeende biggen in het zelfde gebouw liggen als de
zeugen, komt er drie keer hetzelfde jaar te staan.
 __________ bouwjaar
 Opmerking _________________________________________________
18) Heeft uw bedrijf de afgelopen 3 jaar ingrijpende veranderingen ondergaan?
TOELICHTING: degene die enquête afneemt stelt deze vraag open maar ‘concludeert’ met
de varkenshouder in een of meerdere van de genoemde categorieën.

blz. 42 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

TOELICHTING: indien varkenshouder andere veranderingen noemt dan de voorgestelde
veranderingen, dit in het veld ‘nvt’ invullen. Als geen enkele verandering van toepassing is:
een (*) in het invulveld van n.v.t.
 Uitbreiding van de zeugenstapel
 Inkrimping zeugenstapel
 Overname
 Wisseling van fokker
 Wisseling dierenartsenpraktijk
 Zelf afmesten vleesvarkens
 Afstoten vleesvarkens
 Verbouwing/renovatie van de stal? Zo ja: van welke stal(len)? _____________________
TOELICHTING: renovatie is grootschalige verbetering en aanpassing. Niet een kleine
reparatie.
 Wisseling veevoerleverancier. Zo ja: hoe vaak bent u de afgelopen drie jaar van
voerleverancier gewisseld? __________ keer.
 Niet van toepassing __________
19) Heeft u de indruk dat deze verandering(en) invloed heeft/hebben gehad op het
antibioticumgebruik op uw bedrijf?
TOELICHTING: deze vraag niet stellen als er geen ingrijpende veranderingen hebben
plaatsgevonden, dan zelf nvt aanstrepen
 Ja, het heeft geleid tot minder antibioticumgebruik
 Ja, het heeft geleid tot meer antibioticumgebruik
 Nee
 Anders, namelijk: ____________________________
 Niet van toepassing, geen ingrijpende veranderingen
20) Heeft u financiële ruimte om te investeren in de inrichting van uw stallen, op het erf of
andere ruimtes op uw bedrijf?
 Ja
 Nee
21) Hoeveel personen werken er op uw bedrijf?
__________ personen
TOELICHTING: personen werkzaam op het bedrijf betreffen betaalde en onbetaalde
werknemers. Werken betreft: structureel werkzaamheden op het bedrijf verrichten
(voorbeelden: weekend voeren en verzorgen, kraamstal ‘doen’). Inclusief de veehouder!
22) Hoeveel fte is dat samen?
__________ fte
TOELICHTING: personen werkzaam op het bedrijf betreffen betaalde en onbetaalde
werknemers. Werken betreft: structureel werkzaamheden op het bedrijf verrichten
(voorbeelden: weekend voeren en verzorgen, kraamstal ‘doen’). Inclusief de veehouder!
23) Wat is het hoogst genoten scholingsniveau van uw medewerkers?
TOELICHTING: Vragen naar het hoogst genoten scholingsniveau per medewerker. Bijv.: 5
mensen, hebben allemaal basisschool maar 2 MBO en 2 LBO dan dus [1] [2] [2] [0] [0] [0].
Vraag expliciet naar buitenlands diploma.
Op basis van eerdere vraag naar percentage omrekenen.

blz. 43 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

TOELICHTING: personen werkzaam op het bedrijf betreffen betaalde en onbetaalde
werknemers. Werken betreft: structureel werkzaamheden op het bedrijf verrichten
(voorbeelden: weekend voeren en verzorgen, kraamstal ‘doen’). Inclusief de veehouder!
 Basisschool __________ medewerkers
 LBO __________ medewerkers
 MBO __________ medewerkers
 HBO __________ medewerkers
 Universiteit __________ medewerkers
 Buitenlands diploma __________ medewerkers
Externe biosecurity
24) Komen u en bezoekers die het varkensbedrijf betreden het varkensbedrijf binnen via een
hygiënesluis?
TOELICHTING: een hygiënesluis is een scheiding tussen de vuile en schone weg. De scheiding kan
zijn door middel van een bankje, een laag overstapmuurtje of een doorloopdouche. Als er geen enkele
fysieke scheiding is, is er ook geen hygiënesluis.
 Ja (vraag 25)
 Nee (Vraag 26)

25) Moet er vóór toegang tot het bedrijf gedoucht worden?
TOELICHTING: opmerkingenveld voor het geval de varkenshouder onderscheid maakt naar
medewerkers (niet douchen) en bezoekers (wel douchen).
 Ja (Vraag 27)
 Nee (Vraag 27)
 Opmerking ____________________________ (vraag 27)
26) Wast iedereen handen voor betreden bedrijf?
 Ja
 Nee
27) Trekt iedereen bedrijfskleding/overall aan voor betreden bedrijf?
 Ja
 Nee
28) Voert u varkens aan op uw bedrijf?
 Nee (Vraag 36)
 Ja (Vraag 29)
29) Geef aan van hoeveel UBNs de afgelopen 12 maanden er dieren aangevoerd zijn:
1
2
3
 Anders, namelijk ___________________________

30) Geef aan wat de aanvoerfrequentie van dieren is:
TOELICHTING: voorkeur is dat het per maand ingevuld wordt
 __________ dieren per jaar
 __________ dieren per maand
 __________ dieren per week

blz. 44 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

31) Geef aan welke categorieën varkens u aanvoert:
 Beren (vraag 36)
 Opfokgelten (vraag 32)
 Gespeende biggen (vraag 36)
 Vleesvarkens (vraag 36)
32) Indien u gelten aanvoert:
Maakt u gebruik van een quarantaine (stal/afdeling)?
TOELICHTING: Quarantaine = afgesloten deel van het bedrijf waar geen dieren in of uit
gaan behalve de aangevoerde gelten. Dit deel heeft een eigen toegang en is geen onderdeel
van de rest van het bedrijf.
TOELICHTING: bij beren/ gesp biggen/ vlees: (vraag 31) bij vraag 32-35 nvt aan kruisen
 Ja
 Nee (vraag 36)
 Niet van toepassing
33) Heeft de quarantaine een eigen hygiënesluis en kleding?
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing __________
34) Wordt de quarantaine aan het einde van de dag bezocht?
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing __________
35) Hoe lang blijven de gelten in quarantaine?
 __________ weken
 __________ dagen
 Niet van toepassing __________
36) Gebruikt u voor het afleveren van varkens vanaf uw bedrijf een afleverbordes?
TOELICHTING: enquêteur ‘kleedt’ deze vraag in. Na vragen over aanvoer, nu nog vraag
over afvoer. Optie om in te vullen zijn bijvoorbeeld de centrale gang of de buitendeur van de
afdeling etc.
 Ja
 Nee, maar wel ____________________________________________
Interne biosecurity
37) Werkt u van jong naar oud in:
De kraamstal
De gespeende biggenstal
De vleesvarkensstal

Ja

Nee









38) Welke acties onderneemt u per diergroep: zeugen, zuigende biggen, speenbiggen,
vleesvarkens:
TOELICHTING: wanneer voor 3 diergroepen ‘nee’ geantwoord wordt en voor 1 diergroep
‘ja’, dit in het opmerkingenveld invullen.

blz. 45 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Gebruiken alle medewerkers aparte kleding (overall) per diergroep?
Gebruiken alle medewerkers aparte laarzen per diergroep?
Wassen alle medewerkers de handen tussen de verschillende
diergroepen?
Gebruiken alle medewerkers gescheiden materialen per diergroep
(emmer, schop, injectiespuit)?
Opmerkingen ______________________

Ja

Nee









 
 

39) Wat betreft schoonmaken van afdelingen:
TOELICHTING: deze vragen ‘geclusterd’ stellen. Dus na antwoord op kraamafdelingen
vragen of het voor speenbiggenafdelingen net zo is etc.
TOELICHTING: als ‘anders’ niet zo van toepassing is, ‘nee’ aanvinken
Ja Nee
Worden de kraamafdelingen na ieder gebruik:
 
Ingeweekt met een vetafbrekend middel?
 
Schoon gespoten?
 
Gedesinfecteerd?
 
Anders? Zo ja, wat dan? _______________________________
Worden de gespeende biggenafdelingen na ieder gebruik:
 
Ingeweekt met een vetafbrekend middel?
 
Schoon gespoten?
 
Gedesinfecteerd?
 
Anders? Zo ja, wat dan? _______________________________
 
Worden de vleesvarkensafdelingen na ieder gebruik:
 
Ingeweekt met een vetafbrekend middel?
 
Schoon gespoten?
 
Gedesinfecteerd?
 
Anders? Zo ja, wat dan? _______________________________
40) Wat is de herkomst van het water dat u gebruikt in de stal?
 Leidingwater
 Eigen bron
41) Hoe gaat de ongediertebestrijding in uw stal in zijn werk:
TOELICHTING: doorvragen -> wordt het uitgevoerd? Zo ja, door wie? En hoe?
 Wordt niet uitgevoerd.
 Wordt door varkenshouder uitgevoerd, zonder planning/protocol.
 Wordt door varkenshouder uitgevoerd, met planning/protocol.
 Wordt uitgevoerd door een professionele ongediertebestrijdingsorganisatie.
Transitieperiode rondom zuigende biggen
TOELICHTING: enquêteur moet duidelijk aangeven dat er nu blokje zuigende biggen komt,
daarna ook gespeende biggen en vleesvarkens.
42) Hoeveel zeugen zitten er gemiddeld in een kraamafdeling?

blz. 46 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

__________________________________
43) Hoeveel m2 is een kraamhok?
__________________________________
44) Hoeveel procent van de vloer in het kraamhok is dicht?
__________________________________
45) Tot welke leeftijd na de geboorte legt u biggen over?
 24 uur
 48 uur
 > 48 uur
 Nooit
46) Maakt u gebruik van pleegzeugen?
 Ja. Hoeveel pleegzeugen gebruikt u per geboorteweek? __________
 Nee (Vraag 49)
47) Gebruikt u eersteworps of oudereworps?
TOELICHTING: betreft dus het gebruik van pleegzeugen (zijn die eerste- of oudereworps?)
 Eersteworps
 Oudereworps
 Varieert
48) Schuift u door?
TOELICHTING: doorschuiven betekent in deze: gaat een pleegzeug achtereenvolgens
verschillende tomen biggen zogen (bijv. wel 6 weken lang pleegzeug).
 Ja
 Nee
 Soms
49) Maakt u gebruik van:
 Kraamhokken
 Kraamopfokhokken. Indien kraamopfokhokken: op welke leeftijd worden de biggen
overgeplaatst naar de vleesvarkensafdeling? __________ weken leeftijd.
50) Worden de zuigende biggen bijgevoerd?
 Ja (Vraag 51)
 Nee (Vraag 52)
51) Met betrekking tot het bijvoeren:
TOELICHTING: het is mogelijk om 1 setje (kleur), 2 setjes (kleuren) of zelfs 3 setjes in te
voeren (maar het is niet verplicht als er maar sprake is van 1)
TOELICHTING: dagen betreft het aantal dagen na de geboorte van een toom/ de geboorte
van de biggen.
 vanaf __________ dagen bijgevoerd
 met _______________________________________
 en vervolgens vanaf __________ dagen
 met __________________________________
 en vervolgens vanaf __________ dagen

blz. 47 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 met____________________________________________

52) Beschikken de zuigende biggen over afleidingsmateriaal
TOELICHTING: jute zak, strooisel zaagsel, strooisel stro, touw, ketting
 Ja namelijk _______________________________
 Nee
53) Liggen er alleen zeugen van één en dezelfde weekgroep in een afdeling?
TOELICHTING: niet apart all in all out gevraagd omdat je in principe ook nog weekgroepen
uit zou kunnen schuiven.
 Ja
 Nee
54) En komen de afdelingen echt leeg?
 Ja
 Nee
Transitieperiode rondom de gespeende biggen
55) Zijn de gespeende biggen in een ander gebouw (= niet onder hetzelfde dak) gehuisvest
dan de kraambiggen?
 Ja
 Nee
56) Zijn de gespeende biggenafdelingen duidelijk gescheiden van de overige afdelingen door
een hygiënesluis?
TOELICHTING: hygiënesluis is in deze vraag minimaal het wisselen van overall of laarzen.
 Ja
 Nee
57) Worden tomen biggen gemengd bij opleg in de speenafdeling?
 Ja. Biggen uit (gemiddeld) hoeveel verschillende tomen worden bij elkaar gebracht in één
hok met gespeende biggen? __________
 Nee
58) Worden er tomen biggen uit meer dan één kraamafdeling bij elkaar gebracht in één
gespeende biggenafdeling?
 Ja
 Nee
59) Worden er tomen biggen uit verschillende weekgroepen bij elkaar gebracht in één
gespeende biggenafdeling?
 Ja
 Nee
60) Worden er gespeende biggen teruggelegd naar een gespeende biggenafdeling met jongere
biggen?
 Ja
 Nee
61) Worden er gespeende biggen dubbel opgelegd?

blz. 48 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 Nooit
 Af en toe (< 40% van de tijd)
 Structureel (> 40% van de tijd)

62) Krijgen de gespeende biggen bij opleg hetzelfde voer als in de kraamstal?
 Ja
 Nee
63) Welke voerwisselingen maken de gespeende biggen door vanaf spenen tot opleg op de
vleesvarkensafdeling?
TOELICHTING: afhankelijk van aantal voerwisselingen wordt hier één regel ingevuld of
meerdere regels.
Hierin komt ook terug: droogvoer en/of brijvoer. Voer vanaf dag…= voer vanaf dag X na
spenen.
TOELICHTING: Indien geen voerwisselingen dan vul je alleen ‘voer vanaf spenen’ in.
 Voer vanaf spenen: _______________________________________
 Welk voer op dag ______________
 na spenen: de biggen krijgen dan ___________________________________
 Welk voer op dag _____________
 na spenen: de biggen krijgen dan ___________________________________
64) Beschikken de gespeende biggen over afleidingsmateriaal?
TOELICHTING: jute zak, strooisel zaagsel, strooisel stro, touw, ketting, bal
 Ja namelijk __________________________________
 Nee
65) Watervoorziening – reiniging:
Reinigt u de drinkwaterleidingen?
 Ja (Vraag 66)
 Nee (Vraag 67)
66) Reinigt u de drinkwaterleidingen na iedere ronde met een schoonmaakmiddel?
 Ja
 Nee
67) Spoelt u de drinkwaterleidingen na iedere ronde?
 Ja
 Nee
68) Werkt u met all-in all out in de gespeende biggen afdelingen?
 Ja, all in en all out
 Ja all in, nee all out
 Nee, geen all in, geen all out
Transitieperiode rondom vleesvarkens
69) Worden de vleesvarkens dubbel opgelegd?
 Nooit
 Af en toe (<40% van de tijd)
 Structureel (>40% van de tijd)

blz. 49 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

70) Zijn de vleesvarkens in aparte gebouwen (= niet onder hetzelfde dak als biggen/zeugen)
gehuisvest?
 Ja
 Nee
71) Zijn de vleesvarkensafdelingen duidelijk gescheiden van de overige afdelingen
(biggen/zeugen) door een hygiënesluis?
TOELICHTING: hygiënesluis is in deze vraag minimaal het wisselen van overall of laarzen.
TOELICHTING: als varkens wel in een apart gebouw zitten, hoeft de varkenshouder niet
noodzakelijk een hygiënesluis te hebben vóór betreden vleesvarkensstal.
 Ja
 Nee
 Anders: ______________________________________________
72) Uit gemiddeld hoeveel hokken worden er gespeende biggen bij elkaar gevoegd in één hok
vleesvarkens?
______________________ hokken
73) Uit gemiddeld hoeveel verschillende afdelingen worden er gespeende biggen bij elkaar
gebracht in één afdeling vleesvarkens?
______________________ afdelingen
74) Wat is de gemiddelde leeftijdsspreiding van vleesvarkens in één afdeling?
 Minder dan 7 dagen
 Meer dan 7 dagen
 Wisselend
75) Worden er vleesvarkens teruggelegd naar een afdeling met jongere vleesvarkens?
 Ja
 Nee
76) Welke voerwisselingen maken de vleesvarkens door vanaf opleg op de
vleesvarkensafdeling tot aan de slacht?
TOELICHTING: afhankelijk van aantal voerwisselingen wordt hier één regel ingevuld of
meerdere regels. Hierin komt ook terug: droogvoer en/of brijvoer.
Op dag…= voer op dag X vanaf opleg
TOELICHTING: Indien geen voerwisselingen dan vul je alleen ‘voer bij opleg’ in.
 Voer bij opleg: _______________________________________
 Welk voer op dag __________________
 na opleg: de vleesvarkens krijgen dan ___________________________________
 Welk voer op dag __________________
 na opleg: de vleesvarkens krijgen dan ___________________________________
77) Watervoorziening – reiniging:
Reinigt u de drinkwaterleidingen?
 Ja (Vraag 78)
 Nee (Vraag 79)
78) Reinigt u de drinkwaterleidingen na iedere ronde met een schoonmaakmiddel?
 Ja
 Nee

blz. 50 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

79) Spoelt u de drinkwaterleidingen na iedere ronde?
 Ja
 Nee
80) Werkt u per afdeling met all-in all out?
 Ja, all in en all out
 Ja all in, nee all out
 Nee, geen all in, geen all out
81) Worden na aflevering de overgebleven varkens samengevoegd?
 Ja
 Nee
82) Worden na de aflevering de overgebleven varkens in een restafdeling geplaatst?
TOELICHTING: restafdeling is een verzameling van verschillende
leeftijden/gezondheidsstatussen (geen gelijkwaardige dieren). Afdeling komt mogelijk ook
niet altijd leeg.
Dit is niet hetzelfde als de overgebleven varkens na uitladen van de kop samenvoegen: dan
gaan relatief gelijkwaardige varkens samengevoegd worden maar je brengt ze wel samen
(andere kiemen bij elkaar, stress van verplaatsen).
 Ja
 Nee
Diergezondheid
83) Welke gezondheidsproblemen hebben zich de afgelopen 12 maanden voorgedaan bij:
Zuigende biggen:
Diarree
Luchtwegproblemen
Beenwerkproblemen
Hersenverschijnselen

Ja Nee
 
 
 


84) Was het aangegeven gezondheidsprobleem/Waren de aangegeven gezondheidsproblemen
ook de belangrijkste reden om antibiotica in te zetten in deze diercategorie?
TOELICHTING: als er geen gezondheidsproblemen waren, ‘NVT’ aankruisen. Als er een
ander gezondheidsprobleem/andere reden voor AB gebruik was, dit bij ( ) Anders invullen.
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing
 Anders _________________________________________
85) Welke gezondheidsproblemen hebben zich de afgelopen 12 maanden voorgedaan bij:
Gespeende biggen:
Diarree
Luchtwegproblemen
Beenwerkproblemen

Ja




Nee




blz. 51 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Hersenverschijnselen



86) Was het aangegeven gezondheidsprobleem/Waren de aangegeven gezondheidsproblemen
ook de belangrijkste reden om antibiotica in te zetten in deze diercategorie?
TOELICHTING: als er geen gezondheidsproblemen waren, ‘NVT’ aankruisen. Als er een
ander gezondheidsprobleem/andere reden voor AB gebruik was, dit bij ( ) Anders invullen.
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing
 Anders _________________________________________
87) Welke gezondheidsproblemen hebben zich de afgelopen 12 maanden voorgedaan bij:
Vleesvarkens:
Diarree
Luchtwegproblemen
Beenwerkproblemen
Hersenverschijnselen
Slijten

Ja Nee
 
 
 
 
 

88) Was het aangegeven gezondheidsprobleem/Waren de aangegeven gezondheidsproblemen
ook de belangrijkste reden om antibiotica in te zetten in deze diercategorie?
TOELICHTING: als er geen gezondheidsproblemen waren, ‘NVT’ aankruisen. Als er een
ander gezondheidsprobleem/andere reden voor AB gebruik was, dit bij ( ) Anders invullen.
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing
 Anders _________________________________________
89) Welke gezondheidsproblemen hebben zich de afgelopen 12 maanden voorgedaan bij:
Zeugen:
Diarree
Luchtwegproblemen
Beenwerkproblemen
Vruchtbaarheidsproblemen
(uierontsteking, witvuilen)

Ja


Nee










 

90) Was het aangegeven gezondheidsprobleem/Waren de aangegeven gezondheidsproblemen
ook de belangrijkste reden om antibiotica in te zetten in deze diercategorie?
TOELICHTING: als er geen gezondheidsproblemen waren, ‘NVT’ aankruisen. Als er een
ander gezondheidsprobleem/andere reden voor AB gebruik was, dit bij Anders invullen.
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing
 Anders _________________________________________
91) Heeft u de afgelopen drie jaar een grote dierziekte uitbraak gehad op uw bedrijf?

blz. 52 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

TOELICHTING: naast de reguliere bedrijfsproblematiek bijvoorbeeld een uitbraak PRRS of
een ernstige, acute APP uitbraak.
 Ja (Vraag 92)
 Nee (Vraag 94)
92) Wat was de (waarschijnlijkheids)diagnose?
_________________________
93) Hoeveel uitbraken heeft u meegemaakt de afgelopen drie jaar?
_____________________
94) Welke vaccinaties worden uitgevoerd bij zuigende biggen:
TOELICHTING: Autovaccins?! Invullen op lege regel.
 Lawsonia intracellularis
 Mycoplasma hyopneumoniae
 PCV2
 PRRSv
 _________________________
 Geen
 Niet van toepassing, deze diercategorie is niet aanwezig
95) Welke vaccinaties worden uitgevoerd bij gespeende biggen:
TOELICHTING: Autovaccins?! Invullen op lege regel.
 APP
 Glasser
 Lawsonia intracellularis
 Mycoplasma hyopneumoniae
 PCV2
 PRRSv
 Streptococcen autovaccin
 _________________________
 Geen
 Niet van toepassing, deze diercategorie is niet aanwezig
96) Welke vaccinaties worden uitgevoerd bij vleesvarkens:
TOELICHTING: Autovaccins?! Invullen op lege regel.
 APP
 PRRSv
 _________________________
 Geen
 Niet van toepassing, deze diercategorie is niet aanwezig
97) Welke vaccinaties worden uitgevoerd bij opfokgelten:
TOELICHTING: Autovaccins?! Invullen op lege regel.
 APP
 Clostridium perfringens
 E. coli
 Glasser
 Influenza
 Mycoplasma hyopneumoniae
 Parvovirus

blz. 53 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 PCV2
 PRRSv
 Vlekziekte
 _________________________
 Geen
 Niet van toepassing, deze diercategorie is niet aanwezig

98) Welke vaccinaties worden uitgevoerd bij zeugen:
TOELICHTING: Autovaccins?! Invullen op lege regel.
 APP
 Clostridium perfringens
 E. coli
 Glasser
 Influenza
 Parvovirus
 PCV2
 PRRSv
 Vlekziekte
 Streptococcen autovaccin
 _________________________
 Geen
 Niet van toepassing, deze diercategorie is niet aanwezig
99) Wat betreft zieke dieren, maakt u gebruik van een aparte ziekenboeg (afdeling) voor
bijvoorbeeld gespeende biggen en vleesvarkens?
TOELICHTING: enquêteur moet aangeven dat ziekenboeg een aparte afdeling betreft waarin
alleen zieke (rest) dieren liggen. In tegenstelling tot ziekenhok: is een hok in een afdeling met
verder hokken vol gezonde dieren.
 Ja
 Nee
100) Legt u zieke dieren binnen de afdeling apart in een ‘ziekenhok’?
TOELICHTING: als iemand ‘ja’ antwoordt, dan vragen of hij inderdaad beide (én
ziekenboeg(afdeling) én ziekenhok) doen
TOELICHTING: aparte ziekenboeg = aparte afdeling én dieren binnen de eigen afdeling met
verder hokken vol gezonde dieren.
 Ja
 Nee
101) Werkvolgorde: lukt het om in de praktijk altijd eerst de handelingen aan/bij de gezonde
dieren te verrichten voordat u aan de zieke dieren toekomt?
 Ja
 Nee
102) Past u koppelbehandelingen met antibiotica toe?
TOELICHTING: deze vraag geeft informatie op koppelniveau. Vraag 104 toets dit eerdere
antwoord en voegt het element ‘incidenteel’ toe.
 Ja, altijd systematisch (Vraag 103)
 Ja, soms (Vraag 103)
 Nee (Vraag 104)

blz. 54 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

103) Bij welke diercategorie(ën) past u koppelbehandelingen toe?
TOELICHTING: vraag wordt open gesteld. Opfokgelten/zeugen niet waarschijnlijk
antwoord, wel vermelden als categorie in NetQ.
 Zuigende biggen
 Gespeende biggen
 Vleesvarkens
 Opfokgelten
 Zeugen
104) Zijn de antibioticumbehandelingen die u de afgelopen 12 maanden uitgevoerd heeft
routinematig (= alle tomen/groepen ontvangen routinematig antibioticum) of incidenteel (=
bepaalde groepen worden behandeld, afhankelijk van eventueel optredende problemen)?
 Routinematig
 Incidenteel
 Routinematig en Incidenteel
 Niet van toepassing, want geen antibioticumgebruik
105) Indien routinematig, bij welke diercategorieën?
TOELICHTING: deze vraag alleen stellen als er sprake is van routinematig gebruik, anders
zelf nvt invullen.
 Zuigende biggen
 Gespeende biggen
 Vleesvarkens
 Opfokgelten
 Zeugen
 Niet van toepassing, niet routinematig
106) Indien incidenteel, bij welke diercategorieën?
TOELICHTING: deze vraag alleen stellen als er sprake is van incidenteel gebruik, anders
zelf nvt invullen.
 Zuigende biggen
 Gespeende biggen
 Vleesvarkens
 Opfokgelten
 Zeugen
 Niet van toepassing, niet incidenteel
107) Bij het opstarten van een behandeling gebruik ik het bedrijfsbehandelplan:
 Altijd (Vraag 108)
 Soms (Vraag 108)
 Nooit (Vraag 108)
108) Als u een behandeling instelt bij varkens, waar begint u dan meestal mee?
 Ondersteunende behandelingen (electrolyten, gezondheidspreparaten zonder antibiotica,
koortsremmers, pijnstillers)
 Antibiotica
 Homeopathie
 Anders, namelijk: ____________________________________

blz. 55 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

109) Hoe lang geeft u een antibioticumbehandeling aan zieke varkens?
 Volgens bedrijfsbehandelplan
 Volgens advies dierenarts, afwijkend van bedrijfsbehandelplan
 Verschilt, op basis van eigen inschatting, kan afwijken van het bedrijfsbehandelplan
 Anders ____________________________________
110) In hoeverre vinden onderstaande adviseurs het belangrijk dat u uw antibioticumgebruik
moet verlagen?
TOELICHTING: Mensen goed de keuzes uitleggen, ze niet te makkelijk ‘belangrijk’ laten
zeggen -> is het gewoon belangrijk of uitermate belangrijk?
Meest
Belangrijk Neutraal Onbelangrijk Uitermate
belangrijk
onbelangrijk

Dierenarts
Voervoorlichter
Fokkerijorganisatie
Collega varkenshouder
Handelaar
Biggenleverancier
Anders
_______________
Anders
_______________



















































111) Indien meer dan één adviseur als ‘meest belangrijk’: welke is de belangrijkste?
TOELICHTING: deze vraag niet stellen als er maximaal 1 als ‘meest belangrijk’ wordt
genoemd, dan zelf nvt aanvinken.
 Dierenarts
 Voervoorlichter
 Fokkerijorganisatie
 Collega varkenshouder
 Handelaar
 Biggenleverancier
 _______________
 Niet van toepassing
112) Met wie praat u (informeel) over antibiotica?
Let op: er kunnen meerdere antwoorden aangevinkt worden!
 Dierenarts
 Voervoorlichter
 Fokkerijorganisatie
 Collega varkenshouder
 Handelaar
 Biggenleverancier
 Buurman
 Familie
 Anders _______________
Kennis, houding en gedrag

blz. 56 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

113) Vindt u het antibioticumgebruik op uw bedrijf…:
 Hoog
 Gemiddeld
 Laag
114) Op een schaal van 1 (volledig eens) tot 5 (volledig oneens) ( Volledig eens, eens,
neutraal, oneens, volledig oneens).
Volledig Eens Neutraal Oneens Volledig
eens
oneens





a) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
vakbladen/tijdschriften te lezen





b) Als je veel antibiotica moet gebruiken
op je bedrijf is dat vooral een kwestie van
pech.





c) Een laag antibioticagebruik is een
belangrijk doel in mijn bedrijfsvoering.





d) Ik zou graag meer willen weten over
antibioticagebruik op mijn bedrijf.





e) De huidige hoeveelheid antibiotica op
mijn bedrijf is noodzakelijk om zieke
dieren te helpen.





f) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
mijn adviseur (dierenarts, voervoorlichter)
te vragen





g) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
wat mijn adviseur (dierenarts,
voervoorlichter) uit zichzelf vertelt tijdens
het bedrijfsbezoek





h) Ik weet niet wat ik nog zou kunnen
doen om het antibioticagebruik op mijn
bedrijf verder te verlagen.





i) Als varkenshouder heb je zelf veel
invloed op de hoeveelheid antibiotica die
je op je bedrijf moet gebruiken.





j) Een laag antibioticagebruik heeft voor
mij prioriteit.





k) Ik heb te weinig tijd om
antibioticagebruik op mijn bedrijf verder
te kunnen verlagen.





l) Ik heb te weinig geld om
antibioticagebruik op mijn bedrijf verder
te kunnen verlagen.





m) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
deel te nemen aan studieclubs




n) De kosten van antibiotica (de prijs) zijn 
voor mij een belangrijke reden om zo min

blz. 57 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

mogelijk antibiotica op mijn bedrijf te
gebruiken.
115) Op een schaal van 1 (geen zorgen) tot 5 (veel zorgen) (Geen zorgen
Weinig zorgen, Neutraal, Matig zorgen, Veel zorgen).
Geen
Weinig Neutraal Matig Veel
zorgen zorgen
zorgen zorgen





a) In hoeverre maakt u zich zorgen over het
antibioticumgebruik op uw bedrijf?
116) Op een schaal van 1 (volledig eens) tot 5 (volledig oneens) ( Volledig eens, eens,
neutraal, oneens, volledig oneens).
Volledig Eens Neutraal Oneens Volledig
eens
oneens





a) De volksgezondheid is voor mij een
belangrijke reden om zo min mogelijk
antibiotica op mijn bedrijf te gebruiken.





b) Ik ben in staat kosten en baten van
preventieve maatregelen tegen elkaar af te
wegen zodat ik een weloverwogen keuze
kan maken over het wel of niet inzetten
van antibiotica.





c) De huidige hoeveelheid antibiotica op
mijn bedrijf is noodzakelijk om
gezondheidsproblemen onder controle te
houden.





d) Ik vind antibioticagebruik een
interessant onderwerp.





e) Ik kan het gebruik van antibiotica op
mijn varkensbedrijf (verder) verlagen.





f) Het gebruik van antibiotica in de
dierhouderij is een probleem voor de
volksgezondheid.





g) Ik vind het belangrijk om een zo laag
mogelijk antibioticumgebruik te hebben.





h) De risico´s voor de volksgezondheid
spelen mee in mijn beslissingen rondom
antibioticagebruik.





i) Ik ben iemand die van veranderingen
houdt





j) Ik ervaar een politieke druk om het
antibioticumgebruik op mijn bedrijf
(verder) te verlagen





k) Ik ervaar druk vanuit de media
(kranten, televisie, radio) om het
antibioticumgebruik op mijn bedrijf
(verder) te verlagen.




l) Ik ervaar druk van familie en vrienden 
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen.

blz. 58 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

m) Ik ervaar druk vanuit mijn dierenarts
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen.
n) Ik ervaar druk vanuit mijn collega’s
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen
o) Ik ervaar druk vanuit de varkenssector
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen.
TOELICHTING: landelijk, via POV,
NVV, LTO etc.
p) Ik ervaar druk vanuit mijn
voervoorlichter om het
antibioticumgebruik op mijn bedrijf
(verder) te verlagen
q) Ik ben onzeker over het verminderen
van het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf.
r) Ik gebruik antibiotica alleen als de
dierenarts aangeeft dat het nodig is.
s) Ik heb het gevoel dat ik voldoende
kennis heb om het antibioticagebruik op
mijn bedrijf te verlagen.
t) Ik vind het spannend om minder
antibiotica te gaan gebruiken.

















































































blz. 59 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

117) Op een schaal van 1 (zeer tevreden) tot 5 (zeer ontevreden) (Zeer tevreden, Tevreden,
Neutraal, Ontevreden, Zeer ontevreden).
Zeer
Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer
tevreden
ontevreden





a) Ik ben tevreden met het
huidige niveau van
antibioticagebruik op mijn
bedrijf.
118) Wat is volgens u de grootste belemmering om het antibioticumgebruik op uw bedrijf
verder te verlagen?
TOELICHTING: alleen de grootste (één) belemmering noemen. Aanname is heir wel dat de
varkenshouder het antibioticumgebruik verder wil verlagen.
_______________________________________________
119) Opmerkingen/ aanvullingen
_______________________________________________
_______________________________________________
_______________________________________________

U ontvangt €25,- euro of een boek voor uw deelname aan deze enquête. Hartelijk dank
voor uw waardevolle bijdrage!

blz. 60 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Vleesvarkensbedrijf
Als een opmerkingenveld niet van toepassing is: * invullen. Op deze manier ondervindt je
geen problemen bij het vervolgen van de enquête. Let op, wees consequent en gebruik altijd
dit teken *.
Bedrijfsgegevens:
1) Wat is uw UBN?
_______________

2) Het bedrijfstype is:
 Vermeerderingsbedrijf met vleesvarkens op dezelfde locatie (gesloten bedrijf)
_______________ Toelichting: zeugen, zuigende biggen, gespeende biggen en vleesvarkens
(evenveel of meer vleesvarkens dan zeugen) (vraag 3 deel 1)
 Vermeerderingsbedrijf zonder vleesvarkens op dezelfde locatie (open vermeerderaar)
_______________ Toelichting: wel zeugen, zuigende biggen, en gespeende biggen maar
géén vleesvarkens (echt NUL) vleesvarkens) (Vraag 3 deel 2)
 Vleesvarkensbedrijf _______________ Toelichting: alleen vleesvarkens (Vraag 3 deel 3)
 Vermeerderingsbedrijf met vleesvarkens op dezelfde locatie (open bedrijf), anders:
_______________ Toelichting: zeugen, zuigende biggen en gespeende biggen en
vleesvarkens maar minder vleesvarkens dan zeugen (vraag 3 deel 1)
3) Is uw bedrijf:
 Een biologisch bedrijf (naar vraag 5)
 Een conventioneel bedrijf (naar vraag 5)
 Een bedrijf met een specifieke hoge gezondheidsstatus (naar vraag 4)
4) Van welke ziekteverwekkers bent u bewezen vrij?
TOELICHTING: ‘bewezen’ = door regelmatig lab onderzoek is aangetoond dat de kiemen/
ziektes niet op het bedrijf aanwezig zijn. Het gaat om het bedrijf als geheel
TOELICHTING: denk aan PRRS, APP, Mycoplasma hypneumoniae. Zo komen ook bijv. SPF
fokkers/TOPIGS deelnemers naar voren.
 Mycoplasma hypneumoniae
 PRRSv
 Brachyspira hyodysenteriae
 Brachyspira pilosicoli
 APP (Actinobacillus Pleuropneumoniae)
 Lawsonia intracellularis
 Anders, namelijk _______________

5) Werkt u in maatschap?
TOELICHTING: Vader/zoon, Vader/dochter etc.
 Nee
 Ja, wat is dan de samenstelling? __________________________________________
6) U bent aangesloten bij:
 IKB Varken (CBD/Verin/Co-more)
 IKB Nederland Varkens (DGB)
 Geen van beide
7) Produceert u voor een concept/keurmerk, anders dan IKB?

blz. 61 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 Ja (Vraag 8)
 Nee (Vraag 9)

8) Welk concept/keurmerk?
 KDV
 Beter Leven kenmerk (Good Farming Star)
 Good Farming Welfare
 Milieukeur
 Livar
 Frievar
 Anders, namelijk: ____________________________
9) Is er op dit moment nog ruimte beschikbaar in uw stal (om meer varkens op te leggen)?
 Ja
 Nee
10) Beschikbare vleesvarkensplaatsen in:
TOELICHTING: alleen aanwezige categorieën aanvinken en daarna de aantallen invullen.
Categorie wel aanwezig (=vinkje) maar aantallen niet bekend? Dan in aantallen hokje
‘onbekend’ typen. Als van alle categorieën de aantallen onbekend zijn: onderste hokje
aanvinken.
 __________
 Weet ik niet __________

11) De status van uw bedrijf is:
A
B
C
D
E
F
12) Dieraantallen op dit moment:
TOELICHTING: Gemiddeld aantal aanwezige dieren per jaar, gebruik het management
systeem, de veehouder hoeft dit niet exact te weten en kan schatten.
TOELICHTING: bij vragen van veehouders: op deze manier is de bezettingsgraad vast te
stellen.
TOELICHTING: alleen aanwezige categorieën aanvinken en daarna de aantallen invullen en
toevoegen.
Gemiddeld aantal aanwezige vleesvarkens __________
17) Wanneer zijn de stallen waarin de vleesvarkens zich bevinden gebouwd?
 Vleesvarkens stal 1: __________ bouwjaar
 Vleesvarkens stal 2: __________ bouwjaar
 Vleesvarkens stal 3: __________ bouwjaar
 Vleesvarkens stal 4: __________ bouwjaar
 Vleesvarkens stal 5: __________ bouwjaar
 Vleesvarkens stal 6: __________ bouwjaar

blz. 62 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

18) Heeft uw bedrijf de afgelopen 3 jaar ingrijpende veranderingen ondergaan?
TOELICHTING: degene die enquête afneemt stelt deze vraag open maar ‘concludeert’ met
de varkenshouder in een of meerdere van de genoemde categorieën.
TOELICHTING: indien varkenshouder andere veranderingen noemt dan de voorgestelde
veranderingen, dit in het veld ‘nvt’ invullen. Als geen enkele verandering van toepassing is:
een (*) in het invulveld van n.v.t.
TOELICHTING: indien renovatie, gebruik de stalnummering van vraag 17 om te
identificeren welke stal wanneer gerenoveerd/ verbouwd is.
 Uitbreiding van de vleesvarkensstapel
 Inkrimping van de vleesvarkensstapel
 Overname
 Wisseling van biggenleverancier
 Wisseling dierenartsenpraktijk
 Zelf afmesten vleesvarkens
 Afstoten vleesvarkens
 Verbouwing/renovatie van de stal? Zo ja: van welke stal(len)? _____________________
TOELICHTING: renovatie is grootschalige verbetering en aanpassing. Niet een kleine
reparatie.
 Wisseling veevoerleverancier. Zo ja: hoe vaak bent u de afgelopen drie jaar van
voerleverancier gewisseld? __________ keer.
 Niet van toepassing __________
19) Heeft u de indruk dat deze verandering(en) invloed heeft/hebben gehad op het
antibioticumgebruik op uw bedrijf?
TOELICHTING: deze vraag niet stellen als er geen ingrijpende veranderingen hebben
plaatsgevonden, dan zelf nvt aanstrepen
 Ja, het heeft geleid tot minder antibioticumgebruik
 Ja, het heeft geleid tot meer antibioticumgebruik
 Nee
 Anders, namelijk: ____________________________
 Niet van toepassing, geen ingrijpende veranderingen
20) Heeft u financiële ruimte om te investeren in de inrichting van uw stallen, op het erf of
andere ruimtes op uw bedrijf?
 Ja
 Nee
21) Hoeveel personen werken er op uw bedrijf?
__________ personen
TOELICHTING: personen werkzaam op het bedrijf betreffen betaalde en onbetaalde
werknemers. Werken betreft: structureel werkzaamheden op het bedrijf verrichten
(voorbeelden: weekend voeren en verzorgen, kraamstal ‘doen’). Inclusief de veehouder!
22) Hoeveel fte is dat samen?
__________ fte
TOELICHTING: personen werkzaam op het bedrijf betreffen betaalde en onbetaalde
werknemers. Werken betreft: structureel werkzaamheden op het bedrijf verrichten
(voorbeelden: weekend voeren en verzorgen, kraamstal ‘doen’). Inclusief de veehouder!

blz. 63 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

23) Wat is het hoogst genoten scholingsniveau van uw medewerkers?
TOELICHTING: Vragen naar de het hoogst genoten scholingsniveau per medewerker. Bijv.:
5 mensen, hebben allemaal basisschool maar 2 MBO en 2 LBO dan dus [1] [2] [2] [0] [0]
[0]. Vraag expliciet naar buitenland diploma.
Op basis van eerdere vraag naar percentage omrekenen.
TOELICHTING: personen werkzaam op het bedrijf betreffen betaalde en onbetaalde
werknemers. Werken betreft: structureel werkzaamheden op het bedrijf verrichten
(voorbeelden: weekend voeren en verzorgen, kraamstal ‘doen’). Inclusief de veehouder!
 Basisschool __________ medewerkers
 LBO __________ medewerkers
 MBO __________ medewerkers
 HBO __________ medewerkers
 Universiteit __________ medewerkers
 Buitenlands diploma __________ medewerkers
Externe biosecurity
24) Komen u en bezoekers die het varkensbedrijf betreden het varkensbedrijf binnen via een
hygiënesluis?
TOELICHTING: een hygiënesluis is een scheiding tussen de vuile en schone weg. De scheiding kan
zijn door middel van een bankje, een laag overstapmuurtje of een doorloopdouche. Als er geen enkele
fysieke scheiding is, is er ook geen hygiënesluis.
 Ja (vraag 25)
 Nee (Vraag 26)

25) Moet er vóór toegang tot het bedrijf gedoucht worden?
TOELICHTING: opmerkingenveld voor het geval de varkenshouder onderscheid maakt naar
medewerkers (niet douchen) en bezoekers (wel douchen).
 Ja (Vraag 27)
 Nee (Vraag 27)
 Opmerking ____________________________ (Vraag 27)
26) Wast iedereen handen voor betreden bedrijf?
 Ja
 Nee
27) Trekt iedereen bedrijfskleding/overall aan voor betreden bedrijf?
 Ja
 Nee
29a) U voert vleesvarkens aan op uw bedrijf. Geef aan van hoeveel UBNs de afgelopen 12
maanden er dieren aangevoerd zijn:
1
2
3
 Anders, namelijk ____________________

blz. 64 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

30) Geef aan wat de aanvoerfrequentie van dieren is:
TOELICHTING: voorkeur is dat het per maand ingevuld wordt
 __________ dieren per jaar
 __________ dieren per maand
 __________ dieren per week
 Afwijkende aanvoerpatronen __________
i) Heeft u een vaste gespeende biggenleverancier?
 Ja (Vraag ii)
 Nee (Vraag 33)
ii) Hoeveel jaar is dit al een vaste relatie?

TOELICHTING: bij deze vraag komt vanzelf boven of er één of meerdere vaste leveranciers
zijn. Termijn vast is vanaf het moment van enquêteren terug in de tijd.
 Leverancier UBN 1 __________ jaar
 Leverancier UBN 2 __________ jaar
 Leverancier UBN 3 __________ jaar
iii) Hoe vaak bent u in de afgelopen drie jaar van vleesvarkensleverancier gewisseld?
__________ keer in de afgelopen drie jaar.
 Niet van toepassing want vaste relatie is langer dan 3 jaar

iiii) Met welke frequentie legt u nieuwe vleesvarkens op?
Gemiddeld op jaarbasis __________ keer per jaar.
36) Gebruikt u voor het afleveren van varkens vanaf uw bedrijf een afleverbordes?
TOELICHTING: enquêteur ‘kleedt’ deze vraag in. Na vragen over aanvoer, nu nog vraag
over afvoer. Optie om in te vullen zijn bijvoorbeeld de centrale gang of de buitendeur van de
afdeling etc.
 Ja
 Nee, maar wel ____________________________________________
Interne biosecurity
37) Werkt u van jong naar oud in:
De vleesvarkensstal

Ja

Nee





38) Welke acties onderneemt u per leeftijdsgroep (vleesvarkens):
TOELICHTING: wanneer voor 3 diergroepen ‘nee’ geantwoord wordt en voor 1 diergroep
‘ja’, dit in het opmerkingenveld invullen.
Ja Nee


Gebruiken alle medewerkers aparte kleding (overall) per
leeftijdsgroep?


Gebruiken alle medewerkers aparte laarzen per leeftijdsgroep?


Wassen alle medewerkers de handen tussen de verschillende
leeftijdsgroepen?
Gebruiken alle medewerkers gescheiden materialen per leeftijdsgroep  
(emmer, schop, injectiespuit)?
 
Opmerkingen ______________________

blz. 65 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

39) Wat betreft schoonmaken van afdelingen:
TOELICHTING: deze vragen ‘geclusterd’ stellen. Dus na antwoord op kraamafdelingen
vragen of het voor speenbiggenafdelingen net zo is etc.
TOELICHTING: als ‘anders’ niet zo van toepassing is, ‘nee’ aanvinken
Ja Nee


Worden de vleesvarkensafdelingen na ieder gebruik:
 
Ingeweekt met een vetafbrekend middel?
 
Schoon gespoten?
 
Gedesinfecteerd?
 
Anders? Zo ja, wat dan? _______________________________
40) Wat is de herkomst van het water dat u gebruikt in de stal?
 Leidingwater
 Eigen bron
41) Hoe gaat de ongediertebestrijding in uw stal in zijn werk:
TOELICHTING: doorvragen -> wordt het uitgevoerd? Zo ja, door wie? En hoe?
 Wordt niet uitgevoerd.
 Wordt door varkenshouder uitgevoerd, zonder planning/protocol.
 Wordt door varkenshouder uitgevoerd, met planning/protocol.
 Wordt uitgevoerd door een professionele ongediertebestrijdingsorganisatie.
Transitieperiode rondom vleesvarkens
69) Worden de vleesvarkens dubbel opgelegd?
 Nooit
 Af en toe (<40% van de tijd)
 Structureel (>40% van de tijd)
70) Zijn de vleesvarkens in aparte gebouwen (= onder verschillende daken) gehuisvest?
 Ja (Vraag 71)
 Nee (Vraag 72)
71) Zijn de varkens in de verschillende gebouwen duidelijk gescheiden van elkaar door een
door een hygiënesluis?
TOELICHTING: als varkens wel in een apart gebouw zitten, hoeft de varkenshouder niet
noodzakelijk een hygienesluis te hebben vóór betreden vleesvarkensstal.
 Ja
 Nee
 Anders:______________________________________________

72a) Worden er vleesvarkens van verschillende herkomstbedrijven in één afdeling opgelegd?
 Ja
 Nee
73b)Worden er vleesvarkens van verschillende herkomstbedrijven in één hok opgelegd?
 Ja
 Nee
74) Wat is de gemiddelde leeftijdsspreiding van vleesvarkens in één afdeling?
 Minder dan 7 dagen

blz. 66 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 Meer dan 7 dagen
 Wisselend

75) Worden er vleesvarkens teruggelegd naar een afdeling met jongere vleesvarkens?
 Ja
 Nee
76) Welke voerwisselingen maken de vleesvarkens door vanaf opleg op de
vleesvarkensafdeling tot aan de slacht?
TOELICHTING: afhankelijk van aantal voerwisselingen wordt hier één regel ingevuld of
meerdere regels. Hierin komt ook terug: droogvoer en/of brijvoer.
Op dag…= voer op dag X vanaf opleg
TOELICHTING: Indien geen voerwisselingen dan vul je alleen ‘voer bij opleg’ in.
 Voer bij opleg: _______________________________________
 Welk voer op dag __________________
 na opleg: de vleesvarkens krijgen dan ___________________________________
 Welk voer op dag __________________
 na opleg: de vleesvarkens krijgen dan ___________________________________
77) Watervoorziening – reiniging:
Reinigt u de drinkwaterleidingen?
 Ja (Vraag 78)
 Nee (Vraag 79)
78) Reinigt u de drinkwaterleidingen na iedere ronde met een schoonmaakmiddel?
 Ja
 Nee
79) Spoelt u de drinkwaterleidingen na iedere ronde?
 Ja
 Nee
80) Werkt u per afdeling met all-in all out?
 Ja, all in en all out
 Ja all in, nee all out
 Nee, geen all in, geen all out
81) Worden na aflevering de overgebleven varkens samengevoegd?
 Ja
 Nee
82) Worden na de aflevering de overgebleven varkens in een restafdeling geplaatst?
TOELICHTING: restafdeling is een verzameling van verschillende
leeftijden/gezondheidsstatussen (geen gelijkwaardige dieren). Afdeling komt mogelijk ook
niet altijd leeg.
Dit is niet hetzelfde als de overgebleven varkens na uitladen van de kop samenvoegen: dan
gaan relatief gelijkwaardige varkens samengevoegd worden maar je brengt ze wel samen
(andere kiemen bij elkaar, stress van verplaatsen).
 Ja
 Nee

blz. 67 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

Diergezondheid
83) Welke gezondheidsproblemen hebben zich de afgelopen 12 maanden voorgedaan bij:
Vleesvarkens:
Ja

Diarree
Luchtwegproblemen
Beenwerkproblemen
Hersenverschijnselen
Slijten

Nee

 
 
 
 
 

88) Was het aangegeven gezondheidsprobleem/Waren de aangegeven gezondheidsproblemen
ook de belangrijkste reden om antibiotica in te zetten in deze diercategorie?
TOELICHTING: als er geen gezondheidsproblemen waren, ‘NVT’ aankruisen. Als er een
ander gezondheidsprobleem/andere reden voor AB gebruik was, dit bij ( ) Anders invullen.
 Ja
 Nee
 Niet van toepassing
 Anders _________________________________________
91) Heeft u de afgelopen drie jaar een grote dierziekte uitbraak gehad op uw bedrijf?

TOELICHTING: naast de reguliere bedrijfsproblematiek bijvoorbeeld een uitbraak PRRS of
een ernstige, acute APP uitbraak.
 Ja (Vraag 92)
 Nee (Vraag 94)
92) Wat was de (waarschijnlijkheids)diagnose?
_________________________
93) Hoeveel uitbraken heeft u meegemaakt de afgelopen drie jaar?
_____________________
I) Welke vaccinaties hebben de vleesvarkens ontvangen voordat ze op uw bedrijf aankomen?
 APP
 Glasser
 Mycoplasma hyopneumoniae
 PCV2
 PRRSv
 Streptococcen autovaccin
 _________________________
 Geen
II) Vaccineert u de vleesvarkens op uw bedrijf?
 Ja (Vraag 96)
 Nee (Vraag 97)

96) Welke vaccinaties worden uitgevoerd bij: Vleesvarkens
 APP
 PRRSv
 _________________________

blz. 68 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 Geen
 Niet van toepassing, deze diercategorie is niet aanwezig

99) Wat betreft zieke dieren, maakt u gebruik van een aparte ziekenboeg (afdeling) voor
bijvoorbeeld gespeende biggen en vleesvarkens?
TOELICHTING: enquêteur moet aangeven dat ziekenboeg een aparte afdeling betreft waarin
alleen zieke (rest) dieren liggen. In tegenstelling tot ziekenhok: is een hok in een afdeling met
verder hokken vol gezonde dieren.
 Ja
 Nee
100) Legt u zieke dieren binnen de afdeling apart in een ‘ziekenhok’?
TOELICHTING: als iemand ‘ja’ antwoordt, dan vragen of hij inderdaad beide (én
ziekenboeg(afdeling) én ziekenhok) doen.
TOELICHTING: aparte ziekenboeg = aparte afdeling én dieren binnen de eigen afdeling met
verder hokken vol gezonde dieren.
 Ja
 Nee
 Soms
101) Werkvolgorde: lukt het om in de praktijk altijd eerst de handelingen aan/bij de gezonde
dieren te verrichten voordat u aan de zieke dieren toekomt?
 Ja
 Nee
102) Past u koppelbehandelingen met antibiotica toe?
TOELICHTING: deze vraag geeft informatie op koppelniveau. Vraag 104 toets dit eerdere
antwoord en voegt het element ‘incidenteel’ toe.
 Ja, altijd systematisch (Vraag 103)
 Ja, soms (Vraag 103)
 Nee (Vraag 104)
103a) Bij welke diercategorie(ën) past u koppelbehandelingen toe?
 Vleesvarkens 10 tot 16 weken oud
 Vleesvarkens ouder dan 16 weken
104) Zijn de antibioticumbehandelingen die u de afgelopen 12 maanden uitgevoerd heeft
routinematig (= alle tomen/groepen ontvangen routinematig antibioticum) of incidenteel (=
bepaalde groepen worden behandeld, afhankelijk van eventueel optredende problemen)?
 Routinematig
 Incidenteel
 Routinematig en Incidenteel
 Niet van toepassing, want geen antibioticumgebruik
105) Indien routinematig, bij welke leeftijdscategorieën?
TOELICHTING: deze vraag alleen stellen als er sprake is van routinematig gebruik, anders
zelf nvt invullen.
 Vleesvarkens 10 tot 16 weken oud
 Vleesvarkens ouder dan 16 weken
 Niet van toepassing, niet routinematig

blz. 69 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

106) Indien incidenteel, bij welke leeftijdscategorieën?
TOELICHTING: deze vraag alleen stellen als er sprake is van incidenteel gebruik, anders
zelf nvt invullen.
 Vleesvarkens 10 tot 16 weken oud
 Vleesvarkens ouder dan 16 weken
 Niet van toepassing, niet incidenteel
107) Bij het opstarten van een behandeling gebruik ik het bedrijfsbehandelplan:
 Altijd (Vraag 108)
 Soms (Vraag 108)
 Nooit (Vraag 108)
108) Als u een behandeling instelt bij varkens, waar begint u dan meestal mee?
 Ondersteunende behandelingen (electrolyten, gezondheidspreparaten zonder antibiotica,
koortsremmers, pijnstillers)
 Antibiotica
 Homeopathie
 Anders, namelijk: ____________________________________
109) Hoe lang geeft u een antibioticumbehandeling aan zieke varkens?
 Volgens bedrijfsbehandelplan
 Volgens advies dierenarts, afwijkend van bedrijfsbehandelplan
 Verschilt, op basis van eigen inschatting, kan afwijken van het bedrijfsbehandelplan
 Anders ____________________________________
110) In hoeverre vinden onderstaande adviseurs het belangrijk dat u uw antibioticumgebruik
moet verlagen?
TOELICHTING: Mensen goed de keuzes uitleggen, ze niet te makkelijk ‘belangrijk’ laten
zeggen -> is het gewoon belangrijk of uitermate belangrijk?
Meest
Belangrijk Neutraal Onbelangrijk Uitermate
belangrijk
onbelangrijk

Dierenarts
Voervoorlichter
Fokkerijorganisatie
Collega varkenshouder
Handelaar
Biggenleverancier
Anders
_______________
Anders
_______________



















































111) Indien meer dan één adviseur als ‘meest belangrijk’: welke is de belangrijkste?
TOELICHTING: deze vraag niet stellen als er maximaal 1 als ‘meest belangrijk’ wordt
genoemd, dan zelf nvt aanvinken.
 Dierenarts
 Voervoorlichter
 Fokkerijorganisatie
 Collega varkenshouder
 Handelaar

blz. 70 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

 Biggenleverancier
 _______________
 Niet van toepassing

112) Met wie praat u (informeel) over antibiotica?
Let op: er kunnen meerdere antwoorden aangevinkt worden!
 Dierenarts
 Voervoorlichter
 Fokkerijorganisatie
 Collega varkenshouder
 Handelaar
 Biggenleverancier
 Buurman
 Familie
 Anders _______________
Kennis, houding en gedrag
113) Vindt u het antibioticumgebruik op uw bedrijf…:
 Hoog
 Gemiddeld
 Laag
114) Op een schaal van 1 (volledig eens) tot 5 (volledig oneens) ( Volledig eens, eens,
neutraal, oneens, volledig oneens).
Volledig Eens Neutraal Oneens Volledig
eens
oneens





a) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
vakbladen/tijdschriften te lezen





b) Als je veel antibiotica moet gebruiken
op je bedrijf is dat vooral een kwestie van
pech.





c) Een laag antibioticagebruik is een
belangrijk doel in mijn bedrijfsvoering.





d) Ik zou graag meer willen weten over
antibioticagebruik op mijn bedrijf.





e) De huidige hoeveelheid antibiotica op
mijn bedrijf is noodzakelijk om zieke
dieren te helpen.





f) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
mijn adviseur (dierenarts, voervoorlichter)
te vragen





g) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
wat mijn adviseur (dierenarts,
voervoorlichter) uit zichzelf vertelt tijdens
het bedrijfsbezoek

blz. 71 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

h) Ik weet niet wat ik nog zou kunnen
doen om het antibioticagebruik op mijn
bedrijf verder te verlagen.
i) Als varkenshouder heb je zelf veel
invloed op de hoeveelheid antibiotica die
je op je bedrijf moet gebruiken.
j) Een laag antibioticagebruik heeft voor
mij prioriteit.
k) Ik heb te weinig tijd om
antibioticagebruik op mijn bedrijf verder
te kunnen verlagen.
l) Ik heb te weinig geld om
antibioticagebruik op mijn bedrijf verder
te kunnen verlagen.
m) Ik verkrijg veel informatie over het
verlagen van antibioticumgebruik door
deel te nemen aan studieclubs
n) De kosten van antibiotica (de prijs) zijn
voor mij een belangrijke reden om zo min
mogelijk antibiotica op mijn bedrijf te
gebruiken.







































































115) Op een schaal van 1 (geen zorgen) tot 5 (veel zorgen) (Geen zorgen
Weinig zorgen, Neutraal, Matig zorgen, Veel zorgen).
Geen
Weinig Neutraal Matig Veel
zorgen zorgen
zorgen zorgen





a) In hoeverre maakt u zich zorgen over het
antibioticumgebruik op uw bedrijf?
116) Op een schaal van 1 (volledig eens) tot 5 (volledig oneens) ( Volledig eens, eens,
neutraal, oneens, volledig oneens).
Volledig Eens Neutraal Oneens Volledig
eens
oneens





a) De volksgezondheid is voor mij een
belangrijke reden om zo min mogelijk
antibiotica op mijn bedrijf te gebruiken.





b) Ik ben in staat kosten en baten van
preventieve maatregelen tegen elkaar af te
wegen zodat ik een weloverwogen keuze
kan maken over het wel of niet inzetten
van antibiotica.





c) De huidige hoeveelheid antibiotica op
mijn bedrijf is noodzakelijk om
gezondheidsproblemen onder controle te
houden.





d) Ik vind antibioticagebruik een
interessant onderwerp.





e) Ik kan het gebruik van antibiotica op
mijn varkensbedrijf (verder) verlagen.





f) Het gebruik van antibiotica in de

blz. 72 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

dierhouderij is een probleem voor de
volksgezondheid.
g) Ik vind het belangrijk om een zo laag
mogelijk antibioticumgebruik te hebben.
h) De risico´s voor de volksgezondheid
spelen mee in mijn beslissingen rondom
antibioticagebruik.
i) Ik ben iemand die van veranderingen
houdt
j) Ik ervaar een politieke druk om het
antibioticumgebruik op mijn bedrijf
(verder) te verlagen
k) Ik ervaar druk vanuit de media
(kranten, televisie, radio) om het
antibioticumgebruik op mijn bedrijf
(verder) te verlagen.
l) Ik ervaar druk van familie en vrienden
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen.
m) Ik ervaar druk vanuit mijn dierenarts
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen.
n) Ik ervaar druk vanuit mijn collega’s
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen
o) Ik ervaar druk vanuit de varkenssector
om het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf (verder) te verlagen.
TOELICHTING: landelijk, via POV,
NVV, LTO etc.
p) Ik ervaar druk vanuit mijn
voervoorlichter om het
antibioticumgebruik op mijn bedrijf
(verder) te verlagen
q) Ik ben onzeker over het verminderen
van het antibioticumgebruik op mijn
bedrijf.
r) Ik gebruik antibiotica alleen als de
dierenarts aangeeft dat het nodig is.
s) Ik heb het gevoel dat ik voldoende
kennis heb om het antibioticagebruik op
mijn bedrijf te verlagen.
t) Ik vind het spannend om minder
antibiotica te gaan gebruiken.













































































































































blz. 73 van 74

Vleesvarkens - VERTROUWELIJK

117) Op een schaal van 1 (zeer tevreden) tot 5 (zeer ontevreden) (Zeer tevreden, Tevreden,
Neutraal, Ontevreden, Zeer ontevreden).
Zeer
Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer
tevreden
ontevreden





a) Ik ben tevreden met het
huidige niveau van
antibioticagebruik op mijn
bedrijf.
118) Wat is volgens u de grootste belemmering om het antibioticumgebruik op uw bedrijf
verder te verlagen?
TOELICHTING: alleen de grootste (één) belemmering noemen. Aanname is heir wel dat de
varkenshouder het antibioticumgebruik verder wil verlagen.
_______________________________________________
119) Opmerkingen/ aanvullingen
_______________________________________________
_______________________________________________
_______________________________________________

U ontvangt €25,- euro of een boek voor uw deelname aan deze enquête. Hartelijk dank
voor uw waardevolle bijdrage!

blz. 74 van 74