Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 911

Bestrijding georganiseerde criminaliteit

Nr. 95

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 oktober 2014
Hierbij bied ik u het onderzoeksrapport «Ondergaan of Ondernemen» aan
van Bureau Beke aangaande het actuele beeld van afpersing van het
bedrijfsleven in Nederland1.
Aanleiding
Afpersing van bedrijven kan gepaard gaan met veel schade en financieel
en persoonlijk leed voor de slachtoffers. Naast de grote impact van dit
delict op slachtoffers brengt dit delict een risico op uitermate onwenselijke
vermenging van onder- en bovenwereld met zich mee. Dit maakt dat de
bestrijding van afpersing de voortdurende aandacht van het Ministerie
van Veiligheid en Justitie heeft.
Eerder onderzoek in 2007 wees uit dat bedrijven ondanks deze forse
impact weinig aangifte doen2. Dit maakt dat afpersing zich voor een deel
buiten het zicht van politie en justitie afspeelt. Om te zorgen dat de
bestrijding van afpersing blijft aansluiten bij de actuele verschijningsvormen is in opdracht van mijn ministerie opnieuw onderzoek uitgevoerd
met als doel de actuele stand van zaken met betrekking tot afpersing van
het bedrijfsleven in kaart te brengen. Daarnaast evalueert het onderzoek
of de aanpak die sinds 2010 is ingezet volgens plan verloopt en of de
maatregelen nog effectief zijn om het probleem van de afpersing te
kunnen bestrijden.
Samenvatting
Het aantal gevallen van afpersing is, naar de ervaring van deskundigen uit
verschillende Europese landen, de laatste jaren toegenomen. Vooral
protectie- en cyberafpersing zijn in opkomst. Bij de ontwikkeling van
protectieafpersing, de meest klassieke vorm van het delict, gaat het met
1
2

kst-29911-95
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Leiden, I. van, E. de Vries Robbé & H. Ferwerda (2007). Je bedrijf of je leven: aard en aanpak
van afpersing van het bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 95

1

name om afpersing van horecaondernemers door Outlaw Motorcycle
Gangs (OMG’s). Bij cyberafpersing gaat het om het onrechtmatig
verkrijgen van gegevens door hacken en het dreigen deze openbaar te
maken, het (tijdelijk) ontoegankelijk maken van gegevens door middel van
ransomware, of het dreigen om websites onbereikbaar te maken door
ddos-aanvallen.
De onderzoekers geven op basis van politieregistraties, rechterlijke
uitspraken en zelfrapportage een voorzichtige indicatie van de omvang
van afpersing van bedrijven in Nederland. Jaarlijks komen er gemiddeld
55 afpersingszaken ter kennis van de politie en komen gemiddeld 11
afpersingszaken voor de rechter. De verdachten van afpersing zijn relatief
vaak bekenden van het slachtofferbedrijf zoals voormalige zakenrelaties,
ex-klanten en ex-werknemers. De zelfrapportage wijst op een grotere
omvang van de problematiek: één op de tien ondernemers geeft aan in de
afgelopen vijf jaar een of meerdere malen slachtoffer te zijn geworden van
afpersing. Opvallend is dat in de zelfrapportage vooral criminele dadergroepen worden genoemd, terwijl deze dadergroepen in de politieregistraties rondom afpersing nauwelijks voorkomen. Hoewel de onderzoekers
wijzen op aanzienlijke beperkingen van de drie bronnen ten aanzien van
de inhoud, kwaliteit en representativiteit, concluderen zij dat afpersing,
zeker door criminele dadergroepen, een groter probleem voor het
bedrijfsleven vormt dan uit het aantal aangiften en rechterlijke uitspraken
blijkt.
Aan deze discrepantie liggen volgens de onderzoekers twee oorzaken ten
grondslag. In de eerste plaats is er sprake van een lage bereidheid om
aangifte te doen van afpersing. Terwijl een meerderheid van de ondernemers (87%) aangeeft de politie te zullen inschakelen in het geval zij
worden afgeperst, blijkt een veel lager percentage van de ondernemers
die slachtoffer zijn van afpersing (44%) daadwerkelijk over te gaan tot het
doen van aangifte. Slachtoffers hebben angst voor represailles van de
afpersers, vrezen imagoverlies of hebben onvoldoende vertrouwen dat de
politie de zaak zou kunnen oplossen. In de tweede plaats is er sprake van
barrières aan politiezijde. Zo stelt het rapport dat het kennisniveau van
baliepersoneel van de politie soms tekort schiet en dat afpersingszaken
daardoor soms verkeerd geclassificeerd worden of onvoldoende urgentie
krijgen.
Uit het onderzoek komt tevens naar voren dat speciaal ingerichte
voorzieningen zoals de vertrouwenslijn afpersing nauwelijks bekend zijn
bij de doelgroep. De onderzoekers doen de suggestie om naast de politie
ook andere partijen bij de signalering te betrekken. Zij noemen Kamers
van Koophandel, het notariaat, brancheorganisaties, gemeenten en het
Nationaal Cyber Security Centrum.
Naar aanleiding van ongeveer vier op de tien aangiften worden opsporingshandelingen verricht. Dat niet alle zaken worden opgepakt past bij de
realiteit dat een deel van de afpersingszaken bij een poging blijft en
vanzelf stopt. Dat betekent echter wel dat ook pogingen tot afpersing, die
eveneens strafbaar zijn, soms geen vervolg krijgen. Uit het onderzoek
blijkt dat wanneer er wél opsporingshandelingen worden verricht deze
meestal succesvol zijn. Slachtoffers ervaren de begeleiding en aanpak van
opsporingsmedewerkers over het algemeen als professioneel.
Gemiddeld vinden er jaarlijks ongeveer elf rechtszaken plaats inzake
afpersingen van het bedrijfsleven. In het merendeel van deze zaken volgt
een veroordeling van de verdachten variërend van taakstraffen tot
jarenlange gevangenisstraffen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 95

2

De politie zo snel mogelijk inschakelen blijkt een belangrijke succesfactor
voor vervolging. Op die manier heeft de politie de mogelijkheid om bewijs
te vergaren tijdens het afpersingsproces.
In 2010 hebben publieke en private partijen de handen ineen geslagen
om, onder auspiciën van het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing,
projecten te initiëren om afpersing aan te pakken of te voorkomen. Met
vijf deelprojecten is ingezet op vergroting van de kennis en weerbaarheid
van ondernemers, verbetering van de vertrouwensrelatie tussen publieke
en private partijen en verdere professionalisering bij de politie ten aanzien
van de aanpak van afpersing. De onderzoekers concluderen dat resultaten
zijn geboekt, maar dat ook een deel van de projecten onvoldoende van de
grond heeft kunnen komen. Bij het bereiken van die resultaten zijn
communicatie, structurele borging van voorzieningen en goede samenwerking cruciaal gebleken. De onderzoekers noemen in dit kader nog
enkele kansen voor de aanpak van afpersing. Hieraan geef ik samen met
het bedrijfsleven als volgt nadere invulling.
Aanpak afpersing 2014 tot 2016
In het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing zijn in december 2013
zes hoofdthema’s benoemd waar de publiek-private aanpak zich de
komende jaren op zal richten. Naast (horizontale) fraude, transportcriminaliteit, heling, mobiel banditisme en cybercriminaliteit is afpersing een
fenomeen waar de partners van het NPC de inzet duidelijk op versterken.
Met ingang van 1 januari 2015 zal de vertrouwenslijn Afpersing worden
belegd bij NL Confidential (voorheen Stichting M). Hiermee wordt een
structurele voorziening gecreëerd, waar (mogelijke) slachtoffers van
afpersing terecht kunnen voor een luisterend oor, melding van hun
slachtofferschap en handelingsperspectief voor hun specifieke situatie.
Daarnaast zal in voorkomende gevallen persoonlijke begeleiding aan het
slachtoffer worden gegeven.
Daarnaast worden in 2015 weer zogenoemde roadshows georganiseerd
door het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) waarbij
experts het lokale bedrijfsleven, het lokale bestuur en andere betrokken
partijen informeren over afpersing en met hen in gesprek gaan over het
belang van bewustwording en signalering. Uit het rapport blijkt dat deze
vormen van communicatie effectief zijn. Hierbij is het – zoals de onderzoekers ook aangeven – van belang dat ook de omgeving van ondernemers zoals familieleden, zakelijke partners en -contacten zich bewust
zijn van mogelijke signalen voor afpersing. De onderzoekers stellen dat
van groot belang is dat slachtofferschap van afpersing uit de taboesfeer
komt. Om voorgaande te realiseren wordt de komende jaren ingezet op
structurele en heldere communicatie over het fenomeen, de vertrouwenslijn en handelingsperspectieven. Hier zie ik ook een belangrijke rol
weg gelegd voor het (georganiseerde) bedrijfsleven en zal daarom
gezamenlijk met betrokken partijen in het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing (NPC) – waaronder het georganiseerde bedrijfsleven –
concrete acties formuleren met betrekking tot de communicatie en
bewustwording van ondernemers. Het georganiseerde bedrijfsleven zal
hun diverse communicatiekanalengericht inzetten en waar mogelijk
gebruik maken van free publicity. Omdat afpersing meerdere vormen
kent, zullen vorm, inhoud en boodschap zorgvuldig worden afgestemd op
de verschillende doelgroepen binnen het bedrijfsleven. De algemene
boodschap aan (potentiële) afpersers is echter helder: «afpersing pikken
we niet».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 95

3

In het onderzoek worden Outlaw Motorcycle Gangs genoemd als
dadergroep die in eerder onderzoek met betrekking tot afpersing van het
bedrijfsleven niet naar voren is gekomen. OMG’s vormen in het algemeen
een bedreiging van de openbare orde en de veiligheid en maken zich
schuldig aan georganiseerde criminaliteit en ondermijning of normoverschrijdend gedrag, waaronder ook afpersing. De aanpak van OMG’s heeft
zodoende een hoge prioriteit bij het OM en de politie. Samen met het
lokale bestuur, de Belastingdienst, FIOD en het Landelijk Informatie en
Expertisecentrum (LIEC) en de Regionale Informatie en Expertisecentra
(RIEC’s) zijn deze partijen intensief aan de slag om deze problematiek
integraal aan te pakken.
In een voortgangsbrief3 d.d. 20 juni 2014 heb ik u geïnformeerd over de
resultaten van de aanpak van OMG’s, waaronder strafrechtelijke
vervolging, het sluiten van clubhuizen en een pilot van Meld Misdaad
Anoniem (M.) in de horeca. Er is voor deze pilot voor de horeca gekozen,
omdat daar specifiek sprake is van protectieafpersing door onder andere
OMG’s en er schroom bestaat om met de politie te spreken over de
praktijken of daarvan aangifte te doen uit angst voor represailles. De pilot
vond plaats in 2 gemeenten (Arnhem en Alkmaar/Heerhugowaard) met als
doel meer strafrechtelijke onderzoeken en integrale handhavingsacties ten
aanzien van outlawbikers te starten, door meer meldingen en aangiften te
bewerkstellingen van onder andere intimidatie, bedreigingen, geweld,
afpersing, opiumwetdelicten, witwassen en wapenhandel. Het delen van
informatie en kennis tussen gemeente, politie, OM en lokale – al dan niet
getroffen – ondernemers is daarbij cruciaal.
De evaluatie van de pilot wordt op dit moment afgerond en ik kijk uit naar
de resultaten.
Naast het specifieke slachtofferschap in de horeca, geldt dat vormen van
cyberafpersing als ransomware en cryptoware volgens het onderzoek
steeds vaker voorkomen. Ook het vierde Cyber Security Beeld Nederland
(CSBN4) van 10 juli 20144) benoemt de opkomst van ransomware en
cryptoware. Het CSBN4 signaleert ook dat cybercrime vaak internationaal
van aard is en veelal in georganiseerd verband wordt gepleegd. In de
tweede Nationale Cyber Security Strategie van 28 oktober 20135 is de
bestrijding van cybercrime één van de hoofddoelstellingen. De strategie
bevat onder meer actiepunten voor versterking van de wetgeving, de
capaciteit voor onderzoek en het intake- en registratieproces van
aangiften. Dat sluit aan op het signaal uit het onderzoek dat er behoefte is
aan meer capaciteit voor de opsporing als het gaat om cyberafpersing.
De politie heeft de afgelopen jaren stevig geïnvesteerd in het Team High
Tech Crime, dat dit jaar groeit naar een omvang van 119 vte. De aanpak
van ransomware is voor het team een prioriteit. De politie werkt nauw
samen met de financiële sector in de Electronic Crime Task Force (ECTF),
onder meer om gezamenlijk nieuwe werkwijzen van criminelen te
onderkennen en kennis te delen om tot een effectieve aanpak te komen.
De capaciteit en kennis op het gebied van cybercrime wordt ook in de
regionale eenheden verder ontwikkeld. Door de versterking van de
digitale expertise op regionaal niveau wordt een kwaliteitsslag gemaakt
en kan het Team High Tech Crime zich meer toeleggen op nieuwe en
technologisch geavanceerde werkwijzen van criminelen. Deze lijn wordt
onderstreept in de afspraken die ik heb gemaakt met de regioburgemeesters, het college van procureurs-generaal en de politie in de
Veiligheidsagenda 2015–2018, waarover ik uw Kamer per brief op
3

Kamerstuk 28 684, nr. 407
Kamerstuk 26 643, nr. 322
5
Kamerstuk 26 643, nr. 291
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 95

4

16 september jl. heb geïnformeerd6. Het aantal cybercrime onderzoeken
stijgt naar 360 in 2018 en er worden meer complexe zaken aangepakt,
tenminste 50 in 2018.
De onderzoekers merken bovendien op dat er behoefte is aan een beter
aangifteproces als het gaat om afpersing. In mijn brief d.d. 20 november
20127 heb ik uw Kamer al geïnformeerd over de maatregelen die ik neem
ten aanzien van de verbetering van de aangifte in het algemeen. Binnen
de politie zal bovendien het landelijk netwerk van deskundigen op het
gebied van afpersing worden versterkt. Het herkennen van signalen van
afpersing van ondernemers zal ook beter onder de aandacht worden
gebracht bij intakemedewerkers, wijkagenten en meldkamermedewerkers
van de politie. Anderzijds zal de aangiftebereidheid van getroffen
ondernemers – bij voorkeur in een vroeg stadium – flink moeten
toenemen. Zo snel mogelijk melding maken van mogelijke afpersing is
een belangrijke succesfactor voor opsporing en vervolging. Het vergroten
van de aangiftebereidheid zal een belangrijk onderdeel zijn van de
informatie en communicatie richting ondernemers.
De bovengenoemde wijzen van aanpak worden concreet uitgewerkt in een
gezamenlijk publiekprivaat plan van aanpak onder het NPC. Dat betekent
dat betrokken partijen als het (georganiseerde) bedrijfsleven, politie en
OM en mijn Ministerie actief participeren in het aanpakken en terugdringen van afpersing en de kwalijke gevolgen daarvan.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

6
7

Kamerstuk 28 684, nr. 412
Kamerstuk 29 628, nr. 340

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 95

5