Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

32 793

Preventief gezondheidsbeleid

Nr. 705

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT EN VOOR LANGDURIGE ZORG EN SPORT EN DE
STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 december 2023
Vanwege de vervroegde verkiezingen brengt het RIVM een vooruitblik uit
op de Volksgezondheid Toekomstverkenning 2024, getiteld «Opgaven
voor volksgezondheid en zorg op weg naar 2050». Hiermee komt de
kennis en inhoud die al gereed is beschikbaar voor alle partijen. Voor de
zomer van 2024 verschijnt de complete Volksgezondheid Toekomst
Verkenning (VTV), die verdere duiding en cijfers zal bevatten. Met deze
brief bieden wij u dit rapport aan en schetsen kort de opgaven die het
RIVM neerlegt voor 2050, gevolgd door een beknopt overzicht van
mogelijk beleid en de relatie met de eerder gesloten akkoorden.
Gezondheid is belangrijk voor de kwaliteit van leven van alle Nederlanders en voor het functioneren van onze maatschappij als geheel.
Mensen met een goede gezondheid ervaren een hoger welzijn, zijn
actiever, ondernemen makkelijker dagelijkse activiteiten. Een gezonde en
actieve bevolking heeft bovendien een hogere arbeidsproductiviteit en
arbeidsparticipatie, betere onderwijsprestaties en ziet meer naar elkaar
om. Zo draagt gezondheid positief bij aan de levenskwaliteit in de
samenleving. En omdat niet iedereen dezelfde kansen heeft op een
gezond leven, is er een blijvende inzet nodig voor de kwetsbaren in onze
samenleving.
De vooruitblik van het RIVM maakt duidelijk dat onze gezondheid in 2050
wordt bepaald door de keuzes die we als samenleving de komende jaren
maken. Deze keuzes zullen bepalend zijn voor de gezondheid van onze
jeugd, ouders, ouderen, mantelzorgers en arbeidskrachten in 2050. Hierbij
staan drie uitdagingen centraal: de gezondheid van alle mensen, goede
zorg en ondersteuning en een gezonde leefomgeving.

kst-32793-705
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 793, nr. 705

1

RIVM signaleert drie opgaven voor 2050: de gezondheid van alle
Nederlanders, goede zorg en ondersteuning en een gezonde
leefomgeving
De gezondheid van alle Nederlanders
Het RIVM laat in haar rapport zien dat overgewicht en bewegingsarmoede
naar verwachting meer en meer gaan voorkomen. Dit zien we bij de
mensen die nu 50–67 jaar zijn en in 2050 ca. 75 jaar en ouder zijn en bij
onze toekomstige beroepsbevolking, ouders en mantelzorgers; de huidige
jeugd van 12 tot 24 jaar die dan ca. 40 jaar en ouder is. Mede door
overgewicht en bewegingsarmoede is er in 2050 in de maatschappij een
verhoogd risico op diabetes, kanker en gewrichtsproblemen. Vooral
ouderen zullen in 2050 meerdere gezondheidsproblemen tegelijkertijd
hebben, waardoor de vraag naar complexe zorg toeneemt. Daarnaast blijft
de mentale gezondheid van de 40-plussers in 2050 onder druk staan als
gevolg van de mentale problemen die we nu bij jongeren zien. Het RIVM
benoemt daarbij ook het alcohol- tabaks- en middelengebruik onder
jongeren als blijvend aandachtspunt.
Goede zorg en ondersteuning
In 2050 lijken meer mensen zorg en ondersteuning nodig te hebben. Dit is
volgens het RIVM niet alleen het gevolg van de hiervoor genoemde
ontwikkelingen, maar ook omdat de bevolking ouder is geworden. Veel
mensen blijven langer zelfstandig wonen en hebben daar hulp en een
netwerk bij nodig. Tegelijkertijd signaleert het RIVM dat het aanbod van
professionele zorg en ondersteuning en mogelijke mantelzorgers afneemt,
met als gevolg dat we voor keuzes over kwaliteit en toegankelijkheid
komen te staan. Met daarbij de waarschuwing dat de inzet van mantelzorgers risicovol is, omdat er aanwijzingen zijn dat deze groep op langere
termijn te maken krijgt met een verminderde mentale gezondheid.
Een gezonde leefomgeving
Het RIVM geeft aan dat de kans op infectieziekten toeneemt, doordat
Nederland opwarmt, waarmee infectieziekten uit warmere gebieden ook
kunnen gaan voorkomen in Nederland (bijv. het Westnijlvirus). Dit is
vooral een risico voor ouderen, kinderen en zwangere vrouwen. Ten slotte
krijgen we in Nederland meer te maken met hittegolven en een langer
pollenseizoen. Het RIVM spreekt de verwachting uit dat de gezondheid in
2050 per saldo kan verbeteren als bij de klimaataanpak, de veranderingen
in de ruimtelijke inrichting en de energietransitie ook rekening wordt
gehouden met de effecten op onze gezondheid. Het is dan wel belangrijk
om bij de (her)inrichting de gezondheidsrisico’s in de leefomgeving te
minimaliseren.
Ten slotte wijst het RIVM erop dat mensen die in financiële onzekerheid
leven vaak te maken hebben met een combinatie van een minder goede
gezondheid en ongunstige woon-, werk en leefomstandigheden. Deze
bestaansonzekerheid en gezondheidsachterstand zal aandacht blijven
vragen.
Reactie met mogelijke versterkingen van het gezondheidsbeleid
Het rapport van het RIVM drukt ons nogmaals met de neus op de feiten
dat in de toekomst meer zorg en ondersteuning nodig zal zijn. Wij vinden
gezondheid waardevol en onontbeerlijk is dan integraal preventiebeleid,
goede zorg en ondersteuning. Om een gezonde bevolking te bereiken in
2050 is een breed pakket van diverse maatregelen nodig. Het is aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 793, nr. 705

2

volgende kabinet om hierover te besluiten. Met het Integraal Zorgakkoord
(IZA), het Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) en het
Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) is reeds ingezet op een
gezonde(re) bevolking en op het voorkomen van zorg.
Structurele inzet op preventie
Ten eerste is om onze gezondheid blijvend te bevorderen een structurele
inzet op preventie belangrijk, zodat bestaande activiteiten kunnen worden
gecontinueerd. Het gaat onder meer om het stimuleren van sport en
bewegen, het beter beschermen van de gezondheid en het verbeteren van
de mentale gezondheid. Daarbij past ook inzet op kosteneffectieve
maatregelen die (verder) ingrijpen op de prijs, de beschikbaarheid en de
marketing van alcohol en tabak en programma’s die zich richten op
middelengebruik en mentale gezondheid. Op deze manier wordt
ongezond, verslavend gedrag voorkomen en de mentale gezondheid
onder jongeren versterkt.
Brede en integrale aanpak ook buiten het gezondheidsdomein
Ten tweede benoemt het RIVM het belang van een brede en integrale
aanpak, die verder reikt dan het gezondheidsdomein («Health in all
Policies»). Met IZA, WOZO en GALA zijn door ons al belangrijke stappen
gezet om deze noodzakelijke domein overstijgende aanpak op lokaal en
nationaal niveau verder te brengen. Dit is niet vanzelfsprekend en zal ook
de komende jaren vragen om een gezamenlijke inzet en commitment van
partijen, binnen en buiten het zorgdomein en van het Rijk en gemeenten.
Onze gezondheid wordt immers beïnvloed door veel verschillende
factoren zoals de leefomgeving, de buurt waar je woont, het type werk dat
je verricht, maar bijvoorbeeld ook de luchtkwaliteit en de sociale
omgeving.
Gezond eten en bewegen
Ten derde vinden wij het belangrijk om de balans tussen verleiding, vrije
keuze en weerbaarheid waar het gaat om teveel ongezond eten en te
weinig bewegen te verbeteren. Deze balans kan met het oog op een
gezonde bevolking verder worden verbeterd met ondersteunende
maatregelen vanuit het Rijk. Voorbeelden zijn: het wettelijk beperken van
marketing van ongezonde voeding, het creëren van een bevoegdheid voor
gemeenten om via het vestigingsbeleid te sturen op het voedselaanbod,
prijsmaatregelen, het voortzetten van gezonder maken van het voedingsaanbod in ziekenhuizen, scholen, bedrijven en sportfaciliteiten, én het
productaanbod buiten de schijf van vijf te verbeteren via bijvoorbeeld
suiker- en zoutreductie of aanpassing van de portiegrootte.
Gezonde leefomgeving
Ten vierde vraagt het RIVM aandacht voor gezondheidsschade vanuit de
leefomgeving en het veranderende klimaat. Hierop is al inzet vanuit het
GALA en de Green Deal Duurzame Zorg. Om hier in de toekomst verder
op te kunnen acteren kan gedacht worden aan zowel een verbeterde
signalering van dreigingen als aan maatregelen waarmee bestuurders
kunnen ingrijpen. Mogelijkheden zijn het live monitoren van pollen, een
versterkte adviesrol van de GGD’en ten behoeve van de bescherming van
omwonenden bij industriegebieden, het expliciet meewegen van effecten
op de gezondheid voordat veranderingen in de omgeving plaatsvinden,
herinrichting van de leefomgeving ook te bezien als noodzakelijk
randvoorwaarde voor Langer Thuis wonen en als aanmoediging tot meer
bewegen, spelen van kinderen en ander gezond gedrag, het actualiseren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 793, nr. 705

3

van het Nationaal Hitteplan en door ook na 2025 te blijven inzetten op
huidkankerpreventie.
Zorg en ondersteuning voor ouderen
In de vijfde plaats is het nodig om door te gaan met het voorbereiden op
een samenleving waar meer ouderen leven en wonen, zoals we doen met
WOZO, want er zal meer ouderdomsziekten gaan voorkomen en meer
ondersteuning en zorg worden gevraagd. Het RIVM benoemt de draagkracht (mentale gezondheid) van de mantelzorger én de inzet op preventie
in de jongere jaren om het aantal ouderdomsziekten te verlagen als
belangrijk aandachtspunt. Naar de toekomst toe blijft het dan cruciaal om
door te gaan met het organiseren van ondersteuning en zorg in de buurt,
zodat ouderen in de eigen omgeving kunnen blijven leven en wonen.
Opties hiervoor zijn: meer zorggeschikte zorgwoningen voor ouderen, één
duidelijk aanspreekpunt voor zorg en ondersteuning in de wijk, meer
inzetten op vroegtijdige ondersteuning van mensen met dementie, een
herziening van de verhoudingen tussen formele en informele zorg met
oog voor draagkracht van de mantelzorger, het beschikbaar houden van
een gespecialiseerde setting waar zorg en wonen in samenhang wordt
geboden voor complexe zorgvragen en het structureel inzetten op
preventie van ouderdomsziekten, waaronder dementie.
Infectieziektebestrijding
Ten slotte signaleert het RIVM een mogelijke toename van (nieuwe)
infectieziekten, die de zorg- en ondersteuningsvraag vanuit ouderen en
mensen met een kwetsbaar immuunsysteem complexer kan maken. Er
wordt al gewerkt aan een betere bescherming tegen infectieziekten en een
versterking van het vaccinatiebeleid. Het gaat dan om het beleidsprogramma pandemische paraatheid én het structureel versterken van de
infectieziektenbestrijding bij het RIVM en ketenpartners. Met de vaccinatievoorziening voor volwassenen wordt de uitvoering van de vaccinatiezorg, ook bij een pandemie, vereenvoudigd. Eerder is met uw Kamer
gesproken over de problemen met invoering en bekostiging van nieuwe
vaccinaties om de verspreiding van infectieziekten tegen te gaan. Het is
aan een volgend kabinet om hier een besluit over te nemen.
Tot slot
De vooruitblik van het RIVM naar Nederland in 2050 maakt duidelijk, dat
als we een gezonde bevolking nastreven, we niet kunnen wachten met het
zetten van volgende stappen. Het is aan volgende kabinetten om
Nederland naar 2050 te leiden en een pad te vinden waarbij de jeugd van
vandaag gezond ouder wordt, ouderen in gezondheid kunnen leven en
kwetsbaren perspectief op een gezond leven hebben. In deze brief zijn
verschillende beleidsmogelijkheden benoemd zonder verdere prioritering.
Het kiezen voor het duurzaam versterken van de gezondheidsbescherming
en -bevordering en inzet op zorg en ondersteuning is onzes inziens een
effectieve aanpak om dit te bereiken.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers
De Minister voor Langdurige Zorg en Sport,
C. Helder
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. van Ooijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 793, nr. 705

4