Voortgangsrapportage ICT-Agenda 2008-2011

1

Inhoudsopgave

1

Management samenvatting en leeswijzer...............................................................3

1.1

Management samenvatting .................................................................................................................................3

1.2

Algemene opmerkingen over deze voortgangsrapportage ................................................................................4

1.3

Leeswijzer: hoofdstukindeling Deze voortgangsrapportage is als volgt opgebouwd........................................5

2

Voortgang op hoofdlijnen ........................................................................................6

2.1

eVaardigheden......................................................................................................................................................7

2.2

Elektronische dienstverlening door de overheid ............................................................................................... 11

2.3

Interoperabiliteit en standaarden.......................................................................................................................16

2.4

Maatschappelijke domeinen en ICT ...................................................................................................................16

2.5

Diensteninnovatie en ICT....................................................................................................................................18

2.6

Voortgang van de ICT-basis................................................................................................................................19

3

Nederlandse ICT-prestaties in internationaal perspectief ....................................21

3.1

Algemeen............................................................................................................................................................21

3.2

Internationale benchmark; Waar staat Nederland nu?......................................................................................21

3.3

Nederland vanuit OESO- en Europees perspectief en als breedbandland .......................................................23

3.4

Resumé; Sterke en relatief zwakke punten van Nederland...............................................................................25

4

Het ICT-beleid nader beschouwd...........................................................................28

4.1

ICT is overal; missie volbracht?...........................................................................................................................28

4.2

Gebruiker centraal en nieuwe ontwikkelingen ..................................................................................................34

4.3

De Europese ICT Agenda ....................................................................................................................................39

4.4

Nederland in een wereldcontext ........................................................................................................................41

Bijlage 1: overzicht van voortgang en stand van zaken per actie uit de ICT-Agenda
2008-2011 .........................................................................................................................1

2

1

Management samenvatting en leeswijzer

1.1

Management samenvatting

De ICT-Agenda 2008-2011 werkt de ambitie van het Kabinet uit om Nederland in 2015 te laten
behoren tot de wereldwijde koplopers in het gebruik van innovatieve ICT-toepassingen en
nieuwe digitale dienstverleningsconcepten. De basis voor het realiseren van die ambitie wordt
gelegd in de periode tot 2011. De ICT-Agenda 2008-2011 is besproken met de Tweede Kamer
tijdens een Algemeen Overleg op 3 september 2008. De Staatssecretaris van Economische Zaken heeft toegezegd de ambitie van het Kabinet scherper aan te geven en de voortgang van de
genoemde activiteiten helder in beeld te brengen. In deze voortgangsrapportage wordt aangegeven hoe het staat met de uitvoering van de acties uit de ICT-Agenda. Daarnaast wordt invulling
gegeven enkele toezeggingen die in het Algemeen Overleg aan de orde zijn gekomen..
De voornaamste conclusie één jaar na presentatie van de ICT-Agenda is dat we goed op weg
zijn met de uitvoering van de acties en op koers liggen om de ambitie van het Kabinet te halen.
Concreet blijkt dit enerzijds uit het feit dat de betrokken departementen inmiddels 58 van 62
acties hebben opgepakt (94%). Daarvan zijn 16 inmiddels ook afgerond (26% van het totaal).
Anderzijds staat Nederland op diverse internationale ranglijsten hoog genoteerd, zie de onderstaande tabel. Dit geeft een indic atie van hoe Nederland het ten opzichte van andere landen doet
op het terrein van ICT.
Ontwikkeling Nederlandse positie op enkele ICT-barometers
2007
2008
LECG/NokiaSiemens Networks Connectivity Scorecard
*
*
World Economic Forum Networked readiness Index
6
7
Economist Intelligence Unit/IBM E-Readiness Ranking
8
7
Economist Intelligence Unit/BSA Benchmarking IT industry competitiveness
12
10
ITU ICT Development Index
**
**
Tabel 1: Ontwikkeling Nederlandse positie op enkele ICT-barometers tussen 2007-2009
* Geen gegevens: barometer bestond nog niet of Nederland werd niet onderzocht.
** ICT Development Index gebruikt cijfers uit 2007. Vorige onderzoek was met cijfers uit 2002, toen stond Nederland op de 6e plaats.

Het Kabinet verheugt zich over deze goede scores, vooral gezien het grote belang van ICT voor
de Nederlandse economie. Tegelijkertijd realiseert het Kabinet zich dat er geen reden is om
achterover te gaan zitten, immers een hoge plaatsing dit jaar geeft geen garanties voor een hoge
plaatsing in 2010, laat staan in 2015. Ook tonen de internationale onderzoeken aan dat Nederland op sommige gebieden nog kan verbeteren. Om de hierboven genoemde ambitie van het
Kabinet waar te maken, zal dan ook de komende jaren blijvende inspanning nodig zijn om

3

2009
4
9
3
5
4**

dienstverlening van overheden en anderen te verbeteren en te vernieuwen met ICT. Dit kan
binnen de prior iteiten van het huidige ICT-beleid zoals die zijn neergele gd in de ICT-Agenda
2008-2011. Een nadere onderbouwing van het ICT-beleid, gekoppeld aan een nadere detaillering van de Nederlandse prestatie in de internationale benchmarks en een koppeling aan het
Europese beleid op dit terrein, wordt in de volgende hoofdstukken gegeven.
1.2

Algemene opmerkingen over deze voortgangsrapportage

Voor wat betreft de voortgang van de acties die in de ICT-Agenda 2008-2011 zijn aangekondigd, zal indicatief de stand van zaken worden weergegeven. Van enkele kenmerkende activ iteiten wordt een uitvoeriger beschrijving worden gegeven, om meer inzicht te geven in de resultaten. Een evaluatie van de resultaten van het ICT-beleid zal komend jaar worden uitgevoerd in
het kader van de midterm. Daarbij zal gebruik worden gemaakt van het afwegingskader voor
ICT-beleid 1 dat door TNO is ontwikkeld. Deze midterm review zal zo nodig worden gebruikt
voor het formuleren van nieuw beleid of aanpassing van het huidige beleid op gebied van ICT
benutting en telecommunicatie.
Een van de doelstellingen van de ICT-Agenda is om een integraal beeld te geven van de visie
van het Kabinet op ICT en de rol daarvan bij het bereiken van duurzame maatschappelijke en
economische ontwikkeling. Dit leidt ertoe dat deze agenda een overzicht geeft van een breed
palet aan ICT-programma’s, -projecten en activiteiten. Over diverse van deze programma’s en
projecten wordt de Tweede Kamer separaat geïnformeerd. Dit betreft bijvoorbeeld het Elektronisch Patië nten Dossier (EPD), het beleid rond Open Source Software en Open Standaarden,
het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP) en de Informatie Architectuur Sector Veiligheid.
De ontwikkelingen op die onderwerpen zijn in deze voortgangsrapportage kernachtig opgenomen om het overzicht te blijven bieden, zonder teveel informatie dubbel te verstrekken.
Het Kabinet acht het van belang dat, juist in deze periode van economische tegenwind, de aandacht van overheden en bedrijven voor innovatie van producten, processen en dienstverlening
niet verslapt. Juist nu is het moment om over veranderingen na te denken en vernieuwingen
door te voeren. ICT kan een zeer belangrijke economische impuls geven2 , die de productiviteit
en dienstverlening verbetert.

1

2

TNO, Afwegingskader voor ICT-beleid; Rationale, coördinatie en samenwerking, Delft 2009.
Ter illustratie hiervoor mag gelden dat in de eerste helft van 2009 de omzet voor online consumentenbestedingen is gestegen naar € 2,7 miljard, een stijging van 19% ten opzichte van de eerste helft van 2008. Bron: Blauw
Research i.s.m. Thuiswinkel.org. Zie www.thuiswinkel.org.
4

Deze rapportage is een interdepartementale coproductie van de departementen die ook betrokken waren bij de ICT-Agenda 2008-2011, onder de coördinatie van het ministerie van Economische Zaken.
1.3

Leeswijzer: hoofdstukindeling

Deze voortgangsrapportage is als volgt opgebouwd.
Hoofdstuk twee geeft inzicht in de voortgang van enkele in het oog springende acties binnen de
vijf beleidsprioriteiten waaraan het Kabinet zicht heeft gecommitteerd en die in het eerste werkingsjaar van deze ICT-Agenda zijn opgepakt. Het totale overzicht van alle acties en de status
daarvan is terug te vinden in de overzichtstabel die als bijlage 1 bij de rapportage is gevoegd.
In dit hoofdstuk wordt ook, zoals toegezegd aan de Kamer tijdens het debat op 3 september
2008, inzicht gegeven in de voortgang en het functioneren van de internet overheidsportalen
‘Antwoord voor Bedrijven’ en ‘Mijnoverheid.nl’. Ten slotte wordt ingegaan op de door het
Kabinet geformuleerde randvoorwaarden voor de ICT basis: de ICT-(kennis)infrastructuur, de
diensten van en aan het MKB en ’prosumenten’ en de betrouwbaarheid van ICT en de werking
van de markt.
In hoofdstuk drie worden de ICT prestaties van Nederland vergeleken met die van andere la nden, zodat een indruk ontstaat van hoe wij er internationaal voor staan. Hiermee wordt tegemoet
gekomen aan de toezegging van de Staatssecretaris van Economische Zaken aan de Tweede
Kamer.
Hoofdstuk vier van deze rapportage gaat, eveneens op verzoek van de Tweede Kamer, nader in
op de visie van het Kabinet zoals neergelegd in de ICT-Agenda 2008-2011. De rol van ICT in
de economie en maatschappij wordt nader toegelicht en onderbouwd, evenals de noodzaak voor
het voeren van beleid op dit terrein. Ook wordt een koppeling gelegd met het Europese ICTbeleid in relatie tot de Nederlandse ICT-Agenda..
In bijlage I zijn alle acties van de ICT-Agenda opgenomen, tezamen met een beknopte beschrijving van de status van uitvoering en een indicatie van de betrokken departementen.

5

2

Voortgang op hoofdlijnen

In dit hoofdstuk worden enkele kenmerkende acties uit de ICT-Agenda 2008-2011 nader toegelicht. De prioriteiten van de ICT-Agenda zijn gevisualiseerd in de vorm van de ICT-bloem.
Daarbij staat de gebruiker centraal in het hart van de bloem, zijn de vijf prioriteiten van het
Kabinet voorgesteld als bloemblaadjes en moet de ICT –basis, de bloempot, goed blijven.

Figuur 1: De ICT-bloem

Een belangrijke constatering die bij de uitvoering van de vijf prioriteiten zichtbaar wordt, is dat
de overheid meer in samenwerking met stakeholders haar beleid op het terrein van ICT vorm
geeft. Deze verschuiving hangt ook samen met de ontwikkeling van het gebruik van ICT. De
samenwerking kan bestaan uit bottom up beleidsvorming door het in een vroeg stadium van de
beleidsvorming in gesprek te zijn met eindgebruikers. Dit kan in verschillende modaliteiten
plaats vinden. Veelal gebeurt dit op de traditionele wijze, namelijk door brancheorganisaties en
andere belangen behartigers en soms de betreffende bedrijven zelf actief te betrekken bij de
vormgeving van ICT-beleid. Een vorm die steeds vaker wordt toegepast en tot rechtstreekse
input van individuele gebruikers kan leiden, is het gebruik van Web 2.0-toepassingen. De over-

6

heid hecht groot belang aan het betrekken van gebruikers. Het zijn tenslotte deze stakeholders
die als eindgebruikers moeten werken met de die nsten en producten van de overheid.
Samenwerking kan ook bestaan uit het gezamenlijk onderkennen van een knelpunt op het gebied van standaardisatie bij het uitwisselen van elektronische berichten tussen overheid en bedrijfsleven. Bijvoorbeeld bij import en export van goederen of samenwerking vanuit een gedeelde behoefte, bijvoorbeeld aan een afsprakenstelsel voor het kunnen toepassen van elektronische herkenningsmiddelen. Het is voor de samenleving daarnaast van groot belang dat gebruikers over voldoende vaardigheden beschikken om efficiënt en veilig gebruik te kunnen
maken van deze diensten en toepassingen die in de huidige informatiemaatschappij beschikbaar
zijn en nog zullen komen.
In de hierna volgende paragrafen worden enkele in het oog springende voorbeelden van deze
activiteiten nader belicht. Het gaat hier onder meer om onderwerpen als het Programma Digivaardig/Digibewust, het Nationaal UitvoeringsProgramma (NUP), Web 2.0, eHerkenning voor
bedrijven en het Digitaal Klant Dossier. Deze keuze voor deze onderwerpen in mede bepaald
door de, in de internationale benchmarks naar voren komende, aandachtspunten ter verbetering
van het ICT gebruik door de overheid en het faciliteren van het bedrijfsleven voor samenwerking met de overheid. Het Kabinet wil hiermee aangegeven dat zij die verbeterpunten ook ziet
en ze concreet en rijksbreed aanpakt. De hieronder beschreven acties dragen bij aan deze verbeterpunten. Over de voortgang van een aantal van deze onderwerpen zal de Kamer, via andere
rapportages uitvoeriger worden geïnformeerd.
2.1

eVaardighe den

Ten aanzien van het verbeteren van de eVaardigheden is het van belang te onderstrepen dat dit
voor een aanzienlijk deel de verantwoordelijkheid is van mensen zelf, vooral waar zij hun welzijn en welvaart kunnen verbeteren, van onderwijsinstellingen in het kader van de algemene
vorming en van werkgevers waar het gaat om de verhoging van de arbeidsproductiviteit. De
overheid kan hier vooral een informerende rol spelen. De prioriteit voor activiteiten van de
overheid vanuit het algemeen belang is echter vooral gelegd bij het voorkomen van achterblijvers onder de mensen die zelf onvoldoende in de gelegenheid komen om eVaardig te worden.
Bijvoorbeeld omdat ze geen werk hebben, geen opleiding volgen of omdat ze tot een maatschappelijk zwakke groep behoren. Daarnaast pakt de overheid haar verantwoordelijkheid op
om haar eigen werknemers eVaardiger te maken. Er is op deze prioriteit veel, en concrete,
voortgang geboekt

7

2.1.1

Digivaardig & Digibewust

Het programma Digibewust, gestart in 2006, liep eind 2008 af. Vanuit de overheid, politiek en
bedrijven bestond de wens aandacht te blijven besteden aan bewustwording rond digitale ve iligheid. Wel zou verbreding moeten plaatsvinden naar andere gebruikersgroepen en maatschappelijke partijen. Naar aanleiding van de ICT-Agenda 2008-2011is geconcludeerd dat er belangrijke economische en maatschappelijke voordelen zijn bij het stimuleren van eVaardigheden en
dat er specifieke kwetsbare groepen zijn (senioren, laagopgeleiden, in-actieven) en MKB .
Daarop is een nieuw programma gebaseerd. Er is voor gekozen om een programma voor eVaardigheid te combineren met dat voor eVeiligheid, vooral omdat die twee zo verbonden zijn. Wel
zijn in het programma beide doelstellingen expliciet behouden gebleven.
Inhoud programma
Per 1 januari 2009 is daarom het programma Digivaardig & Digibewust gestart, waarin de programmalijnen Digibewust en Digivaardig in één programma verder gaan. In dit nieuwe programma werken overheid en bedrijfsleven samen om het digitale vaardigheden en digibewustzijn te vergroten en verstevigen. Het programma Digivaardig & Digibewust heeft als doel dat in
de toekomst zoveel mogelijk Nederlanders op een veilige manier in staat zijn om de mogelijkheden van ICT in de samenleving te benutten en daarmee volwaardig deel kunnen nemen aan
de informatiemaatschappij. Het doel van het programma is om in vijf jaar het aantal digibeten
significant te verminderen, en het aantal digivaardige Nederlanders significant te verhogen.
Elke activiteit wordt gemonitord. Daarbij wordt nadrukkelijk aangehaakt bij bestaande initiatieven en activiteiten met als doel deze initiatieven en activiteiten te versterken, bestaande kennis
te ondersteunen en nieuwe ideeën gezamenlijke initiatieven te versterken en op te schalen.
Jaarlijks wordt een agenda opgesteld waarin de concrete activiteiten worden aangegeven. De
activiteiten zijn uitgewerkt in vijf werkgroepen (digibeten, senioren, overheid, jongeren en opvoeders, MKB). De jaarlijkse agenda wordt besproken in de Programmaraad onder voorzitterschap van mevrouw Tineke Netelenbos. Deze Programmaraad zorgt ervoor dat de maatscha ppelijke impact van het programma zo groot mogelijk is en adviseert over de strategische koers
van de activiteiten van het programma. Op internationaal vlak wordt in het kader van het Safer
Internet Programma samen gewerkt met andere Europese landen. Jaarlijks organiseert elk deelnemend land vanuit dat programma de Safer Internet Day. Deze dag krijgt in Nederland veel
aandacht in de media.

8

Concrete indicatoren
De overall indicator van het programma is het aantal digibeten in Nederland In 2008 bedroeg
het aantal digibeten 1,6 miljoen. Om dit te meten wordt in het programma herhaalbaar statistisch significant onderzoek op basis van vragen naar de digivaardigheid en het digibewustzijn
van de Nederlandse bevolking uitgevoerd (onder andere door CBS en TNO). In onderstaande
tabel staat welke niveaus van eVaardigheden het kabinet wil halen.
Mate van computervaardigheid

Percentage
2007

2008

2013

Geen vaardigheden

11%

13%

5%

Weinig vaardigheden

19%

20%

6%

Doorsnee vaardigheden

36%

34%

50%

Veel vaardigheden

34%

33%

39%

Tabel 2: Mate van computervaardigheid 3

Naast bovengenoemde niveaus van eVaardigheden wordt ook de soort computervaardigheden
bijgehouden. In een laboratorium setting, waar mensen worden getest op hun vaardigheden,
wordt door de Universiteit Twente een herhaalbaar onderzoek uitgevoerd. De streefcijfers zijn
in onderstaande tabel opgenomen.
Soort computervaardigheid

Percentage
2007

2013

Operationele vaardigheid

39%

80%

Formele vaardigheid

33%

70%

Informationele vaardigheid

21%

60%

Strategische vaardigheid

11%

40%

Tabel 3: Soorten computervaardigheid in 2007 en doel in 2013 4

Sinds de start van het programma Digivaardig & Digibewust 1 januari 2009 zijn verschillende
producten ontwikkeld en in gebruik genomen. Concrete activiteiten van 2009 zijn: Website
Digivaardig Digibewust, de DQ-test, Cyberouders, I-coach, Werkboek voor ondernemers, Cursus via TV en internet, Willie Web Wijs.

3
4

Afgeleid uit: Centraal Bureau voor de Statistiek, De Digitale Economie 2008, Den Haag 2009.
Van Deursen, A.J.A.M. & Van Dijk, J.A.G.M. (2008) Digitale vaardigheden van Nederlandse burgers. Een
prestatiemeting van operationele, formele, informatie en strategische vaardigheden bij het gebruik van overheidswebsites. Enschede: Universiteit Twente.
9

2.1.2

Kabinetsreactie op Motie Heijnen/ Schinkelshoek

In de Motie Heijnen/Schinkelshoek5 , wordt gevraagd om een actieprogramma voor met name
kwetsbare groepen als ouderen, mensen met een functiebeperking en een tekort aan kennis en
vaardigheden, om de toegankelijkheid van de eOverheid te bevorderen door middel van training
en voorlichting. In de kabinetsreactie op de motie gestuurd juni 2008 is een aanpak langs twee
sporen aangegeven6 .
Samenwerking als uitgangspunt
Via het programma Digivaardig & Digibewust draagt het ministerie van Economische Zaken
zorg voor het verbeteren van de (algemene) internetvaardigheden van mensen. Het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voert activiteiten uit voor het verbeteren van de
toegankelijkheid en begrijpelijkheid van overheidssites, zodat deze sites ook voor minder internetvaardige mensen toegankelijk zijn. Bij het sturen op verbeteringen in elektronische dienstverlening, ook qua toegankelijkheid, is een belangrijke rol voor bestuurders. De Vereniging van
Nederlandse Gemeenten organiseert samen met het ministerie van BZK bijeenkomsten die erop
gericht zijn de e-awareness (inzicht in de mogelijkheden om ICT strategisch in te zetten) van
burgemeesters te vergroten. Over de stand van zaken betreffende deze activiteiten rapporteert
het Kabinet eind 2009 in de voortgangsrapportage Dienstverlening. Er wordt vanuit Digivaardig
& Digibewust nauw samengewerkt met het Mediawijsheid Expertisecentrum.
2.1.3

Mediawijsheid en expertisecentrum

In het regeerakkoord is het oprichten van een Mediawijsheid Expertisecentrum specifiek genoemd. In 2008 is dit centrum is door het Ministerie van OCW opgezet. Er wordt samengewerkt met veel partijen uit het veld en met EZ (programma Digivaardig & Digibewust) en
Jeugd en Gezin. Het doel van het Mediawijsheid Expertisecentrum is veilig en verantwoord
mediagebruik te bevorderen door met name jongeren, ouders/opvoeders en scholen daarvoor
toe te rusten. Naast dit inhoudelijke doel is het organisatorisch doel het creëren van overzicht
van alle activiteiten van de verschillende organisaties rond mediawijsheid voor zowel het brede
publiek als voor de betrokken organisaties zelf. Met een aantal partijen is een samenwerkingsovereenkomst getekend. Deze partijen voeren de jaarlijkse werkplannen uit die voortvloeien uit
het Mediawijsheid Expertisecentrum. Op 27 mei 2009 is de landelijke campagne voor mediawijsheid gelanceerd. De campagne is gekoppeld aan de site www.mediawijzer.net.

5
6

Tweede Kamer, 2007-2008, 31200 VII, nr. 35.
Tweede Kamer, 2007–2008, 29 362, nr. 140.
10

2.1.4

Internationaal

De Europese Commissie heeft op 20 augustus 2009 een aanbeveling gedaan op het gebied van
mediawijsheid met de titel:‘Recommendation on media literacy in the digital environment for a
more competitive audiovisual and content industry and an inclusive knowledge society’ 7 . De
aanbeveling wijst met name op de rol van het onderwijs bij het bevorderen van mediawijsheid
onder jongeren. De Raad van Europa heeft in juli 2009 een mededeling gedaan met als onderwerp ICT, veilig internetgebruik en mediawijsheid met de titel ‘Recommendation of the Committee of Ministers to member states on measures to protect children against harmful content
and behaviour and to promote their active participation in the new information and communic ations environment’ 8 . In deze aanbeveling gaat de Raad in op het belang van veilig internet, één
Europees keurmerk voor de classificatie van online content en het verbeteren van internetvaardigheden bij kinderen.
2.2

Elektronische dienstverlening door de overheid

De overheid werkt aan het verbeteren van de dienstverlening door middel van ICT. Dit moet
ondermeer leiden tot minder administratie ve lasten en regeldruk en een aanbod van elektronische voorzieningen dat is toegesneden op de behoeften van burgers en bedrijven. Het implementeren en gebruiken van de diensten blijft echter nog achter. Op het gebied van de invoering
van elektronische dienstverlening door de overheid komen inmiddels steeds meer bouwstenen
voor de eOverheid beschikbaar.
2.2.1

Nationaal Uitvoeringsprogramma Dienstverlening en eOverheid

Op 1 december 2008 is het Nationaal uitvoeringsprogramma betere dienstverlening en eoverheid (NUP) door de vier overheden ondertekend. De regie op de uitvoering van het NUP is
in handen van de Bestuurlijke Regiegroep dienstverlening en eOverheid, onder voorzitterschap
van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In het NUP zijn 19 basisvoorzieningen en 6 voorbeeldprojecten opgenomen. Voor alle onderdelen van het NUP zijn
afspraken gemaakt over de datum waarop deze gerealiseerd moeten zijn, en de datum waarop
alle partijen aangesloten moeten zijn op deze voorziening met 1 januari 2011 als uiterste datum.
Zoals afgesproken met de Kamer zal in het najaar van 2009 een uitgebreide voortgangsrapportage aan de Kamer worden voorgelegd.

7
8

http://ec.europa.eu/avpolicy/media_literacy/docs/recom/c_2009_6464_en.pdf.
http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/ (Recommendation CM/Rec(2009)5).
11

2.2.2

Nieuw Handelsregister (NHR)

Een belangrijke wens van het bedrijfsleven is eenmalige gegevensverstrekking, waarmee eenmalige gegevensuitvraag door de overheid mogelijk wordt. Op die manier hoeven bedrijven
nog maar een keer hun gegevens aan de overheid te geven, en niet elke keer opnieuw bij een
nieuw contact met de overheid. Daarom worden alle overheden tussen 2008 en 2014 verplicht
aangesloten op deze basisadministratie. Het NHR wordt dé basisregistratie voor ondernemingen
en rechtspersonen. De overheid gaat de basisregistraties gebruiken in al haar processen. In het
NHR zullen 15% meer ondernemingen en rechtspersonen ingeschreven zijn, omdat ook groepen zich moeten inschrijven die dat voorheen niet hoefden, zoals eenmanszaken in de landbouw
of beoefenaars van vrije beroepen. NHR is onderdeel van het NUP.
2.2.3

Overheid 2.0

Het kabinet is zich ervan bewust dat de mondiale ontwikkelingen in het gebruik van ICT en dan
met name internet van de overheid en haar dienstverlening vraagt zich hierbij aan te sluiten en
continu te innoveren. In een in oktober vorig jaar aan de Tweede Kamer verstuurde brief9
meldde de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties dat de overheid zou
moeten inspelen op het hedendaagse internetgebruik, dat zich tegenwoordig kenmerkt door wat
web 2.0, ook wel het sociale web, wordt genoemd 10 .
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is een aantal activite iten gestart
met als doel te bezien op welke manieren web 2.0 op verantwoorde wijze tot innovaties in ele ktronische overheidsdienstverlening aan burgers kan leiden. Het uitgangspunt daarbij is dat web
2.0 het contact tussen burger en overheid kan verbeteren door de interactie persoonlijker en
meer gemeenschappelijk te maken: een overheid 2.0. Het informatiebeleid van de overheid
krijgt als het ware een sociale dimensie gekregen.
Dit inzicht bracht het kabinet ertoe in december 2008 de werkconferentie Overheid 2.0 te organiseren, waarin het gebruik van webinnovaties door de overheid centraal stond. Een met de
conferentie gepaard gaande prijsvraag aan burgers heeft meer dan honderd ideeën opgeleverd
waarvan drie momenteel in ontwikkeling zijn: Recht op regeling, Hulpbijditformulier.nl en
jijendeoverheid.nl. De burgers met deze drie ideeën staan, met ondersteuning van de overheid ,
9

10

Op 27 okt ober 2008 heeft de staatssecretaris van BZK een brief naar de Tweede Kamer verstuurd waarin zij
reageert op de conclusies en aanbevelingen van het TNO rapport Naar een User Generated State? De impact
van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur (Tweede Kamer, 2008–2009, 29 362, nr. 143).
Web 2.0, ook wel het sociale web, staat voor een tweede fase van het internet (TNO) met als kenmerken: openheid; nieuwe actievere rollen van gebruikers; maximale benutting User Generated Content en netwerken als
drijvende kracht.

12

zelf aan het roer om van de realisatie een succes te maken. Naast deze ideeën zijn ook andere
maatschappelijke initiatieven opgestart (veelal met ondersteuning van de OCW-regeling
www.digitalepioniers.nl), zoals watstemtmijnraad.nl, petities.nl en verbeterdebuuurt.nl. Het
programma Burgerlink is verantwoordelijk voor de verdere opschaling van deze initiatieven.
Naast het opstarten en verspreiden van maatschappelijke webinnovaties heeft het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een website ontwikkeld, www.overheid20.nl, die
als flexibel platform dient voor alle overheidsorganisaties die web 2.0 toepassingen op een
laagdrempelige en verantwoorde manier willen oppakken.
In 2010 staan het stimuleren van het gebruik en de doorontwikkeling van de website centraal.
Web 2.0 veronderstelt een werkwijze waarin de overheid zich ook zou kunnen begeven op ple kken daar waar burgers al samenkomen. Een goed voorbeeld daarvan is Almere.hyves.nl. Daarnaast zetten gemeenten als Dordrecht en Zwolle in op het betrekken van burgers bij lokaal beleid & uitvoering.
Om dit soort initiatie ven te ondersteunen is het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gestart met de Groene Golf Brigade, een regeling waarbij overheidsorganisaties
aanspraak kunnen maken op deskundige ondersteuning om een vliegende start te maken met
hun eigen overheid 2.0 innovatie. Voorts organiseert het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten in het najaar van
2009 en het begin van 2010 bijeenkomsten die erop gericht zijn de zogenoemde eAwareness
van lokale bestuurders te vergroten, om op deze manier ondermeer deze bestuurders bewuster te
maken van de impact van bovengenoemde ontwikkelingen.
Het afgelopen jaar ten slotte zijn er signalen geweest dat de actieve betrokkenheid van burgers
bij overheid 2.0 toeneemt, gezien de maatschappelijke evenementen die zij zelf organiseren, de
toename in door burgers geïnitieerde webinnovaties en dienstverleningstoepassingen, de participatie in prijsvragen als www.datzouhandigzijn.nl en het feit dat steeds meer maatschappelijke
organisaties actief in dit domein vragen om meer inzet door de overheid op het hergebruik van
(overheids)informatie. In het Verenigd Koninkrijk heeft de maatschappelijke organisatie als
mysociety.org een belangrijke rol gespeeld in de innovatie van informatiebeleid en elektronische overheidsdienstverlening. Het kabinet gaat in 2010 verkennen hoe een dergelijke ontwikkeling in Nederland kan worden aangemoedigd.

13

2.2.4

eHerkenning voor Bedrijven

Elektronische herkenning van bedrijven is belangrijk voor de verdere ontwikkeling van elektronische dienstverlening van de overheid aan bedrijven. Om veilig, betrouwbaar en met gemak
digitaal zaken te kunnen doen is een aantal extra voorzieningen nodig. In 2008 zijn verkenningen gedaan naar de mogelijkheden om bovenstaande met de inzet van (bestaande) marktmiddelen te realiseren. Op basis hiervan wordt binnen het programma Elektronische Herkenning voor
Bedrijven gewerkt aan de randvoorwaarden voor een brede beschikbaarheid van gebruikersvriendelijke mogelijkheden om bedrijven beter digitaal te kunnen herkennen.

Het doel van het programma eHerkenning voor bedrijven is om samen met de partijen die op de
markt voor eHerkenning actief (willen) zijn een netwerk voor eHerkenning op te zetten. Met de
deelnemers zullen afspraken gemaakt worden om bestaande oplossingen breder te kunnen toepassen en aan te passen aan nieuwe ontwikkelingen. Momenteel wordt een marktconsultatie
uitgevoerd om de mogelijke oplossingen te toetsen en vervolgens met geïnteresseerde partijen
te komen tot een afsprakenstelsel voor eHerkenning voor bedrijven. Het streven is om eind
2009 een eerste versie van het stelsel van afspraken gereed te hebben. In 2010 komen de eerste
herkenningsmiddelen beschikbaar. Na afronding van de marktconsultatie zal de Tweede Kamer
separaat worden geïnformeerd over de voortgang van het traject.
2.2.5

Antwoord voor Bedrijven

Een belangrijk onderdeel van de eOverheid is betere informatieverstrekking van de overheid via
internet. De website www.antwoordvoorbedrijven.nl geeft actuele informatie over overheidssubsidies en wet- en regelgeving, gericht op bedrijven. De wens van de ondernemer staat op
deze site centraal. Ondernemers die het antwoord op hun vraag niet op de website kunnen vinden, nemen contact op met de voorlic hters van het bedrijvencontactcentrum van Antwoord voor
Bedrijven via de telefoon, een webformulier of via de chatfunctie. In samenwerking met brancheorganisaties en overheidsorganisaties wordt de content van de website op brancheniveau
aangeboden. In 2008 is voor 37 van de 62 branches specifieke informatie gepubliceerd. Eind
2009 is voor alle 62 branches op de website van Antwoord voor Bedrijven specifieke informatie
beschikbaar.
Begin januari 2009 is de nieuwe versie van de website van Antwoord voor Bedrijven gela nceerd. Ook in 2009 wordt de kwaliteit van de website verder verbeterd door continue monitoring van de bezoekersstatistieken, periodieke onderzoeken onder bezoekers (gebruikersonderzoeken, online enquêtes) en toetsing van de toegankelijkheid volgens de webrichtlijnen. Op

14

basis van deze onderzoeken zal de website verder worden aangepast. De bekendheid van Antwoord voor Bedrijven onder ondernemers is gestegen van 0% naar 7%. Het bezoek op de website van Antwoord voor Bedrijven in 2008 is geklommen van een kleine 45.000 bezoeken per
maand aan het begin van het jaar tot ruim 80.000 per maand in september 2008 en tot ruim
168.000 per maand in maart 2009. Sinds 1 september 2008 voert Antwoord voor Bedrijven het
Meldpunt Regelgeving uit in opdracht van de Regiegroep Regeldruk. In de laatste vier maanden
van 2008 zijn er 104 meldingen gedaan, waarvan 79 betrekking hadden op regeldruk (administratieve lasten, tegenstrijdige regels, etc.).
Ook het bedrijvencontactcentrum van Antwoord voor Bedrijven wordt steeds beter gebruikt
door ondernemers. In 2008 zijn er 8.058 vragen via e-mail, telefoon en chat ontvangen. Dit is
een stijging van ruim 20% ten opzichte van 2007. In de eerste drie maanden van 2009 ontving
het bedrijvencontactcentrum 4.390 vragen.
Eind 2009 wordt Antwoordvoorbedrijven.nl het EU-Dienstenloket voor EU-dienstverleners.
Uiterlijk 28 december moeten daartoe alle (ruim 600) bevoegde instanties aangesloten zijn bij
Samenwerkende Catalogi en de Berichtenbox van het Dienstenloket. Bijna de helft van de ruim
600 bevoegde instanties die onder de Die nstenwet gaan vallen, zijn inmiddels aangesloten bij
Samenwerkende Catalogi. Ruim 100 bevoegde instanties maken inmiddels gebruik van de testversie van de Beric htenbox.
Een apart onderdeel van antwoord voor bedrijven is het ondernemersforum Higherlevel.nl. Het
bezoekersaantal (zowel geregistreerde bezoekers als lezers) op Higherlevel.nl is in 2008 met
54% gegroeid. Higherleve l.nl is nu het grootste actieve ondernemersforum in Nederland.
2.2.6

MijnOverheid.nl

Via MijnOverheid.nl kunnen burgers op gepersonaliseerde wijze via internet zaken doen en
informatie uitwisselen met de gehele overheid, op elk gewenst moment en op elke gewenste
plek, zo snel en goedkoop mogelijk met zo weinig mogelijk administratieve last. In het Algemeen Overleg van 3 september 2008 is specifiek gevraagd of burgers de voorziening ook
daadwerkelijk gebruiken en er tevreden over zijn. In het algemeen is het zo dat in het kader van
de ontwikkeling van door de burgers te gebruiken onderdelen van de eOverheid altijd gebruikersonderzoek wordt gedaan. Zo is dit ook gebeurd voor www.mijnoverheid.nl. In een in 2008
gehouden gebruikersonderzoek is mijnoverheid.nl beoordeeld met het rapportcijfer 7. Sinds de
ingebruikname in april 2008 hebben zich inmiddels 10.000 burgers aangesloten. Dit aantal is
aanzienlijk als rekening gehouden wordt met het gegeven dat er nog geen actieve publiekscampagne is gevoerd. Een landelijke promotiecampagne wordt nog voorbereid.

15

2.3

Interoperabiliteit en standaarden

Overheidsorganisaties móeten wel samenwerken bij digitale dienstverlening aan burgers en
bedrijven, het oplossen van maatschappelijke vraagstukken en lastenreductie met ICT. Daarnaast zijn duurzame gegevensopslag, leveranciersonafhankelijkheid en samenwerking met het
bedrijfsleven belangrijk. Hiervoor zijn open standaarden en interoperabiliteit, het vermogen om
gegevens uit te kunnen wisselen en te kunnen (her)gebruiken, cruciaal. Er zijn twee belangrijke
ontwikkelingen te melden. In de eerste plaats is het actieplan Nederland Open in Verbinding in
uitvoering gericht op het verplicht gebruik van open standaarden door overheden op basis van
het het pas-toe-of-leg-uit beginsel. Dit beginsel is voor de rijksoverheid vastgelegd in de in
november 2008 gepubliceerde “Instructie rijksdienst bij aanschaf ICT-diensten of ICTproducten”. Zoals afgesproken met de Tweede Kamer heeft het rijk in het kader van de uitvoering van het NUP ook bestuursakkoorden gesloten met gemeenten en provincies over de implementatie van het actieplan NOiV.
In de tweede plaats zijn door het College Standaardisatie inmiddels tien open standaarden opgenomen op de lijst waarop het pas-toe-of-leg-uit principe van toepassing is. Onder andere voor
het uitwisselen van bureaudocumenten via ODF en het ontsluiten van basisregistraties via ebMS en WUS. Verder heeft het College Standaardisatie het strategiekatern NORA versie 3.0
vastgesteld (mei 2009) om overheidsbreed te bevorderen dat bij de inrichting van ICT-systemen
uitwisseling en (her)gebruik van gegevens tussen overheidsorganisaties makkelijker wordt.
Voor het slimmer kunnen afwikkelen van goederenstromen zijn douanegerelateerde standaarden onderzocht op bruikbaarheid voor de hele transportketen. Met de beslissing van het College
Standaardisatie voor de standaard UBL is duidelijkheid gegeven over de wijze waarop de overheid elektronische facturen van het bedrijfsleven kan verwerken..Daarnaast werkt de overheid
ook aan het toegankelijk maken van overheidsinformatie voor bedrijven en burgers (open overheidsdata). Een eerste aanzet daartoe is een publiek toegankelijke wiki11 . In dat kader wordt ook
onderzocht hoe meer overheidsinformatie toegankelijk kan worden gemaakt en makkelijker te
benutten is door bedrijven, waardoor ondernemerschap wordt gestimuleerd; o.a. via het digitale
loket Antwoord voor Bedrijven.
2.4

Maatschappelijke domeinen en ICT

In de maatschappelijke domeinen wordt steeds meer ICT toegepast, vaak ook in ketens van
samenwerkende partijen. In de veiligheidssector wordt vooruitgang geboekt bij het mogelijk
11

De wiki is te vinden in de werkruimte Open overheidsdata op de website overheid20.nl:
http://overheid20.nl/werkruimte/48/Open%20Overheidsdata.
16

maken van het delen van informatie tussen veiligheidspartners. In de zorg wordt hard gewerkt
aan het aansluiten van zorgaanbieders op het Elektronisch Medicatie Dossier en het Waarneemdossier Huisartsen. Ook op het terrein van digitale cultuur wordt vooruitgang geboekt op het
terrein van standaardisatie en digitale infrastructuur. Het ICT Innovatie Platform Create12 lanceerde eerder dit jaar de strategische research agenda.
Veel extra aandacht is het afgelopen uitgegaan naar de relatie tussen ICT en energie. Relevant
hierbij is enerzijds het grote en stijgende energie verbruik en CO2 uitstoot van ICT, anderzijds
de mogelijkheden die bestaan om via ICT efficiënter om te gaan met energie. Door de ICTsector is een meerjarenafspraak ondertekend, waarin onder ander is afgesproken dat de ICTsector een reductie van 30% in het energieverbruik van ICT tussen 2005 en 2020 zal realiseren.
2.4.1

Werk en Inkomen

Het gebruik van ICT (waaronder Suwinet en DKD) in de sector Werk en inkomen draagt bij
aan de ontwikkeling van integrale dienstverlening. Het Digitaal Klantdossier is sinds november
2008 een tweede fase ingegaan. Uitvoerders van het DKD-programma zijn de gezamenlijke
ketenpartners UWV, UWV Werkbedrijf (voormalig CWI), de SVB en gemeenten. Het Digitaal
kantdossier ondersteunt de gegevensuitwisseling en daarmee de samenwerking tussen
de SUWI-organisaties. De vervolgfase DKD II betreft een uitbreiding bij de gebruikers van
DKD I (burgers en professionals), de functionaliteit (elektronische diensten voor burgers en
professionals), gegevens en de randvoorwaarden van gegevensuitwisseling. DKD is één van de
zes voorbeeldproje cten die zijn opgenomen in het NUP (Nationaal Uitvoeringsprogramma
overheid en dienstverlening). Ook is DKD fase 2 één van de projecten die door de Vernie uwing
Rijksdienst wordt gesteund. Een verdergaande vorm van integrale dienstverlening is ontwikkeld
in het op DKD gebaseerde concept Jongeren Centraal, later de pilot Mens Centraal. In deze
pilot, die met PRIMA-bijdragen wordt gecofinancierd, wordt de samenwerking op gemeenteniveau uitgebreid van de sector W&I naar de sectoren Zorg en Onderwijs. De ICT ondersteuning
is tijdens de pilot als open source software ontwikkeld.

Met Stroomlijning IndicatieProcessen in de zorg en sociale zekerheid (STIP) wordt toegewerkt
naar een betere dienstverlening aan klanten met een meervoudige hulpvraag op het gebied van
zorg- en inkomens. De website Regelhulp geeft een overzicht van alle voorzieningen op dit
gebied en maakt het mogelijk een aanvraag dig itaal in te dienen. Verder wordt er gewerkt aan
het gezamenlijk beoordelen van kla nten door UWV, CIZ en gemeenten (in pilots-vorm getest).
12

ICT Innovatie Platform op terrein van de creatieve industrie, gelieerd aan ICTRegie.
17

ICT voorzieningen ondersteunen deze vorm van integrale dienstverlening. Het mogelijk maken
van een structurele gegevensuitwisselingen tussen organisaties onderling is voor deze groep
klanten eveneens belangrijk. Ook hierbij speelt de ICT-component een belangrijke rol.
2.4.2

De Maatschappelijke Innovatieagenda’s

In de sectoren veiligheid, zorg, energie, water en onderwijs wordt op dit moment uitvoering
gegeven aan de Maatschappelijke Innovatieagenda’s (MIA’s) die worden gecoördineerd door
de programmadirectie Kennis en Innovatie. Deze MIA’s bevatten ook ICT-ondersteunde innovaties. OCW heeft in juni van dit jaar de Maatschappelijke Innovatieagenda Onderwijs naar de
Tweede kamer gestuurd. Hierin wordt een integrale visie op het onderwijsinnovatiebeleid gepresenteerd. Centraal in de MIA staat het versterken van de innovatiekracht van het onderwijsveld zelf en het creëren van de juiste randvoorwaarden door OCW. ICT is in de MIA een van de
doorsnijdende thema’s. Vanuit het perspectief van de MIA kan ICT zowel bijdragen aan het
verbeteren van onderwijskwaliteit als het verminderen van het lerarentekort. Een van de programmalijnen uit de MIA Onderwijs is Wikiwijs. Wikiwijs wordt een infrastructuur voor digitale leermiddelen, waarop docenten open-toegankelijk materiaal kunnen bewerken en doorontwikkelen.
2.4.3

Opschaling van toepassingen

Eén van de moeilijkste fases van de introductie van ICT in maatschappelijke dome inen is het
opschalen van toepassingen. Daarvoor is afstemming nodig met de gebruikers, moeten systemen met elkaar kunnen communiceren, moeten intermediaire partijen hun werkprocessen veranderen. Binnen het programma MICT wordt de mogelijkheid geboden succesvolle toepassingen breder toe te passen. Voorbeelden zijn zorg op afstand diensten die worden uitgebreid naar
meer ziekenhuizen, politieagenten in een groter gebied gebruik laten maken van de mogelijkheid om online-informatie rechtstreeks aan elkaar te sturen in plaats van alleen via de meldkamer en het aan veel scholen beschikbaar stellen van onderwijsondersteunende games die op
enkele scholen zijn gemaakt.
2.5

Diensteninnovatie en ICT

Dit onderwerp bevindt zich dicht tegen de markt aan. Het is dus van belang dat de overheid
zorgvuldig haar rol kiest. Op dit moment is een aantal initiatieven tot stand gekomen, deels
vanuit de markt, deels vanuit de overheid. Zo is de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk niet langer alleen toegankelijk voor productontwikkeling, maar ook opengesteld voor de
ontwikkeling van diensten. Dit is voor de ICT-sector van belang, juist omdat er vanuit de ICTinnovatie veel nieuwe diensten worden ontwikkeld. Daarnaast zijn er vanuit de markt en de
18

wetenschap ook samenwerkingsverbanden in ontwikkeling op het terrein van onderzoek naar
diensteninnovatie, waarbij ICT een belangrijke rol speelt.
2.5.1

Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBS O)

Vanaf 1 januari 2009 kunnen bedrijven een beroep doen op de Wet Bevordering Speur- en
Ontwikkelingswerk (WBSO) voor het ontwikkelen van programmatuur die bestaande ICTcomponenten op een technisch nieuwe wijze integreert of laat samenwerken. De wens van het
Kabinet is om diensteninnovators meer van de WBSO gebruik te laten maken. Daarom streeft
het naar een groei van minimaal 1.150 meer (programmatuur)projecten. Deze programmatuurprojecten kwamen voordien niet voor ondersteuning in aanmerking.
Het ministerie van Economische zaken heeft voor deze ICT-uitbreiding in 2010 € 26 miljoen
extra en voor 2011 € 69 miljoen extra beschikbaar gesteld (totaal € 115 miljoen in 2011). De
bredere toepassing van de WBSO speelt in op de ontwikkeling in ondernemend Nederland dat
steeds vaker gebruik wordt gemaakt van bestaande programmatuur bij ICT-innovatie. Deze
verruiming is onder andere van belang voor de ontwikkeling van innovatieve die nsten. Door het belastingsvoordeel wordt de ontwikkeling van nieuwe diensten met de WBSO
goedkoper voor ondernemingen.

Jan-mrt 2008

Jan-mrt 2009

stijging

2.180

2.960

36 %

360

460

28%

Zelfstandigen

100

140

32%

Programmatuurprojecten

4.060

5.350

32%

S&O-arbeidsjaren

5.949

7.193

21%

€ 240,0 mln

318,4 mln

33%

ICT-aanvragers
waarvan starter

S&O-loonsom

Tabel 4: Resultaten uitbreiding WBSO 2008-2009, Bron: Senternovem

2.6

Voortgang van de ICT-basis

Een excellente onderzoeksinfrastructuur is van essentieel belang om de gestelde ambitie te halen. Op 11 mei 2009 heeft het Kabinet haar reactie 13 gegeven op het rapport van ICTRegie,
waarin deze aanbevelingen doet om de koppositie op het terrein van ICT onderzoeksfaciliteiten
te bereiken. Het kabinet steunt de voorgestelde bundeling, onderzoekt hoe financiering een

13

Tweede Kamer, 2008-2009, 26 643, nr. 140.
19

meer structureel karakter kan krijgen en wat de economische effecten zijn het plaatsen van een
supernode 14 in Amsterdam.
Nederland heeft met SURFnet een toppositie in de wereld als het gaat om supersnelle en veilige
netwerkverbindingen voor onderzoek- en wetenschapstoepassingen. SURFnet participeert in
toonaangevende internationale onderzoeksnetwerken als NORDUnet, GLORIAD en Netherlight. Ze behoren tot de snelste ter wereld en bieden wetenschappelijke onderzoeksinstellingen
breedbandige verbindingen tussen de 10Gb en 50Gb per seconde. Om deze leidende positie te
behouden en verder uit te bouwen heeft het Kabinet eerder dit jaar € 32 mln. beschikbaar gesteld. Het project SURFnet 7 is de opvolger van het succesvolle GigaPort Next Generation
Network dat eerder dit jaar is afgerond en heeft de ontwikkeling van de nieuwe generatie supersnelle netwerken ten doel. Deze unieke positie van Nederland in de wereld wordt versterkt door
de aanwezigheid van de Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX). Dit is het grootste internetknooppunt ter wereld en verwerkt gemiddeld 368 Gb/s aan berichtenverkeer. Het is niet alleen
een belangrijk knooppunt voor wetenschappelijke uitwisseling, maar voor nog veel meer berichtenverkeer. Dat komt door de zeer hoge concentratie computers in de Nederlandse huishoudens in combinatie met de breedbandaansluitingen op het internet.
Naast de onderzoeksinfrastructuur is ook de ontwikkeling van en toegang tot de ‘gewone’ ICT
infrastructuur van belang. Deze is in Nederland goed op orde. Er is nog altijd een groot aantal
gebruikers en aanbieders van breedband. Wel is het zaak om de internationale ontwikkelingen
ten aanzien van breedbandige infrastructuren in de gaten te blijven houden en kansen voor verbetering aan te grijpen. Over het gebruik en de toepassing van breedband wordt in hoofdstuk 3
nader ingegaan.

14

Een ‘supernode’ is een knooppunt van zeer breedbandige ICT netwerken, supercomputer rekenkracht en dataopslagfaciliteiten.
20

3

Nederlandse ICT-prestaties in internationaal perspectief

3.1

Algemeen

In het Algemeen Overleg van 3 september 2008 is toegezegd om een internationale benchmark
van de Nederlandse situatie te geven. Dit hoofdstuk geeft hieraan invulling. Nederland heeft de
ambitie in toepassing van ICT in economie en samenleving Europees, en zo mogelijk ook mondiaal, voorop te lopen.

In de ICT-Agenda 2008-2011 is het beleid verwoord dat deze ambitie inhoud moet geven. Waar
staan wij nu als gekeken wordt naar enkele cijfers van landen waaraan wij ons spiegelen? Zoals
in de managementsamenvatting al kort is aangegeven is er aan de ene kant al behoorlijk veel
cijfermateriaal beschikbaar over wat er in Nederland gebeurt op het gebied van ICT. Dit wordt
sinds een aantal jaar onder meer beschreven in de jaarlijkse uitgave van ‘De Digitale Economie’; opgesteld door het CBS15 in samenwerking met TNO en het Ministerie van Economische
Zaken.
Aan de andere kant is er op het Europees en mondiaal niveau niet altijd een even gemakkelijk
beeld te creëren over de positie van Nederland op het gebied van ICT en de toepassing daarvan,
ten opzichte van andere landen. Dit heeft te maken met de beschikbaarheid van cijfermateriaal
op een bepaald thema binnen andere landen, de gehanteerde definities en relatieve zwaarte van
de onderzochte deelterreinen en dergelijke 16 . Hieronder wordt toch op hoofdlijnen een beeld
gegeven van de Nederlandse positie op het ICT vlak ten opzichte van andere landen.
3.2

Internationale benchmark; Waar staat Nede rland nu?

Nederland heeft de ambitie om met de toepassing van ICT in de economie en voor de samenleving in Europa, en zo mogelijk mondiaal, voorop te lopen. Onderstaande overzicht van de Nederlandse klassering op vijf internationale ranglijsten maakt duidelijk dat Nederland tot de wereldtop behoort.
Ontwikkeling Nederlandse positie op enkele ICT-barometers
LECG/NokiaSiemens Networks Connectivity Scorecard
World Economic Forum Networked readiness Index
15
16

2007
*
6

2008
*
7

www.cbs.nl/digitale-economie.
De keuzes die de onderzoekers maken in het toekennen van gewicht aan deelterreinen bepaalt voor een deel de
uitkomst van de benchmark. Zo kan het voorkomen dat de WEF een daling laat zien van de Nederlandse positie
in 2009 t.o.v. 2008, terwijl Nederland op de andere ranglijsten stijgt.
21

2009
4
9

Economist Intelligence Unit/IBM E-Readiness Ranking
8
7
Economist Intelligence Unit/BSA Benchmarking IT industry competitiveness
12
10
ITU ICT Development Index
**
**
Tabel 5: Ontwikkeling Nederlandse positie op enkele ICT-barometers tussen 2007-2009
* Geen gegevens: barometer bestond nog niet of Nederland werd niet onderzocht.
** ICT Development Index gebruikt cijfers uit 2007. Vorige onderzoek was met cijfers uit 2002, toen stond Nederland op de 6e plaats.

Nederland verkeert in de unieke situatie dat er twee vaste infrastructuren zijn op de markt voor
snel internet, kabel en ADSL, die sterk met elkaar concurreren. Nederland concurreert om de
toppositie met 3 categorieën landen. Ten eerste de Scandinavische landen, waar het internet
zowel door de overheid als het MKB beter wordt benut. Ten tweede, landen als Zuid-Korea,
Japan en Singapore, waar de overheid met zwaar beleid en grote subsidies heeft bijdragen aan
een toppositie in snel breedband (vooral glasvezel) en mobiel internet. De Verenigde Staten
nemen een bijzondere positie in: zowel op netwerken als op het gebruik daarvan scoren ze minder hoog dan Nederland, maar dat compenseren ze ruimschoots met hun hoge posities op het
algemeen ondernemingsklimaat, de ruimte voor ondernemerschap en doordat ICTinvesteringen in de VS de hoogste return on investment geven.
Op het gebied van mobiele technologie doet Nederland het internationaal ook erg goed. Zoals
blijkt uit het onderstaande figuur, zijn er in Nederland meer mobiele telefoonaansluitingen dan
inwoners, waarmee het na het Verenigd Koninkrijk op de tweede plaats staat van deze benc hmark.

Figuur 2: Aantal mobiele telefoonaansluitingen per 100 inwoners, internationaal, 2003, 2005 en 2007 17

17

DDE 2008, p.82.
22

3
5
4**

3.3

Nederland vanuit OESO- en Europees perspectief en als breedbandland

3.3.1 Nederland in Europees en OESO perspectief
Naast de hierboven besproken benchmarks, zijn er ook andere rapporten die aangeven hoe Nederland het op terrein van ICT doet in vergelijking met andere landen.
In de Communications Outlook 2009 van de OESO worden ontwikkelingen in de 30 OESOlanden op het gebied van ICT-beleid en marktontwikkelingen weerge geven. Enkele opvallende
punten uit deze rapportage ten aanzien van Nederland zijn:
-

Nederland heeft een van de hoogste ratio’s nationale domeinregistraties (websites die eindigen op .nl) per hoofd van de bevolking: 185 per 1000 inwoners;

-

Nederland staat op de 3e plaats waar het gaat om ‘secure servers’ (beveiligde servers voor
bv. vertrouwelijke informatie of financiële transacties): ongeveer 100 per 100.000 inwoners;

-

Er is ook een significante daling in het aantal bot-infected (door kwaadwillenden over te
nemen) computers in Nederland, een daling van 22,4%. Dit duidt op betere beveiliging van
de computers.

-

Breedband met zeer hoge snelheid (>35 Mb/s) is in Nederland relatief duur 18 .

Europe’s Digital Competitiveness Report 2005 - 200919 , opgesteld door de Europese Commissie, biedt een gedetailleerd beeld van hoe Nederland scoort in Europees verband. Een greep uit
de bevindingen van de Commissie staan in tabel 6 weergegeven. Hoofdconclusie is dat Nederland behoort bij de best presterende ICT landen in Europa en voorop loopt bij een groot aantal
ontwikkelingen in de informatiemaatschappij. Zo is het aantal huishoudens aangesloten op het
internet het hoogste in Europa en is het gebruik van internetdiensten wijdverbreid. Ruimte voor
verbetering zit met name in het aanbod van elektronische diensten door de overheid, echt snel
breedband, de inzet van e-procurement bij aanbestedingen en de informatie -uitwisseling tussen
klanten en bedrijven. Verder valt op dat Nederland veel ICT exporteert ten in verhouding tot de
import van ICT. Om meer en betere gegevens te krijgen over de ICT sector en de inzet van
R&D zal het CBS de nieuwe standaard bedrijfsindeling (SBI) gaan toepassen in haar statistiek net als alle andere nationale statistiekorganisaties.

Onderdeel

2006

2007

2008

ranking

% breedbandaansluitingen huishoudens

80

83

86

1

18

OESO, Communications Outlook 2009, revised version August 2009, Parijs 2009, resp. p. 284.

19

Europese Commisse (EC), COM (2009) 390. Europe's Digital Competitiveness Report Volume 2: i2010 — ICT
Country Profiles. De tabel met alle resultaten voor Nederland is in de bijlage opgenomen.
23

% snelheid breedbandaansluitingen boven 2 Mbps

46,6

63,3

72,9

7

% internetgebruik minimaal 1 keer per week

76

81

83

2

% mensen dat online informatie over goederen en diensten

73

76

76

1

% aanbod online overheidsdiensten voor burgers

36

55

-

13

% gebruikers van online overheidsdiensten

52

55

54

1

% bedrijven dat e-procurement gebruikt bij overheidsaanbe-

5

6

6

24

-

-

72

1

-

-

13

19

% bedrijven dat online verkoopt

23

26

27

2

% van ICT export op het totaal van ICT import

20,9

20,7

-

1

zoekt

stedingen
% bedrijven dat eBusiness inzet voor interne bedrijfsprocessen
% bedrijven dat eBusiness inzet in de keten met klanten en
leveranciers

Tabel 6: Europe’s digital Competitiveness Report 2005 -2009: scores voor Nederland

3.3.2

Nederland als breedbandland

Tot besluit van de internationale vergelijking wordt hieronder een beeld gegeven van Nederland
als breedbandland 20 . In het tweede kwartaal van 2008 heeft 86% van de Nederlandse huishoudens internet. Dat is het hoogste aantal binnen de EU. Van de huishoudens heeft 74% in 2007
een breedband internetverbinding (>256 KB/s). Als specifiek wordt gekeken naar glasvezeltechnologie loopt Nederland mee in de Europese middenmoot 21 . Vergeleken met Zweden, en
helemaal met Zuid Korea en Japan, valt er nog een wereld te winnen. Qua upload-snelheid van
breedband vormt Nederland in Europa ook een middenmoter. Japan is momenteel het enige
land dat met zijn breedbandaanbod echt is voorbereid op de nieuwe generatie van internetdiensten (zie onderstaande tabel).

Land

Download (kbps)

Upload (kbps)

Latency (ms)

Breedband penetratie

BQS22

Japan

16.720

6827

85

59,7%

98

Zweden

8.807

2394

84

64,0%

55

20
21

22

TNO-ICT, Marktrapportage Elektronische Communicatie (december 2008), Delft 2008.
Nederland staat in Europa op plaats 8. Bron: FTTH Council, Ranking of European FTTH penetration shows
Scandinavia and smaller economies still ahead, Brussel, 08 september 2009.
BQS staat voor 'Broadband Quality Score'. Dit is een score die in de studie werd bepaald op basis van de andere
data in de betreffende tabel (zoals down- en upload en latency).

24

Nederland

7.662

1271

65

79,5%

49

Letland

6.420

2098

87

35,4%

45

Zuid-Korea

7.153

3192

157

94,0%

45

Zwitserland

6.937

804

77

77,9%

44

Denemarken

5.596

1610

68

80,0%

43

Litouwen

5.285

2836

99

38,8%

43

Duitsland

6.844

660

88

53,8%

42

Slovenië

4.778

1638

72

50,7%

40

23

Tabel 7: Internationale vergelijking van de kwaliteit van breedbandinternet .

Wel geven cijfers van de OESO aan dat Nederland bezig is met een inhaalrace. De stijging van
de gemiddelde breedband-snelheid was hier het grootste van de OESO-landen (het gemiddelde
aanbod steeg van 5.3 naar 8.2 Mbit/s)24 .
3.4

Resumé; Sterke en relatief zwakke punten van Nederland

De beschikbare benchmark gegevens geven het beeld dat Nederland een aantal sterke punten
heeft die we moeten consolideren. Daarnaast zijn er ook punten van aandacht die we moeten
verbeteren. Hierop is het beleid van het kabinet gericht en dit zijn de beleidsmatige aandachtspunten waar in de periode tot 2015 de aandacht op moeten richten. Voor het overzicht staan
deze punten nog hieronder opgesomd.
De sterke punten van Nederland:
-

Op de WEF Networked Readiness Index, die in kaart brengt in hoeverre een land in staat is
de mogelijkheden van ICT te benutten25 , staat Nederland nummer vier.

-

Wat betreft individueel ICT-gebruik staat Nederland op de eerste plaats26 .

-

Dat geldt ook voor internetactiviteiten met een directe economische component, zoals internetbankieren en on line winkelen. Steeds meer consumenten in Nederland bestellen of
kopen goederen online. In 2008 zijn er circa 7,7 miljoen mensen die wel eens via internet
producten hebben gekocht. Dit is meer dan een verdubbeling in zes jaar tijd. De frequentie
van het online winkelen hangt voornamelijk (positief) samen met opleidingsniveau.

23

Broadband Quality Score (2008), Oxford SAID Business School & Universidad de Oviedo.

24

Communications Outlook 2009 , p. 108.

25

Zie World Economic Forum: The global information technology report 2008 - 2009. M obility in a networked
World. Het WEF vergeleek 134 economieën.
Het gaat hier om factoren als PC-bezit, internet- en breedbandgebruik.

26

25

-

Uit de Connectivity Scorecard (CSC)27 blijkt dat Nederland goed scoort bij het gebruik van
ICT-toepassingen door consumenten, en de ICT-infrastructuur en het ICT-gebruik door bedrijven. Ten aanzien van ICT-gerelateerde patenten is Noord-Brabant de 5e regio in de wereld, na Tokyo, Silicon Valley, New York en Seoul.

-

De e-Readiness Index28 wijst uit dat Nederland sterk is in de beschikbaarheid van infrastructuren voor elektronische communicatie en connectiviteit en in adoption door bedrijven
en consumenten.

-

Ook het Benchmarking IT industry competitiveness 200929 rapport geeft aan dat Nederland
sterk is in IT infrastructuren, een derde pla ats na Denemarken en Zwitserland. Qua Legal
environment doet Nederland het redelijk goed, met een zesde plaats.

De relatief zwakke punten van Nederland:
-

Volgens de Networked Readiness Index scoort de overheid relatief laag, zowel wat betreft
ICT-gebruik als ICT-readiness (respectievelijk 23e en 22e). Factoren als overheidssucces
bij ICT-bevordering, de beschikbaarheid van e-government diensten en ICT gebruik en
overheidsefficiëntie spelen daar een rol.

-

Ook volgens de CSC valt winst te boeken bij de elektronische dienstverlening en het gebruik van ICT-toepassingen door de overheid. Het gebruik van door de overheid aangeboden diensten blijkt overigens bovengemiddeld hoog.

-

Het Benchmarking IT industry competitiveness rapport geeft aan dat Nederland ju ist op het
terrein van competenties nog veel heeft te winnen, daar komen we niet hoger dan een 27e
plaats. De populariteit van sociale wetenschappen boven natuurwetenschappen wordt aangewezen als oorzaak hiervan.

3.4.1

Kabinetsbeleid ter verbetering van de aandachtspunten

Het overzicht laat zien dat Nederland in internationaal opzicht op topniveau of daar dicht tegenaan presteert bij de benutting van ICT. Dit geeft Nederland een goede uitgangspositie om voorop te blijven in de zich ontwikkelende informatiemaatschappij en kenniseconomie.
27
28
29

LEGC heeft de Connectivity Scorecard (CSC) ontwikkeld om te bepalen hoe “goed” landen ICT gebruiken om
economische groei en productiviteit te bevorderen.
Economist Intelligence Unit, E-readiness rankings 2009. The usage imperative, London 2009.
Economist Intelligence Unit, Benchmarking IT industry competitiveness 2009, London 2009.
26

Tegelijkertijd wordt duidelijk dat Nederland zich verder kan verbeteren en op welke terreinen.
Deze terreinen sluiten goed aan bij de prioriteiten die in de ICT-Agenda,. De hiervoor in hoofdstuk 2 besproken programma’s en overige acties uit de ICT-Agenda dragen, elk vanuit hun eigen vakdepartementale beleidsdoelstellingen, bij aan de verbetering van de positie van Nederland op het terrein van de elektronische dienstverlening voor en met de overheid.
Nederlandse bedrijven zijn relatief traag met de adoptie van de nieuwe ICT-toepassingen en
slagen er minder goed in dan bijvoorbeeld de Verenigde Staten om geld te verdienen met ICT.
Positief is dat een breedbandaansluiting en een website gemeengoed zijn onder de bedrijven in
Nederland. Door programma’s als E-herkenning en E-factureren kunnen bedrijven het benodigde vertrouwen krijgen om meer en efficiënter zaken te doen door het gebruik van ICT toepassingen.
Het Kabinet is van mening dat de concrete activiteiten uit de ICT-Agenda de basis zullen vormen voor het verbeteren van de aandachtspunten die uit de verschillende internationale benchmarks naar voren komen.

27

4

Het ICT-beleid nader beschouwd

Zoals hierboven en in de ICT-Agenda 2008-2011 reeds enkele malen is aangegeven, wil het
Kabinet de potentie van ICT optimaal benutten ten behoeve van de maatschappelijke en economische ontwikkeling van Nederland in internationaal perspectief. Daarvoor is het noodzakelijk dat Nederland een visie heeft op ICT, de uitwerking van die visie in beleid en de uitvoering
daarvan. Aan de Tweede Kamer is toegezegd deze visie nader toe te lichten en te concretiseren.
4.1

ICT is overal; missie volbracht?

ICT is overal: als computer op het bureau, als smartphone in de binnenzak, als processturing in
de fabriek, bij de bagageafhandeling op een vliegveld, en als een veelheid van toepassingen in
de zorg, in het onderwijs en bij politie . Ieder bedrijf gebruikt ICT en vele jongeren en ouderen
genieten van de mogelijkheden die breedband-internet biedt. Ook de overheid doet steeds meer
on line. Wat heeft generiek ICT-beleid dan nog voor waarde?
Om die vraag te beantwoorden is het nodig om naar enkele specifieke aspecten te kijken:
1. Het belang van ICT voor de Nederlandse maatschappij en economie
2. De rol van de overheid bij de benutting van ICT
3. Welke onderwerpen lenen zich voor een generiek ICT-beleid?
4.1.1

Het belang van ICT voor de Nederlandse maatschappij en economie

Het kabinet streeft er naar dat Nederland zich in Europees verband ontwikkelt tot informatiemaatschappij en kenniseconomie , zoals omschreven in het Lissabonakkoord en in het Europese
programma i2010 en het vervolg daarop (‘post-i2010’). Het Kabinet wil Nederland en de Nederlanders klaarmaken voor de toekomst waarin ICT een rol speelt bij zo goed als alle producten, diensten en voorzieningen, zowel van de overheid als van marktpartijen. Waarin iedere
Nederlander toegang heeft tot ICT-voorzieningen en ermee kan omgaan, en waarin de uitwisseling van gegevens tussen bedrijven onderling en met de overheid veel makkelijker en minder
belastend verloopt. Dat is niet alleen van belang vanuit het oogpunt van persoonlijk gemak en
welzijn, maar zeker ook vanuit maatschappelijk belangen als duurzame economische groei,
lastenreductie, goede dienstverlening door overheid, maatschappelijke instellingen en bedrijven, internationaal toonaangevend en baanbrekend onderzoek en een stevige positie van Nederland in het internationale speelveld.

28

Van belang is daarbij te realiseren dat de toepassing van ICT cruciaal is voor duurzame economische groei en innovatie. Volgens de Europese Commissie draagt ICT bij aan innovatie in alle
sectoren en draagt het voor meer dan 40% bij aan de productiviteitsgroei30.
In hoofdstuk 3 is reeds aangegeven hoe Nederland zich op ICT-gebied verhoudt tot andere la nden. Het is ook nuttig om te kijken naar de waarde van ICT voor de Nederlandse economie en
samenleving. De publicatie De Digitale Economie 200831 van het Centraal Bureau voor de Statistiek levert het volgende beeld op van de Nederlandse informatiemaatschappij.
Nederland is één van de beter presterende landen in Europa wat betreft de ontwikkeling van de informatiemaatschappij. De ICT-sector profiteerde vanaf 2004 weer van het aantrekken van de economie. De
ICT-diensten (vooral computerservicebureaus) hebben tussen 2004 en 2007 sterk bijgedragen aan de
economische groei in Nederland, maar dit gold niet voor de ICT-industrie.
Investeringen in ICT-kapitaal waren tussen 2001 en 2006 verantwoordelijk voor bijna een derde van de
gemiddelde jaarlijkse bbp-groei. Ook de omzet van de ICT-markt is gestegen, maar de groei van het
aantal werkzame ICT’ers is achtergebleven. Dit hangt samen met het feit dat goedkopere producenten
van ICT-apparatuur in voornamelijk China en India sterk in opkomst zijn.
De toegevoegde waarde van de Nederlandse ICT-sector bleef tussen 1996 en 2006 achter bij de meeste
beschouwde landen. Niettemin zijn de ICT-investeringen in ons land sneller toegenomen dan de totale
investeringen sinds het herstel van de economie in 2003. De softwarebranche trok in 2006 ruim de helft
van de ICT-investeringen aan. Het aandeel ICT-investeringen in de Nederlandse economie benadert dat
van koplopers Verenigde Staten en Verenigd Koninkrijk. De groei van de Nederlandse ICT-sector vlakte
in 2007 weer af.
De telecommunicatiesector draagt in Nederland voor ongeveer 2,4 procent bij aan het bruto binnenlands
product. Hoewel sinds 2002 het arbeidsvolume terugliep, bleven omzet en bruto toegevoegde waarde van
de sector constant. Mobiele telefonie neemt een groot deel van de omzet van telecombedrijven voor haar
rekening. ‘Niet-spraakdiensten’ maken een steeds groter deel uit van de totale omzet gegenereerd door
mobiele diensten.
De samenstelling van de binnenlandse bestedingen aan ICT-goederen en -diensten is tussen 1995 en
2007 veranderd. Het aandeel ICT-diensten is toegenomen, ten koste van de ICTgoederen. Intermediair
verbruik en consumptie stegen jaarlijks tussen 2003 en 2007.
De internationale handel in ICT-goederen en -diensten is in de periode 1997–2007 fors gegroeid. De
waarde van de Nederlandse ICT-uitvoer (inclusief wederuitvoer) is ruim verdubbeld. Het groeitempo van
de ICT-invoer is daarbij achtergebleven tijdens deze periode, waardoor het handelsoverschot is toegenomen. De internationale handel in ICT-goederen is het omvangrijkst, maar de ICT-diensten hebben in
Nederland de grootste groei getoond. Binnen het totale ICT-handelsvolume neemt het aandeel van software al jaren toe ten koste van hardware en ICT-dienstverlening. De toegevoegde waarde van de internationale handel van Nederland wordt gedrukt door het grote aandeel van wederuitvoer in de uitvoer; 82
procent in 2007.

30
31

EC, COM (2009) 116.
De Digitale Economie 2008.
29

4.1.2

De rol van de overheid bij de benutting van ICT

Bij ICT-beleid moet de overheid zijn rol met zorg kiezen en die is niet altijd vanzelfsprekend.
Soms zullen belanghebbende partijen zelf met oplossingen moeten komen zoals bij nieuwe
verdienmodellen voor online content, al dan niet daartoe aangezet door de overheid. In andere
gevallen is de overheid zelf aan zet, bij randvoorwaarden en regelgevin g bijvoorbeeld, maar
ook als het gaat om haar eigen dienstverlening aan burgers en bedrijven.
Het beleid van de Nederlandse overheid laat een duidelijke fasering zien. Deze past bij de fase
waarin de maatschappij zich bevindt bij het invoeren en benutten van ICT. Het ingaan van een
volgende fase geeft vooral aan dat de beleidsmatige inspanning wordt verlegd naar een nieuw te
ontwikkelen aandachtsgebied, het wil niet zeggen dat op de onderwerpen uit de voorgaande
fase helemaal geen inspanning meer wordt verricht. In de eerste fase (circa 1998 – 2002) werd
vooral aandacht besteed aan het stellen van kaders voor een snelle introductie en uitrol van vaste en draadloze infrastructuur en van computers - via de PC-privé regeling. Daarnaast is ingezet
op het bevorderen van een goede marktwerking. Dit beleid heeft succes gehad. Nederland behoort internationaal tot de voorhoede voor wat betreft computerbezit 32 en internetaansluitingen33 . Vervolgens is in de periode tussen circa 2003 en 2007 de aandacht verschoven naar het
bevorderen van het gebruik van ICT, door bevordering van diensten en toepassingen. Hiertoe
werden bijvoorbeeld subsidies verleend voor projecten gericht op ICT in de zorg of in het onderwijs , werd elektronische dienstverlening door de overheid op gang gebracht en werd voorlichting gegeven over veilig gebruik van internet. Inmiddels is het beleid vooral gericht op verbindingen. ICT geeft de mogelijkheid ketens, netwerken, maar ook toepassingen en diensten
met elkaar te verbinden en daaruit (maatschappelijke) winst te halen. Hierbij is er bijzondere
aandacht voor de positie en de rol van de gebruiker van ICT.34
4.1.3

Welke onderwerpen lenen zich voor een generiek ICT-beleid?

Er gebeurt veel op het terrein van ICT en Nederland doet het over het algemeen goed. Maar
gaat alles ook vanzelf goed? Nee, de technologie en de wijze waarop ICT kan worden ingezet
zijn sterk aan verandering onderhevig. De overheid moet vanuit het belang van ICT voor economische en maatschappelijke ontwikkeling een vinger aan de pols houden en samen met partijen aan verbeteringen blijven werken. Zo zal er, onder andere op basis van de ervaringen die
worden opgedaan met het uitvoeren van de acties van de ICT-Agenda, ook de komende jaren
32
33
34

92 computers per 100 personen in 2008. Bron: De Digitale Economie 2008.
Circa 35 breedbandaansluitingen per 100 inwoners. Alleen Denemarken heeft er meer, circa 36. Bron OESO,
zie: De Digitale Economie 2008, p. 75.
Zie voor meer achtergronden bijvoorbeeld: TNO, Afwegingskader voor ICT-beleid; Rationale,coördinatie en
samenwerking, Delft 2009.
30

nog de nodige inspanningen moeten worden verricht om iedereen in Nederland voldoende mee
te krijgen in de ontwikkeling naar een digitale dienstenmaatschappij. Het gaat hier met name
om onderwerpen die breder zijn dan een sector; die een sectoroverstijgend of generiek karakter
hebben.
In de eerste plaats kan, blijkens onderzoek in het kader van de prioriteit eVaardigheden35 , niet
iedereen op dit moment goed meekomen met alle ontwikkelingen. Enkele specifieke groepen
blijven achter ten opzichte van de grote groep mensen die via opleiding, werk of uit eigen interesse de noodzakelijke vaardigheden hebben opgedaan. Dit brengt het risico met zich mee dat
deze groepen minder goed worden gehoord in het publieke en in het politieke debat, dat ze buiten de nieuwe digitale maatschappij komen te staan.

Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Onverminderd voortzetten van

Verbeteren van de vaardigheden en

EZ, BZK, JUS

2009-2013

Digivaardig & Digibewust

het bewustzijn die nodig zijn in de

en OCW i.s.m.

digitale maatschappij bij groepen

maatschappelijke

die niet goed meekomen.

en private organisaties

In de tweede plaats zijn er cybercrime, spam en andere vormen van ongewenst internetgebruik ,
die bijvoorbeeld leiden tot ongeoorloofd gebruik van persoonsgegevens. Door het blijvend toenemende gebruik van via Internet aangeboden diensten moet ook de beveiliging tegen misbruik
of cybercrime aandacht blijven krijgen. Daarnaast vindt voortdurend uitbreiding of vernieuwing
van functionaliteiten van de apparatuur en programmatuur plaats, dit vereist dat beveiliging
gelijke tred houdt. Gezien de complexiteit van ICT is dit niet en vanzelfsprekende en eenvoudige opgave, immers alle partijen vervullen hier een rol: producenten, aanbieders en gebruikers.
Ook roepen het vastleggen en het verwerken van informatie over personen en het ongevraagd
hergebruiken van bijvoorbeeld muziek of videobeelden vragen op over privacy, veiligheid en
betrouwbaarheid. In dat kader krijgt de succesvolle voorlichtingscampagne cybercrime een
vervolg en wordt eind 2009 het Platform Internetveiligheid gelanceerd. Dit platform is een publiek-privaat samenwerkingsverband dat is gericht op een structurele verbetering van de internetveiligheid voor de gebruiker. Trajecten als gedragscode Notice-and-Take-Down, aanpak
botnets en het filteren/blokkeren van kinderporno op het web worden hier ondergebracht.

35

Zie paragraaf 2.1.
31

Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Voortzetten van voorlichtingscam-

Betere voorlichting over rol van

Justitie, EZ en

2010

pagne over cybercrime

mensen zelf bij voorkomen van

BZK

cybercrime en daarmee het aantal
slachtoffers terugdringen.
Platform Internetveiligheid

Het verhogen van internetveiligheid

Marktpartijen,

o.a. ter voorkoming van strafbare

EZ en Justitie

2009-2011

en/of onrechtmatige zaken bezien
vanuit het perspectief van de consument/internetgebruiker.

Ten derde leidt in teveel gevallen de invoering van ICT tot irritatie en extra werklast. Het gaat
vaak om veranderingstrajecten waarbij nieuwe systemen moeten aansluiten bij oude systemen
of die van andere partijen in de keten. Daarbij staan belangen op het spel maar ook het dagelijkse werk wordt er door beïnvloed. Deze en andere knelpunten rond interoperabiliteit en transitie
le iden ertoe dat we niet optimaal profiteren van de mogelijkheden van ICT en de innovatieve
werkwijzen, diensten en producten die hiermee mogelijk zijn. Van belang is dat goed opgeleide
en ervaren mensen dergelijke transitieprocessen leiden. Het gaat in veel gevallen om CIO’s36 of
mensen met een soortgelijke taak.
Een vierde aandachtspunt sluit hier nauw bij aan en heeft betrekking op de uitvoering van grote
ICT projecten binnen de overheid. Met name bij het voeren van goed projectmanagement, zoals
planning, kwaliteitsbewaking en kostenbeheersing valt nog veel te verbeteren. Het Kabinet pakt
dit op en heeft een aantal maatregelen genomen. Zo is besloten dat op alle ministeries de rol van
CIO wordt ingericht. Op dit punt wordt ook aansluiting gezocht met het CIO-circuit van het
bedrijfsleven, o.a. voor het uitwisselen van “best practices”. Verder zijn afspraken gemaakt
over de inhoud van projectplannen en reviews, over het hanteren van de NORA en MARIJ als
referentie -architectuur en is op BZK een bureau ingericht voor de uitvoering van Gatewayreviews37 . Bijkomend aandachtspunt is dat er voldoende studenten ICT opleidingen instromen
om te voldoen aan de vraag en het op peil houden van het benodigde kennisniveau.
Een aan het derde en vierde aandachtspunt rakend knelpunt vormt de beperkte beschikbaarheid
van goed opgeleide en ervaren ICT-(project)managers, alsook “dual-thinkers”, mensen die de
combinatie kunnen maken tussen business(vernieuwing) en ICT. Met name dat laatste aspect is
van groot belang voor innovatieprojecten. Met deze problematiek heeft de overheid, maar ook
36
37

Chief Information Officer.
Tweede Kamer, 2007-2008, 26 643, nrs. 121 en 143 herdruk.
32

het bedrijfsleven in toenemende mate te kampen. Verontrustend is daarbij dat de instroom van
studenten bij ICT-opleidingen al enkele jaren klein is, terwijl daarnaast de aandacht voor ICT
(management) in businessopleidingen (bv. MBA-studies) ook erg laag is. Inmiddels heeft dit
tekort aan goed opgeleide ICT’ers, met een opleiding/competentieprofiel dat aansluit bij de
behoeften van bedrijven en overheden, op Europees niveau geleid tot het programma eSkills.
Waar relevant voor de Nederlandse situatie zal worden gestreefd naar Europese afstemming en
samenwerking. Daarbij wordt ondermeer gedacht aan internationale ICT-functieprofielen en
opleidingen. Ook op nationaal niveau zal hier in samenwerking tussen bedrijfsleven, ople idingsinstituten en de overheid in de komende jaren extra aandacht voor moeten komen.

Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Nauwere banden aangaan tussen

Uitwisselen van ‘best practices’.

BZK en EZ

2009-2011

Er wordt een Taskforce eSkills

Het onder de aandacht brengen

EZ en BZK i.s.m.

2009-2011

opgericht met een tweeledige rol.

van het economische belang van

bedrijfsleven en

Enerzijds aanspreekpunt te zijn in

opleidingen die bedrijfskundige en

onderwijsinstellingen

Nederland voor het Europese

ICT kennis met elkaar verbind en

eSkills programma, anderzijds te

het bevorderen van aanbod aan

onderzoeken hoe een Nederland-

opleidingen op dit terrein. Dit

se aanpak van eSkills het beste

moet leiden tot goede opleidings-

kan worden vormgegeven.

mogelijkheden voor CIO’s voor

CIO’s van overheid en bedrijfsleven.

het Nederlandse bedrijfsleven en
de overheid.

Het vijfde aandachtspunt, ten slotte, betreft de ordening van en het toezicht op de telecommunicatiemarkt. Dat is een markt die nog steeds volop in ontwikkeling is. Een goede balans tussen
concurrentie en innovatie is van groot belang om die dynamiek vast te houden en de goede kant
op te sturen. Dat geldt zowel voor de ontwikkeling van de markt voor vaste infrastructuren richting ’Next Generation Networks’ (tv-kabel met Docsis 3.0 en glasvezel), als voor de
evolutie van mobiele telefonie naar mobiel internet. De verdeling van schaarse etherfrequenties
en het bewaken van het evenwicht tussen concurrentie en innovatie is een blijvend aandachtspunt voor de overheid in haar rol als wet- en regelgever. Speciale aandacht verdienen het bevorderen van het gebruik van het nieuw internetprotocol (IPv6) om schaarste aan internetadressen te voorkomen, en consumentenbescherming.

33

Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Inspringen op nieuwe ontwikkelin-

Balans bewaren tussen concurrentie

EZ

2009-

gen in een dynamische markt en

en innovatie, met name waar het

monitoren van de marktontwikke-

gaat om de verdere ontwikkeling

lingen.

van breedbandinfrastructuren. Zor-

EZ

2010

EZ

2009-2011

gen voor een goede rolafbakening
tussen overheid en markt.
Verdeling frequentieruimte voor

Beschikbaar stellen van frequentie-

mobiel breedband (2,6 GHz)

ruimte ten behoeve van nieuwkomers.

Stimuleren van gebruik IPv6 binnen de overheid

Voorkomen van schaarste aan internetadressen.

Deze aandachtspunten, en de daarbij aangegeven acties, blijven in de komende jaren aandacht
van de overheid vergen, veelal in samenwerking met bedrijven en gebruikers. Ze passen binnen
de prioriteiten en onderwerpen van de ICT-basis, zoals uiteengezet in de ICT-Agenda. We zijn
dus vooralsnog niet klaar met het generieke ICT-beleid, onze missie is nog niet volbracht, er is
nog het nodige te doen. Bovendien verandert de omgeving voortdurend, ook dat vergt aanpassing en vernieuwing van het beleid.
4.2

Gebruiker centraal en nieuwe ontwikkelingen

In de ICT-Agenda 2008-2011 heeft het Kabinet de gebruiker centraal gesteld en gekoppeld aan
prioriteiten voor het verbeteren van eVaardigheden, het verbeteren van de elektronische dienstverlening door de overheid, het verbeteren van interoperabiliteit en standaardisatie, het bevorderen van dienstverlening in maatschappelijke domeinen door inzet van ICT en de innovatie van
diensten van bedrijven door inzet van ICT. Hieronder volgt een aanscherping van deze punten
in het licht van de ontwikkelingen van het afgelopen jaar.
4.2.1

Acceptatie van ICT door gebruikers

De gebruiker centraal stellen is in de eerste plaats een aanwijzing voor de manier van werken en
het (her-) inrichten van processen. Bij het invoeren van (nieuwe) ICT toepassingen zijn dan niet
de bestaande ketens, bestanden en werkwijzen leidend, maar de behoefte van de gebruiker. Dat
kan een consument zijn, of een patiënt, een leraar, of scholier, maar ook een bedrijf, instelling
of een andere partij binnen de overheid. Deze insteek wordt onder andere gebruikt bij de uitvoering van ICT-projecten die de elektronische dienstverlening van de overheid moeten vormgeven, bij toepassingen in de maatschappelijke domeinen en ook in ketens waarin bedrijven en
overheid samenwerken.

34

In de tweede plaats betekent ‘de gebruiker centraal’ dat het succes van ICT-producten en toepassingen afhangt van de mate van acceptatie door de gebruiker. Zowel de gebruiksvriendelijkheid als het vertrouwen van de gebruiker in de toepassing en de leverancier is van belang. Vertrouwen hangt samen met veel afzonderlijke aspecten, zoals de deugdelijkheid van het product
of dienst en in steeds meer gevallen met privacy en veiligheid gerelateerde zaken.
Het aspect van privacy blijkt in veel toepassingen van ICT in een netwerk van samenwerkende
partijen de nodige aandacht te vragen. Dit vergt per definitie veel afstemming en sturing, maar
ook een goed gezamenlijk beeld van waar samen aan wordt gewerkt.

Daarom zal het Kabinet zich in de komende periode blijven inzetten voor een goede
discussie rondom privacy-onderwerpen die relatie hebben met ICT. Onderzocht zal
worden welke instrumenten bij concrete toepassingen ingezet kunnen worden. Dit om
beter te bepalen wat de mogelijke gevolgen zijn voor de privacy en of, zo ja hoe, we die
kunnen afwegen tegen de voordelen die met de invoering van het producten of de dienst
worden beoogd. Daarbij zal ook de communicatie over de verantwoordelijkheden van
zowel gebruikers als aanbieders van diensten aan de orde komen. Het onderstaande
‘privacy- vierkant’ is hierbij een hulpmiddel.

35

Figuur 3: Het ‘privacy-vierkant’, een model voor communicatie over privacy

Vanuit hun coördinerende rol op het terrein van ICT en privacy zullen de ministerie s van Economische Zaken, Justitie en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de komende tijd nadrukkelijker aandacht vragen voor dit aspect en waar mogelijk adviseren over het aanpakken
ervan.
Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Ontwikkelen en inzetten van het

Bijdragen aan evenwichtige discus-

EZ, JUS, BZK

2009-2010

privacy communicatie model (het

sie over de borging van privacy in

“privacy-vierkant”)

de Informatiemaatschappij

Ontwikkeling van “privacy impact

Gebruik van het instrument “privacy

JUS, EZ, BZK

2009-2010

assessment”

impact analyse” in de praktijk

Onderzoek naar “privacy-by-

Verhogen bewustwording bij bedrij-

ÈZ

2009-2010

design” t.b.v. diensten voor de

ven van nut en noodzaak van “pri-

informatiemaatschappije

vacy-by-design”

4.2.2

De economische crisis en breedband

De economische crisis die sinds medio 2008 de wereld in haar greep houdt, heeft bij veel overheden geleid tot extra investeringen en plannen om beter uit de crisis te komen. ICT en vooral

36

breedbandige infrastructuur speelt in veel van deze plannen een rol. Zo heeft de Europese
Commissie in haar mededeling ‘Driving European Recovery’38 van maart 2009 aangegeven dat
€ 5 miljard extra zal worden geïnvesteerd, waarvan € 1 miljard in breedbandige infrastructuren
voor rurale gebieden. Ook president Obama heeft aangekondigd dat zijn regering $ 7,2 miljard
(ruim € 5 miljard) zal investeren in verbeteren van breedbandige toegang tot internet.
Deze en andere ontwikkelingen geven de aanzet tot een integrale beschouwing van het Nederlandse beleid ten aanzien van ICT-infrastructuur, zoals dat in de ICT-Agenda 2008-2011 is
uiteengezet. Dat beleid was gebaseerd op de constatering dat Nederland internationaal gezien
beschikt over een eersteklas infrastructuur en een markt voor breedbandnetwerken die goed
werkt. De rol van de overheid is bijdragen aan dynamiek in de markt door randvoorwaarden te
stellen, het formuleren van wet- en regelgeving en daarop toezicht houden, en het monitoren
van de internationale ontwikkelingen. De hierboven beschreven internationale ontwikkelingen
mogen er niet toe leiden dat de vooraanstaande positie van Nederland in gevaar komt. De integrale beschouwing van breedbandnetwerken zal zich richten op de bestaande dynamiek op de
markt voor breedbandnetwerken, de rol die de overheid, maatschappelijke organisaties en
marktpartijen hie rin spelen en op de resultaten hiervan in termen van beschikbaarheid van Next
Generation Networks voor Nederlandse huishoudens en bedrijven. Deze resultaten op de Nederlandse breedbandmarkt worden vergeleken met internationale ontwikkelingen en resultaten
in het buitenland. Deze aspecten zullen aan bod komen in de aangekondigde midterm review
van 2010.

Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Integrale beschouwing van het

Vooraanstaande positie en marktdy-

EZ

2009-2010

Nederlandse breedbandbeleid,

namiek van Nederland op terrein

zowel op het punt van infrastruc-

van breedbandnetwerken behouden.

tuur en marktdynamiek, vergeleken
met internationale ontwikkelingen
en resultaten in het buitenland.

4.2.3

Slim leven in de toekomst

Zoals hierboven is aangegeven bevinden we ons momenteel in de derde fase van de ontwikkeling van ICT-beleid. Een fase die aansluit op de technologische ontwikkeling dat steeds meer
mensen en apparaten via ICT-toepassingen en -netwerken met elkaar verbonden zijn. De rol
38

EC, COM (2009) 114.
37

van ICT - of het nu een aansluiting op internet, een chip in een bankpas of een RFID39 -sticker
op een verpakking vleeswaren betreft - in ons dagelijks leven en het belang daarvan voor de
economische ontwikkeling neemt daarmee steeds verder toe. ICT is doorgedrongen tot in alle
haarvaten van ons leven en onze samenleving, net zoals dat bijvoorbeeld met elektriciteit is
gebeurd. Die ontwikkeling zal zich doorzetten waardoor ICT aanwezig is in nagenoeg alle producten en processen en op alle locaties waar mensen komen. En het staat allemaal met elkaar in
verbinding; mensen, systemen, organisaties, apparaten. Deze trend is al enige tijd waarneembaar en wordt steeds duidelijker en gaat gepaard met nieuwe toepassingen en nieuwe vormen
van gebruik. Dat stelt ook hoge eisen aan de kwaliteit en de beschikbaarheid van de infrastructuur. Zo zullen RFID’s en het ‘Internet of Things’ ertoe leiden dat steeds meer data worden
uitgewisseld tussen dingen, zonder menselijke tussenkomst. Dat biedt prachtige kansen voor
logistiek, door het reduceren van transactiekosten, maar ook voor een breed scala van nieuwe
diensten, van gezondheidsbewaking tot de aanpak van fileproblemen. Het kan echter ook leiden
tot problemen met veiligheid en privacy. Om die problemen aan te pakken en de kansen te benutten zal een groot beroep worden gedaan op een goede Nederlandse kennispos itie, de ICT
onderzoeksinfrastructuur en de innovatiekracht van het bedrijfsleven. Het Kabinet zal zich hie rop voorbereiden, daarmee invulling gevend aan de mededeling van de Europese Commissie uit
juni 2008; ‘Het internet van de dingen - Een actieplan voor Europa’40 . Inzicht is nodig om de
beleidsvragen van morgen te identificeren en zicht te hebben op rollen die de overheid en andere betrokkenen hebben bij het zo goed mogelijk blijven benutten van ICT door mensen, bedrijven en instellingen in Nederland.
Het ministerie van Economische Zaken pakt deze ICT toekomstverkenning het komende jaar op
in nauwe samenwerking met partijen binnen de overheid, het bedrijfsleven en de wetenschap.
Waar aanleiding is voor nieuw of aanpassing van het huid ige beleid, zal dit worden opgenomen
in de midterm review.
Actie

Doel

Wie

Tijdpad

Toekomstverkenningen ICT

Inzicht verkrijgen in de beleidsvra-

EZ i.s.m. andere

2009-2010

gen die de komende jaren aan de

departementen,

orde komen in het licht van de inter-

bedrijven, maat-

nationale ontwikkelingen in techno-

schappelijke

logie, economie en maatschappij.

organisaties en
wetenschap

39

40

RFID’s (Radio Frequency Identification) ook wel ‘smart tags’ genoemd, zijn elektronische chips die op afstand
af te lezen zijn met radiosignalen. Ze dienen voor het identificeren van producten of goederen, vergelijkbaar met
barcodes.
EC, COM (2009) 278 definitief.
38

4.3

De Europese ICT Agenda

Zoals eerder is aangegeven benadrukt ook de Europese Commissie dat ICT een substantiële
positieve bijdrage levert aan economische groei, productiviteit, welvaart en welzijn. Als pijler
van de Lissabon-agenda heeft het daarom in 2005 het programma i2010 – Een Europese informatiemaatschappij voor groei en werkgelegenheid 41 gelanceerd. Deze Europese ICT agenda
gaat in op veel onderwerpen die ook bij de Lidstaten spelen, zoals de elektronische overheid
(eGovernment actieplan), ICT in de zorg (eHealth; eAgeing), volwaardig deelnemen aan de
informatiemaatschappij (eInclusion) en vaardigheden van gebruikers (eSkills).
4.3.1

De Nederlandse ambitie in een Europese context

Nederland wil Europees aan kop lopen en verder gaan dan i2010. De lat ligt dus hoger dan het
EU-gemiddelde. De Europese agenda raakt op veel vlakken aan de Nederlandse ICT-Agenda.
Meedoen en meepraten is van het grootste belang om te voorkomen dat er keuzes worden gemaakt die niet passen binnen het Nederlandse beleid. Waar nuttig en wenselijk, streeft Nederland er daarnaast naar om als voorbeeldland te fungeren en de Europese standaard te zetten.
ICT is bij uitstek een netwerk-technologie is; hoe groter het aantal gebruikers, des te hoger de
individuele en collectieve voordelen. Het binnen Europa ontwikkelen van gezamenlijke oplossingen biedt hierbij voor een open economie als Nederland duidelijke voordelen.
4.3.2

De belangrijkste Europese ambities van het Kabinet

Het Kabinet heeft zich de afgelopen periode actief bemoeid met verschillende Europese ICTdossiers, waarvan de belangrijkste hieronder nader worden besproken.
Het Europese reguleringskader voor de elektronische communicatiesector stelt regels voor
marktregulering, veiligheid, spectrumbeleid, consumentenbescherming en universele dienstverlening. Momenteel worden onderhandelingen gevoerd over het aanpassen van het reguleringskader. Nederland is hier actief bij betrokken.
Binnen het Europese programma i2010 is een evaluatie gestart om na te gaan of aanpassingen
nodig zijn. Momenteel worden hierover op basis van aanpassingsvoorste llen van de Commissie
onderhandelingen gevoerd.

41

EC, COM (2005) 229.
39

Nederland steunt het streven naar meer consistentie in het toezicht en harmonisatie met name
als het gaat om pan-Europese dienstverlening, maar acht een te vergaande centralistische aanpak onwenselijk. Het is voor Nederland zeer belangrijk om voldoende ruimte te behouden voor
nationaal beleid, zowel op het gebied van regelgeving als toezicht, teneinde te waarborgen dat
voldoende rekening kan worden gehouden met specifieke nationale omstandigheden.
Ook voor veiligheid waar het gaat om bestrijding van cybercrime wordt door Nederland stevig
ingezet op internationale samenwerking. In zowel EU als OESO verband wordt samengewerkt
met overheden en waar mogelijk met private partijen om gezamenlijke aanpakken vorm te geven. Een voorbeeld hiervan zijn de bijdragen die Nederland levert aan het werkprogramma van
het ENISA (het EU agentschap voor netwerk- en informatiebeveiliging) via vormgeven van het
werkprogramma en participeren in de uitvoering ervan. De aanpakken richten zich zowel tot de
gebruikers als de leveranciers van ICT- Internet diensten en kunnen eventueel leiden tot maatregelen.
Nederland participeert ook actief in het Europese egovernment actieplan, dat erop is gericht de
ontwikkeling van egovernment in de lidstaten te stimuleren en interoperabiliteit te vergroten. In
dat kader neemt Nederland onder andere deel aan grootschalige pilots rond identity management en de Dienstenrichtlijn en het IDABC programma42 .
De Europese Dienstenrichtlijn bevat de verplichting om een centraal elektronisch loket in te
richten waar een ondernemer informatie krijgt over vergunningen, deze kan aanvragen en afhandelen. Per 28 december 2009 moet het volledig operationeel zijn en alle regels en procedures die onder de Dienstenrichtlijn vallen, moeten dan via dit loket afgehandeld kunnen worden.
Dit elektronisch loket wordt onderdeel van Antwoord voor Bedrijven. Nederland is goed op
weg om deze pla nning te halen. Het loket wordt opgezet in een groeimodel, dat in de toekomst
verder kan worden uitgebouwd bij het verder realiseren van de ele ktronische overheid.
Het Europese initiatief voor een informatiemaatschappij voor iedereen (eInclusion) is een belangrijke pijler van het i2010 actieprogramma. Op dit moment neemt meer dan één op de drie
Europeanen nog niet volledig deel aan de informatiemaatschappij (digitale uitsluiting).43 Nederland zet hierbij in belangrijke mate in op eVaardigheden. Daarnaast is Nederland actief betro42

IDABC staat voor: Interoperable Delivery of European eGovernment Services to public Administrations, Businesses and Citizens. Dit programma heeft tot doel de samenwerking tussen lidstaten
op het terrein van eOverheids-dienstverlening over de landsgrenzen heen te bevorderen.

43

EC, COM (2007) 694.
40

ken geweest bij het Europese streven naar betere toegankelijkheid van overheidswebsites voor
gehandicapten. Nederland doet het in EU-verband wat dat betreft relatief goed met zijn webrichtlijnen, die per 2006 verplicht zijn gesteld voor rijksoverheidwebsites.
In Europees verband is een flinke aanzet gegeven tot het professionaliseren van de ICTarbeidsmarkt via het programma eSkills. Functieprofielen en kwalificatieniveaus van ICTprofessionals zijn beschreven, zodat werkgevers beter zicht hebben op de benodigde kwaliteiten
en het opleidingsniveau van de ICT-medewerkers die zij in dienst nemen. Voor opleidingsinstanties is hiermee een handvat gegeven van de kwalificatie-eisen die werkgevers zullen gaan
stellen aan ICT-medewerkers. Het Kabinet richt een Taskforce eSkills in om de aansluiting van
de Nederlandse bedrijven, overheid en onderwijsinstanties bij dit programma te verzorgen en
een Nederlandse eSkills aanpak te verkennen.44
4.3.3

Na i2010

i2010 loopt in 2010 af. Dit jaar is daarom de discussie gestart over de opvolger van dit actieplan. De Europese Commissie zal naar verwachting in de vervolgagenda na i2010 ingaan op de
vraag wat de rol van ICT en rol van Europa is op het internationale toneel. Hoofdboodschap
voor een vervolg op i2010 zou daarom moeten zijn dat Europa de huidige crisis aangrijpt voor
economische herstructurering en innovatie . ICT is daarbij cruciaal. Juist nu moeten we niet
stoppen daar in te investeren. Andere landen blijven niet stil zitten. Als wij dat wel doen, dan
verliest Nederland de kans om (extra) groei te genereren wanneer de economie weer aantrekt.
4.4

Nederland in een wereldcontext

Zoals in de ICT-Agenda is aangegeven, wordt in mei 2010 de World Congres on Information
Technology gehouden in Amsterdam. De Nederlandse ICT-brancheorganisatie – ICT-Office –
is hiervan de organisator. Het ministerie van Economische Zaken en de Gemeente Amsterdam
zijn vanaf het begin mede-organisator van het evenement. Inmiddels heeft ook de Europese
Commissie zich als mede-organisator aan de WCIT verbonden. De Spaanse staatssecretaris van
telecommunicatie en de Informatie Maatschappij heeft de WCIT aangemerkt als hét ICTevenement tijdens Spaanse voorzitterschap van de Europese Unie in de eerste helft van 2010.
Het voornemen is om op dit congres een nieuwe Europese ICT-agenda voor een mondiaal publiek te lanceren.

44

Zie actie in tabel op p. 33.
41

De WCIT is een internationaal topevenement op gebied van ICT. Het brengt op uitnodiging
meer dan 2.000 mensen bijeen - captains of industry en ministers, managers uit de publieke
sector en wetenschappers. Samen delen zij kennis over ICT-toepassingen, en de maatschappelijke inbedding daarvan, die kunnen helpen bij het wereldwijd innoveren van onder andere onderwijs, gezondheidszorg, energie en water. Het gaat daarbij om de rol van ICT als innovatie -as
en ‘enabler’ van nieuwe diensten, producten en vormen van samenwerking. De voorbereiding
van de WCIT is in volle gang, waarbij nauw wordt samengewerkt tussen ICT-aanbieders, ICT
gebruikende bedrijven, overheden en de wetenschap.

WCIT is een mondiaal platform waar organisaties en landen kunnen laten zien waar ze staan op
het gebied van ICT. Voor de WCIT worden dan ook internationale topsprekers en ICTvoorbeelden uit andere delen van de wereld uitgenodigd om elkaar en Nederlandse bedrijven en
overheden te inspireren. Tegelijkertijd heeft Nederland hiermee de kans om zich aan een internationaal publiek te presenteren als toonaangevend land op het terrein van ICT. Daarmee is ook
dit congres een stap in de realisatie van de ICT-ambitie van het Kabinet.

42

Bijlage 1: overzicht van voortgang en stand van zaken per actie uit de ICT-Agenda 2008-2011
Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

De prioriteiten
eVaardigheden
Uitvoeringsagenda eVaardigheden 2009-2011

Verbeteren eVaardigheden
bij groepen die achterblijven, in het MKB en bij
ambtenaren en bestuurders

EZ, BZK
en OCW

Eind 2008

Afgerond

Dit heeft geresulteerd in de start van het programma
Digivaardig Digibewust per 1/1/2009. Zie ook:
www.digivaardig.nl

Kabinetsreactie op Motie
Heijnen/Schinkelshoek

De toegankelijkheid van de
eOverheid voor alle burgers bevorderen d.m.v.
training en voorlichting.

BZK

Voor zomerreces
2008

Afgerond

Antwoord is verstuurd in juni 2008 (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007–2008, 29362, nr. 140). Enerzijds
heeft deze actie een plaats gekregen in het programma
Digivaardig Dig ibewust. Voor meer toelichting over dit
programma: zie hoofdtekst. Anderzijds ontplooit het
ministerie van BZK samen met de VNG activiteiten
om de eAwareness van bestuurders te vergroten. Daarover zal de Kamer in de 2e helft van 2009 separaat
geïnformeerd worden.

Vervolg Digibewust

Besluitvorming over eventuele volgende fase van
Digibewust na afloop van
huidige looptijd eind 2008.

EZ

Eind 2008

Afgerond

Per 1 januari 2009 is het programma Digivaardig Digibewust gestart. Zie ook: www.digivaardig.nl

Opzetten Mediawijsheid en
expertisecentrum

Veilig en verantwoord
mediagebruik bevorderen
met name de jeugd en hun
sociale omgeving. Bevorderen van samenhang
tussen bestaande initiatie ven, verbinden van activiteiten en voorzien in witte

OCW en
Jeugd en
Gezin

2008-2010

Afgerond

Het centrum is opgezet. In 2009-2010 zullen o.a. de
volgende zaken uitgebouwd worden:
- Het ontwikkelen en onderhouden van een uitgebreide online omgeving met onder andere een
vraagbaakfunctie voor eindgebruikers en netwerkpartners. (www.mediawijzer.nl)
-

1

Inrichten van een netwerk van fysieke loketten

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

binnen de bestaande “media service voorzieningen” als de openbare bibliotheken en de Stichting
Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Zie
ook www.mediawijsheidexpertisecentrum.nl

vlekken.

Kabinetsreactie op motie
Çörü z

Inventarisatie van bestaande voorlichtingscampagnes

Toelichting

Jus

Eind 2008

In uitvoering

De motie wordt schriftelijk door de Minister van Justitie afgedaan aan de Tweede Kamer.

eOVerheid voor bedrijven
Uitbrengen van kabinetsreactie op het advies Postma/Wallage + visie op
dienstverlening van overheid aan burgers

Samenhangende visie van
overheidsdienstverlening
aan burgers, zowel digitaal
als anderszins, evenals
bepalen van kabinetsstandpunt op het advies
Postma/Wallage

BZK,
mede EZ

Voor zomerreces
2008

Afgerond

De kabinetsreactie (Tweede Kamer, vergaderjaar 20072008, 29362, nr 137) bevatte tevens een visie op
dienstverlening en het actieprogramma Dienstverlening
en eOverheid, Hiermee heeft het Kabinet de basis gelegd om te komen tot een Nationaal Uitvoeringsprogramma betere Dienstverlening en eOverheid
(NUP). 45 Het NUP bevat de afspraken tussen de vier
overheden over de gezamenlijke basisinfrastructuur
voor eDienstverlening. Over de voortgang van het
NUP wordt de Kamer volgens afspraak in het najaar
van 2009 separaat geïnformeerd.
Zie ook: www.nup.nl

Opzetten en uitvoeren van
een Actieprogramma Betere
Dienstverlening

Realisatie van verplichtende basisinfrastructuur voor
eOverheid op korte termijn

BZK en
andere
departementen
en

Voor zo mer
2008 programma
gereed,
vervolgens
uitvoeren

Afgerond

Deze actie is opgegaan in het NUP. Zie voor een toelichting hierop bovenstaande regel.

2009 lande-

In uitvoering

TenderNed wordt gefaseerd ingevoerd. De verwachting
is dat in 2010 elektronische aanbestedingen via Ten-

overheden
Realisatie TenderNed

45

Elektronisch aanbesteden
door de overheid mogelijk

EZ

Het NUP is mede op basis van de adviezen van de commissie Postma-Wallage tot stand gekomen.

2

Activiteit

Doel

Wie

maken.

Tijdpad

Stand van zaken

lijke uitrol

Toelichting
derNed kunnen worden gepubliceerd.

Introductie van elektronisch
factureren

Randvoorwaarden scheppen die ertoe leiden dat in
2010 10% van de facturen
digitaal naar de overheid
worden gestuurd

EZ

2008-2010

In uitvoering

In 2009 is fase 2 (de daadwerkelijke grootschalige
introductie van elektronische facturen) ingegaan. Als
ondersteuning hiervoor heeft een aantal organisaties
(ministeries, VNG, de Manifestgroep, VNO-NCW,
MKB-Nederland en Vereniging ICT~Office) een convenant gesloten om door gezamenlijke inspanning te
bereiken dat in 2010 eFacturen minimaal 10% van het
totale aantal facturen aan de overheid uitmaken.

Nieuw Handelsregister
beschikbaar

Het optimaal gebruik van
de mogelijkheden van deze
basisregistratie

EZ

2008-2010

In uitvoering

Implementatie is voorzien voor 1 januari 2010. Op die
datum is de implementatie van het systeem bij de regionale KvK’s afgerond en kunnen externe afnemers
aansluiten op NHR.

Uitvoeren van experimenten
in het kader van eParticipatie

Bezien hoe burgers via
ICT meer kunnen worden
betrokken bij het oplossen
van maatschappelijke
vraagstukken

BZK

2007-2008

In uitvoering

In 2008 lag het accent op het starten van nieuwe veelbelovende experimenten en bekendheid geven aan
goede praktijkvoorbeelden (door middel van ePartic ipatie-Awards). Dat laatste is ook in 2009 voortgezet.
Het ICTU programma Burgerlink is verantwoordelijk
voor de opschaling en doorontwikkeling van bestaande
experimenten. Bij BZK zal nog worden nagevraagd
hoe zich dit verhoud tot het geplande tijdpad.

Ontwikkelen aanpak medegebruik van middelen van
bedrijven voor identificatie
en authenticatie door overheden

Bevorderen van efficiëntie,
kostenreductie en interoperabiliteit

EZ/BZK

2008

In uitvoering

Dit project is verlengd tot en met 2010. Het streven is
om eind 2009 een eerste versie van het stelsel van
afspraken gereed te hebben. In 2010 komen de eerste
herkenningsmiddelen beschikbaar.

Uitvoering programma
‘Slim Geregeld, Goed Ve rbonden”

Vermindering administratieve lasten en verbetering
dienstverlening overheid

EZ en
sector

20008-2011

In uitvoering

Dit programma is verlengd tot en met 2012. Op dit
moment lopen er vijf cases; Verwijdering asbest, Import veterinaire goederen, Toezicht Rubber en Kunststof, Voorbereiding bouwvergunning en Vlees.

departe-

3

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

menten
Interoperabiliteit en standaarden
Nederland Open in Verbinding uitwerken en uitvoeren

Invoeren bij rijksoverheid,
mede-overheden en (semi)publieke sectoren van de
norm om open standaarden
te gebruiken (pas-toe-ofleg-uit-principe) en het
krachtig bevorderen van
het gebruik van open source software

EZ, BZK

2008-2011

In uitvoering

Om de voortgang van het actieplan bij de verschillende
doelgroepen te meten wordt jaarlijks een monitor uitgevoerd. De nulmeting heeft plaatsgevonden in oktober
2008, in april 2009 heeft de Kamer de rapportage ontvangen (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009,
26643, nr. 139,). In het najaar 2009 ontvangt de kamer
de tweede monitor.

Selectieve inspanning m.b.t.
aspecten van interoperabiliteit waar marktpartijen zelf
niet in kunnen voorzien,
vooral m.b.t. semantische
en organisatorische interoperabiliteit

Faciliteren van hoogwaardige dienstverlening voor
burgers en bedrijven en
van productiviteitsgroei
door mogelijk maken van
interoperabiliteit waar
marktpartijen zelf niet in
kunnen voorzien.

EZ

2008-

In uitvoering

Het College en Forum Standaardisatie trekken dit als
primair proces.

Bijhouden en aanvullen van
de basislijst met open standaarden en het interoperabiliteitsraamwerk van het
Forum en College Standaardisatie

Ondersteunen van gebruik
van open standaarden en
het bevorderen van interoperabiliteit binnen de
overheid en tussen overheid en bedrijven.

EZ

2008-

In uitvoering

Op 1 augustus 2009 stonden er 10 open standaarden op
de basislijst. In 2010 zullen vijf nieuwe open standaarden toegevoegd worden aan de lijst.

Kaders voor informatiehuishouding binnen de
rijksoverheid

Duurzame toegankelijkheid van digitale informa tie waarborgen.

BZK en
OCW

2008-2011

In uitvoering

Op 7 juli 2009 stuurden de bewindlieden een brief naar
de Tweede Kamer met maatregelen ter Modernisering
van de Informatiehuishouding. Daarin besluit het Ka binet dat departementen de Baseline Informatiehuishouding gaan hanteren in het inrichten van hun digitale

4

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting
informatiehuishouding. Aangekondigd is om in het
najaar 2009 een vervolgbrief naar de Tweede Kamer te
sturen met maatregelen ten aanzien van de duurzame
toegankelijkheid van digitale informatie.

Maatschappelijke sectoren en ICT
Gefaseerde invoering van
een landelijk Elektronisch
Patiëntendossier (EPD)

Het tijdig en op eenduidige
wijze beschikken over de
gegevens van een patiënt
en (daarmee) b ijdragen aan
het voorkomen van fouten.

VWS

2008-2010

In uitvoering

Over het Elektronisch Patiëntendossier (EPD) wordt
periodiek gerapporteerd aan de Tweede Kamer.

Innovatieprogramma zorg
en preventie

(1)inspelen op de veranderende zorgvraag, (2) vergroting van de arbeidsproductiviteit, en (3) optimale
benutting van
ICT/technologie.

VWS/ZIP

2008-2010

In uitvoering

Het Zorginnovatieplatform (ZIP) bestaat sinds juni
2008 en stimuleert opschaling van (ICT)innovaties in
de zorg, o.a. via innovatievouchers, haalbaarheidsonderzoek, prijsvragen en agendering van belemmeringen
Op 24 juni 2009 is door ZIP een financieel instrumentarium gelanceerd dat ook voor de MIAG geldt. De
uitvoering ligt bij SenterNovem.
Instrumenten zijn:
- Zorg Innovatievouchers voor stimulering van
uitwisseling van kennis en onderzoek;
Innovatie Prestatie Contracten voor stimulering van samenwerking (keten/netwerk) en kennisoverdracht.
Call voor opschaling van bewezen innovatieve
toepassingen
- Call voor experimenten (SBIR)

Maatschappelijke Innovatieagenda Gezondheid (interdepartementaal)

Interdepartementale focus
gericht op zorg buiten het
traditionele zorgdomein.

VWS/

2008-2010

andere

5

In uitvoering

Tussen het ZIP en het MIAG bestaat een nauwe relatie.
Het innovatiebeleid van VWS en MIAG zijn sterk aan
elkaar verbonden. Het bovenstaande intrumentarium
bij het ZIP wordt ook ingezet voor de doelen van de

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

departe

Toelichting
MIAG.

menten
Uitvoering Maatschappelijke Innovatieagenda Onderwijs

Door innovatie, ondernemerschap en interdepartementale samenwe rking de
uitdagingen in het onderwijs oppakken; i.h.b. aantrekkelijk onderwijs en het
kwantitatieve en kwalitatieve lerarentekort.

OCW

2008-2012

In uitvoering

MIA Onderwijs is opgesteld vanuit de interdepartementale progra mmadirectie Kennis en Innovatie en
wordt uitgevoerd door OCW. Doel van het innovatieprogramma Onderwijs is het versterken van de innovatiekracht van het Nederlandse onderwijs. De MIA O
bevat de integrale visie van OCW op onderwijsinnovatiebeleid. Centraal staat het versterken van de innovatiekracht van het onderwijsveld zelf en het creëren van
de juiste randvoorwaarden daarvoor door OCW.

Invoering van het elektronisch leerdossier (ELD)

Mogelijk maken van een
‘doorlopende leerlijn’ en
samenwerking met de
jeugdgezondheidszorg.

OCW +
onder

2008-2012

In uitvoering

Er is gestart met pilots. Daarnaast wordt gewerkt aan
de totstandkoming van een eigenstandige ELD organisatie in het onderwijs. Dit vereist een hoge mate
van (bovensectorale) samenwerking vereist tussen de
sectororganisaties.

Continuering van het programma ‘Digitale Pioniers’

Ondersteuning van kleine
maatschappelijke organis aties met een innovatief
internetproject.

OCW

2008-2012

In uitvoering

Digitale pioniers schrijven rondes uit voor voorstellen
voor nieuwe projecten. Vanaf, 4 augustus 2009 kunnen
projectvoorstellen voor de zeventiende ronde van Digitale Pioniers ingediend worden. Het thema voor ronde
17 is “Reset”. Voor meer informatie:
www.digitalepioniers.nl

Virtueel Platform wordt
sectorinstituut nieuwe me dia

Rol nieuwe media versterken voor artistieke vernieuwing en verbinding
maatschappelijke sectoren.

OCW

2009-2012

In uitvoering

Virtueel platform is gestart per 1 januari 2009 en richt
zich op alle bedrijven en instellingen die nieuwe media
willen gebruiken om te innoveren. Dat doen zij informatie en advies te geven en door het organiseren van
activiteiten waar bedrijven en instellingen elkaar kunnen ontmoeten en van elkaar kunnen leren..

Versterken en uitbouwen
infrastructuur ten behoeve

Ontwikkeling Digitale

OCW

2009-2012

In uitvoering

In 2008 is (in Europees samenwerkingsverband) het
‘Numeric’ onderzoek opgestart naar de te hanteren

wijsveld

6

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

van Digitale Collectie Nederland

Collectie Nederland.

Ondersteuning EDL

Verdere ontwikkeling van
de EDL en toegankelijkheid Europees erfgoed,
mede ter versterking van
de Nederlandse positie in
de kenniseconomie.

OCW

2009-2012

In uitvoering

Het project dat in Nederland de ontwikkeling van de
EDL (European Digital Library) ondersteunt heet Europeana. Alle resultaten van de digitaliseringsinitiatie ven die binnen het kader van de subsidieprogramma’s
van de EU worden uitgevoerd komen bijvoorbeeld
beschikbaar via Europeana.

Bevorderen van open standaarden voor veiligheidsproducten

ICT -diensten en –
voorzieningen in de veiligheidssector beter kunnen
integreren.

BZK

2008-2009

In voorbereiding

Het ministerie van BZK brengt de open standaarden in
bij de ICT-strategie die het Veiligheidsberaad in het
najaar 2009 gaat opstellen. Daarnaast heeft de politie
toegezegd om begin 2010 een strategie voor de imple mentatie van open source en open standaarden software
te ontwikkelen conform het actieplan Nederland Open
in Verbinding.

Gebruik van intelligent
cameratoezicht, mobiele en
draadloze applicaties in het
veld en ontsluiting van
locatiegebonden informatie

Effectiever optreden van
veiligheidspersoneel op
straat, minder vergissingen
en een verbeterde command & control.

BZK

2008-2009

In uitvoering

Er is een werkgroep onderleiding van politie opgericht
waarin politie, Nctb, gemeente en nfi samenwerken om
de R&D activiteiten te structureren door middel van
een roadmap. Daarnaast is er een aantal projecten opgestart.

Meerjaren afspraken energiebesparing met de ICT sector

Een kader voor energiebesparing in de eigen bedrijfsvoering en bij derden.

EZ

2008-

In uitvoering

In juli 2008 is heeft ICT -Office, de branche organis atie
van de ICT-sector, formeel de Meerjarenafspraken
voor energie efficiëntie getekend. Hiermee neemt de
sector de verantwoordelijkheid op zich om tussen 2005
en 2020 een jaarlijkse verbetering van de energie efficiëntie van 2% te realiseren.

Knelpunten in kaart bren-

ICT -toepassingen realis e-

EZ,

2008-

Nog niet begonnen

Zal beginnen in 2e helft 2009 of eerste helft 2010.

methode en vast te stellen indicatoren die inzicht bieden in de ontwikkeling van de digitale collectie Nederland. De onderzoeksmethodiek wordt nu geëvalueerd.
Begin 2010 kunnen de resultaten van het onderzoek
verwacht worden.

7

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

gen en opheffen bij totstandkoming van ICT toepassingen in nieuwbouw

ren die het energieverbruik
en energieaanbod specifiek
op de wensen van de gebruiker kunnen afstemmen
en zo de totale energievraag terug brengen.

VROM

Ontwikkeling Smart Grids

Stimuleren van totstandkoming van elektriciteitsnetwerk in Nederland
welke gebruik maakt van
een integratie m.n. ICTtechnieken (zoals sensoren,
elektronische communicatie en controle technologieën) zowel op regionaal
als nationaal niveau.

EZ

2008-

In uitvoering

In het Energierapport 2008 is de instelling van een
Taskforce Smart Grids aangekondigd die een visie een
actieprogramma zal gaan uitwerken. Deze Taskforce is
in voorbereiding (formele instelling naar verwachting
sept. 2009) evenals een innovatieprogramma in het
kader van de Innovatieagenda Energie.

Verkenning opname energie
in Actieprogramma Maatschappelijke Sectoren en
ICT

Inzicht krijgen in vraagstuk of bij de toepassing
van ICT t.b.v. verminderen
en verduurzamen energiegebruik, sprake is van
opschalingskansen die
vanwege markt- of systeemfalen worden gemist.

EZ

2008-

In uitvoering

Het onderwerp 'ICT en energiebesparing' is het thema
geweest van de 10e prijsvraag van het Actieprogramma
die in de eerste helft van 2009 is georganiseerd. Deze
prijsvraag heeft geen prijswinnaars opgeleverd. Wel
is het onderwerp op de agenda gezet binnen de sectoren. Het thema 'ICT en Energiebesparing' maakt ook
onderdeel uit van de afsluitende 12e prijsvraag van het
Actieprogramma in de tweede helft van 2009.

Gebruiksgedrag consumenten op snijvlak energie en
ICT in kaart brengen

Beter inzicht verkrijgen in
consumentengedrag omdat
dit bij een toename van
decentrale energieopwekking belangrijk is voor de
slagingskans van een
steeds meer decentrale

EZ

2008-2009

Nog niet begonnen

Verkenning zal beginnen in 2e helft 2009 of eerste
helft 2010.

8

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

V&W en
EZ

Eind 2008

Nog niet begonnen

Een belangrijke blokkade voor brede opschaling is het
gebrek aan een eenduidige standaard en ketenbrede
acceptatie van elektronische authenticatie. De resultaten van het programma eHerkenning worden afgewacht
alvorens dit thema opnieuw ter hand te nemen.

2008-

In uitvoering

In het voorjaar van 2008 is het digitaal klantdossier
(DKD) fase I afgerond. In november 2008 is de doorontwikkeling begonnen. Uitvoerders van het DKDprogramma zijn de gezamenlijke ketenpartners UWV,
UWV Werkbedrijf (voormalig CWI), de SVB en gemeenten. Het overgrote deel van de projecten loopt op
planning zowel qua tijd als qua financiën. Het streven
is om deze tweede fase medio 2010 af te ronden.

2005-2012
(financiering

In uitvoering

Het belangrijkste instrument is de prijsvraag, Tot op
heden zijn er 10 prijsvragen geweest, 2 staan er nog
open.. In die 10 prijsvragen zijn er 270 voorstellen
ingediend, waarvan er 55 gehonoreerd zijn. De meeste
in onderwijs, daarna zorg, dan veiligheid, Jeugd, Leefbare wijken en dan mobiliteit.

energievoorziening.
Opschaling digitale v rachtbrief

Efficiënter samenwerken
in logistieke keten door
breder gebruik van digitale
vrachtbrief.

Doorontwikkeling Digitale
Klantdossier

Uitbreiding van de gegevensset eenmalige uitvraag, verdere uitbreiding
van bronnen en de doorontwikkeling van eFormulieren.

Het interdepartementale
Actieprogramma Maatschappelijke sectoren en
ICT (M&ICT)

Opschaling van succesvolle, kleinschalige toepassingen, waar dat niet vanzelf
gaat. Via de prijsvragen
daagt de overheid partijen
uit om met voorstellen te
komen voor de opschaling
van succesvolle ICTinitiatieven. Deze voorstellen moeten bijdragen aan
de oplossing van maatschappelijke problemen in
mobiliteit, onderwijs, veiligheid en zorg. Meedoen
aan de prijsvraag kan een
flinke stimu lans voor uw
ICT -project betekenen:
winnaars ontvangen een

EZ,
BZK,
Jus,
OCW

tot en met
2009)

VenW
VWS

9

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

SZW

2008-

In uitvoering

In november 2008 is dit programma gestart. Uitvoerders van het DKD-programma zijn de gezamenlijke
ketenpartners UWV, UWV Werkbedrijf (voormalig
CWI), de SVB en gemeenten. Het overgrote deel van
de projecten loopt op planning zowel qua tijd als qua
financiën. Het streven is om deze tweede fase medio
2010 af te ronden.

financiële bijdrage om hun
idee uit te voeren, tot
maximaal de helft van de
projectkosten (met een
maximum van € 1,2 miljoen).
Uitbreiding van het gebruik
van de Suwinetvoorzieningen

Gebruik maken en uitbre iden van het gebruik van
bestaande en bewezen
voorzieningen.

Diensteninnovatie en ICT
Ontwikkeling van een programma ter bevordering van
innovatie met ICT in dienstensectoren waarin Nederland internationaal voorop
loopt

Groei van arbeidsproductiviteit en exportkansen,
behoud van koppositie
voor deze dienstensectoren.

EZ met
marktpart-

Start 2009

In uitvoering

EZ onderneemt diverse acties om diensteninnovatie
m.b.v. ICT te bevorderen, bijvoorbeeld de recente
aanpassing van de WBSO, waardoor innovatie m.b.v.
ICT nu onder de WBSO valt. In de tweede helft van
2009 wordt een programma ontwikkeld om innovatie
met ICT in de dienstensector te ondersteunen.

2008-2010

In uitvoering

Het WCIT congres zal plaatsvinden in 2010. Er is op
dit moment geen reden om aan te nemen dat hier problemen op zullen treden. Voor meer informatie:
www.wcit2010.org.

ijen en
onderzoeksinstel
lingen

Organisatie World Congress on Information Technology

Etalage bieden van ICT
mogelijkheden van Nederland aan internationale
gemeenschap.

EZ

De ICT-basis

10

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

Algemene maatschappelijke belangen
Reactie op advies Commissie van Velzen

Belangenafweging in zake
behoud van een vooraanstaande positie op het
terrein van netwerk- en
computerinfrastructuur.

OCW

2008

Afgerond

Brief met kabinetsreactie op het advies van de Co mmissie Roadmap Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten
is verstuurd op 29 mei 2009. Te vinden onder Kamerstukken Tweede Kamer, 2008-2009, 27 406, nr. 145.

Vervolg geven aan advies
ICTRegie en het tienjarenplan en bezien of investeringsimpuls nodig is.

Bekijken hoe impulsen in
de ICT onderzoeksinfrastructuren
verankerd kunnen worden.

OCW en
EZ

Eind 2008

In uitvoering

In mei van dit jaar is een kabinetsreactie naar de Tweede Kamer gestuurd (Tweede Kamer, vergaderjaar
2008–2009, 26643, nr. 140). Hierin staat o.a. dat het
Kabinet de economische meerwaarde van een supercomputer in kaart zal brengen en beziet zij of en hoe er
structurele financiering gevonden kan worden voor de
ICT onderzoeksinfrastructuur.

Innovatiefaciliteit SURFnet
na afloop GigaPort.

Innovatiekracht SURFnet
behouden zodat dit als
state of the art blijft bestaan.

EZ en
OCW

Eind 2008

Afgerond

In het kader van de FES ronde ‘grootschalige onderzoeksinfrastructuur’ heeft het Kabinet op 13 maart jl.
het projectvoorstel SURFnet 7 gehonoreerd en daarmee
€ 32 mln. vrijgemaakt voor de volgende generatie supersnelle en veilig netwerken voor de ICT onderzoeksinfrastructuur.

Belangenafweging tussen
investeringen en mogelijke
opbrengsten van een supernode in Nederland.

Besluitvorming over wenselijkheid van supernode in
Nederland.

EZ en
OCW

Eind 2008

In uitvoering

Nederland blijft deelnemen aan de voorbereiding van
een Europees netwerk van datacenternodes/supernodes
met het oog op het vestigen van een dergelijke node in
Nederland. Op dit moment wordt een maatschappelijke
kosten/batenanalyse gedaan worden om een beter inzicht te krijgen in de maatschappelijke en economische
effecten van de vestiging van een supernode in Nederland. In oktober 2009 zal de uitkomsten hiervan aan de
ministerraad aangeboden worden.

Instellen van een adviescommissie voor de inrich-

Advies over de inrichting
van de coördinatiefunctie

EZ

2008

In uitvoering

Deze evaluatie is deels opgepakt door de Co mmissie
Van Zuylen (herijking ICT gremia) en er komt een eind

11

Activiteit

Doel

ting van de coördinatiefunctie voor ICT-onderzoek en
innovatie vanaf 2009.

van ICT -onderzoek (fundamenteel en toepassingsgericht), alsmede de deelname van de overheid in
diverse ICT -innovatie
bevorderende gremia vanaf
2009.

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting
van dit jaar een evaluatie van ICTRegie door een extern bureau waarvan de resultaten begin 2010 worden
verwacht. In afwachting op de resultaten is het mandaat
van ICTRegie verlengt naar 31-12-10.

Diensten van en aan MKB en prosumenten
Programma Nederland
digitaal in verbinding

Meer ICT-toepassing binnen het MKB en specifieke
aandacht voor de kansen
die digitale samenwerking
biedt.

EZ

2007-2010

In uitvoering

Er zijn inmiddels meer dan 90 cluster-, 14 branchebrede- en 12 RFID-voorbeeldprojecten gestart
In 2008 bekleedde Nederland een 2e positie in de EU
op het gebied van ICT -toepassing binnen het MKB.
Voor meer informatie zie ook de website www.ndiv.nl.

Innovatieprestatiecontracten
en innovatievouchers

Aanvullend instrument om
digitale samenwerkingsprojecten te ondersteunen
in het MKB.

EZ

2008-

In uitvoering

In de ‘Innovatievoucher‘regeling46 zijn vouchers inzetbaar voor kennisvragen rondom ICT. De Innovatievouchers zijn in 2007 voor de derde maal geëvalueerd. Uit
evaluatie rapport van het voucher instrument47 , dat naar
de Tweede Kamer is gezonden, blijkt dat 10% van de
vouchers is besteed aan ICT projecten.

Voortzetting Broos van Erp
prijs.

Aanmoedigingsprijs voor
succesvolle, startende
MKB-ondernemers.

EZ

2008-

In uitvoering

In 2009 waren er 44 inzendingen. Op 27 mei 2009
tijdens de Nationale ICT Awards georganiseerd door
ICT~Office maakte de Staatssecretaris van Economische Zaken de winnaar bekend en reikte de prijs uit aan
Badge 2 Match.

46
47

Regeling van de Minister van Economische Zaken van 3 december 2008, nr. WJZ/8187683, houdende vaststelling van subsidie-instrumenten op het terrein van innoveren (Subsidieregeling innoveren).
Tweede Kamer, 2007-2008, 31 200 XIII, nr. 50.

12

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting

Beleidsbrief Convergentie
aanbieden aan Tweede
Kamer

Duiden wat de gevolgen
zijn van convergentie van
de sectoren ICT, telecommunicatie en audiovisuele
industrie voor de consument en de markt en welke
rol het kabinet hierbij voor
zichzelf ziet.

EZ

Medio 2008

Afgerond

Op 20 juni 2008 heeft staatssecretaris Heemskerk de
beleidsbrief convergentie naar de Tweede Kamer gestuurd.48

Beleidsbrief over de implicaties van web 2.0 voor de
overheid.

Aangeven hoe het kabinet
wil omgaan met de mogelijkheden van web 2.0 in
de relatie tussen overheid
en burgers

BZK

2008

Afgerond

Zie brief Tweede Kamer, 2008–2009, 29 362, nr. 143.
Dit najaar zal het ministerie van BZK de Tweede Ka mer nader informeren over de stand van zaken van het
beleid rondom dienstverlening en web 2.0.

De betrouwbaarheid van ICT en de werking van de markt
Herijking ICT Veiligheidsbeleid

Goede regie op het domein
van ICT Veiligheid en
voorkomen dat overlap
ontstaat of onderwerpen te
weinig prioriteit krijgen.

EZ, BZK
en Justitie

Doorlopend

In uitvoering

De ministeries voeren de regietaak uit door periodiek
overleg op DG-niveau, waarbij het beleid en uitvoering
op elkaar worden afgestemd.

Nationale Veiligheid/Bescherming Vitale
Infrastructuur

Bevorderen van de continuïteit van als vitaal geïdentificeerde ICT/telecom
dienstverlening en het
voorkomen van
ICT/telecom-verstoringen
binnen de vitale sectoren.

BZK en
EZ

Doorlopend

In uitvoering

In de voortgangsbrief Nationale Veiligheid is Telecom/ICT aangemerkt als sector die van wezenlijk belang is voor het kunnen blijven leveren van hun vitale
diensten. Dit betekent o.a. dat voor Telecom/ICT (en
Energie) crisisplannen worden opgesteld, een blauwdruk ontwikkeld wordt om een risicoanalyse van de
hele ICT/Telecom –sector vast te stellen, de aansluiting
op het Alertering Terrorismebestrijding (ATb) eind
2009, maatregelen om de weerbaarheid van de samenleving bij mogelijke langdurige uitval van respectieve-

48

Tweede Kamer, 2007-2008, 26 643, nr. 126.

13

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting
lijk ICT/Telecom en energie te vergroten (reponsplan),
vergroten van de internationale samenwerking (ENISA).

Veiligheid begint bij Voorkomen

Tot stand brengen van een
veiligheidsketen ter voorko ming van criminaliteit
op kleine én op grote
schaal, waaronder cybercrime.

Justitie,
BZK,
OCW,
WWI,
J&G

2010

In uitvoering

De Minister van Justitie rapporteert separaat een keer
per jaar over de voortgang van Vbbv aan de Kamer.

Nationale infrastructuur
CyberCrime (NICC)

Bestrijding van cybercrime
te verbeteren door partijen
binnen en buiten de overheid die cybercrime bestrijden bij elkaar te brengen.

EZ, BZK
en Justitie

Huidige
vorm t/m
2009. Onderzoek
naar mogelijke organisatievorm
loopt.

In uitvoering

Binnen het project NICC zijn voor een aantal vitale
sectoren (o.a. financiën, elektriciteit, drinkwater, tele com) en thema's (o.a. multinationals, Scada) besloten
werkgroepen geïmplementeerd als onderdeel van het
Informatieknooppunt Cybercrime (IKC). Binnen deze
groepen wordt door deelnemers uit de betreffende
sector de bestrijding van cybercrime besproken waarbij
kennis en ervaring gedeeld wordt. Eind 2009 zal het
informatieknooppunt niet meer als onderdeel van het
project NICC functioneren, maar een structurele status
krijgen. In welke vorm en in welke organisatiestructuur
dat zal zijn zal eind 2009 besloten worden.

GOVCERT.NL (inclusief
waarschuwingsdienst.nl)

Ondersteunen van overheidsorganisaties bij het
voorkomen, detecteren,
analyseren en oplossen van
ICT incidenten. De Waarschuwingsdienst informeert burgers en bedrijven
over actuele bedreigingen
op internet en geeft voorlichting over computerbe-

BZK

Doorlopend

In uitvoering

Vanuit GOVCERT worden aangesloten overheidsorganisaties geholpen bij het voorkomen en oplossen van
incidenten op internet, 24 uur per dag, 7 dagen in de
week 365, dagen per jaar. Samen met collega-CERT’s
over de hele wereld worden ontwikkelingen en nieuwe
dreigingen actief gemonitord via open en gesloten
bronnen. GOVCERT meet specifieke aanvallen via een
netwerk van sensoren actief en werkt samen met andere CERT’s aan de ontwikkeling van sensoren voor
nieuwe type aanvallen. GOVCERT analyseert incidenten, deelt kennis hierover en trends, o.a. met betrekking

14

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

veiliging.

Toelichting
tot Cybercrime, met bijvoorbeeld internationale
CERT’s, deelnemers en beleidsdirecties door middel
van het schrijven van artikelen en het uitbrengen van
een Trendrapport. Via de Waarschuwingsdienst worden onder andere burgers en kleine bedrijven geïnfo rmeerd en bewust gemaakt over de (mogelijke) gevaren
op het internet en over kwetsbaarheden in software.

Overleg met aanbieders
over transparantie tariefplannen

Komen tot meer transparantie in (mobiele) tarie fplannen

EZ

2008

In uitvoering

In 2008 heeft overleg plaatsgevonden met aanbieders
en gebruikers van mobiele telefonie en met OPTA over
tarieftransparantie. Daaruit bleek dat het nog beter
moet en kan. In 2009 zal met de aanbieders een verbetertraject worden uitgewerkt. Hierbij speelt OPTA een
belangrijke rol.

Overleg met aanbieders om
overstappen eenvoudiger te
maken

Bij een overstap van internetaanbieder zal de nieuwe
aanbieder de overstap
volledig verzorgen

EZ

Eind 2008

In uitvoering

Begin 2009 was het percentage volgens onderzoek van
de sector van de klanten dat moeiteloos overstapt 86%.
Dit moet omhoog naar 95%.

Aanpassing contractduur in
Telecomwet

Consumenten van een
telecomdienst krijgen na
de initiële abonnementstermijn een opzegtermijn
van een maand.

EZ

2e helft
2008

Afgerond

Nieuwe Telecomwet is per 1 juli 2009 in werking getreden.

Publiekscampagne Postbus
51

Vergroting naamsbekendheid ConsuWijzer

EZ

2e helft
2008

Afgerond

Mede dankzij deze publiciteitscampagne is de naamsbekendheid, het aantal directe contacten tussen consumenten en ConsuWijzer en het aantal bezoeken aan de
website van ConsuWijzer in 2008 fors toegenomen.

Verplichte aansluiting bij
Geschillencommissie Ele ktronische Diensten

Laagdrempelige geschilbeslechting bij problemen
met internetaanbieders

EZ

1e helft
2008

Afgerond

Eind 2007 is de Geschillencommissie Elektronische
Diensten van start gegaan. Inmiddels zijn zo goed als
alle grote ISP’s bij deze commissie aangesloten en is
de dekkingsgraad circa 90 – 95%. Telecommunicatie -

15

Activiteit

Doel

Wie

Tijdpad

Stand van zaken

Toelichting
bedrijven zijn op grond van de Telecommunicatiewet
verplicht zich aan te sluiten bij de Geschillencommissie
Telecommunicatie.

Instellen van een verplicht
‘bel-me-niet’-register

Burgers worden niet meer
lastig gevallen met ongewenste telefoontjes van
telemarketeers.

EZ

2008

Afgerond

Wet treedt per 1 oktober 2009 in werking.

Opstellen nieuwe SMSgedragscode

Duidelijkheid over kosten
van ‘gratis’ SMS-diensten

EZ

2008

Afgerond

De nieuwe, aangescherpte SMS-gedragcode, opgesteld
door operators en de belangrijkste SMSdienstenaanbieders, is medio 2008 in werking getreden.
In de zomer van 2009 zal de Consumentenautorteit de
werking en naleving van deze code evalueren.

Verbod op business-to business spam

Het zoveel mogelijk tegen
gaan van spam

EZ

2e helft
2008

Afgerond

Nieuwe Telecomwet is per 1 juli 2009 in werking getreden.

16