Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 293

Renovatie Binnenhof

Nr. 82

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 15 juli 2019
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties over de brief van 21 mei 2019 over de reactie op
verzoek commissie over nadere informatie over de voortgang van de
renovatie van het Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 78), over de brief van
22 mei 2019 over de reactie op de moties over de renovatie van het
Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 76) en over de brief van 12 juni 2019
over de voortgang van de renovatie van het Binnenhof (Kamerstuk 34 293,
nr. 77).
De vragen en opmerkingen zijn op 18 juni 2019 aan de Staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van
12 juli 2019 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De griffier van de commissie,
Roovers

kst-34293-82
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de reactie op de bij het VAO renovatie Binnenhof ingediende moties
(Kamerstuk 34 293, nr. 76) en de brief aan mevrouw Arib met daarin
nadere informatie over de voortgang van de renovatie van het Binnenhof
(Kamerstuk 34 293, nr. 78). Zij danken de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor deze nadere informatie. De leden
van de VVD-fractie willen graag nog een aantal vervolgvragen stellen en
een aantal opmerkingen maken.
De leden van de PVV-fractie hebben nog diverse vragen en opmerkingen
over de voorliggende brieven inzake de renovatie van het Binnenhof.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van
21 mei jl. aan de voorzitter van de Tweede Kamer inzake de renovatie van
het Binnenhof. Zij hebben daarover nog enkele vragen.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brieven omtrent de renovatie van het Binnenhof en willen de regering nog
enkele vragen voorleggen.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met interesse kennisgenomen van de brieven van de Staatssecretaris over de voortgang van de
renovatie van het Binnenhof. Deze leden hebben zich de afgelopen tijd
soms verbaasd over de gang van zaken rondom dit renovatieproces en
hebben zorgen over de verdere voortgang. Via deze weg willen de aan het
woord zijnde leden een aantal vragen aan de regering stellen.
De leden van de ChristenUnie-fractie danken de Staatssecretaris voor de
toegekomen stukken en hebben kennisgenomen van de inhoud daarvan.
Deze leden zien het Binnenhof als een prachtig en bijzonder complex dat
het waard is om gekoesterd te worden. Zij hechten er dan ook belang aan
dat dit op een goede en toekomstbestendige manier gebeurt. Tegelijkertijd
zien deze leden dat er al in de (relatieve) beginfase van het project veel
onrust en onduidelijkheid is over met name de governance van het
project. De stap naar een meer openbare informatiedeling is een
belangrijk signaal om deze onduidelijkheid weg te kunnen nemen.
Openbaarheid
De leden van de VVD-fractie lezen in de brief van 22 mei jl. dat het proces
gediend is bij openheid en de uitwerking van de motie die daartoe
oproept (Kamerstuk 34 293, nr. 67). Deze leden zouden hier graag meer
inzicht in willen hebben. Vanaf wanneer geldt de openbaarheid? De
opdrachten aan het bedrijfsleven zijn als geheim gekwalificeerd. Kan de
Staatssecretaris toezeggen op vitale punten wel informatie met de Kamer
te delen, met name als het gaat om het borgen van het teamwork tussen
de architecten? De leden van de VVD-fractie verzoeken om een samenvatting van de daarvoor relevante condities in het contract.
In de brief van 8 april jl. (Kamerstuk 34 293, nr. 54) stond in de planning
voor het derde kwartaal van 2019: «Sluiten van overeenkomsten met
aannemers. De renovatieaannemers worden betrokken bij het verder
uitwerken van het ontwerp»». Op de website van het Rijksvastgoedbedrijf
staat bij eind 2019: «»Het Rijksvastgoedbedrijf selecteert de partijen die de
renovatiewerkzaamheden gaan uitvoeren.»». De leden van de VVD-fractie
ontvangen graag een nadere verklaring c.q. duiding hiervan. Klopt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

2

planning, zoals gedeeld met de Kamer op 8 april en op de website van het
Rijksvastgoedbedrijf staat, nog? Klopt het dat er nog geen bindende
afspraken met het bedrijfsleven zijn gemaakt? Graag krijgen de leden van
de VVD-fractie een reactie van de Staatssecretaris.
De leden van de CDA-fractie hebben met instemming geconstateerd dat
de motie Ronnes c.s. (Kamerstuk 34 293, nr. 67), inzake het beleid van
openbaarheid van stukken drastisch zal worden aangepast.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de visie van de
Staatssecretaris dat ten aanzien van het geheim verklaren van de
opdrachten aan het bedrijfsleven meer transparantie niet mogelijk is. Deze
leden onderschrijven dat het aantal marktpartijen dat kennis draagt van
gevoelige informatie van het Binnenhof zo beperkt mogelijk moet zijn en
blijven.
De leden van de CDA-fractie zien graag dat periodiek wordt gerapporteerd
in welke mate MKB-bedrijven worden ingeschakeld bij de renovatie en de
uitvoering van de motie Ronnes c.s. (Kamerstuk 34 293, nr. 68).
De leden van de D66-fractie zijn content dat de Staatssecretaris als
uitgangspunt «openbaar, tenzij» hanteert in het verdere proces van de
renovatie van het Binnenhof. Zij constateren echter ook dat er op enkele
onderwerpen uitzonderingen gelden in het uitgangspunt, en hebben
enkele vragen hierover. De leden van de D66-fractie vragen zich af welke
items op de rubriceringslijst momenteel onder een van de drie uitgesloten
categorieën van openheid vallen. Daarnaast vragen zij zich af of de
geactualiseerde rubriceringslijst met de Kamer kan worden gedeeld?
Ten aanzien van de vertrouwelijkheid van reeds verstrekte opdrachten valt
het de leden van de D66-fractie op dat het aanpassen van het staande
beleid ertoe zou leiden dat het selectieproces voor de aannemers opnieuw
dient plaats te vinden. De leden vragen zich af wat de reden hiertoe is, en
op welke wijze de Kamer van de Staatssecretaris inzicht kan krijgen in de
inhoud en uitvoering van dergelijke opdrachten.
Ten aanzien van de geheimhouding zijn de leden van de fractie van
GroenLinks van mening dat in principe alle documenten openbaar zouden
moeten zijn, tenzij een dringende reden van bijvoorbeeld veiligheid zich
hiertegen verzet. Deze leden zijn benieuwd naar de acties die de Staatssecretaris recentelijk heeft ondernomen om de Kameruitspraken op dit
terrein op te volgen. Ter verdere achtergrond van dit vraagstuk zouden
deze leden graag nog eens precies uiteengezet willen zien hoe en waarom
destijds besloten is om tot de ruime geheimhouding over te gaan. Welke
lessen trekt de Staatssecretaris hieruit? Hoe zou bij toekomstige trajecten
volgens hem moeten worden gehandeld? En klopt het, zo vragen deze
leden, dat bij de verbouwingen van het parlementen in Duitsland,
Engeland en Oostenrijk in principe wel alle documenten openbaar zijn
gemaakt tenzij de documenten betrekking hebben op de beveiliging van
de gebouwen? Kan de Staatssecretaris aangeven wat het verschil is
tussen een verbouwing van het Nederlandse parlement en de verbouwing
van de parlementen in de genoemde andere landen en waarom in
Nederland er meer vertrouwelijkheid nodig zou moeten zijn? Kan de
Staatssecretaris bij de beantwoording van deze vraag ook het belang van
zo maximaal mogelijke publieke verantwoording betrekken?
De leden van de fractie van de ChristenUnie danken de Staatssecretaris
dan ook voor zijn bereidheid meer transparantie te tonen, tegelijkertijd
zien zij ook dat dit, waar het bijvoorbeeld de opdrachten aan het bedrijfsleven betreft, lastig is. Deze leden vragen de regering of in de afweging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

3

rondom ontsluiting van informatie, ook nadrukkelijk de mogelijkheid
wordt meegenomen om gedeeltes van stukken openbaar te maken,
wanneer specifieke informatie of namen niet openbaar kunnen worden
gemaakt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie lezen met instemming dat het
midden- en kleinbedrijf wordt ingeschakeld bij de renovatie. Zij vragen de
regering of deze bereid is de resultaten van de bevorderingen op dit punt
op gezette tijden in de rapportage mee te nemen.
Renovatiekosten
De leden van de VVD-fractie stellen het op prijs dat er tegemoet wordt
gekomen aan de motie Middendorp/Van Eijs (Kamerstuk 34 293, nr. 66) en
dat er inzicht wordt gegeven in de financiën van de renovatie via de
voortgangsrapportage die twee maal per jaar zal verschijnen en bij
majeure ontwikkelingen tussentijds. Het budget voor de renovatie, € 475
miljoen (prijspeil 2015) wijzigt niet, zegt de Staatssecretaris, behoudens de
eerder genoemde disclaimers: indexatie marktspanning, extra eisen
duurzaamheid, extra eisen veiligheid en technische uitvoeringsrisico’s.
Het gaat de leden van de VVD-fractie juist om meer kwantitatief inzicht in
deze posten. Kan de Staatssecretaris dat geven? Zo nee, wanneer
verwacht hij dat wel te kunnen geven?
Een specifiek onderdeel van het renovatiebudget betreft de
niet-huisvestingskosten van de gebruikers. De oplossing, zo schrijft de
Staatssecretaris, is gevonden door maatwerk binnen de regeling uit 1991
toe te passen. Dit maatwerk houdt in dat alle zaken die aard en nagelvast
zijn en met de renovatie te maken hebben, inmiddels opgenomen zijn in
het budget van het Rijksvastgoedbedrijf RVB). Het budget voor de
renovatie, € 475 miljoen (prijspeil 2015), wijzigt hiermee niet. Maakten
deze kosten al deel uit van het oorspronkelijke budget? Wat betekent het
opgenomen zijn in het RVB budget? Wat is er opgenomen in het RVB
budget? De leden van de VVD-fractie krijgen graag een reactie van de
Staatssecretaris.
De leden van de PVV-fractie lezen in de brief van 22 mei: «Het budget voor
de renovatie, € 475 mln. (prijspeil 2015), wijzigt niet, behoudens de eerder
in mijn basisrapportage van 29 maart 2018 genoemde disclaimers:
indexatie marktspanning, extra eisen duurzaamheid, extra eisen veiligheid
en technische uitvoeringsrisico’s.» Deelt de Staatssecretaris de mening
dat de door hem genoemde «indexatie marktspanning» geen disclaimer
is, maar volledig in lijn der verwachting ligt? Deelt hij dan ook de mening
dat het tegenstrijdig is dat het budget niet zou wijzigen, zo vragen de
leden van de PVV-fractie.
Hoeveel zal het vastgestelde budget worden overschreden als gevolg van
de te verwachten «indexatie marktspanning»?
Welke «extra eisen duurzaamheid» en «extra eisen veiligheid» verwacht
de Staatssecretaris en welke kosten brengt dit met zich mee?
Wat zijn «technische uitvoeringsrisico’s»? Kun hiervan voorbeelden
worden gegeven?
De leden van de PVV-fractie vragen of de genoemde disclaimers niet
onder de post «onvoorziene kosten» als onderdeel (20%) van het
vastgestelde budget vallen? Zo nee, onder welke post vallen zij wél, en
waarvoor is dan de post «onvoorziene kosten» bedoeld? Kunnen hiervan
voorbeelden worden gegeven?
De leden van de CDA-fractie hebben goede nota genomen van het
uitgangspunt dat de renovatie van het Binnenhof uitgevoerd dient te
worden binnen het daarvoor beschikbare budget van € 475 mln. (prijspeil

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

4

2015). Ook delen zij het uitgangspunt dat dit budget niet wijzigt,
behoudens indexatie, extra eisen duurzaamheid, extra eisen veiligheid en
technische uitvoeringsrisico’s. Graag vernemen zij hoe die extra kosten
beheerst worden, op welke wijze de Kamer daarover wordt geïnformeerd
en hoe de besluitvorming daarover gaat plaats vinden.
De leden van de D66-fractie zijn bezorgd om te constateren dat er mogelijk
enkele facetten zijn die druk op het budget van de verbouwing leggen.
Deze leden vragen zich daarbij af wanneer de Staatssecretaris – cf.
aankondiging van 27 februari jl. – inzicht kan verschaffen over de mate
waarin de huidige marktspanning druk op de financiële budgetten plaatst.
Zij vragen de Staatssecretaris wanneer dit inzicht er nog niet is, in welke
orde van grootte de potentiele financiële risico’s liggen. Kan een nadere
duiding worden gegeven wat er onder het concept marktspanning wordt
verstaan?
De leden van de D66-fractie vinden het opvallend dat er door maatwerk
een wijze is gevonden om de niet-huisvestingskosten op te nemen in het
budget van het RVB. Zij vragen de Staatssecretaris of hij nader in kan
gaan op de (verwachte) hoogte van deze niet-huisvestingskosten, en
vragen om een nadere uitleg over het toegepaste maatwerk binnen de
regeling van 1991.
De leden van de fractie van de ChristenUnie maken zich zorgen over de
toereikendheid van het budget van € 475 miljoen, temeer daar dit is
gebaseerd op het prijspeil van 2015. Kan de Staatssecretaris al aangeven
hoe dit budget zich verhoudt tot het huidig prijspeil, zo vragen deze leden.
Voortgang voorontwerp
De leden van de VVD-fractie lezen dat afronding van de voorontwerpfase
vóór 1 juli 2019 een kritiek tijdpad is. Verwacht de Staatssecretaris deze
datum te halen en heeft hij met de inmiddels aangestelde procesvoorzitter, de heer Alexander Pechtold, afspraken over dit tijdpad gemaakt?
Wat zal de taak van de heer Pechtold precies zijn? Zal de heer Pechtold
rapporteren? Zo ja, aan wie? Wat is de invloed van het aanstellen van een
procesvoorzitter op het tijdpad?
In de aan de orde zijnde brieven wordt voorgesteld, mocht de geschetste
aanpak niet lukken, een onafhankelijke derde aan te stellen. De leden van
de VVD-fractie merken op dat dit voor hen een ingrijpende procesoptie is,
die nu, gelet op de beschikbare informatie, niet goed te overzien is. Op
welk moment en op welke basis zou de onafhankelijke derde dan starten?
Hoe wordt de Kamer geïnformeerd als inderdaad overwogen wordt tot het
aanstellen van een onafhankelijke derde? Graag krijgen de leden van de
VVD-fractie een reactie van de Staatssecretaris.
De leden van de D66-fractie zijn content met het voornemen van de
Staatssecretaris om voor 1 juli de voorontwerp-fase (VO) af te ronden. Zij
vragen zich af wat de stand van zaken is omtrent de vijf in de brief
genoemde mijlpalen? Daarnaast hebben zij geconstateerd dat het
contractwerk met de heer De Bruijn nog niet is afgerond. De leden van de
D66-fractie vragen de Staatssecretaris wanneer naar verwachting deze
contractbesprekingen zijn afgerond, en wat eventuele vertraging hierbij
zou betekenen voor het proces van het afronden van het VO voor 1 juli.
De leden van de fractie van GroenLinks zijn benieuwd naar de actuele
stand van zaken ten aanzien van het definitieve ontwerp. Gaat het de
Staatssecretaris lukken om dit ontwerp tijdig af te ronden en aan de
Kamer te sturen? Ook zouden de leden van de fractie van GroenLinks
graag het precieze tijdspad vanaf 1 juli tot aan het einde van de renovatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

5

(nogmaals en eventueel geactualiseerd) ontvangen. Kan de Staatssecretaris in deze planning ook aangeven waar de potentiele risico’s ten
aanzien van het tijdspad zitten?
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat de regering
voornemens is het voorontwerp nog voor de zomer vast te stellen. Lezen
deze leden het juist dat dit slechts het gedeelte van het voorontwerp
betreft dat door OMA wordt geleverd, en niet het gedeelte dat in opdracht
wordt gegeven bij de heer De Bruijn? In hoeverre is hiermee nog sprake
van een volledig en definitief voorontwerp voor de zomer, zo vragen deze
leden?. Is het de inschatting van de Staatssecretaris dat de planning van
het voorontwerp nog wordt gehaald?
Duurzaamheid
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat het Binnenhof een
voorbeeld dient te zijn in de duurzaamheidsopgave en zijn daarom
verheugd dat er nader onderzoek wordt gepleegd naar additionele
duurzaamheidsmaatregelen. Zij vragen zich af op welke wijze de
Staatssecretaris borgt dat ook na de goedkeuring van het VO er ruimte
blijft bestaan voor de implementatie van additionele duurzaamheidmaatregelen in het definitieve ontwerp?
Zoals bekend zijn de leden van de fractie van GroenLinks een groot
voorstander van een zo duurzaam mogelijk Binnenhof. Zij zijn blij dat de
Staatssecretaris hier eerder ook positieve woorden over heeft gesproken.
Deze leden hebben evenwel zorgen over de ambities en de daadwerkelijke
mate van verduurzaming. Daarom willen deze leden nogmaals een
oproep aan de Staatssecretaris doen om nu het Binnenhof grootschalig
wordt gerenoveerd alle mogelijkheden aan te benutten om de gebouwen
zo maximaal mogelijk te verduurzamen. Immers, nu is er tijd en
gelegenheid om dit te doen. Op een later moment alsnog verduurzamingsmaatregelen nemen zal per saldo meer potentiele overlast voor de
gebruikers en hogere kosten met zich meebrengen. Deelt de Staatssecretaris deze mening? Zo ja, wat gaat hij precies doen om het Binnenhof zo
duurzaam mogelijk te maken? Zo nee, waarom niet? Eerder is met de
Staatssecretaris ook gesproken over de financieringssystematiek van
verduurzamingsmaatregelen en de terugverdientijd. Kan de Staatssecretaris aangeven op welke manier hij de afgelopen tijd zo maximaal
mogelijk heeft ingezet op voldoende financieringsmogelijkheden voor het
nu nemen van verduurzamingsmaatregelen?
Vervolg
De leden van de D66-fractie hebben nog enkele vragen met betrekking tot
de motie Van Eijs c.s. (Kamerstuk 34 293, nr. 69) over governance. Zij
vragen de Staatssecretaris welke wijzigingen er inmiddels in de projectstructuur zijn doorgevoerd of zijn voorgenomen? Daarnaast vragen deze
leden op welke wijze en termijn het RVB invulling gaat geven aan het
voornemen om meer samen op te trekken met de gebruikers? Op welke
wijze borgt de Staatssecretaris dat het RVB afdoende in staat is om
planning, budgetten en de (mogelijkheden van de) wensen van gebruikers
bij te houden in alle fases van het traject?
De leden van de fractie van GroenLinks hebben nog een vraag over de
communicatie tussen alle betrokkenen. Tot nu toe is daar bij de fractie van
GroenLinks zorg over. Het lijkt er niet op alsof alle stappen in het proces
altijd op de juiste manier met de betrokken wordt gecommuniceerd. Hoe
gaat de Staatssecretaris ervoor zorgen dat de communicatielijnen worden
verbeterd? En wat heeft hij hier tot nu toe aan gedaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

6

Architectenkeuze/Inzicht in contract met OMA/Aanstelling
procesvoorzitter
De leden van de VVD-fractie lezen dat de heer De Bruijn op 21 december
2018 een aanbod heeft ontvangen van de Staatssecretaris. Heeft de heer
de Bruijn het aanbod nog steeds in beraad? Wat is de invloed daarvan op
de afronding van het voorontwerp voor 1 juli 2019? Kan de Staatssecretaris een update geven van het proces met de architecten? De Staatssecretaris schrijft, conform de motie Middendorp c.s. (Kamerstuk 34 293, nr.
65), dat de architectenkeuze pas definitief is na instemming van de
gebruikers en de betrokken huidige en nieuwe architecten. Hoe wordt de
samenwerking tussen de architecten geborgd in het contract? Hoe wordt
de instemming van de gebruikers geborgd? Graag krijgen de leden van de
VVD-fractie een reactie van de Staatssecretaris.
De leden van de PVV-fractie vragen waarom de Staatssecretaris de
samenwerking met architectenbureau OMA coûte que coûte wil
doorzetten, ondanks dat er vanuit de Kamer – de gebruikers van het
Binnenhofcomplex – absoluut geen vertrouwen in OMA is? Heeft dit te
maken met het enkele feit dat er «nu eenmaal een overeenkomst is
gesloten», of zijn er ook andere redenen?
Wat zegt de overeenkomst over de financiële en juridische gevolgen van
het opzeggen ervan? Hoe groot acht de Staatssecretaris de kans op een
schadeclaim en hoe hoog zal die zijn?
De leden van de PVV-fractie vragen waarom de Staatssecretaris de
overeenkomst met OMA niet per direct opzegt en hij niet architect De
Bruijn – in wie de Kamer wél vertrouwen heeft – de renovatie geheel laat
overnemen? Waarom wordt De Bruijn «afgescheept» met gebouwdeel N?
Waarom is er niet – vóórdat de overeenkomst met OMA werd gesloten –
direct met De Bruijn in zee gegaan? Waarom prefereert de Staatssecretaris
OMA, een architectenbureau met megalomane (faal)projecten, boven
architect De Bruijn die de Tweede Kamer al eerder succesvol onder
handen heeft genomen?
Wat houden de functie en werkzaamheden van De Bruijn concreet in?
Welke bevoegdheden heeft hij? Opereert hij zelfstandig of dient hij zijn
ontwerpwerkzaamheden af te stemmen op die van OMA?
De leden van de PVV-fractie vragen of de Staatssecretaris de mening deelt
dat «twee kapiteins op één schip» onwerkbaar is? Hoe ziet hij de samenwerking tussen De Bruijn en OMA voor zich? Hoe gaat hij voorkomen dat
OMA in de praktijk blijvend de dienst uit zal maken?
De leden van de PVV-fractie vragen waarom, wanneer en door wie er is
besloten een procesvoorzitter aan te stellen? Betekent dit dat de Staatssecretaris, als verantwoordelijke, «onder curatele» wordt gesteld?
Wat verwacht de Staatssecretaris dat dit gaat opleveren? Dient dit tot
wijzigingen van de renovatieplannen te leiden? Zo ja, op welke manier?
Waarom is er voor de heer Pechtold gekozen? Welke «kennis en
expertise» brengt hij mee? Hoeveel ervaring heeft hij met grote renovatieprojecten?
Hoe kan de heer Pechtold, die tijdens zijn functie als Tweede Kamerlid een
penthouse cadeau heeft gekregen en dit niet in het geschenkenregister
heeft laten opnemen, het uitgangspunt «sober en doelmatig» bewaken?
Wat houdt de functie van de heer Pechtold precies in? Wat zijn zijn
bevoegdheden? Vervult hij een louter adviserende of ook een operationele
rol? Onder wiens verantwoordelijkheid valt hij?
Wat gaat hij met deze klus verdienen? Uit welk budget wordt hij betaald?
Is er een overeenkomst met hem gesloten? Zo ja, kan die verstrekt
worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

7

Op welke manier is dit met de gebruikers van het Binnenhofcomplex
afgestemd, zo vragen de leden van de PVV-fractie?
De leden van de D66-fractie lezen in de brief van de Staatssecretaris aan
het presidium dat er wordt gestuurd op een minnelijke overeenkomst met
het architectenbureau OMA. Deze leden vragen de Staatssecretaris hoe
reëel het scenario wordt geacht dat er een minnelijke overeenkomst met
OMA wordt bereikt, en wat de opties zijn wanneer dit niet gebeurt?
Daarnaast vragen zij of er een nadere orde van grootte kan worden
gegeven van de financiële en plannings-technische risico’s wanneer er
geen minnelijke overeenkomst kan worden gesloten?
De afgelopen tijd is er veel discussie geweest rondom de architectenkeuze
en over de aansturing van de renovatie van het Binnenhof. Deze gang van
zaken heeft de leden van de fractie van GroenLinks op sommige
momenten verbaasd. Hoe kan het, zo vragen deze leden zich af, dat deze
discussie zo uit de hand is gelopen en dat er publiekelijk over en weer in
de media werd gereageerd? Had dit niet voorkomen moeten worden? Wat
is de rol van het RVB en de Rijksbouwmeester geweest bij de selectie van
de architecten? En hoe ziet de Staatssecretaris zijn rol hierin? Hoe gaat hij
zich ervoor inzetten dat dit in de toekomst niet meer gebeurt? Verder zijn
de leden van de fractie van GroenLinks benieuwd wat er inmiddels met de
architecten is afgesproken over hun betrokkenheid bij het vervolg van de
renovatie? Welke concrete afspraken zijn er gemaakt? En wat zijn de
(financiële) risico’s ten aanzien van het contract met de OMA en de
(financiële) risico’s ten aanzien van de relatie met de oorspronkelijke
architect Pi de Bruijn?
In de brief van 12 juni 2019 schrijft de Staatssecretaris dat het oud-lid van
de Tweede Kamer de heer Pechtold tot procesvoorzitter wordt benoemd.
De leden van de fractie van GroenLinks lijkt dit een verstandig besluit
omdat zo de impasse van het proces kan worden doorbroken. Wel zouden
deze leden graag een nadere toelichting ontvangen op de precieze
opdracht die de heer Pechtold heeft gekregen. Ook vragen zij hoe lang de
heer Pechtold naar verwachting deze rol zal bekleden?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de Staatssecretaris in
gesprek gaat met OMA en de heer De Bruijn aangaande de nadere
taakafbakening en samenwerking. Heeft dit gesprek reeds plaatsgevonden
en zo ja, wat is hiervan de uitkomst? Welke conclusies moeten worden
verbonden aan het feit dat blijkens de kabinetsbrief van 12 juni een
onafhankelijke derde is aangesteld die een bindende beslisbevoegdheid
heeft, zo vragen deze leden. Kan de Staatssecretaris aangeven wat de rol
van de heer Pechtold als procesvoorzitter zal zijn en over welke aspecten
van het renovatieproces hij zal adviseren?
Verder vragen de leden van de ChristenUnie-fractie of al meer bekend is
over de opstelling van OMA aangaande het intellectueel eigendom van
het voorontwerp. Is er zicht op een minnelijke oplossing, zo vragen deze
leden? Zij krijgen daarbij graag nadere toelichting wat de omvang van de
risico’s in tijd en in meerkosten is wanneer geen sprake kan zijn van een
minnelijke aanpassing van de overeenkomst. Ook lezen deze leden dat de
heer De Bruijn het aanbod van de opdracht nog in beraad heeft. Kan de
Staatssecretaris aangeven welke factoren een beslissing momenteel in de
weg lijken te staan en wat de gevolgen zijn wanneer de heer De Bruijn het
aanbod niet aanneemt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

8

II. Reactie van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Inleiding
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft op 18 juni jl. in een
schriftelijk overleg vragen gesteld over de brieven van 21 en 22 mei 2019
(TK 2019Z10139 respectievelijk Kamerstuk 34 293, nr. 76) over de
renovatie van het Binnenhof. De vragen hebben ook betrekking op de
nagekomen brief dd. 12 juni 2019 inzake de aanstelling van een procesvoorzitter (Kamerstuk 34 293, nr. 77).
De beantwoording van deze vragen heb ik gegroepeerd op basis van de
thema’s die door de vaste commissie van Binnenlandse Zaken zijn
aangegeven, te weten openbaarheid, renovatiekosten, voortgang
voorontwerp, duurzaamheid, architectenkeuze en aanstelling procesvoorzitter. De vragen die ongeveer gelijkluidend zijn vat ik zoveel mogelijk
samen. Indien dit niet mogelijk is, noem ik de vragen specifiek in mijn
beantwoording.
Tevens informeer ik u met deze brief over enkele andere actuele onderwerpen.
Openbaarheid
De fracties van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie stelden
vervolgvragen over de openbaarheid van stukken over de renovatie van
het Binnenhof.
Ik zal, zoals eerder door mij is toegezegd, in overeenstemming met de
motie Ronnes c.s. (Kamerstuk 34 293, nr. 67) het uitgangspunt voor
informatie «openbaar tenzij» hanteren. Redenerend vanuit dit nieuwe
uitgangspunt zal ik ook de door de leden van de VVD-fractie verzochte
informatie over de borging van het teamwork tussen de architecten met
de Kamer delen.
De leden van de ChristenUnie vragen of in de afweging rondom
ontsluiting van informatie ook nadrukkelijk de mogelijkheid wordt
meegenomen om gedeeltes van stukken openbaar te maken. Ik zal
conform de mogelijkheid die de ChristenUnie noemt handelen en waar
mogelijk tekeningen en documenten openbaar maken volgens het
principe «openbaar tenzij» zoals eerder aangegeven in de brief aan uw
Kamer van 22 mei 2019 (Kamerstuk 34 293, nr. 76).
De leden van de fractie van GroenLinks vragen naar de acties die ik
recentelijk heb ondernomen om de motie Ronnes (Kamerstuk 34 293,
nr. 67) op te volgen. In juni is de gebruikers naar aanleiding van deze
motie verzocht om hun rubriceringslijsten opnieuw vast te stellen. Met
deze rubriceringslijsten bepalen de gebruikers of de informatie als status
departementaal vertrouwelijk, staatsgeheim confidentieel, staatsgeheim
geheim of zonder rubricering gegeven wordt. De gebruikers bepalen zelf
of zij hun rubriceringslijsten al dan niet openbaar maken. De informatie
zonder rubricering wordt openbaar. Omdat de gebruikers op dit moment
bezig zijn om de rubricering opnieuw vast te stellen, kan ik de vragen van
de D66-fractie en de VVD-fractie op dit punt nu nog niet beantwoorden.
De leden van de D66-fractie vragen waarom het selectieproces voor
aannemers opnieuw dient plaats te vinden en op welke wijze de Kamer
inzicht kan krijgen in de inhoud en de uitvoering van dergelijke
opdrachten in het kader van de renovatie. De leden van GroenLinks
zouden nog eens precies uiteen gezet willen zien hoe en waarom destijds
besloten is om tot ruime geheimhouding over te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

9

Ten aanzien van het geheim verklaren van de opdrachten aan het
bedrijfsleven begrijp ik de wens van de Tweede Kamer voor meer
transparantie, zoals eerder aangegeven is mijn uitgangspunt «openbaar
tenzij» (Kamerstuk 34 293, nr. 76). Mede op verzoek van alle gebruikers
van het Binnenhof zelf, zoals vastgelegd in de Intentieovereenkomst d.d.
28 oktober 2010, heeft de toenmalige Minister voor Wonen en Rijksdienst
de opdrachten die in verband met het project Renovatie Binnenhof
worden verstrekt als geheim gekwalificeerd. Op 23 november 2010 is de
Kamer daarover geïnformeerd (Kamerstuk 34 293, nr. 31). De geheimverklaring met betrekking tot het selectieproces voor aannemers is erop
gericht om het risico te beperken dat onbevoegden kennis kunnen nemen
van de (detail)informatie die raakt aan de veiligheid. Bij een openbare
aanbesteding wordt deze informatie openbaar in de aanbestedingsstukken. Terugkomen op deze eerder ingezette lijn heeft als gevolg dat
eerdere en lopende selecties opnieuw moeten plaatsvinden, wat effect
heeft op het realiseren van het project binnen tijd en budget.
De leden van de VVD-fractie verzoeken om een planning voor het sluiten
van overeenkomsten met aannemers en het inschakelen van het middenen kleinbedrijf (mkb). Thans vinden er verkennende gesprekken plaats met
beoogde aannemers voor de renovatie van het Binnenhof. Dat zijn
aannemers die kennis en ervaring hebben met dergelijke grootschalige
renovatieprojecten van grotendeels monumentale gebouwen. Conform
mijn brief van 8 april jl. (Kamerstuk 34 293, nr. 54.) worden in het derde
kwartaal samenwerkingsovereenkomsten gesloten met beoogde
aannemers voor de renovatie van het Binnenhof. De constatering van de
leden van de VVD-fractie is juist dat er nog geen bindende afspraken met
het bedrijfsleven zijn gemaakt. De planning op de website van het
Rijksvastgoedbedrijf is inmiddels aangepast aan de actuele planning.
De leden van de CDA-fractie en de ChristenUnie zien graag dat periodiek
wordt gerapporteerd in welke mate mkb-bedrijven worden ingeschakeld
bij de renovatie en de uitvoering van de motie Ronnes c.s. (Kamerstuk
34 293, nr. 68). Zoals ik aangaf in mijn brief aan de Kamer van 22 mei
(Kamerstuk 34 293, nr. 76) wordt het mkb ingeschakeld bij de renovatie,
waarbij ik uitvoering geef aan de motie Ronnes c.s. In de periodieke
rapportage over de voortgang van de renovatie rapporteer ik aan de
Kamer over de inzet van het mkb bij de renovatie.
De fractie van GroenLinks maakt de vergelijking tussen de verbouwing
van het Nederlandse parlement en de verbouwing van de parlementen in
andere Europese landen, zoals Duitsland, Engeland en Oostenrijk. Naar
mijn inzicht kan deze vergelijking zo niet gemaakt worden. In Oostenrijk is
het parlement zelf eigenaar van het gebouw. In Nederland is de Staat der
Nederlanden eigenaar van het Binnenhof. In het Verenigd Koninkrijk is
een aparte uitvoeringsorganisatie opgericht en is er een wetswijziging
geweest om de verbouwing van het Britse parlement mogelijk te maken.
Renovatiekosten
De fracties van VVD, PVV, D66, CDA en ChristenUnie stelden diverse
vragen over de kosten van de renovatie van het Binnenhof en de
financiën.
Het toenmalige kabinet heeft voor de renovatie van het Binnenhof een
budget gereserveerd van € 475 miljoen met prijspeil 2015. In de basisrapportage van 29 maart 2018 (Kamerstuk 34 293, nr. 33) zijn vier disclaimers
benoemd, namelijk: indexatie marktspanning, extra eisen duurzaamheid,
extra eisen veiligheid en technische uitvoeringsrisico’s. De leden van de
CDA-fractie vragen hoe die disclaimers beheerst worden en op welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

10

wijze de Kamer daarover wordt geïnformeerd. De leden van de
VVD-fractie vragen naar kwantitatief inzicht in de disclaimers. Ik ben graag
bereid de Kamer inzicht te geven in de financiën van de renovatie,
waaronder de disclaimers. Ik doe dat in de voortgangsrapportage die ik u
iedere zes maanden zal zenden, en bij majeure ontwikkelingen tussentijds,
conform de motie Middendorp/Van Eijs (Kamerstuk 34 293, nr. 66), dan
wel vertrouwelijk indien noodzakelijk.
De leden van de PVV-fractie vragen wat technische uitvoeringsrisico’s zijn.
In de basisrapportage over de renovatie van het Binnenhof van 29 maart
(Kamerstuk 34 293, nr. 33) gaf ik aan dat het hierbij reeds geïdentificeerde
risico’s betreft zoals asbest en technische oplossingen van de kelders in
het Binnenhofcomplex. Nader onderzoek na het vertrek van de gebruikers
naar de tijdelijke huisvesting zal worden uitgevoerd om deze risico’s zo
goed mogelijk in beeld te krijgen en te kunnen beheersen. Verder vraagt
de PVV-fractie waarom deze disclaimers niet bekostigd worden uit de post
«onvoorzien». Tijdens het AO van 23 mei 2018 gaf ik hierover een
toelichting. Ik gaf aan dat deze post bedoeld is voor de kosten die tijdens
de operationele uitvoering tijdens de renovatie worden gemaakt en die
ook na vooronderzoek niet vermoed hadden kunnen worden.
De leden van de fractie van D66 verzoeken om een nadere duiding van
wat onder het concept marktspanning wordt verstaan. De leden van de
fractie van de PVV-fractie vragen of ik hun mening deel dat de indexatie
van de marktspanning geen disclaimer is, maar volledig in lijn der
verwachtingen ligt. In de tweede rapportage over de renovatie van het
Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 50) zette ik in het hoofdstuk over
financiën het begrip marktspanning uiteen. Het gaat om de stijging van
lonen en materialen in de bouwsector. Deze factoren zijn niet
voorspelbaar. In de komende maanden wordt duidelijk hoe groot de
prijsstijging in de bouwsector op dit moment is en wat dit betekent voor
de renovatie. Ik deel daarom de mening van de leden van de PVV-fractie
niet.
De leden van de VVD-fractie willen weten of de niet-huisvestingskosten al
deel uitmaakten van het oorspronkelijke budget van € 475 miljoen. Binnen
het budget van € 475 miljoen is € 12,5 miljoen bestemd voor
niet-huisvestingskosten van de gebruikers.
De leden van de fracties van VVD en D66 vragen voorts wat opname in het
RVB-budget inhoudt. Opname in het RVB-budget betekent dat de kosten
die door het RVB worden gemaakt in het kader van de wensen van de
huidige gebruikers bij de tijdelijke huisvesting, voor een deel kunnen
worden afgeschreven bij gebruik van dezelfde huisvesting door andere
gebruikers in de toekomst.
Voortgang voorontwerp
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de Kamer wordt geïnformeerd
over de aanstelling van een onafhankelijke derde. De leden van de fractie
van de PVV willen weten waarom, wanneer en door wie er is besloten een
procesvoorzitter aan te stellen en hoeveel deze procesvoorzitter kost. De
leden van de ChristenUnie stelden de vraag hoe lang de heer Pechtold
deze rol bekleedt. De leden van GroenLinks zijn benieuwd hoe de
communicatielijnen worden verbeterd. De leden van D66 verzoeken uiteen
te zetten hoe ik borg dat het RVB afdoende in staat is om planning
budgetten en de (mogelijkheden van de) wensen van gebruikers bij te
houden in alle fases van het traject.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

11

In mijn brief van 12 juni 2019 (Kamerstuk 34 293, nr. 77) schreef ik dat het
presidium van de Tweede Kamer heeft verzocht om Alexander Pechtold,
oud-Tweede Kamerlid, op basis van zijn kennis en expertise te laten
optreden als procesvoorzitter. Het presidium en ik spraken af dat
Alexander Pechtold vóór het zomerreces het presidium en mij te
adviseren over de verschillende aspecten van het renovatieproces. De
heer Pechtold verrichtte zijn werkzaamheden kosteloos. In mijn brief van
1 juli (Kamerstuk 34 293, nr. 81) schreef ik dat de heer Pechtold de rol van
procesvoorzitter voortvarend oppakte. Dit heeft geleid tot verduidelijkingen op een groot aantal zaken, waaronder het Voorontwerp (VO) en het
vervolg van het ontwerpproces, de governance, wens tot openbaarmaking
en planning. Eén van de adviezen van de heer Pechtold gaat over het
verbeteren van de governancestructuur, zodat zowel de Tweede Kamer als
controlerend orgaan als het Rijksvastgoedbedrijf beter in control zijn,
zoals ook gevraagd in de motie Van Eijs (Kamerstuk 34 293, nr. 69).
In mijn brief van 1 juli 2019 (Kamerstuk 34 293, nr. 81) ging ik in op het
proces om te komen tot een Voorontwerp (VO) voor de renovatie
Binnenhof. Daarbij gaf ik aan dat ik verwacht dat rond het herfstreces alle
deelontwerpen gereed zijn zodat het VO voor de renovatie van het
Binnenhof kan worden vastgesteld. De vaststelling vindt plaats in de
bestuurlijke stuurgroep. Daarmee wordt een belangrijke fase in de
bestuurlijke stuurgroep afgerond. Nadat de bestuurlijke stuurgroep het VO
heeft vastgesteld, wordt het VO in detail uitgewerkt tot een Definitief
Ontwerp (DO). Omwille van een passende governance en in het verlengde
van de motie van Eijs (Kamerstuk 34 293, nr. 69) wil ik in deze nieuwe fase
de sturing aanpassen en intensiveren. Vanwege het verhoogde technische
en detailniveau in de volgende fase moet eerst per gebruiker worden
bepaald of de technische uitwerking in het DO voldoet aan het VO.
Daarnaast moet het DO worden getoetst aan de uitgangspunten en kaders
van de renovatie, zoals benoemd in de tweede rapportage over de
renovatie van het Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 50). De uitvoerende
aannemers komen in beeld om de DO’s te becommentariëren op
uitvoerbaarheid en mogelijke optimalisaties van het ontwerp. Als de DO’s
van de verschillende delen gereed zijn, beoordelen de gebruikers hun
eigen DO en stellen dit gezamenlijk vast. Het project gaat hiermee een
nieuwe fase in: de uitvoeringsfase. Bij deze nieuwe fase past een
hernieuwde stuurgroep uitvoering renovatie Binnenhof, met alle
gebruikers van het Binnenhof, de NCTV, twee technische deskundigen en
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, onder
voorzitterschap van een onafhankelijk voorzitter. Deze stuurgroep
uitvoering renovatie Binnenhof zal zich ook richten op de verhuizing naar
de tijdelijke huisvestingen en de uitvoering van de renovatie. Vanwege
zijn kennis en expertise en in het verlengde van zijn recente werkzaamheden heb ik de heer Pechtold gevraagd het voorzitterschap op zich te
nemen. De heer Pechtold is daartoe bereid. De huidige voorzitter, de heer
de Jager, beëindigt conform de eerder met hem gemaakte afspraak zijn
voorzitterschap bij de start van deze nieuwe fase. In de tussentijd zal de
heer Pechtold in samenspraak met de heer de Jager betrokken zijn om
een goede overgang van het voorzitterschap te waarborgen.
De leden van de fractie van GroenLinks verzoeken om een overzicht van
het precieze tijdspad vanaf 1 juli tot aan het einde van de renovatie en de
potentiële risico’s ten aanzien van het tijdspad. In de voortgangsrapportage die in september aan de Tweede Kamer zal worden gestuurd, ga
ik nader in op de actuele planning vanaf 1 juli tot het einde van de
renovatie alsmede de potentiele risico’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

12

Duurzaamheid
De fracties van D66 en GroenLinks stelden vragen over duurzaamheid. Zij
vragen hoe ik borg dat ook na goedkeuring van het voorontwerp er ruimte
blijft voor de implementatie van additionele duurzaamheidsmaatregelen.
De leden van GroenLinks doen de oproep om het Binnenhof zoveel
mogelijk tijdens de renovatie te verduurzamen, omdat verduurzamingsmaatregelen na de renovatie meer potentiële overlast voor de gebruikers
en hogere kosten met zich zal meebrengen.
In mijn brief van 27 februari 2019, de tweede voortgangsrapportage, en in
mijn brief met aanvullende beantwoording van 23 april 2019 (Kamerstukken 34 293, nrs. 50 en 54), informeerde ik u over duurzaamheidsmaatregelen in de renovatieplannen en werd geschetst welke maatregelen
worden overwogen.
Op 23 april 2019 heb ik u inzicht gegeven in de opdracht die ik heb
verstrekt aan de heer Van den Dobbelsteen van de TU Delft (Kamerstuk
34 293, nr. 55). De rapportage van de heer Van den Dobbelsteen heb ik
inmiddels in concept ontvangen. Op basis hiervan worden nog enkele
zaken uitgezocht en verduidelijkt. De heer Van den Dobbelsteen zal de
definitieve rapportage deze maand opleveren, waarna ik deze rapportage
aan de Kamer zal toezenden.
Architectenkeuze/ inzicht in contract met OMA/ aanstelling
procesvoorzitter
De leden van de fracties van VVD, PVV, de ChristenUnie stelden verschillende vragen over de architecten en het Voorontwerp voor de Tweede
Kamer. Op 1 juli ontving u een brief (Kamerstuk 34 293, nr. 81) waarin ik
nader op deze onderwerpen ben ingegaan.
Planning
Eerder berichtte ik u over de quick-scan die ik door PWC heb laten
uitvoeren op de planning (Kamerstuk 34 293, nr. 81). PWC concludeert dat
de start van de renovatiewerkzaamheden onder druk staat, omdat de
planningen van de tijdelijke huisvestingen geen tegenvallers meer kunnen
opvangen. Ik kan mij in die conclusie vinden. Ik acht het afgesproken
tijdspad haalbaar voor de tijdelijke huisvesting van de Tweede Kamer op
de Bezuidenhoutseweg 67 en de Eerste Kamer en Raad van State aan het
Lange Voorhout/Kazernestraat. Dat betekent dat die drie gebruikers in het
zomerreces van 2020 naar deze twee tijdelijke locaties kunnen verhuizen.
Alles is erop gericht om dit te halen.
Voor de tijdelijke huisvesting van het Ministerie van Algemene Zaken is
het beeld anders. Recent is geconstateerd dat de voorbereiding van de
tijdelijke huisvesting op het terrein van het Catshuis meer tijd vergt
vanwege de hoge eisen die gesteld worden aan de informatiebeveiliging
en de consequenties daarvan voor het (ontwerp)proces. De eerstvolgende
reële mogelijkheid om te verhuizen is het zomerreces van 2021. Daarom
onderzoek ik of de renovatiewerkzaamheden bij de Eerste Kamer, Tweede
Kamer en de Raad van State kunnen starten in september 2020 zonder dat
het Ministerie van Algemene Zaken daar overlast van heeft terwijl het nog
op het Binnenhof verblijft. Dit lijkt zoals het zich nu laat aanzien mogelijk
te zijn. Deze latere verhuizing heeft geen gevolgen voor de geplande
terugkeer van Algemene Zaken op het Binnenhof in 2025.
PWC geeft aan dat in complexe projecten als deze de planning een van de
belangrijkste onderdelen is, en dat deze permanent gemonitord moet
worden en zo nodig op tijd kan worden bijgesteld. Ik neem het advies van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

13

PWC over om nauwgezet op de planning te blijven sturen en beslissende
momenten aan te wijzen waarop bepaald wordt of verhuizing voor de
Eerste Kamer, Tweede Kamer, Raad van State tijdens het zomerreces 2020
haalbaar is. In de gesprekken die met de gebruikers zijn gevoerd over de
planning is duidelijk geworden dat die conclusie door hen gedeeld wordt
en dat alle betrokkenen zich gezamenlijk willen inzetten om de planning te
halen. In de rapportage die ik na het zomerreces aan u stuur, zal ik u
informeren of de werkzaamheden voor de tijdelijke huisvestingen nog op
schema liggen.
Uitvoeringsfase
Conform de huidige planning starten direct na Prinsjesdag 2020 de
uitvoeringswerkzaamheden op het Binnenhof. De eerste periode zullen
aannemers onder meer bezig zijn met saneringen, lichte sloopwerkzaamheden en aanvullende onderzoeken. Deze werkzaamheden kunnen dan
worden uitgevoerd omdat de gebruikers inmiddels naar de tijdelijke
huisvestingen zijn verhuisd, afgezien van het Ministerie van Algemene
Zaken. Ook beginnen de aannemers met werk aan kabels en leidingen, die
grotendeels worden vervangen. Eerst worden bestaande kabels en
leidingen aangepast om uitval in de omgeving te voorkomen. Hiervoor
wordt nauw samengewerkt met de gemeente Den Haag en wordt
rekening gehouden met het Ministerie van Algemene Zaken.
Een afschrift van deze brief stuur ik naar de Voorzitter van de Eerste
Kamer en de vice-voorzitter van de Raad van State.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 82

14