Gespreksnotitie
Voorbereiding op het rondetafelgesprek over GENITALE VERMINKING met de vaste
commissies voor Justitie en Veiligheid, voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport en voor
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op donderdag 13 februari 2020.
Janine Janssen1
1

De taak van het LEC EGG bij de aanpak van besnijdenis van vrouwen en meisjes

Wat doet het LEC EGG?
Het takenpakket van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld richt zich op
de behandeling van complexe eergerelateerde geweldszaken. Om dit op een adequate manier
te kunnen doen, zijn in de loop der jaren vijf taakvelden2 benoemd:
•
•
•
•
•

Operationele advisering en ondersteuning
Wetenschappelijk onderzoek
Ondersteuning beleid (rijks)overheid
Onderwijs en voorlichting
Opbouw en onderhoud van (internationale) netwerken, niet alleen onder
professionals en wetenschappers, maar ook in gemeenschappen waarin zich
facetten van de eerproblematiek voordoen

Het LEC EGG ondersteunt lokale eenheden van de politie, gespecialiseerde opvang, de
Immigratie- en Naturalisatie Dienst, het Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en
Achterlating (LKHA) en Veilig Thuis bij de analyse en het maken van een plan van aanpak
bij complexe zaken. Voor een aantal lokale eenheden en externe partners neemt het LEC EGG
ook het piket waar.
Wat is de relatie tussen eergerelateerd geweld en besnijdenis van meisjes?
Bij familie-eer gaat het vaak om kwesties als het kiezen van een partner, het veroordelen van
seksualiteit en zwangerschappen buiten het huwelijk en problemen bij het verbreken van
relaties. Veel Nederlanders zullen ongetwijfeld van mening zijn dat zaken als het kiezen of
verlaten van een partner kwesties zijn waarbij hooguit twee individuen betrokken zijn. In onze
samenleving zijn er echter ook groepen waarin de gedachte leeft dat dergelijke stappen in de
individuele levensloop de hele familie aangaan, waarbij afwijkend gedrag in de ogen van de
familie met geweld gesanctioneerd kan worden.3 Bij de praktijk van het besnijden of bewerken
van uitwendige genitalia van meisjes speelt sociale druk eveneens een rol.
Wat ziet het LEC EGG?
Ter voorbereiding op dit gesprek zijn de door het LEC EGG gebruikte informatiesystemen
geraadpleegd. Daarbij konden wij teruggaan tot het jaar 2016. Tot en met 2019 zijn wij negen
1

Prof. dr. Janine Janssen is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld (LEC
EGG) van de nationale politie, lector Veiligheid in Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en bijzonder
hoogleraar Rechtsantropologie aan de Open Universiteit. Deze notitie is gebaseerd op de ervaringen bij het LEC
EGG en is tot stand gekomen in samenwerking met commissaris van politie Willem Timmer, hoofd van het LEC
EGG.
2
Zie ook: https://www.politie.nl/binaries/content/assets/politie/algemeen/onderwerpteksten/eergerelateerdgeweld/terublik-op-2018-jaarverslag-van-het-lec-egg.pdf
3
Janssen, J. (2017). Focus op eer. Een verkenning van eerzaken voor politieambtenaren en andere professionals,
Den Haag: Boom Criminologie.
1

zaken tegen gekomen. In al die gevallen ging het om families van Somalische herkomst. Met
het oog op de anonimiteit wordt hier verder een vrij beknopte beschrijving gegeven. In zes
gevallen werd gevreesd voor een besnijdenis. Soms klopte hulpverlening of school bij de politie
aan met zorgen over een meisje. Het kwam ook voor dat familieleden hun zorg uitten. Een deel
van deze zaken is doorgezet naar hulpverlening, Veilig Thuis en het LKHA. Het is ook
voorgekomen dat families naar het buitenland zijn verhuisd.
In de andere drie gevallen kwamen de betrokken meisjes in eerste aanleg voor een andere zaak
bij de politie in beeld (onderzoek naar een verkrachting, dreiging met huwelijksdwang en
achterlating). In de loop van het onderzoek werd duidelijk dat de meisjes besneden waren. In
deze gevallen vond de ingreep voor vestiging in Nederland plaats.
Formeel bestaat het LEC EGG sinds 2008. Sinds 2003 is tijdens een pilotperiode toegewerkt
naar de oprichting van dit centrum. Informele navraag bij collega’s heeft tot dusver niet geleid
tot andere casuïstiek uit de periode voorafgaande aan de oprichting van het LEC EGG.

2

Issues bij de aanpak van besnijdenis van vrouwen en meisjes vanuit politieel
perspectief

Strafrechtelijke grond
In Nederland is besnijdenis van vrouwen strafbaar als een vorm van zware mishandeling met
voorbedachten rade onder artikel 303 van het Wetboek van Strafrecht. Iedereen die een
meisjesbesnijdenis uitvoert of meewerkt aan de besnijdenis van een meisje is strafbaar. Het
gaat hier dus om een vorm van geweld. Bij de opsporing, handhaving en het verlenen van
noodhulp ligt dus een taak voor de politie.
Wegen naar de politie: ‘halen’ en ‘brengen’
Maar dan is het wel belangrijk dat de politie die zaken ook ziet. In principe kan de politie op
twee manieren kennis van een zaak nemen. In politiejargon wordt gesproken over ‘halen’
wanneer de politie zelf een zaak op het spoor komt. Bij ‘brengen’ brengen burgers een zaak
onder de aandacht door te melden of aangifte te doen. Om zaken te kunnen ‘halen’ is het
belangrijk dat politiemensen en hun partners kennis hebben van het fenomeen besnijdenis.
Het LEC EGG probeert bij de ontwikkeling van les- en voorlichtingsmateriaal hier aan bij te
dragen. 4 Lastig is echter dat besnijdenis bij uitstek een aangelegenheid is die zich in de
intieme sfeer van de familie afspeelt. Voor de politie is het dan ook alles behalve eenvoudig
om zelf gevallen van besnijdenis te detecteren. Verplichte controles bij in Nederland
gevestigden of personen die zich hier willen vestigen bij uit- en inreizen naar landen waarvan
bekend is dat het risico bestaat dat er besnijdenissen worden uitgevoerd, zouden er toe bij
kunnen dragen dat er beter zicht ontstaat op de mate waarin dit gebruik wordt toegepast. De
vraag is echter of een dergelijke controle niet belastend en zelfs traumatiserend kan zijn voor
kinderen. Theoretisch is het niet uitgesloten dat dergelijke controles de uitvoering van de
praktijk in Nederland zouden kunnen stimuleren.
De politie is dan ook erg afhankelijk van de meldingsbereidheid van betrokken burgers en
andere partners in de veiligheidszorg, zoals medische professionals. De slachtoffers zelf zijn
Zie bijvoorbeeld: Janssen, J., Aoulad Hadj, M. & Bentvelzen, H., ‘Seksualiteit in de multiculturele
samenleving’, in: Höing, M., Janssen, J., Boer, A. & Liebregts, M. (red.), Bespreekbaar maken van seksualiteit
en intimiteit. Handboek voor professionals in zorg en welzijn, Bussum: Coutinho, 2017: 57-66.
4

2

vaak jonge kinderen die niet uit eigener overweging naar de politie zullen gaan.5 Daarnaast is
het de vraag of familieleden en andere betrokkenen uit de eigen gemeenschap de weg weten
in het Nederlandse landschap van de veiligheidszorg en daarnaast genegen zijn zulke intieme
zaken met professionals te spreken. Bovendien zal bij familieleden ook de gedachte
meespelen dat zij zichzelf of een familielid belasten door verklaringen bij de politie af te
leggen. Een belangrijke vraag die bij het LEC EGG in ieder geval leeft, is waarom bij ons zo
weinig zaken worden voorgelegd, terwijl wij wel veel andere zaken binnen krijgen waarin
vertrouwelijkheid rondom zeden en seksualiteit ook een belangrijke issues is. Is dat een
indicatie voor een relatief lage prevalentie en incidentie? Die vraag kunnen wij niet
beantwoorden, maar verdient wel aandacht.
Bewijslast
Iemand die een meisje heeft besneden of laten besnijden in het buitenland, kan in Nederland
vervolgd worden als hij of zij de Nederlandse nationaliteit heeft. Of als hij of zij een vaste
woonplaats of verblijfsplaats heeft in ons land. Dat laatste kan voor problemen rondom de
bewijslast zorgen als niet precies kan worden vastgesteld wanneer de ingreep heeft plaats
gevonden: voor of na vestiging in Nederland.

5

Er zijn aanwijzingen dat meisjes steeds jonger worden besneden, zodat zij geen verklaring af kunnen leggen,
zie: Barre, H.S. & Ressler, M., ‘Vakantie in Kenia’, in: De Groene Amsterdammer, 6 november 2019,
https://www.groene.nl/artikel/vakantie-inkenia?fbclid=IwAR26WfQKpNWBMpBGuKHHbsgz_Kwi76RDUopT3hTilvIXDw8lC6AedbIoJR0
3