Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 004

Initiatiefnota van het lid Geurts: «Een eerlijke
boterham, over het versterken van de
voedselketen»

Nr. 28

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 30 december 2016
De vaste commissie voor Economische Zaken heeft op 19 december 2016
overleg gevoerd met de heer Van Dam, Staatssecretaris van Economische
Zaken, over:
– de initiatiefnota van het lid Geurts «Een eerlijke boterham,
over het versterken van de voedselketen» d.d. 27 augustus
2014 (Kamerstuk 34 004);
– de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 28 oktober 2014 met de kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een
eerlijke boterham, over het versterken van de voedselketen»
(Kamerstuk 34 004, nr. 3);
– de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 20 maart
2015 met antwoorden op vragen van de commissie over de
kabinetsreactie op de initiatiefnota van het lid Geurts «Een
eerlijke boterham, over het versterken van de voedselketen»
(Kamerstuk 34 004, nr. 4);
– de brief van het lid Geurts d.d. 7 september 2016 met antwoorden op vragen van de commissie over de initiatiefnota
van het lid Geurts «Een eerlijke boterham, over het versterken
van de voedselketen» (Kamerstuk 34 004, nr. 5).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Vermeij
De griffier van de commissie,
Nava

kst-34004-28
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

1

Voorzitter: Dijkgraaf
Griffier: Konings
Aanwezig zijn elf leden der Kamer, te weten: Remco Bosma, Dijkgraaf,
Dik-Faber, Van Gerven, Geurts, Graus, Koşer Kaya, Agnes Mulder,
Ouwehand, Van der Velde en Vermeij,
en de heer Van Dam, Staatssecretaris van Economische Zaken.
Aanvang 11.02 uur.
De voorzitter:
Dames en heren. De echte voorzitter komt zo meteen, maar ik mag het
even waarnemen. Welkom aan de initiatiefnemer de heer Geurts, de
Staatssecretaris en de collega’s. Wij hebben een notaoverleg over de
initiatiefnota van het lid Geurts getiteld «Een eerlijke boterham, over het
versterken van de voedselketen». We doen dat in twee termijnen. Na de
eerste termijn volgt een schorsing van ongeveer twee uur, samenvallend
met de lunchpauze. Vervolgens start de beantwoording door de initiatiefnemer en komt de Staatssecretaris aan het woord in zijn rol van adviseur
van de Kamer. Dat is ook weleens een mooie rol om te mogen spelen.
In de tweede termijn kunnen ook moties worden ingediend. De spreektijd
per fractie is vermeld op de convocatie en is gerelateerd aan de grootte
van de fracties. Die is inclusief de tweede termijn, dus inclusief de tijd
voor het indienen van moties. Zo is het vastgesteld. Ik zie problemen,
maar daar komen we zo op terug. Het verzoek is aan de Kamerleden om
duidelijk aan te geven aan wie zij hun vragen stellen, omdat we twee
beantwoorders hebben.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Mag ik een punt van orde maken?
De voorzitter:
Als ik even mijn inleiding mag afmaken? Ik heb nog één zinnetje en dan
komt u aan bod. Het voorstel voor interrupties is maximaal twee.
Er is een punt van orde.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Mijn fractie heeft vijf minuten spreektijd voor een zeer
belangrijk onderwerp. Ik heb er in de voorbereiding geen rekening mee
gehouden dat de spreektijd voor beide termijnen geldt. Ik wil me voegen
in het beperkte aantal interrupties, hoewel ik dat zeer beperkt vind.
Vanwege het belang van het onderwerp vraag ik toch een minuutje extra
om in de tweede termijn ook moties te kunnen indienen.
De voorzitter:
Het is een punt van orde en dus lijkt het mij goed om de collega’s aan het
woord te laten. Als woordvoerder van een kleine partij begrijp ik het punt
wel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat geldt ook voor de Partij voor de Dieren. Steun voor het voorstel van
de ChristenUnie.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik heb daar ook zwaar de behoefte aan.
De voorzitter:
Ik zie nog geen meerderheid. Mijnheer Van Gerven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

2

De heer Van Gerven (SP):
Een minuutje extra voor het indienen van moties in de tweede termijn
moet toch wel kunnen, lijkt mij. We hebben ruim de tijd. Ik kijk even naar
beide collega’s aan de linkerzijde om dat te honoreren.
De voorzitter:
De coalitie gaat de doorslag geven.
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik vind het prima.
De heer Remco Bosma (VVD):
Dan sluit ik mij daarbij aan.
De voorzitter:
U hebt een minuut extra.
Dan starten wij dit overleg en geef ik het woord aan de heer Van Gerven.
Hij heeft acht minuten in totaal, mogelijk plus één. Geldt dat alleen voor
de kleine fracties? Nee, voor alle fracties.
De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Een groot compliment wil ik maken aan collega-Geurts en zijn
medewerkers, want het is altijd heel bijzonder wanneer een Kamerlid de
moeite neemt om een initiatiefnota in te dienen. Ik ga het niet spannend
maken, want de SP kan zich achter de nota scharen. Er zijn veel overeenkomsten met punten die wij ook geregeld aankaarten.
De nota gaat nadrukkelijk over de machtspositie van boeren en vissers
tegenover met name de inkopersorganisaties van supermarkten. Deze is
scheef. Een schrijnend voorbeeld waren de eenzijdige prijsverlagingen
van Jumbo en Ahold van 2% en 1,5%. Bijna de helft van de varkens- en
kippenhouders leeft onder armoedegrens, gemiddeld al vijftien jaar, aldus
ING. Dat moet dus echt anders.
In 2013 deed de SP een groot onderzoek onder de boeren, «De boer aan
het woord». Daaruit bleek dat de boer zich tamelijk machteloos voelt bij
het bedingen van een reële prijs voor zijn of haar product. Boeren zijn
sterk afhankelijk van een beperkt aantal afnemers. 95% van de respondenten zei niet afhankelijk te willen zijn van subsidies, maar kostendekkende prijzen te willen. Onderschrijft de indiener dat een eerlijke prijs te
verkiezen is boven subsidies en dat bijvoorbeeld het feit dat een kalverenhouder voor 92% afhankelijk is van subsidie geen wenselijke situatie is?
In de discussies over landbouwbeleid lijkt het vaak te gaan tussen de
conservatieven en de liberalen. De conservatieven willen een systeem in
stand houden, waarin ondanks het feit dat 40% van het Europese budget
wordt uitgegeven aan landbouwsubsidies, armoede en maatschappelijk
bediscussieerde milieu en dier- en welzijnscondities en gezondheidsaspecten troef zijn. De liberalen staan voor een koude sanering en
schaalvergroting.
Maar gelukkig zijn er nog meer smaken in de wereld. Het kan ook anders,
niet conservatief, niet liberaal, maar sociaal. Een sociaal Europees
landbouwbeleid is gericht op goede prijzen, productiebeheersing, een
leefbaar en gezond platteland, duurzaamheid en dierenwelzijn. Een vorm
van marktregulering is daarbij nodig. Maar als de SP dergelijke woorden
uitspreekt, krijgt zij nog wel eens het verwijt dat zij voor sovchozen en
kolchozen is, als ze nog bestaan. Nee, dat wil de SP niet. Een vorm van
regulering vindt zij wel nodig en wenselijk. Dat heeft zij ook gezien bij het
fiasco van de afschaffing van de melkquotering. Er is al ontzettend veel
overheidsbemoeienis met de agrarische sector in de vorm van subsidies
en regels. De SP wil dat de markt zo wordt gereguleerd dat de primaire
sector, die in mijn ogen cruciaal is voor een land, economisch gezond kan
produceren. Ik zou zeggen: wees niet bang voor marktregulering, maar ga

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

3

vooral voor een betere marktregulering dan nu. Ik denk daarbij aan
versterking van de marktmacht van agrariërs, zoals opgenomen in het
voorliggende voorstel. Ik denk ook aan productiebeheersing, aan
risicobeheersingsinstrumenten en aan gemeenschappelijke marktordening. Graag krijg ik hierop een reactie van de indiener en van de
Staatssecretaris.
Zo is er kort geleden in het Europees Parlement een resolutie van
Delahaye over prijsschommelingen op de landbouwmarkten en risicobeheersingsinstrumenten verschenen, waar veel zinnige dingen in stonden.
Ik ben ook benieuwd naar de reactie hierop van de Staatssecretaris en de
indiener van de nota. Beslispunt één betreft het instellen van een
onafhankelijke toezichthouder. Daarbij zie ik veel overeenkomsten met de
motie van collega Geurts en mij, waarin wordt verzocht om een
ombudsman, specifiek voor boeren, tuinders, vissers en andere
zelfstandige ondernemers in Nederland in te stellen, die klachten over
oneerlijke handelspraktijken en inkoopmacht onderzoekt, bemiddelt en
tevens op basis van geïnventariseerde gevallen aanbevelingen aan de
politiek doet. Ik overweeg opnieuw een motie op dit punt in te dienen. Ik
onderschrijf de analyse van de indiener dat het huidige initiatief Eerlijke
handelspraktijken flinterdun is en veel te vrijblijvend. De huidige praktijk
met verplichte EU-registratie werkt gewoon niet. Klopt het dat er nog
steeds maar twee agrariërs geregistreerd zijn?
Het derde beslispunt gaat over afspraken die agrariërs kunnen maken
over productie en gezamenlijke afzet. Dat onderschrijven we, maar we
moeten niet doorschieten en producenten zo veel macht geven dat zij
prijsbepalers worden ten koste van de consument. De zaak moet in
evenwicht zijn. Dat is op dit moment niet het geval. Onderschrijft de
indiener deze analyse of zienswijze?
Beslispunt vijf gaat over het ondersteunen van investeringen in nieuwe
voedingsmiddelen en verdienmodellen van het mkb en van producenten.
De SP merkt hierover op dat er al veel innovatiegelden zijn, maar dat deze
nu te veel bij grote bedrijven terechtkomen en te weinig bij het mkb. Ook
pleit de SP ervoor, deze gelden te richten op innovaties die wij maatschappelijk wenselijk vinden. Hoe kan worden gerealiseerd dat die innovatiemiddelen inderdaad vooral bij het mkb terechtkomen? De maatschappij
vraagt om een milieu en diervriendelijke houderij. De SP zou zeggen: richt
vooral ook daar de innovatiegelden op.
Uit het EU-onderzoek Study on the competitiveness of the European meat
processing industry van 2011 blijkt dat van de prijs die de consument in
de supermarkt betaalt, maar een zeer beperkt gedeelte bij de boer
terechtkomt. Van de opbrengsten van varkensvlees bij de supermarkt
krijgt de boer slechts 13%; bij het kleinwinkelbedrijf is slechts 7% voor de
boer. Klopt het dat er weinig of geen recentere gegevens over die
margeverdeling in de keten zijn? Zo ja, is de Staatssecretaris dan bereid
om dit nader te laten onderzoeken en om te komen met een actueel
rapport op dit gebied?
Voorzitter: Vermeij
De voorzitter:
Dank u. Ook dank ik de heer Dijkgraaf voor het tijdelijk overnemen van het
voorzitterschap. Ik geef het woord aan de heer Bosma namens de fractie
van de VVD.
De heer Remco Bosma (VVD):
Voorzitter. Een eerlijke boterham misgun je niemand, zeker niet een
hardwerkende agrarische ondernemer die bij ons het eten op tafel zet.
Toch komt het voor dat de boterham van de agrarische ondernemer wel
degelijk erg mager is belegd na al het zware werk. Zo kwam ik geregeld bij
een komkommerkweker over de vloer en zag ik dat er bijna zeven dagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

4

per week werd gewerkt om het hoofd boven water te houden. ’s Ochtends
was het vroeg opstaan om de planten om te winden, de ongewenste
uitlopers eruit te krenten en vervolgens de rijpe oogst te plukken. Daarna
was het sorteren en verpakken volgens de wensen van de afnemer, de
telersvereniging of de veiling. Als je dan met je oude, gammele vrachtwagen de oogst hebt afgeleverd, kijk je met angst en beven naar de
dagprijs. Dan blijkt helaas dat de opgelegde investeringen om te voldoen
aan de milieueisen of keurmerken, nauwelijks kunnen worden terugverdiend. Het gaat daarmee dus direct af van het gezinsinkomen. De eerlijke
boterham wordt zo wel erg klein, laat staan dat hij nog belegd kan
worden. Het is dan wrang dat je met zo’n groot bedrijf zo weinig mogelijkheden hebt om de verkoopprijs te beïnvloeden. Je produceert immers
voor de wereldmarkt, terwijl de politiek op lokaal of nationaal niveau wel
even de regels verandert of de mogelijkheden voor je bedrijf om uit te
breiden, beperkt. Het wordt helemaal wrang als je boodschappen doet bij
de plaatselijke supermarkt en ziet dat jouw product in een actie zit of van
Bonuskorting is voorzien. Het voelt dan of jij, als agrarisch ondernemer,
de lokkertjes voor de supermarktketen hebt gefinancierd en je verwacht
ook nog eens wat wederkerigheid van diezelfde supermarktketen. In dat
geval ben je blij dat de politiek het signaal eens oppakt.
De VVD weet als geen ander dat het het een of het ander is. De Nederlandse agrarische sector produceert met name voor de wereldmarkt.
Steeds worden nieuwe eisen gesteld en innovatie is noodzakelijk om
daaraan te voldoen. Men moet immers tegemoetkomen aan steeds
strengere eisen op het gebied van duurzaamheid, dierenwelzijn, of
bijvoorbeeld het terugbrengen van fijnstof. Helaas vinden veel agrarische
ondernemers niet bij iedereen support. Zo zijn er partijen die elke ruimte
voor de landbouw om te ontwikkelen, willen beperken en zich niet
afvragen waar ons eten dan vandaan moet komen. Er zijn ook nog partijen
als het CDA, die het idee hebben dat een suikertaks de branche en de
volksgezondheid helpt.
Toch heeft de politiek niet stilgezeten. In 2010 is er, op voorzet van de
VVD, de PvdA en het CDA een initiatiefwet gekomen om de positie van
leveranciers uit het mkb tegenover de inkoopmacht te verbeteren. Deze
wet geeft de ondernemers met een gezamenlijk marktaandeel van
maximaal 10% de mogelijkheid om mededingingsafspraken te maken. Uit
de eerste evaluatie van die wet kan geconcludeerd worden dat deze
voorziet in de behoefte en dat hij in bepaalde mate wordt gebruikt. Tevens
geeft 8% van de bedrijven aan dat ze er mogelijk in de toekomst gebruik
van willen maken. De bekendheid van het bedrijfsleven met de bagatelvrijstelling leek echter nog beperkt. Daar zit wat ons betreft ruimte voor
verbetering in.
Er is dus een instrument voor de kleine agrarische ondernemer. Voor de
grote agrarische ondernemer werkt het niet zo, maar ook voor hem zijn er
mogelijkheden. Je kunt op basis van het gemeenschappelijke landbouwbeleid tot producentenorganisaties komen, zonder in conflict te komen
met het mededingingsrecht. De voorwaarden zijn onder meer dat een
afspraak de mededinger niet merkbaar beperkt. Het belangrijkste criterium
is daarbij de vraag of de betrokken ondernemers een zwakke positie
hebben op die bewuste markt. Consumenten moeten er bovendien
voordeel van hebben.
De VVD wil ook even de andere kant belichten. Er bestaan in Nederland
zulke grote producentenorganisaties dat supermarktketens daar niet
omheen kunnen, waardoor een bilaterale afhankelijkheid ontstaat.
Daarnaast moeten we ons realiseren dat maar 12,5% van de binnenlandse
agrarische producten bestemd is voor de binnenlandse markt. Alleen dat
deel wordt voornamelijk ingekocht door de vijf grote inkooporganisaties.
87,5% is bestemd voor de export en valt dus niet onder de probleemomschrijving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

5

Mijn collega van de SP refereerde al aan de Gedragscode Eerlijke
Handelspraktijken. Daaruit bleek dat een vrijstelling van de mededinging
nauwelijks effect heeft gehad op de inkoopmacht. Het vraagstuk van de
verduurzaming van de productie in relatie tot het inkomen van agrariërs is
echter wel maatgevend daarin gebleken. Vanuit de stuurgroep wordt
daarom aangegeven dat zelfregulering de beste manier is om oneerlijke
handelspraktijken aan te pakken. De stuurgroep Gedragscode Eerlijke
Handelspraktijken heeft zich aangesloten bij de pilot van de Europese
Supply Chain Initiative. Uit die evaluatie blijkt dat het merendeel van de
aangesloten bedrijven tevreden is over het initiatief. In het afgelopen jaar
zijn 49 klachten naar voren gekomen. Een grote meerderheid van deze
klachten kon zonder tussenkomst van externe partijen worden opgelost.
Ook is aangegeven dat de pilot een positieve uitwerking had, doordat er
aandacht vanuit de politiek en de media was voor oneerlijke handelspraktijken. Formele instrumenten lijken dus niet het juiste antwoord. Ook
volgens het Landbouw Economisch Instituut bleek via het onderzoek
Marktbeleid voor groente en fruit; Aanbevelingen voor een Gemeenschappelijke Marktordening na 2013 dat er door de sector nog weinig wordt
geïnvesteerd in productvernieuwing en marktontwikkeling. Mijn vraag aan
de heer Geurts is welke ruimte hij ziet op dit punt. De VVD kan zich
namelijk voorstellen dat men een betere positie krijgt in het onderhandelingsproces, als men zich als agrarisch ondernemer meer onderscheidt op
de markt, doordat men bijvoorbeeld een herkenbaar product heeft waar
de klant specifiek om vraagt. Het is namelijk lastiger om ingewisseld te
worden door een ander product als klanten specifiek om dat product
vragen. In dat kader noem ik maar even het voorbeeld van Kanzi-appels,
waar ook de telersvereniging specifiek reclame maakt.
Verder ben ik benieuwd of de heer Geurts kansen ziet voor de sector om
alternatieve verkoopkanalen te ontwikkelen. Daar wordt in de initiatiefnota
niet op ingegaan, maar het is ook een mogelijkheid om zich als agrarische
ondernemer te onttrekken aan de inkoopmacht van supermarkten. Ik denk
niet alleen aan de promotie van landwinkels en boerderijwinkels, maar
ook aan varianten van de HelloFresh Box. Ten slotte ben ik benieuwd of de
«local for local»-benadering, een toenemende trend, mogelijkheden biedt
om de positie van de agrarische ondernemer beter uit te nutten. Is de heer
Geurts als initiatiefnemer bereid om deze aspecten verder in beeld te
brengen en te integreren in zijn initiatiefnota, in het belang van de sector
die wij een warm hart toedragen?
In het antwoord van het kabinet op de initiatiefnota wordt aangegeven dat
de organisatiegraad en ketenstructuur per sector verschillen. Wil de heer
Geurts een aanvullende verkenning doen per sector om te achterhalen of
er mogelijkheden zijn voor de sector om zich beter te organiseren om
uiteindelijk beter te kunnen acteren in de keten? En als die duidelijkheid er
is, kan dan aangesloten worden bij het advies van de pilots over oneerlijke
handelspraktijken, om deze vooral via eigen initiatieven en zelfregulering
aan te pakken? Ik ben benieuwd naar de antwoorden op de gestelde
vragen.
We kunnen concluderen dat het goed is om over dit onderwerp te spreken
in de Kamer. Ik dank de heer Geurts daarvoor, en ook voor het werk dat hij
tot nu toe heeft geleverd.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn drie vragen voor u. Ik geef achtereenvolgens mevrouw
Dik-Faber, mevrouw Ouwehand en de heer Van Gerven het woord.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik hoor mooie woorden van de VVD-fractie over macht en tegenmacht, om
het even in mijn eigen woorden samen te vatten, over de inkoopmacht
van de organisaties, en over boeren die zich daartegenover kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

6

organiseren. Maar de VVD is wel de partij die de producentenorganisaties
heeft afgeschaft. Heeft de VVD daar intussen niet heel veel spijt van?
De heer Remco Bosma (VVD):
Volgens mij is het nog steeds mogelijk om producentenorganisaties in
leven te houden, alleen wel onder bepaalde condities, die het mededingen
niet helemaal om zeep helpen. Volgens mij is er dus nog steeds ruimte.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik vind dit geen antwoord op mijn vraag. Natuurlijk, de GMO biedt
inderdaad ruimte om producentenorganisaties op te richten. Maar we
hadden ze al. We hadden producentenorganisaties en door de VVD zijn
deze afgeschaft. Nu moet de sector opnieuw het wiel uitvinden en daarbij
lopen we nu tegen problemen aan, bijvoorbeeld bij het fosfaatrechtenstelsel en de algemeen verbindendverklaring. Heel veel gedoe was niet
nodig geweest als voorheen die producentenorganisaties niet waren
afgeschaft. Mijn vraag blijft dus of de VVD geen spijt als haren op het
hoofd heeft dat die producentenorganisaties zijn afgeschaft.
De heer Remco Bosma (VVD):
Volgens mij doelt mevrouw Dik op de productschappen. Die productschappen zijn volgens mij iets anders dan de producentenorganisaties.
Het gaat gewoon om een reactie op ontwikkelingen in de maatschappij.
Die ontwikkelingen zijn er en die zullen nog verdere uitwerking moeten
krijgen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben benieuwd welk type ondernemer de VVD voor ogen heeft als die
partij het ook vandaag weer opneemt voor de agrarische ondernemer. In
de Kamer is er regelmatig discussie over de positie van gezinsbedrijven.
Het werd mij uit het betoog van de heer Bosma niet helemaal duidelijk
wat voor type agrarische ondernemer de VVD nu probeert te verdedigen.
De heer Remco Bosma (VVD):
Wij staan voor een ondernemer die zich aanpast aan de markt. Daar zijn
wij voor, en de schaalgrootte is daar geen maatgevend criterium voor. Wij
zijn echter niet voor een museum van boeren die niet kunnen aanhaken
bij de ontwikkelingen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik dank de heer Bosma, want het is wel belangrijk om vandaag dit verschil
helder te maken. Enerzijds is er het uitgangspunt dat je gaat bekijken hoe
we boeren in Nederland kunnen helpen hun positie te versterken, en
anderzijds is er het uitgangspunt van de VVD, die eigenlijk zegt dat de
grootste overeind blijft en dat dat jammer is voor degenen die het
allemaal niet gaan redden, maar dat dat nu eenmaal de wereldmarkt is.
De inbreng van de VVD komt erop neer dat er een paar grote spelers
overeind blijven en dat we afscheid moeten blijven nemen van heel veel
boeren in Nederland.
De heer Remco Bosma (VVD):
Dat is dus niet de uitleg die ik gaf. Het gaat om de partij die zich het beste
weet aan te passen aan de steeds veranderende marktomstandigheden,
en een groot bedrijf kan zich niet per definitie het beste aanpassen aan
veranderingen die steeds plaatsvinden. Dat is dus geen uitleg van ons.
De heer Van Gerven (SP):
Het valt in de heer Bosma te prijzen dat hij zo duidelijk is. In mijn betoog
heb ik aangegeven dat de liberalen staan voor een koude sanering en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

7

schaalvergroting en de heer Bosma bevestigt dat eigenlijk in zijn
antwoord op de vraag van mevrouw Ouwehand.
Mijn vraag is: leidt het niet tot een ongewenste schaalvergroting, als je de
markt haar gang laat gaan? Die schaalvergroting zien we nu al, maar het
punt is dat die nog veel sterker zal plaatsvinden, zodat we afscheid
moeten nemen van het boerengezinsbedrijf zoals wij dat kennen als
drager van het platteland, als we de markt ongebreideld haar gang laten
gaan.
De heer Remco Bosma (VVD):
Hier worden oorzaak en gevolg een beetje door elkaar gehaald. Het is heel
simpel. Nationaal en lokaal komen er allemaal eisen bij of de ruimte om te
ontwikkelen wordt beperkt. Uiteindelijk heb je schaalgrootte nodig om
extra kosten die aan de productie worden opgelegd terug te verdienen.
Voedsel is niet elastisch qua prijs. Als de prijs lokaal te hoog wordt, dan
wordt het van ergens buiten Nederland gehaald. Je wilt toch kunnen
produceren tegen ongeveer de prijs die er op de wereldmarkt staat. Dat
betekent dat er schaalvergroting moet komen. Wij hebben niet gevraagd
om allerlei extra eisen die er nu zijn. Uiteindelijk moet het toch terugverdiend worden.
De heer Van Gerven (SP):
Nu breekt mijn klomp. De samenleving zegt dat je dieren voor productie
op een fatsoenlijke wijze moet houden, met respect voor het dier. Dat zijn
niet alleen politieke partijen als de SP en andere die dat zeggen. De VVD
gaat toch niet beweren dat die legitieme eis leidt tot een onverantwoorde
schaalvergroting? Het is inderdaad de markt die eist dat je zo goedkoop
mogelijk moet produceren tegen een zo laag mogelijke prijs. Die leidt tot
schaalvergroting.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Van Gerven (SP):
Zouden we niet moeten constateren dat die markt een heilloze weg is? Het
boerengezinsbedrijf is de drager van het Nederlands platteland. Als we
dat overeind willen houden, zoals we in meerderheid willen, moeten we
de markt dan niet reguleren, zoals ook door veel mensen in het Europees
Parlement wordt bepleit? We hebben gezien dat er extreme prijsschommelingen zijn door de extreme droogte en de boycot in Rusland. Dan
moet je dus wel reguleren om dat gezinsbedrijf overeind te houden.
Erkent de VVD dat en is zij bereid om haar standpunt en haar beleid te
wijzigen?
De voorzitter:
Mijnheer Van Gerven, ik prijs uw vasthoudendheid om uw bijdrage uit te
breiden met nog meer argumenten, maar we stellen de vragen kort en
krachtig.
De heer Remco Bosma (VVD):
Ik heb vooral een betoog gehoord tegen marktwerking en voor het
conserveren van het bedrijf in kleine schaal zoals het misschien in 1980
levensvatbaar was. Wij zien dat er wat meer ruimte nodig is voor die
sector. We weten dat we de wereldprijzen niet kunnen beïnvloeden. We
vinden natuurlijk dat er eisen moeten zijn en dat er aanpassingen gedaan
moeten worden vanwege steeds veranderende klantbehoeften. Enige
marktregulatie is nodig. Wij maken ons echter wel zorgen over het tempo
waarin je die dingen kunt wijzigen, omdat je heel veel kunt vragen, maar
het wel terugverdiend moet kunnen worden. Dat is ons punt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

8

De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik kom even terug op de vraag van mevrouw Dik-Faber, die dit rondje
begon. De VVD heeft ervoor gekozen om die productschappen af te
schaffen. Daar waren wij zeer tegen, want dat had grote negatieve
gevolgen. De VVD heeft er ook niet voor gezorgd dat die producentenorganisatie al in de benen was toen die productschappen verdwenen.
Waarom is daar toen niet voor gekozen?
De heer Remco Bosma (VVD):
Daarop blijf ik op dit moment even het antwoord schuldig. Dat wil niet
zeggen dat je er nu niet iets mee zou kunnen doen.
De heer Dijkgraaf (SGP):
De ellende is wel dat we jaren verder zijn en dat er grote gaten gevallen
zijn. Er zijn nog steeds grote gaten. Ik begrijp de VVD zo dat ze die fout in
ieder geval gaat herstellen en het maximale zal doen om druk uit te
oefenen om het zo snel mogelijk te regelen.
De heer Remco Bosma (VVD):
Dat zijn uw woorden, niet de mijne.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Ik heb allereerst een constatering en daarna een vraag. Ik moet constateren dat de VVD alleen boeren steunt die groter kunnen worden en dus
op de markt op de been kunnen blijven. Mijn vraag gaat ergens anders
over. Uniekheid in de markt is ook heel belangrijk. De hele wereld kijkt met
afgunst naar de familieboeren in Nederland en wat voor kwaliteit die wel
niet leveren. Zegt de heer Bosma dat het hem niet interesseert als ze niet
op hun benen kunnen staan en dat het dan klaar is met hen?
De heer Remco Bosma (VVD):
Begrijp ik hieruit dat familieboeren en ruimteontwikkelingen niet met
elkaar samengaan? Volgens mij zijn er ook familieboerenbedrijven die
heel groot zijn en behoefte hebben aan schaalontwikkeling.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Dat is mijn vraag niet. Ik krijg geen antwoord op mijn vraag. Het gaat mij
erom dat de uniekheid van de Nederlandse boer met de inbreng en het
beleid van de VVD de nek wordt omgedraaid, terwijl de markt die
uniekheid wel wil. Onze boeren leveren die. Hoe kijkt de VVD daar
tegenaan?
De heer Remco Bosma (VVD):
Ik vind dit vooral een betoog om een eigen punt te maken. Het is heel
simpel: als die uniciteit er is, moet er ook een prijs betaald kunnen worden
voor wat zij produceren. Klaarblijkelijk is het dilemma dat dat niet gebeurt,
want daarom hebben wij deze nota. Ik snap het betoog van mevrouw
Koşer Kaya eigenlijk niet.
De heer Van der Velde (PvdA):
Voorzitter. Allereerst complimenteer ik de heer Geurts met de nota die hij
op de agenda heeft gezet. De initiatiefnota van het CDA-Kamerlid hebben
wij recentelijk en in het verleden met buitengewone belangstelling
bestudeerd. Wij bedanken hem daar nogmaals voor.
De nota vraagt met name om een uitspraak op voorstellen die niet
losstaan van de mondiale markt van vraag en aanbod voor land- en
tuinbouwproducten. Het gaat om voorstellen die de Partij van de Arbeid
niet los wil zien van de samenhang tussen mondiale veranderingen, de
stand van zaken in de Nederlandse tuinbouw, het Europees landbouwbeleid en de transitie naar duurzaamheid. Boeren, agrarische onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

9

nemers, merken als geen ander wat dit betekent en welke verantwoordelijkheid zij daarbij dragen voor consument en samenleving.
Bij het nemen van deze verantwoordelijkheid is de Partij van de Arbeid
van mening dat de boeren die hierin investeren, een goede boterham
dienen te verdienen. Wij vinden dat zij daarbij wel zelf de sleutel tot
succes in handen hebben, een sleutel die duurzame productie en
verwerking mogelijk maakt via ondernemerschap, innovatie en samenwerking. Dat is ook nodig om zelf invloed te kunnen uitoefenen om tot een
gezondere marktverhouding te komen in relatie tot de inkoopmacht van
supermarkten. De Partij van de Arbeid wil deze ondernemers daarin
ondersteunen en naast hen gaan staan om dit mogelijk te maken.
De Partij van de Arbeid heeft de indruk dat de initiatiefnota een problematiek aansnijdt die bij de Partij van de Arbeid leeft, maar dat het ook een
discussie is die alweer ingehaald is door de tijd, zie de recente voedselbrief van het kabinet, het rapport-Veerman uit november 2016, het
antwoord van het kabinet op de vragen over mededinging, de quickscan
van het LEI en de gedragscodes. De kernvraag – we hebben er een aantal
– aan de heer Geurts is dan ook of de heer Geurts met de Partij van de
Arbeid van mening is dat de recente brieven en rapporten die door mij
zijn genoemd, aanleiding zijn om geduld te betrachten. Vindt de heer
Geurts ten tweede ook niet dat er na 2014 al het een en ander is gebeurd
en kan de heer Geurts aangeven waar de brief van het kabinet over
mededinging wel of geen antwoord geeft op de wensen die hij met de
notitie heeft aangekaart op mededinging? Ten derde is het kabinet met
een voedselbrief gekomen en zijn er vervolgstappen aangegeven voor het
proces naar beleid. Kan de heer Geurts aangeven wat de toegevoegde
waarde van zijn initiatief is in het licht van de brief die nog moet verschijnen?
Ook het recentelijk verschenen rapport-Veerman is door de Minister min
of meer omarmd. De Staatssecretaris heeft verder toegezegd met een
reactie te zullen komen. Het rapport komt met vergelijkbare conclusies.
Kan de heer Geurts aangeven wat de behandeling van zijn notitie hieraan
toevoegt? Het landbouw Economisch Instituut, het LEI, heeft een
quickscan gedaan naar wat de Gedragscode Eerlijke Handelspraktijken in
de voedselketen doet. Wat vindt de heer Geurts van de aanbeveling die
het Landbouw Economisch Instituut heeft gedaan?
Ook heeft het kabinet naar aanleiding van het WRR-rapport over
mededinging aangegeven in te zetten op het creëren van ruimte voor
duurzaamheid binnen het Europese mededingingskader. Inmiddels is dat
gedaan middels de brief. Ten slotte heeft de Partij van de Arbeid de nota
en de behandeling c.q. de beantwoording van de schriftelijke vragen
bestudeerd. De Partij van de Arbeid concludeert dat de soep ergens heet
wordt opgediend, maar dat het in de praktijk weleens mee zou kunnen
vallen. Dat heeft ook te maken met onze indruk dat de hele landbouw op
een hoop is gegooid. Is het niet mogelijk om een differentiatie aan te
brengen tussen sectoren? Ten slotte: wat is er nu nog niet gebeurd van
wat de heer Geurts in zijn notitie aansnijdt?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik zit hier eerlijk gezegd met enige verbijstering naar te luisteren. Ik ben
vrijdag en zaterdag op de landbouwbeurs in Leeuwarden geweest en ik
had de boeren daar dus moeten vertellen: het valt heus wel mee, hoor, dat
jullie zo weinig inkomen hebben, want er zijn schriftelijke vragen gesteld,
er zijn commissies geweest, er is een nota verschenen en de Partij van de
Arbeid ziet het probleem eigenlijk niet. Ik denk niet dat dat een heel
overtuigend verhaal zou zijn geweest voor die boeren, want die zien
gewoon hun boterham krimpen. Er zit nog geen boter op, laat staan kaas!
Waarom maakt de Partij van de Arbeid niet meer haast? Waarom vraagt
zij de heer Geurts om geduld te hebben? Je moet toch volop gas geven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

10

om te zorgen dat bedrijven een boterham verdienen en ook kunnen
investeren in dierenwelzijn en milieu?
De heer Van der Velde (PvdA):
Dank u wel voor uw vraag. De kern is dat wij als Partij van de Arbeid naast
die boeren willen staan. Wij erkennen dat een grote groep boeren,
afhankelijk van de sector waar ze in zitten, een zeer matige tot slechte
boterham verdient. Wij staan naast die boeren die een stap willen maken
richting een andere vorm van ondernemerschap, richting transitie en
duurzaamheid, om te zorgen dat ze uiteindelijke een goede boterham
verdienen, afhankelijk van de sector waar ze in zitten.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ernaast staan is hartstikke mooi, maar voor je het weet sta je ernaast,
ervoor en erachter en kan de boer geen kant meer op. Er moeten toch
gewoon concrete maatregelen komen waardoor de marge voor de boer
vergroot wordt? De heer Van der Velde richt zich alleen op bedrijven die
kunnen innoveren. Er zijn heel veel bedrijven die op dit moment die
ruimte helemaal niet hebben. Waarom wel allerlei regels en lastenverzwaringen, maar geen maatregelen om die marge te vergroten?
De heer Van der Velde (PvdA):
U hebt mij niet horen pleiten voor meer regels, lastenverzwaring en alles
wat daarmee te maken heeft. U hebt heel goed gehoord wat ik heb
gezegd. Ik heb gezegd dat de Partij van de Arbeid die boeren wil ondersteunen die een toekomst voor hun bedrijf willen realiseren en voor wie
perspectief nodig is op termijn. De nota ligt er nu. U hebt ook gehoord dat
de Staatssecretaris heeft toegezegd dat er nog een nota verschijnt op
basis van het onderzoek van de heer Veerman, dat in het verlengde ligt
van de notitie van de heer Geurts. Dat komt op korte termijn. U hebt mij
helemaal niet horen zeggen dat er geen haast gemaakt moet worden. U
hebt mij wel horen zeggen dat ik vind dat er geduld betracht moet
worden. Geduld heeft te maken met kwaliteit en niet met tijd. Zo heb ik
het geformuleerd.
De heer Van Gerven (SP):
Er is een groot probleem onder de boeren. Dat heeft te maken met
onduidelijkheid over de prijsvorming. Wij krijgen heel veel signalen dat de
boeren niet uit kunnen met de prijs. Dat leidt tot veel armoede onder
boeren enzovoorts. Uit de rapporten die er liggen, blijkt dat er weinig
bekend is over welke marge er is voor de boeren en voor anderen in de
voedselketen. Zou het geen goed idee zijn als de overheid een uitgebreid,
actueel onderzoek doet daarnaar?
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik heb de reacties van de heer Geurts gelezen op uw vragen, waarin u stelt
dat er geen inzicht is in de marges voor een bedrijf. U verwees naar het
meest recente onderzoek uit 2009. Dat zat impliciet in uw vraag. Dat zou
kunnen betekenen dat er sinds 2009 geen inzicht meer is in de stand van
zaken rondom de marge die ondernemers krijgen op hun product. In
antwoord daarop heeft de PvdA gekeken welke actuele informatie en
onderzoeken er zijn. Met de gegevens die bij de Rabobank en een aantal
andere banken voorhanden zijn, zou je enig inzicht kunnen krijgen in
sectoren die meer of minder succesvol zijn. Het zou kunnen dat ik uw
mening moet delen, maar voor onderzoek die buiten de bestaande
reguliere onderzoeksinstituten zijn gehouden, wijs ik op de onderzoeken
die de bancaire wereld heeft gedaan.
De heer Van Gerven (SP):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

11

Zeker, er is heel veel kennis bij de Rabobank en wellicht ook bij andere
banken, maar het gaat erom dat wij zicht moeten krijgen op de manier
waarop de prijzen zich hebben ontwikkeld, zodat we als politiek, zoals we
hier zitten, maatregelen kunnen nemen om te zorgen voor een eerlijke
prijsvorming en een eerlijke boterham voor die boer. Ik herhaal dus mijn
vraag. Uit de antwoorden van de initiatiefnemer blijkt dat er geen actuele
cijfers zijn. Zou het dus toch niet goed zijn als er onafhankelijk onderzoek
komt naar de prijsvorming en de marges van de primaire producenten in
de landbouwsector?
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik ga even terug naar de vraag van de heer Van Gerven aan de heer
Geurts, waarbij hij verwijst naar de laatste gegevens, van 2009. Als dat
inderdaad klopt, dan zou je kunnen zeggen dat het na zeven jaar wel tijd
wordt om extra inzicht te krijgen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Boeren, tuinders en vissers hebben het moeilijk in Nederland
en in de rest van Europa. De prijzen staan onder druk en ook hebben heel
veel bedrijven geen opvolger. Als het zwoegen van pa en ma niet wordt
beloond, dan denkt de potentiële jonge boer of tuinder wel drie keer na
voordat hij of zij de risico’s van een bedrijfsovername aangaat. De
problemen van onze boeren en tuinders gaan mij aan het hart, niet alleen
vanwege deze gezinnen zelf maar ook vanuit het perspectief van
Nederland. Het CDA is ervan overtuigd dat we voor onze voedselzekerheid
en -veiligheid en voor onze economie agrarische ondernemers in
Nederland moeten willen behouden. Als we boeren in Nederland willen
houden, moeten ze wel wat kunnen verdienen. Om dat mogelijk te maken,
wil het CDA dat de positie van de boer in de voedselketen wordt versterkt.
Het CDA wil dat het marktfalen wordt aangepakt. Om dit enorme en
complexe probleem te agenderen en er ook wat aan te doen, heeft de
CDA-landbouwwoordvoerder, Jacco Geurts, de initiatiefnota «Een eerlijke
boterham, over het versterken van de voedselketen» opgesteld. Ik weet uit
eigen ervaring hoeveel werk er in het maken van een goede initiatiefnota
zit. Mede daarom heb ik veel waardering voor het initiatief van mijn
collega en zijn medewerker.
In de initiatiefnota wordt een analyse gegeven van het structurele
probleem in de voedselketen van een sterk zandlopervormige marktstructuur: van tienduizenden boeren naar enkele retailers en vervolgens
weer naar miljoenen consumenten. Het meeste voedsel kopen wij als
consumenten via de supermarkt. We zien de ontwikkeling dat er steeds
minder supermarktketens zijn, en daar kopen wij vervolgens de voedselproducten. Bovendien kopen de supermarkten in via inkooporganisaties.
Zo is de druk op de primaire producenten en verwerkers om steeds
goedkoper te leveren, enorm. Heel bijzonder is dat de retailers ondertussen gewoon doorgaan met het behalen van stabiele winsten en
omzetgroei. De prijs en de marges die de boer krijgt, fluctueren dus sterk
terwijl in de supermarkt de prijzen nagenoeg gelijk blijven. De omzetgroei
en de winst worden vervolgens gebruikt voor nieuwe overnames, zoals de
overname van Delhaize door Albert Heijn.
De initiatiefnota is van 2014, maar de aanbevelingen zijn er helaas alleen
maar actueler op geworden. Afgelopen maand is de Europese werkgroep
Agrarische markten, onder leiding van de heer Veerman, gekomen met
aanbevelingen die helemaal bij de initiatiefnota aansluiten. Daarnaast is
onlangs de Nederlandse pilot tegen oneerlijke handelspraktijken gestaakt
omdat dit, zoals de initiatiefnemer al voorspelde, geen oplossing bood.
Vanwege de nieuwe ontwikkelingen heb ik nog een aantal vragen aan de
Staatssecretaris in relatie tot de aanbevelingen van de initiatiefnota.
Ten eerste wil het CDA een voedselscheidsrechter, net zoals in het
Verenigd Koninkrijk, die onafhankelijk kan onderzoeken of de gedragscode

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

12

voor eerlijke handelspraktijken wel wordt nageleefd. Omdat er een zeer
groot machtsverschil zit tussen de inkooporganisatie van de supermarkt
en de producent, moet deze relatie onder het vergrootglas teneinde de
producent te kunnen beschermen. Het CDA zou het liefst zien dat hier op
Europees niveau regels voor komen, want Nederlandse producenten
leveren ook aan de retail en aan verwerkers over de grens, bijvoorbeeld in
Duitsland of Engeland. Is de Staatssecretaris bereid om de wetgeving
hierover die door de Europese Commissie is aangekondigd, te ondersteunen?
Ten tweede is er, zoals in de initiatiefruimte wordt bepleit, meer duidelijkheid en ruimte nodig voor mededingingsregels. Ook de werkgroep van
Veerman is met deze aanbeveling gekomen. De Staatssecretaris zegt
hiermee aan de slag te willen, maar heeft zich wat dit betreft vooralsnog
op nationaal niveau nog niet laten zien. Is de Staatssecretaris bereid om
de uitzondering voor de landbouw op te nemen in de Nederlandse
wetgeving? Is de Staatssecretaris bereid om de handleiding te
herschrijven, zodat er echt ruimte komt voor samenwerking tussen
boeren, tuinders en vissers?
Ten derde blijkt uit het LEI-rapport Prijsvorming van voedsel uit 2015 dat
er sprake is van een trendbreuk. Het LEI kan niet langer bevestigen dat de
supermarkt niet meer dominant is in de prijsvorming. Het CDA wil daarom
diepgaande onderzoeken naar de marges in de voedselketen en de
inkoopmacht van de retail. Is de Staatssecretaris daar nu wel toe bereid?
Tot slot vraag ik wanneer de wijziging van de Mededingingswet ten
behoeve van de duurzaamheidsafspraken naar de Kamer komt.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Ik heb twee vragen. Mijn eerste vraag is: waarom een aparte toezichthouder, terwijl we ook de Autoriteit Consument & Markt hebben? Je zou
dit toch heel mooi daar kunnen onderbrengen? Dan hebben we niet weer
een zoveelste organisatie opgetuigd maar maken we gebruik van een
organisatie die er al is. Misschien zijn daarvoor extra menskracht en extra
mogelijkheden nodig, maar leg het daar. Dan gaat het ook sneller. Op zich
vind ik dit wel belangrijk.
Mijn tweede vraag is wat mevrouw Mulder precies bedoelt met de
uitzondering voor de landbouw in de mededingingsregels. Wordt er ook
gekeken naar duurzaamheid? Bedoelt ze dat boeren die kunnen inzetten
en dat daar een prijs voor wordt gegeven? Of bedoelt mevrouw Mulders
in zijn algemeenheid dat boeren in de mededingingsregels maar een
hogere prijs moeten krijgen? Het is mij niet helemaal duidelijk.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De ACM gaat niet over individuele casussen en dat is nou juist het
probleem, want wij willen die wel verder kunnen aanpakken. Ik denk dat
de initiatiefnemer daar straks in de beantwoording verder op kan ingaan.
Wat het tweede punt van mevrouw Koşer Kaya betreft: wij stellen heel
veel extra eisen aan de boeren. Dat doen wij niet alleen, maar dat gebeurt
ook op Europees niveau. Wij zijn met de commissie voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking bij boeren in Afrika geweest die
bijvoorbeeld rozen kweken, ook voor heel veel grote supermarktketens; ik
zal geen namen noemen. Die eisen liegen er niet om. Uiteindelijk is dat
beter voor het milieu en voor ons allemaal. Maar het betekent wel het een
en ander. Als de boer geen rendement heeft van zijn werk, kan hij steeds
minder voor zijn boterham zorgen. Bij varkensboeren zien wij onderhand
dat zij het hartstikke knap doen als ze € 20.000 aan het eind van het jaar
overhouden. Als je kijkt naar de staatjes van de afgelopen jaren, is het
moeilijk te begrijpen dat er überhaupt nog mensen zijn die boer willen
zijn, want het is echt ontzettend pittig. Er komen niet voor niets filmpjes
op het internet over boeren die ten einde raad zijn, omdat er onder de
streep te weinig overblijft. Ik denk dat de zorgen en de vragen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

13

mevrouw Koşer Kaya terecht zijn. Ik speel ze bij dezen door naar de
initiatiefnemer. Hij kan hier straks misschien uitgebreid en goed op
ingaan, want ik denk dat hij daar een prima verhaal over heeft.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Met betrekking tot de Autoriteit Consument & Markt kijk ik uit naar de
antwoorden, want volgens mij kun je er ook in fietsen dat er individueel
naar gekeken kan worden. Mijn tweede vraag ging over de mededingingsregels. Als ik mevrouw Mulder goed beluister, zegt zij eigenlijk dat je een
prijs mag zetten op al de eisen die wij aan boeren stellen en die te maken
hebben met verduurzaming enzovoorts. Als dat zo is, zitten wij op één lijn,
want het is inderdaad heel belangrijk om dat in de prijs terug te zien
komen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ja, en niet alleen dat: het punt van de nota is dat de prijzen voor de
boeren fluctueren en de prijzen in de supermarkt redelijk stabiel zijn. Daar
wordt er dus wel geld verdiend, maar dat wordt niet eerlijk over de hele
keten verdeeld. Dat is exact het probleem, want waarom zou je dan nog
boer willen zijn? Ik ben hartstikke blij met alle boeren in Nederland en ik
ben trots op de verschillende sectoren, maar ik vind wel dat het nu echt
niet goed gaat. Dan kun je wel zeggen dat het ligt aan de markt, maar dit
lijkt me niet verstandig. Daarom uit ik deze zorgen en doe ik deze oproep.
Ik ben heel benieuwd naar de antwoorden van de initiatiefnemer.
De voorzitter:
Eerst de heer Graus, dan mevrouw Ouwehand en dan de heer Bosma.
Probeer het allemaal kort te houden, als het kan, gezien de tijd.
De heer Graus (PVV):
Omdat mevrouw Mulder normaal gesproken niet in dit deel van de
commissie zit, neem ik het haar niet kwalijk, maar over een beter en
eerlijker verdienmodel voor boeren, tuinders en vissers bestaat er een
aangenomen motie-Graus. Dat deel van de initiatiefnota begrijp ik dus
niet, want het CDA heeft die motie nota bene gesteund. Bovendien wordt
daaraan gewerkt. Dat heeft deze Staatssecretaris gezegd en de vorige ook.
Ik heb een vraag aan het CDA over iets wat ik niet goed begrijp. De PVV
was de enige partij die tegen Natura 2000 was, omdat dat de grootste
nekslag voor onze boeren betekent naast het betere verdienmodel dat ze
nodig hebben. Ik kan begrijpen dat destijds heel veel mensen tegen mijn
motie over het verdienmodel waren, maar ik heb vervolgens ook
gevraagd om het belang van boeren, tuinders en vissers boven dat van de
Europese Unie te stellen. Dit verzoek werd alleen gesteund door de
mannenbroeder professor Dijkgraaf en niet door het CDA. Ik heb
meerdere moties ingediend waarvan ik mij afvraag waarom het CDA die
niet steunt. Ik kan dat niet begrijpen. Het CDA is voor Natura 2000. Het is
CDA is voor de nekslag van de boeren, maar het moet wel bekijken wat de
nekslag betekent. Als ik dan vraag om het belang van onze boeren,
tuinders en vissers boven het belang van de Europese Unie te stellen,
stemt het CDA daartegen. Dat begrijp ik niet. Dat begrijpen de boeren ook
niet en daarom is het aantal zetels van het CDA ook enorm gekelderd.
Daarom staat deze professor hier momenteel op nummer één bij de
boeren. Dat is een gevolg daarvan.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
In mijn verleden als Statenlid heb ik in de mooie agrarische provincie
Drenthe vaak te maken gehad met Natura 2000. Je zag dat er iedere keer
net een kopje bovenop werd gezet en dat de boeren daar niet op zaten te
wachten. Dat is niet alleen voor boeren vervelend. Het is ook hartstikke
vervelend voor recreatieondernemers, want iedereen heeft daar dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

14

vervolgens last van. Als hij mij de nummers van die moties kan geven, zal
ik in tweede termijn terugkomen op de specifieke moties waarop collega
Graus doelt. Ik heb ze nu niet paraat.
De heer Graus (PVV):
Ik zal de nummers van de moties oplezen.
De voorzitter:
U kunt ze straks ook aan mevrouw Mulder geven.
De heer Graus (PVV):
Prima, maar dan heb ik toch een korte tweede termijn. De motie tegen
Natura 2000 heeft niemand gesteund. Op een gegeven moment komen de
mannenbroeders mee. Vervolgens dien ik een motie in waarin ik de
regering oproep af te zien van verdere implementatie nu blijkt dat onze
boeren en economie veel schade oplopen zonder dat de bereikte
natuurdoelstellingen kunnen worden gehaald. Daar stemt het CDA ook
tegen. Dat begrijp ik niet. Dus zelfs na jaren waarin het CDA stelde dat
Natura 2000 niet kan en dat wij daartegen moeten zijn, stemt zij tegen als
ik een motie indien. Zij stemt ook tegen deze motie die in 2014 is
ingediend, en toen was het CDA toch al wakker geworden. Dat begrijpen
de boeren niet. Overal waar ik spreek, zeggen de boeren: het CDA is geen
boerenpartij meer, dat zijn de PVV en de SGP. De SGP en de PVV hebben
veel meer voor boeren en tuinders gedaan dan het CDA.
De voorzitter:
Uw vraag is helder.
De heer Graus (PVV):
Ik snap het hele doel van die initiatiefnota niet; alsof het allemaal lopende
zaken zijn op de productschappen na.
De voorzitter:
Dat kunt u straks in uw eigen inbreng naar voren brengen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zal in tweede termijn inhoudelijk ingaan op alle moties als de heer
Graus de nummers via de e-mail wil opgeven. Het CDA is altijd kritisch
geweest over Natura 2000 en de manier waarop dat wordt ingevuld. Dan
kun je alleen «nee» zeggen, maar je kunt ook nadenken over de vraag hoe
je de zaken kunt verbeteren. Dank aan de heer Graus, want ik zie
inmiddels twee moties binnenkomen; ik zal daar in tweede termijn op
reageren. Wij zien natuurlijk ook de positieve punten van de natuur en als
het daar wel aan bijdraagt, dan hebben ook boeren, tuinders en recreanten daar belang bij. Nederland is een klein land en wij moeten altijd een
balans zoeken. Wij zijn altijd kritisch geweest over Natura 2000.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Zowel de initiatiefnota als de inbreng van het CDA in eerste termijn maakt
duidelijk dat er geen verder onderzoek nodig is naar het feit dat de
supermarkten en inkooporganisaties zo veel macht hebben. Dat weten wij
al. Daarom vraag ik nu aan de indiener, maar ook aan het CDA, of het
geen tijd is voor een volgende stap in plaats van nog een keer vragen om
in kaart te brengen hoe groot die invloed precies is. Volgens mij kloppen
de analyses. Die volgende stap kan zijn dat wij aan het kabinet vragen om
een mogelijkheid te zoeken om bijvoorbeeld een bewijslast op te leggen
aan de supermarkten, dat wil zeggen dat die moeten aantonen dat wat zij
de boeren betalen, voldoende is om een goede boterham te verdienen en
te voldoen aan alle regels die aan hen worden gesteld. Is mevrouw
Mulder het daarmee eens?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

15

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Fijn om te merken dat de Partij voor de Dieren onze analyses deelt en in
dat opzicht de initiatiefnota steunt. Ik hoor de suggestie die zij meegeeft.
Het lijkt mij goed als de initiatiefnemer daarop reageert en aangeeft of hij
het voordeel daarvan wel of niet ziet. Ik weet dat er een aantal concrete
suggesties is gedaan. Als het kabinet die alvast zou oppakken, zijn wij in
ieder geval alweer een stap verder. Ik ben dus ook heel benieuwd naar de
antwoorden van collega Geurts die deze nota heeft geschreven.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben blij met deze positieve grondhouding van de CDA-fractie. Ik denk
dat het echt tijd is om een volgende stap te zetten. Ik herinner eraan dat
Albert Heijn in 2012, kort na de verkiezingen, de zoveelste slechte streek
uithaalde: de boeren werden van de een op de andere dag met 2% gekort.
Ik heb sindsdien een persoonlijke Albert Heijn-boycot, maar in mijn eentje
lukt het niet erg. Ik denk dat het tijd wordt om echte actie tegen dit soort
streken een stapje verder te brengen. Ik ben benieuwd naar de reactie van
het kabinet en de indiener.
De heer Remco Bosma (VVD):
Ik hoor mevrouw Mulder zeggen dat de eisen voor verduurzaming zouden
moeten terugkomen bij de boer. Dat is heel mooi, maar dit betekent dat de
prijs omhoog gaat. Hoe zorgt het CDA ervoor dat de consument kiest voor
Nederlandse producten en niet uitwijkt naar producten uit het buitenland,
omdat hij niet bereid is die hogere prijs voor voedsel te betalen? De prijs
voor voedsel is niet elastisch, dat weet zij ook.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het zit scheef in de verdeling in de keten. Daar gaat deze nota ook over. Ik
denk dat de indiener daar straks uitgebreid op zal ingaan.
De heer Remco Bosma (VVD):
Dat vind ik een heel makkelijk oordeel. Mevrouw Mulder heeft het over de
verdeling in de keten. Maar als er wordt uitgeweken naar een andere
partij, is de Nederlandse boer geen onderdeel meer van de keten. Dan
heeft hij helemaal niets. Ik snap dus niet dat het CDA zo makkelijk
redeneert.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik vermoed zomaar dat de indiener het straks haarfijn aan de VVD-fractie
zal uitleggen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. «Wij zijn géén industrie. Wij zijn gezinsbedrijven, die (...) elke
dag zorgen voor goed en veilig voedsel voor iedereen.» Jolanda
Kieftenbeld, pluimveehoudster uit Salland, schreef een blog op Facebook
die 1.500 keer gedeeld is. Dit raakt mensen. Het raakt mij ook. De Postcode
Loterij heeft het over de vee-industrie en keert een half miljoen uit aan een
dierenorganisatie die niets anders doet dan boeren in een kwaad daglicht
stellen. Boeren zijn geen vee-industriëlen, maar werken in prachtige
familiebedrijven om te zorgen voor ons voedsel. Ze zijn wereldwijd
koploper op het gebied van duurzaamheid en dierenwelzijn, maar ze
worden daar niet voor betaald. Ik spreek dan ook mijn waardering uit voor
het initiatief van collega Geurts. Boeren verdienen een eerlijke boterham.
Het is broodnodig dat boeren een betere positie in de keten krijgen.
De ChristenUnie vindt dat er een herwaardering van ons voedsel moet
komen en van de manier waarop ons voedsel wordt geproduceerd.
Consumenten gaan er maar van uit dat de supermarkten vol liggen met zo
goedkoop mogelijk voedsel, maar dat is helemaal niet vanzelfsprekend.
De burger wil goed en veilig voedsel en vraagt van boeren dat zij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

16

innoveren en investeren in milieu en dierenwelzijn, maar tegelijkertijd is
het inkomen van boeren laag in vergelijking met andere sectoren en
werken zij soms zelfs onder de kostprijs. Onze primaire voedselproducenten worden langzaam uitgeknepen. De heer Geurts merkt in zijn nota
terecht op dat de consument op korte termijn misschien lage prijzen heeft
maar op langere termijn niet beter af is, onder meer door de stijgende
prijzen en meer import.
De initiatiefnemer stelt een onafhankelijke toezichthouder voor de
agro-nutriketen voor, die toeziet op de naleving van de gedragscode voor
supermarkten. Dat lijkt mij een heel goed plan. Waarom kiest de initiatiefnemer voor een afzonderlijke Nederlandse toezichthouder eerlijke handel,
landbouw en visserij? De ChristenUnie wil namelijk dat de ACM wordt
omgevormd tot een autoriteit voor mens, milieu en markt. De ACM kijkt
nu nog te veel naar de laagste prijs voor de consument op korte termijn
en waardeert niet de beschikbaarheid, veiligheid en kwaliteit van ons
voedsel. Juist wettelijke vastlegging van de gedragscode en omvorming
van de ACM zou de balans wat rechter kunnen trekken. Ik ben benieuwd
naar de reactie van de initiatiefnemer daarop.
Ik vraag aan de heren ook aandacht voor de margeverdeling in de keten
en de macht van grote multinationals, zoals de heer Geurts dat in zijn nota
ook uitgebreid heeft gedaan. Winsten komen meestal niet bij de boer of
bij de visser terecht maar bij supermarktorganisaties en Bayer-Monsanto,
multinationals die eerder groter dan kleiner worden. De ChristenUnie
heeft grote zorgen over de toenemende machtsconcentratie en de
oneerlijke en vaak onduidelijke machtsverhoudingen in de keten. Zo blijkt
uit het onderzoek van het LEI (Landbouw Economisch Instituut) voor de
ACM dat supermarktketens bij de prijsvorming veel meer op elkaar letten
dan op ontwikkelingen in de keten. Anders gezegd: de prijs die de
consument betaalt, is kennelijk belangrijker dan de prijs die de boer
ontvangt. Moet hier niet opnieuw en grondiger onderzoek naar worden
gedaan? Die vraag stel ik aan de Staatssecretaris.
Volgens LTO is de pilot gedragscode oneerlijke handelspraktijken mislukt
en zal een toezichthouder die klachten in behandeling neemt, ook niet
werken. Daarop wil ik graag een reactie van de indiener. Zijn er niet meer
ingrijpende veranderingen nodig?
Eerder heeft de ChristenUnie gepleit voor een verbod op verkoop onder
de inkoopprijs, net zoals dat in België en Duitsland bestaat. Is de initiatiefnemer het op dit punt met mij eens? Is de Staatssecretaris bereid om de
mogelijkheden hiervoor te onderzoeken? Ik vraag de Staatssecretaris ook
hoe het gaat met de aangenomen motie van de ChristenUnie en het CDA
om het Duitse Tierwohl in Nederland te introduceren (21 501-32, nr. 865).
We zagen recentelijk een positieve beweging bij de ACM om afspraken
voor verduurzaming meer toe te staan, maar tegelijkertijd weten we ook
dat de Kip van Morgen is afgekeurd. Zo komen we er natuurlijk niet. Is de
Staatssecretaris bereid om de mogelijkheden te verkennen bij de
Europese Commissie en de ACM om de mededingingsregels te versoepelen, zodat ook maatschappelijke voordelen worden meegewogen bij de
beoordeling of er sprake is van kartelvorming? Ik sluit mij dan ook van
harte aan bij aanbeveling 2 uit de nota van de heer Geurts. Wil de
Staatssecretaris mededinging in relatie tot maatschappelijke baten ook tot
thema maken voor het nieuwe GLB vanaf 2020?
De initiatiefnemer wijst ook op het nut van branche- en producentenorganisaties. Dat is heel goed, ook wat de ChristenUnie betreft, zeker nu de
productschappen zijn afgeschaft. Maar overheden zijn terughoudend met
de erkenning van producentenorganisaties, waardoor initiatieven om de
marktpositie te verbeteren beperkt mogelijk zijn. Wil de Staatssecretaris in
overleg met de sector de erkenning van de producentenorganisaties
verbeteren?
Over verdienmodellen wil ik nog twee zinnen uitspreken. We moeten
breder kijken, ook naar de multifunctionele landbouw en naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

17

innovaties op het boerenerf. Die verdienmodellen zijn hartstikke
belangrijk, ook om een toekomst te hebben voor jonge boeren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Allereerst dank ik de heer Geurts voor het schrijven van zijn
initiatiefnota over de problemen in de voedselketen en vooral over de
positie van de boeren. Dat is veel werk en ik dank hem voor deze inzet.
Dat gezegd hebbende, sluit de Partij voor de Dieren zich aan bij een van
de opmerkingen van de initiatiefnemer. Inderdaad is voedselzekerheid
naast energiezekerheid een van de grootste strategische uitdagingen van
deze eeuw. De Partij voor de Dieren deelt die analyse, maar merkt wel
meteen op dat het noodzakelijk is om strategische keuzes te maken als je
dit erkent. Dat missen we in de nota. Ik begrijp dat de heer Geurts binnen
de bestaande structuren oplossingen zoekt voor de grootste knelpunten,
maar zonder die strategische keuzes zullen we deze strategische uitdaging
niet aankunnen.
Voedsel is in eerste instantie namelijk geen handelswaar. Gezond en
voedzaam voedsel is een mensenrecht. De Verenigde Naties hebben een
commissie voor mensenrechten met een speciale rapporteur voor het
recht op voedsel. Die is al jarenlang actief. Vanuit dat standpunt volgen
dus ook allerlei verstandige aanbevelingen die niet alleen maar de situatie
in Nederland zonder grote veranderingen een beetje beter proberen te
maken, maar ook de voedselketen wereldwijd versterken. Daaruit volgen
slimme analyses die je ook wel met je boerenverstand had kunnen
bedenken. Hoe korter de ketens, hoe kleiner de kwetsbaarheid. Lokale
voedselproductie verdient nu eenmaal de voorkeur boven gesleep met
voedsel de wereld over. De initiatiefnemer gaat daar in zijn nota wel een
beetje op in, maar durft niet door te pakken. Als Nederland zelfvoorzienend moet zijn voor zijn voedselproductie, ondersteunt de Partij voor
de Dieren dat zeer, maar dat vraagt natuurlijk wel een goede analyse van
de manier waarop ons voedsel nu tot ons komt. We maken gebruik van
landbouwgronden elders om hier bijvoorbeeld ontzettend veel kippenpootjes en hamlapjes te produceren. Het lijkt mij geen zelfvoorzienendheid als je dat doet met behulp van soja dat van de andere kant van
de wereld komt.
Die keuze zullen we dus moeten maken, evenals de keuze om de vrije
wereldhandel niet leidend te laten zijn in ons landbouwbeleid. Geen
nieuwe handelsverdragen die ervoor zorgen dat de concurrentie op de
wereldmarkt nog veel moeilijker wordt voor onze boeren. Kies voor lokale
en regionale productie. Daar hangt ook de keuze voor het type boer dat je
in Nederland wilt behouden mee samen. Dat kwam zojuist al even aan de
orde in een interruptiedebat met de VVD. Blijf je in de situatie zoals die nu
is – de VVD wil dat nog wat verder trekken – met nog meer vrije wereldhandel, dan houd je een aantal heel grote landbouwindustriële ondernemingen over, maar zet de trend waar de initiatiefnemer zich terecht tegen
keert wel gewoon door, namelijk dat steeds meer boeren moeten stoppen.
Voor welk type boer kiest de initiatiefnemer? Kiest hij voor de gezinsbedrijven? Dat vraagt om andere keuzes ten opzichte van de wereldmarkt. Of
kiest hij voor de VVD-lijn, waarvan wij de uitkomst kennen?
Binnen die gegevens kunnen we natuurlijk wel het een en ander doen. De
initiatiefnemer stipt terecht de onevenredig grote macht van de supermarkten en de inkopersorganisaties aan. Ik heb zojuist al in een interruptiedebatje aan het CDA gevraagd of een volgende stap dan niet nodig is.
We weten dat die verhouding scheef is en dat er iets moet gebeuren. De
Partij voor de Dieren stelt voor, de supermarkten een bewijslast op te
leggen – of het kabinet te vragen om de mogelijkheden daartoe te
onderzoeken – dat de prijzen die zij de boeren betalen voldoende zijn voor
het verdienen van een goede boterham en waarmee zij voldoen aan de
milieu en dierenwelzijnsregels, zodat zij een krachtiger positie krijgen. De
situatie die wij vier jaar geleden meemaakten, waarin Albert Heijn van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

18

ene op de andere dag zei dat zij 2% minder kregen omdat zij zoveel
spullen afnamen, is te schandalig voor woorden. Dat fenomeen moeten
wij toch echt zien te doorbreken.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Voorzitter. Ik heb gisteren bij Vroege Vogels een heerlijke boterham gehad
met salade, kaas en zalm. Ik hoop dat die duurzaam geproduceerd was. Ik
vraag me af wat de heer Geurts gisteren op zijn boterham had. De
consument is namelijk ontzettend belangrijk als het gaat om de prijs die
hij of zij wil betalen. Hoe transparanter, hoe zichtbaarder, zowel qua
duurzaamheid als qua prijsketen, hoe meer bewustzijn er komt bij de
consument. Daar kom ik later langer op terug.
Van de laatste 46 jaar stond er 28 jaar een CDA-bewindspersoon aan het
roer van landbouw, natuur en visserij. Het CDA heeft wel wat goed te
maken vandaag. Ik vind het dan ook prijzenswaardig dat de heer Geurts
met dit initiatief zijn nek uitsteekt en dit punt heeft geagendeerd. Ik maak
hem daarvoor complimenten.
Hoe komt een eerlijk product tegen een eerlijke prijs tot stand? Dat is
vandaag de vraag. Eerlijkheid, daar is volgens mij niemand op tegen. Toch
is die erg lastig te regelen. Onderscheid doordat je wat extra’s doet, is niet
goed te vermarkten. Dat moet wel gebeuren. Consumenten hebben
namelijk vaak geen zicht op de herkomst van producten. Voedselkeurmerken werken verwarrend en zijn onvoldoende onderscheidend, zo toont
onderzoek op onderzoek aan. Verpakkingen zijn misleidend. Dat is al met
al echter niet meegenomen in deze initiatiefnota. Ik heb hier zelf de visie
Weet wat je eet! over geschreven. Door een en ander voor consumenten
heel transparant te maken, kun je ervoor zorgen dat de prijs verandert. Dat
aspect komt in deze initiatiefnota niet aan de orde. Dat vind ik een gemiste
kans. De consument speelt namelijk een sleutelrol.
Over de inkoopmacht merk ik het volgende op. Ongelijkheid is inherent
aan de keten. Het schema van het Planbureau voor de Leefomgeving laat
dat zien: 65.000 boeren en tuinders, 6.500 levensmiddelenfabrikanten,
1.500 leveranciers, 5 inkoopkantoren, 25 supermarktformules en 4.400
supermarkten. U hoort het al, in dezen is niet echt het evenwicht
waardoor een goede prijs tot stand kan komen. Er zijn dus twee oplossingen die we volgens mij allebei moeten proberen. Boeren kunnen zich
verenigen. Dan worden ze sterker en kunnen ze een vuist maken. Er moet
in de mededingingswetgeving meer ruimte komen voor afspraken over
samenwerking die ook nog echt de duurzaamheid in de keten tot gevolg
hebben. Ik weet dat Minister Kamp bezig is met initiatieven tot verduurzaming van de mededingingsregels, maar die zijn allemaal binnen de
lijntjes. Nu hierom Kamerbreed wordt gevraagd, vraag ik de Staatssecretaris: waarom niet ook de Europese regels herzien, zodat we echt werk
kunnen maken van verduurzaming en van een goede prijs voor boeren?
We moeten franchisenemers en supermarkten meer ruimte geven om
regionaal in te kopen. Dit is een belangrijk punt voor mijn fractie. Direct
contact met de boer moet mogelijk zijn. Er moet worden gezorgd voor een
regionale afzet van producten en voor een vergroting van de herkenbaarheid van producten. Dat kan boeren helpen bij het krijgen van een
goede prijs. Supermarkten en organisaties worden dan weer terug in een
rol geduwd waarin ze echt een prijs kunnen afspreken met die boer. Het
achterhalen van cijfers voor welk percentage vrije inkoop door franchisenemers is toegestaan, bleek lastig. Ik begreep zo’n 3,5%, maar misschien
heeft de Staatssecretaris daarover meer cijfers. Is hij, gegeven die
ongelijkheid, bereid om dit te bevorderen en om supermarkten de ruimte
te geven om direct af te nemen van de boeren? Het lijkt mij namelijk heel
belangrijk dat wij dit mogelijk maken. Dan kan ook die prijs omhoog. Ik
overweeg om een motie op dit punt in te dienen.
Alles wat wij doen om een eerlijke prijs voor eerlijke producten te regelen,
mislukt bij voorbaat als consumenten het verschil niet kunnen zien tussen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

19

eerlijke en oneerlijke melk, kaas, sperziebonen enzovoort. Daarom is het
van zo groot belang om toe te werken naar een dubbelstoplichtsysteem. Ik
heb hier eerder voor gepleit. Ik wil dat de Staatssecretaris onderzoekt voor
welke productgroep welke duurzaamheids- en milieukenmerken opgenomen moeten worden in het stoplichtensysteem. Bij welke bestaande
keurmerken kan worden aangesloten? Welke criteria moeten gelden? Ook
hierover wil ik graag een toezegging, anders overweeg ik een motie.
Ik kom bij de toezichthouder. Verschillende collega’s hebben hier al over
gesproken. Waarom moet er een aparte toezichthouder komen? Waarom
beleggen we het toezicht niet bij de Autoriteit Consument & Markt?
Waarom verbreden we die niet, zodat we zorgen dat dit onderdeel daar
wordt opgenomen? Zo kan er echt toezicht op de keten komen en kan
bezien worden hoe die prijs gevormd wordt. Ook op dit punt overweeg ik
een motie.
De voorzitter:
Ik ga toch even iets zeggen. U kent mij al langer dan vandaag. Ik heb wat
moeite met het overwegen van moties in eerste termijn. We hebben het
over een initiatiefnota en krijgen nog antwoorden van de initiatiefnemer
en van de regering. Het mag, er staat niet in het Reglement van Orde dat
het niet kan, maar ik vind het netter om het pas na de beantwoording te
doen. Daar is de tweede termijn voor bedoeld. Dan mag u moties
indienen. Dat terzijde. Het is een opvatting.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Dank voor de opvatting. Ik heb dit bij de behandeling van eerdere
initiatiefnota’s ook zo gedaan en toen heb ik er nooit iets over gehoord.
Prima.
De voorzitter:
Nogmaals. Het is volstrekt geoorloofd om in eerste termijn moties aan te
kondigen. Ik vind het echter wat netter voor de initiatiefnemer en de
regering om eerst de antwoorden af te wachten.
De heer Graus (PVV):
Dat ben ik met u eens, maar mijn collega van D66 zei dat ze een motie
overweegt. Dat vind ik wel zo netjes. Daarmee zet ze mogelijk lichte druk
op de initiatiefnemers. Ze heeft niet gezegd dat ze een motie gaat
indienen.
De voorzitter:
Daarin hebt u gelijk. Ze vraagt om een toezegging en anders...
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Hij is een echte ridder! Dank, mijnheer Graus.
Ten slotte de export. Een groot deel van de Nederlandse productie is voor
de export en gaat de wereldmarkt op. De initiatiefnota ziet vooral toe op
voorstellen om de nationale markt aan te pakken. D66 kijkt ook over de
grenzen. Bij dit onderwerp vind ik dat een belangrijk onderdeel. Wat mij
betreft is kwaliteitsmerk Holland nog te beperkt. Dat geldt voor bijvoorbeeld kaas en melk, maar het mag uitgebreid worden. Hoe gaan we het
kwaliteitsmerk beter in de markt zetten? Het is buitengewoon belangrijk
dat de wereld het kwaliteitsmerk Holland kent.
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik heb het betoog van D66 gehoord. Ik heb een vraag die ik eigenlijk ook
aan het CDA had kunnen stellen, maar ik doe het nu. Het gaat om de
definitie van eerlijke handelspraktijken. Dat punt komt iedere keer terug,
ook bij mededinging en de gedragscode. We hebben er al mee geworsteld. Laat ik de vraag omdraaien: wat is voor mevrouw Koşer Kaya een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

20

oneerlijke handelspraktijk? Ik wil graag schetsen wat dit volgens de Partij
van de Arbeid is...
De voorzitter:
Nee, u stelt een vraag.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Ja, maar dan weet ik ook een beetje waar die vraag naartoe gaat. Dit is
allemaal heel leuk, maar ik kan alleen vertellen wat ik eerlijke handel vind.
Ik zou graag willen horen wat de PvdA van dit punt vindt.
De voorzitter:
Een interruptie is het stellen van een vraag. Het is geen heel betoog om
een standpunt te verwoorden. De heer Van der Velde mag zijn vraag kort
toelichten.
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik zal dan wel de definitie geven, want ik respecteer de opmerking. Ik ben
nieuwsgierig wat volgens mevrouw Koşer Kaya een eerlijke handelspraktijk is. Ik hoor graag dat zij dat afzet tegen een oneerlijke handelspraktijk, zodat we een beetje weten of we een gemeenschappelijk
referentiekader hebben.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Als ik niet weet wat het referentiekader van de PvdA is, is het heel moeilijk
om het tegenover elkaar te zetten. Ik zal aangeven wat ik zelf onder
eerlijke handel versta. Ik vind de mededingingsregels ontzettend
belangrijk. Nu wordt er vooral op prijs geconcurreerd, maar worden
kwaliteit, duurzaamheid, innovatie en samenwerking eigenlijk niet
meegenomen. Het is mij een lief ding waard om een keer goed de
mededingingsregels te bekijken en deze onderwerpen erin te borgen.
Boeren die ontzettend hun best doen om te verduurzamen en om de
kwaliteitsslag te maken, moeten waar voor hun geld krijgen. Dat is een
onderdeel.
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik begrijp dat mevrouw Koşer Kaya het zo definieert, maar daar kun je nog
alle kanten mee op. Kan zij het toelichten aan de hand van een voorbeeld
van een oneerlijke handelspraktijk van een telersvereniging met 70 leden?
Kan zij uitleggen hoe tot uitdrukking komt dat er sprake is van een
oneerlijke handelspraktijk?
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Ik begrijp die vraag wel, maar vind het een beetje moeilijk om het uit te
leggen als de PvdA er zelf niet helder over is. Laten we kijken naar de
keten. Ik heb net aangegeven dat je maar vijf inkoopkantoren hebt, terwijl
er veel meer boeren zijn en overigens ook veel meer consumenten. Zij
hebben totaal geen zicht op de wijze waarop de prijs tot stand komt.
Vandaar mijn voorstel om bijvoorbeeld te bekijken hoe je meer streekproducten in die schappen kunt krijgen zodat je veel meer waar voor je geld
kunt krijgen. Maar goed, ik zit nu een beetje te gissen naar de vraag van
de PvdA, en normaal leer je hier heel snel dat je dat niet moet doen, maar
dan moet er ook een wat concretere vraag komen waar ik antwoord op
kan geven.
De voorzitter:
Mijnheer Van der Velde, u hebt al twee keer geïnterrumpeerd.
De heer Van der Velde (PvdA):
Volgens mij kan ik niet concreter zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

21

De voorzitter:
U hebt al twee keer een vraag gesteld. Ik geef het woord aan de heer
Dijkgraaf.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Voorzitter. Ik wil mijn complimenten uitspreken voor het vele en mooie
werk dat de heer Geurts heeft verricht. Ik zie hem nu ook driftig pennen,
dus het werk is nog niet klaar, maar het is wel goed dat dit stuk er ligt. Het
inkomen van boeren staat te veel onder druk. Boeren maken heel veel
uren. Kamerleden maken veel uren, maar boeren maken er nog veel meer,
met het verschil dat zij weinig inkomen hebben.
Jonge boeren met wie ik praat, twijfelen over de toekomst. Dat kan toch
niet? De afgelopen jaren zijn de lasten telkens omhoog gegaan. Het deel
van de consumentenprijs dat op het boerenerf landt, daalt. Ondertussen is
er wel veel druk om te investeren in duurzaamheid, milieu en dierenwelzijn, omdat wij dat met elkaar willen. Daarover zijn we het eens, maar
dan moeten we wel voor genoeg inkomen zorgen. Zorg voor die eerlijke
boterham. Zorg ervoor dat boeren gewoon een goede boterham verdienen en dat ze kunnen investeren in de toekomst. Mijn fractie is het dus
eens met de lijn van de aanbevelingen die de initiatiefnemer, de heer
Geurts, doet.
Het is mooi dat dit stuk er ligt, maar laten we nu wel meters maken. Mijn
belangrijkste vraag stel ik dus aan de Staatssecretaris: gaat hij hier snel
mee aan de slag? Voor mij is het hoofdpunt dat het misgaat bij de ACM,
want die organisatie is wel cruciaal. Hoe kijkt de ACM naar de praktijken
op deze markt en hoe beoordeelt zij of die eerlijk zijn of niet? Ik ben het
met de collega’s eens die dit punt al genoemd hebben, dat de ACM breder
zou moeten kijken dan alleen naar de laagste prijs.
Het gaat ons altijd om het maatschappelijk belang, en dat is niet alleen de
prijs, hoe belangrijk die ook is. Het gaat ook om de vraag of die prijs een
deel bevat om investeringen terug te verdienen, om een fatsoenlijke
boterham te verdienen, om te investeren in dierenwelzijn, milieu en
duurzaamheid. Deelt de Staatssecretaris dit?
Ik heb een paar technische vragen. Deze zijn niet bedoeld als kritische
vragen, ik vraag me alleen af of het misschien ook op een andere manier
kan en hoe dat dan kan werken.
Ten eerste kiest de initiatiefnemer voor een verplichte gedragscode en een
voedselscheidsrechter die deze gedragscode gaat handhaven. Daarvoor
kijkt de initiatiefnemer naar boek 6, titel 3, afdeling 3A van het Burgerlijk
Wetboek. Deze regelgeving richt zich vooral op de verkoop door bedrijven
aan consumenten en op het voorkomen van misleiding. Past een
gedragscode voor de bescherming van leveranciers tegen oneerlijke
inkoop door grote bedrijven daar wel bij?
Ten tweede richt het verbintenissenrecht in het Burgerlijk Wetboek zich
vooral op het afsluiten en nakomen van contracten. Komt het niet
regelmatig voor, zo vraag ik de initiatiefnemer, dat contracten zo
opgesteld worden dat grote bedrijven veel ruimte nemen om zaken
eenzijdig aan te passen omdat zij nu eenmaal die macht hebben? Kan de
voedselscheidsrechter op deze manier wel een deuk in een pakje boter
slaan?
Ten derde vraagt de SGP zich af waarom de initiatiefnemer zich niet heeft
aangesloten bij de Mededingingswet en het verbod op misbruik van
inkoopmacht. Op dit moment leidt dit verbod een slapend bestaan, omdat
het pas mogelijk is om van misbruik te spreken als bedrijven een marktaandeel van meer dan 40% hebben. Waarom scherpen we dit verbod niet
aan, in ieder geval voor de voedselketen? Zo hebben Frankrijk en
Duitsland een verbod op misbruik van economische afhankelijkheid. De
mededingingsautoriteit zou dan een voedselkamer moeten krijgen om dit
verbod te handhaven. Kun je op deze manier niet beter aansluiten bij
bestaande structuren en effectiever optreden? Is het op deze manier niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

22

eenvoudiger om de aanpak van oneerlijke handelspraktijken breder te
trekken dan het contractrecht?
Tot slot heb ik een aanvullend voorstel. Er is onduidelijkheid over de vraag
wat als «relevante markt» en als «economische eenheid» beschouwd
moet worden, en dat zijn natuurlijk wel heel cruciale begrippen in het
mededingingsrecht. Volgens mij is de mededingingsautoriteit op dit
moment strenger dan nodig is – de paprikasector is hier bijvoorbeeld de
mist mee ingegaan – en daardoor durven bedrijven bijna niets meer
samen te doen om een vuist te maken richting het beperkte aantal
inkopers. Ook is onduidelijk wat bedrijven aan markt- en prijsinformatie
mogen uitwisselen. Zou het niet goed zijn om hiervoor beleidsregels op te
stellen? Wil de initiatiefnemer dit meenemen?
De heer Graus (PVV):
Voorzitter. Ik heb de afgelopen tien jaar, als het om boeren, tuinders en
vissers gaat, met name samengewerkt met het CDA en de mannenbroeders. We hebben ons heel vaak samengepakt als het ging over
boeren, tuinders en vissers. Dat was een heel fijne samenwerking, ook
met de heer Geurts. Ik moet hem een beetje te vriend houden, want we
moeten binnenkort een paar dagen samen in Berlijn doorbrengen.
Daarom ga ik er vandaag niet te hard in.
Het gaat om het volgende. De heer Geurts kwam naar mij toe en zei: Dion,
jij hebt een VAO aangevraagd, maar ik was eigenlijk degene die het eerst
actie heeft ondernomen. Daar had hij gelijk in. Daarom liet ik hem de
eerste spreker zijn. Ik heb gezegd: ik ga van de eerste plaats af, ga
desnoods onderaan de lijst staan, maar laat hem de eerste spreker zijn. Zo
sportief ben ik. Ere wie ere toekomt; zo noem ik dat. Dat doe ik al tien jaar
lang. Ik begrijp het volgende echter niet. Er is al veel eerder een motieGraus aangenomen voor een beter verdienmodel, een betere boterham. Ik
ga nog veel verder. Ik wil dat niet alleen voor boeren en tuinders, maar
ook voor vissers. Dat heb ik er nadrukkelijk in gezet. Staatssecretaris
Dijksma, de voorganger van de huidige Staatssecretaris, zei dat de
regering er volop mee bezig was, maar dat ze niet over één nacht ijs kon
gaan en er heel wat water door de Maas moest stromen. Deze Staatssecretaris heeft bevestigd er volop mee bezig te zijn voor zo ver dat binnen
de mogelijkheden ligt. Dan vind ik het niet netjes, niet leuk, dat er dan vlak
voor de verkiezingen een initiatiefnota komt. Ik begrijp de paniek bij de
initiatiefnemer wel, want het CDA is nogal gekelderd bij de boeren. Dat is
niet meer de boerenpartij. Ik begrijp het wel. Ik heb er wel enig begrip
voor, maar ik vind het niet leuk naar mij toe, omdat ik niet zo handel naar
de initiatiefnemer. Ik wil aan de Staatssecretaris vragen hoe het nou zit
met die aangenomen motie-Graus. Als de Staatssecretaris een goed
antwoord geeft, kunnen we de helft van de initiatiefnota al in de prullenbak gooien. Dan zijn we daarmee klaar. Daarom zal ik ook niet bij de
tweede termijn zijn. Dat heeft allemaal geen zin. Ik wil gewoon dat mijn
motie wordt uitgevoerd. Die is gesteund door het CDA.
Het tweede deel gaat over die verschrikkelijke productschappen. Wij
hebben de Kamer aan een meerderheid geholpen om daarvan af te
komen. Wij zijn voor vrijwillige bedrijfsclustering. Wij willen helemaal
geen verplichte bijdrage. Dat willen boeren, tuinders en vissers ook
helemaal niet. Ik zal het nog sterker vertellen. Ik ben in 2007, toen ik net
een jaar Kamerlid was, op visite geweest bij een aantal bloemenkwekers
in Noordwijkerhout. Die hadden zo’n vrijwillig bedrijfscluster. Die waren
veel succesvoller. Zij hadden geen verplichte bijdrage, maar ze pakten zich
samen. De initiatiefnemer doet enkele concrete voorstellen. Een van die
voorstellen is dat er een onafhankelijke toezichthouder moet komen. Dat
ben ik met hem eens. Dat zal ik dus ook steunen. Daar moet ik eerlijk in
zijn. Dat snijdt hout en daar wil ik mijn fractie positief over adviseren. Dat
gaat over die onafhankelijke toezichthouder die anonieme klachten van
leveranciers behandelt en leveranciers voorziet van advies en arbitrage bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

23

geschillen. Tevens moet er volgens de initiatiefnemer een uitzonderingsbepaling op het mededingingsrecht komen, zoals in Duitsland, of
richtsnoeren, zoals in het Verenigd Koninkrijk. Hierdoor zouden boeren
hun krachten kunnen bundelen in – daar komen ze – de producenten- en
brancheorganisaties. Dat zijn die verschrikkelijke productschappen. Ik
begrijp wel waarom de initiatiefnemer dat doet. Dat is omdat heel veel
uitgerangeerde CDA’ers daar nog een goede baan konden vinden. Ik
begrijp dat wel. Een PVV’er staat op straat, maar een CDA’er kon vaak nog
bij een product- of bedrijfschap terecht met een mooie en goed betaalde
baan. Dat willen wij dus niet.
De initiatiefnemer wil ook dat de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid onderzoek gaat doen naar de toenemende inkoopmacht
van supermarkten. Ook daar zijn genoeg oplossingen voor. Dat zal ik
dadelijk zeggen. Ik vind het initiatief, kortom, grotendeels achterhaald,
gezien mijn aangenomen motie die nog verder gaat, omdat ook de vissers
erbij betrokken worden. Ik heb het over de motie-Graus op stuk nr. 127
(33 400-XIII). Ik heb al gezegd dat het ten laste van de retail komt en in
overleg met de retail gebeurt. Dat loopt allemaal. Ik vind het een spuitelfactie – zo zou mijn oma het noemen – om vlak voor de verkiezingen met
een initiatiefnota te komen. Dat vind ik niet sympathiek naar mij toe.
Wij hebben de regering destijds ook gevraagd om een werkgroep op te
richten om de boeren, tuinders en vissers bij te staan in hun strijd tegen
de monopolistische...
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Misschien mag ik even ingaan op dat laatste punt. Ik hoor de heer Graus
tot twee keer toe zeggen dat de heer Geurts vlak voor de verkiezingen met
de initiatiefnota komt. De heer Graus is zich er toch wel van bewust dat
die al in 2014 is ingediend?
De heer Graus (PVV):
Ja, daar ben ik net al mee begonnen. Mijn aangenomen motie, die ook
door het CDA is gesteund, is ingediend in 2013. Een jaar na mijn aangenomen motie komt de heer Geurts nog een keer met mijn aangenomen
motie en een initiatiefnota. Dat is een beetje raar, omdat de werkzaamheden in uitvoering zijn. Dat is een rare zaak. Dat benoemde ik. Mevrouw
Mulder is goed geïnformeerd, terwijl ze normaal niet eens in de
commissie zit. Daar prijs ik haar voor.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Nee, maar het beeld ontstond dat er nu vlak voor de verkiezingen opeens
een nota naar buiten komt. Dat beeld klopt niet en de heer Graus heeft dat
ook gecorrigeerd, dank daarvoor.
De heer Graus (PVV):
Dat laatste klopt dus wel, en dat corrigeer ik dan ook niet. Die nota lag er
allang maar wordt nu vlak voor de verkiezingen opeens gepresenteerd.
Dat begrijp ik ook wel. Ik ben niet voor niets begonnen met de opmerking
dat het CDA het momenteel niet goed doet onder de boeren. Ik spreek
boeren en tuinders die tegen mij zeggen: we gaan of PVV of SGP
stemmen. Dat zeggen de boeren nu massaal tegen mij, terwijl ze me
vroeger niet eens zagen staan. Die mensen zijn ook wakker geworden. Je
kunt niet toestaan dat de Europese Unie onze boeren de nekslag geeft,
iets waar wij wel voor waarschuwen, en vervolgens de barmhartige
Samaritaan spelen. Dat gaat er bij de boeren niet in. Boeren zijn niet dom!
Er werd jarenlang gedacht dat boeren dom zijn, maar boeren zijn niet
dom! Dat zijn hartstikke slimme kerels. Die zijn niet achterlijk.
Wij hebben trouwens de mooiste boerinnen. Daar heb ik nog over
getwitterd. Wij hebben de mooiste boerinnen van de wereld!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

24

De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand heeft een vraag. Daarna gaat u verder met uw
bijdrage.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het houdt een beetje het midden tussen een vraag en een punt van orde.
De Partij voor de Dieren staat niet vooraan wanneer er opgekomen wordt
voor het CDA en dat weet de heer Graus heel goed, maar ik vind dit toch
niet helemaal eerlijk. De heer Geurts heeft een initiatiefnota geschreven
die veel verder gaat dan een algemeen geformuleerde motie dat er een
beter verdienmodel moet komen voor de boeren. De heer Graus doet echt
veel te weinig recht aan de aard van het werk dat nodig is om zo’n
verdienmodel daadwerkelijk te realiseren. De heer Geurts doet daar
voorstellen voor. Daar kun je inhoudelijk kritiek op hebben, maar wat de
heer Graus nu doet, is echt een beetje flauw. Bovendien was het juist de
Kamer die heeft besloten om de nota vandaag te behandelen. Als de heer
Graus dat anders had gewild, had hij vaker naar de procedurevergaderingen moeten komen en daar moeten zeggen: kom op, we gaan die nota
meteen behandelen.
De heer Graus (PVV):
Bij een procedurevergadering wordt vaak alles van tevoren bekokstoofd.
Dat heeft totaal geen enkele zin. Soms doe ik wel eens een voorstel, maar
alleen als ik daar van tevoren steun voor heb gekregen. Anders ga ik daar
niet eens zitten, want het is allemaal bühnewerk, nou en of.
De voorzitter:
Mijnheer Graus, ik ben voorzitter van deze commissie. Ik ken mijn leden
vrij goed. Ik durf met de hand op het hart te zeggen dat we in de procedurevergadering niet alles van tevoren bekokstoven en dat er zeker veel
initiatieven worden genomen. Maar inderdaad, de Kamer bepaalt zelf
wanneer zij spreekt over een initiatiefnota. Ik zou zeggen: gaat u verder
met uw betoog.
De heer Graus (PVV):
Maar ik wil daar wel op kunnen reageren. Ik begrijp wel waarom de Partij
voor de Dieren hier iets van zegt, want als er een partij is die vaak iets van
mij heeft gekopieerd dan is het de Partij voor de Dieren wel. Ik dien een
motie in over een verbod op het invoeren van trophies en de Partij voor
de Dieren komt er twee jaar later als spuit elf ook mee! Het dictum was
exact hetzelfde! Ik begrijp dus wel waarom mevrouw Ouwehand het nu
ook maar voor het CDA opneemt. Dat is een verdachte zaak! Als mevrouw
Ouwehand het voor de heer Geurts opneemt, dan deugt er iets niet.
Geloof me, mevrouw de voorzitter!
De voorzitter:
Het lijkt me het allerbeste dat de heer Geurts nu doorgaat.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik snap uw strategie wel, maar ik wil echt herhalen dat ik het niet fair vind
wat de heer Graus hier doet. Ik snap waarom de heer de heer Graus
algemene moties indient, want die kunnen vaak ook nog wel op steun
rekenen. Maar de heer Geurts heeft een poging gedaan om gedetailleerd
uit te werken waar we met z’n allen naartoe willen. Dat is echt iets anders
en de heer Graus kan het dan ook niet maken om te zeggen: het is
allemaal onzin want daar gaat het niet over, en in de tweede termijn ben ik
er niet. Het gaat daar wel over! De heer Graus moet dat tegenover de
initiatiefnemer durven erkennen.
De heer Graus (PVV):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

25

Daar heeft ze een punt, maar ik heb niet gezegd dat het allemaal onzin is.
Dat heb ik helemaal niet gezegd! Kijk naar de Handelingen: die beste man
daar zit het allemaal bij te houden! Ik heb helemaal niet gezegd dat het
allemaal onzin is. Ik heb alleen maar gezegd dat ik het al heb ingediend. In
mijn motie heb ik heel gedetailleerd gezegd dat het ten laste en in overleg
met de retailer moet gaan en dat erover overlegd moet worden met de
sector. De Staatssecretaris, de regering en de hele Kamer hebben dat toen
begrepen en de motie gesteund. Dat mevrouw Ouwehand het nu een
vluggertje noemt, kan ik niet begrijpen.
Voorzitter, ik wil toch nog één ding zeggen: ik mag de heer Geurts
bilateraal. Hij is een van de weinige maatjes die ik in de Kamer heb. Maar
ik moet wel eerlijk zijn: als mijn vrouw met een foeilelijke jurk naast me
staat en vraagt hoe vind je hem, dan zeg ik «het is een foeilelijke jurk». Ik
houd zielsveel van haar, maar dat moet je wel eerlijk kunnen zeggen. Ik
moet hier ook eerlijk kunnen zijn. Ik moet eerlijk kunnen zeggen wat ik
vind. Dat doet ook niets af aan de initiatiefnemer.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Graus (PVV):
Ik heb gelukkig een vrouw die dat accepteert. Als ze een foeilelijke jurk
aanheeft, zeg ik gewoon: een foeilelijke jurk.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Mag ze dat over jou ook zeggen?
De heer Graus (PVV):
Ja, ja. Het worden leuke feestdagen!
Mevrouw de voorzitter, ik weet niet hoeveel tijd ik nog heb. Hoelang heb
ik nog?
De voorzitter:
Niet lang meer. Echt niet lang meer!
(Hilariteit)
De heer Graus (PVV):
Ik denk nu ook dat mijn huwelijk niet lang meer heeft.
De voorzitter:
De voorzitter hamert zo echt af.
(Hilariteit)
De heer Graus (PVV):
Mevrouw de voorzitter, hoe lang heb ik nog?
De voorzitter:
U hebt nog drie minuten voor de eerste en tweede termijn samen.
De heer Graus (PVV):
Een tweede termijn heb ik niet, dus ik heb nog drie minuten. Ik zal die niet
gebruiken.
Wij hebben dus gezegd dat wij het onderzoek waar de initiatiefnemer om
vraagt, overbodig vinden. Het vertraagt het proces. Wij hebben al
gevraagd om een actie tegen het monopolistisch «kartelgedrag» van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

26

enkele machtige retailers. De boeren krijgen inderdaad al jaren een vrijwel
gelijkblijvende prijs. Juist de retailers profiteren van de investeringen,
bijvoorbeeld in dierenwelzijn, door hogere prijzen en winsten. Daar heb ik
ook aan meegedaan. Dat is gewoon zo. Ik heb er ook voor gezorgd dat er
beter dierenwelzijn kwam. Daarom heb ik tegen de boeren gezegd, als ze
boos op mij waren: luister, er moet gewoon een beter verdienmodel voor
jullie komen. Daar zijn de boeren het wel mee eens, want de meeste
Nederlandse boeren zijn ook voor een beter dierenwelzijn.
De uitzonderingsbepaling op de Mededingingswet waar de initiatiefnemer
om vraagt, zou de PVV sympathiek kunnen vinden, omdat wij tegen de
huidig geldende EU-verordening 1308/2013 zijn. Deze heeft directe
werking en staat intensieve samenwerking op producentenniveau
horizontaal toe, net als verticale samenwerking tussen producenten en
marktpartijen in brancheorganisaties. Vandaar dat ik de initiatiefnota in
die zin niet zou kunnen steunen. Mogelijk moet de heer Geurts zijn
initiatiefnota intrekken. Het eerste deel is gedekt door mijn motie en het
tweede deel gaat over de vurige wens om de land- en tuinbouworganisatie ter wille te zijn, namelijk om terug te keren naar de publiekrechtelijke
bedrijfsorganisaties, de pbo’s. Die zijn mede door de PVV afgeschaft, zoals
ik al zei. Ik zal het niet over wanprestaties hebben, want sommige hebben
het beter gedaan dan andere, maar het is wel een old boys network met
belangenverstrengelingen en verplichte bijdragen van ondernemers die er
helemaal niet op zaten te wachten en die deze vaak ook niet konden of
wilden betalen. Dat willen wij niet. Ik wil eigenlijk enkel steunen dat er een
onafhankelijk toezichthouder komt en dat boeren een eerlijke boterham
verdienen. Ik prijs de heer Geurts ervoor dat hij dit nog een keer ter sprake
brengt.
Er bestaan al legio rechtsvormen die boeren kunnen gebruiken om zich te
verenigen en een sterke positie te bevechten. Ik heb het aan het begin van
mijn betoog al gehad over de vrijwillige maatschap of corporatievereniging, en over het vrijwillige bedrijfscluster van de kwekers dat ik al in
2007 bezocht heb. Zij hebben daar heel grote successen mee geboekt.
Ik wens iedereen nog een gezegende dag verder.
De voorzitter:
We zijn aan het eind gekomen van de eerste termijn van de zijde van de
Kamer. Er zijn vragen gesteld aan de indiener van de initiatiefnota en aan
de Staatssecretaris. Wij schorsen tot 14.00 uur. Daarna zal de beantwoording plaatsvinden. Aansluitend doen we de tweede termijn. We
hebben het overleg tot 16.30 uur ingepland.
De vergadering wordt van 12.32 uur tot 14.00 uur geschorst.
De voorzitter:
Wij gaan weer verder met de behandeling van de initiatiefnota van de
heer Geurts, «Een eerlijke boterham, over het versterken van de voedselketen». Ik heet iedereen nogmaals welkom: zowel de Staatssecretaris en
de mensen die hem begeleiden als de heer Geurts en zijn medewerker, die
ongetwijfeld een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van de initiatiefnota. Wij beginnen met de beantwoording in
eerste termijn. Ik schat zo in dat wij zeker een uurtje nodig zullen hebben
voor de tweede termijn. Ik zal dus streng zijn op de interrupties in die zin
dat ik vooral streng zal toezien op het stellen van een vraag. Dan weten de
leden waar zij aan toe zijn. Ik sta twee interrupties toe. Uiteraard geef ik
allereerst het woord aan de heer Geurts voor zijn antwoord in eerste
termijn.
De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Allereerst wil ik de collega’s bedanken voor de schriftelijke en
mondelinge opmerkingen over mijn initiatiefnota, «Een eerlijke boterham,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

27

over het versterken van de voedselketen». Als ik over boeren spreek,
bedoel ik ook tuinders, fruittelers, vissers et cetera, maar gezien de tijd zal
ik dat niet telkens benoemen. Als ik «boer» zeg, bedoel ik dat dus breder.
Afgelopen weekend las ik een interview met advocaat Joris van der Goes
over zijn boek Geef ons heden ons dagelijks brood. De kenners weten dat
die titel uit Mattheüs 6 vers 11 komt en onderdeel is van het gebed
Onzevader. Hij sprak in zijn interview zijn verwondering uit over het
complexe proces van voedselvoorziening. «Wie realiseert zich nog dat
voor ons dagelijks brood boeren nodig zijn?», zo vroeg hij zich af.
«Voedsel wordt in de westerse samenleving als vanzelfsprekend gezien»
en «de agrarische sector is de meest essentiële sector voor de mensheid»,
stelde hij. Hij pleit voor eerherstel van de boer, een pleidooi dat ik krachtig
wil ondersteunen.
Sinds ik Kamerlid ben, is de kern van de inzet een eerlijke boterham, een
eerlijk inkomen voor de boer. Ik pleit voor een inkomen waarvan je kunt
leven, waarmee je voor je gezin kunt zorgen en waarvan je ook eens op
vakantie kunt gaan. Ik pleit voor een inkomen waarin ook een winstcomponent zit, zodat je kunt investeren. Boeren staan zeven dagen per week
en 24 uur per dag gereed voor hun bedrijf. Dat heb ik vandaag ook van
diverse collega’s gehoord. Ze hebben ook te maken met veel invloed van
buitenaf, zoals het weer, een samenleving of een grillige politiek. Dat je
soms een goed jaar en soms een slecht jaar hebt, hoort bij het vak, maar
structureel een te laag inkomen is niet vol te houden. Dat kunnen en
moeten we niet laten gebeuren. Varkenshouders zitten met hun inkomen
gemiddeld op het minimumloon. Ook melkveehouders en fruittelers
hebben het moeilijk. Zonder een redelijk inkomen zijn er geen boeren en
daarmee ook geen producenten van ons voedsel. Voor de voedselzekerheid van Nederland en Europa is het van belang dat we onze boeren
niet het land uit jagen met onmogelijke regelgeving, maar ook dat
voedselproducenten niet worden uitgeknepen door grotere partijen
verderop in de keten. Ik ben van mening dat Nederland de beste boeren
van de wereld heeft. Laten wij dat koesteren. Zij zorgen ook voor ons
landschap en dragen bij aan onze economie.
Als christendemocraat zie ik een rol voor de overheid om, indien de markt
niet goed functioneert, daarin in te grijpen zonder marktwerking
onmogelijk te maken. Daarom wil ik twee zaken. Ten eerste vereist de
steeds schevere marktstructuur tussen voedselproducenten en retail een
actief overheidsbeleid om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen,
inclusief onderzoek naar de inkoopmacht waardoor oneerlijke praktijken
mogelijk zijn. Ten tweede wil ik meer ruimte voor samenwerking tussen
boeren onderling.
De agrosector is terechtgekomen in een bijna permanente crisis door de
prijsdruk. De prijsvorming drukt door op de zwakste schakel, de boer. Wij
zien dat de beroepsgroep door de slechte vooruitzichten voor deze
belangrijke sector vergrijst. Vele boeren zijn genoodzaakt om te stoppen.
Ik wil dat fusies als die tussen AH en Delhaize niet nog slechtere afspraken
met producenten en verwerkers tot gevolg hebben. Ik kom daar straks nog
even op terug. Ketens mogen niet eenzijdig lagere prijzen opleggen. Ik wil
dat verdere concentratie onder een vergrootglas wordt gehouden, omdat
die niet ten goede komt aan de marktwerking.
Aan de andere kant moet de boer naar mijn overtuiging niet alleen meer
ruimte krijgen om samen te werken, maar daarin ook actief ondersteund
worden. Dat heeft ook de werkgroep onder Veerman aangegeven. Er is
ruimte voor samenwerking, maar die is onduidelijk en daarnaast te
beperkt. We moeten niet wachten op de Europese Commissie om wat te
doen. We kunnen dat nu zelf al. Ik vind het jammer dat de heer Graus nu
niet meer aanwezig is. Laten we werk maken van mijn aanbevelingen en
de positie van de boer versterken.
Ik ga nu over naar de beantwoording van de gestelde vragen. Ik hanteer
daarbij een aantal blokjes om het voor mezelf en daarmee voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

28

collega’s makkelijker te maken. Het eerste blokje is: voedselzekerheid,
Nederlandse boeren die onder druk staan door achterblijvende inkomens
en risico’s voortkomend uit de marktpositie, en ondersteuning van jonge
boeren. Het tweede blokje is: oneerlijke handelspraktijken en de voedselscheidsrechter. Het derde blokje is: mededinging, meer ruimte voor
samenwerking en ondersteuning van de samenwerking. Het vierde blokje
is: meer ruimte voor samenwerking ten behoeve van duurzaamheid. Het
vijfde blokje is: onderzoek naar inkoopmacht van supermarkten, nationaal
en Europees. Tot slot is er nog een blokje «diversen», dat ik geprobeerd
heb zo klein mogelijk te houden.
Ik begin met het eerste blokje, over voedselzekerheid, Nederlandse boeren
die onder druk staan, et cetera. Voor de eerste vraag kom ik bij de
PvdA-fractie. Die stelde mij de volgende vraag. Boeren en agrarische
ondernemers merken als geen ander wat dit betekent. Welke verantwoordelijkheid zou de consument, de samenleving daarin hebben? Ik ben blij
om te horen dat ook de heer Van der Velde wil dat landbouwers en
tuinders die kiezen voor duurzaamheid, een goede boterham kunnen
verdienen. Ik wil benadrukken dat landbouw als geen andere sector kiest
voor duurzaamheid. Ik noem als voorbeeld de duurzame energie en het
bouwen van duurzame stallen. Er zijn agrarische collectieven voor
weidevogelbeheer. Om energie en middelen in duurzame keuzes te
steken, is het noodzakelijk dat zij een redelijk inkomen krijgen en
verdienen. Ik wil de PvdA verleiden om op deze manier agrarische
ondernemers positief tegemoet te treden en hen te ondersteunen in hun
opgave zonder verplichting op verplichting te stapelen.
Een andere vraag van de PvdA-fractie was: landbouw is toch meer dan
voedsel? De tuinbouwsector heeft ook bloemen en planten. Dat hoort er
toch ook allemaal bij? Waar praten we uiteindelijk over? Geconcludeerd
werd dat de soep heet wordt opgediend door te generaliseren, althans zo
formuleer ik het.
De heer Van der Velde vroeg naar de grote verschillen in de agrarische
sector. Ik ben het met mijn collega eens dat niet alle sectoren, zoals de
boomkwekerijsector, bijdragen aan de voedselzekerheid. Maar ook deze
ondernemers hebben te maken met oneerlijke handelspraktijken van de
bouwmarkten of de retail. Daarom kies ik er bewust voor om de voedselscheidsrechter ook naar de relaties in deze sectoren te laten kijken. In 2013
hadden we hier een rondetafelgesprek met ondernemers. De meeste
collega’s kunnen zich dat waarschijnlijk wel herinneren. Daar kwam het
voorbeeld van de boomkwekers ook naar voren, met de problemen die zij
ervaren met de bouwmarkten en de retail.
De PvdA-fractie vroeg ook: wat bedoelt de heer Geurts met «een sterke
landbouwsector»? Ze hoort graag hoe die er naar mijn mening uitziet en
of de landbouw nu adequaat functioneert. Er was ook een vraag over het
omvormen van gangbare landbouw naar natuurinclusieve landbouw. Als
ik zo’n vraag krijg, dan kan ik nog wel een dag praten. Ik zal dat niet doen.
Ik zal proberen het kort en krachtig samen te vatten. Wat is een sterke
Nederlandse landbouwsector? Voor mij is dat een agrarische sector
waarin men een eerlijke boterham verdient, een sector waarin opvolgers
niet door pa en moe wordt afgeraden om boer te worden – mijn collega
Agnes Mulder had het daar in haar bijdrage ook over – en een sector
waarin de agrarische ondernemers zijn ingebed en bijdragen aan de
maatschappij. Ik zie bijvoorbeeld heel veel boeren sportverenigingen
ondersteunen met kleding et cetera. Ook dat is een bijdrage leveren aan
de maatschappij. Zo zijn er nog heel veel meer voorbeelden te noemen.
Boeren moeten de ruimte hebben om te investeren en om gezamenlijk
onderzoek of gezamenlijke afzet te organiseren.
Moet de landbouw natuurinclusief zijn? Ik vraag mijn collega: wat krijgt
die boer daar dan voor? Kan hij dat ook eten? Het is goed dat boeren oog
hebben voor hun omgeving. Zover ik hen ken, hebben ze dat allemaal
ook. Ze leveren ook een bijdrage aan het landschap. Dat maakt de sector

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

29

ook sterker. Het moet echter niet zo worden dat agrarische ondernemers
aan de afgrond komen te staan omdat wij als politiek iets over «natuurinclusief» hebben gezegd.
Ik kom op de vraag van de PvdA-fractie naar aanleiding van wat ik had
geschreven, namelijk dat de huidige marktstructuur te veel belemmeringen kent voor het verdienen van een eerlijke boterham. De fractie vroeg
welke rol de markt van vraag en aanbod volgens mij speelt en of overproductie niet een belangrijke oorzaak is van lage prijzen. Is een lage prijs
van een product niet het gevolg van een te groot aanbod? Er werd ook
gevraagd of er minder productie zou moeten plaatsvinden en daarmee
minder vee in Nederland gehouden zou moeten worden. Het woord
«minder» zo vaak achter elkaar heeft ook weer andere connotaties, maar
eigenlijk vraagt de fractie van de PvdA dus naar mijn mening over de
marktstructuur. In mijn ogen zijn lage prijzen voor een deel te wijten aan
de schommelingen op de wereldmarkt. Je kunt hierbij denken aan
misoogsten, slecht weer of ziekten. Het is inderdaad zo dat de prijzen
achterblijven bij meer productie dan vraag. Daarbij wil ik twee zaken
opmerken.
Een. De individuele agrarische ondernemer reageert op lage prijzen door
zijn productie juist te verhogen, want hij moet meer van hetzelfde
produceren om eenzelfde inkomen te krijgen. Onderhand hebben wij wel
gezien dat dat niet werkt. Daarom is het goed om ernaar te streven om
samen te werken en om samen nieuwe en sterkere producten af te zetten.
Als er een heel groot aanbod is, moet je met elkaar afspreken dat je daar
wat meer op zou kunnen sturen dan op dit moment. Ik weet dat ik daar ver
mee ga, maar wij moeten wel een paar stappen zetten om de prijs voor de
boer te verbeteren.
Twee. De prijs die de boer krijgt, is losgezongen van de prijs in de
supermarkt. De advocaat Joris van der Goes heeft een mooi voorbeeld
gegeven over koffie. Lees het maar na in Boerderij. Daar staan ook
berekeningen in, maar die zal ik omwille van de tijd nu niet herhalen.
Iedereen zal schrikken als hij hoort wat een boer die koffiebonen produceert, daarvoor krijgt en wat wij uiteindelijk betalen als we koffie bestellen
op een terrasje. Dat is mijn reactie op deze vraag.
Verder werd mij gevraagd of ik vind dat wij in de toekomst alle monden in
de wereld moeten voeden. Dat was in het verleden meer een vraag voor
de VVD-fractie. Die wilde dat wij de eerste agrarische exporteur in de
wereld werden, maar de laatste jaren hoor ik de VVD-fractie daar niet
meer over. Dat snap ik wel, gezien de inzet van dit kabinet. Gezegd wordt
dat ik de VVD-fractie uitlok, maar dit is meer uitlokking van de
Staatssecretaris.
De heer Remco Bosma (VVD):
U vult precies aan wat ik zelf wilde zeggen.
De heer Geurts (CDA):
Ik zal proberen om mij aan deze kant van de tafel – het is zoiets als vak-I
van de initiatiefnemer – te gedragen.
Een vraag was ook: trekt de heer Geurts niet een te grote broek aan als hij
vindt dat Nederland alle monden moet kunnen voeden et cetera? De heer
Van der Velde van de PvdA-fractie vraagt eigenlijk of Nederland de hele
wereld moeten voeden. Dat staat nergens in mijn initiatiefnota. Lees hem
maar een keer daarop na, want het staat er echt niet in. Ik vind wel dat wij
vanuit ons mooie, vruchtbare land daaraan een bijdrage kunnen leveren.
Wij hebben in Nederland met de gouden driehoek van productie, overheid
en de Universiteit Wageningen – die universiteit in de mooie provincie
Gelderland kan ik niet vaak genoeg noemen – veel kennis in handen. Dat
is mogelijk door onze sterke agrarische sector, die boert in een vruchtbare
delta. Voor ondernemers die hebben geïnvesteerd in duurzaamheid en de
omschakeling naar bijvoorbeeld biologisch, is het ook belangrijk dat daar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

30

geen overproductie ontstaat. Het is belangrijk dat zij blijvend beloond
worden met een goed inkomen.
Dan werd er een vraag gesteld over het recentelijk verschenen rapportVeerman dat de Staatssecretaris min of meer heeft omarmd. In dat
rapport staan conclusies die vergelijkbaar zijn met die in mijn initiatiefnota. Ik ben daar trots op, zo mag ik zeggen. Mijn nota is in 2012
bedacht, in 2013 gepubliceerd en in 2016 kwam de heer Veerman met zijn
nota. Die volgordelijkheid past wel bij mij. Ik zal de complimenten voor de
heer Veerman aan hem doorgeven. De Staatssecretaris spreekt hem
trouwens vaker dan ik.
De heer Van der Velde van de PvdA-fractie en anderen, zoals de woordvoerders van D66 en PVV, vragen wat mijn initiatiefnota toevoegt aan het
rapport van Veerman en de laatste brieven en rapporten die door het
kabinet zijn verstrekt. Zoals ik net al zei, voel ik mij zeer gesterkt door het
rapport van de werkgroep Agrarische markten. De Staatssecretaris
omarmt het rapport, maar we moeten hierna wel blijven opletten wat
ermee gaat gebeuren. Het CDA wil dat er nationaal en Europees maatregelen worden genomen zoals door de werkgroep Agrarische markten
voorgesteld. Daarvoor hoeven wij niet te wachten op wat er op Europees
vlak gebeurt. In Engeland hebben ze ook een voedselscheidsrechter.
Waarom zouden wij dat in Nederland niet doen? Daar kunnen wij vandaag
nog mee beginnen.
De vrijwillige gedragscode heeft geen oplossing gebracht. Ik zeg het nog
maar een keer. Meer samenwerking tussen landbouwers wordt bemoeilijkt door het mededingingsrecht. De heer Dijkgraaf van de SGP heeft dit
terecht opgemerkt. Ik wil dat wij inzetten op het ondersteunen van
samenwerking tussen producenten en brancheorganisaties, zeker nu de
productschappen zijn afgeschaft. Voor de mensen die die twee dingen
met elkaar verwarren: productschapen, producenten en brancheorganisaties zijn echt totaal verschillende dingen. Ik zou daar vanmiddag wel een
college over kunnen geven, maar ik doe dat misschien eens op een
andere manier op een ander moment. Nogmaals, ik vind het heel jammer
dat de productschappen zijn afgeschaft. Kijk naar de melkveehouderij en
de problemen waar je dan in terechtkomt.
De woordvoerder van de PvdA-fractie merkte op dat het kabinet met een
voedselbrief is gekomen. Daarin worden vervolgstappen aangekondigd in
een proces naar beleid. De vraag is of ik de toegevoegde waarde van mijn
initiatief kan aangeven en wat ik verder nog verlang. Met het woordje
«verlangen» kunnen wij ook een middag vullen en zo heb ik al drie
middagen gevuld. De vraag is vooral gericht op het derde punt van de
brief van de Staatssecretaris: hoe borgen we dat het voedselsysteem
voldoende veerkrachtig is om schokken op te vangen en bij te dragen aan
voedselzekerheid? Daarbij wordt ingegaan op de producenten en
bedrijfsorganisaties. Juist op dit punt is mijn nota essentieel. Zonder
verdienste geen duurzaam voedsel en geen boer, en niet andersom.
De heer Van der Velde (PvdA):
Dit is een kip-eidiscussie. Geeft de heer Geurts daarmee aan dat investeren in duurzame of natuurinclusieve landbouw pas kan ontstaan als het
bestaansrecht van het bedrijf is gegarandeerd?
De heer Geurts (CDA):
Als ik de vraag zo hoor, zou ik het liefst gelijk ja zeggen en dan punt. Ik
verwijs naar het rapport over de inkomens in de land- en tuinbouw dat
onlangs door de ING Bank is gepubliceerd. Het is schrikbarend om te
lezen bij hoeveel bedrijven het inkomen 25% en soms zelfs meer dan 50%
onder het sociaal minimum ligt. Dan kun je als politiek, als samenleving
van alles wensen voor die bedrijven, maar er moet geld worden verdiend
om te kunnen investeren. Ik las in het weekend een opmerking van een
Statenlid in Brabant die zei dat bedrijven in vijftien jaar zijn afgeschreven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

31

en dat er daarna een nieuw bedrijf worden kan neergezet. Ik vraag mij af
op welke planeet de schrijver leeft. Er moet toch eerst geld worden
verdiend en inkomen gegenereerd. Er moet dus winst – dat is voor
sommigen ook een lelijk woord – worden gemaakt om te kunnen
investeren in de toekomst.
De heer Van der Velde (PvdA):
De heer Geurts omarmt het rapport van de heer Veerman. De tekst
daarvan is naar mijn mening vergelijkbaar met de uitspraak die mevrouw
Fresco enige tijd geleden heeft gedaan. Zij wijst erop dat het succes van
de landbouw met name investeren in duurzaamheid impliceert. Met
andere woorden: het bestaansrecht op lange termijn is gegarandeerd met
investeringen in duurzaamheid. Daarbij is het voorbeeld gegeven van
biologische landbouw. Staat de opmerking dat er eerst inkomen moet
worden gegenereerd alvorens er kan worden geïnvesteerd in duurzaamheid, in feite niet haaks op het rapport-Veerman?
De heer Geurts (CDA):
Ik denk niet dat het haaks staat op het rapport-Veerman, maar die vraag
kan beter worden gesteld aan de heer Veerman. Dat de termen van
mevrouw Fresco terugkomen in het rapport is niet zo bijzonder, want zij
heeft namens Nederland deel uitgemaakt van die commissie. Ik verwijs
naar Elsevier van afgelopen weekend waarin mevrouw Fresco in een
interview zegt dat iedereen recht heeft op zijn eigen mening, maar dat er
goed onderzoek aan die mening ten grondslag moet liggen voordat je
daarmee de wereld in gaat. Dat wil ik hiermee ook zeggen. Ik ben er
oprecht van overtuigd dat als wij de voedselproducenten, de boer, blijven
uitknijpen en als de boer steeds als laatste in de keten aan bod komt voor
zijn inkomen, wij van alles kunnen wensen, maar dat die wensen dan echt
niet uitkomen. Ik vind dat wij als politiek stappen moeten zetten om te
voorkomen dat bedrijven ten onder gaan aan de publieke wensen.
De voorzitter:
Gaat u verder, mijnheer Geurts.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb met deze interruptie al een heel stuk afgehandeld. Ik spreek dus
mijn dank uit voor de interruptie.
De VVD-fractie heeft gevraagd of ik nog ruimte zie voor onderscheidendheid in de markt. Zij verwees daarbij naar een aantal alternatieve
verkoopkanalen. Wat betreft alternatieve verkoopkanalen zie ik niet direct
een taak voor de overheid, zeg ik tegen de heer Remco Bosma. Ze worden
privaat ontwikkelt, en dat vind ik een goede zaak. De heer Bosma noemde
zelfs een paar merknamen. Die zal ik niet herhalen, maar het ontwikkelen
van diverse voedselboxen en dit soort initiatieven is in mijn ogen geen
taak van de overheid. Als er ruimte gecreëerd moet worden voor lokale
voedselinitiatieven, zou een gemeente daarbij betrokken kunnen worden.
Eventueel kunnen er ook vanuit de rijksoverheid wat aanjaagsubsidies
worden verleend. Het gaat dan niet om die boxen, want dat is een nieuw
onderwerp. Maar als het gaat om een ander soort initiatieven, namelijk
initiatieven op lokaal niveau – de heer Bosma noemde dat «local for local»
– kan er misschien best wel een taak voor de overheid zijn, maar ik zie het
dan meer in het licht van aanjaagsubsidies. Bij eventuele belemmeringen
zou er misschien een oplossing vanuit de overheid geboden moeten
worden. In dit licht zie ik nagenoeg geen belemmeringen, al kunnen
verschillende busjes misschien een straat blokkeren in de stad.
De VVD-fractie heeft ook gevraagd of ik aspecten verder in beeld wil
brengen en een aanvullende verkenning wil doen. Allereerst dank ik haar
voor het vertrouwen, maar ik was nog niet van plan om alternatieven te
verkennen. Ik denk dat de nota duidelijk genoeg is. Er zijn diverse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

32

schriftelijke vragen gesteld. Vandaag zijn er ook mondelinge vragen
gesteld. Daar probeer ik antwoord op te geven. Zo hoop ik het nog verder
te verduidelijken. Maar ik denk dat het duidelijk genoeg is dat we nu
gewoon aan het werk moeten met de uitvoering van mijn initiatiefnota.
Mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren sprak over voedselzekerheid en strategische uitdagingen en pleitte voor een zelfvoorzienend
Nederland. Zij heeft ook gevraagd welke keuze ik maakte: gezins- en
familiebedrijven of...? Tegen mevrouw Ouwehand zeg ik dat in het huidige
systeem voedsel al als handelswaar wordt gezien. Dat is al eeuwen het
geval. Eeuwenlang zorgden mensen eerst voor hun voedsel en daarna pas
voor de rest. Dat zijn we een beetje kwijtgeraakt in de hedendaagse
samenleving. Je gaat nu naar de supermarkt en denkt dat alles wat je wilt,
er ook wel is. Maar het is helemaal niet zo mooi als het eruitziet. Ik verwijs
naar datgene waar ik mijn introductie mee begon.
De Partij voor de Dieren verwees ook naar de overname van C1000 door
Ahold en de overname van Delhaize door Ahold. Ik kan mij herinneren dat
we op dat punt samen hebben opgetrokken. Zowel de PvdD-fractie als het
CDA zijn boos over de wijze waarop voedselproducenten maar ook
leveranciers worden benaderd. Ik vind het ook triest dat, als zo’n overname is goedgekeurd, zo’n organisatie gelijk haar leveranciers een brief
stuurt waarin staat: wij zijn groter geworden, want we zijn gefuseerd, en
wij willen even praten over de leveringsvoorwaarden. Lees: de prijs moet
naar beneden. Daar verweren wij ons tegen. Dat wordt ook breder beleefd
in mijn achterban. Ik verwijs maar even naar de opinie van gedeputeerde
Jan Jacob van Dijk uit de mooie provincie Gelderland. Zelfs Cees Veerman
sprak daarover op een heel groot symposium in Flevoland. Maar het heeft
er ook in geresulteerd dat LTO, CBL, FNLI en de genoemde gedeputeerde
afgelopen vrijdag een gezamenlijke brief hebben gepubliceerd, getiteld
Ruimte voor waardevolle afspraken. Er moet immers ruimte komen voor
ketenbrede afspraken. Ik zie die brief als een ondersteuning van deze
initiatiefnota. Ik denk dat we daar de komende maanden ook in de Kamer
over te spreken zullen komen. Ik vind de brief echt een ondersteuning. In
de laatste zin staat «voor een beter Nederland». Dat vind ik helemaal
perfect, want dat staat ook in de slogan van het CDA.
Nederland is voor een deel al meer dan zelfvoorzienend, zo zeg ik tegen
mevrouw Ouwehand. We exporteren en daar verdienen we als Nederland
BV behoorlijk wat geld mee. Dat geld wordt ingezet voor sociale
zekerheid, voor zorg en noem de onderwerpen maar op.
Ik kies voor familie- en gezinsbedrijven en niet voor aandeelhoudersgedreven bedrijven. Ik kies voor die bedrijven die gericht zijn op de toekomst
en die door de generaties heen hun waarde doorgeven en waar, als er
eens tegenwind is, het personeel of hun medewerkers niet direct hun
ontslag krijgen. Deze familie- en gezinsbedrijven snijden eerst in hun
eigen vlees. Soms gaat dat dan heel ver.
Dan kom ik bij het tweede blokje.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Na al deze mooie woorden moet het toch weer wat scherper worden,
anders wordt het saai. Die uitgangspunten delen we wel. De Partij voor de
Dieren heeft het over het zelfvoorzienend zijn in voedsel en dat staat ook
letterlijk in de nota van de heer Geurts. Ik wil graag geloven dat het CDA
ook graag kiest voor gezinsbedrijven, maar er zijn wel diepere strategische keuzes nodig om dat ook mogelijk te maken. Ik heb daarom een
quizvraagje voor de heer Geurts. Als Nederland in zijn eigen voedsel moet
kunnen voorzien, welke omvang van de veestapel hoort daar volgens hem
dan bij?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

33

De voorzitter:
Geen a, b, of c?
De heer Geurts (CDA):
Ik ben al blij dat het geen multiple choice is. Het is een open vraag waar ik
een open antwoord kan geven. Ik kan me niet herinneren dat ik in mijn
initiatiefnota zo’n gesloten vraag heb geponeerd. Dat is ook absoluut niet
aan de orde. Ik heb zojuist al aangegeven dat ik trots ben op de export. We
verdienen daar ook fors geld mee. Een groot deel van die export is naar
Duitsland, dus hoe ver is dat? Als mevrouw Ouwehand bedoelt hoe ik
naar de strategie voor de rest van de wereld kijk, wijs ik haar erop dat ik
daar een aantal keren wat over heb gezegd. De voedselzekerheid moet
hoger op de agenda van het kabinet komen. Over het postbedrijf hebben
we recent discussies meegemaakt, maar voor voedsel laten we het
gewoon gebeuren. Ik heb een keer mevrouw Agnes Mulder mogen
vervangen toen het ging over buitenlandse handel en toen heb ik
aangegeven dat wij echt moeten nadenken over de vraag of wij zomaar
Nederlandse bedrijven moeten laten verkopen aan het buitenland. Ik wijs
op a.s.r., die 28.000 hectare van onze landbouwgrond in haar bezit heeft.
Als die door een grote mogendheid in bezit wordt genomen, zou dat een
enorme betekenis hebben voor de pachtprijs en de Europese voedselvoorziening.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik vermoed dat de heer Geurts toch niet uitkomt op de vraag wat het
zelfvoorzienend zijn betekent voor de omvang van de Nederlandse
veestapel, ook al laten we hem de hele middag aan het woord. Het CDA
pakt de Partij voor de Dieren altijd hard aan als we zeggen dat we
waarschijnlijk meer dan 30% van de dieren die we nu in ons land hebben
staan niet met onze eigen grond kunnen voeden. Ik ben er benieuwd naar
welk getal het CDA durft te noemen als het – terecht – zegt dat wij
zelfvoorzienend zouden moeten zijn, in elk geval veel meer dan nu.
De heer Geurts (CDA):
Mevrouw Ouwehand kan een concreet antwoord krijgen. Het CDA noch de
heer Geurts is er van om het aantal dieren in Nederland te verminderen.
Daar is ook helemaal geen noodzaak toe. In het huidige mestbeleid zou er
juist door nog wat meer mineralen op de grond te brengen juist weer wat
evenwicht komen in de balans. Wij putten de grond op dit moment uit,
niet omdat er zo veel afgehaald wordt maar omdat er te weinig mineralen
ingebracht mogen worden. Deze discussie hebben wij bij de melkveehouderij gevoerd, bij de akkerbouw, en zo zijn er nog wel sectoren te noemen.
Het aantal dieren hoeft voor mij dus echt niet terug. Het gaat erom dat het
systeem wordt veranderd, zodat er een betere prijs voor de boer, de
tuinder en de visser komt.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Geurts (CDA):
Dan kom ik bij het tweede blokje, de oneerlijke handelspraktijken en de
voedselscheidsrechter. Mevrouw Dik-Faber van de ChristenUnie vroeg
waarom de initiatiefnemer kiest voor een afzonderlijke Nederlandse
toezichthouder. De ChristenUnie wil de ACM namelijk omvormen tot een
autoriteit voor mens, milieu en markt, de M&M’s. Ook D66 sprak daarover
in een interruptie met collega Agnes Mulder van het CDA. In mijn ogen
gaat de Autoriteit Consument & Markt over de naleving van het mededingingsrecht. De ACM kan afspraken dus niet toetsen aan een Gedragscode
Eerlijke Handelspraktijken. Zij kan in een conflictsituatie terechtkomen als
zij dat wel doet. In mijn ogen kan een voedselscheidsrechter het onafhan-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

34

kelijke onderzoek en de door mij voorgestane bindende uitspraken wel
doen op basis van die huidige gedragscode. Daarnaast kan een aparte
voedselscheidsrechter de relatie en de disbalans tussen leveranciers en
supermarkten beter naar voren brengen. We moeten het belang van de
consument en de voedselproducent dichter bij elkaar en in evenwicht
brengen. Wat mij betreft delen de ACM en de voedselscheidsrechter
dezelfde voordeur, maar worden het wel aparte organen met eigen
bevoegdheden.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Waarom zou de voedselscheidsrechter niet ondergebracht kunnen worden
bij de ACM zodra uit onderzoek gebleken is dat de ACM uitgebreid kan
worden? Dat begrijp ik niet. Waarom een nieuwe organisatie?
De heer Geurts (CDA):
Ik probeer het maar heel beeldend te maken. De ACM heeft van de politiek
de opdracht gekregen om het belang van de consument te beoordelen en
niet het belang van de voedselproducent. Het belang van de consument
staat dus heel hoog. In de wet- en regelgeving staat niets over de voedselproducent en ook niets over de Gedragscode Eerlijke Handelspraktijken et
cetera. Het belang van de consument moet hoog blijven staan, maar dat
van de voedselproducent moet vele malen hoger komen. Dat stel ik voor.
Dat die belangen in evenwicht komen, is misschien wel «wishful
thinking», maar het is wel mijn inzet om ze dichter bij elkaar te brengen. Ik
denk dat de ACM een heel andere verantwoordelijkheid qua mededinging
heeft dan zo’n voedselscheidsrechter. In het Verenigd Koninkrijk is de
Groceries Code Adjudicator, zoals hij daar wordt genoemd, al in werking
getreden, maar niet onder de ACM geplakt. Daarvoor hebben ze daar een
reden gehad.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Ik denk dat we beiden de problemen terecht schetsen, maar dat we een
verschil van mening hebben over de manier waarop we een en ander
voor elkaar moeten krijgen. Het lijkt mij zo logisch om te onderzoeken of
hetgeen wij beiden eigenlijk willen, ingepast kan worden in de Autoriteit
Consument & Markt zonder dat we weer iets heel nieuws gaan optuigen.
Staat de mogelijkheid wellicht open om dat eerst eens goed uit te zoeken
en daarna te kijken of daarbij aangehaakt kan worden?
De heer Geurts (CDA):
Toen ik met dit proces begon, had ik een aparte organisatie voor ogen. Ik
heb echter ook naar de schriftelijke vragen van de collega’s gekeken en
ben dus al een heel stuk opgeschoven in het denken, ook richting u,
mevrouw Koşer Kaya, en richting de ChristenUnie en een aantal andere
partijen die dergelijke vragen hebben gesteld. Ik spreek nu al over
dezelfde voordeur, maar ik denk dat je, als je dit gaat opzetten, eerst een
soort aparte afdeling met een eigen verantwoordelijkheid moet opstarten.
Er zal ook wetgeving voor moeten komen. Dan moeten we bij de
uitvoering van de wetgeving nagaan waar we haar precies gaan positioneren. Ik sprak al over dezelfde voordeur, dus we zijn al een heel eind
opgeschoven.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik vind het idee van een aparte scheidsrechter echt niet slecht. Volgens mij
heb ik dat net zoals de heer Geurts in debatten in het verleden ook wel
eens geroepen. Het onderliggende probleem is namelijk heel lastig op te
lossen. Ik denk dat die scheidsrechter makkelijker te verwezenlijken is dan
het omvormen van de gehele Autoriteit Consument & Markt. Vindt de
initiatiefnemer, de heer Geurts, wel dat we daar in ieder geval ook naar
moeten kijken? De Autoriteit Consument & Markt kijkt eigenlijk alleen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

35

maar naar de prijs voor de consument, terwijl beschikbaarheid, milieu en
dierenwelzijn ook belangrijk zijn. Al deze factoren vindt de consument ook
belangrijk, maar eigenlijk wordt daarop helemaal niet getoetst. Moeten we
niet het een doen, maar het ander niet nalaten?
De heer Geurts (CDA):
Ja, je moet het een doen en het ander niet nalaten, maar ik heb wel een
zekere argwaan bij de instemming van de ACM op dit punt. Ik zal duiden
waarom. Op een gegeven moment stond er in de krant een artikel van of
een interview met de Chief Economist, die zei: die boeren moeten niet
zeuren over hun lagere prijzen. Dan denk ik: ho! Daar komt bij mij een
zekere mate van argwaan vandaan en daarom vraag ik mij af of we dit wel
zo direct bij de ACM moeten positioneren. Het kan dezelfde voordeur
hebben, maar een eigen verantwoordelijkheid. Ik weet niet of de desbetreffende persoon er nog werkt. Het is al een aantal jaren geleden
geweest, maar daar zit een beetje mijn argwaan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik deel die argwaan. De focus ligt nu echt op de prijs voor de consument
en niet op de prijs voor de producent. Volgens mij kunnen we daar veel
meer oog en waardering voor krijgen als we het toetsingskader van de
ACM omvormen. Nu is het de Autoriteit Consument & Markt. Als je daar
Autoriteit van Mens, Milieu en Markt van maakt en je zou het gehele
toetsingskader daarop aanpassen, krijg je volgens mij automatisch dat de
producent veel beter in positie wordt gebracht.
De heer Geurts (CDA):
Ja, ook dat. Maar voor de mededingingsregelgeving is bijna alles
Europees geregeld. De Europese regelgeving werkt door in de Nederlandse regelgeving. Ik mis de heer Graus nu, maar dat leg ik hem graag
een keer uit. We hebben nog een behoorlijk lange weg te gaan als wij de
Europese regelgeving aangepast willen hebben. Ik kies voor een wat
snellere weg door een eigen voedselscheidsrechter in de Nederlandse
wetgeving te positioneren. Zo hebben ze dat in het Verenigd Koninkrijk
ook gedaan.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Op zich snap ik dat. Aan de andere kant heeft het in het Verenigd
Koninkrijk ook jaren geduurd. Er zijn nog maar twee onderzoeken, zoals ik
begrepen heb uit de schriftelijke antwoorden. Het vergt dus vele jaren. Ik
begrijp de heer Geurts zo dat het hem gaat om het doel. Hij heeft gekozen
voor dit instrument. Als het via de ACM kan met een voedselkamer, zou
de heer Geurts daar geen bezwaar tegen hebben. Een goede bemensing is
dan wel van belang. Dat iedereen erachter staat, is duidelijk. Wij gaan in
principe niet over de bemensing, maar wel over de vraag wat de ACM
moet gaan doen.
De heer Geurts (CDA):
Ik hoor vandaag de opmerkingen van de collega’s. Ook in dit huis wil je
dingen voor elkaar krijgen. Daarvoor heb je 76 zetels nodig. Als dit het
prangende punt is van alle partijen om een meerderheid te vormen die
instemt met het voorstel, komen we daar vandaag wel uit.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Geurts (CDA):
Dan kom ik bij de vragen van de ChristenUnie. Mevrouw Dik-Faber spreekt
over de pilot oneerlijke handelspraktijken. Ze zei dat LTO heeft aangegeven dat de pilot mislukt is en dat een toezichthouder die de klachten in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

36

behandeling neemt, niet werkt. Ze zou graag een reactie van mij hierop
krijgen. Ze vraagt of er niet meer ingrijpende veranderingen nodig zijn.
Het is goed dat LTO, CBL en FLNI, dus de land- en tuinbouworganisatie,
de koepel van supermarkten en de koepel van de voedselverwerkende
industrie, het hebben geprobeerd. Ik ben vanaf het begin echter niet
enthousiast geweest over de pilot. Er werd al door een aantal collega’s
aan gerefereerd, dus dat is niet onopgemerkt gebleven. Bij de rondetafelgesprekken over de inkoopmacht, die in 2013 in de Kamer werden
gehouden, kwam naar voren dat er juist wel gevallen zijn waarbij druk
wordt uitgeoefend op boeren, die voorbij de stevige onderhandelingen
gaat. Gezien de opzet van de pilot gaan voedselproducenten of andere
schakels niet hun hele hebben en houden voorleggen aan de commissie
van sectorvertegenwoordigers. Het was zelfs voor de Nederlandse
Akkerbouw Vakbond reden om een eigen klachtenloket in te richten. In de
pilot zagen ze namelijk niets. Het klachtenloket draait op dit moment.
Ik kom bij de SGP-fractie, die het mij behoorlijk moeilijk heeft gemaakt
over boek 6, titel 3, afdeling 3 van het Burgerlijk Wetboek. Gelukkig heb ik
goede ondersteuning. Die heeft nog een flink aantal vragen aangereikt.
Een voedselscheidsrechter valt onder het Burgerlijk Wetboek. Het gaat
immers niet zozeer om het voorkomen van misbruik door inkoopmacht.
Kan de voedselscheidsrechter op deze manier wel een deuk in een pakje
boter slaan? Ik heb geprobeerd om het simpel te beantwoorden, zodat we
het allemaal begrijpen en met name dat ik het zelf nog begrijp. Er werd
gevraagd waarom is gekozen voor het Burgerlijk Wetboek en niet voor het
wijzigen van het mededingingsrecht door er de beginselen van de eerlijke
handelspraktijk in op te nemen. Het Nederlandse mededingingsrecht is
een kopie van het Europese mededingingsrecht. Ook de toezichthouder
op het mededingingsrecht komt voort uit de Europese regels. Om de
toezichthouder op een andere manier te laten kijken naar inkoopmacht,
zou dat veranderd moeten worden in de Europese regels. Ik gaf al aan dat
er nog een lange weg te gaan is. Het is gewoon niet eenvoudig. Je moet
ook bedenken dat de huidige mededingingsregels in het Europese
verdrag die de kern zijn van het mededingingsrecht, nog nooit zijn
gewijzigd. Hier heeft dus nog nooit een wijziging op plaatsgevonden.
Daarom kies ik ervoor om een haakje te maken voor de Gedragscode
Eerlijke Handelspraktijken in het Burgerlijk Wetboek. Ik denk wel dat het
goed is – daar hadden we het net ook over – om te bekijken hoe de
voedselscheidsrechter een onderdeel kan zijn van de Autoriteit
Consument & Markt. Ik zal ook echt heel goed nota nemen van de
opmerkingen van de SGP en die betrekken bij het vervolg, want dat ik
denk dat dat wel hard nodig is. De heer Graus zei het al: als de mannenbroeders zo’n opmerking maken moet je altijd drie keer nadenken voordat
je die terzijde legt.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Begrijp ik het goed dat de heer Geurts nog ruimte ziet? In mijn interpretatie is het zo dat Europa een aantal dingen noodzakelijkerwijs
voorschrijft, maar de interpretatie die in de Nederlandse wetgeving zit,
kent ook weer haar eigen historie, dus er zit ook wel ruimte in om
zelfstandig dingen te doen, natuurlijk met toestemming van Brussel en
binnen de kaders van Brussel. Enige aanscherping die helpt voor deze
sector is volgens mij wel degelijk mogelijk.
De heer Geurts (CDA):
Ik ben het zeker met de heer Dijkgraaf van de SGP eens dat er nog ruimte
zit in Nederland, om het zo te zeggen. We hebben daar volgens mij in
wisseldienst wel eens moties over aangenomen. Ik meen me te herinneren dat het kabinet eind dit jaar, begin volgend jaar met een nadere
verduidelijking over dit soort regels zal komen. Maar mijn inschatting is
dat er nog veel meer nodig zal zijn en als wij dat Europees willen gaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

37

regelen, wordt dat nog een lange weg. Ik wil het geen lijdensweg noemen,
maar ik herhaal wel wat ik net zei, namelijk dat deze regelgeving in Europa
nog nooit is aangepast. Er zal nog heel wat water door de diverse rivieren
in Europa moeten stromen voor dat zal gebeuren. Daarom kiezen wij voor
de kortere slag door te proberen het met ons eigen Burgerlijk Wetboek te
regelen. Ik heb net al gezegd waarom dat op dit moment mijn voorkeur
heeft, maar ik verlies ook zeker het andere spoor niet uit het oog.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dat zou ook mijn pleidooi zijn. De lange wegen van Brussel zijn bekend,
maar ik zou zeggen: doe dan en-en. Kies voor de kortetermijnoplossing en
doe wat je binnen de regels kunt doen, maar ga ook zeker die lange
termijn in. We zijn immers al jaren bezig met het hele verdienmodel, dus
als de heer Geurts dat bedoelt, dan ben ik het daarmee eens.
De heer Geurts (CDA):
De heer Dijkgraaf sprak zojuist over het doel. Ik heb dat doel voor ogen en
over de middelen en de weg daarnaartoe valt met mij te praten, als het
maar geregeld wordt en het niet te lang duurt. Ik ben nu vier jaar Kamerlid
en na die vier jaar sta ik pas hier. Er werd mij ook gevraagd of ik wat
geduld wilde hebben, maar dat vind ik geen gemakkelijke karaktereigenschap. Daar kom ik straks wel op terug.
Ik kom bij het derde blokje: meer ruimte voor samenwerking van producenten en brancheorganisaties en ondersteunde samenwerking. De
SP-fractie sprak over risicobeheersing en marktordening en verwees ook
naar een Europese resolutie van Delahaye over prijsschommelingen op de
landbouwmarkt en risicobeheersingsinstrumenten. Ik heb in de korte tijd
die ik had deze resolutie niet kunnen opzoeken, maar als de SP-fractie zegt
dat er zinnige dingen in staan, zal dat uiteraard zo zijn, daarin wil ik haar
best volgen. Recent heeft de werkgroep onder voorzitterschap van de heer
Veerman echter ook al voorstellen gedaan over transparantie van de
markt en risicobeheersingsinstrumenten. Het is geen geheim dat ik deze
voorstellen steun – ik heb zelf een motie over de commissie-Veerman
ingediend – maar ik ben vooral ook benieuwd hoe die voorstellen
Europees en in Nederland worden uitgewerkt, want daar zal de Kamer wel
bovenop moeten blijven zitten. Dan heb ik in de tussentijd ook tijd om
even die resolutie te bekijken. We moeten er bovenop blijven zitten, zeg ik
dus in antwoord op de heer Van Gerven.
De heer Van Gerven (SP):
De notitie kan ik aanbevelen. Ik ben het er niet helemaal mee eens, maar
de auteur is een christendemocraat uit Frankrijk, dus de heer Geurts kan
met haar vast nog eens contact opnemen om de inhoud verder te
bespreken. Ik wil even terugkomen op het tweede punt: productiebeheersing. Dat had ik genoemd in het kader van een betere marktregulering. We kennen natuurlijk het echec van de melkquotering. Vindt de
heer Geurts niet dat we toch ook op dat vlak stappen moeten zetten om te
komen tot een eerlijke boterham?
De heer Geurts (CDA):
Dat werd me eerder door de Partij voor de Dieren gevraagd. Dit is een
vervolg erop. Ik denk dat aanbodbeperking in het geval van een crisis
door de sector zelf wel ingezet zou kunnen worden om overaanbod te
voorkomen. Dat moet wel onder zeer strikte voorwaarden gebeuren. Laat
ik het maar netjes zeggen: ik zou het in slechts beperkte mate willen
stimuleren. Ik ben namelijk zeer terughoudend ten aanzien van de rol van
de overheid bij aanbodbeperking. Voor je het weet wordt het misbruikt.
Dan weet ik één ding zeker: daar zijn de boeren de dupe van. Met name
vanwege die laatste zin ben ik zeer terughoudend met aanbodbeperking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

38

De heer Van Gerven (SP):
Ik kom daarop omdat de liberalisering van de markt, die sinds de jaren
tachtig, negentig heeft plaatsgevonden, een van de redenen is waarom zo
veel boeren in de problemen zitten, met name als het gaat om het
verdienen van een fatsoenlijke boterham. We steunen die voorstellen van
een scheidsrechter en dergelijke, omdat we denken dat die zinnig zijn. Zou
het dan toch niet verstandiger zijn om wat fundamenteler te werk te gaan
en om in dat Europese verband af te spreken om een zekere regulering
door te voeren? Dat kan heel goed en zorgt ervoor dat prijsschommelingen niet al te groot zijn en dat niet heel veel boeren in de problemen
komen.
De heer Geurts (CDA):
Dan denkt de heer Van Gerven dat er, als je het aanbod maar beperkt,
geen kleerscheuren meer worden opgelopen in de sector. Dat ben ik niet
met hem van mening. Ik denk dat Nederland de status en de grootte niet
heeft om dat in Europa eenzijdig te regelen. Ik zou de SP-fractie willen
adviseren om nog eens met de Duitse, Franse en Poolse collega’s over dit
punt te praten om te bekijken of er daar sympathie voor is. Mijn christendemocratische collega’s in die landen lopen nog niet echt warm voor
aanbodbeperking met alle gevolgen van dien. In het Europees Parlement
vormen zij de grootste fractie. Dan komt dezelfde zin terug als die ik net
uitsprak: de boeren mogen daar niet de dupe van worden. Als de overheid
dat middel in handen krijgt, dan bestaat die kans.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Geurts (CDA):
Dan kom ik bij de vragen van de PvdA-fractie. Die vraagt of ik meer ruimte
wil geven aan de branche- en producentenorganisatie en of ik van mening
ben dat de regels die er zijn te weinig ruimte laten. Daarnaast werd er
gevraagd of ik niet ook vind dat er na 2014 het een en ander is gebeurd. In
antwoord op de vraag van de heer Van de Velde van de PvdA-fractie over
waaruit blijkt dat er te weinig ruimte is voor producenten- en brancheorganisaties wil ik het volgende zeggen. Laat ik allereerst iedereen duidelijk
maken dat producenten- en brancheorganisaties geen productschappen
zijn. Ik heb net al tegen de heer Graus, die mee zit te luisteren, gezegd dat
het mededingingsrecht voor samenwerking in de landbouw onduidelijk is.
Dat is onlangs nog bevestigd door het rapport van de heer Veerman. Dus
ja, hier is een probleem. Bovendien geeft de handleiding, die we op dit
moment in Nederland al wel hebben, naar mijn mening te weinig
duidelijkheid. Daarin is de toon dat er wel afspraken gemaakt mogen
worden, maar dat de mededinging niet beperkt mag worden. Dat is
gewoon niet te doen. De heer Dijkgraaf wees daar in zijn bijdrage ook al
een beetje naar. Naar mijn overtuiging moet samenwerking in de
Nederlandse landbouw zo veel mogelijk worden toegestaan en aangemoedigd. Alleen excessen moeten worden voorkomen.
De collega’s van VVD en D66 hebben vragen gesteld over het feit dat
boeren ervoor moeten zorgen dat hun producten onderscheidend zijn. Ik
ondersteun dat producenten nieuwe producten ontwikkelen en op de
markt brengen. Aan de andere kant wil ik hier een kanttekening bij maken.
De retail wil juist dat producten niet onderscheidend zijn, zodat producenten voor de retail inwisselbaar zijn en tegen elkaar uitgespeeld kunnen
worden. Denk aan de eigen huismerken, maar denk ook aan uitwisselbare
producten zoals paprika’s, die allemaal in gelijke volumes en inwisselbare
verpakkingen geleverd moeten worden, liefst geen eigen merken. Daar
zijn de supermarkten heel blij mee.
Voorzitter. Over de keurmerken gaan we in debat wanneer we het rapport
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid bespreken. Ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

39

ik zie een woud aan keurmerken en dat dat woud het voor de consument
moeilijk maakt om een keuze te maken, onder meer omdat er ook
misleidende informatie op de verpakkingen staat. Ik zag dit weekend
bijvoorbeeld via twitter voorbijkomen dat een koe 120 uur per dag buiten
liep en dat lijkt me erg moeilijk.
Er wordt nu gewerkt aan een rangorde van keurmerken. Eigenlijk denk ik
dat er moet worden gekeken naar een beperking van het aantal, want de
verpakkingen zijn onderhand te klein voor al die logo’s. Ik zie dat de
Staatssecretaris daarmee bezig is en ik laat het onderwerp ook graag aan
hem over. Ik weet wel dat het een complex onderwerp is. Mijn lijvige
initiatiefnota heb ik daarmee niet willen belasten en daarom staat er ook
niets over in.
De voorzitter:
U weet dat dit uw tweede interruptie wordt.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Deze is wel belangrijk, voorzitter.
De heer Geurts stapt er wel heel snel overheen door te zeggen dat
retailers alleen maar hetzelfde soort producten willen. Daarmee zegt hij
dat er eigenlijk niets te doen zou zijn aan het feit dat bepaalde kwaliteiten
die je aan een product kunt geven, niet meetellen. Ik begrijp dat niet. Het
heeft ook te maken met hoe transparant je het neerzet, want waarom zou
een streekproduct dat aan bepaalde eisen voldoet, duurzaam wordt
geproduceerd en kwalitatief beter is dan veel producten uit de rest van de
wereld, geen plek kunnen krijgen bij de retailers? Waarom zouden zij
alleen maar eigen merken willen voeren?
De heer Geurts (CDA):
Dan heb ik me misschien niet duidelijk genoeg uitgedrukt.
Ik ben van mening dat de standaardisatie en de omvang van de retailbedrijven ervoor zorgen en eraan bijdragen dat er grotere volumes worden
gevraagd door de retailbedrijven. Dat draagt vervolgens weer bij aan
schaalvergroting in de land- en tuinbouw. Supermarkten worden steeds
groter. Daarom vragen ze om steeds grotere volumes bij hun distributiecentrums en dat jaagt weer de schaalvergroting in de sector aan. Ik denk
dat de overheid maar een zeer beperkte rol kan spelen bij het aansturen
van wat boeren produceren. Vraag en aanbod en de vrije wereldhandel
zijn daar namelijk de opmaat toe.
We spraken daarstraks over liberalisering. Ik denk dat we verschillende
liberale geluiden in de Kamer horen, want uit de interrupties blijkt wel dat
de VVD precies de andere kant op wil als u.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Het punt is dat mijn vraag kennelijk niet goed is overgekomen. Ik vraag
niet om ingrijpen door de overheid. Ik vraag niet van de overheid dat zij
tegen de boer zegt: u moet dit gaan produceren. Integendeel! Ik denk dat
de overheid vooral moet sturen op innovatie en verduurzaming van de
productie. Mijn inbreng heb ik er dan ook op toegespitst dat de boer direct
met de retailers zou moeten kunnen spreken, zodat die boer plaatselijke
producten kan aanleveren. Daarvan zijn al een heleboel mooie voorbeelden in het land en ik zou daar graag veel meer van willen zien, omdat
de boer op die manier meer geld voor zijn waar krijgt.
De heer Geurts (CDA):
Ik begrijp u nu zo dat u doelt op «local for local», namelijk dat lokale
boeren aan een lokale supermarkt kunnen leveren. Daartegen verzet mijn
initiatiefwet zich niet en daartegen verzet de heer Geurts zich ook niet.
Wellicht kan het op een hoger niveau worden getild, maar we weten
gewoon dat het een behoorlijk grote supermarktketen vooral gaat om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

40

volume voor zijn retailketen. Dat wordt ook gewoon in de leveringsvoorwaarden verplicht gesteld. Die voorwaarden moeten ervoor zorgen dat er
op een bepaalde dag op een bepaald tijdstip zoveel kilo’s in het distributiecentrum liggen. Met een plaatselijke kleine landbouwer red je dat echt
niet als grote supermarkt. Daarom hebben we ook die grotere producentenorganisaties in het leven geroepen.
De heer Remco Bosma (VVD):
Ik wil nog even reageren op het aspect van eigen merken voor landbouwproducten. Het gaat ons erom dat je daarmee als producent voorbij de
inkoopmacht van supermarkten met de consument kunt communiceren
en in feite je product in de markt kunt zetten. Dan krijg je een heel
specifieke vraag, bijvoorbeeld, om maar een willekeurige naam te
noemen: ik wil Chiquitabananen hebben. Een supermarkt zal daaraan
moeten voldoen. Dat geldt ook voor andere producten, zoals Kanzi-appels.
Dat was mijn idee: eigen marketing voorbij de inkoopmacht, waardoor je
vraag van de consumenten krijgt en daarmee ook een verplichting voor
inkooporganisaties om daaraan te voldoen. Die afhankelijkheid wilde ik
graag promoten en onder de aandacht brengen.
De heer Geurts (CDA):
Dat hebt u nu gedaan en ik verzet met daar ook helemaal niet tegen. De
initiatiefnota gaat daar verder niet op in, maar als je een nieuw merk in de
markt wilt zetten via de supermarkten, moet je vierkante meters kopen of
huren. Dat valt gewoon niet mee. Er zijn wel voorbeelden van gevallen
waarin zoiets zo goed is gaan lopen dat een supermarkt besloot om het
zelf ook te gaan doen. Dan krijg je weer die uitwisselbare huismerken.
Maar er zijn heel mooie voorbeelden te noemen, bijvoorbeeld van de
cherrytomaatjes, die de wereld hebben veroverd. Complimenten voor de
ondernemers die dat gedaan hebben, maar uiteindelijk is dat maar een
deel van de oplossing.
De heer Remco Bosma (VVD):
Wij hebben ook niet gesuggereerd dat één oplossing het hele probleem
zou kunnen wegnemen, maar wat ons betreft is dit een samenspel van
allerlei dingen. Wij wilden dit aspect naar voren halen als een van de
mogelijke opties. Wij vonden het jammer, een gemiste kans, dat dit in de
initiatiefnota niet als sturingsmogelijkheid is meegenomen.
De heer Geurts (CDA):
Waarvan akte.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de tijd. De Staatssecretaris moet nog antwoorden en er
volgt nog een tweede termijn. Ik hoop dat u uw antwoorden binnen
twintig minuten kunt afronden.
De heer Geurts (CDA):
Ik ga het tempo proberen te verhogen zonder de collega’s tekort te doen.
Ik ben bij het vierde blokje: onderzoek naar de inkoopmacht van supermarkten, nationaal en Europees. Sommige collega’s hebben vragen
gesteld over verder onderzoek naar de marges in de keten. Volgens mij is
er geen onderzoek naar die marges nodig. Wij weten dat de marges voor
boeren, tuinders en vissers klein zijn. Wel wil ik onderzoek naar de
inkoopmacht van de retail door de toezichthouder op het mededingingsrecht, naar analogie van wat in Duitsland gedaan is door de Duitse variant
van de ACM, die wel zo’n onderzoek gedaan heeft. Ik heb dit al eens
eerder geprobeerd te bewerkstelligen als CDA-Kamerlid, maar kreeg daar
toen geen meerderheid voor. Maar dat terzijde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

41

Ik kom bij de vragen van mevrouw Dik-Faber van de ChristenUnie. Zij gaf
aan dat zij eerder gepleit had voor een verbod op verkoop onder de
kostprijs, net als in België en Duitsland. Zij vraagt of ik dat met haar eens
ben. Ook de SP en de Partij voor de Dieren vroegen daarnaar. Ik vind het
voorstel op zichzelf sympathiek, maar ben niet van mening dat dit de
oplossing is. De discussie over een verbod op verkoop onder de inkoopprijs loopt al enige tijd. Als we het toch hebben over moties en aanstichters: dit was een motie van Atsma c.s. Die lag er dus al zo’n beetje
voor de tijd dat de heer Graus in de Kamer zat. Daar is toen onderzoek
naar gedaan door het Economisch Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf (EIM). In dat onderzoek wordt een aantal dingen geconcludeerd. Ik zal
er een paar conclusies uit lichten. De effecten op de structuur van de
foodsector lijken beperkt. Verschillen tussen inkoopprijzen komen voort
uit verschillende inkoopmacht. Grote supermarktketens kunnen gunstiger
voorwaarden krijgen dan kleinere, zelfstandige supermarkten. De effecten
van een verbod op verkoop beneden de inkoopprijs lijken niet gunstig
voor leveranciers. Er is dus al wat onderzoek naar gedaan. Uit de praktijk
in Europese landen die zo’n verbod op verkoop onder de inkoopprijs
hebben, dus Frankrijk, België, Duitsland en Oostenrijk, blijkt dat het
moeilijk is om de inkoopprijs precies vast te stellen en daarmee het
verbod te handhaven. In Duitsland en Oostenrijk, waar het verbod in de
mededingingswet staat, wordt het verbod op verkoop onder de inkoopprijs eigenlijk hoegenaamd niet toegepast c.q. gehandhaafd. Wij zien dus
wat vooroplopende landen waar dat in de wetgeving staat, maar niet
functioneert.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik ben natuurlijk van harte bereid om in gesprek te gaan over de argumenten die de heer Geurts nu noemt. Gelet op de tijd lijkt me dat nu niet
heel relevant; dat komt vast op een later moment nog wel. Maar als al die
argumenten nu kloppen – laten we daarvan uitgaan, want het is kennelijk
al een keer onderzocht naar aanleiding van een eerdere motie van het
CDA – welke andere instrumenten hebben we dan nog om ervoor te
zorgen dat de boeren een betere positie in de keten krijgen? We zijn nu
met elkaar in gesprek over een betere prijs en kijken naar het mededingingsrecht. Er is al mededingingsrecht, maar dat functioneert niet; we
gaan dat verbeteren. We zien dat de supermarkten een heel dominante
positie hebben. Ze kijken vooral naar de prijs voor de consument en ze
kijken naar elkaar, maar ze kijken niet naar wat er in de keten gebeurt. Een
verbod op verkoop onder de kostprijs zou volgens mij een makkelijk en
snel in te voeren maatregel zijn om ervoor te zorgen dat boeren een iets
betere positie krijgen.
De heer Geurts (CDA):
Deze vraag kreeg ik een paar maanden geleden ook van een journalist.
Toen zei ik: ik ben op zoek naar een concreet antwoord daarop. Hoe
kunnen we de prijs bij de boer omhoog krijgen? Het is een samenstel van
een heel aantal zaken. We moeten dan bijvoorbeeld stoppen met het in de
Kamer aannemen van moties die een nationale kop op Europese
regelgeving en daarmee het gelijke speelveld onderuithalen. Dat zou al
een heel belangrijke zijn. En kijk eens wat de provincie Noord-Brabant nu
aan het doen is. Zij stelt dat er acht jaar eerder door boeren moet worden
geïnvesteerd, terwijl de afspraak «2028» was. Het wordt dus acht jaar naar
voren gehaald. Dat zijn geen dingen die bijdragen aan de inkomenspositie
van boeren. Zo zijn er nog wel een heel aantal dingen te bedenken.
Misschien gaat het te ver om die vanmiddag allemaal te noemen. Ik ben
zeker bereid om op een ander moment met mevrouw Dik-Faber te
bekijken of we daarop zaken kunnen doen. We hebben volgens mij ook
wel laten zien dat we dat op een aantal dossiers in de Kamer ook hebben
gedaan in de afgelopen vier jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

42

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat aanbod kan ik natuurlijk niet laten lopen. Op het punt van kostprijsverhogende maatregelen steunen we elkaar ook altijd. De kostprijsverhoging
moet zich altijd in de markt terugverdienen. Dat moet dus ook vanuit de
markt komen. Ook wat betreft de situatie in Noord-Brabant trekken we
volgens mij goed samen op, in de Staten. Wie weet vinden we vanmiddag
in het debat de sleutel nog. Ik zie nu dominantie vanuit de supermarkten.
Er wordt niet gekeken naar de keten. De boer zit echt helemaal onderaan.
Ik wil voorkomen – ik weet zeker dat de heer Geurts dat ook wil voorkomen – dat we vanmiddag uit elkaar gaan en dat er dan nog een jaar
lang onderzoek moet worden gedaan. Dat zou heel jammer zijn. Laten we
met elkaar op zoek gaan naar instrumenten om de boer een beter
inkomen te geven.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, heel kort op dit punt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik vraag me, op ditzelfde punt, af waarom het CDA de motie van de Partij
voor de Dieren niet heeft gesteund waarin werd gevraagd om onderzoek
naar de mogelijkheden om in elk geval de bewijslast bij de supermarkten
te leggen. Zij moeten kunnen aantonen dat ze een goede prijs hebben
betaald, wat betekent dat in elk geval de kostprijs is gedekt, inclusief alle
milieu en dierenwelzijnsmaatregelen, waardoor de boeren een goede
boterham kunnen verdienen. Waarom vindt het CDA zo’n onderzoek niet
wenselijk?
De heer Geurts (CDA):
Ik kan mij nog herinneren dat het kabinet aangaf dat dit zou zorgen voor
een gigantische – ik weet niet of dit woord is gebruikt; anders komt het nu
uit mijn koker – verhoging van de administratieve lasten. Daar is het CDA
zeker niet voor. Het is moeilijk om het, zoals mevrouw Ouwehand het
formuleert, bij de supermarkten te regelen. Als het op die manier niet lukt,
of als het moeilijk of helemaal niet kan, en als de gigantische administratieve lasten zich zouden doorvertalen in een nog lagere prijs voor de boer,
dan gaat de heer Geurts daar niet in mee.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat is dan toch jammer. Het kabinet ziet een voorstel, maakt zijn vinger
even nat en zegt: nou, dat wordt een beetje te ingewikkeld. Het voorstel
was juist om er onderzoek naar te doen en om de resultaten daarvan aan
de Kamer voor te leggen, zodat deze kan bekijken of ze het proportioneel
vindt. Ik vind het jammer dat het CDA zich op zo’n belangrijk punt, op zo’n
punt waarover we het eens zijn, namelijk dat de supermarkten een
normale prijs aan de boeren moeten betalen, zo makkelijk door het
kabinet laat wegsturen met het argument dat het veel administratieve
lasten zou opleveren. Die lasten kunnen makkelijk door de supermarkt
worden betaald.
De heer Geurts (CDA):
Mevrouw Ouwehand kent mij wel een klein beetje. Als het kabinet roept
dat iets niet kan, dan denk ik niet meteen ook dat we het dan dus niet
moeten doen. Ik heb er ook mijn eigen boerenverstand even op losgelaten. Ik vond dat het kabinet best wel een redelijke reactie gaf op de
motie van mevrouw Ouwehand om het niet te doen. Ik heb ook nog geen
nieuwe argumenten gehoord die mij ervan overtuigen om het wel te
doen. Maar laten wij buiten de vergadering om proberen om argumenten
uit te wisselen.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

43

Gaat u verder.
De heer Geurts (CDA):
Ik kom bij blokje vijf. Dat gaat over meer ruimte voor samenwerken ten
behoeve van duurzaamheid. De PvdA-fractie gaf aan dat de boer erbij
gebaat is dat wij nu een heldere en duurzame visie op de landbouw geven
en adequaat optreden om die visie te realiseren. Wat vindt het CDA
daarvan, zo werd gevraagd. Ik maak daar maar van: wat vindt de
initiatiefnemer ervan om stimuleringsmaatregelen voor samenwerking,
innovatie en ondernemerschap te koppelen aan criteria die leiden tot
duurzaamheid en waar wenselijk «natuurinclusief»? Ik geef als antwoord
op de vraag van de heer Van der Velde over het ondersteunen van
duurzaamheid dat de overheid kan sturen. Dat gebeurt ook door
onderzoek en innovatie te ondersteunen. Dat neemt niet weg dat er een
structurele wijziging moet komen in ons denken over de markt en over
wat voor een goed functioneren van de markt nodig is. Dan agendeer ik
toch echt mijn initiatiefnota en daarvoor doe ik voorstellen.
De PvdA-fractie vroeg ook of het kabinet naar aanleiding van WRR-rapport
over mededinging heeft aangegeven, in te zetten op het creëren van
ruimte voor duurzaamheid binnen het Europese mededingingskader. Veel
van wat er wordt aangegeven, is opgepakt. Minister Kamp heeft
inderdaad aangekondigd om te komen met wetgeving over duurzaamheid
en mededinging. Er wordt Europees gepleit voor ruimte hiervoor.
Mededinging en duurzaamheid zijn geen onderdeel van de initiatiefnota,
maar ik ondersteun dit zeer. Ik heb het dus niet zozeer over duurzaamheid,
want daarmee maak je deze initiatiefnota nog zwaarder. Maar ik ondersteun dit wel. Er zijn woorden gebezigd, maar in de praktijk gaat het veel
moeilijker. Daarvoor refereer ik maar aan wijziging van de Europese
regelgeving.
De voorzitter:
Korte vraag.
De heer Van der Velde (PvdA):
In het begin heeft de heer Geurts de PvdA-fractie een compliment
gemaakt. Toen ging het over de duurzaamheidscriteria, zoals genoemd.
Bedoelt de heer Geurts nu te zeggen dat we ergens komen, als we een
stip op de horizon zetten met betrekking tot het thema duurzaamheid? Dit
is geen onderdeel van de initiatiefnota van de heer Geurts, maar dit
betekent dat hij het wel omarmt. Dat is gelijk een antwoord op het
inkrimpen van de veesector.
De heer Geurts (CDA):
Ja, dat is een aardige vondst, maar duurzaamheid heeft in mijn ogen drie
elementen: ecologische duurzaamheid, sociale duurzaamheid en
economische duurzaamheid. Ik stel vast dat de PvdA-fractie zich de
afgelopen tijd en eigenlijk al jaren met name richt op sociale en ecologische duurzaamheid. Ik vind dat de economische duurzaamheid ook een
belangrijke pijler is van het woord «duurzaamheid». Als de PvdA-fractie
zegt die drie pijlers te ondersteunen, komen wij al een heel eind. Dan ben
ik blij dat de PvdA-fractie vanmiddag steun gaat verlenen aan ons
initiatiefvoorstel voor een voedselscheidsrechter.
Dan kom ik bij de SP. Die had een onderzoek gedaan, getiteld De boer aan
het woord. Daaruit bleek dat de boer zich tamelijk machteloos voelt als het
gaat om het bedingen van een reële prijs voor zijn product. Gevraagd
werd of ik onderschreef dat een eerlijke prijs te verkiezen is boven
subsidies. Daarbij werd er verwezen naar de kalverhouderij die voor 92%
afhankelijk is van subsidies. Gevraagd werd of dat een wenselijke situatie
is. In een ideale wereld zouden we geen subsidie nodig hebben. Maar
helaas wij hebben geen ideale wereld. Zolang andere EU-landen ervoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

44

blijven gaan, zullen ook wij ervoor moeten blijven gaan om Europese
subsidies en een gemeenschappelijk landbouwbeleid in de benen te
houden. Bij een eerlijke economie hoort ook een eerlijk inkomen. Het
gemeenschappelijk landbouwbeleid biedt voor een aantal agrarische
takken inkomensondersteuning, maar lang niet voor alle. In de Kamer
wordt alles op een hoop geveegd, maar er zijn heel wat agrarische takken
die geen inkomensondersteuning krijgen. Denk aan de varkenshouderij en
de pluimveehouderij. Vaak wordt ook gezegd dat meer dan 30% van de
EU-begroting naar het gemeenschappelijk landbouwbeleid gaat. Dat lijkt
veel, maar dat is minder dan 1% van de totale overheidsuitgaven van
geheel Europa. Het gemeenschappelijk landbouwbeleid kost een
Europeaan ongeveer € 2 per week. Dat is € 2 per week voor voedselzekerheid.
Volgens mij hebben wij eerder in het kader van de commissie-Nijpels een
debat gevoerd over die 92% en de kalverhouderij. Dit is simpel rekenen
over de rug van de kalverhouders. Het is bekend dat de inkomens van
Europese veehouders laag zijn. Het onderzoek van het LEI was gericht op
alleen blank vlees. Bovendien deed maar een klein aantal bedrijven aan
het onderzoek mee; bedrijven die de LEI-boekhouding voeren. Als de
toeslag wordt gezien als een onderdeel van de omzet, is het percentage
heel anders. Ook voor andere takken van landbouw gelden vergelijkbare
cijfers. Bij rosébedrijven, meer dan de helft van de vleeskalverbedrijven,
gelden ook heel andere cijfers. Wij moeten ons realiseren dat het grote
gevolgen zal hebben voor de melkveehouderij als de kalverhouderij als
schakel uit de keten wordt getrokken. Niet alleen voor de 1.500 kalverhouders in Nederland die dan worden geraakt, niet alleen voor de dik
3.500–4.000 mensen die direct werkzaam zijn in de periferie van de
kalverhouderij, maar ook voor de 18.000 Nederlandse melkveehouders die
gigantisch zullen worden getroffen. Dan ziet de rekensom er plotseling
heel anders uit. De uitlating dat kalverhouders voor bijna 100% leven van
subsidies, behoeft wel enige nuance.
Dan kom ik bij het woordje «overig». Mevrouw Dik sprak over het bericht
op Facebook van Jolanda Kieftenbelt, een pluimveehoudster uit Overijsel.
Zij heeft de afgelopen week haar familiebedrijf, inclusief haar box met de
jongste tussen de eieren, via Boerburgertweet naar buiten gebracht en
aan de wereld gepresenteerd. In haar bericht sprak zij over de Postcodeloterij en de antiboerencampagne van Wakker Dier. Ik ben het met mevrouw
Dik eens dat boeren geen vee-industriëlen zijn, maar dat zij in prachtige
familiebedrijven werken om te zorgen voor ons voedsel. Ik heb het
verhaal ook via mijn Facebook verder gebracht en daar heeft het ook een
aantal bezoekers gehad. Het aantal mensen dat mevrouw Dik noemde, is
dus nog vele malen groter, ook doordat ook anderen dat hebben gedaan.
Nederland is koploper op het gebied van duurzaamheid en dierenwelzijn,
maar onze boeren worden daar niet voor betaald. Wij kunnen dit niet vaak
genoeg benoemen, zeg ik tegen mevrouw Dik.
Mevrouw Koşer Kaya heeft gevraagd wat ik gisteren heb gegeten. In het
kader van maximale transparantie wil ik dat wel vertellen. Broodjes met
kaas en kruidenboter, en gisteravond een stuk worst uit het vuistje, voor
het evenwicht. Ik merk dat dit veel commotie wekt. Ik zie de koppen in de
kranten morgen wel. Die gaan dan niet over het initiatief maar over de
vraag wat de heer Geurts heeft gegeten. Maar goed, ik hoorde vanochtend op de radio dat de bril van onze Minister-President ook veel
commotie teweegbrengt.
Tegen de heer Graus zeg ik dat ik de PVV veel zie zenden maar niets
ontvangen van wat andere partijen zeggen. Zo krijgt zij niet veel voor
elkaar, kan ik de heer Graus zeggen. Je kunt wel moties aangenomen
krijgen, maar de uitvoering gaat niet vanzelf en je moet er bovenop blijven
zitten. Veel van de moties van de PVV die zijn aangenomen, zijn in het
systeem van het kabinet al als afgedaan beschouwd. Dat heb ik gezien in
de update die wij jaarlijks bij de begroting krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

45

Afrondend, voorzitter. Een gezonde land- en tuinbouw en visserij zorgen
voor ons voedsel, nu en in de toekomst. De land- en tuinbouw en de
visserij leveren bovendien een grote en stabiele bijdrage aan het
verdienvermogen van Nederland. Om boeren, tuinders en vissers in
Nederland te behouden, moet proactief beleid worden gevoerd om een
goede en eerlijke marktwerking te garanderen. Daarom pleit het CDA voor
een voedselscheidsrechter om de scheve marktverhouding tegen te gaan.
Afsluitend, voorzitter. Waar een bewindspersoon vele ambtenaren tot zijn
beschikking heeft, heb ik Barend. Hij zit naast mij. Ik wil mijn bijzondere
dank uitspreken voor onze beleidsmedewerker Barend van Wonderen. Ik
mag hem «delen» met collega Agnes Mulder. Een Kamerlid denkt soms
dat hij heel wat kan en is, maar zonder onze ondersteuning – in mijn geval
zijn dat Iris, Margot en Barend – zijn wij nergens. Met deze woorden wil ik
mijn betoog in eerste termijn besluiten.
De voorzitter:
Heel hartelijk dank en dank ook aan Barend van Wonderen; een mooie
naam overigens.
Ik geef het woord aan de Staatssecretaris voor het antwoord op de vragen
die aan hem zijn gesteld. Ik vraag hem dit binnen dertig minuten te doen.
Staatssecretaris Van Dam:
Voorzitter. Die uitdaging ga ik graag aan, maar niet dan nadat ik mij heb
aangesloten bij de laatste woorden van de heer Geurts. Ik wil hem en zijn
medewerkers grote complimenten maken. Ik weet uit ervaring dat het als
Kamerlid veel werk is om een initiatiefnota of een initiatiefwetsvoorstel te
maken en dat het zeker ook veel werk is om het te laten behandelen. Dat
kunnen we ook allemaal zien in de stukken. Dan wordt er een schriftelijke
ronde ingepland en vervolgens krijg je een hele serie vragen. Sinds een
jaar weet ik hoe luxe het is om een en ander met de hulp van een
ministerie te kunnen afdoen, maar het is lastig als je het als Kamerlid
moet afdoen. Ik heb begrepen dat de heer Geurts zich gelukkig mag
prijzen met de ondersteuning van drie medewerkers. Ik herinner mij het
initiatiefwetsvoorstel dat ik zelf ooit heb ingediend, waarbij ik werd
ondersteund door één medewerker. Ik moest toen steeds bij collega’s
bedelen of hij even beschikbaar kon zijn om mij te helpen bij het beantwoorden van de vragen van de Kamer. Ik complimenteer de heer Geurts
en zijn medewerkers dus voor de beantwoording, maar zeker ook voor de
kwaliteit van de nota. Het is een doorwrocht en doordacht stuk. Het leidt
ook hier tot een boeiend debat op visieniveau. De kracht van een
initiatiefnota is misschien juist wel dat we er gezamenlijk in slagen om
boven de materie uit te stijgen.
De initiatiefnota gaat over de werking van de markt en over de vraag
wanneer en hoe overheidsinterventie op haar plaats is. Dat is toch een
kernpunt van de politieke discussie en van veel politieke verschillen van
inzicht. Dat blijkt ook vandaag. Het gaat nu specifiek over de inkomenspositie en de marktpositie van boeren in Nederland. Laat ik daarover een
paar dingen zeggen. Ten eerste zijn de inkomens van boeren in Nederland
zeer volatiel. Ze bewegen sterk mee met de internationale marktontwikkelingen. De meeste boeren in Nederland zijn prijsnemers van de internationale markt. Dat heeft de afgelopen jaren geleid tot veel zorgen.
Vandaag, iets meer dan een uur geleden, kwamen de cijfers van het
Centraal Bureau voor de Statistiek over het lopende jaar naar buiten. Het
gaat economisch beter. Daar moeten veel mensen van profiteren. Hopelijk
gaan zij daar ook van profiteren. Dat geldt ook voor de Nederlandse
boeren. De inkomens zijn dit jaar gemiddeld met 8% gestegen. Er zijn niet
veel Nederlanders die dat ook kunnen zeggen. Het gemiddelde inkomen
van een agrarisch ondernemer in Nederland is dit jaar ongeveer € 53.000,
terwijl het modale inkomen € 36.500 is. Dit is een kleine relativering van
alle bijdragen waarin vooral werd gesproken over zorgen. Over het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

46

algemeen gaat het best goed. Tegelijkertijd is het duidelijk dat er kwetsbaarheden zijn. Dit zijn gemiddelden die alle sectoren en alle boeren
betreffen, maar er zijn ook sectoren die hier duidelijk onder zitten. Er is
grote variatie met betrekking tot de inkomensontwikkeling in de verschillende sectoren.
Ten tweede bestaat een deel van deze inkomens uit Europese inkomenssteun. De heer Geurts sprak er daarnet al even over. Ik vind het altijd
kwetsbaar als een te groot deel van je inkomen uit inkomensondersteuning of subsidie bestaat, want dat kan altijd veranderen. Daarmee ben
je afhankelijk van overheidsbeleid, en in dit geval van Europees overheidsbeleid. Er is veel discussie over de vraag hoe die inkomenssteun zich
verder ontwikkelt.
Ten derde – dat is, denk ik, het belangrijkste punt voor vandaag – zijn de
inkomens in sommige sectoren lange tijd zeer laag geweest. Varkensboeren zijn vandaag heel positief in het nieuws, want ineens is het
gemiddelde inkomen van een varkensboer meer dan een ton, maar vorig
jaar was het gemiddelde inkomen negatief. Je ziet daar dus grote
prijsschommelingen. In sommige sectoren zijn de cijfers langdurig laag
geweest en in andere sectoren zijn de cijfers zeer onvoorspelbaar en zeer
volatiel. De primaire oorzaak daarvan is dat de Nederlandse boer
produceert voor de export, voor een buitenlandse markt. Daardoor is hij
heel gevoelig voor de internationale prijsontwikkeling. Ook in de
begrotingsbehandeling hebben we daar uitgebreid met elkaar over
gedebatteerd. Ik vind dat het beleid vanuit de overheid erop gericht moet
zijn om de positie van boeren te verstreken in de internationale concurrentie. Dat is de hoofdinzet, namelijk om boeren minder kwetsbaar te
maken voor dit soort prijsontwikkelingen. Dat betekent in de eerste plaats
dat je zorgt voor een meer onderscheidend product. Je bent het kwetsbaarst als je een grondstof, een bulkproduct levert dat zich op kwaliteit
niet echt onderscheidt van dat van buitenlandse concurrenten. Dan ga je
namelijk alleen maar prijsconcurrentie aan en dan krijg je te maken met
dit soort prijsbewegingen. Dus een meer onderscheidend product. Ook
moet je zorgen voor onderscheidende kwaliteit, voor duurzaamheid,
innovativiteit en gezondheid. Dat zijn belangrijke kansen voor Nederland.
In de tweede plaats moet je zorgen voor ondersteuning van innovatie in
de productie. Door innovatie van de productie, waar wij lang heel goed in
zijn geweest, zorg je ook voor lagere kosten. De tuinbouw is de agrarische
sector met verreweg het grootste economische belang voor ons van alle
agrarische sectoren. Daar verdienen we het meest aan. Ook daar zie je dat
je met innovatie bijvoorbeeld een van de belangrijkste kostenposten –
energie – naar beneden kunt brengen. Sterker nog, sommige tuinbouwers
zijn nu al energieleverancier. Zij verdienen aan energie in plaats van dat
het geld kost.
In de derde plaats gaat het om het versterken van de nationale markt.
Daardoor word je minder kwetsbaar voor internationale ontwikkelingen,
via korte ketens, via koplopersconcepten en via transparantie, zodat
boeren ook een gezicht krijgen en daardoor ook een sterkere positie in de
keten krijgen. Voor de nationale markt is de vraag van belang of de
nationale voedselketen inderdaad zodanig functioneert dat je daadwerkelijk kans hebt om daarin te ondernemen en je niet afhankelijk bent van
andere spelers.
De heer Geurts wijst als initiatiefnemer van deze nota terecht op de
onevenwichtigheid in machtsposities in de voedselketen. Hij wijst ook
terecht op de sterke prijsdruk van boven naar beneden. Dat is overigens
iets anders dan wat door sommige leden werd gezegd, namelijk dat door
andere partijen in de keten veel meer werd verdiend. Dat is tweemaal
onderzocht. De vraag is gesteld of we niet meer inzicht konden krijgen in
de marges. Het laatste inzicht dateert van 2014 en ik heb niet veel reden
om aan te nemen dat er sindsdien heel veel veranderd is. Daaruit blijkt dat
de marges in de keten, de verschillende schakels, ongeveer gelijk zijn. Als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

47

je 2% of 3% marge maakt en je een enorme omzet hebt, zoals supermarkten, is een lage marge wel makkelijker te hanteren dan wanneer je
een kleinere speler bent. Het is echter niet zo dat verderop in de keten heel
veel meer verdiend wordt. De schaalgrootte is heel anders verderop in de
keten. Nogmaals, de meest recente cijfers zijn van 2014. Als de Kamer op
niet al te lange termijn weer een nieuw onderzoek wil, kan ik dat altijd
vragen aan de ACM, maar de ACM heeft in 2009 en 2014 onderzoek laten
doen. Daar komt dit uit naar voren. Gelet op de onevenwichtigheid in de
keten en gelet op de prijsdruk van boven naar beneden, dat wil zeggen de
zware concurrentie tussen supermarkten wie de consument binnenhaalt,
wordt dat doorvertaald in de prijsniveaus verderop in de keten. Dan is het
logisch om te kijken naar het versterken van de positie van de boer of de
tuinder als de zwakste schakel in de keten, omdat het de kleinste
ondernemer is die in die keten acteert. De heer Geurts maakte daarover
een aantal opmerkingen in zijn nota. De heer Dijkgraaf zei in zijn rol als
voorzitter dat ik vandaag slechts adviseur van de Kamer ben, dus laat ik
daar in die hoedanigheid een paar van die punten uitlichten. Het is niet
een heel logische volgorde, want ik begin bij punt vijf van de vijf.
De heer Geurts geeft aan dat ingezet moet worden op nieuwe voedingsmiddelen en nieuwe verdienmodellen. Dat is ook de essentie van het
beleid dat wij voeren. Dat doen wij via de twee topsectoren, een in de
agrofood en een in tuinbouw- en uitgangsmaterialen. Daarin wordt veel
onderzoek gedaan om nieuwe verdienmodellen te creëren om nieuwe
voedingsmiddelen te ontwikkelen via rechtstreekse ondersteuning van
innovaties. Ik wijs in dit verband op de paragraaf over de voedselagenda
in de laatste begroting. Het gaat daarbij ook om het ondersteunen van
starters, juist ook in de hoek van agrarische technologie en voedselinnovatie, het ondersteunen van groene eiwitten als een belangrijke, nieuwe
en kansrijke ontwikkeling, het versterken van de positie van Wageningen
en ook de campus van Wageningen met het daar gevestigde Dutch Food
Institute, het samenballen van TNO en DLO, het inzetten op kortere ketens
en het Nationaal Actieplan Groente & Fruit. We maken ook gebruik van
Europese regelingen, zoals de GMO Groenten en fruit of het Europees
Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij. Ik geef ook ondersteuning aan
het plan-Rosenthal, dat precies deze richting uitgaat. Een tweede vraag
van de heer Geurts, herhaald door sommige leden, was of de uitzonderingsbepalingen uit het Europees recht, het Europees Verdrag en de
Europese GMO-verordening opgenomen konden worden in het Nederlandse mededingingsrecht. Zoals aangegeven in de kabinetsreactie, is dat
niet nodig omdat het Europees recht al een rechtstreekse werking heeft in
Nederland. Je kunt in Nederland dus al gebruikmaken van die uitzonderingsbepalingen. We hoeven die niet in het Nederlandse mededingingsrecht op te nemen. Dat heeft geen toegevoegde waarde.
De kern van de vraag is in mijn ogen wat je eigenlijk mag doen om je
positie te versterken en je te organiseren. De heer Geurts gaat daar in zijn
nota ook goed op in. Er is inderdaad verduidelijking nodig van wat er
binnen de bestaande mededingingskaders mogelijk is. Dat heb ik ook naar
aanleiding van het rapport van Cees Veerman, voorzitter van de Agricultural Markets Task Force, ingebracht in de Europese Landbouw- en
Visserijraad. Het lijkt mij essentieel dat de Europese Commissie die
aanbeveling uit het rapport-Veerman oppakt en duidelijk gaat maken hoe
men zich mag organiseren en wat voor een afspraken men mag maken
binnen het Europees recht. De overtuiging van het kabinet is dat er veel
meer mogelijk is dan tot nu toe lijkt, maar de Europese Commissie moet
daarover echt helderheid bieden. Dit geldt ook voor duurzaamheidsinitiatieven. Daarvan hebben we eerder in reactie op vragen uit de Kamer
gezegd dat we ervan overtuigd zijn dat er meer mogelijk is dan gedacht
wordt. Ook daarover vragen we de Europese Commissie om meer
duidelijkheid. Ik zeg er wel bij dat de organisatiegraad van twee markten
al best goed is, te weten van de zuivel- en van, op een andere manier, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

48

varkenssector. In de zuivelsector wordt er gewerkt met coöperaties. In de
varkenssector zie je dat de belangrijkste slachter en verwerker van
varkensvlees, Vion, in handen van boeren is, via de ZLTO. Desondanks zijn
de afgelopen jaren nu net op deze twee markten de problemen voor
boeren het grootst geweest. Het feit dat je je kunt organiseren alleen is
niet genoeg om ook weerbaar te zijn tegen de prijsdruk. Dat heeft heel
veel te maken met wat ik net al zei, namelijk dat de prijs vaak internationaal bepaald wordt en niet op de nationale markt.
De heer Geurts vraagt ook om een onafhankelijke toezichthouder. Dat
staat ook in het rapport-Veerman. Laat ik zeggen dat dat een van de
weinige punten uit het rapport-Veerman is ten aanzien waarvan ik iets
terughoudender ben. Ik ben er ten eerste namelijk niet zo van overtuigd
dat we dingen Europees moeten regelen om dit soort problematiek in
verband met nationale voedselketens te verbeteren. Ten tweede ben ik
terughoudender, omdat ik niet meteen de toegevoegde waarde zie van
een onafhankelijke toezichthouder. Ik zie de partijen die zich nu niet
melden, zich ook niet bij een onafhankelijke toezichthouder melden. Zoals
sommigen van u ook al hebben gezegd, hebben we de ACM waartoe zij
zich kunnen wenden als er sprake is van oneerlijke handelspraktijken en
misstanden. De partijen in de keten zijn al met elkaar in gesprek om tot
een onderlinge geschilbeslechting te komen. Via een vorm van zelfregulering kunnen zij dan geschillen aan een eigen geschillencommissie
voorleggen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De Staatssecretaris ziet net als de initiatiefnemer tot de nota een
probleem. Hij zegt dat we dat in ieder geval landelijk moeten bekijken,
maar dat hij niet ziet dat een onafhankelijke toezichthouder iets kan
toevoegen. Kan ik daarin ook horen: maar misschien ook wel, dus we
kunnen het gewoon proberen en later evalueren? Is dat een optie voor
deze Staatssecretaris?
Staatssecretaris Van Dam:
Dit is net een van de punten waar de Europese Commissie zich nu over
gaat buigen, dus over de wenselijkheid om te komen tot onafhankelijke
toezichthouders overeenkomstig het Britse model. De heer Geurts en
anderen van u hebben daaraan gerefereerd. Precies dit is een van de
punten die de Europese Commissie moet oppakken naar aanleiding van
het rapport-Veerman. We hebben gezegd dat er eerst maar eens een
impactassessment moet komen van het effect van het Europees regelen
van een en ander. Er is vanuit een belangrijk deel van de lidstaten veel
druk om dit wel te doen. De Europese Commissie gaat zich er nu over
buigen. Ik wacht even af wat de Europese Commissie doet, omdat daar
ook uitrolt of er beweging ontstaat naar het Europabreed introduceren
van een dergelijk model. Ik vraag het me af. Ik wijs het niet op voorhand
af, maar ik wil eerst zien wat er op tafel komt.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wat is er voor nodig voor de Staatssecretaris om wel te steunen dat het
Europees wordt opgepakt? We willen natuurlijk wel graag een eerlijk
speelveld voor onze bedrijven. Dat is waar het klemt.
Staatssecretaris Van Dam:
De overtuiging dat het helpt. Ik zie het op dit moment gewoon niet voor
me dat elk land door Europese regelgeving verplicht wordt om een
onafhankelijke ombudsman in te stellen volgens het Engelse model, bij
wie je je kunt melden als je vindt dat er iets onoorbaars gebeurt. Partijen
hebben verschillende machtsposities in de keten. Waarom melden
partijen zich nu niet bij de mededingingstoezichthouders en zouden ze
zich wel gaan melden bij een onafhankelijke ombudsman? De mededin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

49

gingstoezichthouder is immers ook een onafhankelijk orgaan. Ik zie niet
meteen wat het extra bijdraagt. Als de keten zelf een geschillenbeslechting gaat organiseren, waar geschillen tussen verschillende schakels
in de keten kunnen worden voorgelegd, levert dat volgens mij ongeveer
hetzelfde op als wat hiermee beoogd wordt. Alleen is het dan zelfregulering en is het niet de overheid die het regelt.
Ik wilde nog zeggen dat de nota van de heer Geurts overduidelijk de
AMTF van de heer Veerman heeft geïnspireerd, of andersom. Ik weet niet
of er eerder al met elkaar over gesproken is, maar er is veel gelijkenis. Ik
denk dat het goed is dat dit verhaal Europees geagendeerd is via het
rapport van de taskforce van de heer Veerman. Op Europees niveau wordt
nu een aantal routes verkend die we kunnen bewandelen om de positie
van de boer in de voedselketen te versterken. Het zet de boel in beweging
in Brussel. We gaan zien wat het oplevert. Een van de belangrijkste dingen
is dat verduidelijkt wordt wat er kan binnen het mededingingsrecht. Die
verduidelijking moet echt op Europees niveau plaatsvinden. Dat zorgt
meteen voor het gelijke speelveld.
De heer Dijkgraaf vroeg of ik aan de slag ga met de punten uit de
initiatiefnota. Ik ben er al mee aan de slag. In de laatste Landbouw- en
Visserijraad heb ik dat al geëffectueerd met het geven van een reactie op
het rapport van de heer Veerman. De heer Graus vroeg hoe het zit met de
aangenomen motie-Graus. Die vraag bereiden we bij elk overleg voor,
alleen moeten we altijd even kijken om welke motie-Graus het gaat. Ik heb
net uiteengezet hoe ik invulling geef aan het verbeteren van het verdienmodel van de boer. Dat verloopt via verschillende sporen.
Mevrouw Koşer Kaya, mevrouw Dik-Faber en mevrouw Mulder vroegen
allemaal of ik me wil inzetten voor een versoepeling van de Europese
mededingingsregels. Ik heb niet voor niets gezegd dat we eerst verduidelijking moeten hebben. Eerst moet duidelijk worden wat er allemaal al kan
en of dat voldoende mogelijkheden biedt. Aanpassing van de Europese
mededingingsregels is een veel moeizamer traject. Ik wil dus eerst
helderheid over de mogelijkheden binnen de bestaande kaders. Gelet op
de uitzonderingspositie voor de land- en tuinbouw die al in het Europese
verdrag zit, is mijn verwachting dat er best veel mogelijk is.
De tweede vraag was wanneer de aangepaste regelgeving over mededinging en duurzaamheid komt. De Kamer heeft al een aanscherping
gehad op de beleidsregels van de ACM. Ze krijgt nog een wetsvoorstel
over het geven van algemene gelding aan duurzaamheidsinitiatieven. De
verwachting is dat dit in de herfst van 2017 klaar is. Gezien de brede
opvatting in deze Kamer, ga ik ervan uit dat het nieuwe kabinet de wet
met dezelfde voortvarendheid naar de Kamer zal sturen.
De heer Dijkgraaf vroeg nog naar de beleidsregels mededinging en
duurzaamheid. Het kabinet wilde in eerste instantie wat verder gaan met
die beleidsregels, maar we liepen hier wel aan tegen de grenzen van het
Europese mededingingsrecht. Daarom hebben we een «lichtere» versie
van de beleidsregels opgesteld en bovendien het wetsvoorstel Algemene
gelding duurzaamheidsinitiatieven aangekondigd. Dat is eigenlijk mijn
antwoord op die vraag.
De heer Van Gerven vroeg een reactie op een aantal verschillende punten
en ik begin bij zijn eerste vraag, over het versterken van de marktmacht
van boeren. Dat kan via producentenorganisaties, brancheorganisaties en
coöperaties. Zoals gezegd is er duidelijkheid nodig over de vraag hoe ver
die nu precies mogen gaan in het maken van afspraken. De tweede vraag
van de heer Van Gerven ging over productiebeperking. Met het afschaffen
van de quota heeft Europa deze lijn van productiebeperking verlaten. De
derde vraag ging over risicobeperking. Iedereen is het er wel over eens
dat er meer moet worden gedaan aan risicobeperking, en eigenlijk ook
aan risicoverzekering. Het is ook een punt in de discussie over het nieuwe
gemeenschappelijk landbouwbeleid. De heer Van Gerven vroeg in zijn
vierde vraag nog om een reactie op de resolutie van mevrouw Delahaye

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

50

die ingaat op die verzekeringen en op die termijnmarkten. Veel van wat
daarin staat, zit ook in het rapport-Veerman. Aan de Commissie is
gevraagd om uiteen te zetten hoe zij daarmee om zal gaan en er is brede
steun vanuit de Raad gekomen om de aanbevelingen van de Agriculture
Markets Task Force van Veerman over te nemen.
Mevrouw Koşer Kaya vroeg nog naar meer ruimte voor supermarkten om
afspraken met boeren te maken. Supermarkten hebben al veel ruimte om
zelf afspraken met boeren te maken en doen dat ook. Zij proberen boeren
ook steeds vaker een gezicht te geven. Denk bijvoorbeeld aan de
initiatieven van supermarkten om mee te werken aan transparantie in de
varkensvleesketen. Wat de tuinbouw betreft zie je al veel vaker dat
tuinders met foto en al in de supermarkt terug te vinden zijn. Men mag
geen afspraken maken die de consument benadelen, maar men probeert
wel vaak de rechtstreekse relatie met boeren te versterken.
Mevrouw Ouwehand stelde in dat kader dat je de supermarkten eigenlijk
om bewijslast moet vragen dat de prijs die zij betalen voor boeren ook
voldoende is voor een goede boterham. Dat is eigenlijk niet te doen. Het is
namelijk ongelooflijk moeilijk om al die prijzen te controleren en te zien
hoe die precies worden opgebouwd. Bovendien beperkt dit ook het vrije
ondernemerschap en het businessmodel van supermarkten, dat kan
inhouden dat bepaalde producten met verlies worden verkocht terwijl op
andere producten veel geld wordt verdiend. Daarvoor kiezen betekent dat
we heel ver interveniëren in die bedrijfsmodellen, met heel veel uitvoerings- en handhavingsproblemen. Ik zie meer in enerzijds meer samenwerking tussen boeren in de vorm van producentenorganisaties en
coöperaties en anderzijds investeringen in meer innovatie en onderscheidend zijn, zodat de marktpositie van boeren vanzelf daardoor ook
sterker wordt.
Mevrouw Koşer Kaya kwam hier nog terug op het stoplichtenmodel. Zij
vroeg zich af of je dat nu weer zou kunnen inzetten en met welke criteria
dat zou kunnen bijdragen. Dat stoplichtenmodel is het Britse model en
daar hebben we al veel vaker discussie over gehad. Het is niet meteen het
model dat wij voor ogen hebben. Wij hebben het vinkje dat ziet op
gezondheid en wij hebben een aantal duurzaamheidskenmerken, waarvan
ik recent nog Milieu Centraal heb gevraagd om die allemaal te ordenen en
duidelijk aan te geven welke nu de meest betrouwbare zijn. Ik denk dat we
nu eerst moeten zien hoe zich dat met die keurmerken ontwikkelt in de
komende jaren, maar ik denk ook dat dit model beter aansluit bij de
manier waarop wij dit in Nederland doen en de Engelsen hebben daar net
een andere keuze in gemaakt.
Mevrouw Dik-Faber vroeg nog naar de motie van ChristenUnie en CDA
over Tierwohl, een Duits privaat initiatief. Dat heb ik, zoals in de motie ook
gevraagd werd, bestudeerd. De ACM heeft aangegeven daar op voorhand
geen oordeel over te geven. Omdat het een buitenlandse casus is, kan de
ACM die niet beoordelen. De ACM stelt ook dat zij altijd achteraf toetst en
dat er niet op voorhand ergens groen licht of rood licht voor wordt
gegeven. In het Actieplan Vitalisering Varkenshouderij heeft de POV
besloten om het Fonds Duurzaamheid en Kwaliteit op te richten. Er wordt
onderzocht of dat op een vergelijkbare manier kan worden ingezet als in
Duitsland, dus met opslagen op de prijs om dat fonds te kunnen vullen. Ik
ondersteun dat hele actieplan van de varkenshouderij, inclusief dit
onderdeel. We moeten zien of dat van de grond komt, of dat lukt.
Mevrouw Dik-Faber vroeg of ik me wil inzetten om de erkenningen van
consumentenorganisaties te verbeteren. Die erkenningen zijn gebaseerd
op Europese regels. We hebben naast de producentenorganisatie
Groenten en fruit ook de POV, de Producenten Organisatie Varkenshouderij erkend. Alle PO-aanvragen die er liggen of er nog komen zullen we
zo snel mogelijk afhandelen, binnen die Europese kaders. Ook wat ons
betreft gaat dat zo snel mogelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

51

De heer Van Gerven vroeg aan ons beiden naar het Supply Chain Initiative
en waarom daar maar twee Nederlandse boeren bij waren geregistreerd.
Er zijn in totaal 17 ondernemers in de groep «farmers», boeren, aangemeld, onder wie twee uit Nederland. Nederland doet daar op zich dus
goed aan mee. Maar als je kijkt naar het totaal aantal aanmeldingen bij
andere sectoren, dan steekt de groep farmers er in dit Europees initiatief
sowieso schril bij af. Zoals gezegd hebben we in Nederland een eigen
initiatief vanuit de keten om oneerlijke handelspraktijken in beeld te
brengen en afspraken te maken hoe daarmee om te gaan.
De heer Van Gerven vroeg hoe ik ervoor ga zorgen dat innovatiemiddelen
bij het mkb terechtkomen. Dat gebeurt eigenlijk al. Het mkb en zeker deze
sectoren zijn zeer nauw betrokken bij het topsectorenbeleid en maken dus
ook gebruik van de kennis die daarmee wordt opgedaan en participeren in
pps-constructies. Daarnaast zijn er de algemene innovatiemiddelen die
ook voor het mkb beschikbaar zijn. Daar maakt het mkb ook gebruik van.
Mevrouw Koşer Kaya vroeg hoe we Nederland als kwaliteitsmerk beter in
de markt gaan zetten. Daarover hebt u van mij de exportbrief ontvangen,
aan het begin van dit najaar. Die gaat precies daarover. Hoe zetten we
erop in dat Nederland vanwege z’n kwaliteit, duurzaamheid en innovatie
bekend komt te staan, hoe promoten we dat en hoe zorgen we ervoor dat
Nederland internationaal een kwaliteitsmerk wordt? Daarmee heb ik de
aan mij gestelde vragen beantwoord.
De voorzitter:
Ik had iedereen twee interrupties gegeven. Sommigen hebben die al
gebruikt, maar de heer Van Gerven kan nog een vraag stellen en de rest in
de tweede termijn.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil vragen of de Staatssecretaris bereid is gedetailleerder in te gaan op
het advies van de begrotingscommissie van Delahaye. Zij doet zestien
aanbevelingen. Ik pik er maar een uit. Het zijn er een heleboel. Met de een
ben ik het meer eens dan met de ander. Zij dringt aan op grote transparantie in de landbouwmarkten. Het verzoek aan de Europese Commissie is
om na te gaan of het haalbaar is een transparant systeem in te voeren
voor toezicht op de prijsontwikkeling van landbouwproducten van de
productie tot aan de distributie. Dat raakt natuurlijk aan het debat dat wij
hier voeren. Er zijn zestien aanbevelingen in grote meerderheid aangenomen door de Commissie. Dat verzoek ligt er nu. Mijn verzoek is of de
Staatssecretaris zijn mening zou willen geven over die zestien aanbevelingen.
Staatssecretaris Van Dam:
Ik neem aan dat de heer Van Gerven niet bedoelt dat ik dat nu en op dit
moment ga doen. Ik hoor dat hij dat bevestigt. Er is aardig wat overlap
met aanbevelingen die in het rapport-Veerman staan. Daarover heeft de
Landbouw- en Visserijraad in de afgelopen vergadering conclusies
aangenomen waarbij hij veel van die aanbevelingen overneemt en aan de
Commissie vraagt om daarmee aan de slag te gaan, onder andere met het
punt dat de heer Van Gerven nu omschrijft. Een dergelijk punt zit ook in
het rapport-Veerman. Een van de Raadsconclusies gaat juist over het
zorgen voor meer transparantie en meer inzicht in de prijzen. In de
Raadsconclusie gaat het om de marges die in keten worden gerealiseerd
en de Commissie wordt dus gevraagd om daarmee aan de slag te gaan.
Als bedoeld wordt dat we in een paragraaf in de brief ingaan op de zestien
aanbevelingen van dit rapport, dan ben ik best bereid om dat te doen,
maar laten we dat dan wel doen bij de voorbereiding op de volgende
Landbouw- en Visserijraad.
De heer Van Gerven (SP):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

52

Voor de verslaglegging: het gaat om het verslag van 16 november 2016
van de commissie voor landbouw en plattelandsontwikkeling.
Staatssecretaris Van Dam:
Ik zeg er wel bij dat ik niet zeker weet of het veel toegevoegde waarde
voor de Kamer zal hebben ten opzichte van de discussie die we al hebben
gehad over het rapport-Veerman. Maar goed, als de Kamer hierom vraagt
dan...
De voorzitter:
We zijn aan het eind gekomen van de eerste termijn van de zijde van de
Kamer en van de eerste termijn van de initiatiefnemer en de adviseur. Ik
bedank de Staatssecretaris hartelijk voor de beantwoording van de vragen
die aan hem zijn gesteld. We gaan nu voortvarend aan de slag met de
tweede termijn.
De spreektijden verschillen nogal van spreker tot spreker en daarom zal ik
u die van tevoren even melden. De heer Van Gerven heeft twee minuten.
Ik zie dat hij een aantal moties voor zich heeft liggen en gezien zijn
spreektijd kunnen dat er nooit meer dan drie zijn.
De heer Van Gerven (SP):
Dat komt goed, voorzitter. Ik begin direct met de moties.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat uit het EU-onderzoek Study on the Competitiveness of
the European Meat Processing Industry van 2011 blijkt dat van de prijs die
de consument in de supermarkt betaalt, maar een zeer beperkt deel bij de
boer terechtkomt: bij varkensvlees 13% van de supermarktverkoopprijs en
7% van de verkoopprijs bij het kleinwinkelbedrijf;
overwegende dat er geen of weinig vervolgonderzoek gedaan is en dat
over de margeverdeling van de Nederlandse agrarische producten bij
verkoop weinig bekend is;
verzoekt de regering, een onderzoek te initiëren naar de margeverdeling
van een aantal representatieve Nederlandse primaire producten, waarbij
bekeken wordt welk deel van de marge en welk deel van de prijs bij
verkoop naar de verschillende schakels in de keten gaan en daarbij tevens
te bezien in hoeverre prijsveranderingen aan het begin en aan het eind
van de keten met elkaar meebewegen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Gerven. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 6 (34 004).
Motie

De Kamer,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

53

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat in het boerenbedrijf grote zorgen leven over de
opvolging door de volgende generatie vanwege een onzekere toekomst
en de grote financiële bedragen die gemoeid zijn met het overnemen van
een boerenbedrijf;
overwegende dat door het gebrek aan opvolgers zowel van binnen als van
buiten de familie in het boerenbedrijf ongewenste schaalvergroting dreigt,
waardoor het gezinsboerenbedrijf als drager van het platteland onder
druk staat;
verzoekt de regering, een onderzoek te doen naar de mogelijkheden om
de overname van een boerenbedrijf te vergemakkelijken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Gerven. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (34 004).
De heer Van Gerven (SP):
Dan de laatste, voorzitter.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat banken geregeld schaalvergroting als voorwaarde
stellen voor leningen;
verzoekt de regering, in gesprek te gaan met de banken over schaalvergroting en daarbij voor de Kamer in beeld te brengen in hoeverre het
beleid van banken bijdraagt aan schaalvergroting in de agrarische sector;
verzoekt de regering tevens, in kaart te brengen in hoeverre haar eigen
beleid bijdraagt aan schaalvergroting en daarbij in elk geval te kijken naar:
– bij wie subsidies terechtkomen;
– fiscaal beleid onder andere rondom bedrijfsopvolging en maximeren
van aftrekposten;
– het betalen voor vergunningen voor enkele dieren dan wel voor veel
dieren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Gerven. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (34 004).
De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter, afrondend.
In eerste termijn heb ik al gezegd positief te staan tegenover de initiatiefnota. Ik wacht daarom met belangstelling de moties van met name het
CDA af. Waarschijnlijk zullen wij die welwillend tegemoet treden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

54

De voorzitter:
Het woord is aan de heer Bosma, die spreekt namens de fractie van de
VVD. Hij heeft nog vier minuten spreektijd.
De heer Remco Bosma (VVD):
Voorzitter. Ik bedank de initiatiefnemer en de Staatssecretaris voor de
beantwoording.
De inbreng van een aantal partijen laat zich als volgt het beste samenvatten: we belasten de boeren allemaal met onze extra wensen en het is
prima dat hij daarvoor zijn prijzen moet verhogen, want wij zijn dan
binnen. Of de boer daarmee binnen is, is maar de vraag. Door dit plan
komt hij van de regen in de drup, want door de situatie op de wereldmarkt
kan hij zijn prijzen niet verhogen. Daarom wil de VVD maximale ruimte
voor de boer om te kunnen innoveren, want alleen zo kan hij mee blijven
spelen. Klein of groot: de boer moet de ruimte krijgen om de dingen te
doen die hij wil en moet doen.
Ik ga door naar een aantal specifieke maatregelen die in de initiatiefvoorstellen van de heer Geurts worden genoemd, en zal ons oordeel daarover
geven. De heer Geurts pleit voor het instellen van een extra onafhankelijke
toezichthouder en het doen van extra onderzoek bij supermarkten. De
VVD vreest voor een toename van administratieve lasten voor de
agrarische ondernemers en de consumenten en sluit zich aan bij de
argumenten van de Staatssecretaris om daar niet toe over te gaan.
De heer Geurts wil ook een uitzonderingspositie op het mededingingsrecht. Er blijkt veel meer mogelijk te zijn, maar het blijkt vooral onbekend
en onduidelijk te zijn. Er is ook angst om het toe te passen. Ik sluit mij aan
bij de vraag om dit in de beleidsbrief nader te verduidelijken. Daar zijn wij
voor.
De Staatssecretaris gaf al aan dat het investeren in nieuwe voedingsmiddelen en nieuwe ontwikkelingen grotendeels al gebeurt. Wij willen op de
lijn blijven zitten.
De heer Van der Velde (PvdA):
Voorzitter. De Partij van de Arbeid is van mening dat de boeren zelf of via
hun samenwerkingsverbanden, of dat nu coöperatie is, een cv of een bv,
een eerlijke boterham dienen te verdienen. Het zou mooi zijn wanneer alle
spelers in de land- en tuinbouwketens daarvoor eenzelfde definitie van
«eerlijk» hanteerden: streven naar inkomsten die niet ten koste gaan van
ondernemer, boer, werknemer, consument en milieu. Zoals in de eerste
termijn is aangegeven, staat de Partij van de Arbeid naast de agrarische
ondernemer die wil investeren in duurzame landbouw. Dit betekent ook
dat inkomenssteun in dezen niet relevant is, maar steun voor innovaties
voor verduurzaming en natuurinclusieve landbouw des te meer.
Wat zou de Staatssecretaris, in het licht van deze definitie van «eerlijk»
bezien, ervan vinden indien we voor de diverse land- en tuinbouwketens
een soort gedragscode gingen hanteren die gebaseerd is op een definitie
van duurzaamheid die gekenmerkt wordt door het gegeven dat iedereen
in de keten recht heeft op een eerlijke boterham en hier ook naar dient te
handelen?
Ik bedank de Staatssecretaris en de indiener van de initiatiefnota voor de
antwoorden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemer en de Staatssecretaris voor de
beantwoording in eerste termijn. De heer Geurts gaf aan dat hij wat
weinig geduld heeft. Dat herken ik wel, want hij is en blijft natuurlijk
gewoon een ondernemer. Die willen altijd vooruit. Houd dat vast!
Ik heb een verduidelijkende vraag aan de Staatssecretaris: wat is er
binnen de bestaande kaders precies mogelijk, en wanneer? Het CDA zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

55

dat ook graag nationaal willen zien. Misschien kan de Staatssecretaris
daar wat verder op ingaan.
Het is goed dat de aangepaste regelgeving over mededinging en
duurzaamheid in de herfst van 2017 naar de Tweede Kamer komt, want
daar wordt het wel een keer tijd voor.
Ik heb nog een aantal moties.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat concurrentie ons innovatie, keuze en lagere prijzen voor
dagelijkse boodschappen heeft gebracht;
overwegende dat maatschappelijke voordelen die voort kunnen komen uit
duurzaamheidsafspraken nog onvoldoende kunnen worden meegewogen
in het mededingingsrecht;
verzoekt de regering, de Europese Commissie te verzoeken om nadere
duiding te geven in welke mate de leer van de inherente beperking,
voortkomend uit de aard van de samenwerking, de mogelijkheid geeft om
afspraken te maken in de keten ten behoeve van milieu en duurzaamheid,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Agnes Mulder. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (34 004).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het er steeds meer op lijkt dat de prijs voor boer, tuinder
en visser en de prijs in de supermarkt helemaal van elkaar losgezongen
zijn;
verzoekt de regering, de Autoriteit Consument & Markt en de Europese
mededingingsautoriteit te verzoeken om sectoronderzoek te laten doen
als onder artikel 17, lid 1 van Verordening 1/2003 naar de inkoopmacht in
de ketens van agrarische producten en de prijsvorming in de foodretail,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Agnes Mulder. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 10 (34 004).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

56

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, in het Nederlandse mededingingsrecht de uitzondering voor de landbouw van artikel 42 expliciet op te nemen, en te
komen met een duidelijkere en ruimere mededingingshandleiding voor
producenten- en brancheorganisaties;
verzoekt de regering tevens om te komen met een plan om samenwerking
in producenten- en brancheorganisaties actief te ondersteunen met
advies, waar mogelijk financieel, en spoedige afhandeling van aanvragen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Agnes Mulder. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 11 (34 004).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende het grote verschil in inkoopmacht in de keten van
agrarische producten en overwegende dat negatieve uitwassen hiervan
moeten worden voorkomen;
verzoekt de regering, te komen met regelgeving gericht op oneerlijke
handelspraktijken in de agrarische sector en een onafhankelijke voedselscheidsrechter, naar het voorbeeld van het Verenigd Koninkrijk, om daar
toezicht op te houden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Agnes Mulder. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 12 (34 004).
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het is maar goed dat ik nog vier minuten had, voorzitter. Ik ga mijn laatste
motie voordragen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

57

overwegende dat in het beleid voor de interne markt voor landbouwproducten en het gemeenschappelijk landbouwbeleid meer nodig is om boer,
tuinder en visser een sterke positie te geven in de keten;
overwegende dat de werkgroep agrarische markten adviseert dat er
wetgeving komt voor de aanpak van oneerlijke handelspraktijken;
overwegende de Raadsconclusie van 12 december 2016 ten aanzien van
een regelgevend kader voor oneerlijke handelspraktijken;
verzoekt de regering, zich in te zetten voor een gemeenschappelijk
regelgevend kader voor oneerlijke handelspraktijken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Agnes Mulder. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 13 (34 004).
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik heb nog een allerlaatste punt, voor de heer Graus, die er nu niet meer
bij is. Ik denk dat hij voldoende antwoord heeft gekregen van de indiener
van de motie. Mocht dat niet zo zijn, dan kan hij zich altijd bij mij
vervoegen en dan kunnen we eens even bekijken of we alsnog een
antwoord kunnen geven.
De voorzitter:
Het woord is aan mevrouw Faber. Zij heeft nog één minuut staan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ja, voorzitter. Ik ga gelijk met de moties beginnen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat boeren een eerlijke boterham verdienen;
verzoekt de regering, in overleg met de ACM te komen tot een breder
toetsingskader, waarbij niet alleen gekeken wordt naar de prijs voor de
consument maar ook naar de beschikbaarheid, kwaliteit en veiligheid van
ons voedsel,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dik-Faber. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (34 004).
Motie

De Kamer,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

58

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat uit onderzoek van het LEI blijkt dat supermarkten veel
meer op elkaar letten bij de prijsvorming dan op ontwikkelingen in de
keten;
verzoekt de regering, nader onderzoek te doen naar de mogelijkheden om
te komen tot eerlijke prijsvorming, waarbij ook oog is voor prijsvorming in
de keten, in het bijzonder op het boerenerf,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dik-Faber. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 15 (34 004).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, mededinging in relatie tot maatschappelijke baten
zoals milieu en dierenwelzijn onderdeel te laten zijn van het nieuwe GLB,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dik-Faber. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (34 004).
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dit was, denk ik, één minuut.
De voorzitter:
Jazeker! U had nog 2,5 seconde.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Die krijgt u van mij cadeau.
De voorzitter:
Dank u wel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Er zitten behoorlijk wat denkfouten in ons voedselsysteem. Dat
Nederland de tweede landbouwexporteur ter wereld is, is gek als je
bedenkt dat we een van de kleinste landen ter wereld zijn, met helemaal
niet zo veel landbouwgronden. Het is ook gek als je bedenkt dat in ons
land mensen naar de voedselbank moeten. Het is ook een beetje raar als
je naar kwaliteit kijkt. Ik wijs hierbij alleen maar naar het verschil tussen de
Nederlandse tomaat en die uit Italië.
Ik dien twee moties in.
Motie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

59

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
spreekt uit dat Nederland zo veel mogelijk in zijn eigen voedsel moet
kunnen voorzien;
verzoekt de regering, met voorstellen te komen om Nederland daadwerkelijk zo veel mogelijk zelfvoorzienend te maken in zijn voedselproductie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 17 (34 004).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het streven naar gezond en duurzaam voedsel vraagt
om een integrale aanpak;
constaterende dat het kabinet werkt aan een voedingsapp die consumenten in staat moet stellen om op basis van objectieve en heldere
informatie een bewuste keuze te maken;
overwegende dat voor het maken van een bewuste keuze ook informatie
nodig is over de herkomst, de impact op milieu en klimaat en de wijze
waarop dieren zijn gehouden en geslacht, alsmede over de vraag of er
sprake was van eerlijke handel;
verzoekt de regering, deze aanvullende informatie over voedsel mee te
nemen in de ontwikkeling van de voedingsapp,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 18 (34 004).
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Voorzitter. Ik stel allereerst een vraag over de EU-mededingingsregels. Als
die minder ver gaan dan de onze, dan moeten we ervoor zorgen dat we
aan deze wat gaan doen. Ik vind het dus nogal snel gaan als wordt
gezegd: ze hebben een andere en het is wat ingewikkelder, dus doen we
het maar hier. Dat begrijp ik niet. De bestaande mededingingsregels op de
punten verduurzaming en innovatie zouden daar direct aan gekoppeld
kunnen worden. Ik heb eerder zelfs ook een motie ingediend om duurzaamheid en innovatie onderdeel te laten zijn van het GLB. Ik neem aan
dat die motie wordt uitgevoerd en uitgewerkt.
Ik dien nu drie moties in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

60

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in de landbouwsector behoefte bestaat aan een
actievere marktmeester;
overwegende dat hiertoe het beste aangesloten kan worden bij een
bestaande toezichthouder;
verzoekt de regering, te onderzoeken of en, zo ja, hoe de ACM op
verantwoorde wijze omgevormd kan worden tot een toezichthouder die
ook die rol vervult,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Koşer Kaya. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 19 (34 004).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat boeren gebaat zijn bij meer verkoopkracht en het
kunnen afzetten van als streekgebonden herkenbare producten;
overwegende dat er meer mogelijkheden moeten komen voor regionale
afzet van producten in supermarkten;
verzoekt de regering, de mogelijkheden hiertoe te verkennen en samen
met ketenpartners een voorstel te doen hoe dit beter mogelijk gemaakt
kan worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Koşer Kaya en Dijkgraaf. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 20 (34 004).
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Overigens zijn er heel goede initiatieven zoals Boer Bewust, een club van
enthousiaste boeren. Ik hoop dat dit soort initiatieven nog meer kans krijgt
en dat de uitwerking ook plaatsvindt als de motie aangenomen wordt.
Motie

De Kamer,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

61

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de consument de sleutel is naar bewuste inkoop van
duurzame producten tegen een eerlijke prijs;
overwegende dat kwaliteits- en milieuaspecten daarvoor toegankelijk,
eenduidig en herkenbaar op de verpakking vermeld moeten staan via een
kleurcodering;
verzoekt de regering, te onderzoeken voor welke productgroep welke
kenmerken opgenomen moeten worden in een kleurcodering teneinde dit
effect te bereiken en welke bestaande keurmerken daartoe een basis
kunnen bieden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Koşer Kaya. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 21 (34 004).
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
We zullen nog spreken over rapport van de WRR over voedsel en
keurmerken en over veiligheid en voedsel. In dat debat zal ik mijn visie
over Weet wat je eet! en de onderdelen daarvan terug laten komen. Ik zal
die discussie nu niet voeren met de Staatssecretaris.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Voorzitter. Ik begin met een motie.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, het verbod op misbruik van inkoopmacht voor de
voedselketen aan te scherpen, bijvoorbeeld via een verbod op misbruik
van economische afhankelijkheid en toezicht via een voedselkamer,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Dijkgraaf en Agnes Mulder. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 22 (34 004).
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik dank de Staatssecretaris en ook de initiatiefnemer, de heer Geurts, voor
de antwoorden. Ik dank zeker ook onze Barend van Wonderen, de
fractiemedewerker van het CDA. Met die achternaam moet het vanzelf
goed komen, zou je denken, en dat hebben wij hier ook wel gezien. Ik heb
nog één vraag aan de heer Geurts. Hoe zal het proces volgens hem
verdergaan? De Staatssecretaris heeft nu al een aantal dingen gezegd. Ik
ben benieuwd naar de reactie van de initiatiefnemer daarop. Wat kan de
Kamer in zijn ogen extra doen? Ik heb zomaar het vermoeden dat dit niet
het laatste is wat de heer Geurts heeft gedaan aan dit probleem. Dat zou
het wat mij betreft ook niet zijn, maar ik hoor graag zijn visie daarop.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

62

De voorzitter:
Omdat nog niet alle moties binnen zijn, schors ik de vergadering vijf
minuten.
De vergadering wordt van 16.00 uur tot 16.05 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef als eerste het woord aan de heer Geurts. Er is een aantal vragen
aan hem gesteld. Daarnaast zal hij een oordeel vellen over een
zogenaamde «spreekt uit-motie».
De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Ik dank de collega’s. Ik loop niet alle moties langs, want in
vrijwel alle moties wordt de regering verzocht... Ik laat dat graag aan de
regering over. Dat past mij ook niet, tenzij de Staatssecretaris dat aan mij
overdraagt. Dan zal ik bekijken hoe wij daarmee kunnen omgaan en hoe
het staatsrechtelijk in elkaar steekt, maar dan moet de vergadering
worden geschorst.
In de motie op stuk nr. 17 van mevrouw Ouwehand van de Partij voor de
Dieren spreekt de Kamer uit dat, conform de initiatiefnota «Een eerlijke
boterham, over het versterken van de voedselketen», Nederland zo veel
mogelijk in haar eigen voedsel moet kunnen voorzien. Op die uitspraak
zijn veel antwoorden mogelijk, maar ik ben van mening dat de landbouwgronden in Nederland tot de beste van de wereld behoren. Dat maakt het
in combinatie met onze goede boeren mogelijk om hoge opbrengsten van
het land te halen. Wij steunen regionalisering in Europees perspectief,
bijvoorbeeld door de bevordering van lokale teelt van voedergewassen
zoals soja. Wij hebben dat eerder uitgesproken in een motie die wij samen
met de fractie van de ChristenUnie hebben ingediend. Volgens mij staat
het ook met zoveel woorden in ons conceptverkiezingsprogramma.
Het CDA is van mening dat Europa minimaal in het eigen basisvoedsel
moet kunnen voorzien dat op een veilige manier wordt geproduceerd. Dit
is de grootste uitdaging van deze eeuw. De voedselveiligheid en
-zekerheid in Nederland vragen om een sterke Nederlandse landbouwsector. Deze Hollandse maakindustrie voorziet in primaire levensbehoeften waarvoor wij niet afhankelijk mogen zijn van regio’s als Azië en
Zuid-Amerika. Het gaat dus meer om geopolitiek en wij spreken op geen
enkele manier uit dat wij tegen export zouden zijn. Wij zijn juist een groot
voorstander van export. Ik heb in mijn beantwoording al betoogd hoeveel
die bijdraagt aan onze economie, sociale zekerheid, zorg en alles wat
daarbij hoort. Dus laten wij daarmee alsjeblieft niet gaan rommelen.
Daarom ontraad ik de motie ten stelligste.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De initiatiefnota bevat weliswaar een typefout, maar toch lees ik op de
eerste pagina, net boven het midden: «Nederland moet in haar eigen
voedsel kunnen voorzien». Dat heb ik geciteerd in de eerste overweging
van de motie.
De heer Geurts (CDA):
Dat klopt, maar daarna wordt in de motie gesteld: verzoekt de regering
met voorstellen te komen om Nederland daadwerkelijk zo veel mogelijk
zelfvoorzienend te maken in haar voedselproductie. Gezien de opstelling
en de bijdrage aan het debat van de fractie van de Partij voor de Dieren
blijf ik erbij om deze motie ten stelligste te ontraden. Die zou betekenen
dat het aantal dieren met ten minste 70% moet worden teruggedrongen
en dat alles wat wij te veel produceren voor ons eigen gebruik, niet meer
mag worden geëxporteerd. Dat is de inzet van de Partij voor de Dieren en
daarbij kan ik mij absoluut niet aansluiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

63

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het punt is wel dat de heer Geurts net deed alsof hij ineens niet meer voor
zelfvoorzienendheid is, terwijl dit in zijn eigen initiatiefnota staat. Die nota
kan worden aangepast, maar ik viel daarover. Dat de heer Geurts het
verzoek niet steunt, verbaast mij niks. Maar ik citeer in mijn eerste
overweging letterlijk uit zijn nota.
De heer Geurts (CDA):
Maar daarna geeft mevrouw Ouwehand er een uitleg aan over de export.
Nu verval ik in herhaling. Dat zal ik niet doen. Nogmaals, ik ontraad de
motie ten stelligste.
De SGP-fractie heeft gevraagd hoe ik het verdere verloop van het proces
zie. De Staatssecretaris heeft gezegd dat er nog diverse toelichtingen
komen van zowel het kabinet als de Europese Commissie op het rapport
van de commissie-Veerman. Er is een discussie over het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Vandaag is al eerder gesproken over mijn geduld,
of liever gezegd mijn ongeduld. Het is een van mijn minder mooie
karaktereigenschappen dat ik redelijk ongeduldig ben. Als ondernemer
bedenk je ’s ochtends iets en voer je dat ’s middags uit. Toen ik raadslid
was, bedacht ik ’s ochtends iets en duurde het een paar weken langer.
Hier in de Kamer duurt het maanden tot jaren voordat je iets uitgevoerd
kunt krijgen. Soms gaat het overigens binnen een week, maar dat terzijde.
Ik overweeg om wetgeving op te starten om invulling te geven aan de
initiatiefnota. Als de moties die door collega Agnes Mulder zijn ingediend,
geen meerderheid halen, zullen wij een andere route moeten bewandelen
om snelheid in het proces te krijgen. Ik heb vandaag de inbreng van
diverse fracties gehoord, dus ik weet ook de fracties te vinden die daar
positief over waren.
Gezien de tijd wil ik het hierbij laten.
De voorzitter:
Ik dank u, ook namens mijn collega’s, voor uw inbreng en al het werk.
Het woord is aan de Staatssecretaris voor de beantwoording en de
toelichting op alle moties.
Staatssecretaris Van Dam:
Voorzitter. Net als de heer Geurts ben ik niet echt een heel geduldig type,
maar in dit geval kan ik hem wel zeggen dat het rapport van de taskforce
van de heer Veerman, dat eigenlijk pas in januari klaar zou zijn, naar voren
is gehaald en in november is verschenen. De Raadsconclusies zijn al in de
Raad van december aangenomen. Het tempo daarvan is voor Europese
begrippen ongekend. De voortgang zit er dus wel aardig in, zeg ik ter
geruststelling. Er is ook redelijk wat eensgezindheid over het standpunt
dat er een vervolg aan moet worden gegeven. De discussies beperken
zich tot twee punten, die ook hier niet geheel toevallig op de agenda
staan: de noodzaak van Europese wetgeving en de toevoegde waarde van
nationale ombudsmannen. Het gaat in Europa wel de goede kant op. Dat
zal de heer Geurts ook bevallen.
Ik heb nog drie vragen liggen in deze termijn. De PvdA vroeg om een
gedragscode voor supermarkten. Dat is iets wat in het overleg tussen de
partijen in de voedselketen aan de orde zou kunnen komen, waarbij het
gaat om de vraag of ze daarover met elkaar afspraken willen maken. De
overheid legt geen gedragscodes op. Gedragscodes zijn altijd een zaak
van het bedrijfsleven zelf. Men kan dan ook afspraken maken over hoe
men «duurzaamheid» definieert en hoe men er in de prijsstelling voor
zorgt dat het wordt doorvertaald. Dat soort afspraken is eerder gemaakt.
Zie de Kip van Morgen, met alle moeilijkheden ten aanzien van mededingingsaspecten. Als je vandaag de dag in de supermarkt komt, ligt er
overal een nieuw soort kip in de schappen, dus het kan wel. Maar dit is
echt iets waar het bedrijfsleven zelf mee aan de slag kan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

64

In eerste termijn heb ik het niet gezegd, maar ik wil het volgende hier wel
zeggen. We stimuleren het bedrijfsleven om dat soort afspraken te maken.
We willen ook commitment organiseren om afspraken te maken over het
versterken van duurzaamheid en het versterken van innovatie. Dat is ook
precies de reden waarom we als kabinet met vier bewindsleden gezamenlijk op 26 januari de Nationale Voedseltop organiseren. We willen
commitment organiseren en afspraken maken met het bedrijfsleven en
ngo’s over de agenda die helpt om Nederland voorop te laten lopen in de
voedseltransitie, waarbij het gaat over het verduurzamen, het verbeteren
van de kwaliteit, het versterken van de efficiency et cetera in de voedselproductie, op allerlei vlakken tegelijk. We proberen juist op die manier het
bedrijfsleven en alle schakels in de keten aan boord te krijgen. De Kamer
heeft volgens mij een uitnodiging ontvangen voor de Nationale
Voedseltop. Anders ontvangt zij die uitnodiging op zeer korte termijn. Ook
afgevaardigden van de Kamer kunnen daar dus bij aanwezig zijn.
De heer Van der Velde (PvdA):
Misschien ben ik niet duidelijk geweest. In de beantwoording geeft de
Staatssecretaris aan dat ik het zou hebben gerelateerd aan de supermarkten. Dat zou dan zo uitkomen. In de zinsnede daarvoor heb ik echter
aangegeven dat ik de koppeling wil leggen met, althans de wens heb om
te komen tot een gedragscode rondom het begrip «eerlijk», met alle
spelers die in de keten een rol spelen. In de visie van de Partij van de
Arbeid zouden dat producenten, verwerkers, de supermarktketen,
natuurontwikkelingsorganisaties et cetera kunnen zijn.
Staatssecretaris Van Dam:
Ik denk dat dat in het verlengde ligt van wat we proberen te doen via de
Nationale Voedseltop. Ik zeg er wel bij dat het begrip «eerlijk» heel mooi
klinkt, maar dat het tegelijkertijd impliceert dat er afspraken worden
gemaakt over prijzen in de keten. Dat ligt mededingingstechnisch altijd
heel gevoelig. Wij willen dat er juist op het gebied van duurzaamheid en
verduurzamen een aantal initiatieven worden genomen of dat er op het
gebied van transparantie keteninitiatieven worden genomen die ertoe
zullen leiden dat ook schakels eerder in de keten, de boeren, een betere
prijs krijgen voor hun product, zonder dat je dat expliciet van bovenaf
afspreekt, want dan loop je tegen de grenzen van het mededingingsrecht
aan.
Mevrouw Mulder vroeg naar de mededingingskaders, of wij nationaal
kunnen verduidelijken wat er binnen de bestaande kaders mogelijk is en
wanneer wij die verduidelijking van de Europese Commissie verwachten.
Wij hebben er bij de Europese Commissie op aangedrongen dat zij dat
spoedig doet. Ik hoop dat dit in een tijdsbestek van een aantal maanden
gebeurt, want het is natuurlijk niet de bedoeling dat we hier nog een jaar
op moeten wachten. Mocht de Commissie dat tempo niet willen aanhouden, dan kan de Kamer ervan op aan dat ik maar ook veel andere
lidstaten bij herhaling via de Landbouw- en Visserijraad bij de Commissie
zullen aandringen op spoed. Ik denk echt dat dit iets is wat Europees goed
verduidelijkt moet worden en dat het niet veel zin heeft als wij daarvoor
nationaal verduidelijking aanbrengen. Het gaat om de Europese regelgeving en het moet voor alle lidstaten scherp zijn hoe die moet worden
ingevuld.
Mevrouw Koşer Kaya merkte op dat die EU-mededingingsregels niet van
de onze kunnen afwijken. Dat is ook niet het geval. Het is niet zo dat de EU
regels heeft en wij regels hebben. Wij vallen onder de EU, dus de
Europese mededingingsregels zijn ook van toepassing op ons. Dat stelt
het kader ook voor, ook voor de mededinging hier. We hebben ook de
eigen mededingingswetgeving, die een invulling is van de Europese
mededingingsregels. Bijvoorbeeld de uitzonderingsbepalingen gelden ook
hier op de Nederlandse markt. Voor de landbouw wordt heel veel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

65

mededinging geregeld via de gemeenschappelijke marktordening. Daar
ging de discussie met mevrouw Mulder ook over.
De voorzitter:
Mevrouw Koşer Kaya, we hebben nog zeventien moties waarover een
oordeel moet worden gegeven, tenzij u denkt iets te kunnen oplossen met
uw vraag.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Voorzitter, heel kort. Natuurlijk moeten onze regels passen binnen de
mededingingsregels van Europa, maar in dit geval zijn de mededingingsregels van Europa veel beperkter. Daar zouden we veel meer de duurzaamheid in moeten terugbrengen. Daar moet de inzet op gericht zijn en
dat hoor ik de Staatssecretaris niet zeggen.
Staatssecretaris Van Dam:
Dan wil ik dat graag verhelderen, want de Minister en ik – mededinging
valt primair onder de portefeuille van de Minister – zetten ons in voor
verduidelijking van de Europese mededingingskaders op het gebied van
duurzaamheid. Wij vinden dat de Commissie daar ook helderheid over
moet bieden, namelijk welke duurzaamheidsinitiatieven binnen de
bestaande kaders genomen kunnen worden. Wanneer wij en ook de
andere lidstaten daar duidelijkheid over hebben, kunnen wij het gesprek
aan over de vraag of die mededingingskaders voldoende ruimte bieden
voor wat we maatschappelijk wenselijk vinden. Ik denk dat we het echt in
die volgorde moeten doen.
Dan kom ik op de moties.
De voorzitter:
Graag.
Staatssecretaris Van Dam:
In zijn motie op stuk nr. 6 vraagt de heer Van Gerven om een nader
onderzoek. Zo zitten er een paar moties bij waarin een soortgelijke maar
niet helemaal precies dezelfde vraag wordt gesteld. In mijn eerste termijn
zei ik al dat ik dit een belangrijk politiek debat vind. Het gaat over de
manier waarop de markt werkt en wat de rol van de overheid daarin zou
moeten zijn. De Kamer zegt behoefte te hebben aan nader onderzoek,
nadere feiten, et cetera. Dan moeten we dat ook organiseren. We kunnen
bijvoorbeeld de ACM vragen om opnieuw onderzoek te doen, eigenlijk als
een vervolg op het onderzoek dat eerder in 2009 en 2014 is gedaan. We
kunnen die vraag ook bij het LEI neerleggen, want de ACM legt een
dergelijk verzoek ook meestal bij het LEI neer. Omdat er verschillende
moties zijn met dat verzoek, wil ik de Kamer een beetje uitdagen. Het zou
helpen als de Kamer helder maakt welke informatiebehoefte zij heeft om
dat debat te kunnen voeren. Dat kan zij doen door drie of vier moties aan
te nemen, maar de indieners kunnen ook proberen, de moties in elkaar te
schuiven tot één gezamenlijke motie met een duidelijke opdracht tot dat
onderzoek. Het oordeel over een dergelijke motie zou ik aan de Kamer
laten, omdat ik vind dat zij de informatie moet hebben die zij nodig heeft
om dit debat goed te kunnen voeren. Ik loop de moties langs en daarbij
zal ik aangeven voor welke motie dat geldt.
De heer Van Gerven (SP):
Wij worden daartoe uitgedaagd. We zullen bekijken of we één motie
kunnen maken met alle facetten erin.
Staatssecretaris Van Dam:
Ik kom bij de motie-Van Gerven op stuk nr. 7. Er bestaat al onderzoek naar
overname van boerenbedrijven, namelijk van WUR. Mijn beeld is dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

66

nieuw onderzoek daar niet veel extra informatie aan toevoegt. Om die
reden ontraad ik de motie.
De motie-Van Gerven op stuk nr. 8 bevat een lastige vraag. De heer Van
Gerven verzoekt de regering om in gesprek te gaan met banken over de
vraag wat zij doen om schaalvergroting te versterken. Praten kan altijd,
maar in een vrije markt bepalen de financiers zelf wat ze financieren. Het
tweede verzoek is om in kaart te brengen in hoeverre het eigen beleid
bijdraagt aan schaalvergroting. Gevraagd wordt om te bekijken bij wie de
subsidies terechtkomen. Dat brengen we al in kaart. Ook wordt naar het
fiscale beleid gevraagd. Bij het vormgeven daarvan wordt ook al naar de
effecten gekeken. Van het derde punt heb ik niet helemaal scherp wat de
heer Van Gerven daarmee bedoelt. Ik neem aan dat hij bedoelt dat
vergunningen even duur zijn, of je die nu voor de productie van een kleine
hoeveelheid dieren aanvraagt of voor een grote hoeveelheid. Ik zit een
beetje met deze motie in mijn maag, omdat ik zoekende ben naar wat de
heer Van Gerven precies vraagt. Ik denk dat zijn vraag is of we het beleid
eens kunnen doorlichten om te zien in hoeverre het schaalvergroting
stimuleert. Als dat een behoefte is van deze Kamer, dan voeren wij dat uit.
Het eerste verzoek vind ik wat ingewikkelder, omdat ik niet echt de positie
heb om met banken in gesprek te gaan over de voorwaarden die zij aan
hun financiering verbinden. Ik geef de heer Van Gerven in overweging om
de motie uit elkaar te halen. Als beide aspecten in de motie blijven staan,
ontraad ik de motie.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 8 wordt ontraden, tenzij deze wordt gewijzigd.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil nog even scherp krijgen waar het probleem van de Staatssecretaris
zit bij de eerste overweging. Ik begrijp dat hij niet op de stoel van de
bankdirecteur kan gaan zitten, maar wij willen graag duidelijkheid over de
voorwaarden die banken hanteren bij het verlenen van subsidie. Vaak
wordt gezegd dat men wel geld kan krijgen, maar dat er bijvoorbeeld een
stal bij geplaatst moet worden omdat het anders niet rendabel is. Het gaat
mij erom deze voorwaarden in beeld te krijgen, zodat we daar wellicht op
kunnen acteren. Dat is de bedoeling van de eerste overweging.
De voorzitter:
De heer Dijkgraaf had ook een vraag. Die nemen we meteen mee.
De heer Dijkgraaf (SGP):
De Staatssecretaris zegt dat hij geen positie heeft, maar het verzoek is
gericht aan de regering. We hebben ook een Minister van Financiën die
regelmatig met de banken om tafel zit. In gesprek gaan, is staatsrechtelijk
gezien natuurlijk geen probleem.
Staatssecretaris Van Dam:
In gesprek gaan kan altijd, maar ik heb geen bevoegdheid om mij er
verder mee te bemoeien. Ik hoor hetzelfde als de heer Van Gerven. Ik hoor
ook van veel boeren dat ze alleen verder komen met hun bedrijf als ze
zouden uitbreiden. De heer Van Gerven vraagt of er vanuit de markt niet te
veel druk is op schaalvergroting. Voor mij is het tweede deel een stuk
gemakkelijker: in hoeverre draagt het beleid daaraan bij? De bedoeling is
dat het dat niet doet. Het beleid zou alle verschillende bedrijfsmodellen in
gelijke mate moeten ondersteunen, namelijk op maatschappelijke
waarden, zoals verduurzaming en het ondersteunen van innovatie. Met
het verzoek om met banken om tafel te gaan om te bespreken of zij niet te
veel inzetten op schaalvergroting, kan ik niet zoveel. Dat doen we met
winkeliers ook niet, hoewel je daar soms soortgelijke problematiek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

67

tegenkomt. Ik geef het de heer Van Gerven in overweging en dan zie ik
wel wat de Kamer ermee doet.
De heer Van Gerven (SP):
Even concluderend: als de eerste overweging, het eerste verzoek, er niet
zou staan, laat de Staatssecretaris het oordeel over aan de Kamer. Begrijp
ik de Staatssecretaris zo goed?
Staatssecretaris Van Dam:
Ja. Dan laat ik het oordeel over aan de Kamer.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Staatssecretaris Van Dam:
Dan kom ik op de motie van mevrouw Mulder op stuk nr. 9. De inzet is al
om de Europese Commissie een nadere duiding te laten geven van de
mogelijkheden die er zijn om afspraken te maken in de keten ten behoeve
van milieu en duurzaamheid. Ik weet niet of deze specifieke invulling
daarvan heel veel toevoegt. Het zou misschien een klein beetje kunnen
helpen. Ik laat het oordeel over deze motie aan de Kamer.
In de motie van mevrouw Mulder op stuk nr. 10 wordt eigenlijk hetzelfde
gevraagd als in de motie-Van Gerven op stuk nr. 6: nader onderzoek in
vervolg op dat uit 2009–2014. Ik laat het oordeel hierover aan de Kamer.
Dan merk ik wel of beide leden erin slagen om er een gezamenlijke
opdracht van te maken.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het hangt ook een beetje af van de datum van de stemmingen. Als die
donderdag zijn, hebben we de tijd om het goed in elkaar te schuiven.
De voorzitter:
De Griffie plenair wil de stemming morgen al agenderen in verband met
de enorme stemmingslijst van donderdag, maar als de Kamer het wil, kan
dat altijd.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Zullen we gewoon maar donderdag stemmen?
Staatssecretaris Van Dam:
Dat zal dan de vroege vrijdagochtend van 23 december worden.
De voorzitter:
Nee, dan wordt het bij aanvang van de middagvergadering op donderdag,
want er wordt in twee delen gestemd. Ik zal tegen de Griffie deemoedig
zeggen dat ik volstrekt overruled ben door de woordvoerders.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Gezien de lol die de Staatssecretaris heeft over de stemmingen op het late
tijdstip, kunnen we hem misschien verzoeken om bij die laatste stemmingen te zijn.
De voorzitter:
Dolletjes. Hij ziet ernaar uit.
Staatssecretaris Van Dam:
Ik ben blij dat het kabinet daar zo zo’n eigen systematiek voor heeft. Ik zou
u dringend willen verzoeken om niet op het allerlaatste moment nog een
VAO op mijn terrein aan te vragen, want dat is meestal bepalend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

68

Ik kom op de motie van mevrouw Mulder op stuk nr. 11. Over het eerste
deel heb ik aangegeven dat het niet nodig is om zo’n explicitering op te
nemen in het Nederlandse mededingingsrecht. Wat in het tweede deel
gevraagd wordt, het ondersteunen van producenten- en brancheorganisaties, doen we eigenlijk al. Er wordt bijvoorbeeld met de producentenorganisaties voor groenten en fruit samengewerkt om een nieuwe GMO op
te stellen. Op basis daarvan kan men ook subsidies aanvragen. Dat is dit
jaar nog te weinig gebeurd – de heer Geurts heeft daar vragen over
gesteld – en dat is zonde, want er liggen echt mooie mogelijkheden. De
producentenorganisatie voor de varkenshouderij ondersteun ik zeer actief
om ervoor te zorgen dat men het Actieplan Vitale Varkenshouderij kan
uitvoeren. Over het tweede deel zou ik zeggen dat we dat al doen, maar
het eerste deel is overbodig. Daarom ontraad ik de motie.
In haar motie op stuk nr. 12 verzoekt mevrouw Mulder de regering om te
komen met regelgeving gericht op oneerlijke handelspraktijken in de
agrarische sector en een onafhankelijke voedselscheidsrechter om daar
toezicht op te houden. Dit is een debat dat op Europees niveau gevoerd
wordt. De Europese Commissie gaat hiernaar kijken. Ik vind de motie nu
prematuur, omdat we niet weten wat de opstelling van de Europese
Commissie zal zijn. Ik geef de indienster dus in overweging om haar motie
aan te houden totdat het standpunt van de Europese Commissie helder is.
Als de motie nu in stemming komt, ontraad ik haar, omdat daarmee op
die discussie vooruitgelopen wordt.
In haar motie op stuk nr. 13 verzoekt mevrouw Mulder de regering om zich
in te zetten voor een gemeenschappelijk regelgevend kader voor oneerlijke handelspraktijken. Daarvoor geldt iets soortgelijks: ook hiervoor
wachten we op het oordeel van de Europese Commissie. In de geannoteerde agenda voor de laatste Landbouw- en Visserijraad heb ik al
aangegeven dat ik op dit moment niet zo veel zie in nieuwe Europese
regelgeving. Ik zou het meer zoeken in meer ruimte in de regelgeving. Ook
hiervoor zeg ik dus: ik wacht af wat de Europese Commissie hiermee gaat
doen. Dit is dus niet alleen een procedureel antwoord. Ik ben daar ook
inhoudelijk nog sceptisch over. Ik ontraad die motie dus.
De motie-Dik-Faber op stuk nr. 14 gaat over de ACM en een breder
toetsingskader. Eigenlijk hebben wij gezamenlijk, de Minister voorop,
gezocht naar de ruimte die er is binnen de bestaande mededingingsregels
om duurzaamheid in de beleidsregels van de ACM te verankeren. De
eerste poging daartoe strandde op het Europese mededingingskader. We
hebben dus een lichtere versie van die beleidsregels moeten maken dan
we in eerste instantie van plan waren. Daarom komt nu ook die wet over
de algemene gelding van duurzaamheidsinitiatieven. Wat mevrouw
Dik-Faber in deze motie vraagt gaat evident verder dan we kunnen. Ik
moet die motie dus ontraden.
De motie-Dik-Faber op stuk nr. 15 is ook weer een motie over onderzoek.
Daarvoor geldt dus hetzelfde als de twee eerdere moties. Ik laat het
oordeel aan de Kamer. Ik hoop dat de Kamer het bij elkaar kan brengen.
In de motie-Dik-Faber op stuk nr. 16 wordt de regering verzocht mededinging in relatie tot maatschappelijke baten zoals milieu en dierenwelzijn
onderdeel te maken van het nieuwe GLB. Ik denk dat dit een ondersteuning van beleid is, omdat dit soort zaken in het nieuwe GLB al meer
een plek moet krijgen. Daarbij gaat het ook om het koppelen van de
financiering vanuit het GLB aan dergelijke maatschappelijke doelen. Ook
mededinging, een goed werkende markt, is onderdeel van de gesprekken
over de toekomstige invulling van het GLB. Of die relatie daarin
een-op-een gelegd zal worden, moet blijken in hoe die discussies zich
ontrollen. Ik laat het oordeel aan de Kamer, maar ik denk niet dat het heel
veel wijzigt aan de huidige inzet in de discussie over het toekomstige GLB.
De motie-Ouwehand op stuk nr. 17 moet ik ontraden. In de motie wordt
gevraagd om zo veel mogelijk zelfvoorzienend te zijn in de voedselproductie. «Zo veel mogelijk» is mooi en ook zeker de inzet van het beleid om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

69

de mate waarin Nederland c.q. Europa zelf kan voorzien in zijn eigen
voedsel verder te versterken. Hier zit echter toch een beetje onder dat we
er eigenlijk al op korte termijn voor moeten zorgen dat we helemaal
onafhankelijk zijn. Dat is gewoon geen realistisch perspectief. We hebben
het daar onlangs even over gehad in deze Kamer. Op dit moment is de
verwevenheid van de voedselstromen dusdanig dat de voedselproductie
zoals die in Nederland c.q. ons deel van Europa plaatsvindt gewoon niet
los kan bestaan van de internationale context. Mevrouw Ouwehand doelt
ongetwijfeld op veevoer. Daarvoor wordt heel veel soja geïmporteerd. De
hele veehouderij in Nederland is op korte termijn niet los te zien van de
productie van bijvoorbeeld soja aan de andere kant van de wereld.
Kunstmest wordt over het algemeen gemaakt uit fossiele grondstoffen die
van buiten Europa komen. Ik ben voor het versterken van zelfvoorzienendheid, maar het is op korte termijn geen realistische ambitie om
volledig zelfvoorzienend te worden. Ik heb hier eerder al gezegd dat ik,
omdat ik dat kwetsbaar vind, gevraagd heb om een strategische analyse
van waar die kwetsbaarheden, met name de internationale kwetsbaarheden, in ons voedselsystemen zitten. Zoals de heer Geurts terecht zei, is
dat een geopolitiek vraagstuk.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ken de positie van de Staatssecretaris wel, maar in de motie wordt
gevraagd om met voorstellen te komen om zo veel mogelijk zelfvoorzienend te worden. Er is dus ruimte om te schetsen wat er op korte
termijn mogelijk zou zijn, wat meer tijd gaat kosten, wat misschien
helemaal niet gaat lukken en in hoeverre Nederland dan zelfvoorzienend
kan zijn. De motie laat dus eigenlijk alles open wat betreft tempo,
haalbaarheid en weging. Dit gaat niet alleen maar over soja, maar
bijvoorbeeld ook over palmolie, waar grote problemen mee zijn.
Staatssecretaris Van Dam:
De Kamer krijgt de door mij gevraagde analyse van de kwetsbaarheden
van ons voedselsysteem. Dat lijkt mij het moment om daarover met elkaar
door te praten. Het is overigens de bedoeling dat dit soort kwetsbaarheden daar ook in wordt omschreven. Het gaat daarbij echt om de vraag
hoe kwetsbaar we geopolitiek zijn, want bepaalde stromen in onze
voedselketen zijn politiek-strategisch kwetsbaarder dan andere doordat
we voor die stromen afhankelijk zijn geworden van gebieden die over het
algemeen wat minder stabiel zijn en waarmee de betrekkingen minder
stabiel zijn dan met andere gebieden op de wereld. Dat wordt allemaal in
kaart gebracht en naar aanleiding daarvan kunnen we dit gesprek verder
met elkaar voeren, omdat we dan een realistisch beeld hebben van wat er
mogelijk is en van wat er moeilijk ligt. Ik zou mevrouw Ouwehand daarom
in overweging willen geven om deze motie tot dan aan te houden. Op dit
moment moet ik haar ontraden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Daar denk ik nog even over na. Ik ben blij met de tweede reactie van de
Staatssecretaris, want ik zou het jammer vinden dat partijen tegen de
motie stemmen omdat ze de lijn van de Staatssecretaris volgen en denken
dat in de motie wordt gevraagd om een importverbod op soja volgend
jaar. Ik zou het prachtig vinden, maar dat is niet waar in de motie om
wordt gevraagd!
Staatssecretaris Van Dam:
De motie van mevrouw Ouwehand op stuk nr. 18 gaat over een
voedings-app. Ik begrijp de gedachte achter de motie en die is eigenlijk
ook in lijn met ons beleid, want ook wij willen de transparantie vergroten.
Doelen daarbij zijn het geven van meer inzicht in duurzaamheid en de
herkomst. Ik zei daarstraks niet voor niets dat we de boer achter het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

70

product in de supermarkt een gezicht willen geven. Andere doelen zijn het
inzichtelijk maken van de impact op milieu en klimaat en van de wijze
waarop dieren worden gehouden. Het vergroten van de transparantie is
bedoeld om dat soort dingen beter inzichtelijk te maken. Het gaat ons
daarbij verder ook om de eerlijkheid van internationale voedselketens.
De voedings-app maakt wel gebruik van die informatie, maar als initiatief
van de Minister van VWS is die toch vooral bedoeld om snel en eenvoudig inzicht te krijgen in de samenstelling van producten en de gezondheidsrisico’s van die producten. Daar is dit soort informatie nou weer net
niet op zijn plek. Omdat mevrouw Ouwehand specifiek vraagt om het
daarin op te nemen moet ik de motie ontraden, terwijl het eigenlijk precies
is wat ik beoog met het versterken van de transparantie. Recent, volgens
mij vlak voor de begrotingsbehandeling, heeft de Kamer een brief van mij
gekregen waarin mevrouw Ouwehand kan lezen dat het bedrijfsleven hier
ook aan meewerkt. Het bedrijfsleven ziet hierin zelfs een kans om
internationaal weer voorop te gaan lopen, zoals het dat ooit ook deed met
de GS1-database, de database waarin alle barcodes staan. Men ziet een
kans om hier de internationale koploperspositie in te nemen door de
leiding te nemen bij de transparantie. We willen die kant dus op, alleen
niet in het kader van de voedingswet.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat begrijp ik niet. De Minister van Volksgezondheid was inderdaad heel
enthousiast over de mogelijkheden van die app. Begrijp ik nu goed dat het
kabinet eigenlijk wil dat mensen twee barcodes op een en hetzelfde
product moeten gaan scannen? Waarom niet één app met een aantal
icoontjes waaruit duidelijk wordt wat de ingrediënten zijn en waarin je
door kunt klikken naar informatie over dierenwelzijn of voedselkilometers?
Veel eenvoudiger kan het toch zeker niet? We gaan mensen toch niet
vragen om twee apps te openen?
Staatssecretaris Van Dam:
Als u bij de Albert Heijn of binnenkort bij de Jumbo naar binnen loopt,
moet u maar eens doorlopen naar het schap met varkensvlees, een schap
waar u volgens mij anders nooit komt. Daar kunt u nu al de herkomst van
het vlees scannen. U krijgt daar dus al meer informatie over hoe het vlees
is geproduceerd en waar het vandaan komt. Dat is een pilot die gebaseerd
is op dit hele transparantietraject. Het komt voort uit onderzoek dat ik met
het bedrijfsleven heb afgesproken over de vraag hoe we de transparantie
kunnen versterken. Toen de Minister van VWS dat onder ogen kreeg, zei
zij: dat is mooi, want dan kan ik zo ook iets voor de volksgezondheid
ontwikkelen. Dat is een app geworden met een heel ander doel. We
hebben er straks dus al twee, maar misschien kun je op basis van al deze
informatie wel 20 of 50 verschillende apps ontwikkelen met allemaal
interessante informatie voor consumenten.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De Kamer heeft een punt gemaakt over het woud aan keurmerken. Straks
zitten we hier te discussiëren over de hoeveelheid apps.
Staatssecretaris Van Dam:
Er kunnen ook allerlei mooie private initiatieven ontwikkeld worden voor
meer transparantie. Die zijn er nu ook al, ook voor het geven van inzicht in
duurzaamheid en herkomst, bijvoorbeeld Questionmark.
De voorzitter:
Gaat u snel verder.
Staatssecretaris Van Dam:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

71

De motie-Koşer Kaya op stuk nr. 19 gaat over het omvormen van de ACM.
Ik weet niet of dit helemaal het geschikte debat is om over de toezichthouder ACM te discussiëren. Het gaat hier volgens mij over het ontstaan
van geschillen in de voedselketen over eerlijke dan wel oneerlijke
handelspraktijken. Daarvoor hebben we juist die pilots opgezet met het
bedrijfsleven, ook in deze sector. In het kader daarvan beraadt de
stuurgroep agrofood zich op een procedure voor geschilbeslechting, om
die dus zelf te organiseren. Ik hoop dat dit beraad iets gaat opleveren. Ik
wil de aanpak van de problemen vooral langs die route laten lopen. Het
tweede traject dat we hebben, is het Europese traject, wat mogelijk ook
gaat leiden tot nieuwe stappen. Ik wil daarop wachten. Ik ontraad dus deze
motie.
Ik beschouw de motie-Koşer Kaya/Dijkgraaf op stuk nr. 20 over de
regionale afzet van producten als ondersteuning van beleid. We doen al
veel om dat soort dingen te stimuleren, soms in concrete projecten, zoals
green deals en dat soort dingen. Ik laat het oordeel aan de Kamer.
De motie-Koşer Kaya op stuk nr. 21 gaat over het stoplichtensysteem.
Over de kleurcodering hebben we al een paar keer met elkaar gediscussieerd. Het kabinet wil de verantwoordelijkheid niet op zich nemen om
een dergelijk systeem in het leven te roepen. We houden het bij de
bestaande keurmerken en de ordening die we via onafhankelijk onderzoek
daarin proberen aan te brengen. Het is ook een discussie die de Kamer al
eerder met de Minister van VWS heeft gevoerd, die daarvoor hoofdverantwoordelijk is. Ik ontraad de motie.
Tot slot de motie van de heer Dijkgraaf en mevrouw Mulder op stuk nr. 22
over het verder aanscherpen van een verbod op misbruik van inkoopmacht via een verbod op misbruik van economische afhankelijkheid en
toezicht via een voedselkamer. Dat is ook weer een aparte toezichthouder.
Daarover hebben we gediscussieerd. Dat is niet de lijn van het kabinet,
dus ik ontraad de motie.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Het is een voedselkamer bij de Autoriteit Consument & Markt. Het is dus
geen aparte organisatie, maar een gespecialiseerd onderdeel ervan. Hoe
dat organisatorisch vormgegeven wordt, staat me vrij.
Staatssecretaris Van Dam:
Dan vraag ik mij wel af of deze motie effectieve instrumenten toevoegt
aan het huidige instrumentarium. Het misbruiken van een aanmerkelijke
marktmachtspositie is natuurlijk al niet toegestaan. De ACM kan daar al
tegen optreden, ongeacht in welke keten dat plaatsvindt. Als de motie ziet
op een verruiming of een aanpassing van het mededingingsrecht nu, heb
ik eerder gezegd dat ik eerst wil zien hoe de discussie zich in Europa
verder ontrolt en wat er mogelijk is binnen de bestaande mededingingsregels. Ik zie niet meteen een noodzaak om het mededingingsrecht als
zodanig daarop aan te passen.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Het gaat mij inderdaad om het woord «aanscherpen». Dat is cruciaal in de
motie. Hoe dat precies vormgegeven wordt, laat ik aan de Staatssecretaris. Het woord «aanscherpen» is in ieder geval de essentie.
Staatssecretaris Van Dam:
Ik blijf bij ontraden, omdat ik eerst wil zien hoe de discussie binnen
Europa verder verloopt.
De voorzitter:
Daarmee zijn we aan het eind gekomen van de tweede termijn. Ik dank
eenieder die hier hard aan gewerkt heeft. Ik dank de leden, uiteraard de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

72

Staatssecretaris en ambtenaren en de initiatiefnemer met zijn initiatiefnota.
Er is nog een toezegging gedaan. De Staatssecretaris van Economische
Zaken zal in de geannoteerde agenda van de eerstvolgende Landbouw- en
Visserijraad reageren op het verslag van de rapporteur Delahaye over de
instrumenten van het GLB ter vermindering van de prijsschommelingen
op de landbouwmarkten.
Over de ingediende moties stemmen we donderdag 22 december 2016 op
een nader te bepalen moment.
Sluiting 16.47 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 004, nr. 28

73