9
Huwelijkse gevangenschap
Aan de orde is het debat over huwelijkse gevangenschap.
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over huwelijkse gevangenschap.
Ik heet de minister voor Rechtsbescherming van harte
welkom. Als eerste spreker geef ik mevrouw Buitenweg
namens GroenLinks het woord.

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik mag vanavond mede
namens de PvdA spreken. Ik hoopte eigenlijk dat dat extra
tijd zou opleveren, maar ik weet dat u streng bent.
Het is een fundamenteel recht om zelf te kunnen kiezen met
wie je een relatie aangaat, met wie je wil trouwen. Daarmee
is het ook een fundamenteel recht om die relatie te kunnen
beëindigen, om weer vrij te zijn. Maar veel vrouwen in
Nederland, te veel, zijn niet vrij. Dat heeft verschillende
oorzaken. Soms wordt de scheiding van een burgerlijk
huwelijk in Nederland niet erkend in het land van herkomst.
Soms is er naast een burgerlijk huwelijk een religieus
huwelijk afgesloten en weigert de man mee te werken aan
het ontbinden daarvan. En helaas lukt dat dan ook vaak
niet.
Ik ben heel blij met de inspanningen van deze minister om
een oplossing te zoeken voor die weigerachtige mannen.
Kort en goed komt die erop neer dat er bij een scheiding
uit een burgerlijk huwelijk ook afspraken gemaakt zouden
moeten worden voor het ontbinden van het religieuze
huwelijk. Maar waarom heeft de minister niet gekozen voor
een oplossing die ook vrouwen helpt die geen burgerlijk
huwelijk hebben afgesloten? Wij zijn erop tegen dat zij dat
niet hebben gedaan, maar het is wel zo dat sommige
vrouwen niet ook een burgerlijk huwelijk hebben. We zouden dat kunnen oplossen via een toevoeging aan artikel
1:68 van het Burgerlijk Wetboek. Daarmee zouden we dan
een verplichting kunnen vastleggen om mee te werken aan
een echtscheiding voor zover dat in iemands vermogen
ligt. Femmes for Freedom bepleit dat bijvoorbeeld ook. Als
de minister deze verdergaande voorstellen niet indient, dan
zal ik dat zelf, met een aantal collega's, voorstellen.
Hoe helpen we vrouwen en soms ook mannen die tegen
hun wil getrouwd blijven, omdat een land van herkomst de
Nederlandse scheiding niet erkent? Zo vraagt Iran om een
aanvullende religieuze echtscheiding. Dat is een procedure
die voor vrouwen ongelofelijk ingewikkeld en kostbaar is.
Het kan jaren en jaren duren en soms krijgen vrouwen het
gewoon niet voor elkaar om de echtscheiding erkend te
krijgen. Ik noemde Iran, maar zo zijn er nog veel meer landen: Pakistan, Egypte, Syrië, de Filipijnen. Welke ondersteuning bieden onze ambassades en consulaten aan Nederlandse burgers die in die landen opkomen voor hun mensenrecht om vrij te zijn? Weten we welke advocaten het
goede daarvoor doen? Kunnen we mensen juridisch of
financieel helpen? Helpen we met connecties?
En wat doen we politiek? In Marokko worden tegenwoordig
Nederlandse echtscheidingen erkend. Dat is een belangrijke

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

stap geweest. Maar zet dit kabinet ook in op afspraken met
andere landen, zoals Iran, voor erkenning van scheidingen?
Ik wil een actieplan voor internationale politieke afspraken
en voor consulaire en juridische ondersteuning voor vrouwen die strijden voor hun vrijheid, voor hun mensenrechten.
Graag een reactie van de minister.
Vandaag hoorde ik van een vrouw die bij de politie aangifte
had gedaan van huwelijkse gevangenschap. Zij was daar
weggestuurd, omdat de politie dacht dat het alleen strafbaar
was als vrouwen gedwongen worden om te trouwen, niet
als ze tegen hun zin getrouwd blijven. Dat baart me zorgen,
want hoeveel aangiftes zijn er gedaan en hoe verhoudt dat
zich tot het geschatte aantal vrouwen dat in zo'n huwelijk
gevangen zit? Wat wil de minister eraan doen dat de politie
hier meer werk van maakt?
Ten slotte. Het traineren van een ontbinding van een religieus huwelijk kan van een burgerlijk huwelijk een vechtscheiding maken. Toch zag ik dit punt nergens terug in de voorstellen van de heer Rouvoet van het Platform Scheiden
zonder Schade. Ik zag het ook nergens terug in de reactie
van de minister hierop. Is dat achteraf niet een grote omissie? Hoe kunnen we dit punt toch nog meenemen in de
uitwerking van de plannen door het kabinet?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Buitenweg. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Van Nispen namens de SP-fractie.

De heer Van Nispen (SP):
In Nederland zijn mensen vrij hun huwelijkse leven in te
richten. Je mag zelf bepalen of je trouwt en met wie. En er
is vrijheid om te scheiden. Iedere vorm waarin mensen
hierin beperkt worden door anderen, dus onvrij zijn, moeten
we tegengaan. Huwelijkse gevangenschap is zo'n niet te
accepteren situatie. Bij huwelijkse gevangenschap gaat het
om de situatie waarin iemand in een religieus huwelijk
gevangen blijft zitten, tegen zijn of haar wil, omdat het
vanwege religieuze regels niet lukt om het huwelijk te ontbinden.
Dit is onacceptabel. Strengreligieuzen staan niet boven de
wet. Wij moeten deze mensen uit hun gevangenschap
bevrijden en daarvoor de instrumenten mogelijk maken,
want het levert schrijnende situaties op. In bepaalde landen,
zoals Pakistan en Iran, is scheiden voor vrouwen bepaald
niet gemakkelijk of haast onmogelijk. Mensen blijven tegen
hun zin getrouwd met alle negatieve gevolgen van dien.
Wij hebben de plicht om te zoeken naar mogelijkheden in
de Nederlandse regels om de vrouwen in huwelijkse
gevangenschap te beschermen en hen te bevrijden, want
het recht op zelfbeschikking moet beter worden gewaarborgd.
Mijn eerste vraag is de volgende. Huwelijkse gevangenschap is een ernstige vorm van dwang, waartegen moet
worden opgetreden. Het is een strafbaar feit. Onder welke
omstandigheden wordt hier strafrechtelijk tegen opgetreden
en gebeurt dat eigenlijk wel in de praktijk? Hoe zit het met
de kennis bij de politie, het OM, de rechtspraak, maatschappelijk werkers en wijkteammedewerkers? We horen nog

24 april 2019
TK 79

79-9-1

steeds dat mensen bij de politie worden weggestuurd en
dat een aangifte van dwang niet wordt opgenomen. Dat
kan toch niet? Wat gaat de minister daaraan doen? Het
strafrecht — alleen al de dreiging met dat middel — kan er
in de praktijk toe leiden dat het probleem wordt opgelost,
bijvoorbeeld doordat de man eieren voor zijn geld kiest en
alsnog meewerkt aan de ontbinding van het religieuze
huwelijk.

Dank u wel.

Vervolgens gaat het om de civielrechtelijke mogelijkheden
om zo'n huwelijk alsnog te ontbinden. Wij moeten dus
zoeken naar mogelijkheden, omdat wij niet kunnen accepteren dat mensen onvrij zijn en in hun huwelijk gevangen
en klem blijven zitten. Daarom heeft de SP al heel lang
geleden, in 2012 en 2014, voorgesteld dat de Nederlandse
echtscheidingsbeschikking een grotere rol zou spelen.
Daarin kan worden opgenomen dat de partner, meestal de
man, medewerking moet verlenen aan de echtscheiding
naar het recht van het andere land of de ontbinding van de
religieuze verbintenis op straffe van een dwangsom.

Mevrouw Bergkamp (D66):
Dank u wel, voorzitter. Alle Nederlanders hebben recht op
ontbinding van het huwelijk. Dat is al zo sinds 1971. Helaas
is de praktijk dat dit recht niet voor iedereen toegankelijk
is. In februari 2018 kwam er een heel mooi, gedegen en
uitgebreid rapport dat een helder beeld geeft van het vreselijke fenomeen van huwelijkse gevangenschap, inclusief
concrete aanbevelingen. Ik ben de onderzoekers daarvoor
erkentelijk.

De bewindspersonen voelden daar toen nog weinig voor.
Inmiddels zijn we enkele jaren verder, heeft de jurisprudentie zich verder ontwikkeld en zijn we enkele onderzoeken
wijzer geworden. Nou komt er een wet waarin vastgelegd
gaat worden dat de rechter verzocht kan worden om een
rechterlijk bevel tot medewerking aan het teniet doen gaan
van een religieuze verbintenis. Vervolgens schrijft de
minister in zijn brief een behoorlijke nuancering van dit
uitgangspunt. Ik citeer: "Het niet meewerken aan het teniet
doen gaan van een religieuze verbintenis is niet altijd
onrechtmatig." Ik heb daarover nagedacht. Ik kan mij
eigenlijk geen situatie bedenken waarin ik het rechtmatig
en geoorloofd vind dat iemand niet meewerkt aan een
echtscheiding als een van beide partijen die wil, ook niet
als het gaat om een religieus huwelijk.
Met dit voorstel verwacht de minister nog steeds dat het
slachtoffer dat gevangen zit in een huwelijk zelf actief naar
de rechter stapt om zo'n bevel te verkrijgen. Ik zou zeggen:
het uitgangspunt is dat iemand opsluiten in een huwelijk
niet mag. Dat doen we niet en dat staan we niet toe.
Waarom schrijven we dat dan niet op in de wet? Of zeg ik
nou iets heel raars?
Bovendien gaat het voorstel van de minister niet helpen
voor de groep die geen burgerlijk huwelijk heeft gesloten,
maar alleen religieus gehuwd is. Collega Buitenweg sprak
daar ook al over. Kortom, moet er geen artikel in de wet
komen waarin bepaald wordt dat partijen altijd dienen mee
te werken aan de ontbinding van een religieus huwelijk
indien een van beide partijen die wenst? Graag een reactie
op dit voorstel van Femmes for Freedom.
De organisatie Femmes for Freedom van Shirin Musa heeft
deze problematiek in belangrijke mate op de agenda gezet.
Daar zit veel kennis en praktijkervaring. Waarom is deze
organisatie nog steeds niet de serieuze gesprekspartner
van de overheid en van de minister zoals ik dat graag zou
willen zien? Dat zou er bijvoorbeeld voor kunnen zorgen
dat het voorlichtingsmateriaal een goed en compleet beeld
geeft. Graag een toezegging van de minister om hen te
betrekken bij het beleid.

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Nispen. Ik geef het woord aan
mevrouw Bergkamp namens D66.

Ik heb nog wel een aantal vragen naar aanleiding van het
rapport, allereerst over de religieuze verbintenis zelf. Want
wat is dat nou eigenlijk precies? Vallen daar bijvoorbeeld
ook verbintenissen via een sekte onder?
Ik ben blij dat er heel veel aandacht is voor voorlichting.
Dat is voor ons altijd een speerpunt geweest, kijkend naar
dit onderwerp. Hoe bereiken we de vrouwen die vastzitten?
Ik vond de woorden van mijn collega Van Nispen over
Femmes for Freedom terecht. Zij hebben natuurlijk een
netwerk. Het zou mooi zijn als zij inderdaad die serieuze
gesprekspartner van het ministerie zijn.
Er is veel aandacht voor voorlichting in islamitische en
joodse kringen, maar hoe bereiken we de orthodox-christelijke vrouwen? Hoe verloopt de voorlichting via bijvoorbeeld
Veilig Thuis en de maatschappelijke opvang? Zijn zij wel
voldoende toegerust om dit te kunnen doen? Is er al iets
bekend over de resultaten, gezien het feit dat de brief van
de minister alweer een jaar geleden geschreven is?
Voorzitter. Een andere aanbeveling die gedaan wordt en
die door de minister wordt overgenomen, is een aanvullende wettelijke regeling. In de wet zou dan een plicht
worden opgenomen om medewerking te verlenen aan de
ontbinding van een religieus huwelijk. Die wetsbehandeling
krijgen we nog op een later moment, maar ik heb alvast
twee vragen. Zou de minister kunnen aangeven hoe dit de
vrouwen in de praktijk versterkt? Er zijn nu al best wat juridische mogelijkheden, dus in hoeverre versterkt deze wet
de positie van de vrouwen?
De minister stelt overigens dat de rechter altijd moet kunnen
toetsen of in een bepaald geval het niet meewerken aan
religieuze handelingen in het licht van de omstandigheden
en de belangen van beide partijen onrechtmatig is. Maar
hoe toetsen we die onrechtmatigheid? Ik verwijs weer even
naar collega Van Nispen. Hij zei eigenlijk klip-en-klaar dat
het altijd onrechtmatig zou moeten zijn als iemand niet wil
meewerken. Kan die uitleg? Hoe kijkt de minister naar dit
interessante wetsvoorstel, dat volgens mij nog in de Kamer
besproken zal worden?

Tot slot. Wij kunnen niet accepteren dat vrouwen tegen hun
zin gevangen blijven in een huwelijk, of dat nou religieus
is of niet. We kunnen en moeten hier meer tegen doen.

Al met al zegt de minister dat het een mooi rapport is. Als
ik de brief van de minister lees, merk ik toch dat hij niet heel
veel van de aanbevelingen overneemt, of toch een aantal
mitsen en maren heeft. Ik zou daar heel graag een wat uitgebreidere toelichting op willen.

Tweede Kamer

24 april 2019
TK 79

Huwelijkse gevangenschap

79-9-2

Voorzitter. Soms ontstaan er situaties waarin beide ouders
het met elkaar eens zijn dat een kind naar het buitenland
gaat en daar uitgehuwelijkt wordt. In zo'n situatie hebben
we te maken met huwelijkse dwang en ook achterlating.
Soms bedenkt een van de ouders zich. Soms hebben we
ook te maken met kinderontvoering. Deelt de minister dat
een achterlating kan leiden tot huwelijkse dwang? Hoe kijkt
hij naar dit onderwerp in relatie tot kinderontvoering? Ziet
hij ook een toename in het aantal gevallen van huwelijkse
dwang en achterlating? In welke landen komen deze problemen nu het meest voor en is daar ook inzicht in? Is de
minister bereid hier eens goed naar te kijken, ook met het
oog op de bewustwording van de professionals?
Voorzitter, tot slot. Uit het door de Universiteit Maastricht
uitgevoerde onderzoek "Wel gescheiden, niet gescheiden"
blijkt dat men zeer tevreden is over de mogelijkheid om
een Nederlandse echtscheiding te laten erkennen door
andere landen, als oplossing voor huwelijkse gevangenschap. Mevrouw Buitenweg kwam daar ook al mee. Als
positief voorbeeld werd verwezen naar het sinds 2004 hervormde erkenningsbeleid van Marokko. Mijn vraag aan de
minister is dan ook: hoe wordt hier nu verder op ingezet,
zodat we ook afspraken kunnen maken met andere landen?
En wat zijn de uitkomsten daarvan? Heeft de minister zich
al ingezet om met meer landen die afspraken te maken?
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bergkamp. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Markuszower namens de PVV.

De heer Markuszower (PVV):
Voorzitter. Veel vrouwen zitten in Nederland gevangen in
hun huwelijk. De Nederlandse wet biedt aan die vrouwen
bescherming. Zij kunnen zich via de rechter verlossen van
hun ellende en hun onderdrukking. Althans, vrije Nederlandse vrouwen kunnen dat doen. Maar helaas zijn niet alle
vrouwen en meisjes in Nederland vrij. Veel meisjes en vaak
jonge vrouwen groeien niet op in het vrije Nederland waar
onze wet heerst en bepalend is, maar in afgesloten
gemeenschappen, waar slechts de achterlijke cultuur van
hun herkomstlanden telt.
Wat zien wij in die achterlijke culturen? Daar zien wij dat
de positie van de vrouw ten opzichte van de man belabberd
is. De vrouw mag geslagen worden. In Nederland noemen
wij dat mishandeling. De vrouw mag minderjarig zijn. In
Nederland noemen wij dat pedofilie. De man mag met
meerdere vrouwen tegelijk getrouwd zijn. In Nederland
maakt zich zo'n man zich schuldig aan polygamie en veelwijverij. De vrouw verliest middels het huwelijk haar vermogen. In Nederland noemen wij dat diefstal. De vrouw verliest
het recht op het opvoeden van haar kinderen. In Nederland
noemen wij dat onttrekking aan het ouderlijk gezag en
ontvoering.
Waar Nederland de afgelopen 100 jaar alles op alles heeft
gezet om gelijkheid tussen man en vrouw, ook binnen het
huwelijk, de norm te maken, waar Nederland de afgelopen
100 jaar alles op alles heeft gezet om de restanten van
achterlijkheid achter ons te laten en een maatschappij te
creëren waar artikel 1 van de Grondwet leidend is bij alle

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

wetten die hier in de Tweede Kamer worden aangenomen,
heeft Nederland tegelijkertijd de grenzen wagenwijd opengezet voor culturen die juist achterlijkheid omarmen en tot
norm verheffen. Hoeveel meisjes in Nederland, die nu
opgroeien in Nederlandse wijken, gaan niet gebukt onder
bijvoorbeeld de islamitische tradities? Hoeveel Nederlandse
meisjes worden besneden door bijvoorbeeld hun Somalische of Egyptische moeder of oma? Hoeveel meisjes, soms
jonger dan 15, worden uitgehuwelijkt aan familieleden of
andere brute pedofielen?
Op het moment dat Nederland bijvoorbeeld een islamitisch
huwelijk erkent, sanctioneert Nederland grote misstanden,
strafbare feiten en achterlijkheid. Islamitische huwelijken
zouden in Nederland niet meer gesloten mogen worden.
En Nederland moet per direct stoppen met het erkennen
van islamitische huwelijken die in het buitenland gesloten
worden. Of vinden wij het normaal dat meisjes van soms
zo jong als 7, 8, 9 of 10 jaar, gedwongen worden te trouwen
met oude mannen? En toch gebeurt dat. Als die meisjes
vervolgens 21 zijn en met hun pedofiele echtgenoot naar
Nederland verhuizen, erkent Nederland dat huwelijk nu.
Nederland werkt willens en wetens nu dus mee aan mensenhandel en kindermisbruik. Dat moet echt stoppen.
Voorzitter. Wij allen hier in de Kamer willen vrouwen, die
nu in hun huwelijk gevangen zitten, bevrijden. Maar dat
kan alleen maar als wij beginnen met de grootste misstanden direct aan te pakken. En die grootste misstand heet: de
islam.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Het is absoluut waar dat er juist veel problemen zijn met
islamitische religieuze huwelijken, omdat die in Nederland
niet ontbonden kunnen worden als de man niet meewerkt.
De heer Markuszower doet alsof dat de enige religie is
waarbij vrouwen in huwelijkse gevangenschap zitten.
Althans, die indruk krijg ik. Misschien kan de heer Markuszower ook nog wat meegeven over dat vrouwen ook in
andere religies gevangen kunnen zitten in huwelijken.
De heer Markuszower (PVV):
De ondergeschikte, nare of belabberde positie van de vrouw
binnen een huwelijk of überhaupt binnen de maatschappij
komt natuurlijk in veel culturen voor. Vroeger kwam die
ongelijkheid zelfs in Nederland wel voor. In mijn spreektekst
zei ik aan het begin ook: culturen. Het komt dus in veel
culturen voor, maar we moeten het vandaag vooral hebben
over de cultuur waarin dit het grootste probleem is en waar
dit het meeste voorkomt. Want daar moet je mee beginnen.
Ik heb in de stukken ook gelezen over de Hindoestaanse
gemeenschap of de Romagemeenschap. Maar de grootste
problemen, de grootste aantallen en de hoogste percentages van de ellende anno 2019 in Nederland komen voor
binnen de islamitische cultuur.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ook in de joodse gemeenschap zouden 40.000 vrouwen
wereldwijd in huwelijksgevangenschap zitten. Ik denk dat
het juist van belang is dat we ons hier concentreren op de
rechten van vrouwen en de vrijheid van vrouwen. De hele
agenda van islambashing is hier eigenlijk niet gepast. Want
daar lijkt het wel op als u de vrijheid van vrouwen gebruikt
voor uw eigen politieke agenda. Dat vind ik heel jammer.

24 april 2019
TK 79

79-9-3

De heer Markuszower (PVV):
Ik ben het helemaal met mevrouw Buitenweg eens dat het
hier moet gaan om de rechten van vrouwen en de gelijkheid
van vrouwen. Waar misstanden zijn, in welke cultuur dan
ook, moet Nederland die keihard bevechten. Maar het
grootste probleem op dit vlak in Nederland is nou eenmaal
dat van vrouwen die gevangen zitten in een islamitisch
huwelijk. Dat kun je echt alleen maar oplossen door huwelijken die op basis van de islam gesloten zijn, niet te erkennen of door te verbieden dat die überhaupt gesloten worden
in Nederland. Als we dat niet benoemen, dan helpen we
de meeste vrouwen in Nederland uiteindelijk niet.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Van
Toorenburg namens het CDA.

Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Sinds een aantal jaren is er meer
aandacht gekomen voor het onderwerp dat wij vandaag
bespreken. Dat is heel erg belangrijk en heel goed, want
we zijn herhaaldelijk geconfronteerd met schrijnende situaties van vooral vrouwen, gevangen in een huwelijk met alle
ellende van dien. Toen ik net nog even mijn inbreng zat te
lezen, herinnerde ik mij ineens weer dat mevrouw Buitenweg en ik hier een keer bij de interruptiemicrofoon stonden,
omdat er een situatie was waarin rechters aangaven dat ze
onmachtig waren. Ik zie het kabinet van toentertijd echt nog
zitten. We waren met z'n tweeën verbaasd en zeiden: het
kan toch niet dat we hier niets tegen kunnen doen? Ik zag
dat ineens weer helemaal voor me. Wij zijn hier al heel lang
mee bezig. Ook toen gaven wij aan: er moet meer gebeuren.
Aanvankelijk was er nog wat terughoudendheid. Het is goed
dat die terughoudendheid los is gelaten en dat we vandaag
wel een paar stappen zetten. Want de rechters worstelden
destijds. Het kabinet gaf aan dat het aan het zoeken was
naar een oplossing. Maar hoe kom je uiteindelijk tot een
oplossing? Daarin heeft een rapport uit Maastricht een
belangrijke rol kunnen spelen. Daar staan de concrete aanbevelingen in die we vandaag bespreken. Dat rapport is
ook de aanleiding voor dit debat. Het gaat dus echt specifiek
om mensen die tegen hun wil vastzitten in een religieus
huwelijk. Dit lijkt voor ons soms een ver-van-mijn-bedshow,
maar het is gewoon een bittere realiteit. Niet opnieuw
kunnen trouwen, niet kunnen reizen naar bepaalde landen,
in een sociaal isolement raken of helemaal geëxcommuniceerd worden door je eigen gemeenschap: dit zijn allemaal
verschrikkelijke gevolgen van het vastzitten in een huwelijk
dat maar niet ontbonden kan worden of wordt.
De onderzoekers hebben een aantal handvatten gegeven.
Ik ben blij dat de minister bereid is om mee te kijken naar
een aantal punten. Hij volgt een aantal aanbevelingen op.
Ik ben ook benieuwd naar het antwoord van de minister op
de kritiekpunten die mijn voorgangers al hebben gegeven.
Ik hecht eraan om te zeggen dat ik wel begrijp dat de
minister enigszins terughoudend is wat betreft zijn vergaande inmenging. Want er is natuurlijk een scheidslijn
tussen Kerk en Staat. De Staat moet niet eenzijdig willen
normeren hoe religie moet worden uitgeoefend. Sommige
mensen ervaren nu eenmaal enorm veel geluk door een

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

religieus huwelijk te sluiten. Ook dat is een kracht van de
samenleving.
Maar vervolgens moeten we niet blind zijn voor de uitwassen. En dan snap ik niet helemaal waarom de minister
aangeeft dat hij niet de dialoog aan wil gaan met de religieuze gemeenschappen. In Rotterdam is wel een project
gestart om het uiteindelijk aan te pakken. Kan de minister
daarop reflecteren? Ik denk dat het heel goed zou zijn als
de minister toch in gesprek gaat met deze gemeenschappen.
Er is een wetswijziging in voorbereiding die tot doel heeft
expliciet in de wet te verankeren dat via een rechterlijk bevel
medewerking moet worden verleend aan het tenietdoen
van een religieuze verbintenis. We hadden het er al even
over, en mevrouw Buitenweg en ik hebben er toen ook over
gesproken, dat we gelukkig wel al zien dat de rechters die
kant op werken. De Hoge Raad heeft ook aangegeven dat
het kan. Dat is heel erg belangrijk, maar ik denk dat het
goed is als de wetgever het ook aangeeft, en het niet alleen
in jurisprudentie is vormgegeven.
Voorzitter. Er zijn belangrijke dingen gezegd. Ik denk dat ik
vandaag de ruimte wel kan nemen om een aspect toe te
voegen dat in het verlengde ligt. Dat gaat namelijk over de
kindhuwelijken. De zomervakantie komt er weer aan, en we
weten allemaal — daarom wordt het vandaag ook besproken — dat een aantal van de kinderen dat naar het buitenland vertrekt niet meer terugkeert en in een gedwongen
situatie komt als minderjarige. We hebben daar een aantal
maatregelen tegen genomen. In 2015 hebben we aangegeven dat we kindhuwelijken niet erkennen. Maar we erkennen
ze wel zodra de vrouw — het is doorgaans een vrouw —
meerderjarig is geworden. Eigenlijk vind ik dat we daarmee
moeten ophouden. Feitelijk gedogen wij nu de situatie en
zeggen we: als je 18 bent, geldt het. Dan doe je daar toch
een beetje aan mee. Dus ik wil vandaag van het kabinet
horen of er een wetswijziging wordt opgepakt om ervoor
te zorgen dat we van de kinderen die destijds in een
huwelijk werden gedwongen, niet langer het huwelijk
erkennen op het moment dat ze 18 zijn. In zo'n situatie moet
er een extra stap worden gezet door de personen om het
huwelijk voort te laten gaan, want anders legaliseren we
de facto gewoon nog steeds het kindhuwelijk.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik tot slot het woord aan de heer Van
Wijngaarden namens de VVD.

De heer Van Wijngaarden (VVD):
Voorzitter. We zitten hier in de eerste plaats voor de
slachtoffers van huwelijksdwang. Wij zijn als politiek eensgezind in onze afschuw van het probleem van huwelijkse
gevangenschap. Ik hoop dat we dat ook zullen zijn over de
oplossing. Want huwelijkse gevangenschap is bepaald geen
natuurverschijnsel dat ons overkomt, maar iets wat mensen
elkaar onder onze ogen aandoen. De morele vraag is deze:
kijken we weg of treden we op? De VVD kiest voor het
laatste, en zo te horen geldt dat voor meer fracties.
Hoe kunnen we voorkomen dat er in Nederland nieuwe
slachtoffers ontstaan van huwelijkse gevangenschap? En

24 april 2019
TK 79

79-9-4

hoe kunnen we slachtoffers uit bestaande huwelijkse
gevangenschappen bevrijden? De aanpak van huwelijkse
gevangenschap valt voor ons uiteen in vijf delen. Ten eerste
het ontstaan van illegale religieuze huwelijken. Ten tweede
het ontbinden ervan. Ten derde de gerichte voorlichting
hierover richting potentiële slachtoffers. Ten vierde het
opnemen van aangiften bij de politie, en rechercheren. En
ten vijfde de hulp aan Nederlandse slachtoffers in het buitenland.

Dank u wel.

Voordat ik hierop inga, zeg ik graag iets over huwelijkse
gevangenschap in algemene zin. Huwelijkse gevangenschap
is een dolksteek voor de vrijheid van de vrouw. Voor de
VVD geldt dat je in Nederland vrij bent om zelf te bepalen
met wie je trouwt en of je wilt scheiden. Die vrijheid geldt
voor iedereen: gelovig of ongelovig, moslima of geen
moslima. Imams die bijvoorbeeld illegale shariahuwelijken
sluiten, vertrappen de vrijheid van vrouwen om zichzelf te
zijn en hun eigen leven te leiden. Als deze imams denken
dat ze in Nederland de baas zijn en hiermee door kunnen
gaan, dan hebben ze het mis. De vrijheid van godsdienst
is niet onbegrensd, en dat hebben we in Nederland niet
voor de kat z'n viool al ruim 200 jaar geleden zo vastgelegd
in de wet. De VVD wil daarom een duidelijke grens trekken
aangaande de vrijheid van godsdienst. De VVD wil dat de
politie altijd optreedt tegen imams die de wet overtreden.
Dus niet praten en zeggen "nooit meer doen", maar handhavend optreden met een boete en desnoods celstraf, ook
voor een imam. Tegen iedereen die daar moeite mee heeft,
zeg ik: leest u artikel 449 van het Wetboek van Strafrecht,
artikel 68, boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en artikel 1
van de Grondwet nog eens. Tegen imams die willen doorgaan met het sluiten van illegale shariahuwelijken zeg ik:
Nederland is geen islamitisch land en gaat dat niet worden
ook.

De vergadering wordt van 20.24 uur tot 20.38 uur geschorst.

Met GroenLinks hebben we een amendement ingediend
dat ervoor zorgt dat naast imams of andere religieuze
voorgangers, ook anderen die direct en vrijwillig meewerken
aan het creëren van een illegaal religieus huwelijk, hierop
aanspreekbaar zijn en een boete kunnen krijgen. Ik bekijk
nog serieus of dit amendement inhoudelijk beter past bij
het wetsvoorstel waar de minister aan werkt en dat binnenkort hopelijk naar de Kamer komt.
Maar er moet meer gebeuren. Is het kabinet bereid om de
bekendheid bij de politie met de regels ten aanzien van
illegale religieuze huwelijken te vergroten, het doen van
aangiften te vergemakkelijken en het tot uniforme werkwijze
te maken dat aangiften bij voldoende concrete aanwijzingen
ook worden opgevolgd? Wij zullen het juridisch maximaal
haalbare opzoeken om het ontbinden van reeds gesloten
religieuze huwelijken via de rechter te vergemakkelijken. Is
het kabinet bereid te komen met een plan voor betere
voorlichting richting slachtoffers van huwelijksdwang over
hun rechten, bijvoorbeeld via sociale media?
Hoe zit het met de capaciteit bij het Landelijk Knooppunt
Huwelijksdwang en Achterlating en bij het ministerie van
Buitenlandse Zaken om Nederlandse slachtoffers in het
buitenland veilig en snel te helpen om terug naar Nederland
te komen? Is deze capaciteit nu afdoende?
Tot slot is de VVD ook erg benieuwd naar de reactie van
het kabinet op het voorstel van het CDA, zoals zojuist
geformuleerd.

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Wijngaarden. Dit was de eerste
termijn van de zijde van de Kamer. Ik doe het voorstel om
10 minuten te schorsen. De Kamer heeft bij elkaar 25
minuten gesproken. Ik zie dat de minister dat een goed
voorstel vindt.

De voorzitter:
Ik geef de minister het woord.

Minister Dekker:
Voorzitter. Ik denk dat we het er allemaal over eens zijn dat
huwelijkse gevangenschap een ernstig en uitermate
onwenselijk fenomeen is. Het isoleert en gijzelt vrouwen,
snijdt hun de pas af naar een nieuwe toekomst en stelt hen,
als zij een nieuwe relatie aangaan, in veel landen bloot aan
het risico van draconische straffen, in sommige gevallen
zelfs de doodstraf, vanwege overspel. Verder ligt ernstige
sociale stigmatisering op de loer, soms zelfs ook als het
gaat om de kinderen. Huwelijkse gevangenschap is dan
ook een punt van voortdurende zorg en aandacht voor heel
veel partijen hier in de Kamer, mevrouw Buitenweg en
andere leden hier aanwezig vanavond, voor organisaties
als Femmes for Freedom, een belangrijke gesprekspartner,
ook voor mij, maar ook natuurlijk voor het kabinet. En dat
is terecht. Huwelijkse gevangenschap is als onderdeel van
huwelijkse dwang strafbaar. Via de burgerlijke rechter
kunnen slachtoffers hulp krijgen om uit hun religieuze
huwelijk te komen. Dit alles geeft aan dat we het dwingen
van iemand anders om in een huwelijk te blijven als
samenleving onacceptabel vinden.
Voorzitter. Laat me een aantal onderwerpen langslopen,
en laat ik beginnen met de dingen die liggen op het gebied
van civielrechtelijke maatregelen. In maart 2018 is het
onderzoek van de Universiteit Maastricht gepresenteerd.
De onderzoekers doen een aantal aanbevelingen voor een
wetswijziging om eenvoudiger los te kunnen komen uit een
religieus huwelijk. Eind april 2018 heb ik u mijn reactie op
dat rapport gestuurd en aangekondigd om met een wetsvoorstel te komen. Dat wetsvoorstel Tegengaan huwelijkse
gevangenschap is in wording. Het verruimt de mogelijkheden van de rechter om bij de echtscheiding ook te oordelen
over huwelijkse gevangenschap. Vertraging in de echtscheiding kan niet langer een reden zijn om huwelijkse gevangenschap niet te behandelen. Het wetsvoorstel ligt op dit
moment bij de Raad van State; ik kan daar op dit moment
dus niet al te veel over zeggen. Het komt hopelijk in het
najaar uw kant op.
Ik neem de voorstellen uit het onderzoek van Maastricht
deels over. Ik wil net als u, als het mogelijk is, al het
mogelijke doen om slachtoffers, meestal vrouwen, van
huwelijkse gevangenschap te beschermen. Maar over
sommige van die voorstellen heb ik wat twijfels, omdat ze
ook direct ingrijpen op de verhouding tussen Kerk en Staat
en op de vrijheid van godsdienst. Mag de Staat wel van
mensen eisen dat zij voor een religieuze ceremonie verklaren dat zij altijd zullen meewerken aan een ontbinding van

24 april 2019
TK 79

79-9-5

een religieus huwelijk, ook als dat binnen hun religie alleen
op basis van vrijwilligheid mogelijk is? Mengt de overheid
zich in dat geval niet te veel in de religieuze verbintenis die
partijen aangaan?
Voorzitter. Dat is niet zozeer alleen een principiële vraag
maar ook een juridische vraag. Dat is ook precies de reden
dat ik eerder in een AO Familierecht, ik geloof op vragen
van mevrouw Buitenweg, nadrukkelijk heb toegezegd om
deze vragen expliciet voor te leggen aan de Raad van State.
Hoe kijkt de raad hiertegenaan? Dan kunnen wij dit bij de
verdere uitwerking van het wetsvoorstel meenemen.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik heb inderdaad dat briefje gezien dat de minister aan de
Raad van State heeft gestuurd. De minister heeft zijn eigen
wetsvoorstel, dat dus eigenlijk vooral ziet op het aanpakken
van religieuze huwelijken bij mensen die ook een burgerlijk
huwelijk hebben gesloten, en in dat briefje staat: kunt u ook
verdergaande opties bekijken? Maar die verdergaande
opties zijn niet verder geëxpliciteerd. De werkwijze van de
Raad van State kennende, zal daar geen heel uitgebreid
antwoord op komen. Ik vraag me af waarom de minister
hiervoor gekozen heeft en of inderdaad wel heel duidelijk
is bij de Raad van State wat nu eigenlijk de bedoeling is
van de minister en wat hij ook uitgezocht wil hebben.
Minister Dekker:
In mijn ogen wel, omdat we ook refereren aan het rapport
van de Universiteit Maastricht. Ik heb het briefje niet meer
precies voor ogen zoals we dat hebben gestuurd, maar
volgens mij wordt er zelfs een passage aangehaald uit dat
rapport waaraan wordt gerefereerd. Meestal weet de Raad
van State ons wel te vinden als iets niet duidelijk is.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik zal zo meteen het briefje even gaan opzoeken, maar ...
Nee, dat ga ik doen. Dan kan ik er altijd zo meteen op
terugkomen. Dank u wel.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Dekker:
Voorzitter. Mevrouw Bergkamp vroeg hoe we de rechtmatigheid precies toetsen. Dat is een rechterlijke toets, die
afhangt van de omstandigheden van het geval. De vraag
is: handelt de echtgenoot die bijvoorbeeld niet meewerkt
rechtmatig of onrechtmatig? Daarvan zou je kunnen zeggen
dat als een religie een scheiding mogelijk maakt zonder dat
dat een van de partijen evident benadeelt, je van de partner
mag verwachten dat hij meewerkt. Maar we sluiten aan —
daar komt ook de formulering die u aanhaalde vandaan —
bij het denken van de Hoge Raad, die zegt dat je daar wel
altijd een belangenafweging in moet maken. Ik denk dat
die belangenafweging altijd of in veel van de gevallen
positief zal uitvallen, in dit geval voor een vrouw die bij
wijze van spreken zelf slachtoffer is van huwelijkse gevangenschap. Maar om definitief te zeggen dat het altijd, in
alle gevallen onrechtmatig is, zou juist die afweging weer
tenietdoen die in onze ogen wel noodzakelijk is.

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

Zien we dan een relatie met kinderontvoering, vroeg
mevrouw Bergkamp. Kinderontvoering is onttrekking van
een kind aan het ouderlijk gezag. Het is mogelijk dat achterlating samenvalt met kinderontvoering. Wij hebben niet
dat soort concrete signalen uit de praktijk. Voor kinderontvoering bestaat een specifiek verdragsrechtelijk kader. Dat
bestaat niet voor achterlating.
Wat is de religieuze verbintenis en vallen daar ook verbintenissen onder die bij wijze van spreken tot stand zijn
gekomen in een sekte? De wet spreekt van een godsdienstige plechtigheid die niet plaats mag hebben voor het
burgerlijk huwelijk. Uit het rapport van de Universiteit
Maastricht blijken niet zozeer voorbeelden van voltrekking
van het huwelijk binnen niet-religieuze sekten. De vraag of
sprake is van religieuze of anderszins huwelijkse gevangenschap is in dat opzicht misschien ook niet van belang, omdat
je zou kunnen zeggen dat partners in alle gevallen moeten
kunnen scheiden.
Hoe versterkt deze wet de positie van vrouwen?
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, mevrouw Bergkamp.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ik vroeg me dat af, als je bijvoorbeeld kijkt naar de Scientology Church. Valt zo'n organisatie nou onder religie? Ik ben
het wel eens met de minister dat het niet uit zou mogen
maken: gevangenschap is gevangenschap. Maar hoe kijkt
de minister daarnaar?
Minister Dekker:
Onze wetgeving kadert niet zozeer het religieus huwelijk in
en heeft daar ook geen vormvereisten voor, maar stelt
alleen dat het strafbaar is als een religieus huwelijk plaatsvindt voordat of zonder dat het burgerlijk huwelijk heeft
plaatsgevonden. Dat betekent dat een religieus huwelijk in
die zin vrij is, niet bepaald. Het kan in een kerk zijn, het kan
in een moskee zijn. Het kan bijvoorbeeld in de Scientology
Church zijn of anderszins. Het gaat erom: kun je vrouwen
meestal of anderszins partners uit huwelijkse gevangenschap halen als zij daar tegen hun zin in zitten en als de
andere partner niet meewerkt aan bijvoorbeeld de ontbinding? Voor datgene wat we beogen, is het wetsvoorstel dat
u krijgt, het thema van vandaag, een manier om dat ook
rechterlijk af te dwingen.
Voorzitter. Ik denk dat wij binnenkort verder komen te
spreken over dat wetsvoorstel en dat het een belangrijke
stap in de goede richting is. Dan kunnen we ook het bredere
discussiepunt hier aan snee hebben in hoeverre wij als
overheid met onze wetgeving meer vormvereisten zouden
willen stellen aan de religieuze huwelijken of aan de ontbinding van de religieuze huwelijken. Want dat is eigenlijk het
hangende punt: hoever zou je daar als overheid in willen
treden?
Dan maak ik de overstap naar het strafrecht.
De voorzitter:
Even op het vorige punt, mevrouw Buitenweg.

24 april 2019
TK 79

79-9-6

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Het klopt natuurlijk dat we hierover nog heel uitvoerig discussie gaan voeren bij de behandeling van het wetsvoorstel.
Maar ik wil toch even goed van de minister begrijpen waar
hij nou de grens legt. Hij zegt: het grijpt eigenlijk ook in op
de vrijheid van religie. Tegelijkertijd hebben we geconstateerd — dat zei de minister in zijn inleiding — dat de
gevolgen van gevangenschap heel ernstig kunnen zijn en
dat zeker vrouwen, als ze teruggaan naar hun land van
herkomst, zelfs de dood kunnen verwachten. Sorry, maar
dan is voor mij de vrijheid van religie toch ondergeschikt
aan de vrijheid van vrouwen om zeker te zijn van hun lijf
en leden. Hoe ziet de minister dat?

geeft aan de ex-partner om mee te werken, omdat er anders
sprake zou zijn van een onrechtmatige daad. In mijn ogen
is dat in onze wetgeving net iets zuiverder dan wat u voorstelt, omdat ik mij ook kan voorstellen dat, als je er wel
dieper op in zou gaan, dat ook op allerlei grondrechtelijke
bezwaren zou stuiten bij de Raad van State. Daarover hadden wij enige tijd terug een korte discussie. Dat is een van
de redenen dat ik die vraag nu open heb voorgelegd. We
moeten het antwoord maar even afwachten.

Minister Dekker:
Dat ben ik met mevrouw Buitenweg eens. Dat is ook precies
waarom ik een wetsvoorstel heb gemaakt dat het mogelijk
maakt voor vrouwen die in huwelijkse gevangenschap zitten
om met een beroep op de rechter te vragen de ex-partner
aan te zetten ook mee te werken aan de ontbinding van dat
religieus huwelijk. U zegt: laat ze bij wijze van spreken zo'n
formulier tekenen voordat ze dat religieuze huwelijk aangaan. Maar dan ga je je op voorhand al heel erg mengen
in de totstandkoming van dat religieuze huwelijk, waar
misschien ook wel iets dubbels in zit. Ten eerste zeg je tegen
iemand die in de echt wil treden onmiddellijk: je moet ook
meewerken als je dat wilt ontbinden. Bovendien is dat in
sommige religies een ingewikkelde figuur en dan zou je je
daar op dat moment al heel actief in gaan mengen. Daar
komt bij mij de aarzeling vandaan. Dat is ook de reden
waarom ik deze vraag open aan de Raad van State heb
voorgelegd.

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
De minister heeft vast gelijk dat zijn voorstel eigenlijk zuiverder is. Alleen, het dekt maar een deel van de mensen
die in huwelijkse gevangenschap zit. Als we dat wetsvoorstel op die manier inkleden, wordt een groot gedeelte van
de vrouwen dus niet geholpen en dat zou ik buitengewoon
spijtig vinden. Dus ik hoop van harte dat de Raad van State
hier ook over oordeelt en dat wij daarover verder zullen
praten bij de behandeling van het wetsvoorstel.

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dan begrijp ik dat er wel een probleem zit. Ik weet dat in
de voorstellen van de Universiteit Maastricht verschillende
mogelijkheden werden geopperd. Maar ik zal nooit voorstellen om wanneer je in een religieus huwelijk wilt treden,
eerst iets te laten tekenen voor het geval je ook wilt scheiden. Mijn punt is het volgende. Wanneer mensen getrouwd
zijn — eerst natuurlijk het burgerlijke huwelijk, maar daarna
het religieuze huwelijk; soms zijn mensen inderdaad helaas
alleen maar religieus gehuwd — en de vrouw uit dat
huwelijk wil en de man niet, dan zou de man op dat moment
via ons Burgerlijk Wetboek verplicht moeten worden om
— voor zover dat in zijn vermogen ligt — mee te werken
aan de ontbinding van dat huwelijk. Als hij dat niet doet,
dan handelt hij dus strafbaar. Het gaat dus niet om dingen
die je moet tekenen op het moment dat er een feestelijke
gebeurtenis is. Mij gaat het erom dat je op het moment dat
je weigert mee te werken aan de ontbinding van een religieus huwelijk, moet zien: hé, er is een artikel in het Burgerlijk
Wetboek; ik hoor in lijn daarmee te handelen. Dat artikel
wil ik bewerkstelligen.
Minister Dekker:
Ik zei net al dat het religieus huwelijk in het Burgerlijk Wetboek eigenlijk niet bestaat, in ieder geval niet is gereguleerd.
Dat betekent dus ook dat als je gaat zeggen "je bent verplicht om mee te werken aan de ontbinding van het religieus
huwelijk", je een brug overgaat en zegt: we gaan daar toch
het een en ander over opnemen. Terwijl de route die ik nu
voorstel het mogelijk maakt dat een rechter een aanwijzing

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

De voorzitter:
Tot slot op dit punt, mevrouw Buitenweg.

De heer Van Nispen (SP):
De minister zal best gelijk hebben dat het in sommige religies lastig ligt om een religieus huwelijk te ontbinden. Maar
de vraag is inderdaad wat voor de Nederlandse wetgever
zwaarder weegt. Dus doorgaand op dat punt van collega
Buitenweg: een norm in de wet dat niemand tegen zijn of
haar wil gevangen kan blijven zitten in een religieus huwelijk
lijkt mij juist zeer wenselijk, juist ook omdat de Staat de
verplichting heeft om de mensenrechten te beschermen.
Daar zou ik dus graag een reactie op willen van de minister.
In de tweede plaats — dan neem ik dat meteen ook mee —
zegt de minister dat een religieus huwelijk eigenlijk niet
bestaat volgens de Nederlandse wet. Misschien is dat strikt
formeel juridisch genomen zo, maar in artikel 68 van boek
1 laat die zich daar natuurlijk wel over uit. Daarin staat
namelijk dat een religieus huwelijk niet voor een burgerlijk
huwelijk gesloten mag worden. De logische consequentie
daarvan is toch dat als het burgerlijk huwelijk ontbonden
wordt, zo'n religieus huwelijk nooit voort mag duren?
Minister Dekker:
Volgens mij beogen we hier allemaal hetzelfde. De heer
Van Nispen haalt hier net het ene punt aan dat in de wet is
geregeld. Dat zegt iets over de voorwaarden, maar niet over
de vormvereisten of over de plichten of de rechten die je
hebt als je een religieus huwelijk aangaat. Ik denk dat je
ook zo kunt redeneren dat je, als je dat wel gaat doen, je
als Staat gaat mengen in religie. Ook dat is constitutioneel
natuurlijk nog best ingewikkeld, maar goed, die vraag
hebben we open voorgelegd aan de Raad van State. Het
kan zijn dat de Raad van State dat minder problematisch
vindt. Dan ben ik ook bereid om eens opnieuw naar het
voorstel te kijken zoals u dat kent, zoals ik dat ook in de
consultatie heb gedaan.
Ik ben overigens van mening dat we ook met het voorstel
dat we nu in consultatie hebben gedaan al die vrouwen
zouden helpen. Dat zeg ik een beetje in reactie op mevrouw

24 april 2019
TK 79

79-9-7

Buitenweg, die net suggereerde dat niet alle vrouwen
hiermee geholpen zouden zijn, dat het vrouwen die een
religieus huwelijk zijn aangegaan zonder een burgerlijk
huwelijk bijvoorbeeld niet zou helpen. Nee, ook die kunnen
met deze zelfde maatregel, dezelfde wet, in de hand naar
de rechter stappen om te zeggen: er is hier sprake van een
onrechtmatige daad, want ik wil van mijn partner af, en die
werkt niet mee aan de ontbinding van het huwelijk. Ik vraag
mij dus af of het de facto heel veel extra bijdraagt als je het
expliciet opneemt in de wet, terwijl dat juridisch, ook met
betrekking tot de verhouding tussen Kerk en Staat, wel heel
fundamenteel is.
De heer Van Nispen (SP):
Nou, ik denk dat het heel veel duidelijkheid geeft. Het zegt
namelijk: zo doen wij dit niet in Nederland; in Nederland
sluiten wij niemand op in een huwelijk. Ik denk dus dat het
stellen van die norm heel goed zou zijn. Wat dat betreft
vind ik het toch jammer dat de minister dat niet in die vorm
heeft voorgelegd aan de Raad van State. Dat maakt geen
onderdeel uit van het conceptwetsvoorstel van de minister.
Voor mij is het heel logisch. De Nederlandse wetgever heeft
al zo lang als ik weet in artikel 68 van boek 1 de norm
gesteld dat een religieus huwelijk pas gesloten mag worden
na een burgerlijk huwelijk. Dan kan een religieus huwelijk
natuurlijk nooit voortbestaan na het ontbinden van een
burgerlijk huwelijk. De vraag aan de minister is dus toch:
onder welke omstandigheden kan het nou rechtmatig zijn
om zo'n religieus huwelijk voort te laten duren na het ontbinden van een burgerlijk huwelijk, of zelfs zonder een
burgerlijk huwelijk, als een van beide partijen dat niet wil?
Dat begrijp ik eigenlijk nog steeds niet.
Minister Dekker:
Dan refereer ik weer aan het eerste punt dat we zojuist
bespraken, dat het altijd een belangenafweging is. Als een
van de partners zegt "ik wil dat dat religieus huwelijk wordt
ontbonden", mag je in principe van de andere partner verwachten dat die daaraan meewerkt, tenzij er heel zwaarwegende bezwaren zijn. Ik kan hier niet een-twee-drie bedenken wat die heel zwaarwegende bezwaren zijn, maar de
Hoge Raad zegt: je moet altijd die belangenafweging in de
lucht houden. Daarom sluiten we daar in ons voorstel bij
aan.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Nispen (SP):
Maar het grote nadeel is dat het slachtoffer dan actief de
stap naar de rechter moet zetten en kosten moet maken,
terwijl we hier eigenlijk geen omstandigheid kunnen
bedenken die zou rechtvaardigen dat iemand tegen zijn of
haar wil gevangen blijft zitten in een huwelijk. Ik vind dat
toch bijzonder jammer. Ik denk dat we hier niet alleen
moeten verwijzen naar de wetsbehandeling, maar dat we
dit debat hier nu ook voeren. Dan moeten we daar in tweede
termijn op terugkomen.

Minister Dekker:
Het wetsvoorstel beoogt juist om geen aparte procedure
in gang te zetten. Daar waar sprake is van ontbinding van
een burgerlijk huwelijk, kan de rechter onmiddellijk de
opdracht geven om ook mee te werken aan de ontbinding
van het religieuze huwelijk. Dan heb je de gevallen van
mevrouw Buitenweg, die zegt: stel dat er alleen een religieus huwelijk is, hoe ontbind je dat dan? Maar ook als je het
expliciet wel in de wet opneemt, zul je, als je daar gebruik
van wilt maken, de gang naar de rechter moeten zoeken
om je recht te halen. Dus ook daar zie ik de facto niet
onmiddellijk in wat dat beetje extra nou bijdraagt. Er is
fundamenteel een scheiding tussen Kerk en Staat, maar
dan ga je dus, zoals ik al zei, extra eisen opleggen aan het
religieuze huwelijk. Dat vind ik zelf een ingewikkelde. Daar
moeten we de Raad van State maar naar vragen.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Het is natuurlijk ook best lastig debatteren over een hypothetisch wetsvoorstel. Iets algemener ben ik nog op zoek
naar wat het ambitieniveau van deze minister is, ook in de
aanloop naar dat wetsvoorstel. Ik hoor hem een beetje om
de vrijheid van godsdienst heen bewegen. Maar ik denk,
en wil dat de minister ook meegeven: laten we nou heel
duidelijk markeren waar voor ons de grens ligt en aangeven
dat de vrijheid van het individu uiteindelijk zwaarder weegt
dan de vrijheid van godsdienst. Laten we bij dat wetsvoorstel echt zoeken naar hoever we wíllen gaan, niet alleen
naar hoever we kúnnen gaan. En hoever we wíllen gaan,
is: de vrijheid van het individu voorop.
Minister Dekker:
Over dat ambitieniveau zijn de heer Van Wijngaarden en ik
het absoluut met elkaar eens. Als iemand uit het huwelijk
wil stappen, dan willen we dat dat kan. Voor het burgerlijk
huwelijk hebben we dat goed geregeld, maar het geldt ook
voor het religieuze huwelijk. En dan moet de ander ook
meewerken. Ook als er religieuze spelregels zijn of als het
volgens een bepaald geloof gaat, dan vraag je de medewerking van de ander om dat huwelijk te beëindigen. Daarop
is het wetsvoorstel — het is een beetje hypothetisch —
gericht. De vraag is hoe je dat doet. Ik denk dat we een heel
eind zijn gekomen met het voorstel zoals we dat nu doen.
De variant-Buitenweg zegt eigenlijk: je moet op voorhand
al wat meer voorwaarden over het religieuze huwelijk
opnemen. Daarvan zeg ik: wat levert dat nog extra op ten
opzichte van wat we nu al hebben gedaan? En: moet je dat
willen, gezien de scheiding van Kerk en Staat?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik ben in ieder geval content met het hoge ambitieniveau
dat de minister heeft. Ik denk dat we over de diverse varianten en de precieze invulling daarvan nog bij het wetsvoorstel zelf komen te spreken.
De voorzitter:
Mevrouw Buitenweg wil iets rechtzetten.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dit is de tweede keer dat de minister iets zegt over wat ik
zou vinden, namelijk dat je van tevoren iets moet gaan

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

24 april 2019
TK 79

79-9-8

tekenen. Dat is niet de bedoeling. De bedoeling is dat in de
wet iets wordt geregeld. En voor de rest trouwt iedereen
zich maar ongans, wat ze maar willen. Dan is het ook helder
dat je via die wet dan ook gedwongen wordt om mee te
helpen aan de ontbinding als een van de partners dat wil.
Dat is het enige wat ik wil. Ik doe dus niks vooraf.
De voorzitter:
De minister heeft het ook zo begrepen?
Minister Dekker:
Ik heb dat zo begrepen. Dat beetje extra zit hem erin dat je
het expliciteert in de wet en dat je dan in de wet eigenlijk
vormvoorschriften geeft voor het religieuze huwelijk.
De voorzitter:
Dan is dat ook opgehelderd.
De heer Markuszower (PVV):
Uit de antwoorden van de minister begrijp ik iets niet zo
goed. Het lijkt alsof de minister zelf op een aantal cruciale
punten geen stelling neemt, maar vragen stelt aan de Raad
van State en die dan laat beslissen wat de richting van het
wetsvoorstel wordt. Ik zou de minister toch willen vragen
om zelf positie te kiezen. Uiteindelijk beslist niet de Raad
van State wat in Nederland de wet is. De minister kan een
voorstel doen en de Kamer kan daarmee akkoord gaan. En
dan kunnen we met z'n allen tegen de Raad van State zeggen: dank voor uw advies en de beantwoording van de
vragen. Het is wel essentieel dat de minister stelling neemt.
Wat betreft het treden in de scheiding tussen Kerk en Staat:
dat doet de wet allang. Net zoals je het kunt bestraffen als
een kerkelijk huwelijk wordt gesloten zonder dat er een
burgerlijk huwelijk is gesloten, kun je ook wettelijk afdwingen dat als een burgerlijke scheiding wordt uitgesproken,
die ook rechtsgeldig is voor kerkelijke instanties.
Voorsorterend op het wetsvoorstel wil ik de minister ook
nog vragen of hij wil ingaan op de rol van het geregistreerd
partnerschap wat betreft deze materie. We hebben het nu
steeds over huwelijken. Feitelijk is een geregistreerd partnerschap in Nederland bijna hetzelfde als een huwelijk.
Toch is er nu nog ongelijkheid, zeker vis-à-vis de rol van de
kerk, de moskee of andere geloofsgemeenschappen. Wil
de minister daar extra naar kijken in zijn wetsvoorstel?
Minister Dekker:
Maar ook bij het huwelijks partnerschap geldt dat als je dat
wilt ontbinden of als je daarvan af wilt, je mag verwachten
dat de religieuze echt wordt ontbonden.

jaar. Tegelijkertijd past het bij de rol van het strafrecht als
laatste redmiddel dat het strafrechtelijk aanpakken pas
wordt ingezet als alle andere middelen niet geschikt zijn
gebleken.
Het strafrecht is vaak niet het meest effectieve instrument
om gevallen van huwelijkse gevangenschap te bestrijden.
Het biedt immers geen oplossing voor het onderliggende
probleem, namelijk dat het slachtoffer bevrijd wil worden
uit het huwelijk. De kern van huwelijkse gevangenschap is
vaak dat de gemeenschap de partners nog als getrouwd
beschouwt. Het strafrecht is erop gericht om de dader te
straffen, maar daarmee wordt het huwelijk nog niet beëindigd in de ogen van de gemeenschap. Strafrechtelijke
interventie kan zelfs escalerend werken. Daarom kijkt het
Openbaar Ministerie ook altijd goed naar de toegevoegde
waarde van de inzet van het strafrecht voor deze kwetsbare
personen. Een effectievere oplossing voor deze problematiek zie ik meer in preventie aan de ene kant en een hele
deugdelijke regeling in ons Burgerlijk Wetboek.
Dan was de vraag van de heer Van Wijngaarden: hoe kijk
je aan tegen een verruiming van die strafbaarstelling langs
de lijn van het amendement dat volgens mij vanochtend is
ingediend bij het wetsvoorstel Actuele delictsvormen? Dat
wetsvoorstel zit nog in de schriftelijke fase en dat betekent
dat we het amendement daarin mee zullen nemen. Het
amendement strekt ertoe dat niet alleen maar de voorganger van een religieus huwelijk, maar ook de partners zelf
en de getuigen bij dat huwelijk de plicht krijgen om na te
gaan of er voor het religieus huwelijk wel een burgerlijk
huwelijk is gesloten. Is dat niet zo, dan riskeert men een
boete als er toch religieus wordt getrouwd. Ik kan die
gedachte heel goed volgen en ik vind het op onderdelen
ook wel sympathiek. Tegelijkertijd is het ook wel weer een
verstrekkend en ingewikkeld voorstel, omdat dit ook weer
leidt tot een verdere formalisering van het religieuze
huwelijk. Even afgezien van een regeling over de juiste
huwelijksvolgorde, eerst burgerlijk en dan religieus, regelt
ons BW niets over het religieuze huwelijk. Laat ik bijvoorbeeld het voorstel van de getuigen eruit halen. Als je stelt
dat de getuigen ook medeplichtig zijn en ook gestraft of
gesanctioneerd moeten kunnen worden, dan is de vraag
wat dan precies de rol is van de getuigen. Moet je dat gaan
vastleggen? Is dat iedereen die aanwezig was bij de voltrekking van dat religieuze huwelijk? Met andere woorden, ik
zie daar nog wel wat haken en ogen aan, maar ik kan u
toezeggen dat u voor de behandeling van het wetsvoorstel
de verdere schriftelijke appreciatie ontvangt.
De voorzitter:
De heer Van Nispen stond er al, maar ik wilde alleen weten
of de minister dit onderdeel over het strafrecht heeft afgerond.

Voorzitter. Dan stap ik over naar het strafrecht. Het is
belangrijk dat de huwelijkse gevangenschap strafbaar is
als vorm van dwang. Doordat het een plek heeft in ons
Wetboek van Strafrecht wordt hier een duidelijke norm
gesteld. Het geeft aan dat het dwingen van iemand anders
om in een huwelijk te verblijven door de samenleving niet
acceptabel wordt gevonden. Dat hebben we onlangs in
2013 nog eens extra onderschreven door het strafmaximum
te verhogen van ten hoogste negen maanden naar twee

Minister Dekker:
Nee, ik heb daar nog een paar dingen over. Er is ook
gevraagd naar wat we kunnen doen om aangiftes te vergemakkelijken. Daar is ongelofelijk veel aan gedaan. De politie
heeft al heel veel mogelijkheden om zo snel mogelijk en zo
laagdrempelig mogelijk melding of aangifte te doen. Dat
kan via internet, het politiebureau, telefonisch, bij een agent
op straat, bij het slachtoffer thuis, op verschillende plekken
in de wijk, noem het allemaal maar op. Ook in de bejegening

Tweede Kamer

24 april 2019
TK 79

Huwelijkse gevangenschap

79-9-9

wordt er rekening mee gehouden. Zo kan er bijvoorbeeld
worden aangeboden de aangifte door iemand van hetzelfde
geslacht te laten opnemen. Ook wordt in voorkomende
gevallen extra expertise ingezet, bijvoorbeeld in het geval
van eergerelateerd geweld.
Wat ik wel een punt vind — de heer Van Wijngaarden en
een aantal anderen wezen daarop — is hoe het precies zit
met de bekendheid van de strafbaarstelling, onder andere
bij de politie, maar ook bij andere organisaties, zoals Veilig
Thuis. Ik zou willen toezeggen om daarover met partijen
nog eens om de tafel te gaan zitten om te kijken of dit bij
iedereen voldoende op het netvlies staat, zodat mensen
niet worden weggestuurd langs de lijnen zoals ze zojuist in
het debat werden geschetst. We gaan er natuurlijk wel van
uit dat dit soort professionele instanties de wet kennen en
als iemand aangifte doet van een strafbaar feit, deze ook
wordt ontvangen.
De voorzitter:
Ik kijk naar de minister.
Minister Dekker:
Dat was mijn laatste punt op strafrecht.
De voorzitter:
De heer Van Wijngaarden?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Nog even voor alle duidelijkheid, want bij het amendement
leek er sprake van een klein misverstand betreffende de
getuige. Voor een goed begrip: met de getuigen werd uitsluitend gedoeld op de getuigen die noodzakelijk zijn voor
de totstandkoming van het illegale religieuze huwelijk. Dus
niet op getuigen in de zin van mensen die aanwezig zijn. Ik
heb al aangegeven dat ik overweeg om het bij het wetsvoorstel van de minister te gaan doen, omdat het daar misschien
wat passender is. Niettemin stel ik een schriftelijke appreciatie zeer op prijs.
Minister Dekker:
Helder.
De heer Van Nispen (SP):
De minister zei aan de ene kant dat er een duidelijke strafbaarstelling is die in 2013 is aangescherpt. Maar die gaat
over het artikel over dwang, artikel 284 WvS. Daarin staat
niet "huwelijkse gevangenschap". Ik snap dat wel en het
kan in de praktijk zo worden uitgelegd, maar in de praktijk
horen we nog steeds het probleem dat aangiften niet worden opgenomen. Het is goed dat de minister dat onder de
aandacht gaat brengen. Alleen moet ik er wel op wijzen dat
dit eerder is gebeurd. Er zijn eerdere aangenomen moties,
volgens mij uit 2013, die dit ook hebben gevraagd. De vraag
aan de minister is dan toch wat er nu voor gaat zorgen dat,
na dit debat en nadat de minister de kans heeft gehad om
dit bij de politie onder de aandacht te brengen, we niet meer
de situatie meemaken dat aangiften van huwelijkse gevangenschap niet worden opgenomen, omdat de goedwillende
agent die toevallig bij de aangifte wordt getroffen niet weet

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

dat huwelijkse gevangenschap onder dat algemene
dwangartikel valt.
Minister Dekker:
Ik kan niet beloven dat het nooit eens een keer zal gebeuren,
maar volgens mij vinden we het allemaal niet wenselijk als
het gebeurt. Soms moet je de dingen weer eens even
opfrissen. We zitten ook met de nieuwe situatie rond Veilig
Thuis, waar vrouwen met een hulpvraag nu ook terechtkunnen. We hebben vanmiddag een debat gehad over huiselijk
geweld. Ook in die plannen is alles wat te maken heeft met
ongewenste, traditionele vormen een van de punten die
we extra aandacht willen geven. In dat kader wil ik graag
kijken of al die organisaties, politie, Openbaar Ministerie,
maar ook Veilig Thuis, echt op de hoogte zijn van de
mogelijkheden die er zijn om het via het strafrecht aan te
pakken.
De heer Van Nispen (SP):
Oké. Dan was er ook nog een ander punt. De minister
benadrukt heel erg het extreme karakter van het strafrecht,
echt een ultimum remedium. Ik vraag me af of dit wel
terecht is in deze situatie. Ik snap theoretisch gezien wel
dat het in bepaalde gevallen escalerend en dus contraproductief zou kunnen werken, maar er is ook een andere kant,
namelijk: diegene die niet meewerkt aan de ontbinding van
een religieus huwelijk, maakt zich schuldig aan een strafbaar
feit en kan die situatie opheffen door mee te gaan werken
aan een religieus huwelijk. Ik heb juist uit de praktijk
begrepen dat alleen al de dreiging van het strafrecht — de
waarschuwing vanuit de politie: wat u doet, is strafbaar —
ertoe kan leiden dat het probleem wordt opgelost, omdat
die man dan denkt: nou, dan zal ik maar als de wiedeweerga
mee gaan werken aan het ontbinden van het religieus
huwelijk. Ziet de minister ook die rol van het strafrecht, en
wat kan hij met die wetenschap?
Minister Dekker:
Ik kan die redenering heel goed volgen, vandaar ook het
punt over huwelijkse dwang. Mijn opmerking aan het begin
was: kijk nou ook of je niet veel meer via het Burgerlijk
Wetboek en een aanwijzing van een rechter bij de ontbinding van het burgerlijk huwelijk überhaupt deze situatie kan
voorkomen. Via het strafrecht is er de mogelijkheid dat de
politie onderzoek kan doen en eventueel tot vervolging kan
komen. Dit is vaak een langdurig traject en daar zijn vrouwen niet altijd mee geholpen. Maar ik begrijp wel de normerende werking waar de heer Van Nispen van uitgaat in
de zin dat het wellicht ook preventief kan werken als je zegt
dat het gewoon niet mag.
De voorzitter:
Dan stel ik voor dat u verdergaat.
Minister Dekker:
Voorzitter. Dan zijn er nog wat vragen gesteld over flankerend beleid. Ik heb al iets gezegd over het actieprogramma
Geweld hoort nergens thuis, waar dit een onderdeel in is.
Daarnaast zijn er in de afgelopen periode samen met de
ministeries van Buitenlandse Zaken, OCW en SZW sessies
georganiseerd met betrokken partijen zoals de politie, het

24 april 2019
TK 79

79-9-10

Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating,
Movisie, Veilig Thuis en Femmes for Freedom. In de
komende periode worden de uitkomsten van deze sessies
verder uitgewerkt in concrete maatregelen.
Dan is er nog gevraagd wat de politiek nu precies internationaal doet. In Marokko is wetgeving ingevoerd waarmee
huwelijken, maar ook scheidingen worden erkend. Dat
vinden wij allemaal heel erg positief, denk ik. Via Buitenlandse Zaken en ambassades worden ook in andere landen
vrouwenrechten, gendergelijkheid en zelfbeschikkingsrecht
herhaaldelijk onder de aandacht gebracht. Dat zijn voor
Nederland prioritaire thema's in de gesprekken met die
landen.
De vraag is gesteld of we huwelijkse gevangenschap kunnen
betrekken bij het programma Scheiden zonder Schade. Ik
zal kijken hoe we dat in het vervolgtraject het beste kunnen
doen. Nu hebben we het ondergebracht in het actieplan
huiselijk geweld, maar er zijn natuurlijk vele raakvlakken.
De heer Van Wijngaarden had een vraag over het Landelijk
Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating en vroeg of
daar knelpunten zaten. De minister van Volksgezondheid
en de minister van Buitenlandse Zaken zijn eigenlijk met
twee knelpunten door dat knooppunt benaderd. Het ene
knelpunt betrof een tekort aan middelen in het noodfonds
van het knooppunt en het andere betrof te weinig capaciteit.
35 betrokken centrumgemeenten, die verantwoordelijk zijn
voor de financiering, worden door beide ministeries aangesproken om te kijken of er in gezamenlijkheid gekomen kan
worden tot een oplossing voor deze problemen.
Hoe verloopt de voorlichting vanuit Veilig Thuis, vroeg
mevrouw Bergkamp. Veilig Thuis heeft zowel landelijk als
per locatie een website waarop het advies en het hulpaanbod terug te vinden zijn. Daarnaast is er een campagne over
huiselijk geweld en kindermishandeling gestart, waardoor
de weg naar Veilig Thuis makkelijker te vinden is. Mensen,
vrouwen, die met huwelijkse gevangenschap te maken
hebben, kunnen via die route ergens terecht.
Mevrouw Van Toorenburg vroeg of we niet ook het gesprek
aan moesten gaan met religieuze gemeenschappen. In
Rotterdam is dat op heel lokaal niveau gedaan. Dat landelijk
doen vind ik zelf wat ingewikkelder, niet omdat ik daar niet
toe bereid zou zijn, maar omdat ik, kijkend naar de lokale
koepels, het vermoeden heb dat we het er vrij snel met
elkaar over eens zijn dat huwelijkse gevangenschap moet
worden voorkomen. Dit probleem speelt zich vaak af binnen
heel specifieke gemeenschappen, in bepaalde steden, bij
bepaalde moskeeën of bij bepaalde andere religieuze plekken. Daardoor is het voor mij ook ingewikkeld om de juiste
mensen om tafel te krijgen.

rechter terechtkunnen. Ook ontbreken waarborgen voor
vrouwen, zoals de toekenning van kind- en partneralimentatie. Het niet erkennen van een huwelijk verandert ook
niets aan het al dan niet bestaan van dat huwelijk naar het
recht in het land waar het ooit is voltrokken. Ik begrijp dat
mevrouw Van Toorenburg zegt: daarmee wit je dat eigenlijk.
Maar soms zijn het al echt volwassenen of zijn ze al wat
verder op leeftijd. Het dilemma is dat als je het niet zou
doen, je ze allerlei rechten ontneemt als ze eenmaal naar
Nederland komen.
De voorzitter:
Ja, dat was de laatste vraag? Ik kijk even rond. Mevrouw
Buitenweg stond er al eerder. Het woord is aan mevrouw
Buitenweg.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dank u wel, het was voorbij voordat ik het wist, mevrouw
de voorzitter. Ik bedoel de opmerking over wat er gebeurt
bij de consulaten en de ambassades. Eigenlijk zei de
minister: we nemen het punt mee in onze gesprekken met
de landen. Maar ik had het idee dat ik iets explicieter was
geweest in wat ik wilde. Ik wilde namelijk consulaire en
juridische bijstand van de ambassades en consulaten, voor
de mensen met een Nederlandse achtergrond die in landen
zoals Iran en Egypte strijden voor de erkenning van hun
scheiding. De vraag is: wat bieden wij deze mensen?
Minister Dekker:
Dat hangt ervan af. Als iemand bijvoorbeeld slachtoffer is
van achterlating, een Nederlands paspoort heeft en vastzit
in een vreemd land, dan kan men terecht op de ambassade
voor bijstand. Je wordt dan geholpen om vanuit die benarde
positie te kijken of je terug kunt naar Nederland. Meer in
zijn algemeenheid agenderen we het in de gesprekken die
wij voeren met verschillende landen. Mevrouw Buitenweg
wil nog een stap verder. Dan gaat het over vrouwen die in
Nederland zitten en hun scheiding erkend willen krijgen in
de landen van herkomst. Dat is iets wat op dit moment niet
gebeurt. Het zou een nieuwe taak zijn, waarvan je je moet
afvragen of je dat echt zou willen.
Laat ik het andersom zeggen. Wij hebben soms te maken
met de buitenlandse mogendheden die zich graag met
individuele gevallen in Nederland willen bemoeien. Dan
zeggen we altijd: daar zijn wij niet van gediend. Ik vraag
me dus af of dat een begaanbare weg is.

Tot slot was er de vraag over de kindhuwelijken, ook van
mevrouw Van Toorenburg. Zij vroeg hoe het nu zit met de
erkenning ervan en wat we doen als de partners meerderjarig zijn geworden. Laat mij helder zijn: kindhuwelijken
vinden wij allemaal heel erg ongewenst. Toch betwijfel ik
sterk dat het niet erkennen van die huwelijken vrouwen in
benarde posities uiteindelijk helpt. Als je het huwelijk
namelijk niet erkent zodra ze op leeftijd zijn, kan er ook niet
volgens het Nederlandse recht worden gescheiden. Dat
betekent per saldo dat deze vrouwen die tegen hun wil
vastzitten in een huwelijk ook niet een-twee-drie bij de

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik zou er helemaal geen probleem mee hebben als er op
de ambassade van Egypte mensen zitten die hun Egyptische
burgers wegwijs maken in de juridische procedures in
Nederland. Zij zouden ook kunnen aanwijzen wie een goede
advocaat is in Nederland, die men kan inhuren. Ze zouden
bijvoorbeeld ook aanwezig kunnen zijn bij de rechtbank,
zodat helder is dat er steun gegeven wordt. Dat is een vorm
van ondersteuning die ik helemaal niet zie als oneigenlijke
beïnvloeding, maar die wel een verschil kan maken. Er zijn
nu mensen die gewoon negen jaar procederen en die de
hele tijd heen en weer moeten reizen, enorm veel geld kwijt
zijn en vaak door de bomen het bos niet meer zien. De vraag
is: wat doe je voor deze Nederlanders, deze mensen met

Tweede Kamer

24 april 2019
TK 79

Huwelijkse gevangenschap

79-9-11

een Nederlandse achtergrond die hun Nederlandse scheiding erkend willen krijgen, bijvoorbeeld in hun land van
herkomst; mensen die dat nodig hebben om weer vrij te
zijn? Ik vind het wat dat betreft een wat mager antwoord
van de minister. Ik overweeg om er straks een motie over
in te dienen.
De voorzitter:
Dan ga ik naar de heer Van Wijngaarden.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik had nog twee losse punten over het bij de politie aangifte
doen. Daar willen we echt nog een stapje verder mee gaan.
Juist het gebrek aan bekendheid maakt dat het niet altijd
gemakkelijk is en op uniforme wijze gebeurt. Die signalen
zijn er wel degelijk. Mijn vraag is of de minister bereid is
om de uitkomsten van het landelijk knooppunt, waar
gesprekken gaan plaatsvinden over de knelpunten, terug
te koppelen aan de Kamer.
Minister Dekker:
Tot dat laatste ben ik zeker bereid. Over het eerste punt het
volgende. Die laagdrempeligheid wordt door twee dingen
ingegeven: de mogelijkheden die er bestaan — die zijn
volgens mij heel laagdrempelig — en de bekendheid. Ik
denk dat daar nog een wereld te winnen valt.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
De minister geeft aan dat vrouwen kwetsbaarder zijn als
we de huwelijken die zijn gesloten door kinderen niet zouden erkennen. Dat vind ik een rare redenering. We doen
het dus niet wanneer het nog kinderen zijn. Dan zou dus
dezelfde redenering opgeld moeten doen. Wat staat er dan
in de weg om alsnog te trouwen op het moment dat je vindt
dat je wel in het huwelijk moet blijven? Je kunt van mensen
toch een expliciete actie verwachten, namelijk dat ze trouwen als ze meerderjarig zijn? We kunnen toch niet maar
denken: het is misschien een beetje vervelend dat ze dan
geen geld meer krijgen en daarom erkennen we maar een
huwelijk met een meisje van 9?
Minister Dekker:
De erkenning is er nog niet als het meisje 9 is. Het is soms
ingewikkeld om te achterhalen wanneer het huwelijk heeft
plaatsgevonden. Als je dat niet erkent als de partners
inmiddels allebei volwassen zijn, kun je daarmee ook de
rechten schaden die vrouwen hebben om bijvoorbeeld te
kunnen scheiden, of het recht op alimentatie bij een scheiding. Dat is de afweging die wij maken. Daarom zeggen wij
nu: we zien onvoldoende reden om het huwelijk niet te
erkennen als ze eenmaal volwassen zijn.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Ik blijf daar moeite mee houden: alsof deze vrouwen een
positie hebben en alsof deze vrouwen netjes alimentatie
krijgen. Uiteindelijk zijn we een systeem aan het legaliseren
waarin kinderen soms met veel oudere mensen moeten
trouwen. Als ze dan 18 zijn, denken we: tja, het is een beetje
lastig om ze daarvan te bevrijden. Wat ons betreft moet
door de vrouwen een extra actie gedaan worden. Alleen

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

dan past in deze democratische rechtsstaat het vrije huwelijk.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zijn we toegekomen aan de tweede termijn
van de zijde van de Kamer. Ik geef mevrouw Buitenweg het
woord. Ik zie dat u een aantal moties heeft. Klopt dat? Het
zijn er twee. Daar zou ik mee beginnen.

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Echt?
De voorzitter:
Ja.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Mag ik wel eerst de minister bedanken?
De voorzitter:
Als u daardoor in tijdsnood komt, heb ik liever dat u de
moties indient.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dan doen we dat niet. Dank u wel, mevrouw de voorzitter.
Ik heb ten minste twee moties.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het in veel landen ontzettend moeilijk,
kostbaar en tijdrovend is om een Nederlandse echtscheiding
erkend te krijgen;
overwegende dat mensen die in een dergelijke procedure
in het land van herkomst verwikkeld zijn vaak behoefte
hebben aan consulaire, juridische en financiële steun;
verzoekt de regering een actieplan te ontwikkelen voor
consulaire en juridische steun van mensen met een
Nederlandse binding die in het buitenland hun scheiding
moeten bewerkstelligen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Buitenweg, Van
Wijngaarden, Bergkamp en Van Nispen. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 103 (35000-VI).

Motie

24 april 2019
TK 79

79-9-12

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat huwelijkse gevangenschap een schending
van mensenrechten is;
overwegende dat afspraken tussen landen om echtscheidingen te erkennen van groot belang kunnen zijn om huwelijkse gevangenschap tegen te gaan;
verzoekt de regering in overleg te treden met landen, zoals
Iran, Pakistan, Egypte en de Filippijnen, om afspraken te
maken over het vergemakkelijken van de erkenning van
Nederlandse echtscheidingen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Buitenweg, Van
Wijngaarden en Van Nispen. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 104 (35000-VI).
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dan wil ik de minister toch nog even heel hartelijk danken.
Ik weet dat dit hem oprecht iets doet en dat hij hier werkt
van maakt. Soms denk ik wel dat deze problemen nog iets
groter zijn. Ik denk dat heel veel vrouwen niet eens weten
dat ze geen religieus huwelijk mogen aangaan voor een
burgerlijk huwelijk. Ik denk dat heel veel politiemensen dit
niet weten en dat heel veel hulpverleners dit niet weten. Ik
denk dus dat de problemen vrij fors zijn. Ik denk dat we als
Kamer echt hard aan de slag moeten gaan, bijvoorbeeld
met het Burgerlijk Wetboek. Ik zie daarin de aarzeling van
de minister. Samen met de collega's zullen wij later denk
ik eigen manieren verzinnen om dat toch te doen.
Dank u wel, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Buitenweg. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Van Nispen namens de SP.

constaterende dat er nu een wet is aangekondigd waarin
geregeld wordt dat de rechter verzocht kan worden om een
rechterlijk bevel tot medewerking aan het teniet doen gaan
van een religieuze verbintenis;
van mening dat met dit voorstel van slachtoffers zelf verwacht wordt dat zij de stap naar de rechter zetten, terwijl
de norm zou moeten zijn dat iemand niet opgesloten mag
worden in een huwelijk;
constaterende dat dit voorstel mogelijk niet gaat helpen
voor de groep die geen burgerlijk huwelijk heeft gesloten
maar alleen religieus gehuwd is;
verzoekt de regering de norm in de wet op te nemen dat
partijen altijd dienen mee te werken aan de ontbinding van
een religieus huwelijk indien een van beide partijen dat
wenst,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Nispen, Buitenweg en Van Wijngaarden. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 105 (35000-VI).
De heer Van Nispen (SP):
Voorzitter. We hebben al eerder voorstellen gedaan, in 2012
en 2014. Andere collega's zijn er al veel vaker mee bezig
geweest. Ik weet dat Kamerlid Arib nog veel eerder met
deze problematiek bezig was. Kortom, we staan hier niet
voor het eerst. Ik snap wel dat de minister zegt dat we feitelijk dezelfde kant op willen en dat we de meeste vrouwen
uit het huwelijk willen bevrijden, maar er zijn wel al eerder
beloftes gedaan: over de consulaire hulp en over het verbeteren van de kennis bij politie en hulpverlening. Het is wel
frustrerend dat dat kennelijk nog onvoldoende gelukt is.
Huwelijkse gevangenschap is evident fout en strafbaar en
moet worden aangepakt: strafrechtelijk, civielrechtelijk, via
voorlichting en via de consulaten. Want de mensen die er
slachtoffer van zijn, verdienen onze steun.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Nispen. Dan geef ik nu het woord
aan mevrouw Bergkamp namens D66.

De heer Van Nispen (SP):
Voorzitter. Dan zal ik ook maar meteen beginnen met mijn
motie, ondanks het feit dat ik een gloedvol betoog had
voorbereid voor de tweede termijn.

Mevrouw Bergkamp (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb één motie.

Motie

Motie

De Kamer,

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat huwelijkse gevangenschap niet geaccepteerd kan worden omdat mensen dan onvrij zijn en in een
huwelijk gevangen en klem blijven zitten;

constaterende dat uit het onderzoek "Wel gescheiden, niet
gescheiden? Een empirisch onderzoek naar huwelijkse
gevangenschap in Nederland" van de Universiteit Maastricht
blijkt dat de mogelijkheid om een Nederlandse echtschei-

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

24 april 2019
TK 79

79-9-13

ding te laten erkennen door andere landen als oplossing
voor huwelijkse gevangenschap naar voren komt;
overwegende dat sinds 2004 een hervormd erkenningsbeleid met Marokko wordt gevoerd, waardoor de erkenning
van Nederlandse echtscheidingen door Marokko veel eenvoudiger is geworden;

overwegende dat het islamitisch huwelijk de formele positie
van de vrouw ten opzichte van haar echtgenoot sterk
reduceert;
verzoekt de regering de erkenning van islamitische huwelijken onmogelijk te maken,
en gaat over tot de orde van de dag.

verzoekt de regering om samen met landen vanwaaruit
huwelijkse dwang voorkomt, zoals deze genoemd zijn in
de onderzoeken van de Universiteit Maastricht, te streven
naar eenzelfde erkenningsbeleid als met Marokko, en de
Kamer over de voortgang hiervan eind 2019 te informeren,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Markuszower, De
Graaf en Wilders. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.

en gaat over tot de orde van de dag.

Zij krijgt nr. 107 (35000-VI).

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Bergkamp. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

Dank u wel, meneer Markuszower. Dan ga ik nu naar
mevrouw Van Toorenburg namens het CDA.

Zij krijgt nr. 106 (35000-VI).
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ik heb nog één vraag aan de minister over kindontvoering.
Het lijkt me heel goed als de minister in contact treedt met
het Centrum Internationale Kinderontvoering om het
vraagstuk toch nog eens te bespreken, met name de relatie
tussen kindontvoering, huwelijkse dwang en achterlating.
Volgens mij weten we daar nog te weinig over. Het zou
mooi zijn als we op het gebied van kindontvoering nog
meer zouden kunnen doen.
Dank u wel.

Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Voorzitter. Ik blijf worstelen met het antwoord van de
minister ten aanzien van het legaliseren van kindhuwelijken.
Ik was in mijn gedachten eerst een beetje verder, namelijk
het direct helemaal verbieden, maar ik geef de minister
toch nog de ruimte om daar iets meer onderzoek naar te
doen. Daartoe dient de volgende motie.

Motie
De Kamer,

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bergkamp. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Markuszower namens de PVV.

De heer Markuszower (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ook van mij één motie, die ik mede
indien namens de heren De Graaf en Wilders van mijn
fractie.

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat kindhuwelijken zeer onwenselijk zijn en
in Nederland nooit erkend mogen worden;
constaterende dat er in 2015 een wetsvoorstel in de Kamer
is aangenomen dat alle mogelijkheden om te trouwen voor
je 18de doet vervallen;
constaterende dat daarmee de Kamer resoluut heeft aangegeven dat er voor kindhuwelijken geen plek is in Nederland;
constaterende dat kindhuwelijken gesloten in het buitenland
wel in Nederland erkend worden indien de gehuwden ouder
zijn geworden dan 18 jaar;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

constaterende dat bij de erkenning van een dergelijk in het
buitenland gesloten kindhuwelijk niet getoetst wordt of er
sprake was van dwang bij het sluiten van het huwelijk;

constaterende dat de islam geen religie is, maar een
gewelddadige ideologie die diametraal staat tegenover de
Nederlandse rechtsorde;

verzoekt de regering te onderzoeken of niet toch kan worden
bewerkstelligd dat, al dan niet via wetgeving, kindhuwelijken gesloten in het buitenland nooit in Nederland erkend
kunnen worden,

constaterende dat in Nederland islamitische huwelijken
worden gesloten;

en gaat over tot de orde van de dag.

constaterende dat Nederland islamitische huwelijken die
in het buitenland zijn gesloten als burgerlijk huwelijk erkent;
overwegende dat met de erkenning van islamitische
huwelijken shariawetgeving wordt toegepast;

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Toorenburg
en Van Wijngaarden. Naar mij blijkt, wordt de indiening
ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 108 (35000-VI).

24 april 2019
TK 79

79-9-14

Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Ik heb dit gedaan, omdat er ook andere landen zijn die deze
discussie voeren. We zijn natuurlijk toch aan het opschuiven
in het duidelijk maken dat deze erkenningen echt schrijnende situaties met zich meebrengen. Ik wil de minister
dus vragen om nog een keer zijn blik hierop te werpen.

verzoekt de regering te komen tot een aanpak om actiever
voorlichting te organiseren richting specifieke doelgroepen
om hen te wijzen op de risico's van het sluiten van alleen
een religieus huwelijk, op de illegaliteit hiervan en op het
belang van het sluiten van een burgerlijk huwelijk indien
partijen van mening zijn dat zij willen trouwen,

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Toorenburg. Dan geef ik tot slot
het woord aan de heer Van Wijngaarden namens de VVD.

en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Van Wijngaarden (VVD):

Zij krijgt nr. 110 (35000-VI).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat belanghebbenden aangeven dat het
opnemen van aangifte wegens huwelijksdwang, huwelijkse
gevangenschap of het in strijd met de wet sluiten van een
religieus huwelijk niet altijd soepel verloopt op politiebureaus;
overwegende dat het doen van aangifte bij de politie van
belang is voor registratie en vervolging indien er sprake is
van huwelijksdwang, huwelijkse gevangenschap of het in
strijd met de wet sluiten van een religieus huwelijk;
overwegende dat handhaving van groot belang is om de
vrijheid van vrouwen te beschermen;
verzoekt de regering maatregelen te nemen die ertoe leiden
dat de kennis bij de politie over huwelijkse gevangenschap
wordt verhoogd, dat er een uniforme werkwijze komt voor
opsporing en vervolging bij situaties van huwelijkse
gevangenschap en dat de mogelijkheden om aangifte te
doen van huwelijkse gevangenschap waar mogelijk worden
verbreed,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Wijngaarden,
Buitenweg, Bergkamp, Van Toorenburg en Van Nispen.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Wijngaarden,
Buitenweg, Bergkamp en Van Nispen. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.

De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik wil de minister danken voor de betrokkenheid. Ik denk
dat we een goed inleidend debat hebben over een aantal
zaken waar we nog verder over komen te spreken. Ik wil de
minister wel oproepen om niet te krampachtig om te gaan
met de scheiding van Kerk en Staat en de vrijheid van
godsdienst. Laten we in die zin duidelijk markeren waar
voor ons de grens ligt.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van
de tweede termijn van de kant van de Kamer. Volgens mij
heeft de minister alle moties behalve de laatste. Klopt dat?
Ik hoor hem zeggen dat hij ze niet allemaal heeft en dat hij
een schorsing van vijf minuten wil.
De vergadering wordt van 21.33 uur tot 21.38 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef de minister het woord.

Minister Dekker:
Voorzitter. Er was nog één vraag van mevrouw Bergkamp,
namelijk de vraag om in gesprek met het expertisepunt dat
zich bezighoudt met kindontvoeringen te kijken of er relaties
zijn tussen een aantal van die onwenselijke fenomenen
zoals kindontvoeringen, achterlatingen en huwelijkse
gevangenschappen. Dat lijkt me geen punt. Het gaat om
verschillende fenomenen. Ze kunnen ook los van elkaar
bestaan, maar wellicht dat er ook raakvlakken zijn.

Zij krijgt nr. 109 (35000-VI).
Dan de moties. De motie op stuk nr. 103 van mevrouw
Buitenweg ontraad ik. Die vind ik te generiek. De motie
roept op om bijstand te verlenen voor echtscheidingen in
het buitenland. Dat is iets wat we in Nederland ook niet
doen, en dus ook niet in het buitenland. Althans, we zien
dat niet als een overheidstaak.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het sluiten van een religieus huwelijk
vóór een burgerlijk huwelijk verboden is;
constaterende dat de kennis hierover niet overal voldoende
bekend is;

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

Dan de motie op stuk nr. 104 over de erkenning. Daarover
kan ik het oordeel aan de Kamer laten.
Dan verzoekt de motie op stuk nr. 105 de regering de norm
in de wet op te nemen dat partijen altijd dienen mee te
werken aan de ontbinding van het huwelijk. Dat is precies
de vraag die ik ook aan de Raad van State heb voorgelegd.

24 april 2019
TK 79

79-9-15

Daar nu oordeel Kamer aan geven, zou betekenen dat ik
plotseling van gedachten ben veranderd. Dat doe ik dus
niet. Ik kan twee dingen doen: ofwel de motie ontraden,
ofwel aangeven dat de Kamer de motie wellicht kan aanhouden, want dan kunnen we het betrekken bij het debat
dat we straks voeren over de wet. Dan is er volgens mij ook
nog alle ruimte om deze discussie meer principieel te voeren, ook met de opvatting daarover van de Raad van State.
De heer Van Nispen (SP):
Ik denk dat het juist vanwege het debat dat we hierover
vandaag hebben gevoerd, goed is om te kijken wat de
Kamer hier nou van vindt en om de motie dus niet aan te
houden. Mocht de minister nou naar aanleiding van het
advies van de Raad van State met dusdanig zware argumenten aankomen dat het echt ongrondwettelijk is of juridisch
dusdanig onverantwoord om deze motie uit te voeren, dan
hebben we daar inderdaad het debat over. Maar dan heeft
de minister al wel een richting of eigenlijk een verzoek
vanuit de Kamer meegekregen.
Minister Dekker:
Dan is het helder: dan ontraad ik de motie.
Dan de motie op stuk nr. 106 van mevrouw Bergkamp. O
nee.
De voorzitter:
Jawel, de motie op stuk nr. 106.
Minister Dekker:
Is dat wel een motie van mevrouw Bergkamp? O ja. Oordeel
Kamer. Sorry.
Dan de motie op stuk nr. 107 van de heer Markuszower. Die
ontraad ik.
Dan de motie op stuk nr. 108 van mevrouw Van Toorenburg
en de heer Van Wijngaarden. Die wil ik als volgt opvatten.
Het gaat hier om onderzoek naar of het kan worden
bewerkstelligd. Feitelijk kan dat, maar er zit een soort van
wenselijkheidsvraag achter. Als ik voor u nou eens in kaart
breng wat nou de plussen en de minnen zijn en waarom
wij wat aarzelend zijn, dan kunnen we daar een inhoudelijk
debat over voeren. Als dat het onderzoek is, dan heb ik hier
geen problemen mee en kan ik de motie oordeel Kamer
geven.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Ja, en ik voeg daar dan het volgende aan toe. Kan dan ook
even gekeken worden naar landen die met hetzelfde thema
worstelen? Een kleine rechtsvergelijking is genoeg. Het
hoeft niet een enorme exegese te zijn, maar zodat we een
beetje een idee hebben.
Minister Dekker:
We gaan geen onderzoek uitzetten, maar onze eigen mensen zullen gewoon eens even bij een aantal landen waar
we ons graag aan spiegelen, gaan kijken hoe het daar is
geregeld.

Dan de motie van de heer Van Wijngaarden op stuk nr. 109
met een hele trits aan dingen die we zouden moeten doen
bij de politie et cetera et cetera et cetera. Los van een aantal
dingen die we al doen en de toezeggingen die ik al heb
gedaan, vind ik dit een wat overbodige motie. Daarom
ontraad ik de motie.
Tot slot de motie op stuk nr. 110. Daarvan zou ik zeggen:
oordeel Kamer. Mocht de Kamer ermee instemmen, dan
kan ik dit heel goed meenemen in het programma Geweld
hoort nergens thuis.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Nou hebben we net een heel debat gehad waarin duidelijk
is gewisseld dat het toch nog niet altijd even makkelijk is
om aangifte te doen bij de politie en dat het niet overal even
soepel loopt. Ik ben dus een beetje benieuwd hoe de
minister komt tot het oordeel "overbodig".
De voorzitter:
Dat gaat over de motie op stuk nr. 109.
Minister Dekker:
Ik heb een aantal toezeggingen gedaan. Met die toezeggingen is datgene wat de motie vraagt, los van een aantal
dingen die überhaupt al bestaan, al ingelost. Ik noem die
uniforme werkwijze en de mogelijkheden om aangifte te
doen. Ik heb in het debat al aangegeven dat die mogelijkheden legio zijn. Nu wordt gevraagd om dat nog eens uit te
breiden. Ik zie niet een-twee-drie in hoe we dat nou nog
verder kunnen verbreden.
De voorzitter:
De heer Van Wijngaarden tot slot.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Als de minister het zo kan uitleggen dat hij in gesprek gaat
met deze partijen, onder andere de politie, om te kijken
waar ze nog mogelijkheden zien om datgene wat ze al doen,
verder te versterken, kan hij er dan anders naar kijken?
Minister Dekker:
Dat is niet wat de motie vraagt. Dit is een enorme simplificering van de tekst van deze motie. Ik heb in het debat al
aangegeven dat ik in gesprek ga met alle partijen over hoe
het staat met de bekendheid en wat we daar nog aan kunnen doen. In de motie staan ook onderdelen waarvan ik
zeg: dat is staand beleid; ik weet niet wat ik verder moet
doen om dat te verbreden.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Dan wil ik de motie graag aanhouden.
De voorzitter:
Op verzoek van de heer Van Wijngaarden stel ik voor zijn
motie (35000-VI, nr. 109) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

24 april 2019
TK 79

79-9-16

De voorzitter:
Daarmee zijn we gekomen aan het eind van debat.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Over de ingediende moties zullen we op 14 mei stemmen.
Ik dank de minister, ik dank de Kamerleden, ik dank Femmes
for Freedom, die dit debat van dichtbij hebben gevolgd, ik
dank de medewerkers en ik dank de mensen op de publieke
tribune.

Tweede Kamer

Huwelijkse gevangenschap

24 april 2019
TK 79

79-9-17