Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 311

Zelfstandig ondernemerschap

30 545

Uitvoering Wet Werk en Bijstand

Nr. 215

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 april 2019
Aanleiding
Bij brief van 7 januari jl. heb ik toegezegd u te informeren over mijn
besluit ten aanzien van het Besluit bijstandverlening zelfstandigen 2004
(hierna genoemd: Bbz) (Kamerstukken 31 311 en 30 545, nr. 213).
Het Bbz is een waardevolle bijstandsregeling. Dit is mij ook gebleken bij
mijn werkbezoeken aan ondernemers en gemeenten. Het Bbz biedt
perspectief aan startende ondernemende bijstandsgerechtigden en vormt
een vangnet voor gevestigde zelfstandigen met een tijdelijk financieel
probleem. Het Bbz bestaat in de huidige vorm al sinds 2004, en is in
essentie nauwelijks gewijzigd ten opzichte van zijn voorganger, het van
1996 daterende Besluit bijstandsverlening zelfstandigen. Sinds die tijd is
de maatschappij echter wel veranderd. De arbeidsmarkt is verder
geflexibiliseerd en het aantal zelfstandigen, met name het aantal
zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers), is sterk gegroeid.
Bij de heroverweging van het Bbz zijn de hieronder genoemde uitgangspunten van het Bbz voor mij aanleiding om de regeling aan te passen op
een aantal punten die ik nader toelicht. Een andere aanleiding betreft de
wens om de financieringssystematiek van het Bbz te vereenvoudigen en
meer in lijn te brengen met de financieringssystematiek van de Participatiewet. Nadrukkelijk geldt hierbij dat er geen sprake is van een bezuiniging. De wijzigingen zijn budgettair neutraal uitgewerkt. De beoogde
ingangsdatum is 1 januari 2020.
Doel en uitgangspunten van het Bbz
De Participatiewet vormt het sluitstuk van het stelsel van sociale
zekerheid. Het Bbz heeft als onderdeel van de Participatiewet hetzelfde
vangnetkarakter, én een re-integratiedoelstelling, met dien verstande dat
het gericht is op de specifieke groep van zelfstandigen. Met het Bbz is

kst-31311-215
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 311, nr. 215

1

beoogd gevestigde zelfstandigen met een tijdelijk financieel probleem
door bijstandsverlening tijdelijk tegemoet te komen, om hen in staat te
stellen weer volledig zelfstandig in het bestaan te voorzien. Met de
bijstandsverlening aan startende zelfstandigen wordt bevorderd dat zij
niet langer afhankelijk zijn van een uitkering, maar door inkomen uit een
bedrijf of zelfstandig beroep zelf weer in het bestaan kunnen voorzien.
Kern en uitgangspunt van het Bbz is dat het te starten of gevestigde
bedrijf of zelfstandig beroep levensvatbaar is, zodat na enige tijd
bijstandsverlening niet meer nodig is. Ook is van belang dat de ondersteuning de markt niet verstoort en niet leidt tot concurrentievervalsing of
verdringing van andere ondernemers.
Uitgangspunt van het Bbz is dan ook dat sprake is van een gelijk speelveld
voor zelfstandigen en dat de ondersteuning tijdelijk is.
In 2017 maakten volgens het CBS 3.800 huishoudens gebruik van een
Bbz-uitkering voor levensonderhoud. De totale (netto) uitgaven Bbz op
basis van de definitieve uitgavencijfers 2017 is circa € 60 miljoen,
waarvan € 32 miljoen voor levensonderhoud starters (gefinancierd uit het
macrobudget) en € 28 miljoen voor levensonderhoud van gevestigde
zelfstandigen, bedrijfskapitaal en levensvatbaarheidsonderzoeken.
Het Ministerie van SZW heeft de afgelopen periode gesprekken gevoerd
met de VNG, gemeenten en belangen- en adviesorganisaties van
zelfstandigen over de wijze waarop het Bbz kan worden verbeterd. Alle
partijen zien verbetermogelijkheden in de uitvoeringspraktijk. Deze gaan
bijvoorbeeld over het vergroten van de bekendheid van de regeling (zowel
bij gemeenten als bij ondernemers en hun adviseurs), het verbeteren van
de toegankelijkheid (door digitalisering) en het verkorten van de
doorlooptijd van de aanvraag.
Gedurende het traject van inventarisatie zijn in gezamenlijkheid al veel
zaken in gang gezet om in de huidige praktijk te werken aan verbeteringen. Voorbeelden daarvan zijn:
– steeds meer gemeenten werken samen bij de uitvoering van het Bbz
en investeren daarmee in een regionale aanpak en vroegsignalering;
– zelfstandigenorganisaties en gemeenten hebben met elkaar gesproken
over onder meer het vergroten van de bekendheid van het Bbz;
– de Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland heeft de voorlichting
uitgebreid ten behoeve van ondernemers met financiële problemen;
– de VNG en Divosa hebben onderzoek gedaan naar de ondersteuningsbehoefte van de zelfstandige en daaruit handvatten voor gemeenten
gedestilleerd.
Onderzoeksresultaten
Andere bouwstenen voor de herijking van het Bbz zijn twee onderzoeken.
Bij brief van 24 mei 20171 heeft u het onderzoeksrapport «Normbatenregeling Bbz» ontvangen. In de brief is naar aanleiding van de onderzoeksresultaten de beleidsmatige wens aangegeven, gedeeld door de VNG, om
de financieringssystematiek van het Bbz te vereenvoudigen en transparanter te maken.
Bij brief van 7 januari jl. heb ik u het rapport «Zelfstandig in en uit de
bijstand» aangeboden. Dit rapport bevat de resultaten van een door SEO
Economisch Onderzoek in 2018 uitgevoerde kwantitatieve analyse,
waarbij voor drie Bbz-doelgroepen de effecten van het Bbz zijn gemeten
door Bbz-gebruikers te vergelijken met een vergelijkbare controlegroep
van niet-Bbz-gebruikers. De onderzoekers komen kernachtig samengevat
tot de conclusie dat het maatschappelijk rendement van de Bbz-ondersteuning van startende zelfstandigen positief is. Het Bbz is een effectieve
1

Kamerstuk 31 311, nr. 187

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 311, nr. 215

2

en rendabele manier om bijstandsgerechtigden als startende zelfstandige
weer zelf in hun levensonderhoud te laten voorzien. Met betrekking tot de
gevestigde zelfstandigen met een Bbz-uitkering voor levensonderhoud
wordt geconcludeerd dat het van belang is het Bbz te gebruiken voor de
juiste doelgroep. Voor de oudere zelfstandigen met een niet-levensvatbaar
bedrijf met ondersteuning vanuit het Bbz concluderen de onderzoekers
dat de Bbz-ouderenregeling niet rendabel is. Deze conclusie moet met
voorzichtigheid geïnterpreteerd worden omdat de analyse is verricht op
een relatief klein aantal personen.
Wijzigingen Bbz
Vanuit mijn visie op het Bbz, en na het raadplegen van VNG/gemeenten,
belangenorganisaties van zelfstandigen, het Uitvoeringspanel van
gemeenten en internetconsultatie kom ik tot een viertal wijzigingen.
1. Vernieuwing van de financieringssystematiek van het Bbz
Met ingang van het jaar 2020 wordt de financieringssystematiek van het
Bbz vereenvoudigd en transparanter gemaakt, met als doel het scheppen
van de financiële voorwaarden voor een efficiënte en effectieve uitvoering
van het Bbz door gemeenten. Het gaat hier niet om een bezuiniging.
Daar waar de financiering van de bijstand, inclusief de Bbz-uitkeringen
voor het levensonderhoud van startende zelfstandigen, en van de IOAWen IOAZ-uitkeringen, al jaren geleden zijn gebundeld en volledig zijn
gebudgetteerd, heeft de financiering van de Bbz-uitkeringen voor het
levensonderhoud van gevestigde zelfstandigen nog steeds in belangrijke
mate het karakter van een declaratieregeling. Ik zal de middelen voor de
Bbz-uitkeringen voor het levensonderhoud van gevestigde zelfstandigen
toevoegen aan de gebundelde uitkering artikel 69 Participatiewet.
Ook de financiering van de Bbz-kapitaalverstrekking heeft op het ogenblik
in belangrijke mate het karakter van een declaratieregeling. Ik zal het
financiële risico van het verstrekken van Bbz-leningen in belangrijke mate
verleggen van het Rijk naar de verstrekkende gemeente en tegelijkertijd
het financiële voordeel dat de gemeente kan behalen bij een adequaat
kredietbeheer en bij selectiviteit bij het verstrekken van leningen
verhogen. Het gaat dan om een financieringssystematiek waarin het Rijk
per saldo nog 25% van het door gemeenten verstrekte Bbz-kapitaal
bekostigt, en waarbij de gemeenten alle van Bbz-gerechtigden terugontvangen aflossingen en rente uit die verstrekte leningen zelf mogen
houden.
Ten slotte wil ik de middelen voor de levensvatbaarheidsonderzoeken
toevoegen aan het gemeentefonds, zoals ook gebruikelijk is bij andere
uitvoeringskosten.
2. Beperking van de toegang tot de Bbz-regeling voor oudere zelfstandigen met een niet-levensvatbaar bedrijf
De Bbz-ouderenregeling biedt zelfstandigen met een niet-levensvatbaar
bedrijf vanaf 55 jaar een duurzame inkomensaanvulling tot aan de
pensioengerechtigde leeftijd. Niet-levensvatbaar betekent dat het
perspectief ontbreekt dat de zelfstandige uit het bedrijf nog een inkomen
kan verwerven, dat toereikend is om te voorzien in het levensonderhoud
en om het bedrijf in stand te houden.
Uitgangspunt van het Bbz is dat het bedrijf of zelfstandig beroep
levensvatbaar moet zijn, zodat na enige tijd de zelfstandige weer zelf kan
voorzien in het levensonderhoud en bijstandsverlening niet meer nodig is.
Een duurzame inkomensaanvulling vanaf 55 jaar tot aan de pensioengerechtigde leeftijd staat niet alleen haaks op het algemene uitgangspunt
van het Bbz, maar ook van de Participatiewet en de IOAZ, dat de uitke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 311, nr. 215

3

ringsgerechtigde na enige tijd weer zelfstandig moet kunnen voorzien in
zijn levensonderhoud. Het oorspronkelijke idee achter de ondersteuning
van oudere zelfstandigen met een niet-levensvatbaar bedrijf of beroep,
namelijk dat voor oudere zelfstandigen bedrijfsbeëindiging en omschakeling naar een andere functie geen reëel alternatief is, wordt bijgesteld;
ook in de andere vangnetregelingen wordt hier niet meer vanuit gegaan.
Verwacht mag worden dat de oudere zelfstandige met recente werkervaring in de eigen onderneming géén grotere afstand heeft tot de
arbeidsmarkt dan de ex-werknemer die een beroep moet doen op het
vangnet van de Participatiewet.
Het totaal aantal gebruikers van de Bbz-ouderenregeling bedraagt thans
circa 600. Jaarlijks stromen er gemiddeld 230 oudere zelfstandigen deze
regeling in.
Naar aanleiding van de inbreng vanuit de consultaties heb ik besloten om
de toegang tot de Bbz regeling voor ouderen met een niet-levensvatbaar
bedrijf niet in één keer af te sluiten, maar te kiezen voor een geleidelijke
afbouw. Sowieso geldt dat er géén gevolgen van de wijziging zijn voor
bestaande gebruikers van deze Bbz regeling.
Met ingang van 1 januari 2020 wordt de toegang tot de Bbz-ouderenregeling beperkt tot personen die zijn geboren vóór 1 januari 1960, dus tot
personen die op 31 december 2019 60 jaar of ouder zijn. Zelfstandigen die
jonger zijn, kunnen, als zij voldoen aan de voorwaarden, ongewijzigd een
beroep doen op het reguliere Bbz dan wel op de IOAZ of eventueel de
Participatiewet.
De beperking van de toegang tot de Bbz-ouderenregeling tot personen die
zijn geboren vóór 1 januari 1960, betekent dat de regeling op termijn
eindigt.
3. Vereenvoudiging en uniformering van het Bbz met de uitgangspunten
van de Participatiewet
Het Bbz wordt voor een specifieke groep van gevestigde zelfstandigen
(namelijk de groep aan wie zowel algemene bijstand als bedrijfskapitaal
wordt verleend) meer in lijn gebracht met twee van de uitgangspunten
van de Participatiewet. Ten eerste dat algemene bijstand niet wordt
verstrekt in de vorm van een rentedragende lening, en ten tweede dat
bijstand niet met terugwerkende kracht wordt verleend. Dit betekent dat
ook bij de specifieke groep van gevestigde zelfstandigen aan wie zowel
algemene bijstand als bedrijfskapitaal wordt verleend, de algemene
bijstand apart wordt verstrekt als voorlopig renteloze leenbijstand.
Wanneer blijkt dat de verdiensten onder het sociaal minimum bleven kan
deze leenbijstand worden omgezet in bijstand om niet. De bijzondere
mogelijkheid om daarbij ook bijstand aan te vragen over het jaar vóór de
bijstandsaanvraag, komt hierbij te vervallen.
4. Wijziging van het aanvraagloket voor bijstandsverlening aan ondernemers in de binnenvaart van centrumgemeenten naar woongemeenten
De bijstandsverlening aan ondernemers in de binnenvaart wordt op het
ogenblik uitgevoerd door negen daartoe aangewezen centrumgemeenten,
die daarvoor ook volledig worden vergoed. Vanwege het zeer geringe
gebruik van deze aparte voorziening wil ik om reden van efficiency de
instroom van ondernemers in de binnenvaart bij deze centrumgemeenten
afsluiten. Met ingang van 1 januari 2020 kunnen ondernemers in de
binnenvaart – net als ieder ander – zich met een bijstandsaanvraag
melden bij hun woongemeente.
Het afsluiten van de instroom bij de negen centrumgemeenten en het
daarmee op termijn afschaffen van de aparte uitvoeringsstructuur voor
bijstandsverlening aan ondernemers in de binnenvaart heeft geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 311, nr. 215

4

gevolgen voor bestaande Bbz-gerechtigde ondernemers in de
binnenvaart.
Flankerend beleid
In de praktijk wordt hard gewerkt aan verbeteringen in de ondersteuning
van zelfstandigen die een bedrijf willen starten vanuit de uitkering of die
tijdelijk in de problemen zijn gekomen. Dit jaar wordt, naast de wijziging
van het Bbz, onder meer gewerkt aan het verbeteren van de hulp aan
ondernemers met schulden. Op basis van de toelichting bij de Wet
gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) is onterecht het beeld ontstaan
dat zelfstandigen geen toegang tot de Wgs zouden hebben en dat
zelfstandigen met schulden alleen vanuit het Bbz geholpen kunnen
worden. De Wgs staat niet toe dat zelfstandigen categoriaal worden
uitgesloten van de schuldhulpverlening.
Het Platform Publieke Ondernemersadviesorganisaties – de vereniging
van ondernemersadviesorganisaties die voor één of meerdere gemeenten
de advisering en (financiële) ondersteuning van ondernemers en starters
verzorgen – en het landelijke programma «Schouders Eronder» ter
verbetering van de schuldhulpverlening, hebben daarom de handen
ineengeslagen. Zij zullen met subsidie vanuit mijn ministerie dit jaar
verschillende bijeenkomsten in het land organiseren gericht op het delen
van kennis en goede voorbeelden van dienstverlening aan zelfstandigen
met schulden.
Het Bbz biedt startende en gevestigde zelfstandigen kansen. In dit verband
vind ik het belangrijk om samen met gemeenten in te zetten op goede
voorlichting aan zelfstandigen over de mogelijkheden van het Bbz en op
kennisuitwisseling en goede samenwerking tussen gemeenten.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 311, nr. 215

5