FACULTEIT DER MAATSCHAPPIJ- EN GEDRAGSWETENSCHAPPEN

Mr. L.M.P. de Bie
Directeur Beschermen, Aanpakken en
Voorkomen bij het directoraat-generaal
Straffen en Beschermen
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Amsterdam, 18-12-2020
Betreft: extern oordeel beleidsdoorlichting preventieve maatregelen Ministerie JenV
Contactpersoon: Prof. Dr. G.J.J.M. Stams
Hoogleraar Forensische Orthopedagogie Universiteit van Amsterdam
LS,
TwynstraGudde heeft in opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid de
desbetreffende beleidsdoorlichting verricht van de doeltreffendheid (i.e., effectiviteit) en
doelmatigheid (i.e., efficiëntie) van de preventieve maatregelen over de periode 1 januari 2012
tot en met 31 december 2018 op de terreinen van High Impact Crimes (HIO, Integriteit
(waaronder filantropie en kansspelen) en Huiselijk Geweld en Kindermishandeling,
gefinancierd vanuit begrotingsartikel 34.2 en een deel van begrotingsartikel 34.5.
Doeltreffendheid betreft de mate waarin de beleidsdoelstelling dankzij de inzet van de
onderzochte beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd en doelmatigheid de mate waarin het
optimale effect tegen zo min mogelijk kosten en, voor zover mogelijk, zonder ongewenste
neveneffecten wordt bewerkstelligd. Doeltreffendheid is een noodzakelijke voorwaarde voor
doelmatigheid.
De beleidsdoorlichting werd uitgevoerd volgens de uitgangspunten van de Regeling
Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE), waarin doeltreffendheid en doelmatigheid centraal staan.
De beleidsdoorlichting betreft daarmee een synthese-onderzoek van eerder uitgevoerd
onderzoek naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van het onderzochte beleid, op
onderdelen aangevuld door interviews. Afgezien van de oriënterende gesprekken met de
dossierhouders bij JenV zijn specifiek voor het thema High Impact Crimes vijf
samenwerkingspartners geïnterviewd: de Nationale Politie, de gemeente Rotterdam, de
gemeente Capelle aan den IJssel, de Koninklijke Horeca Nederland en de ABN AMRO. Deze
interviews maakten geen deel uit van een representatieve steekproef, maar waren vooral
bedoeld om zicht te krijgen op het proces van interactieve beleidsvorming en uitvoering. De
constateringen uit de interviews zijn benut om de aanjaagrol van JenV en de samenwerking met
stakeholders bij de aanpak van High Impact Crimes te illustreren.

Daarnaast zijn de theorieën die ten grondslag hebben gelegen aan het preventieve beleid
gereconstrueerd, waardoor de beleidstheorieën op dit beleidsterrein op alle subdomeinen in
verband konden worden gebracht met zowel doeltreffendheid als doelmatigheid van het
gevoerde beleid. Met andere woorden: in de beleidstheorie wordt verklaard hoe het gevoerde
beleid tot de gewenste effecten kan leiden (i.e., doeltreffendheid) tegen zo min mogelijk kosten,
rekening houdend met eventuele ongewenste neveneffecten (i.e., doelmatigheid). Wanneer een
beleidstheorie empirisch is onderbouwd, dus wanneer de veronderstelde mechanismen die de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid kunnen verklaren door de feiten worden
bevestigd, dan kan met meer zekerheid worden gezegd, of is het plausibel, dat de effecten van
het beleid zijn toe te schrijven aan de middelen die daartoe zijn ingezet.
De beleidsdoorlichting, zoals uitgevoerd door TwynstraGudde, werd gemonitord door
een multidisciplinaire begeleidingscommissie onder voorzitterschap van ondergetekende,
professor dr. Geert Jan Stams (Universiteit van Amsterdam). In de begeleidingscommissie
waren vertegenwoordigd: het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatie Centrum
(WODC), het Ministerie van Financiën/lnspectie Rijksfinanciën, het Ministerie van Justitie en
Veiligheid/Directie Financieel-Economische Zaken en het Ministerie van Justitie en
Veiligheid/Directie Beschermen, Aanpakken en Voorkomen. De commissie heeft toegezien op
de zorgvuldige uitvoering van de beleidsdoorlichting en waar nodig adviezen gegeven ten
behoeve van deze beleidsdoorlichting. Als voorzitter van de begeleidingscommissie concludeer
ik dat de uitvoering van de beleidsdoorlichting door TwynstraGudde zorgvuldig en adequaat is
uitgevoerd, waardoor zowel de weergave van het beleid ten aanzien van preventieve
maatregelen als de conclusies ten aanzien van dit beleid gegrond zijn.
De vraag of het gevoerde beleid door het Ministerie van Justitie en Veiligheid over de
periode 2012 tot en met 2018 op de terreinen van High Impact Crimes (HIC), Integriteit, en
Huiselijk Geweld en Kindermishandeling overwegend doeltreffend en doelmatig is geweest,
dient met enige voorzichtigheid te worden beantwoord, aangezien met name bij de meer
generieke of universele preventieve maatregelen, zoals de Verklaring Omtrent het Gedrag
(VOG), causaliteit moeilijk is aan te tonen, terwijl de financiering van het integriteitsbeleid niet
uitsluitend voortkomt uit het budget voor preventieve maatregelen en soms meerdere
departementen (e.g., VWS) en een groot aantal publieke en private spelers betreft.
Bemoedigend is dat op meerdere beleidsterreinen positieve ontwikkelingen zichtbaar
waren ten aanzien van de beoogde uitkomsten, in het bijzonder met betrekking tot een afname
van delinquentie in de periode waarin het beleid werd ingezet. Het gevoerde beleid was in grote
lijnen gebaseerd op beleidstheorieën met een stevige empirische basis, wat het beleid
kwalificeert als evidence-based. Dit maakt het plausibel om te veronderstellen dat het gevoerde
beleid een positieve invloed kan hebben gehad op de beoogde uitkomsten.

Een enkele keer kon zelfs doeltreffendheid (i.e., effectiviteit) en doelmatigheid (i.e.,
kostenbesparing) van het beleid worden aangetoond op een robuuste manier, dat wil zeggen,
op een manier waarbij alternatieve verklaringen voor de gevonden positieve beleidseffecten en
kostenbesparing konden worden uitgesloten. Dit was bijvoorbeeld het geval bij een selectieve
preventieve interventie voor jongeren met een risico op delinquent gedrag, waar niet alleen een
substantiële reductie van delinquent gedrag zichtbaar was, maar ook voor elke geïnvesteerde
euro € 19 tot € 32 aan maatschappelijke baten.
De beleidsdoorlichting van het beleid ten aanzien van preventieve maatregelen
geïnitieerd door het Ministerie van Justitie en Veiligheid over de periode 2012 tot en met 2018
biedt voldoende ondersteuning voor de conclusie dat preventie zin heeft. 'Voorkomen is beter
dan genezen', of misschien zelfs ook 'preventie in plaats van repressie' zijn wijsheden die niet
alleen een ethische en juridische grondslag hebben, verwijzend naar verdragen ten aanzien van
kinder- en mensenrechten, maar ook een empirische grondslag. Uit meerdere kwantitatieve
overzichtsstudies blijkt immers dat preventie helpt om maatschappelijke en economische
schade te voorkomen, niet alleen binnen het veiligheidsdomein; het voorkomt leed en levert
geld op. Vanuit die wetenschap is het van belang om in de toekomst meer onderzoek te doen
naar de sociale en economische baten van preventie in plaats van naar de kosten van preventie.
Dat kan het beste geschieden door altijd op zoek te gaan naar het best beschikbare empirisch
bewijs voor wat minder of beter werkt bij preventie. De voorliggende beleidsdoorlichting is
een sterke aanbeveling voor het Ministerie van Justitie en Veiligheid om door te gaan op de
ingeslagen weg en het evidence-based preventieve beleid te versterken en uit te bouwen, onder
andere door concrete beleidsvoorstellen te doen, die achteraf zo zorgvuldig mogelijk moeten
worden getoetst op doeltreffendheid en doelmatigheid. Hierbij dient aandacht te zijn voor
nieuwe ontwikkelingen, zoals internetcriminaliteit.

Geert Jan Stams
Prof. Dr. G.J.J.M. Stams
Hoogleraar Forensische Orthopedagogiek Universiteit van Amsterdam
Faculteit der Maatschappij en Gedragswetenschappen
Universiteit van Amsterdam