Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 757

Stedenbeleid vanaf 2010

Nr. 6

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juli 2009
De Raad voor het openbaar bestuur (ROB) en de Raad voor de financiële
verhoudingen (RFV) hebben op 31 maart 2008 een advies aan mij uitgebracht over bevolkingsdaling getiteld «Bevolkingsdaling, Gevolgen voor
bestuur en financiën»1. Bijgevoegd zend ik u, mede namens de minister
van Wonen, Werken en Integratie, het kabinetsstandpunt hierop.
Ik merk nog op dat in het kabinetsstandpunt een «Interbestuurlijk actieplan bevolkingsdaling biedt nieuwe kansen» wordt toegezegd, dat eind
2009 naar de Tweede Kamer zal worden toegestuurd. Dit actieplan zal het
kabinet samen met VNG en IPO opstellen.
De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A. Th.B. Bijleveld-Schouten

1

Dit advies is door de ROB/RFV aan de
Tweede Kamer
aangeboden.

KST133454
0809tkkst31757-6
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

1

KABINETSSTANDPUNT ROB/RFV-ADVIES BEVOLKINGSDALING
Inleiding

Een onderwerp met lange adem op de politieke agenda
Het voorliggende advies van de ROB en de RFV over bevolkingsdaling is
naar de mening van het kabinet buitengewoon waardevol. Immers, het
betreft hier een actueel onderwerp dat inmiddels hoger op de politieke
agenda staat.1 Aan de andere kant betreft het een beleidsthema waarover
nog de nodige kennisvragen onbeantwoord zijn. Dit betekent dat de relevante analyses nog niet geheel zijn uitgekristalliseerd en dat het rijksbeleid nog volop in discussie is. Er is kortom alle reden om ten aanzien
van dit thema op het snijvlak van wetenschap en beleidsontwikkeling de
nodige reflectie te plegen. Dit advies van de beide raden biedt daarvoor
alle gelegenheid.
Factsheet bevolkingsdaling in Nederland
•

Tussen nu en 2035 groeit de bevolking van Nederland als geheel nog enigszins. Er zijn
echter nu al gemeenten en enkele regio’s (Parkstad Limburg, Noordoost-Groningen,
Zeeuws-Vlaanderen) die te maken hebben met bevolkingsdaling: de demografische
voorlopers.

•

Na 2035 neemt de bevolkingsomvang van Nederland als geheel (beperkt) af om zich
vervolgens vanaf 2050 weer te stabiliseren.

•

In ruim 60% van de gemeenten (verdeeld over nagenoeg alle cohorten van gemeentegroottes) zal tot 2025 het aantal inwoners dalen. De voorspelde krimp is in de meeste
gemeenten procentueel gezien nog van beperkte omvang (tot 10%). Substantiële krimp
(> 10%) doet zich voor in ruim 10% van de gemeenten. Het betreft daarbij vrijwel
uitsluitend gemeenten met minder dan 50 000 inwoners.

•
•

De 100 000+ gemeenten blijven, op één uitzondering na, doorgroeien.
Voor het ruimtelijk en wonenbeleid en ook de budgettaire consequenties is de ontwikkeling van het aantal huishoudens van grotere invloed dan de bevolkingsdaling. In 9%
van de gemeenten neemt ook het aantal huishoudens tussen 2006 en 2025 af. Het
aantal gemeenten dat wordt geconfronteerd met een substantieel dalend aantal huishoudens (meer dan 10% voor de periode 2005–2025) is echter gering (3%). Met uitzondering van Kerkrade betreft het hier kleinere gemeenten (minder dan 15 000 huishoudens).

•

Naast de afname van het aantal inwoners en huishoudens manifesteert zich – overigens met de nodige variatie tussen de gemeenten – zich ook nog een verandering van
de bevolkingssamenstelling naar etnisch-culturele achtergrond («verkleuring»). Ook
migratie vanuit omliggende landen en van buiten de EU draagt bij aan de verandering
van de bevolkingssamenstelling. Migratie kan bevolkingsdaling niet voorkomen, maar
wel een bijdrage leveren aan het oplossen van specifieke knelpunten op de arbeidsmarkt. Dit betreft echter een verandering van andere aard en blijft in dit kabinetsstandpunt buiten beschouwing.

•

Tot 2025 neemt aantal 65+-ers toe van 2,4 naar 3,6 miljoen, terwijl de totale beroepsbe-

1

Het rapport «Structurele Bevolkingsdaling:
een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers» (auteurs: Wim Derks, Peter Hovens
en Leo Klinkers, in opdracht van de secretarissen van de VROM-raad en de VenW-raad,
februari 2006) heeft ertoe geleid dat het ministerie van BZK een kenniskamer heeft georganiseerd over het onderwerp bevolkingsdaling.
In dat kader zijn vervolgens de ROB en de RFV
gevraagd een advies terzake uit te brengen.
Voor de ontwikkeling van het denken over
bevolkingsdaling is voorts het RPB-rapport,
«Krimp en Ruimte; bevolkingsafname, ruimtelijke gevolgen en beleid», van belang geweest.
Naar aanleiding van het verschijnen van dit
rapport hebben RPB en VROM in 2006 een
conferentie over bevolkingskrimp georganiseerd.

volking afneemt en het aantal kinderen (0–20 jr) ook afneemt (vergrijzing en ontgroening). Bijna alle gemeenten krijgen hiermee te maken. Dat geldt ook voor ontgroening.
Gemeenten met een meervoudige demografische ontwikkeling (vergrijzing, ontgroening, krimp aantal huishoudens, migratie) zijn doorgaans kleiner dan 15 000 huishoudens. Voorzover vergrijzing en ontgroening een belangrijk onderdeel vormen van de
beleidsmatige aanpak van de gevolgen van bevolkingsdaling zullen deze verschijnselen
worden betrokken in het vervolg op dit dit kabinetsstandpunt
•

Daarnaast speelt de nieuwe suburbanisatie een rol: een sterke trek van met name
hoger-opgeleiden naar de stad. Het omliggend gebied, met name plattelandsgebieden
in de economische luwte, verliest hoger opgeleide inwoners aan de stad. Deze ontwikkeling zet het voorzieningenniveau in deze krimpgebieden nog verder onder druk en
maakt bevolkingsdaling een fenomeen dat op regionaal niveau dient te worden
bekeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

2

Reflectie alleen is echter niet genoeg, zeker voor de gemeenten die te
maken krijgen met substantiële krimp. Ook al omdat bevolkingsdaling ook
tal van kansen biedt, is het zaak dat met name decentrale overheden tijdig
beginnen met de ontwikkeling van gericht beleid. Het kabinet komt
daarom, samen met VNG en IPO, eind 2009 met een «Interbestuurlijk
actieplan bevolkingsdaling biedt nieuwe kansen». De staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de minister voor
Wonen, Wijken en Integratie (WWI) coördineren de totstandkoming van
dit Interbestuurlijk actieplan over bevolkingsdaling. Dit actieplan richt zich
uiteraard primair op die gemeenten en regio’s waar de substantiële
bevolkingsafname bij ongewijzigd beleid tot onvermijdbare problemen
leidt danwel gemeenten waar substantiële krimp afgaande op de
CBS-prognoses de komende jaren manifest wordt. Tegelijkertijd worden
de consequenties van een en ander voor het Rijk, de provincies en de
(andere) gemeenten ook in ogenschouw genomen. Het is nadrukkelijk de
ambitie van het kabinet om nog in deze kabinetsperiode – in goede
samenwerking met de daarvoor in aanmerking komende bestuurlijke en
maatschappelijke partners de beleidsdialoog te entameren ten aanzien
van beleid op alle domeinen die te maken krijgen met bevolkingsdaling.
Bevolkingsdaling is vooralsnog voor een beperkt aantal regio’s ook
urgent. Weliswaar manifesteren dit soort demografische ontwikkelingen
zich per definitie langs lijnen van geleidelijkheid, in bepaalde regio’s zijn
de gevolgen ervan nu al duidelijk zichtbaar. Daar is het van groot belang
om de bakens tijdig te verzetten. Substantiële krimp (met name waar het
gaat om het aantal huishoudens) heeft namelijk consequenties voor tal
van beleidsterreinen, variërend van woningmarkt (zowel in kwantitatieve
als kwalitatieve zin), onderwijs, zorg, arbeidsmarkt, tot behoud van leefbaarheid en instandhouding van het voorzieningenniveau.1 Vooropgesteld
zij dat bevolkingsdaling (en de afname van het aantal huishoudens) niet
uitsluitend als een complex probleem moet worden gepercipieerd, maar
ook en vooral als een fenomeen dat tal van nieuwe kansen biedt, niet
alleen op het vlak van leefomgeving en ecologie, maar ook op het gebied
van bestuur en financiën.
Een aspect dat bijzondere aandacht verdient, is van psychologische aard.
Politici en ambtenaren op alle bestuurlijke niveaus blijken, net als de
samenleving als geheel, sterk te zijn gericht op groei. Dit groeidenken
staat op gespannen voet met de onafwendbare daling van de Nederlandse bevolking, nu al in bepaalde regio’s, straks in steeds meer delen
van het land, uiteindelijk in het land als geheel. De dominantie van het
groeidenken vormt een belemmering voor het vermogen om op een
goede en positieve manier met bevolkingskrimp om te gaan. Het kabinet
wil met dit kabinetsstandpunt nadrukkelijk inzetten op die meer positieve
benadering. Bevolkingsdaling biedt bijvoorbeeld ook kansen voor ruimteintensieve productieprocessen die met name in de Randstad tegen hun
grenzen aanlopen, zoals glastuinbouw, op instandhouding van de
(schaarse) open ruimte en van de vaak wankele ecologische evenwichten,
en voor een beter leefmilieu voor de huidige en toekomstige inwoners
van Nederland.

1

Zie voor deze problematiek ook het rapport
«Naar een toekomst die werkt» van de
commissie-Bakker.

Zowel het ontkennen van dalingen (van bevolkingsaantallen) als het op
alle terreinen inzetten op krimp doet geen recht aan de complexiteit van
de uitdaging. Per regio kunnen zich combinaties voordoen van gemeenten
die in bevolkingsaantal stijgen (bijvoorbeeld door migratie van het platteland naar de stad) en gemeenten die in bevolkingsaantal dalen (bijvoorbeeld door migratie en/of negatieve bevolkingsaanwas). Bevolkingsdaling
betekent ook niet dat dan per definitie overal op alle terreinen krimp als
uitgangspunt voor de beleidsvorming moet worden gehanteerd. Combinaties van groei- en krimpdoelstellingen op verschillende beleidsterreinen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

3

kunnen verstandig zijn, mits men maar van realistische vooronderstellingen uitgaat en niet streeft naar een groei ten koste van naburige
gemeenten.

Verdere visievorming nodig
In dit kabinetsstandpunt wordt een aantal keren gerefereerd aan nader
onderzoek, reflectie en afstemming binnen het kabinet. Ik bericht de
Kamer hierover in de tweede helft van 2009. In die zin bestaat het
kabinetsstandpunt over het voorliggende advies uit twee delen: een deel
dat nu wordt uitgebracht en waarin met name wordt gereageerd op de
concrete aanbevelingen van de ROB en de RFV, en een deel dat later dit
jaar wordt uitgebracht, waarin zal worden gerapporteerd over de richting
waarin verdere beleidsontwikkeling en visievorming (in onderling
verband) zal plaatsvinden. Dit tweede deel moet worden beschouwd als
het inhoudelijke deel van het eerder genoemde «Interbestuurlijk actieplan
bevolkingsdaling biedt nieuwe kansen».
De staatssecretaris van BZK, de minister voor WWI en de ministers van
VROM en LNV hebben op 17 juni 2009, samen met anderen, zoals de
VNG, het IPO, Aedes en uiteraard decentrale overheden, een bestuurdersconferentie gehouden, waarin de focus voor verdere visievorming ten
aanzien van de gewenste beleidsontwikkeling op de wat langere termijn
werd bepaald.
Van belang is dat Rijk, provincies en gemeenten een visie ontwikkelen op
en meer inzicht krijgen in onder meer:

1

Ter illustratie: in bepaalde oude forenzengemeenten is mede als gevolg van planologische beperkingen sprake van krimp. De
samenstelling van de bevolking blijft echter
redelijk evenwichtig. Dat is anders in gemeenten in de periferie van het land waar niet
alleen verregaande vergrijzing en ontgroening
optreedt, maar bovendien hoger opgeleide
jongeren bovenproportioneel vertrekken.

a. waar bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) zich
precies zullen voordoen en in welke mate, en de mate waarin er zich
tussen gemeenten kwalitatieve verschillen ten aanzien van bevolkingsdaling voordoen (bijvoorbeeld met betrekking tot de uiteindelijke
bevolkingssamenstelling);1
b. de gevolgen van het afstand nemen van het eenzijdig groeidenken;
c. de gevolgen van sub a voor de bestuurscultuur;
d. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor het publieke voorzieningenniveau in krimpgemeenten in
relatief dunbevolkte gebieden;
e. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) in herstructureringsgebieden;
f. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor ruimtelijke ontwikkeling;
g. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor het onderwijs (met name primair en voortgezet onderwijs);
h. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor de ontwikkeling van de beroepsbevolking;
i. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor de woningmarkt;
j. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor ecologie, leefmilieu, e.d.;
k. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor de gemeentelijke bestuurskracht;
l. de gevolgen van bevolkingsdaling (en afname van het aantal huishoudens) voor de financiële verhouding op de langere termijn.
Lopend beleid
De in het voorgaande uiteengezette behoefte aan verdere visievorming
betekent overigens niet dat er al niet nu al concreet beleid wordt ontwikkeld ten aanzien van het onderwerp bevolkingsdaling. Vooral waar het de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

4

ruimtelijke en wonenaspecten van bevolkingskrimp betreft, vinden nu al
de nodige activiteiten plaats:
– Een interdepartementaal «topteam» is doende Heerlen te adviseren
over bevolkingsafname (en afname van het aantal huishoudens)
binnen de regio. Het team, onder regie van WWI en BZK, gaat samen
met de betrokken departementen op zoek naar een oplossing voor de
door de gemeente Heerlen geformuleerde concrete vragen en
problemen. In een tweede fase van dit onderzoek wordt daarbij ingegaan op vragen vanuit de provincies Zeeland en Groningen;
– De minister van VROM heeft de «Verkenning Rijksagenda Krimp en
Ruimte» en de studie «Ruimte maken voor Krimp» in juni 2009 naar de
Tweede Kamer gestuurd. In de begeleidende brief heeft zij aangekondigd dat een verdere uitwerking van dit thema binnen het kader van
het Interbestuurlijk actieplan over bevolkingsdaling en de lange-termijnagenda’s voor zuid-, oost- en noord-Nederland zal plaatsvinden.
Over het algemeen is de beleidsontwikkeling op de diverse bestuurlijke
niveaus nog volop in ontwikkeling. Doorgaans bevindt men zich nog aan
het begin van een lange weg van beleidsontwikkeling. In haar reactie op
een concept-versie van dit kabinetsstandpunt merkt de VNG zelfs op dat in
dat opzicht het ROB/RFV-advies wellicht zelfs te vroeg is gekomen.
Het kabinet wil het thema bevolkingsdaling als facet inbrengen bij alle
daarvoor in aanmerking komende onderwerpen van overheidszorg. Aan
de verwezenlijking van dat streven wordt volop gewerkt. In dat verband
dient te worden gewezen op onder andere de nieuwe ronde verstedelijkingsafspraken en het beleid inzake plattelandsontwikkeling (LNV). Voor
het ministerie van BZK wordt er thans vooral (maar niet uitsluitend) een
verband gezien met de invalshoek gemeentelijke bestuurskracht, leefbaarheid en voorzieningenniveau en financiën. Onderzoek in het kader van de
Periodieke onderhoudsrapportage (POR)1 over het gemeentefonds heeft
geleerd dat krimpgemeenten op onderdelen een enigszins afwijkend
inkomsten- en uitgavenpatroon vertonen. De voorlopige conclusie is dat
het gemeentefonds een redelijke vergoeding geeft en dat de conclusie van
de ROB en de RFV – er is geen aanpassing van het gemeentefonds nodig –
stand houdt. Het belang van het onderwerp rechtvaardigt echter verder
onderzoek. Daarbij zal ook de motie-Ortega-Martijn en Depla2 over voorzieningen worden betrokken.

1

De POR verschijnt jaarlijks als bijlage bij de
gemeentefondsbegroting.
2
Deze motie vraagt de regering om een
onderzoek naar de vraag hoe bekostigingsstelsels voor voorzieningen van gemeenten
die te maken hebben met grootschalige
nieuwbouw, zodanig kunnen worden aangepast dat voorzieningen tijdig beschikbaar
komen. Kamerstukken II, 2007–2008, 31 200
XVIII, nr. 31.
3
Kamerstukken II, 2008–2009, 31 289, nr. 46.
4
Brief van staatssecretaris Van Bijsterveldt
aan de gedeputeerde van Onderwijs van de
provincie Limburg, d.d. 9 december 2008.

Ten aanzien van het onderwijs geldt dat op zich in de bekostigingsvoorwaarden (instandhoudings- en opheffingsnormen) van het primair onderwijs rekening wordt gehouden met demografische krimp. In de bekostiging van het voortgezet onderwijs is al een hardheidsclausule van kracht,
waarop schoolbesturen die als gevolg van demografische krimp financieel
in de knel komen, afhankelijk van het oordeel van de minister van OCW,
een beroep kunnen doen. Staatssecretaris Van Bijsterveldt heeft uw
Kamer daarover op 4 december 2008 geïnformeerd.3 Daarnaast heeft
staatssecretaris Van Bijsterveldt de provincie Limburg gevraagd om de
mogelijke gevolgen van bevolkingsdaling voor de wet- en regelgeving in
kaart te brengen.4
Het nu voorliggende advies van de ROB/RFV richt zich primair op de
beleidsvoering op decentraal niveau en de daarmee samenhangende
interbestuurlijke arrangementen. Dat wil zeggen dat waar dit kabinetsstandpunt ingaat op de afzonderlijke aanbevelingen, eveneens deze
toespitsing geldt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

5

Bestuurlijke arrangementen
Aanbeveling 1

«Groeidenken staat de aanpak van het vraagstuk van bevolkingsdaling in
de weg.»
Deze aanbeveling kan van harte worden onderschreven als het gaat om
eenzijdig groeidenken. Groeidenken moet worden beschouwd als een
psychologische categorie die van grote invloed is op het denken en
handelen van niet alleen bestuurders en ambtenaren, maar ook van grote
groepen burgers alsmede bedrijven en instellingen. Gesteld kan worden
dat het groeidenken een uitgangspunt is binnen onze naoorlogse cultuur.
Het is daarmee begrijpelijk dat acceptatie van de mogelijkheid van
bevolkingsdaling en – in het verlengde daarvan – de verwerking daarvan
in samenhangend en effectief beleid niet eenvoudig is. Er is een omslag in
denken nodig van groei naar krimp als mogelijke realiteit. Dit vraagt om
meer selectiviteit in investeringen. Hiervoor heb ik al gewezen op mogelijke combinaties van dalingen groeidoelstellingen op verschillende
beleidsterreinen, die vaak per regio – in nauwe samenwerking tussen de
betrokken overheden – moeten worden bepaald.
Vanuit het besef dat dit soort cultuurverandering nauwelijks vatbaar is
voor top-down-ingrepen, is het kabinet terughoudend bij het beantwoorden van de vraag welke instrumenten kunnen worden ingezet om de
noodzakelijke omslag te bewerkstelligen. Deze barrières zijn natuurlijk
evenzeer aanwezig bij bestuurders en ambtenaren op rijksniveau als bij
hun collega’s op de decentrale niveaus. Toch zijn er op dit vlak mogelijkheden. Daarbij moet in de eerste plaats worden gedacht aan instrumenten
die het bewustzijn bij betrokkenen vergroten. Daarnaast kunnen overheden ook van elkaar leren. Best practises dienen actief te worden gecommuniceerd. Het gaat echter niet alleen om barrières op bestuurlijk en
ambtelijk niveau. Ook bewustwording bij de burgers van de consequenties van bevolkingsdaling en van de keuzes die gemaakt moeten worden
om de leefbaarheid van een krimpende regio in stand te houden, is essentieel. Hier ligt een belangrijke en evenzo vanzelfsprekende taak van alle
betrokken overheden om hierover het debat met de burgers en de maatschappelijke partners te organiseren.
Aanbeveling 2

«Acceptatie van en erkenning dat de bevolking daalt zijn cruciaal.
Ontkenning van en verzet tegen dit feit maakt de problemen groter.»
Ook deze aanbeveling heeft de steun van het kabinet. Deels gaat het hier
om de genoemde omslag in denken die nodig is om afscheid te nemen
van het in bestuurlijk Nederland zo dominante groeidenken.
Daarnaast is het gewenst dat er in de pro-actieve sfeer meer gebeurt.
Overheden dienen in hun beleidsontwikkeling eerder en beter te anticiperen op een mogelijke bevolkingsdaling. Dit voorkomt dat te zijner tijd
een harde landing de enige beleidsoptie is. Voor de provincies betekent
dit dat er meer zicht nodig is op de verschillen in regionale bevolkingsontwikkeling. Voor zover er wat dit betreft sprake is van een tekort aan
kennis, kan de rijksoverheid een faciliterende rol spelen. De totstandkoming van een Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling op 25 februari 2009 is
daarbij van belang. In het «Interbestuurlijk actieplan bevolkingsdaling
biedt nieuwe kansen» zullen een nadere uitwerking en de eerste resultaten van dit Netwerk worden gegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

6

Aanbeveling 3

«Een omslag in denken is noodzakelijk. Een perspectief richting de
toekomst is onmisbaar.»
Deze aanbeveling wordt gezien in het verlengde van de vorige twee.
Bevolkingsdaling moet niet uitsluitend als een probleem worden
beschouwd, maar ook en vooral als een uitdaging die nieuwe kansen
biedt. Hiermee komt niet alleen het in deze aanbeveling bedoelde
«perspectief richting toekomst» in beeld, maar wordt tevens een belangrijke voorwaarde gecreëerd om het nu nog dominante groeidenken te
doorbreken. Nieuwe kansen zijn bijvoorbeeld de positieve effecten op de
leefbaarheid (een lagere bevolkingsdichtheid kan hier aan bijdragen),
minder druk op natuur en groen en dalende woningprijzen, zowel koop als
huur (vooral positief voor starters op de woningmarkt).
Op het beleidsterrein van de minister van VROM en de minister voor WWI
zijn op dit vlak inmiddels de nodige acties voltooid, in uitvoering of in
voorbereiding:
• De minister voor WWI is in gesprek met provincies en regio’s over een
nieuwe ronde verstedelijkingsafspraken. Bevolkingsdaling vormt in de
desbetreffende regio’s onderdeel van de gesprekken;
• De Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting (SEV) is in opdracht
van de gemeente Winschoten en de provincie Groningen bezig met
een voorstudie, een expertmeeting en een regioconferentie over
vraaguitval bij goedkope, minder aantrekkelijke koopwoningen;
• De minister van VROM heeft de «Verkenning Rijksagenda Krimp en
Ruimte» en de studie «Ruimte maken voor Krimp» in juni 2009 naar de
Tweede Kamer gestuurd. In de begeleidende brief heeft zij aangekondigd dat een verdere uitwerking van dit thema binnen het kader van
het Interbestuurlijk actieplan over bevolkingsdaling en de langetermijnagenda’s voor zuid-, oost- en noord-Nederland zal plaatsvinden.
Aanbeveling 4

«Gemeenten zijn allereerst zelf verantwoordelijk voor het oppakken van
de vraagstukken waar bevolkingsdaling hen voor stelt.»

1

De VNG stelt in haar reactie op het kabinetsstandpunt dat het lokale perspectief van de
krimpproblematiek centraal behoort te staan.

Deze aanbeveling wordt door het kabinet onderschreven. Waar het de
eigen gemeente betreft is het desbetreffende gemeentebestuur uiteraard
primair verantwoordelijk. Gemeenten zullen vooral zelf tot het inzicht
moeten komen dat bij de eigen beleidsontwikkeling terdege rekening
moet worden gehouden met demografische ontwikkelingen.1 Hierbij dient
een lange-termijnhorizon te worden gehanteerd. Het Kabinet onderschrijft
de indeling van de VNG van een zestal hoofdvraagstukken waarvoor
gemeenten staan bij vroegtijdig anticiperen op bevolkingsdaling:
1. Samen met haar bevolking de bevolkingsdaling en bijkomende trends
en vraagstukken als een feit te accepteren;
2. Gezamenlijk de maatschappelijke opgave in beeld brengen voor een
langere termijn. Zowel op het niveau van kernen, wijken of buurten, als
op lokaal en regionaal niveau.
3. Een strategische toekomstvisie ontwikkelen die alle beleidsterreinen
omvat.
4. De visie doorvertalen in de benodigde beleidswijzingen en nieuwe
plannen voor de langere termijn;
5. Voor de uitvoering van dit beleid coalities aangaan met maatschappelijke partners, gemeenten in de regio en andere overheidsinstanties;
6. De solidariteit in en tussen regio’s gebruiken om gezamenlijk te werken
aan een toekomst met veerkrachtige en vitale gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

7

Echter, in onze complexe samenleving met haar al even complexe (want
complementaire) interbestuurlijke en financiële verhoudingen en betrekkingen dragen ook Rijk en provincies een medeverantwoordelijkheid voor
het coördineren en faciliteren van beleidsvorming inzake bevolkingsdaling. In de aanbevelingen 5, 6 en 7 wordt hier nader op ingegaan.
Een voor de hand liggende invulling van deze gedeelde verantwoordelijkheid betreft het slim uitwisselen van relevante kennis (daaronder begrepen best practises). De rijksoverheid vervult daarbij vooral een faciliterende rol. Ik wees in dat verband al op de betekenis van het opgerichte
interbestuurlijke Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling. De al bestaande,
deels informele, kennisnetwerken dienen met elkaar te worden verbonden. In dat verband verdient ook de internationale dimensie aandacht,
zoals in het Europese initiatief DC NOISE (Demographic Change New
Opportunities in Shrinking Europe) gebeurt. Aan dit Interreg
IVb-programma van de EU nemen deel: de regio Twente, de provincies
Groningen en Zeeland en partners in België, Duitsland, Noorwegen en
Engeland. Daarnaast is het NICIS in samenwerking met de provincie
Limburg bezig met het opzetten van het kennisknooppunt Krimp.
Aanbeveling 5

«Bevolkingsdaling vraagt om bovengemeentelijke regie.»
Waar het de gemeentelijke beleidsvoering betreft, zoals in de vorige
aanbeveling al is uiteengezet, is het vooral een verantwoordelijkheid van
de eigen gemeente. Gemeentebesturen dienen echter wel in staat te zijn
tijdig en effectief passend beleid te ontwikkelen. Deels gaat het hierbij om
gebruik te maken van de al aanwezige instrumenten (waarover straks
meer). Het gaat hier echter ook om de bovenlokale component. Immers, in
gevallen waar bevolkingsdaling niet bij de grenzen van de eigen
gemeente ophoudt, is bovengemeentelijke regie noodzakelijk. Hierbij
moet worden gedacht aan ruimtelijk en woonbeleid zoals het ontwikkelen
van nieuwe woningbouwlokaties en bedrijventerreinen. Onvoldoende
regionale afstemming en intergemeentelijke concurrentie leidt al snel tot
ongewenste consequenties, zoals overaanbod en leegstand.
Bovengemeentelijke regie kan op verschillende manieren gestalte krijgen.
Gemeenten kunnen onderlinge bestuurlijke afspraken maken of zij kunnen
gebruik maken van de mogelijkheden die de Wet Gemeenschappelijke
Regelingen (WGR) biedt (bijvoorbeeld de Parkstad Limburg). Ook de
provincie behoort hier haar verantwoordelijkheid nemen (zie aanbeveling
6). Uiteraard zijn er ook combinaties mogelijk, waarbij het dan wel zaak is
dat er coördinatie plaatsvindt op de regievoering (regie op de regie).
Een specifiek aandachtspunt betreft de regievoering op nationaal niveau.
Bevolkingsdaling is een ontwikkeling die tal van departementen raakt,
maar waarvoor (nog) geen coördinerend bewindspersoon aangewezen.
Voor de ruimtelijke aspecten is de minister van VROM als coördinerend
minister verantwoordelijk. Voor de woningbouwaspecten is de minister
voor WWI verantwoordelijk. Ten aanzien van tal van bestuurlijke aspecten,
zoals de instandhouding van een adequaat publiek voorzieningenniveau,
de decentrale bestuurskracht, toegesneden interbestuurlijke verhoudingen
en de financiële verhouding is de Staatssecretaris van BZK de meest
aangewezen coördinerende bewindspersoon.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

8

Aanbeveling 6

«Bij bevolkingsdaling is een belangrijke rol weggelegd voor de provincie.
Provincies maken nog weinig gebruik van de bestaande mogelijkheden.»
Het kabinet deelt de mening dat provincies meer gebruik moeten gaan
maken van hun bestaande mogelijkheden (bijvoorbeeld op grond van de
Wet ruimtelijke ordening). Over actievere toepassing van mogelijkheden
in de diverse relevante beleidsdomeinen zal ik contact opnemen met de
desbetreffende verantwoordelijke ministers. De bestaande bevoegdheden
zouden daarvoor in beginsel toereikend behoren te zijn. Daarbij moet met
name worden gedacht aan het maken van bovenlokale ruimtelijke afwegingen.1 Ook het tijdig afstemmen van groeiscenario’s van gemeenten op
elkaar en op de regio is van belang. Het is zaak dat provincies in het kader
van het financieel toezicht op gemeenten erop toezien dat gemeenten de
gevolgen van de bevolkingsdaling financieel vertalen in de begroting en
meerjarenraming. Een werkgroep van provinciale financiële toezichthouders op de gemeenten en van BZK als financieel toezichthouder op de
provincies heeft daartoe een protocol ontwikkeld. Tot slot dienen provincies een actieve rol te vervullen bij het aanbieden van kennis, kunde en
capaciteit ten behoeve van krimpgemeenten.
Aanbeveling 7

«De Rijksoverheid moet meer rekening houden met de grote verschillen in
regionale demografische ontwikkelingen.»
Ook bij het Rijk is de groeigedachte nog rijkelijk aanwezig. Op een aantal
beleidsterreinen, waaronder de verstedelijking, maakt het Rijk de overstap
van groeidenken naar maatwerkdenken.
Het gaat bij deze aanbeveling in de eerste plaats om een aantal onderliggende (impliciete) noties. Deze noties behelzen dat, ondanks grote
verschillen qua demografische ontwikkeling:
a. het Rijk verantwoordelijk is voor een adequate verdeling van financiële
middelen over de gemeenten en provincies;
b. het Rijk – voor zover is sprake is van medebewind – zorg draagt voor
een deel van de randvoorwaarden voor de aanwezigheid van een
adequaat niveau van publieke voorzieningen ook in relatief dunbevolkte gebieden met een dalende bevolking.
c. het Rijk bewaakt dat de gemeenten die het aangaat voldoende
aandacht schenken aan de bijzondere problemen van stedelijke
gebieden die met krimp te maken hebben (bijvoorbeeld Parkstad
Limburg) of krijgen (bijvoorbeeld Twente). De problemen in verstedelijkt gebied zijn anders van karakter, maar zeker niet kleiner dan in
dunbevolkte gebieden. Met name realisering van de laatste uitbreidingslocaties,2 herstructureringsgebieden en specifiek krachtwijken in
krimpgebieden vereisen bijzondere aandacht.
d. Het Rijk draagt zorg voor de uitvoerbaarheid van zijn beleid. Het Rijk
zal met name zijn lange-termijnbeleid moeten onderzoeken op houdbaarheid in de context van demografische krimp en grote regionale
verschillen in demografische ontwikkeling.
1

Vgl. het bestuursakkoord met de provincies
waarin ook aandacht is besteed aan bedrijventerreinen en de positie van niet-rechtstreekse
gemeenten op het gebied van de ISV en de
BLS.
2
Waarbij het uiteraard de vraag is of deze
locaties überhaupt nog moeten worden
gerealiseerd.

Achter deze noties gaat enerzijds de vraag schuil welke mate van solidariteit van met name groeigemeenten mag worden gevraagd ten behoeve
van krimpgemeenten als er steeds meer krimpgemeenten komen. Met
andere woorden hoe veel rek zit er qua solidariteit in het financiële
verdeelstelsel. In het kader van de «Financiële arrangementen» wordt
hierop nader ingegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

9

Daarnaast blijft de vraag welk niveau van publieke voorzieningen als basis
aanvaardbaar geldt en wat de prijs hiervoor mag zijn. Deze voorzieningen
zullen in kaart worden gebracht en vervolgens zal worden beoordeeld wat
het aanvaardbare basisniveau, ook gelet de kosten daarvan, van deze
voorzieningen is. Ik zal hierover de Kamer nader berichten.1
Daarop vooruitlopend is het denkbaar dat – uiteraard met inachtneming
van de bestaande financiële kaders – bepaalde financiële arrangementen
dusdanig worden aangepast dat voor krimpgemeenten in relatief dunbevolkte2 gebieden (Groningen, Fryslân, Zeeuws-Vlaanderen) de instandhoudingsnormen voor bepaalde voorzieningen worden verruimd. Bij
voortgaande krimp zakken deze voorzieningen op een gegeven moment
echter toch door de bodem. Leidt dat dan tot een verdere verruiming van
de instandhoudingsnormen? Dit soort vragen is in zijn algemeenheid niet
categorisch met «ja» of «nee» te beantwoorden. Nader onderzoek is in dit
verband gewenst.
Van een andere orde is het vraagstuk van de bestuurskracht van
gemeenten met een dalend inwonertal. Deze gemeenten zien zich voor
zware opgaven gesteld, waardoor hoge eisen aan hun bestuurskracht
wordt gesteld. Schaaldiscussies en discussies over vormen van (interbestuurlijke) samenwerking kunnen hierdoor aan urgentie winnen. Voor
zover gemeentelijke herindeling in dit soort gevallen een optie zou zijn,
dient in ogenschouw te worden genomen dat juist in de relatief dunbevolkte delen van het land (Noord-Nederland, Zeeland) vaak nu al relatief
uitgestrekte gemeenten met veel (kleine) kernen bestaan. Verdere schaalvergroting leidt tot qua oppervlakte nog grotere gemeenten met nog meer
in inwonertal dalende kernen. Daarnaast is bevolkingsdaling één van de
exogene ontwikkelingen die ertoe kunnen leiden dat gemeentebesturen
onder meer dan gemiddelde druk komen te staan. Dit vraagt onder andere
om het opnieuw doordenken van het begrip bestuurskracht in zijn volle
breedte. Het programma «Krachtig bestuur» van mijn ministerie zal hierin
voorzien. Daarbij zal gebruik worden gemaakt van de ervaringen en de
kennis van relevante gemeenten, provincies, organisaties en instellingen.
Financiële arrangementen
Aanbeveling 1

«Krimpgemeenten kunnen tijdelijk hogere uitgaven hebben dan andere,
vergelijkbare gemeenten. Aanpassing van de verdeelsleutel is niet aan te
bevelen. Een hardheidsclausule ligt meer voor de hand.»

1

De VNG bepleit in haar reactie op dit kabinetsstandpunt onderzoek naar de beschikbaarheid en functie van voorzieningen in
dunbevolkte gemeenten.
2
Het is aannemelijk dat een en ander voor
dichtbevolkte krimpgebieden, zoals de
Parkstad Limburg, anders ligt.

Het beeld wordt met de raden gedeeld dat de tijdelijk hogere uitgaven in
eerste instantie een verantwoordelijkheid van de desbetreffende
gemeente zijn. Onder omstandigheden kan worden gedacht aan de invoering van een hardheidsclausule, zoals bijvoorbeeld de Wet op het Voortgezet Onderwijs die al kent. Voorstelbaar is dat een dergelijke hardheidsclausule in enkele specifieke uitkeringen wordt aangebracht. Het moet
echter om een echte hardheidsclausule gaan bedoeld voor extreme
gevallen. Het gaat hier dan om gemeenten met een snelle en aanzienlijke
bevolkingsdaling, die zonder een beroep op de bedoelde hardheidsclausule te snel hun voorzieningenniveau zouden moeten aanpassen.
Uiteraard is het niet de bedoeling dat deze hardheidsclausule de prikkel
tot aanpassing aan de gewijzigde omstandigheden wegneemt. Aan de
andere kant dient er oog te zijn voor een doelmatige besteding van
publieke gelden en dienen de verschillende overheden ernaar te streven
maatschappelijke kapitaalvernietiging te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

10

Aanbeveling 2

«De algemene uitkering uit het gemeentefonds is gevoelig voor
demografische ontwikkelingen. Dit betekent echter niet dat
krimpgemeenten hiervoor gecompenseerd moeten worden om zo hun
voorzieningenniveau in stand te kunnen houden.»
Deze aanbeveling kan worden onderschreven. De algemene uitkering uit
het gemeentefonds kenmerkt zich door haar overwegende kostenoriëntatie. Daarmee is het verdeelsysteem dynamisch en dus voldoende
gevoelig voor demografische ontwikkelingen om te voorzien in eventuele
specifieke kosten als gevolg van krimp. Het Periodiek Onderhoudsrapport
2009 toont echter aan dat van dergelijke meerkosten (nog) geen sprake is.
Met de raden ben ik echter van mening dat het zaak is dit laatste goed te
monitoren. Ik heb daarom de suggestie overgenomen om in het kader van
het Periodiek Onderhoudsrapport 2010 aandacht te besteden aan gemeenten met bevolkingsdaling als specifieke groep. Een eerste analyse wijst uit
dat «krimpgemeenten» op onderdelen wel een typisch uitgaven- en
inkomstenpatroon hebben, maar dat daar een redelijke vergoeding vanuit
het Gemeentefonds tegenover staat.1
Met de raden ben ik daarnaast van mening dat het in beginsel niet zo kan
zijn dat gemeenten met een dalend inwonertal om historische redenen
recht hebben op een hoger voorzieningenniveau dan gemeenten met
eenzelfde, maar stabiel inwoneraantal. Van een andere orde is echter de
instandhouding van publieke voorzieningen in relatief dunbevolkte
gebieden. In mijn reactie op aanbeveling 7 bij «Bestuurlijke arrangementen» heb ik gesteld dat ik gericht onderzoek ter zake wenselijk te achten.
Daarin kan dan ook aandacht worden besteed aan tegenovergestelde
effecten van bevolkingskrimp, zoals optredende efficiencywinsten en
wellicht de aanwezigheid van een op onderdelen juist relatief hoog
voorzieningenniveau in dunbevolkte krimpgebieden. Ik zal de Kamer over
dit onderzoek nader berichten.
Aanbeveling 3

«Er zijn aanwijzingen dat niet alle specifieke uitkeringen volledig
aansluiten op de kostenontwikkeling bij bevolkingsdaling.»
Het advies stelt dat er aanwijzingen zijn dat de geldstromen voor personele en materiële bekostiging van het onderwijs niet volledig aansluiten
op de kostenontwikkeling bij bevolkingsdaling in afzonderlijke gemeenten.
In de Wet op het Voortgezet onderwijs bestaat een soort hardheidsclausule op grond waarvan gemeenten in overleg kunnen treden met de
minsister van OCW, waarvan echter door gemeenten nog weinig gebruik
wordt gemaakt. Staatssecretaris Van Bijsterveldt heeft in haar brief van
4 december 2008 uw Kamer erop gewezen dat schoolbesturen die onder
invloed van demografische krimp financieel in de knel komen, een beroep
op deze hardheidsclausule kunnen doen.2

1

De VNG pleit in haar reactie op het kabinetsstandpunt ervoor om in dit verband
aanpassing van het gemeentefonds optioneel
te houden. Daarmee gaat zij een stap verder
dan de monitoring die het kabinet terzake
wenst.
2
Kamerstukken II, 2008–2009, 31 289, nr. 46.

De raden adviseren een nadere inventarisatie te maken van de verschillende bestaande verdeelsystematieken in specifieke uitkeringen met name
met het oog op de gevolgen van bevolkingsdaling voor publieke voorzieningen die door middel van deze uitkering worden bekostigd. Ik neem
deze aanbeveling niet over. De raden doen zichzelf hier namelijk tekort. Zij
hebben zelf al een goede analyse verricht van (potentiële) knelpunten. De
onderbelicht gebleven specifieke uitkeringen zijn voor een groot deel
aantoonbaar niet-inwonergevoelig of van financieel beperkte betekenis.
Dat maakt de bedoelde inventarisatie overbodig. Mochten er nog knelpunten over het hoofd zijn gezien dan zullen deze zich primair vanuit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

11

beleidssector zelf moeten manifesteren. Ook kunnen zij zichtbaar worden
in de al genoemde Periodieke Onderhoudsrapportage Gemeentefonds.
Aanbeveling 4

«De eigen inkomsten van gemeenten zijn op een aantal onderdelen
gevoelig voor bevolkingsdaling.»
In het advies wordt terecht opgemerkt dat een daling van de gemeentelijke belastingcapaciteit uit de OZB, de belangrijkste gemeentelijke belasting, voor de desbetreffende gemeente leidt tot een grotendeels compenserende stijging van de algemene uitkering uit het gemeentefonds.
Onderzocht zal worden of en in hoeverre krimp ten aanzien van de riolering en de afvalverwijdering effect heeft op de hoogte van de lasten. Het
onderzoek zal worden ingepast in de jaarlijkse analyse die het COELO
uitvoert naar de inkomsten uit lokale heffingen.
Ik deel de constatering van de raden dat in krimpgemeenten de grondexploitatie financieel kwetsbaar kan zijn. Ook hier geldt primair dat tijdige
anticipatie door de desbetreffende gemeentebesturen – een bewijs van
voldoende bestuurskracht – veel kou uit de lucht kan halen. Voor zover de
grondexploitatie dan wel de positie van het grondbedrijf in krimpende
gemeenten zodanig is verslechterd dat de continuïteit van de bedrijfsvoering in het geding is, kan er aanleiding zijn voor specifieke aandacht van
het Rijk, preciezer: de beheerders van het Gemeentefonds. De oorzaak
voor deze verslechtering dient dan wel het directe gevolg van bevolkingsdaling in de desbetreffende gemeente te zijn.
Aanbeveling 5

«Krimpgemeenten kunnen voor herstructureringsopgaven komen te staan
die hun financiële en organisatorische draagkracht te boven gaat.»
Deze aanbeveling wordt gerelateerd aan vooral extreme krimp. Aangezien
krimp nooit onverwacht komt en het, zoals al opgemerkt, een meerjarig
proces betreft, ben ik primair van mening dat gemeenten op dit soort
herstructureringsopgaven kunnen anticiperen in hun meerjarenramingen.
Verder moet worden opgemerkt dat een vergelijkbare situatie zich ook kan
voordoen voordat krimp daadwerkelijk inzet, maar waarbij het perspectief
van krimp reeds aanwezig is. Tijdige anticipatie is ook hier geboden.
Tevens moet hier ook een onderscheid gemaakt worden tussen enerzijds
leegstand en veroudering die ontstaat door de fase in de levenscyclus van
woningen, bedrijventerreinen en bedrijfspanden en anderzijds leegstand
en veroudering die ontstaat door krimp. Dat laat onverlet dat in alle
gevallen tijdig moet worden geanticipeerd om negatieve maatschappelijke en financiële gevolgen te ondervangen.
Tal van gemeenten hebben voor verouderde bedrijventerreinen herstructurerings- of transformatieplannen gereed of in ontwikkeling, waarbij
onder meer woningbouw als kostendrager wordt ingezet. Bij afnemende
woningvraag door krimp kunnen dergelijke plannen niet of moeilijk(er)
uitvoerbaar worden. Waar de uitvoering van de desbetreffende
herstructurerings- of transformatieplannen volledig of nagenoeg volledig
door woningbouw zou moeten worden gefinancierd, moet worden afgezien van de uitvoering van deze plannen. Een tijdige kritische beoordeling
van dergelijke plannen op noodzakelijkheid, wenselijkheid en haalbaarheid door de provinciale toezichthouder is daarom geboden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

12

Zoals al opgemerkt, ga ik ervan uit dat gemeenten op tijd zullen anticiperen in hun ruimtelijke plannen om niet onverwacht geconfronteerd te
worden met kostbare en onvoorziene herstructureringsopgaven. In de
voornemens van het kabinet ten aanzien van de 2009 te maken verstedelijkingsafspraken 2010–2020 is gekozen voor een gedifferentieerde,
oftewel regiospecifieke benadering. Dit biedt ruimte aan stedelijke regio’s
die met krimp te maken hebben, zoals de Parkstad Limburg, om deze
krimp effectief te adresseren in het door haar op te stellen gebiedsdocument ten aanzien van de verschillende relevante aspecten van de
verstedelijking, zoals lopende projecten en bestaande afspraken, maar ook
knelpunten en dilemma’s. Dit moet leiden tot een goede analyse van de
relatie tussen krimp en stedelijke vernieuwings- dan wel herstructureringsopgave. De precieze rol van alle betrokken overheden en marktpartijen bij
een en ander moet vervolgens worden vastgesteld.
In het programma «Mooi Nederland»1 wordt in het kader van het tegengaan van een verdere verrommeling van Nederland ingezet op een slim
en zuinig gebruik van bedrijventerreinen. Tegelijkertijd is voldoende
ruimte om te ondernemen een belangrijke voorwaarde voor regionale
concurrentiekracht. Naast een betere regionale regie op de ontwikkeling
van nieuwe bedrijventerreinen, wordt daarom ingezet op een meer ambitieuze herstructurering van verouderde bedrijventerreinen. In lijn met de
nieuwe aanpak van het bedrijventerreinenbeleid (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008–2009, 31 253, nr. 8) heeft het kabinet gekozen voor een
regionale aanpak. In diverse pilots – waaronder een pilot in een krimpregio als Parkstad Limburg – wordt in kaart gebracht hoe regionale
samenwerking op dit gebied kan plaatsvinden en worden business cases
uitgewerkt. Eind 2010 zullen de resultaten van deze pilots beschikbaar zijn.
Verder zal er in september 2009 een convenant worden afgesloten tussen
rijk, provincies en gemeenten over bedrijventerreinen.
Budgettaire consequenties
Tijdens de bestuurdersconferentie van 17 juni 2009 is ook gesproken over
de meerkosten bij bevolkingsdaling. Het is van belang dat onderzoek
wordt verricht naar de omvang en achtergronden van de meerkosten. Aan
de hand daarvan kan dan besloten worden of herverdeling van middelen
binnen dan wel tussen financiële arrangementen binnen de huidige
budgettaire kaders noodzakelijk is.
Tot slot
Het kabinet onderkent dat bevolkingsdaling onvermijdelijk is. Die onvermijdelijkheid betekent echter niet dat bevolkingsdaling per se een
probleem hoeft te zijn. Sterker nog: bevolkingsdaling biedt ook tal van
kansen. Bevolkingsdaling is goed voorspelbaar is en zal in veruit de
meeste gemeenten geleidelijk verlopen. De uitdaging is gelegen in het
tijdig maken van de juiste keuzes en het treffen van de juiste maatregelen
teneinde die kansen zo goed mogelijk te benutten. Het advies van de ROB
en de RFV en dit kabinetsstandpunt bieden een eerste mogelijkheid voor
een dergelijke beleidsontwikkeling. Het is de ambitie van het kabinet om
in deze kabinetsperiode deze beleidsontwikkeling goed op de rails te
zetten.

1

Het innovatieprogramma «Mooi Nederland»
is één van de drie beleidsprioriteiten van
minister Cramer van VROM. Zie hierover:
http://www.vrom.nl/pagina.html?id=32949

Niet overal in Nederland zal bevolkingsdaling zich op hetzelfde moment
voordoen. In enkele regio’s daalt de bevolking nu al, in andere zal dat
binnen afzienbare tijd het geval zijn en in weer andere delen van het land
blijft de bevolking nog enkele decennia doorgroeien. Voor Nederland als
geheel wordt het omslagpunt rond 2035 verwacht. Een en ander vraagt
om beleidsdifferentiatie. Een algemene vraag in dat verband is of en in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

13

hoeverre de beleidsinstrumenten en institutionele arrangementen kunnen
voorzien in een dergelijke differentiatie.
Mede in het kader van het Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling zullen de
komende tijd concrete knelpunten, best practises, nieuwe inzichten en nog
onbeantwoorde kennisvragen worden geïnventariseerd. Een ander zal
leiden tot een aanvullende analyse die zal worden opgenomen in het
«Interbestuurlijk actieplan bevolkingsdaling biedt nieuwe kansen». In dat
actieplan kunnen ook de daarvoor in aanmerking komende suggesties uit
de reacties van VNG en IPO op dit kabinetsstandpunt een passende plaats
krijgen.
Inherent aan de in de vorige alinea aangeduide demografische verschillen
tussen regio’s, is ook de vraag in welke mate van groeiende regio’s solidariteit mag worden gevraagd ten opzichte van krimpende regio’s. Het
uitgangspunt van het kabinet is dat die vraag positief dient te worden
beantwoord. De wijze waarop wij in Nederland de financiële verhouding
met de decentrale overheden hebben vormgegeven, biedt daarvoor – naar
het zich thans laat aanzien – voldoende ruimte.
In dit kabinetsstandpunt wordt een gedeelde beleidsmatige verantwoordelijkheid van de diverse overheden voor bevolkingsdaling gestipuleerd.
Veelal zijn het vooral de gemeentelijke overheden die een eerste verantwoordelijkheid dragen. In aanvulling daarop dient echter op bovenlokaal,
dat wil zeggen provinciaal en regionaal, niveau meer werk te worden
gemaakt van afstemming, coördinatie en regie. Dit geldt bijvoorbeeld
voor het plannen en realiseren van woningbouwlokaties en bedrijventerreinen, maar ook het arbeidsmarktbeleid in de publieke sector. De rol
van de rijksoverheid dient zich met name te concentreren op het faciliteren van gericht en adequaat beleid op de decentrale niveaus. De rol van
de diverse overheden zal in het uit te brengen «Interbestuurlijk actieplan
bevolkingsdaling biedt nieuwe kansen» verder worden uitgewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 757, nr. 6

14