BIJVOEGSEL

Schriftelijke antwoorden van de minister van Buitenlandse Zaken op vragen gesteld in de
eerste termijn van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de
begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2017 (34550-XIII).

BEANTWOORDING SELECTIE VRAGEN EERSTE TERMIJN
Antwoorden op vragen van het lid Smaling van de SP-fractie
1. De minister heeft laatst aangekondigd dat Nederland mogelijk een andere positie in gaat nemen
bij de hervorming van het handelsdefensief instrumentarium van de Europese Unie. Is de minister
dit nog steeds van plan? Hoe staat het met het handelsdefensief instrumentarium?
Antwoord
Ik volg de ontwikkelingen op de staalmarkt nauwlettend. Het dumpen van staal kan Europese
bedrijven onder druk zetten en de werkgelegenheid in gevaar brengen. Ik heb hier intensief
gesprek over met Tata Steel in IJmuiden. Als er sprake is van oneerlijke concurrentie moet dat
effectief worden bestreden.
Er is daarom op dit moment ook een reeks van handelsmaatregelen van kracht. De huidige
Europese importheffingen op Chinees staal op basis van de zogenaamde lesser duty rule zijn naar
mening van het kabinet effectief. Zo heeft de antidumpingheffing op koudgewalst staal ertoe geleid
dat de importen van dit product uit China bijna volledig zijn weggevallen. De heffingen op dit
product zijn in Europa (19-36%) beduidend lager dan de heffingen in de Verenigde Staten (meer
dan 200%). Ook lagere heffingen kunnen dus effectief zijn in het beschermen van de Europese
producenten. Door de hoogte van de heffing te beperken wordt tegemoetgekomen aan de belangen
van de industriële gebruikers van het product. Uit de mij beschikbare gegevens blijkt dat
maatregelen op basis van de lesser duty rule effectief zijn. Het kabinet beschouwt de lesser duty
rule als een essentieel onderdeel van het Europese handelsdefensieve instrumentarium en
essentieel voor Nederland als exportland. Op dit moment ziet het kabinet dus geen aanleiding om
de lesser duty rule te laten varen voor een alternatief.
Als uit feiten overtuigend blijkt dat maatregelen niet effectief zijn, kunnen aanvullende
maatregelen worden genomen. Ik heb de industrie verzocht mij die feiten te overleggen. Op dit
moment heb ik nog geen overtuigend bewijs mogen ontvangen.
In antwoord op vragen van het lid Teeven ontvangt de Kamer een dezer dagen een brief van mij
met antwoorden op vragen hierover.
De minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking informeert u daarnaast
binnenkort, mede namens mij, nader over de Nederlandse inzet aangaande het handelsdefensieve
instrumentarium en specifiek de werking en effectiviteit van de lesser duty rule.
2. Is TenderNed echt geschikt voor overheden om (verplicht) digitaal te gaan aanbesteden in
2017? Is de website bestand tegen grotere drukte in 2017?
Antwoord
TenderNed heeft de laatste tijd relatief veel storingen gekend. Er wordt hard gewerkt om die
storingen te verhelpen. Dat lijkt zijn vruchten af te werpen: op 24 oktober beleefde TenderNed zijn
drukste dag ooit en die verliep zonder problemen. Er staan aanvullende hard- en softwarematige
verbeteringen op stapel om ervoor te zorgen dat TenderNed tijdig klaar is voor het verplichte
digitaal aanbesteden medio 2017.
3. Hoe beschouwt de minister de machtsverhoudingen tussen supermarkten en
voedselproducenten? Is hier geen sprake van machtsmisbruik (brief Ahold Delhaize aan
leveranciers)? Is misbruik van economische macht niet ook een oneerlijke handelspraktijk en zou
een loket bij de ACM waar dit gemeld kan worden niet helpen bij het eerlijker maken van de
onderhandelingen tussen leverancier en supermarkten?
Antwoord
In de Mededingingswet is opgenomen dat het verboden is misbruik te maken van een economische
machtspositie. Het is aan de Autoriteit Consument en Markt (ACM) om in specifieke gevallen na te
gaan of er sprake is van misbruik en op te treden als het verbod geschonden wordt. Daartoe
kunnen klachten worden ingediend bij de ACM. Voor situaties waar géén sprake is van
overtredingen van de Mededingingswet staat contractvrijheid voorop in de onderhandelingen
tussen bedrijven. De ACM heeft daar geen aanknopingspunten om op te treden. Wel is het van

belang dat partijen in de keten eerlijk met elkaar handelen. Daarom zijn destijds twee pilots
gestart met een stuurgroep en een gedragscode eerlijke handelspraktijken op het terrein van
agrofood en mode, textiel en schoeisel. Zoals aangegeven in mijn brief van 10 oktober jl.
(Kamerstuk 24 036, nr. 415) zijn in de stuurgroep agrofood twijfels geuit of een onafhankelijk
meldpunt bij de ACM de beste bijdrage levert aan het anoniem kunnen melden van klachten en
oplossen en voorkomen van geschillen over oneerlijke handelspraktijken. Eind november komt de
stuurgroep opnieuw bijeen om hierover en over de casus Ahold Delhaize door te praten. Na dat
gesprek zal ik een definitief besluit nemen met betrekking tot het al dan niet instellen van een
klachtenloket voor oneerlijke handelspraktijken bij de ACM en de Tweede Kamer daarover
informeren.
4. Onderzoeksinstellingen als Wageningen, Deltares, NLR, Marin hebben het idee dat ze minder
toekomen aan hun wettelijke onderzoekstaken als gevolg van een daling in de publieke
financiering. Hoe ziet de minister dat?
Antwoord
Er is de afgelopen jaren, conform het Regeerakkoord, bezuinigd op de rijksbijdrage voor de TO2instituten. Desalniettemin is er bij het verlenen van deze bijdrage aan de TO2-instellingen door
mijn ministerie de afgelopen jaren nadrukkelijk en in overleg met de betrokken instellingen op
toegezien dat de uitvoering van de wettelijke taken niet onder druk is komen te staan. EZ heeft
deze bezuinigingen in overleg met de betrokken instituten laten neerslaan op de ondersteuning van
topsectoren, de kennisbasis en het eigen beleidsondersteunend onderzoek van het departement.
Hierdoor zijn de wettelijke onderzoekstaken ontzien. Door de introductie van de TKI-toeslag (vanaf
2013), een premie van 25% op de private cash bijdragen bij publiek-private samenwerking, die
grotendeels ten goede komt aan de publieke kennisinfrastructuur, zijn de TO2-instituten de
afgelopen jaren in staat geweest om een deel van deze bezuinigingen te compenseren. Daarnaast
heeft EZ zich samen met OCW ingespannen voor de financiering van de grootschalige faciliteiten
van TO2 (via het Toekomstfonds) en voor een oplossing van de matchingsproblematiek van onder
meer de TO2 instellingen in Europese onderzoeksprojecten. Hiervoor bestaat nu de
Stimuleringsregeling voor Europees Onderzoek waaruit TO2 over 2015 € 6,8 mln. ontving (13%
van de jaarlijks beschikbare € 50 mln.).
5. Hoe ziet de minister de SDE+ in het licht van een Klimaatwet en een Klimaatfonds naar analogie
van het Deltafonds?
Antwoord
De doelstellingen voor de uitrol van hernieuwbare energie, waar de SDE+ zich op richt, zijn
vastgelegd in het Energieakkoord. Daarnaast is ervoor gekozen om te werken met een
begrotingsreserve om eventuele niet bestede middelen voor de stimulering van hernieuwbare
energieproductie in een jaar mee te kunnen nemen naar volgende jaren. Zoals ik heb aangegeven
in reactie op de motie van het lid van Tongeren over de voor- en nadelen van fondsvorming voor
de SDE+ (Kamerbrief 1 juli 2016), is het belangrijkste verschil tussen een reserve en een
begrotingsfonds dat een begrotingsfonds ingesteld dient te worden bij wet. De instelling van een
begrotingsfonds vergt dan ook de nodige tijd. Daarbij is er voor het aanpassen van de inzet van de
middelen in een begrotingsfonds in beginsel een wetswijziging nodig. Dit beperkt de mogelijkheden
om flexibel in te spelen op nieuwe kansen die zich aandienen op het terrein van hernieuwbare
energieproductie. Dit kan wel kan bij gebruik van een begrotingsreserve. Daar staat tegenover dat
een wettelijke verankering van de aard van de uitgaven en ontvangsten wel een zekere
bescherming biedt voor de gereserveerde middelen. Zoals u weet heb ik echter altijd aangegeven
dat de middelen in de begrotingsreserve voor het oorspronkelijke doel – hernieuwbare
energieproductie – beschikbaar blijven en het kabinet houdt zich daar ook aan. Voor het overige
komen doel, opzet en werking van een interne begrotingsreserve en een begrotingsfonds in
belangrijke mate overeen.
6. Diverse gemeenten willen oude gasnetten niet meer vervangen. Hoe ziet de minister dat in de
toekomst? De minister heeft aangegeven te willen experimenteren met het laten vervallen van de
aansluitplicht gas. De SP vindt dat dit meteen wettelijk kan worden vastgelegd in plaats van eerst
te experimenteren. Graag een reactie van de minister.

Antwoord
In het Energierapport is aangegeven dat we het gebruik van aardgas in de gebouwde omgeving
zoveel mogelijk proberen te beperken en te vervangen door duurzame alternatieven.
In de energiedialoog is naar voren gebracht dat het onlogisch lijkt om nog te investeren in nieuwe
gasnetten of de aansluitplicht voor gas te laten bestaan.
Ik betrek deze overwegingen bij het tot stand brengen van de Energieagenda die ik in december
aan uw Kamer zal aanbieden.
7. De SP heeft vernomen dat de minister Delta heeft verzocht de rechtszaak over de splitsing in te
trekken. Hoe verhoudt dit verzoek zich tot de discussie over de toekomst van Delta?
Antwoord
Zoals ik in mijn brief van 21 oktober jl. aan de Tweede Kamer heb aangegeven, wordt op dit
moment met de Zeeuwse partijen overleg gevoerd over het voorstel dat het kabinet aan de
Zeeuwse aandeelhouders in DELTA gedaan heeft om hen te helpen het netwerkbedrijf Enduris en
het 50%-belang in het waterbedrijf Evides te kopen. Ik heb Delta laten weten dat het gezamenlijk
werken aan een splitsingsplan zich niet goed verhoudt met het voeren van juridische procedures
tegen splitsing.
8. Hoe staat het met de verankering van de rol van de Nationaal Coördinator Groningen? Hoe gaat
u dat invullen?
Antwoord
Zoals aangegeven in mijn brief van 12 oktober jl. ben ik voornemens om met voorstellen te komen
om de positie van de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) te versterken, waarbij ik ook de
mogelijkheid van wettelijke verankering van bevoegdheden (attributie) zal betrekken. Ik ben
daarover in gesprek met de NCG en met betrokken partijen uit de regio. Ik zal uw Kamer hierover
nog dit najaar nader informeren.
9. Hoe wordt nu omgegaan met schadegevallen buiten de contour van NAM? Wat is de status van
de enquete van Witteveen+Bos?
Antwoord
Onder regie van het Centrum Veilig Wonen (CVW) worden sinds eind augustus schades
aan woningen en gebouwen opgenomen aan de randen van het aardbevingsgebied (het
‘buitengebied’). In de afgelopen weken zijn 400 woningen bezocht. De afspraak is dat
voor het einde van dit jaar de schades aan alle 1800 woningen en gebouwen waarvan
voor 15 augustus 2016 een schademelding is gedaan, zijn opgenomen. Voor meer dan de
helft hiervan is reeds een afspraak ingepland. De inzet van het CVW is om uiterlijk eind
deze maand alle overige pandeigenaren te hebben gebeld voor een afspraak.
In het buitengebied worden alle woningen en gebouwen bezocht door een bewonersbegeleider van
het Centrum Veilig Wonen en een inspecteur van advies- en ingenieursbureau Witteveen+Bos. De
geconstateerde schades aan woningen en gebouwen worden beoordeeld door een panel van
experts. Deze deskundigen kijken niet alleen of aardbevingen de oorzaak zijn van de
geconstateerde schade; ook andere mogelijke oorzaken worden inzichtelijk gemaakt. De
bevindingen van de experts worden vastgelegd in individuele beoordelingsrapporten die in januari
2017 beschikbaar komen voor de schademelders.
10. Is het mogelijk het lokale bedrijfsleven te betrekken bij en mee te laten profiteren van de
herstelwerkzaamheden in Groningen?
Antwoord
Op het moment komt het meeste werk van het Centrum Veilig Wonen (CVW) voort uit
schadeherstel. In 70% van de gevallen laat de bewoner het schadebedrag uitbetalen, in 11%
procent van de gevallen kiest de bewoner zelf een aannemer. Het CVW kan dus maar in 19% van
de gevallen, waarbij een bewoner ervoor kiest om het CVW de schade te laten herstellen, sturen op

welke aannemer wordt ingezet. Ook bij werkzaamheden die voortkomen uit de preventieve
versterking van gebouwen kan het CVW sturen in welke bedrijven het werk uitvoeren.
Het CVW werkt met bedrijven en vakmensen die zijn geselecteerd op basis van de
Erkenningsregeling van CVW. Deze gecertificeerde vakmensen moeten voldoen aan de door het
CVW gestelde eisen op het gebied van veiligheid, kwaliteit en communicatie. Het CVW heeft
aangegeven zoveel mogelijk lokale bedrijven te betrekken bij het herstel. Er zijn op dit moment
meer dan 4500 vakmensen aangetrokken die werkzaam zijn bij 875 bedrijven. Dit zijn niet alleen
grote bedrijven. Er zijn dus volop kansen voor bedrijven om mee te profiteren van de
werkzaamheden die het CVW uitzet. Het CVW heeft dus zeker aandacht voor de inzet van lokale
bedrijven. De heer Smaling had een aantal concrete suggesties voor de inzet van kleine lokale
bedrijven, zoals voor stoffering. Ik zal de NCG vragen om in overleg met het CVW te bezien of voor
dit soort kleinere activiteiten ook kansen aan lokale bedrijven kunnen worden geboden.
Antwoorden op vragen van het lid Ziengs van de VVD-fractie
1. Wat is de status van het toekomstfonds? Kan het revolverend zijn maar nog belangrijker: Wat
vindt de minister van het toekomstfonds en welke ruimte is er voor de Kamer om de TO2
instellingen te ondersteunen met geld uit dit fonds?
Antwoord
Het Toekomstfonds is gericht op duurzame economische groei en wordt ingezet voor de
financiering van innovatieve ondernemingen en onderzoek. Het toekomstfonds kende een
startkapitaal van 200 miljoen euro, dat in gelijke delen bestemd is voor beide onderdelen van het
toekomstfonds: onderzoek en bedrijfsfinanciering. Naast het startkapitaal zijn voor het mkb
bestaande financieringsinstrumenten in het toekomstfonds ondergebracht: DVI, de SEED Capital
Regeling, het Innovatiekrediet, de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen en Vroege Fase
Financiering.
De € 100 mln. uit het startkapitaal voor bedrijfsfinanciering is ingezet voor DVI 2. Voldoende
beschikbaarheid van risicokapitaal in Nederland voor snelgroeiende en innovatieve bedrijven
vergroot de economische groei, werkgelegenheid, productiviteit en het innovatievermogen van
Nederland. Op de risicokapitaalmarkt wordt nauw samengewerkt met het EIF en is gezamenlijk het
Dutch Venture Initiative (DVI) opgericht van Economische Zaken, EIF en de regionale
ontwikkelingsmaatschappijen Oost NV en BOM. Op 31 maart jl. is het tweede DVI-fonds
gelanceerd, waardoor er aanvullend € 200 mln. investeringskapitaal beschikbaar is gekomen voor
private investeringsfondsen gericht op snel groeiende innovatieve bedrijven. Naast het
startkapitaal Toekomstfonds is hiervoor € 100 mln. beschikbaar gesteld door het Europees
Investeringsfonds (EIF).
Revolverendheid is op dit moment het uitgangspunt en bij de uitvoering van dit nieuwe instrument
slaag ik erin om met allerlei organisaties goede afspraken te maken. In 2017 zal ik beoordelen of
de ingezette weg met het onderzoeksdeel van het Toekomstfonds moet worden voortgezet. Hierbij
zal ik ook kijken in welke mate de reeds gehonoreerde projecten revolverend zijn. Binnen het
Toekomstfonds is ruimte voor de financiering van toepassingsgerichte onderzoeksprojecten, echter
niet voor instituutsfinanciering van de TO2-instellingen. Ter illustratie: de TO2-instellingen hebben
voor de eerste tender van de regeling Toekomstfondskrediet voor Onderzoeksfaciliteiten (ToF) 6
aanvragen gedaan, waarvan er 4 begin juni 2016 zijn gehonoreerd met ruim €9 mln aan kredieten
en €18 mln. aan investeringen. Een voorbeeld hiervan is de 3D printingfaciliteit van TNO:
PrintValley2020. Ander toepassingsgericht voorbeeld is het Nanolab in Twente.
2. Met het oog op de aangekondigde Basel-4 maatregelen, hoe denkt de minister dat banken hun
kredietverlening vereenvoudigen?
Antwoord
De toegang tot financiering is in de afgelopen jaren sterk verbeterd. De Panteia
financieringsmonitor 2016-1 laat zien dat meer bedrijven een financieringsaanvraag doen en dat
met name het micro- en kleinbedrijf succesvoller zijn in het aantrekken van externe financiering
dan in vorige jaren. Het kabinet zet in op het bevorderen van het eigen vermogen van
ondernemingen en stimuleert het aanbieden van alternatieve financiering, door andere partijen dan
banken. Op die manier werken we aan een gezonder financieringslandschap.
Na de financiële crisis zijn hogere kapitaaleisen gesteld en zijn banken zelf kritischer gaan kijken
naar kredietaanvragen, mede door de oplopende verliezen op mkb-krediet. Uit eerdere analyses

blijkt dat banken echter voldoende mogelijkheden hebben om de kredietverlening te laten groeien.
Hogere kapitaalstandaarden leiden er toe dat banken robuuster worden en dus hun
kredietverlening ook kunnen continueren bij tegenslag.
Het kabinet acht het van belang dat voldoende financiering beschikbaar is voor ondernemingen
met een gezond bedrijfsplan. Daar waar sprake is van marktfalen in bancaire financiering aan het
mkb – bijvoorbeeld door de relatief kleinere schaal van veel mkb’ers en daarbij behorende relatief
hoge vaste kosten – zet het kabinet meerdere financieringsinstrumenten in. Denk bijvoorbeeld aan
de stimulering van de kredietverlening via de BMKB en Qredits, maar ook een aantal instrumenten
op het gebied van risicodragend vermogen in het Toekomstfonds. In 2014 heeft het kabinet met
het aanvullend actieplan mkb financiering nog een forse extra impuls gegeven aan mkb
financiering.
In het Bazelse Comité worden daarnaast op dit moment voorstellen besproken om het
kapitaaleisenraamwerk meer robuust te maken, zodat banken risico’s niet onderschatten. Naar
verwachting worden hierover eind 2016/begin 2017 afspraken gemaakt. De Ecofin Raad heeft zich
hier in juli ook achter geschaard.
De uiteindelijke voorstellen vanuit Bazel zullen vervolgens altijd nog in Europese wetgeving moeten
worden geïmplementeerd. Op dat moment zal ook gekeken worden naar onder meer de mogelijke
impact op mkb-leningen. De Kamer is de afgelopen periode meerdere malen geïnformeerd over dit
onderwerp. Wanneer zich nieuwe ontwikkelingen voordoen zal de minister van Financiën u hierover
opnieuw informeren.
3. Klopt het dat het DVI (Dutch Venture Initiative) ook in niet-Nederlandse bedrijven investeert?
Antwoord
Het klopt dat de fondsen waarin DVI investeert ook in buitenlandse ondernemingen kunnen
investeren. Het zou deze Nederlandse fondsen te veel beperken als zij in geen enkele buitenlandse
onderneming mogen investeren. Dit zou ook andere private investeerders weerhouden om in het
fonds te investeren. Wel wordt gemonitord hoeveel in Nederland wordt geïnvesteerd. De
doelstelling is dat het dubbele bedrag van wat de overheid in DVI heeft geïnvesteerd neerslaat in
Nederland. Op dit moment zitten we zelfs op het viervoudige van dat bedrag.
4. Klopt het dat het DVI (Dutch Venture Initiative) dividend uitkeert aan investeerders buiten
Nederland?
Antwoord
DVI keert geen dividend uit. De teruginkomsten worden verdeeld onder de investeerders, het EIF,
de BOM en de Nederlandse Staat.
5. Is het juist dat er belangstelling is van de private equity fondsen om het DVI (Dutch Venture
Initiative) over te nemen van de overheid? Het lijkt ons dat er dan € 220 miljoen vrijkomt. Kan de
minister aangeven of dit juist is?
Antwoord
Er was sprake van belangstelling, maar de mogelijke investeerders bleken na overleg niet serieus
geïnteresseerd te zijn. Als er professionele private equity partijen en institutionele beleggers
interesse tonen treed ik graag in contact. Bij een verkoop van de belangen van de Staat in DVI zal
er een marktconforme prijs moeten worden betaald en moeten ook de andere betrokken partijen
bij DVI instemmen. Dit is nodig om de belangen van de Staat te dienen en ook staatssteunregels
vereisen dit. Omdat het Toekomstfonds deels gevuld is met algemene middelen, zal de inzet van
eventuele verkoopopbrengsten onderhevig zijn aan besluitvorming van het kabinet.
6. Tijdens onderhandelingen tussen landen en het EP worden voorstellen vaak zo sterk aangepast
dat onduidelijk is wat de gevolgen zijn voor bijvoorbeeld het MKB. In het
conceptverkiezingsprogramma van de VVD wordt gepleit voor een onafhankelijke toezichthouder.
Kan de minister deze wens omzetten in een daadwerkelijke actie richting Brussel?
Antwoord

De kern van het voorstel van de VVD is dat er niet alleen een impact assessment moet worden
gemaakt van het Commissievoorstel, maar dat ook moet worden gemeten wat de gevolgen zijn
van aanpassingen aan het voorstel die door lidstaten en het EP later in het onderhandelingsproces
worden voorgesteld. Vorig jaar heb ik in een brief die mede is ondertekend door 11 andere
lidstaten, gepleit voor onafhankelijke impact assessments in alle fases van het wetgevingsproces
via één instantie waar alle EU-instellingen van gebruik maken.
Inmiddels zijn we na inwerkingtreding van het Interinstitutioneel Akkoord Beter Wetgeven (IIA)
eerder dit jaar, in een andere situatie terecht gekomen. In het IIA hebben de EU-instellingen zich
gecommitteerd aan het zelf uitvoeren van impact assessments.Deze weg leidt in de kern naar
hetzelfde eindresultaat: in alle fases van het wetgevingsproces voeren we impact assessments uit
om te meten wat de gevolgen zijn van wijzigingsvoorstellen die ten opzichte van het eerdere
Commissievoorstel worden gedaan. Nederland ondersteunt deze weg, heeft dit tijdens het
voorzitterschap actief uitgedragen en zal dit blijven doen.
7. Het NBTC is vorig jaar voorzien van een bedrag om de toestroom vanuit de Aziatische markten
in kaart te brengen en te stroomlijnen. Het NBTC heeft daarvoor een project opgestart, het zgn.
Azië-offensief. Waar ziet de minister nog mogelijkheden om dit plan extra te ondersteunen?
Antwoord
Het inkomend toerisme is in 2015 gegroeid naar ruim 15 miljoen buitenlandse bezoekers, hiervan
komt een groeiend deel uit Azië (1,1 miljoen in 2015). Naast China (32% groei) weten ook
bezoekers uit Indonesië (13% groei) en Zuid Korea (10% groei) Nederland steeds beter te vinden.
Het Azië offensief richt zich op de promotie van ons land als toeristische bestemming in China,
Indonesië en Zuid Korea. Het bevorderen van de connectiviteit tussen ons land en de betreffende
Aziatische markt wordt deels uit het regulier budget gefinancierd. Omdat hierbij private partijen
nauw betrokken zijn, is de verwachting dat zij ook hun bijdrage zullen leveren.
Ook de Holland City strategie, gericht op de promotie van minder bekende gebieden in ons land, is
van belang voor de Aziatische markt. Naast de jaarlijkse subsidie van € 8.469.000 heeft EZ in 2015
eenmalig € 400.000,- extra ter beschikking gesteld om de strategie verder uit te werken.
Provincies dragen elk € 25.000 bij aan de ontwikkeling van de lijnen. Dit jaar zijn de eerste
verhaallijnen Van Mondriaan tot Dutch Design en Nederland Waterland geïntroduceerd. Binnen de
middelen die EZ beschikbaar stelt, is het aan NBTC om zelf te prioriteren en aanvullende
financiering aan te trekken van medeoverheden en private partijen.
Daarnaast draagt het kabinet ook op andere manieren bij om het inkomend toerisme uit Azië te
bevorderen. Vorig jaar is er in het programma van missies naar China en Japan aandacht besteed
aan toerisme. Afgelopen september, tijdens de missie van de Minister President en de
Staatssecretaris van Economische Zaken naar Zuid Korea, is ook tijd ingeruimd om Nederland als
bestemming te promoten. Hetzelfde zal de minister van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking tijdens de komende missie naar Indonesië doen.
8. Smart Industry Fieldlabs. Rond de zomer verwachtte de minister de aangekondigde regeling
gereed te hebben. Wat is de stand van zaken?
Antwoord
Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan de regeling voor Smart Industry Fieldlabs. Ik
verwacht de regeling eind november te kunnen publiceren in de Staatscourant. In het eerste
kwartaal van 2017 kunnen de Fieldlabs dan hun voorstellen indienen.
9. Wanneer kunnen we het actieplan strategische aanpak TO2-instellingen tegemoet zien?
Antwoord
De TO2 instellingen zullen hun TO2 Strategisch Kader aanbieden aan het ministerie van EZ. Uw
Kamer ontvangt dit Strategisch kader, voorzien van een kabinetsreactie, vóór de zomer van 2017.
In het TO2 Strategisch Kader zal de samenwerking tussen de verschillende instellingen over de
jaren 2018-2021 centraal staan.
Daarnaast ben ik samen met de TO2-instellingen en de betrokken vakdepartementen hard aan het
werk om u de Strategische Agenda Onderzoeksfaciliteiten TO2 nog dit jaar toe te sturen. De
faciliteiten van de TO2-instellingen vind ik belangrijk en het is daarom zaak om te komen tot een

goede aanpak om zo effectief en efficiënt als mogelijk in deze faciliteiten te kunnen investeren. Via
de Strategische Agenda Onderzoeksfaciliteiten krijgen we meer inzicht in wat echt noodzakelijk en
urgent is voor de Nederlandse toegepaste kennisinfrastructuur.
10. Waar ziet de minister mogelijkheden voor cross sectorale verbindingen bij de topsectoren,
bijvoorbeeld bij energie en water?
Antwoord
Momenteel zijn al bij bijna 60 procent van het TKI-onderzoek bedrijven betrokken uit andere
sectoren. Energie en Water werken samen bij logistiek (constructie en onderhoud) rond de
windenergie op zee. Bij het project Blue Energy, benoemd tot Nationaal Icoon, wordt bij de
Afsluitdijk energie uit het verschil in zoutconcentratie van zout en zoet water gehaald. In de
Oosterscheldekering wordt met turbines energie opgewekt uit de stroming tussen de pilaren. De
ontwikkeling en onderzoek van decentrale energieopwekking uit huishoudelijk afvalwater binnen
het TKI Watertechnologie is een ander cross sectoraal voorbeeld, evenals de warmteterugwinning
uit proceswater uit de industrie.
Antwoorden op vragen van het lid Mulder van de CDA-fractie
1. Veel initiatieven voor snel internet in zgn. ‘grijze gebieden’ komen niet van de grond door EU
staatssteunregels. Versoepeling van de staatssteunregels op dit gebied is dan ook hard nodig. Is de
minister bereid om in de EU te pleiten voor versoepeling staatssteunregels, waarbij in ieder geval
de termijn van 3 jaar met minimaal 1 jaar wordt verkort en de snelheidseis van 30 Mbps wordt
verhoogd naar 50 Mbps. Welke concrete acties gaat de minister daarvoor ondernemen?
Antwoord
Voor de aanleg van snel internet heeft de Europese Commissie een specifiek staatssteunkader
vastgesteld. De Europese Commissie maakt binnen het staatssteunkader onderscheid tussen
staatssteun aan verschillende typen gebieden (de zogenaamde witte, grijze of zwarte gebieden). In
gebieden zonder snel internet (witte gebieden) waar geen netwerk aanwezig is met een snelheid
van tenminste 30 Megabit per seconde (Mbps), kan relatief laagdrempelig steun worden verleend.
Bij gebieden waar één netwerk ligt waarmee internet met een snelheid van minimaal 30 Mbps
mogelijk is (grijze gebieden), stelt de Europese Commissie meer eisen om vast te kunnen stellen of
de staatssteun noodzakelijk en niet onevenredig marktverstorend is. Er is in die gevallen ook
vooraf goedkeuring van de Europese Commissie nodig. De Europese Commissie beoordeelt dan
bijvoorbeeld of een zodanig grote sprong voorwaarts wordt gemaakt met het nieuwe netwerk, dat
dit overheidssteun rechtvaardigt. Voorwaarde is ook dat marktpartijen geen concrete,
onderbouwde investeringsplannen hebben binnen een termijn van drie jaar. Naast de andere acties
om de uitrol van snel internet te faciliteren (zie Kamerstuk 26 643, nr. 410) onderneem ik op het
gebied van staatssteun de volgende twee acties. Ten eerste onderzoek ik de mogelijkheden voor
een koepelregeling voor publieke financiering door decentrale overheden voor snel internet. Een
dergelijke koepelregeling moet ervoor zorgen dat overheden de krachten kunnen bundelen en niet
individueel een eigen steunregeling hoeven voor te leggen aan de Europese Commissie. Daarnaast
bezie ik of het wenselijk is of de genoemde termijn van drie jaar in de richtsnoeren voor breedband
te verkorten. Ik ben hierover in gesprek met alle belanghebbenden, waaronder marktpartijen en
overheden. Ik zal hierbij ook kijken naar de wenselijkheid van een verhoging van de snelheidseis
van 30 Mbps zoals naar voren gebracht door mevrouw Mulder. Ik zal de Kamer over beide acties
nader informeren in de volgende brief over de ontwikkelingen omtrent snel internet in het
buitengebied die de Kamer nog dit jaar ontvangt.
2. Nederland prijst zichzelf uit de markt ten aanzien van de havens en de agrarische sector,
bijvoorbeeld problemen met logistiek bij de douane waar het lid Geurts eerder op heeft gewezen.
De havens staan onder druk door het ontbreken van een gelijk speelveld. Hoe zit de minister dit?
Antwoord
De Nederlandse zeehavens opereren in een sterk concurrerend internationaal speelveld en zij doen
dat uitstekend. Het speelveld dient wel gelijk te zijn en daar heeft het kabinet aandacht voor. Zo
heeft Nederland tijdens het EU voorzitterschap belangrijke stappen gezet om de EU

havenverordening af te ronden waardoor er meer transparantie komt in de financiële stromen rond
zeehavenactiviteiten. Ook bepleit Nederland richtsnoeren staatssteun voor zeehavens zodat er
duidelijke spelregels zijn voor overheidssteun aan zeehavens. Het kabinet volgt het speelveld actief
en spreekt de Europese Commissie daar waar nodig aan op ongewenste verstoringen.
3. Maakindustrie in de lucht- en ruimtevaartsector: Hebben we de positie van ESA nu veiliggesteld,
blijft dat instituut in Nederland en plukken we daar de vruchten van?
Antwoord
Nederland hecht grote waarde aan de ESA vestiging ESTEC te Noordwijk. Onder meer de
werkgelegenheid dat ESTEC biedt en het gunstige ondernemersklimaat dat zich in de nabijheid van
ESTEC bevindt.
Enkele jaren geleden is een zogenaamd “White Paper” ESTEC opgesteld met 10 actielijnen om de
interactie tussen ESTEC en de Nederlandse samenleving, universiteiten, kennisinstituten en
bedrijven verder te intensiveren. Recent is het besluit genomen tot de vestiging van het Galileo
Reference Center in de nabijheid van ESTEC, waarmee de positie alleen maar versterkt zal worden.
Verder ben ik in gesprek met ESTEC, de provincie Zuid-Holland en de gemeente Noordwijk over de
mogelijkheden om een nieuw gebouw voor conferenties en vergaderingen op het terrein van ESTEC
te realiseren.
In november ontvangt uw Kamer een brief waarin ik nader inga op de voortgang van het
ruimtevaartbeleid en over inzet van het Nederlandse kabinet bij de komende ESA
Ministersconferentie op 1 en 2 december a.s. te Luzern/Zwitserland. In deze brief zal ik ook ingaan
op de positie van ESTEC.
4. Het CDA wil een onafhankelijke energiemix waarbij het gebruik van Groningengas wordt
omgezet naar restwarmte of hoogcalorisch gas. Graag een reactie van de minister.
Antwoord
Een overstap van laag- naar hoogcalorisch gas kan op dit moment niet worden gemaakt in de
gebouwde omgeving. Onze gasapparaten kunnen het hoogcalorische gas niet aan. Vanaf 1 januari
2017 zullen alle nieuwe gasapparaten dat wel moeten kunnen. Gelet op de vervangingsmarkt van
de gasapparaten is het dan mogelijk om vanaf het jaar 2030 deze omschakeling te maken, maar
dat is een ingrijpende operatie. Het is de vraag of dat verstandig is, omdat dit investeringen betreft
van fossiel naar fossiel. In het Energierapport is geschetst dat we het gebruik van aardgas in de
gebouwde omgeving zoveel mogelijk proberen te beperken en te vervangen door duurzame
alternatieven, zoals restwarmte, elektriciteit of geothermie. Op deze wijze verminderen van de
afhankelijkheid van gas in het algemeen, dus ook van Groningengas. Ik zal daar in de
Energieagenda nader op ingaan.
5. Wanneer komt de minister met zijn visie op het gasgebouw?
Antwoord
Het kabinet heeft in het Energierapport aangegeven dat de positie van gas zal veranderen. Onze
energievoorziening wordt verduurzaamd. De inzet van gas zal de komende decennia flink omlaag
gaan. Dat neemt niet weg dat gas voorlopig nog een belangrijke energiebron blijft en veilige
gaswinning gedurende deze periode voor Nederland belangrijke voordelen met zich
meebrengt. Voor het kabinet is het daarbij van belang dat bij de gaswinning de publieke doelen
goed worden gediend: veiligheid, leveringszekerheid en een maximale opbrengst voor de staat
voor elke veilig gewonnen kubieke meter gas. Die belangen staan in het gasgebouw centraal,
evenals de wens om tot een transparant geheel te komen.
Tegen deze achtergrond heeft het kabinet aangekondigd om de inrichting van het gasgebouw te
bezien en daar met de andere partijen in het gasgebouw, Shell en ExxonMobil, over in gesprek te
gaan. Ik kan u zeggen dat gesprekken inmiddels zijn aangevangen. Gelet op de belangen moet ik
in dit proces grote zorgvuldigheid betrachten.
6. Verschillende instituten en universiteiten verrichten onderzoeken in het kader van de
aardbevingsproblematiek in Groningen. Hoe wordt dat bij elkaar gebracht?

Antwoord
In het kader van de aardbevingsproblematiek in Groningen worden inderdaad diverse onderzoek
uitgevoerd, zowel ten aanzien van de ondergrond als de bovengrond. Alle onderzoeken worden na
afronding openbaar gemaakt. De NCG voert regie over het onderzoek en de kennisontwikkeling
gerelateerd aan aardbevingen ten aanzien van de bovengrond. Hij heeft daarvoor een programma
in oprichting. Ten aanzien van de ondergrond zal eind dit jaar een kennisprogramma effecten
mijnbouw in werking zijn (zie mijn brief van 24 juni jl., Kamerstuk 32 849, nr. 80). Beide
initiatieven zijn erop gericht om de onderzoeken te coördineren en een structureel karakter te
geven.
7. Het is belangrijk met draagvlak te komen tot een transitie naar hernieuwbare energie. Is de
minister bereid op korte termijn de gedragscode wind op land te verplichten en tot een
aanscherping ervan te komen?
Antwoord
Het Rijk heeft het bieden van mogelijkheden voor participatie verplicht gesteld in de
Omgevingswet. Omdat elk project uniek is, is er bewust voor gekozen geen regels te stellen aan de
manier waarop dat moet. Het staat sectoren vrij om dit zelf nader in te vullen en vast te leggen in
gedragscodes, zoals voor wind op land is gebeurd. Dit geeft de flexibiliteit die bij wetgeving
ontbreekt.
Ik ben van oordeel dat het algemeen verbindend verklaren van een gedragscode geen effectief
middel is om participatie en draagvlak te bevorderen. Participatie is maatwerk en dat kan een wet
niet geven. Veel effectiever is het om in de rol van bevoegd gezag actief bij te dragen aan
participatie en draagvlak en op de naleving van de gedragscode door marktpartijen toe te zien. Ik
doe dit ook voor de projecten waarvoor het Rijk bevoegd is en ik heb er bij het IPO en de VNG op
aangedrongen hetzelfde doen.
De Omgevingswet geeft bevoegde gezagen met het verplicht stellen van participatie nog betere
handvatten om op deze naleving toe te zien. Weer nieuwe wetgeving is daarmee overbodig. Wel
ben ik met alle betrokken partijen in gesprek om te verkennen of zij gezamenlijk willen werken aan
een verbeterde versie van de gedragscode wind op land, die door meer partijen wordt
ondertekend. Het Rijk heeft daarbij een faciliterende rol.
Antwoorden op vragen van de leden Monasch en Mei Li Vos van de PvdA-fractie
1. Veel jongeren moeten de regio uit om een opleiding te volgen, die afstand is te groot en de
kosten voor vervoer zijn hoog. Graag een reactie van de minister hierop.
Antwoord
De aanwezigheid van voldoende en goed opgeleide vakkrachten is belangrijk. Techniekpact
stimuleert de instroom in technische opleidingen. In het schooljaar 2015/2016 gaat 30% van de
mbo-instroom naar technische opleidingen. Nu de trend gekeerd is en er meer jongeren voor een
technische opleiding kiezen is het zaak dat ondernemers zich ook een aantrekkelijke werkgever
tonen en deze jongeren aan zich weet te binden.
Het kabinet stimuleert publiek-private samenwerkingen in het mbo via de Centra voor innovatief
vakmanschap en het Regionaal Investeringsfonds. De Rijksoverheid heeft sinds 2011 € 95 mln in
deze samenwerkingen geïnvesteerd. Het bedrijfsleven steekt hier € 140 mln in. In totaal zijn ruim
1300 bedrijven betrokken. Eén van de doelen van deze publiek-private samenwerking is dat zij de
aansluiting van het onderwijs op de vraag van het bedrijfsleven verbetert. Via dit soort plannen
komen leerlingen veel vaker tijdens hun opleiding of stage in een bedrijf.
Om tegemoet te komen in de reiskosten, kunnen vanaf 1 januari 2017 minderjarige mbostudenten met een beroepsopleidende leerweg gebruik maken van een OV-kaart.
2. Er zit een gat in de Wet Van Dam. Bij bijvoorbeeld het aanbieden van proefabonnementen van
producten door middel van ongevraagde vervolgzendingen. Heeft de minister deze klachten van
ACM ook gehoord? En komt er in deze kabinetsperiode nog een wetsvoorstel van deze minister of
van de minister van VenJ, consumentgerelateerd, waarin dit wordt aangepast? Wanneer kunnen we
deze verwachten?

Antwoord
Het lid Mei Li Vos wijst op consumenten die problemen hebben met bedrijven die hen gratis
producten aanbieden, waarna consumenten, met een simpele muisklik mogelijk ongewild aan
vervolgzendingen vast blijven zitten. Deze situatie valt niet onder de specifieke regels voor
consumentenbescherming zoals geboden door de wet Van Dam, welke zijn geïmplementeerd in het
Burgerlijk Wetboek. Ik onderken het probleem en neem het ook serieus. Voordat ik echter besluit
over het nemen van eventuele maatregelen wil ik eerst in overleg met de ACM over de aard en de
omvang van het probleem. Ik zal uw Kamer hierover informeren voor het krokusreces.
3. Hoe staat het met het wetsvoorstel dat ertoe strekt dat verenigingen namens consumenten
massaschadeclaims kunnen indienen? Wat vindt u van het idee van een consumentenombudsman
ten behoeve van de afhandeling van massaschade, bijvoorbeeld door een kartel? Waar zou een
dergelijke ombudsman gepositioneerd moeten worden?
Antwoord
Het lid Mei Li Vos wijst op de gebrekkige werking van de vrijwillige Claimcode in een collectieve
procedure. Daarover heeft zij eerder ook Kamervragen gesteld. De beantwoording van deze
Kamervragen is overgedragen aan de minister van Veiligheid en Justitie, omdat de vragen verband
houden met het wetsvoorstel om een collectieve schadevergoedingsactie in te voeren. De minister
van Veiligheid en Justitie zal binnenkort deze vragen beantwoorden. Bij de beantwoording zal ook
worden ingegaan op het idee om een Ombudsman bij massaclaims te laten onderhandelen.
Antwoorden op vragen van het lid Graus van de PVV-fractie
1. Kleine bedrijven komen in problemen door late betaling door decentrale overheden. De PVV wil
dat de namen van dubieuze debiteuren worden gepubliceerd en worden gekort op de publieke
geldstromen die ze ontvangen, bijvoorbeeld het gemeentefonds. Graag een reactie van de minister
hierop.
Antwoord
Ik heb vóór de zomer een overzicht gepubliceerd van alle betaaltermijnen van de gemeenten en
provincies in Nederland (kamerstuk 31490, nr. 209). Daarin kunt u van iedere gemeente en
provincie nakijken hoe het met de betaaltermijnen is gesteld. Ik zie op dit moment geen noodzaak
om van die lijst een uittreksel te maken met enkel de namen van de gemeenten die niet met een
mooie score in die lijst staan. Wel volg ik zeer nauwlettend de ontwikkelingen op dit terrein en sluit
ik aanvullende stappen niet uit als gemeentes onvoldoende tempo maken.
Ik zie in het korten op publieke geldstromen geen operationeel verband met het vlot afwikkelen
van betalingsverkeer. Wel effectief is dat overheden voortdurend gewezen worden op hun
verantwoordelijkheid en verantwoording moeten afleggen over hun prestaties.
2. Er zijn ca. een miljoen zzp’ers die naar de mening van de PVV over één kam worden geschoren.
De PVV pleit ervoor om een onderscheid te maken tussen de zes verschillende soorten zzp’ers,
waaronder in ieder geval bewustgekozen vs. noodgedwongen zzp’ers, en het instellen van een
Taskforce zzp voor maatwerk en het benutten talenten, in overleg met stakeholders. Graag een
reactie van de minister.
Antwoord
Achter het begrip zzp’er gaan inderdaad vele verschijningsvormen schuil. Het kabinet is zich hier
van bewust. Het rapport van het interdepartementaal beleidsonderzoek naar zelfstandigen zonder
personeel (IBO zzp), dat het kabinet vorig jaar aan uw Kamer aanbood, is opgeluisterd met
portretten die dit treffend illustreren. Al die portretten maken duidelijk dat van dé zzp’er
onmogelijk kan worden gesproken. Achter de soortnaam ‘zzp’er’ gaat een grote heterogeniteit
schuil.
Het kabinet omarmt deze grote verscheidenheid binnen de totale groep zzp’ers. Een onderverdeling
van deze groep in zes soorten zzp’ers op basis van enkele onderscheidende dimensies is niet alleen
subjectief, het doet ook geen recht aan deze grote verscheidenheid. Binnen de totale groep zzp’ers
zijn er zzp’ers die relatief veel overeenkomsten kennen met zelfstandigen met personeel en zzp’ers

die relatief veel overeenkomsten kennen met werknemers. Er is dus even veel verscheidenheid
binnen de totale populatie zzp’ers, als tussen zzp’ers en andere groepen werkenden.
Het instellen van een taskforce die zich richt op alleen zzp’ers doet naar de mening van het kabinet
geen recht aan dit gegeven. Het leidt niet tot beter maatwerk in beleid, want het zou er
bijvoorbeeld toe kunnen leiden dat er in beleid onderscheid zou ontstaan tussen – op andere
vlakken vergelijkbare - zelfstandigen met en zonder personeel. Onderscheid in beleid tussen
vergelijkbare groepen acht het kabinet onwenselijk. Het kan bovendien de doorgroei van zzp’ers
naar werkgeverschap verstoren.
3. Hoe staat het met het voortbestaan van Actal?
Antwoord
Zoals in de voorjaarrapportage regeldruk aan de Kamer is gemeld, hecht het kabinet aan het
voortbestaan van een externe waakhond op het gebied van regeldruk.
Actal zal worden omgevormd tot een adviescollege toetsing regeldruk waarbij zij zich toeleggen op
de toetsing van voorgenomen regelgeving. In de najaarsrapportage regeldruk die uw Kamer
volgende maand zal worden toegezonden zal nader worden beschreven hoe die toetsing verder
wordt vormgegeven.
4. Wat gaat de minister doen tegen stijgende emigratie en het wegvloeien kennis en
kennisdragers?
Antwoord
Ik heb geen aanwijzingen dat de emigratie stijgt. Integendeel. Volgens het CBS is sinds 2008 niet
alleen het aantal autochtone emigranten gedaald, maar ook het aandeel autochtonen dat plannen
heeft om te emigreren is afgenomen van 6% in 2008 tot 4% in 2013. De afname geldt zowel voor
laag-, middelbaar- als hoogopgeleiden. Emigranten vertrokken vooral naar onze buurlanden
Duitsland en België.
5. Hoe gaat de minister bijdragen aan betere synergie tussen onderwijs en bedrijfsleven? Zorg
voor voldoende stageplekken bij ambachtsmensen. Er zou een taskforce handwerkeconomie
moeten komen.
Antwoord
Het kabinet stimuleert publiek-private samenwerking in het middelbaar beroepsonderwijs, via de
centra voor innovatief vakmanschap en het Regionaal Investeringsfonds mbo.
Beroepsonderwijs en bedrijfsleven werken samen in Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven (SBB) om studenten de beste praktijkopleiding te geven met uitzicht op een baan.
Bedrijven krijgen zo steeds de vakmensen die ze nodig hebben.
Voor de instandhouding van kleine, unieke opleidingen is een apart loket- en expertisepunt belegd
bij SBB. De SBB heeft hiertoe een sectorkamer Specialistisch vakmanschap opgericht, waarin
onderwijs en bedrijfsleven sectorspecifieke afspraken over de uitvoering van de wettelijke taken:
ontwikkelen en onderhouden van de kwalificatiestructuur, zorg voor voldoende en kwalitatief goede
leerbedrijven, en ontwikkelen van arbeidsmarkt, bpv- en doelmatigheidsinformatie.
SBB biedt ook een zoekfunctie voor stageplekken, en een meldpunt voor stagetekorten.
6. De PVV verzoekt de minister samen met de minister van IenM en de maritieme sector met een
stappenplan te komen voor behoud van de kennisbasis en de wereldwijde nummer 1-positie van de
sector. Graag een reactie hierop.
Antwoord
De maritieme sector maakt onderdeel uit van de topsector water. De internationale positie en de
kennisbasis van de maritieme sector zijn van groot belang voor de Nederlandse economie. Die
positie en kennisbasis is de gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van de betrokken bedrijven,
kennisinstellingen en overheden. Ik span mij samen met mijn collega van IenM en de andere
betrokken partijen in om de concurrentiepositie en kennisbasis van de maritieme sector te borgen.
Om de internationale maritieme toppositie van Nederland te behouden en te versterken is de
rijksbrede Nederlandse Maritieme Strategie 2015-2025 ontwikkeld, in nauwe samenwerking met

partijen uit de maritieme sector. Uw Kamer is 24 juni jl. geïnformeerd over de voortgang bij de
uitvoering van die strategie.
De minister van IenM heeft op 30 september 2016 mede namens de minister van Defensie en
mijzelf de bijdragen van de ministeries aan het maritieme onderzoek aan uw Kamer toegelicht in
de reactie op de motie van Kamerlid Jacobi die hierom verzocht (Kamerstuk 31 409, nr. 96). In
deze reactie heeft zij aangegeven de sector te ondersteunen om optimaal gebruik te kunnen
maken van de diverse generieke en specifieke regelingen.
Antwoorden op vragen van het lid Bruins van de ChristenUnie-fractie
1. In de begroting staat een bezuiniging van € 0,5 miljoen op het Van Swinden Laboratorium
(VSL). In de recente brief noemt de minister een bezuiniging van € 350.000. Kan de minister dit
nader toelichten? Hoe ziet de financiering van VSL voor 2017 eruit?
Antwoord
Ik ga ervan uit dat het lid Bruins aan het bedrag van € 0,5 mln komt door de begrotingscijfers voor
de Bijdrage metrologie voor 2017 en 2016 met elkaar te vergelijken. In mijn brief van 24 oktober
jl. vergelijk ik echter het daadwerkelijk voor VSL vastgelegde budget in 2016 met het
begrotingscijfer voor 2017 voor de Bijdrage metrologie. Het daadwerkelijk vastgestelde budget was
€ 0,15 mln lager dan het begrote bedrag in 2016. Dit maakt dat de feitelijke bedrag dat VSL in
2017 minder ontvangt € 0,35 mln bedraagt.
2. Is de minister bereid om de keuzevrijheid van bewoners bij herstelwerkzaamheden van schade
door de gaswinning in Groningen te maximaliseren en lokale aannemers in Groningen nog meer
kans te geven? En lokale ondernemers dus niet alleen als onderaannemer van door CVW
goedgekeurde bedrijven te laten werken? Wil de minister het CVW hierop aanspreken?
Antwoord
Er is op dit moment een volledige keuzevrijheid voor de bewoner bij schadeherstel. Er zijn drie
opties waaruit bewoners kunnen kiezen:
1. De bewoner laat de schade herstellen door een CVW-gecertificeerde aannemer;
2. De bewoner laat de schade herstellen door een bedrijf van eigen voorkeur. CVW betaalt in dat
geval de factuur van deze aannemer;
3. De bewoner laat het CVW het schadebedrag zoals vastgesteld in het rapport van de schadeexpert uitbetalen.
Het CVW werkt met bedrijven en vakmensen die zijn geselecteerd op basis van de
Erkenningsregeling van CVW. CVW heeft aangegeven zoveel mogelijk lokale bedrijven te betrekken
bij het herstel. Er zijn op dit moment meer dan 4500 vakmensen aangetrokken. Zij zijn werkzaam
bij 875 bedrijven van verschillende omvang. Er zijn dus volop kansen voor bedrijven om mee te
profiteren van de werkzaamheden die CVW uitzet.
3. De ChristenUnie is geschrokken van recente berichten over de dwang op winkeliers om op
zondag open te gaan, onder meer in Woerden en Houten. De regering wacht eerst de evaluatie af
van de wet, pas eind van dit jaar weten we meer. Dat duurt erg lang: we constateren toch nu dat
de dwang om op zondag open te gaan onwenselijk is? Wat kan de minister nog doen voor de
winkeliers tussen nu en eind van het jaar?
Antwoord
Gedegen onderzoek naar een wet kost tijd. Het is van belang voor een goede besluitvorming om
eerst deze externe evaluatie van de gewijzigde Winkeltijdenwet af te wachten voordat er nu
maatregelen worden genomen. De evaluatie zal ik, inclusief bijbehorende beleidsbrief, naar uw
Kamer sturen voor het einde van het jaar. In de beleidsbrief zal ik de verschillende belangen tegen
elkaar afwegen, zoals het belang van de winkelier, verhuurder en werknemer. Ik wil niet op deze
zaken vooruitlopen. Wel zal in de tussentijd nog overleg plaatsvinden met de Verenging Raad voor
Onroerende Zaken (ROZ) over het gebruik van boeteclausules in private contracten. De uitkomsten
van dit gesprek zal ik meenemen in mijn beleidsbrief over de evaluatie.

Antwoorden op vragen van de leden Verhoeven en Van Veldhoven van de D66-fractie
1. VVD en D66 werken aan een aanscherping van de Wet markt en overheid. De minister wordt
gevraagd om niet voor ondernemer te spelen en de organisatie van de Startup Delta conferentie te
stoppen.
Antwoord
De overheid heeft een aanjaagfunctie en kan initiatieven, die bijdragen aan het beleidsdoel en voor
zover passend binnen wet- en regelgeving, incidenteel ondersteunen. Evenementen en congressen
zijn cruciaal voor het versterken van het ecosysteem voor startups. Daar ontmoeten startups,
investeerders en vertegenwoordigers van kennisinstituten, grote bedrijven en overheden elkaar,
ontstaan nieuwe ideeën en worden zaken gedaan. Eén van de initiatieven in mei van dit jaar was
StartupFest Europe.
StartupFest is in de eerste plaats een platform voor diverse partijen om hun eigen evenement te
organiseren met een open uitnodiging aan partijen om aan te sluiten. Het platform heeft, met
bijdragen van private en publieke partijen en ondersteund vanuit StartupDelta, bereikt dat de
innovatiehubs hebben samengewerkt en Nederland zich als “one single hub” internationaal heeft
weten te profileren. Tijdens het StartupFest Europe 2016 werden op 16 locaties verspreid over het
land ruim 30 evenementen onder één vlag georganiseerd. Daardoor kreeg ook ieder afzonderlijk
evenement meer impact. Deze activiteiten waren soms publiek-privaat georganiseerd, soms
privaat. Private partijen maken daarbij zelf de keuze of en op welke wijze zijn willen deelnemen
aan dit evenement. Daarbij drukken we marktpartijen niet weg. Integendeel, we vragen juist
marktpartijen om aan te haken. De partners in het platform hebben nog geen beslissing genomen
over de opzet en financiering van Startupfest 2017.
2. Duurzame opwekking van energie: De minister heeft toegezegd dat € 1 miljard uit de
energiereserve terug zal vloeien naar de schatkist. Betekent dit dat dat geld niet meer nodig is
voor de energietransitie?
Antwoord
In de begrotingsreserve duurzame energie zitten kasmiddelen die in enig jaar niet zijn uitgegeven
met name als gevolg van vertraging, uitval van projecten of tegenvallende productie. Deze
middelen blijven op deze manier beschikbaar voor de stimulering van hernieuwbare
energieproductie.
Een nieuw kabinet maakt bij zijn aantreden een geactualiseerde raming van de uitgaven voor
hernieuwbare energieproductie. Op dat moment worden de middelen vanuit de
begrotingsreservereserve toegevoegd aan de bestaande begroting en meerjarenramingen. Het
geheel aan middelen (de middelen in de begrotingsreserve, plus de ‘oude’ meerjarenraming op de
begroting) blijft in stand. Deze middelen blijven nodig en daarom beschikbaar voor de stimulering
van hernieuwbare energieproductie. Indien blijkt dat er minder middelen nodig zijn voor het
financieren van de kasuitgaven volgend uit de doelstellingen voor hernieuwbare energie uit het
Energieakkoord dan eerder verwacht werd, zal de Opslag Duurzame Energie minder hard hoeven te
stijgen.
3. Kunt u reageren op het actieplan energieopslag dat gisteren is gepresenteerd?
Antwoord
Wanneer in de toekomst vraag en aanbod van elektriciteit minder met elkaar in de pas lopen wordt
het belang van opslag, maar ook andere opties om meer flexibiliteit in het energiesysteem te
brengen, evident. Veel zaken uit het actieplan energieopslag hebben dan ook mijn aandacht. In de
energieagenda, die eind dit jaar naar Kamer zal worden gezonden, zal op de rol van
flexibiliteitsopties worden ingegaan. Ook aan opslag zal worden gerefereerd.
Daarnaast is de evaluatie van de salderingsregeling begonnen en daarbij zal ook worden
meegenomen wat deze voor innovatieve technieken als opslag betekent.
Opslag heeft in de Topsector energie in verschillende projecten nu al een plaats. Het gaat daarbij
onder andere om warmte-koude opslag, ‘power to heat’ en ‘power to gas’. Het programma
systeemintegratie van de Topsector Energie faciliteert daarnaast dit jaar diverse
haalbaarheidsstudies naar energieopslag en innovatieve conversietechnologieën.

Antwoorden op vragen van het lid Ouwehand van de PvdD-fractie
1. De Partij voor de Dieren constateert dat mestvergisting geen oplossing voor de transitie naar
duurzaamheid is, omdat dit de productie van mest in stand houdt. De PvdD bepleit het aanpakken
van het mestprobleem. Graag een reactie hierop.
Antwoord
De PvdD stelt dat mestvergisting niet de oplossing van het mestprobleem is en er andere
oplossingen moeten worden gevonden. Daar ben ik het mee eens. Mestvergisting is een manier
van mestbewerking waarmee biogas uit mest wordt gemaakt. Het is geen mestverwerking. Wat
overblijft, het digestaat, heeft nog steeds de status van mest en moet, als er geen plaatsingsruimte
is binnen de mestnormen, worden afgezet buiten de Nederlandse landbouw. Voor de aanpak van
het teveel aan mest verwijs ik naar de diverse brieven die de staatssecretaris van Economische
Zaken over dit onderwerp naar uw Kamer heeft gestuurd.
Antwoorden op vragen van het lid Van Tongeren van de GroenLinks-fractie
1. Wat is de omvang van de bruto en netto gaswinning uit het Groningenveld?
Antwoord
Wat betreft de omvang van de gaswinning uit het Groningenveld geldt dat NAM daarover frequent
rapporteert op haar website. De cijfers die daar worden gepubliceerd zijn ook de cijfers die ik
hanteer in mijn rapportages aan de Tweede Kamer over de omvang van de gaswinning uit het
Groningenveld.
Daarbij geldt dat NAM een klein gedeelte van het uit het Groningenveld gewonnen gas nodig heeft
om het gas te kunnen winnen, dit gas wordt ingezet als brandstof voor de compressoren die op het
veld staan. Het jaarlijkse eigen verbruik door NAM bedraagt ongeveer 0,5 miljard m³. Het
resterende deel is dan beschikbaar voor de markt.
De totaal gewonnen hoeveelheid kan ‘bruto’ genoemd worden en het deel dat beschikbaar is voor
verkoop kan ‘netto’ genoemd worden. De winningsbesluiten zien toe op de werkelijk gewonnen
hoeveelheden, dus de ‘bruto winning’.
2. Van Tongeren (GL):
GroenLinks acht het vastleggen van het plafond voor de gaswinning in Groningen voor een periode
van vijf jaar niet wenselijk, vanwege de wisselende gasprijs en de bevingsproblematiek. Waarom
niet kiezen voor een kortere periode, waarin kan worden gekeken naar genoemde prijs en de
bevingen?
Antwoord
NAM is gevraagd voor 1 oktober 2020 een nieuw winningsplan in te dienen, zodat het daarop
gebaseerde volgende instemmingsbesluit per 1 oktober 2021, conform advies van de Mijnraad, kan
ingaan. Hiermee wordt mogelijk gemaakt om over een langere periode meetgegevens te
verzamelen om de continuïteit van recent ingezet beleid, zoals een vlakke winning, te waarborgen
en te kunnen evalueren. Daarbij merk ik op dat de gasprijs op geen enkele wijze van invloed is op
de hoogte van het winningsplafond en dat fluctuaties in de gasprijs daarvoor dus ook niet ter zake
doen.
3. Van Tongeren (GL):
De minister voert de motie Van Tongeren over het faciliteren van proefprocessen tegen NAM niet
uit, met als argumentatie dat het niet gebruikelijk is bij te dragen aan processen tegen private
partijen. Gaan we dan ook de bijdrage aan rechtsbijstand schrappen? GroenLinks verzoekt om de
Groningers alsnog juridisch bij te staan.
Antwoord
Zoals ik heb aangegeven tijdens het debat van 14 september jl. en in mijn brief van 12 oktober jl.
(Kamerstuk 33 529, nr. 288) is de situatie in Groningen mijns inziens niet gebaat bij het stimuleren
van gerechtelijke procedures. De schadeafhandeling in Groningen is zodanig ingericht dat bewoners
niet naar de rechter hoeven om schade aan hun woning als gevolg van gaswinning uit het

Groningenveld vergoed te krijgen. Een schademelding wordt vanaf het moment van de melding zo
snel en goed mogelijk opgepakt. Allereerst beoordeelt een eerstelijnsexpert de melding. Vervolgens
is een second opinion mogelijk op het eerste schaderapport en is er, indien de bewoner zich hier
niet in kan vinden, een laagdrempelige geschilbeslechtingsmogelijkheid via de Arbiters
Aardbevingsschade. Het oordeel van de arbiters is bindend voor NAM, maar niet voor bewoners. Ik
ben van mening dat de schadeafhandeling hiermee op een voor bewoners adequate wijze is
geregeld, waarbij de schadeafhandelingsprocedure erop gericht is te voorkomen dat een gang naar
de rechter nodig is.
In mijn brief heb ik verder aangegeven dat het kabinet het binnen het Nederlandse rechtssysteem
ten algemene niet passend acht voor de Staat om gerichte proefprocessen van particulieren tegen
een specifiek privaat bedrijf (financieel) te stimuleren. Dit doet niets af aan de mogelijkheden voor
rechtsbijstand. Indien een bewoner besluit om naar de rechter te stappen, kan hij of zij
rechtsbijstand inschakelen. Bewoners kunnen, ook in Groningen, als zij onder een bepaalde
inkomensgrens vallen, gebruik maken van gesubsidieerde rechtsbijstand.
4. Begrotingsreserve duurzame energie: kan de minister toelichten wanneer de kasschuiven
terugkomen en hoe burgers in Nederland er zeker van kunnen zijn dat het geld gebruikt wordt
waar het geld voor bedoeld is, namelijk hernieuwbare energieproductie?
Antwoord
In mijn brief van 25 maart jl. over de begrotingsreserve duurzame energie heb ik de werking van
de begrotingsreserve uitgebreid toegelicht. In deze brief heb ik uiteengezet dat er geen sprake is
van het onttrekken van middelen aan de begrotingsreserve duurzame energieproductie voor
andere bestemmingen dan hernieuwbare energie. Bij Voorjaarsnota 2016 is een kasschuif in de
middelen voor de SDE doorgevoerd: er wordt in 2017 € 35 miljoen en in 2018 € 25 miljoen uit de
middelen voor SDE gehaald, wat in 2022 en 2023 weer aan de middelen voor de SDE wordt
toegevoegd. Door deze kasschuif blijven de middelen behouden voor hernieuwbare energie in
latere jaren.
4. Wat is de ambitie van de minister ten aanzien van sociale ondernemingen, wil hij sociale
ondernemingen extra ondersteuning geven?
Antwoord
Op 1 juli 2016 heeft de minister van SZW de kabinetsreactie op het SER-advies inzake sociale
ondernemingen naar uw Kamer gestuurd. Hierin staat een zestal acties benoemd, naast een aantal
beleidsinitiatieven die de departementen van VenJ, BZK, VWS en BuZa ondernemen.
Zoals u weet span ik mij in voor een goed ondernemingsklimaat voor alle ondernemers. Daarbij
gaat het ook over de onderwerpen die in het SER-advies zijn benoemd, zoals toegang tot kapitaal
en het gemak om te starten en te groeien.
Antwoorden op vragen van het lid Öztürk van de GrKÖ-fractie
1. GrKÖ heeft een schijf van vijf opgesteld voor een gezond bedrijf: Starters stimuleren, groeien en
bloeien door goede kredietverlening, etnisch profileren aanpakken, regeldruk verlagen, goede
bedrijfsoverdracht realiseren. Graag uw reactie hierop. We willen de minister uitdagen om een
eigen schijf van vijf te maken. Daarbij richten op naast grote bedrijven ook op kleine ondernemers.
Meer krediet en minder regels. De 3e schijf gaat over rechtvaardigheid en discriminatie. We krijgen
noodsignalen over etnisch profileren, onder andere bij politie en inspecties. Graag een reactie, wat
is het beeld van de minister? Is de minister bereid een onderzoek te doen naar de effecten van
etnisch profileren op de ondernemersmarkt?
Antwoord
De meeste van de onderwerpen die de heer Özturk noemt komen terug in mijn beleid, waarbij ik
aandacht heb voor zowel grote als kleine ondernemingen. Ten aanzien van etnisch profileren merk
ik op dat het kabinet tegen bewust of onbewust etnisch profileren is. Het voorkomen van etnisch
profileren door toezichthoudende overheidsinstanties heeft de aandacht van het kabinet. Door
verschillende overheidsdiensten worden de nodige maatregelen genomen om etnisch profileren
door overheidsinstanties te voorkomen. De meeste toezichthouders werken met risico-

inschattingen, risicoselectie of risicomodellen, begrippen die alle synoniem zijn. Er is geen
algemene opzet of inrichting daarvan. Bij risicomodellen staat het risico voorop. Bedrijven met
vergelijkbare risicoprofielen hebben in beginsel evenveel kans om te worden gecontroleerd. De
concentratie van risico’s in een bepaald gebied of sector kan leiden tot een geografische
concentratie van inspecties.
Het kabinet is tegen bewust of onbewust etnisch profileren. Het voorkomen van etnisch profileren
door toezichthoudende overheidsinstanties heeft de aandacht van het kabinet. Door verschillende
overheidsdiensten worden de nodige maatregelen genomen om etnisch profileren door
overheidsinstanties te voorkomen. De meeste toezichthouders werken met risico-inschattingen,
risicoselectie of risicomodellen, begrippen die allen synoniem zijn. Etniciteit maakt geen onderdeel
uit van de modelmatige risico-inschatting. Er is geen algemene opzet of inrichting daarvan. Bij
risicomodellen staat het risico voorop. Bedrijven met vergelijkbare risicoprofielen hebben in
beginsel evenveel kans om te worden gecontroleerd. De concentratie van risico’s in een bepaald
gebied of sector kan leiden tot een geografische concentratie van inspecties.
2. Voorstel van de GrKÖ-fractie is een voucher van € 750 voor alle startende ondernemers om
diensten te kunnen inkopen (bijvoorbeeld een coach of onderzoek), te financieren uit bijvoorbeeld
het topsectorenbeleid. Graag een reactie.
Antwoord
Ondernemers die starten met een onderneming moeten natuurlijk een plan hebben voor hoe ze het
gaan aanpakken. Ongeacht de kwaliteit van zo’n plan al een voucher geven voor gratis diensten is
niet nodig en staatssteungevoelig. Er zijn reeds vele vormen van publieke dienstverlening voor
startende ondernemers beschikbaar, onder meer via de Kamer van Koophandel. Coaching wordt
zonder voucher op allerlei plekken aangeboden, onder meer bij incubators of via Qredits dat
coaching aanbiedt in combinatie met microkrediet voor starters.
3. Kleine bedrijven gaan aan regeldruk ten onder en kunnen niet iemand inschakelen. Graag
creatieve oplossingen om hieraan tegemoet te komen.
Antwoord
Ik deel het belang om goed te kijken naar de positie van kleine bedrijven in wet- en regelgeving.
Het kabinet heeft diverse maatregelen genomen om de regeldruk voor kleine bedrijven te
verminderen. Een voorbeeld daarvan is de vrijstelling voor microbedrijven (minder dan 10
werknemers) van de verplichtingen uit het jaarrekeningenrecht. Een ander voorbeeld is het
programma ruimte in regels, waar ondernemers regeldrukproblemen kunnen aandragen. Van de
werklijst van 206 belemmeringen zijn er 143 afgerond (d.d. aug. 2016).
Ook in de maatwerkaanpak regeldruk is er aandacht voor de kleine bedrijven. In de
maatwerkaanpak wordt door bedrijven, brancheorganisaties en overheidsorganisaties gezamenlijk
gekeken naar oplossingen voor knelpunten die door bedrijven worden ervaren. Dit gebeurt
bijvoorbeeld in een maatwerkaanpak rond de winkelambachten.
Voorts werk ik aan een programma voor digitale voorzieningen waarmee het juist ook voor kleine
ondernemers eenvoudiger wordt om informatie te verkrijgen en vooral ook om zaken met de
overheid digitaal af te handelen. Dit programma omvat bijvoorbeeld het digitale Ondernemersplein,
digitale regelhulpen, de omgeving MijnOverheid voor Ondernemers en de Berichtenbox. De actuele
stand van zaken met betrekking tot alle activiteiten om de regeldruk te verminderen en de
dienstverlening te verbeteren wordt nog dit najaar aan de Kamer gezonden.
4. Er is vaak geen opvolger voor een onderneming. Dat is ook kapitaalvernietiging. Er is betere
matching nodig tussen ondernemers en opvolgers. Graag uw reactie.
Antwoord
Matching tussen ondernemers en opvolgers is succesvol opgepakt door diverse marktpartijen. De
overheid vervult bijvoorbeeld een goede rol in de vorm van voorlichting. De KvK verstrekt
informatie en organiseert onder andere webinars. Op het gebied van opvolging van een
onderneming ligt geen aanvullende taak voor het kabinet. Ingrijpen werkt louter marktverstorend.