Rapport

MONITOR AGRESSIE &
GEWELD 2018
DECENTRAAL BESTUUR
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
31 mei 2018

www.ioresearch.nl

COLOFON

Uitgave
I&O Research

Zuiderval 70

Piet Heinkade 55

Postbus 563

1019 GM Amsterdam

7500 AN Enschede

Rapportnummer
2018/065
Datum
31 mei 2018
Opdrachtgever
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Auteurs
Drs. Jaap Bouwmeester
Nora Löb, MSc.

Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Colofon

INHOUDSOPGAVE
Samenvatting ....................................................................................................................... 5
1.

Inleiding ...................................................................................................................... 8

2.

Slachtofferschap en gevolgen .................................................................................... 11

3.

2.1

Incidentie van agressie en geweld .......................................................................... 11

2.2

Uitingsvorm en ernst van incidenten ....................................................................... 14

2.3

Melding, aangifte en registratie .............................................................................. 16

2.4

Nadelige gevolgen ................................................................................................ 19

2.5

Nazorg, reactie en optreden organisatie .................................................................. 20

2.6

Invloed op besluitvorming ..................................................................................... 23

Implementatie en inhoud van beleid ......................................................................... 25
3.1

Inleiding.............................................................................................................. 25

3.2

Verantwoordelijkheid voor het beleid ...................................................................... 25

3.3

Preventieve maatregelen ....................................................................................... 26

3.4

Melding, registratie en opvolging van incidenten ...................................................... 30

3.5

Reactie op incidenten: opvang slachtoffers en reactie naar de dader ........................... 33

Bijlage 1. Onderzoeksverantwoording .............................................................................. 35

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Inhoudsopgave

SAMENVATTING

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Samenvatting

4

Samenvatting
I.

Het onderzoek

Sinds 2010 wordt de Monitor Agressie en Geweld openbaar bestuur uitgevoerd. Het onderzoek geeft
inzicht in de mate waarin politieke ambtsdragers in het openbaar bestuur te maken krijgen met agressie
en geweld door burgers en welke aanpak werkgevers hanteren om dit te voorkomen en te bestrijden.
Begin 2018 is de vijfde editie van deze monitor uitgevoerd. Het onderzoek bestond uit drie enquêtes bij
provincies, waterschappen en gemeenten:
1.

Een enquête onder politieke ambtsdragers (bestuurders en volksvertegenwoordigers) naar hun
ervaringen en beleving.

2.

Een enquête onder secretarissen over het beleid gericht op bestuurders en medewerkers.

3.

Een enquête onder griffiers over het beleid gericht op volksvertegenwoordigers.

De enquêtes zijn in februari 2018 gestart en voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart afgerond.
II.

Ervaringen van politieke ambtsdragers

Lichte stijging slachtofferschap van agressie en geweld onder politieke ambtsdragers
Onder bestuurders en volksvertegenwoordigers in het decentraal bestuur is na een daling tussen 2012 en
2014, in de afgelopen vier jaar een stijging van het slachtofferschap zichtbaar. Drie op de tien politieke
ambtsdragers bij waterschappen, provincies en gemeenten hebben uit hoofde van hun functie te maken
gehad met agressie of geweld. Vooral bij gemeenten is het slachtofferschap gestegen en dan
voornamelijk bij raadsleden en wethouders. Bij burgemeesters is er een daling te zien. Het grootste deel
van de incidenten tegenover politieke ambtsdragers wordt face to face geuit, maar het aandeel neemt
wel af. Daarentegen nemen agressieve en intimiderende uitingen via sociale media verder toe.
Incidenten van agressie of geweld in de meeste gevallen niet gemeld en geregistreerd
Ruim de helft van de politieke ambtsdragers die geconfronteerd worden met agressie of geweld,
bespreekt dit of doet hier melding van. De meerderheid van de melders is tevreden over de manier
waarop is gereageerd op de melding. Lang niet alle incidenten worden geregistreerd door de organisatie:
één op de zes slachtoffers meent met zekerheid te kunnen zeggen dat dit is gedaan. De meldingsbereidheid hangt samen met het type incident. Van bedreiging/intimidatie en fysieke agressie wordt
vaker melding gedaan dan van verbale agressie. Dit beeld komt overeen met de voorgaande metingen.
Percentage aangiften daalt
Bij minder dan één op de tien incidenten wordt aangifte gedaan; in de meeste gevallen door het
slachtoffer zelf en anders door de organisatie. De aangiftebereidheid is in de afgelopen jaren gedaald.
Vier op de tien politieke ambtsdragers ervaren nadelige gevolgen als gevolg van incident
Vier op de tien slachtoffers zeggen nadelige effecten te hebben ervaren als gevolg van agressie of geweld
door burgers. De meerderheid zegt geen effecten te hebben ondervonden. Het meest genoemde negatief
effect betreft een afname van het werkplezier. Dit geldt voor bijna een kwart van de slachtoffers. Twaalf
procent geeft aan dat het incident van invloed is op het eigen gedrag. Zeven procent kreeg klachten in
relatie tot zijn of haar geestelijke gezondheid. Fysieke klachten komen minder voor.
Meeste politieke ambtsdragers positief over inspanningen eigen organisatie
Politieke ambtsdragers in het decentraal bestuur zijn in meerderheid positief over de inzet van hun
organisatie om incidenten van agressie en geweld door burgers te voorkomen. Ook is er in de meeste
gevallen een norm geformuleerd zodat men weet wanneer ze moeten optreden bij agressief gedrag.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Samenvatting

5

Eveneens een meerderheid van de politieke ambtsdragers vindt dat de organisatie adequaat reageert op
incidenten van agressie en geweld. Een aandachtspunt is dat minder dan één op de drie politieke
ambtsdragers vindt dat hij/zij voldoende voorlichting of training heeft gehad over hoe om te gaan met
agressie en geweld door burgers. Opvallend is dat de organisaties het - in de ogen van de politieke
ambtsdragers - minder goed doen op deze punten dan in de voorgaande jaren.
In meeste gevallen geen behoefte aan nazorg; aard en ernst incident van invloed op behoefte
De meerderheid (79%) van de slachtoffers geeft aan naar aanleiding van het incident geen nazorg te
hebben ontvangen, maar dat dit ook niet nodig was. Eén op de tien zegt dat er voldoende nazorg is
geweest en twee procent geeft de nazorg een onvoldoende. Verder is er een groep (van 7%) die zegt dat
er nauwelijks op het incident is gereageerd. De behoefte aan nazorg is afhankelijk van de aard en de
ernst van het incident. Bij ernstige incidenten is deze behoefte duidelijk groter, maar ook in deze
gevallen is de meerderheid positief over de ontvangen nazorg.
III.

Beleid gericht op tegengaan agressie en geweld

Organisaties actief in terugdringen agressie en geweld tegen medewerkers en bestuurders;
beleidsmatige aandacht voor volksvertegenwoordigers blijft achter
Net als bij de vorige metingen blijkt dat organisaties in het decentraal bestuur actief zijn in het
ontwikkelen en uitvoeren van beleid om agressie en geweld tegenover medewerkers en bestuurders te
voorkomen. Negen op de tien organisaties geven vastgestelde normen aan waarvan medewerkers of
bestuurders weten waar de grenzen liggen en wanneer zij moeten optreden. Bij drie kwart van de
organisaties zijn huisregels opgesteld en bij twee op de drie worden deze ook naar de burgers
gecommuniceerd. De beleidsmatige aandacht gericht op volksvertegenwoordigers blijft daarbij achter.
Een minderheid van de organisaties in het decentraal bestuur stelt duidelijke normen op basis waarvan
volksvertegenwoordigers weten waar de grenzen liggen en wanneer zij moeten optreden.
Minderheid organisaties geeft trainingen over omgang met agressie en geweld
Ruim een kwart (28%) van de organisaties in het decentraal bestuur heeft de bestuurders in de
afgelopen twee jaar getraind/voorgelicht over het omgaan met agressie en geweld door burgers. Voor
volksvertegenwoordigers ligt dit nog wat lager, namelijk op 18 procent. Wel zegt een kwart van de
gemeenten dat nieuwe raadsleden bij hun introductie standaard voorlichting of training ontvangen over
dit thema. Er is een toenemende aandacht voor de wijze waarop politieke ambtsdragers om kunnen gaan
met agressieve uitingen in de sociale media. Bijna een kwart van de overheidsorganisaties heeft hiervoor
regels geformuleerd. Ook op dit punt is de aandacht die men hieraan geeft groter bij medewerkers en
bestuurders dan bij volksvertegenwoordigers.
Meldingsprocedure en incidentregistratie voor volksvertegenwoordigers nog niet optimaal
Bijna alle gemeenten, waterschappen en provincies hebben een interne meldingsprocedure voor
meldingen van medewerkers en bestuurders over agressie en geweldsincidenten. Iets meer dan de helft
van de organisaties zegt de binnengekomen meldingen ‘altijd’ te registreren. Bij 42 procent gebeurt dit
‘vaak’ of ‘soms’ en bij 5 procent van de organisaties gebeurt het nooit of is dit niet bekend.
De melding en registratie van incidenten tegen volksvertegenwoordigers is aanzienlijk minder goed
georganiseerd. Slechts drie op de tien registreren meldingen van volksvertegenwoordigers ‘altijd’. Vier op
de tien organisaties kunnen niet aangeven of (en zo ja hoe frequent) meldingen van geweldsincidenten
tegen volksvertegenwoordigers worden geregistreerd. Uit de registraties zijn derhalve geen
incidentiecijfers af te leiden. Bovendien is het met een onvolledige registratie lastig het veiligheidsbeleid
binnen de organisatie vorm te geven en te monitoren.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Samenvatting

6

1
HOOFDSTUK

Inleiding

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Inleiding

7

1. Inleiding
1.1 Achtergrond en doel van het onderzoek
Een belangrijke voorwaarde voor een effectieve aanpak van agressie en geweld in het openbaar bestuur
is dat de omvang en ontwikkeling van het probleem bekend zijn. Sinds 2010 biedt de Monitor Agressie en
Geweld openbaar bestuur enerzijds inzicht in de mate waarin medewerkers en politieke ambtsdragers in
het openbaar bestuur te maken krijgen met agressie en geweld door burgers en anderzijds welke aanpak
de werkgevers hanteren om dit te voorkomen en te bestrijden. I&O Research heeft in opdracht van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie de vijfde editie van deze monitor uitgevoerd. Het
veldwerk is uitgevoerd in de eerste maanden van 2018.
Het doel van deze meting van de monitor is het in kaart brengen van de huidige stand van zaken omtrent
agressie en geweld tegen politieke ambtsdragers. Daarnaast wordt inzicht geboden in hoeverre
organisaties in het decentraal bestuur beleid ontwikkeld hebben gericht op het tegengaan van agressie en
geweld tegen bestuurders en volksvertegenwoordigers en hoe de effectiviteit van de aanpak is te
vergroten. De monitor brengt trends en ontwikkelingen in kaart. Dit inzicht is van belang met het oog op
de verdere beleidsontwikkeling en voor de aanpak van agressie en geweld.
1.2 Uitvoering van het onderzoek
Kwantitatief onderzoek
De meting van 2018 richt zich specifiek op politieke ambtsdragers binnen het decentraal bestuur.1 Dat
zijn bestuurders en volksvertegenwoordigers bij waterschappen, provincies en gemeenten. Deze politieke
ambtsdragers zijn bevraagd naar hun ervaringen met agressie en geweld bij het uitoefenen van hun
publieke taken. Daarnaast zijn griffiers en secretarissen bevraagd om een beeld te verkrijgen van de
mate waarin binnen hun organisatie beleid is geformuleerd en geïmplementeerd. Tevens zijn zij bevraagd
over de geregistreerde incidenten. Na afloop van de enquête zijn een aantal griffiers benaderd met
verdiepende vragen.
Het onderzoek bestond uit drie online enquêtes.
•

Een enquête onder politieke ambtsdragers (bestuurders en volksvertegenwoordigers bij provincies,
waterschappen en gemeenten) naar hun ervaringen en beleving.

•

Een enquête onder secretarissen bij provincies, waterschappen en gemeenten over het beleid gericht
op bestuurders.

•

Een enquête onder griffiers bij provincies en gemeenten over het beleid gericht op
volksvertegenwoordigers.

De drie enquêtes zijn gelijktijdig in februari 2018 van start gegaan en kort voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2018 afgerond.
Vragenlijsten
Voor elke doelgroep is een aparte vragenlijst gebruikt. De inhoud van de vragenlijsten is grotendeels
gelijk aan de vragenlijsten die bij de eerdere metingen zijn gebruikt. De kernvragen zijn op identieke
wijze voorgelegd. Op deze manier is de vergelijking met de voorgaande meting zoveel mogelijk
gewaarborgd.

1

In tegenstelling tot eerdere edities van de Monitor Agressie en Geweld, zijn de medewerkers in dienst bij ministeries, gemeenten,
provincies, waterschappen en uitvoeringsorganisaties buiten beschouwing gelaten.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Inleiding

8

Respons
Bestuurders en volksvertegenwoordigers bij provincies, waterschappen en gemeenten zijn via een e-mail
benaderd, met het verzoek om de online vragenlijst in te vullen. Vervolgens zijn er nog twee
herinneringsmails verstuurd. In totaal zijn ruim tienduizend politieke ambtsdragers benaderd. Bij de
gemeenten hebben 3.005 politieke ambtsdagers mee gedaan. Dit is een respons van 28 procent. Bij de
provincies ligt de respons op 205 politieke ambtsdragers (32%) en bij de waterschappen op 228 (36%).
De griffiers en secretarissen hebben via de e-mail het verzoek ontvangen om de vragenlijst online in te
vullen. Bij de secretarissen lag de totale respons op 213 (54%) en bij griffiers op 225 (respons 57%).2
Duiding en verdieping
De uitkomsten van de enquêtes zijn besproken en van duiding voorzien in een klankbordgroep waarin
vertegenwoordigers vanuit het Netwerk Weerbaar Bestuur aanwezig waren. Vervolgens is een achttal
verdiepende telefonische interviews uitgevoerd onder griffiers. In deze interviews is aan de hand van de
onderzoeksuitkomsten dieper ingegaan op de wijze waarop het beleid is belegd en hoe met melding en
registratie wordt omgegaan. De uitkomsten hiervan zijn in de tekst weergegeven door middel van
kaders. De uitvoering van het onderzoek is in meer detail beschreven in Bijlage 1.
Begeleidingscommissie
Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft voorafgaand aan het onderzoek een
begeleidingscommissie ingesteld. De begeleidingscommissie heeft toegezien op de kwaliteit van het
onderzoek en dat de uitvoering van het onderzoek overeenkomt met de offerte en de startnotitie. De
begeleidingscommissie bestond uit:


Michel Amoureus (senior beleidsmedewerker programma Bestuur en Veiligheid, Ministerie van BZK)



Anne Jet Plat (senior beleidsmedewerker Politieke Ambtsdragers en Weerbaarheid, Ministerie van
BZK)



Hella van de Velde (kennisadviseur, Ministerie van BZK)

2

Zie bijlage voor volledige responstabel.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Inleiding

9

2
HOOFDSTUK

Slachtofferschap en gevolgen

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

10

2. Slachtofferschap en gevolgen
Dit hoofdstuk geeft een beeld van de mate waarin politieke ambtsdragers in het jaar 2017 slachtoffer
waren van agressie en geweld en hoe zij dat hebben beleefd. Naast totaalcijfers worden uitkomsten per
bestuurslaag gepresenteerd. Hierbij gaat het om bestuurders en volksvertegenwoordigers bij
waterschappen, provincies en gemeenten. Dit zijn:


gemeenten: burgemeesters, wethouders en raadsleden



provincies: Commissarissen van de Koning, Gedeputeerde Staten, Statenleden



waterschappen: dijkgraven, leden dagelijks bestuur en leden algemeen bestuur

2.1

Incidentie van agressie en geweld

Slachtofferschap van agressie en geweld tegen politieke ambtsdragers licht gestegen
In totaal 29 procent van de politieke ambtsdragers zegt in de afgelopen twaalf maanden tijdens het
uitoefenen van hun functie geconfronteerd te zijn met een of meerdere vormen van agressie en geweld
door burgers. Na een daling tussen 2012 en 2014 heeft zich sindsdien een lichte stijging ingezet. In
vergelijking met de meting van 2016 is het percentage slachtofferschap met 2 procentpunten3 gestegen.
Evenals voorgaande jaren komt verbale agressie verreweg het vaakst voor. Ruim een kwart (26%) van
de politieke ambtsdragers had hiermee te maken. Bij bedreiging en intimidatie gaat het om 12 procent.
Twee procent van de ambtsdragers was slachtoffer van fysieke agressie.
Figuur 2.1
Slachtofferschap van agressie en geweld in de afgelopen twaalf maanden4

50%

50%

40%

40%

Verbale agressie

38%
30%

Bedreiging/intimidatie

30%

32%
27%

20%

26%

29%

Fysieke agressie

20%

23%

12%

10%

10%

2%
0%

0%
2010

2012

2014

2016

2018

2010

2012

2014

2016

Seksuele intimidatie
Discriminatie

2018

Vormen van agressie
Bij verbale agressie gaat het voornamelijk om schelden, schreeuwen, kwetsen of negatieve of discriminerende
opmerkingen. Fysieke agressie heeft betrekking op duwen, slaan, schoppen, spugen, vastgrijpen, verwonden,
fysiek hinderen en obstructie. Bij bedreiging of intimidatie gaat het om dreigen, stalken, chanteren, onder druk
zetten, dreigbrieven en het bedreigen van gezinsleden.

3

Procentpunt (of %-punt) is het absolute verschil tussen twee waarden uitgedrukt in procenten.
De categorieën ’discriminatie’ en ‘seksuele intimidatie’ zijn in 2016 samengevoegd met respectievelijk ‘verbale agressie’ en
‘bedreiging/intimidatie’. Deze verandering in indeling heeft een zeer beperkt effect op de totalen per categorie.
4

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

11

Aantal incidenten per slachtoffer vrijwel gelijk gebleven
Het gemiddelde aantal keer dat een slachtoffer te maken had

5,1

met een incident is sinds 2016 vrijwel gelijk gebleven. Een
slachtoffer overkomt per jaar gemiddeld 5,1 incidenten. In 2016
was dit 5,2.

Bij frequenter contact kans op agressie en

Tabel 2.1
Slachtofferschap naar intensiteit burgercontacten

geweld groter

2014

2016

2018

Dagelijks

32%

40%

41%

Enkele keren per week

20%

27%

27%

Minder vaak

12%

12%

11%

Bij politieke ambtsdragers die dagelijks contact
hebben met burgers is de kans op incidenten het
grootst (tabel 2.1). Vier op de tien ambtsdragers
met dagelijkse burgercontacten hadden in de
twaalf maanden voorafgaande aan de meting te
maken met agressie of geweld.
Herhaald slachtofferschap neemt toe
Zeven op de tien slachtoffers geven aan dat ze in de
afgelopen twaalf maanden meerdere incidenten van

2012

2014

2016

2018

69%

63%

67%

72%

agressie en geweld meemaakten. In de overige
gevallen gaat het om eenmalig slachtofferschap. Sinds
2014 neemt het herhaald slachtofferschap toe.
Percentage slachtoffers bij gemeenten licht gestegen; bij waterschappen en provincies stabiel
beeld
Er zijn duidelijke verschillen tussen de drie bestuurslagen binnen het decentraal bestuur. Politieke
ambtsdragers bij provincies (37%) en gemeenten (30%) worden vaker geconfronteerd met agressie en
geweld dan hun collega’s bij waterschappen (9%). Het slachtofferschap bij gemeenten is sinds 2016 met
3 procentpunten gestegen. Politieke ambtsdragers bij provincies zijn in ongeveer gelijke mate slachtoffer
als twee jaar geleden. Bij de waterschappen is het slachtofferschap sinds 2016 onveranderd en lager dan
in de jaren 2012 en 2014.
Figuur 2.2
Slachtofferschap naar bestuurslaag
50%
40%
30%
20%

33%

40%

39%
23%

27%

30%

31%

36% 37%
25%

22%

10%

12%

0%
Gemeente

Provincie
2010

2012

2014

2016

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

15%

9%

9%

Waterschap
2018

12

Burgemeesters minder vaak slachtoffer dan in 2016
Wanneer we kijken naar politieke ambtsdragers bij gemeenten, valt op dat burgemeesters en wethouders
(resp. 43% en 40%) meer te maken hadden met agressie en geweld dan raadsleden (28%). Over de
gehele periode vanaf 2010 is geen sprake van een duidelijke dalende of stijgende trend van
slachtofferschap. Wel zijn er enkele fluctuaties. Onder raadsleden is het slachtofferschap in 2018 licht
gestegen ten opzichte van 2014 en 2016. Het slachtofferschap bij burgemeesters is in vergelijking met
2016 gedaald en zit net onder het niveau van 2014. Een van de verklaringen voor de sterke stijging in
2016 was destijds de vluchtelingencrisis en de maatschappelijke spanningen die daarmee samenhingen.
De mate waarin wethouders geconfronteerd worden met incidenten, is sinds 2014 stabiel.
Figuur 2.3
Slachtofferschap naar politieke functie bij gemeenten
70%
60%

61%

50%

51% 53%

40%
30%
20%

29%

20%

24%

55%
45%

40% 38% 40%

36%

10%

50%

43%

28%

0%
Raadsleden

Wethouders
2010

2012

2014

2016

Burgemeesters
2018

Politieke ambtsdragers vaker getuige van agressie en geweld tegen collega-ambtsdragers
De mate waarin politieke ambtsdragers bij collega-ambtsdragers vormen van agressie en geweld
waarnemen, neemt sinds 2012 gestaag toe. Inmiddels heeft 43 procent van de politieke ambtsdragers in
het afgelopen jaar een vorm van agressie of geweld tegenover een collega-ambtsdrager waargenomen.
Deze stijging doet zich vooral voor rond incidenten van verbale agressie en in mindere mate bij
bedreiging/intimidatie. Fysieke agressie tegenover collega-ambtsdragers wordt in ongeveer gelijke mate
waargenomen als bij de vorige metingen.
Figuur 2.4
Getuige van agressie en geweld tegen collega-ambtsdragers in de afgelopen twaalf maanden5
50%
50%

40%
40%
30%

43%
35%
30%

33%

37%

39%

Bedreiging/intimidatie

30%

Fysieke agressie

20%

20%

18%

10%

10%

4%

0%

0%
2010

2012

2014

2016

2018

Verbale agressie

2010

2012

2014

2016

Seksuele intimidatie
Discriminatie

2018

5

De categorieën ’discriminatie’ en ‘seksuele intimidatie’ zijn in 2016 samengevoegd met respectievelijk ‘verbale agressie’ en
‘bedreiging/intimidatie’. Deze verandering in indeling heeft een zeer beperkt effect op de totalen per categorie.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

13

2.2

Uitingsvorm en ernst van incidenten

Om inzicht te krijgen in de aard, uitingsvorm en ernst van de incidenten is aan politieke ambtsdragers die
het afgelopen jaar te maken hadden met agressie en geweld, een aantal vragen gesteld over het meest
recente incident.
Uitingen van agressie en geweld nog steeds vooral in persoonlijk contact, maar er is een
toename van agressieve uitingen via sociale media
Bijna vier op de tien (38%) incidenten doen zich voor bij face to face contacten tussen politieke
ambtsdragers en burgers. In 2012 was dit nog meer dan de helft. Tegelijkertijd is er een duidelijke trend
dat een steeds groter deel van de agressieve uitingen zijn weg vindt via sociale media: van minder dan
10 procent in 2012 tot bijna een derde van alle incidenten in 2018. Deze toename is zichtbaar bij alle drie
bestuurslagen. De frequentie van de overige uitingsvormen zoals via een brief, e-mail of telefonisch zijn
de afgelopen jaren stabiel gebleven of licht gedaald.
Figuur 2.5
Uitingsvorm van meest recente incident
60%
50%
Face to face

40%

38%
31%

30%

Social media/ internet
E-mail
Telefonisch

20%

13%

10%

Brief

5%
0%
2012

2014

2016

2018

Geen duidelijke ontwikkeling in ernst van incidenten
In totaal is 29 procent van de politieke ambtsdragers slachtoffer geworden van een of meerdere
geweldsincidenten. Een op de tien politieke ambtsdragers spreekt zelf van een (zeer) ernstig incident: zij
geven het incident een score van 5, 6 of 7 op een schaal van niet ernstig (1) tot zeer ernstig (7). Bij de
overige gevallen gaat het om minder ernstige gevallen (score 1-4). De verdeling tussen ernstige en
minder ernstige is hiermee ongeveer gelijk aan de metingen in 2014 en 2016.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

14

Figuur 2.8
Incidenten naar ervaren ernst (scores op een schaal van 1 ‘niet ernstig’ tot 7 ‘zeer ernstig’)

40%
38%

30%
29%

20%
10%

27% 29%
15%

23%

18% 19%

9% 8% 9% 10%

0%
slachtoffer (zeer) ernstig
incident (score 5-7)

slachtoffer minder ernstig
incident (score 1-4)

2012

2014

2016

totaal slachtofferschap

2018

Twee derde van de slachtoffers van fysieke agressie ervaart het incident als
(zeer) ernstig. Bij bedreiging en intimidatie beoordeelt ruim de helft (57%) het
voorval als zeer ernstig en bij verbale agressie is dit ruim een kwart (26%).

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

15

2.3

Melding, aangifte en registratie

Helft van de slachtoffers bespreekt incident
De helft van de politieke ambtsdragers die te maken

Aangiftebereidheid naar type
incident:

kreeg met agressie of geweld, heeft het incident

• fysieke agressie

besproken of gemeld. Onder ambtsdragers bij gemeenten
ligt het percentage hoger (51%) dan onder collega’s bij
provincies en waterschappen. Binnen gemeenten melden
of bespreken wethouders (68%) en burgemeesters (78%)
incidenten vaker dan raadsleden (45%).

(2018: 36%, 2016: 36%)

• bedreiging/intimidatie
(2018: 17%, 2016: 25%)

• verbale agressie
(2018: 8%, 2016: 12%)

Tabel 2.3
Bespreken/melden van incidenten naar bestuurslaag

% DAT INCIDENT

BESPROKEN MET/GEMELD BIJ

BESPREEKT/ MELDT
2016

2018

Gemeenten

55%

51%

Provincies

32%

33%

Waterschappen

50%

35%

Burgemeester (53%), fractievoorz. (47%), collega-ambtsdrager(s) (37%), griffier (27%),
politie (17%), secretaris (16%), ambtenaren (12%), politieke partij (12%)
Fractievoorzitter (60%), collega-ambtsdrager(s) (40%), CvdK (36%),
politieke partij/bestuurdersvereniging partij (32%), griffier (32%)
Secretaris-directeur (43%), collega-ambtsdrager(s) (29%), fractievoorz. (29%),
vertrouwenspersoon (14%)

Het melden of bespreken hangt samen met de aard
van het incident. Vier op de tien slachtoffers van
verbale agressie maken melding van het incident. Van
bedreiging/intimidatie en fysieke agressie wordt in
meer gevallen melding gedaan (resp. 76% en 72%).
Een vergelijkbaar beeld is ook te zien in relatie tot de
ernst van een incident. Slachtoffers die het voorval als
(zeer) ernstig ervaren, melden of bespreken in zeven
van de tien gevallen het incident. Minder ernstige

Drie belangrijkste redenen om incident
niet te bespreken/melden:
• (incidenten) horen bij de functie
(2018: 30%, 2016: 44%)

• incident niet ernstig genoeg
(2018: 57%, 2016: 58%)

• niet aan gedacht
(2018:12%, 2016: 12%)

incidenten worden minder vaak besproken of gemeld,
namelijk in vier op de tien gevallen.

van de melders is (zeer) positief over de wijze waarop men het incident

80%

met anderen kon bespreken, 13 procent heeft hier geen uitgesproken
mening over en 7 procent is ontevreden. In 2016 was 83 procent
positief.

Percentage aangiften daalt
Negen procent van de politieke ambtsdragers bij gemeenten deed aangifte van het incident: bij 6 procent
gebeurde dat door het slachtoffer zelf en in 3 procent van de gevallen gebeurt dat door de organisatie.
Bij provincies is de aangiftebereidheid met 5 procent iets lager. In de helft van de gevallen deed de

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

16

organisatie aangifte. Incidenten onder politieke ambtsdragers bij de waterschappen leiden in de
afgelopen jaren zelden of nooit tot een aangifte.
Tabel 2.4
Percentage slachtoffers dat aangifte heeft gedaan (zelf of de organisatie)
TOTAAL

AANGIFTE DOOR

AANGIFTE DOOR

SLACHTOFFER

ORGANISATIE

2012

2014

2016

2018

2012

2014

2016

2018

2012

2014

2016

2018

Gemeenten

11%

14%

16%

9%

7%

11%

9%

6%

4%

3%

7%

3%

Provincies

10%

6%

5%

5%

10%

3%

4%

3%

0%

3%

1%

3%

Waterschappen

5%

7%

0%

0%

5%

7%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Politieke ambtsdragers die geen aangifte deden noemen verschillende redenen om geen aangifte te doen.
Verreweg de meest genoemde is dat de incidenten ‘niet ernstig genoeg’ zijn. Verder zegt iets minder dan
een kwart dat het bij de functie hoort en een nog kleinere groep geeft aan dat het al ter plekke opgelost
is. Het meest opvallende verschil met 2016 is dat minder politieke ambtsdragers geen aangifte doen
omdat agressie en geweld ‘bij de functie hoort’.
Tabel 2.5
Top 3 redenen om geen aangifte te doen (meerdere antwoorden mogelijk)
BELANGRIJKSTE REDEN

TWEEDE REDEN

DERDE REDEN

2012

Incident niet ernstig genoeg (61%)

Hoort bij de functie (24%)

Ter plekke opgelost (10%)

2014

Incident niet ernstig genoeg (56%)

Hoort bij de functie (24%)

Ter plekke opgelost (10%)

2016

Incident niet ernstig genoeg (59%)

Hoort bij de functie (28%)

2018

Incident niet ernstig genoeg (60%)

Hoort bij de functie (22%)

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

Ter plekke opgelost/ wordt niets
mee gedaan (9%)
Ter plekke opgelost/ wordt niets
mee gedaan (8%)

17

Meeste incidenten worden niet geregistreerd
Vijftien procent van de slachtoffers bij gemeenten geeft aan dat het incident is geregistreerd door de
organisatie. Onder politieke ambtsdragers bij waterschappen en provincies ligt dit percentage wat lager.
Een meerderheid van de ambtsdragers zegt dat het laatste incident niet is geregistreerd of ze weten niet
of dit is gebeurd.
Tabel 2.6
Registratie incident door organisatie volgens
slachtoffers (% geregistreerd)

Figuur 2.9
Registratie incident door organisatie volgens slachtoffers
(totaal decentraal bestuur)
100%

2012

2014

2016

2018

Gemeenten

13%

19%

20%

15%

Provincies

3%

14%

12%

9%

Waterschappen

6%

10%

7%

5%

18%

18%

15%

80%
60%

Geregistreerd
59%

60%

62%

40%

Niet geregistreerd
Onbekend

20%
23%

22%

23%

2014

2016

2018

0%

Slachtoffers van bedreigingen/intimidatie (30%) of fysieke agressie (36%) geven
vaker aan dat de incidenten door de organisatie geregistreerd worden dan slachtoffers
van verbale agressie (9%).

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

18

2.4

Nadelige gevolgen

Vier op de tien slachtoffers ervaren nadelige gevolgen
Vier op de tien slachtoffers zeggen na het incident te maken hebben gehad met nadelige gevolgen. De
meerderheid (60%) zegt geen effecten te hebben ondervonden. Het meest genoemde negatief effect
betreft een afname van het werkplezier. Dit geldt voor bijna een kwart van de slachtoffers. Twaalf
procent geeft aan dat het van invloed is op het eigen gedrag. Zeven procent kreeg klachten in relatie tot
zijn of haar geestelijke gezondheid. Fysieke klachten komen minder voor.
Figuur 2.10
Effecten op het slachtoffer6 (meerdere antwoorden mogelijk)

62%
65%
60%

Geen effecten
22%
25%
22%

Effecten op werkplezier

Effecten op mijn gedrag

0%
12%
9%
7%
7%
3%
2%
3%
2%
1%
1%
9%
13%
9%

Effecten op geestelijke gezondheid

Effecten op lichamelijke gezondheid

Materiële effecten

Anders
0%

10%

2014
2016
2018

20%

30%

40%

50%

60%

70%

De ernst van het incident is van invloed op het wel of niet ervaren van negatieve gevolgen. Twee op de
drie politieke ambtsdragers die slachtoffer zijn geweest van een ernstig incident, geven aan negatieve
gevolgen te hebben ondervonden. Binnen deze groep is het incident vooral van invloed op het
werkplezier (38%), het eigen gedrag (25%) en de geestelijke gezondheid (14%).
Een vergelijkbaar beeld is te zien in relatie tot de aard van het incident. Slachtoffers van fysieke agressie
en bedreiging/intimidatie ervaren relatief vaak negatieve effecten (resp. 55% en 45%) in vergelijking
met slachtoffers van verbale agressie (35%).

6

De categorie ‘effect op mijn gedrag’ is in de meting van 2018 voor het eerst voorgelegd.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

19

2.5

Nazorg, reactie en optreden organisatie

Meerderheid slachtoffers heeft geen behoefte aan nazorg
De meerderheid (79%) van de slachtoffers geeft aan naar aanleiding van het incident geen nazorg te
hebben ontvangen, maar dat dit ook niet nodig was. Verder is er een groep die zegt dat er nauwelijks op
het incident is gereageerd. Een op de tien zegt dat er voldoende nazorg is geweest. In twee procent van
de gevallen was de nazorg niet voldoende. Deze uitkomsten komen in grote lijnen overeen met het beeld
in voorgaande jaren.
Tabel 2.7
Nazorg naar aanleiding van meest recent incident
2012

2014

2016

2018

Er is voldoende nazorg geweest

6%

10%

11%

9%

Er is nazorg geweest maar die was onvoldoende

2%

2%

1%

2%

Er is niet of nauwelijks op het incident gereageerd

7%

10%

8%

10%

Er was geen nazorg, maar dat was ook niet nodig

86%

78%

79%

79%

Aard en ernst incident van invloed op behoefte aan nazorg
Of men behoefte aan nazorg heeft is afhankelijk van de aard en ernst van het incident. Slachtoffers
van minder ernstige incidenten geven vaker aan (89%) dat geen nazorg nodig was dan slachtoffers
van ernstige incidenten (61%). Deze groep die het incident als ernstig beoordeelde, geeft vaker aan
nazorg te hebben ontvangen. Ruim een op de vijf (22%) zegt dat er nauwelijks op het incident
gereageerd is. Een vergelijkbaar beeld ziet men bij de aard van het incident. Slachtoffers verbale
agressie geven vaker aan dat geen nazorg nodig was dan slachtoffers van bedreiging/ intimidatie en
fysieke agressie.
Tabel 2.8
Nazorg naar aanleiding van meest recent incident, naar ernst van incident (ernstig 5-7 op schaal van 7; minder
ernstig 1-4 op schaal van 7)
MINDER ERNSTIG

ERNSTIG

Er is voldoende nazorg geweest

6%

14%

Er is nazorg geweest maar die was onvoldoende

1%

3%

Er is niet of nauwelijks op het incident gereageerd

4%

22%

Er was geen nazorg, maar dat was ook niet nodig

89%

61%

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

20

Voorbeelden van nazorg
• “Bij de keren dat het serieuzer was, is erg goed gereageerd. Bijvoorbeeld bij de mail vanuit
rechts-extremistische hoek, is melding gedaan bij de burgemeester en de politie. De griffie
heeft daarna nog gevraagd hoe het met me ging. Omdat ik er weinig last van had, is het
daarna daarbij gebleven.”
• “Gesprek met de burgemeester; wetend dat ik op haar altijd een beroep kan en mag doen en
dat zij de cases ten alle tijde wil overnemen, dan wel begeleiden. Hetzelfde geldt voor de
fractievoorzitter en fractieleden. Er is alle begrip en ik word regelmatig gespiegeld.”
• “Over praten. Meteen beveiligingsmaatregelen genomen als aanvulling op de reeds bestaande
beveiligingsmaatregelen.”
• “Individueel en gezamenlijk overleg met mij en de fractie en met het college en de
burgemeester.”
• “Bespreking met gemeentesecretaris en enkele directe betrokkenen bij incident zelf.”
• “Aanbieding slachtofferhulp, camera toezicht thuis, regelmatig geïnformeerd naar
welbevinden.”

Aantal politieke ambtsdragers dat meent dat nazorg goed is geregeld, lager dan in 2016
De meerderheid van de politieke ambtsdragers vindt dat de organisatie adequaat reageert op incidenten
van agressie en geweld. Ongeveer twee op de tien hebben geen mening en ongeveer een op de tien is
negatief. De nazorg is volgens een meerderheid van de ambtsdragers goed geregeld. Ongeveer een
derde van de politieke ambtsdragers van de gemeente en waterschap hebben hierover geen mening. Bij
de provincie heeft bijna de helft van de politieke ambtsdragers geen mening hierover. Gemiddeld een op
de tien is negatief over de nazorg.
Tabel 2.9
Meningen van politieke ambtsdragers over reactie en nazorg bij incidenten (% (helemaal) mee eens met stelling)
WATERSCHAPPEN

De organisatie reageert adequaat op
incidenten
Nazorg incident is door de organisatie
goed geregeld

PROVINCIES

GEMEENTEN

2016

2018

2016

2018

2016

2018

84%

77%

63%

73%

77%

73%

75%

66%

53%

42%

61%

54%

Wanneer gekeken wordt naar de verschillende functies binnen de gemeente valt op dat raadsleden
minder vaak tevreden zijn over de reactie op incidenten en de nazorg dan wethouders en burgemeesters.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

21

Figuur 2.11
Reactie op incidenten van agressie en geweld (% (helemaal) mee eens)– politieke ambtsdragers naar functie

87%
84%

De organisatie reageert adequaat op incidenten
70%

Burgemeester
Wethouder

81%
Nazorg incidenten is door de organsiatie goed geregeld

69%

Raadsleden

49%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Meerderheid vindt dat organisatie zich voldoende inzet om incidenten te voorkomen
De meerderheid van de politieke ambtsdragers is van mening dat de organisatie voldoende doet om
incidenten te voorkomen. Ook is er in de meeste gevallen een norm geformuleerd zodat men weet
wanneer ze moeten optreden. Training of voorlichting komt aanzienlijk minder voor. Opvallend is dat de
organisaties het - in de ogen van de politieke ambtsdragers - minder goed doen op deze punten dan in
de voorgaande jaren. Politieke ambtsdragers bij waterschappen zijn net als twee jaar geleden iets
positiever dan collega ambtsdragers bij gemeenten en provincies.
Tabel 2.10
Meningen van politieke ambtsdragers over preventie, voorlichting en training (% (helemaal) mee eens met stelling)
WATERSCHAPPEN

Organisatie doet voldoende om agressie
en geweld door burgers te voorkomen

PROVINCIES

GEMEENTEN

2016

2018

2016

2018

2016

2018

85%

80%

70%

63%

76%

68%

76%

60%

54%

51%

63%

56%

38%

27%

30%

24%

33%

30%

Er is duidelijke norm op basis waarvan
medewerkers grenzen weten en
wanneer zij moeten optreden
Heeft voldoende voorlichting/training
gehad over hoe om te gaan met
agressie en geweld door burgers

Raadsleden minder te spreken over preventie en training dan bestuurders
In vergelijking met burgemeesters en wethouders zijn raadsleden aanzienlijk minder te spreken over de
mate waarin zij voorlichting en training hebben gehad over hoe om te gaan met agressie en geweld door
burgers. Verder zijn zij minder goed op de hoogte van een norm op basis waarvan zij hun grenzen
kunnen aangeven.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

22

Figuur 2.12
Inzet organisatie op voorkomen van incidenten van agressie en geweld (% (helemaal) mee eens)– politieke ambtsdragers
naar functie
Organisatie doet voldoende om agressie en geweld door
burgers te voorkomen

75%
73%

Er is een duidelijke norm op basis waarvan politieke
ambtsdragers grenzen weten en wanneer zij moeten
optreden
Heeft voldoende voorlichting/training gehad over hoe om
te gaan met agressie en geweld door burgers

27%

0%

20%

54%

40%

Burgemeester

82%

58%

37%

83%

Wethouder
Raadsleden

65%

60%

80%

100%

2.6 Invloed op besluitvorming
Politieke ambtsdragers hebben er in vergelijking met 2016 meer vertrouwen in dat collega’s hun
standpunten niet laten beïnvloeden door agressie en geweld. Enkele procenten van de politieke
ambtsdragers geven aan dat het risico om in aanraking te komen met agressie en geweld de eigen
beslissingen beïnvloedt. Een ruime meerderheid zegt dat het bestuur de rug recht houdt bij bestuurlijke
beslissingen rond handhaving en dat het risico van agressie en geweld daar geen invloed op heeft.
Tabel 2.10
Invloed agressie en geweld op besluiten (% (helemaal) mee eens)
WATERSCHAPPEN

PROVINCIES

GEMEENTEN

2016

2018

2016

2018

2016

2018

6%

6%

5%

3%

6%

6%

69%

80%

69%

76%

76%

74%

11%

8%

36%

14%

24%

15%

Het risico om in aanraking te komen
met agressie en geweld beïnvloedt mijn
beslissingen
Bij beslissingen over handhaving houdt
bestuur rug recht, ook als risico op
bedreigingen meebrengt
Het komt voor dat standpunten van
collega’s beïnvloed worden door
agressie en geweld

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Slachtofferschap en gevolgen

23

3
HOOFDSTUK

Implementatie en inhoud van beleid

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

24

3. Implementatie en inhoud van beleid
3.1 Inleiding
Het voorkomen en tegengaan van agressie en geweld tegen medewerkers is in eerste instantie de
verantwoordelijkheid van de werkgever. Dit geldt ook voor overheidsorganisaties en is vastgelegd in
ARBO-regelgeving. Deze wet schrijft onder meer voor dat organisaties een veiligheidsbeleid ontwikkelen,
vaststellen en zich jaarlijks over de uitvoering daarvan verantwoorden.
Dit hoofdstuk gaat in op de mate waarin en de wijze waarop decentrale overheden invulling geven aan
het algemene beleid gericht op het tegengaan van agressie en geweld tegen politieke ambtsdragers en
medewerkers. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen het beleid gericht op bestuurders enerzijds en
volksvertegenwoordigers anderzijds. De gepresenteerde uitkomsten zijn afkomstig uit een tweetal
enquêtes:
•

enquête onder secretarissen over het beleid ten aanzien van bestuurders en medewerkers.
Hieraan deden 198 gemeenten7, vijf provincies en tien waterschappen mee

•

enquête onder griffiers over het beleid ten aanzien van volksvertegenwoordigers.
Hieraan deden 217 gemeenten en acht provincies mee8

De gerealiseerde respons onder gemeenten is in beide enquêtes groot genoeg om algemene uitspraken
over deze bestuurslaag te kunnen doen. Bij provincies en waterschappen ligt dat anders. Hoewel bijna de
helft van de organisaties aan de enquête heeft meegedaan, dienen de uitkomsten over deze
bestuurslagen met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd. Door het beperkte aantal
waarnemingen hebben individuele antwoorden een relatief grote invloed op het totaalcijfer. Daarbij komt
dat de responsgroep niet exact hetzelfde is als bij de eerdere metingen, zodat ook daardoor afwijkingen
kunnen ontstaan. De uitkomsten voor provincies en waterschappen zijn om die reden indicatief.

3.2 Verantwoordelijkheid voor het beleid
Verantwoordelijkheid aanpak veilige taakuitoefening bestuurders deels ambtelijk en deels
bestuurlijk belegd; beleid voor volksvertegenwoordigers vrijwel altijd bestuurlijk
In iets minder dan de helft van de organisaties in het decentraal bestuur is de hoogste ambtenaar
eindverantwoordelijk voor de aanpak van agressie en geweld tegen bestuurders. Bij 49 procent van de
gemeenten geldt de gemeentesecretaris als eindverantwoordelijke en in ruim een derde van de
gemeenten is dat de burgemeester (tabel 3.1a). Ook bij waterschappen en provincies zien we dit
gemengde beeld van ambtelijk en bestuurlijke verantwoordelijkheid.

7

In enkele gevallen hebben secretarissen de lijst voor meerdere gemeenten ingevuld. Dit geldt met name voor gemeenten die

ambtelijk zijn gefuseerd. Al met al hebben we informatie over het beleid van 212 gemeenten verkregen.
8

Waterschappen zijn in tegenstelling tot provincies en gemeenten niet dualistisch georganiseerd en kennen niet de griffier functie in de

zin zoals die bij gemeenten en provincies bestaat. Waterschappen zijn daarom uitsluitend via de secretaris benaderd.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

25

Voor de aanpak van agressie en geweld gericht tegen volksvertegenwoordigers is in de meeste gevallen
een bestuurder verantwoordelijk. In verreweg de meeste (87%) gemeenten is dit de burgemeester
(tabel 3.1.b). Bij de provincies is dat bij alle geënquêteerde provincies de Commissaris van de Koning.
Tabel 3.1a
Verantwoordelijkheid voor aanpak van agressie en
geweld tegen bestuurders en medewerkers
(inventarisatie onder secretarissen)

Tabel 3.1b
Verantwoordelijkheid voor aanpak van agressie en
geweld tegen volksvertegenwoordigers
(inventarisatie onder griffiers)

GEMEENTEN (N=198)

GEMEENTEN (N=217)

Gemeentesecretaris

49%

Burgemeester

87%

Burgemeester

35%

Griffier

3%

Overig

11%

Weet niet

6%

Onbekend

4%

Onbekend

4%

PROVINCIES (N=8)

PROVINCIES (N=5)
Commissaris van de Koning

40%

Provinciesecretaris

40%

Overig

20%

Commissaris van de Koning

100%

WATERSCHAPPEN (N=10)
Secretaris-directeur

40%

Lid dagelijks bestuur

20%

Dijkgraaf/watergraaf

30%

Overig

10%

3.3 Preventieve maatregelen
Meerderheid organisaties monitort veiligheidsbeleving medewerkers en bestuurders;
veiligheidsbeleving volksvertegenwoordigers minder goed in beeld
In de meerderheid (61%) van de organisaties in het decentraal bestuur is in de afgelopen drie jaar
onderzoek uitgevoerd onder de medewerkers naar de beleving van veiligheid (tabel 3.2a).
Bij de volksvertegenwoordigers zien we een ander beeld (tabel 3.2b). Er zijn maar weinig gemeenten en
provincies die onderzoek doen naar de beleving van de veiligheid door volksvertegenwoordigers. Dit is
vergelijkbaar met de resultaten van twee jaar geleden.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

26

Tabel 3.2a
Mate waarin organisaties onderzoek uitvoeren naar veiligheidsbeleving onder medewerkers en bestuurders
GEMEENTEN

PROVINCIES

WATERSCHAPPEN

TOTAAL

2016

2018

2016

2018

2016

2018

2016

2018

Afgelopen jaar

36%

25%

44%

20%

50%

30%

40%

25%

2 tot 3 jaar geleden

25%

34%

33%

80%

28%

50%

25%

36%

Langer dan 3 jaar geleden

19%

16%

11%

0%

22%

0%

18%

15%

Geen onderzoek uitgevoerd

12%

14%

11%

0%

0%

10%

11%

13%

Weet niet

8%

12%

0%

0%

0%

10%

6%

11%

Tabel 3.2b
Mate waarin organisaties onderzoek uitvoeren naar veiligheidsbeleving onder volksvertegenwoordigers
GEMEENTEN

PROVINCIES

2016

2018

2016

2018

Afgelopen jaar

9%

3%

33%

0%

2 tot 3 jaar geleden

4%

4%

0%

13%

Langer dan 3 jaar geleden

2%

5%

0%

0%

Geen onderzoek uitgevoerd

61%

62%

33%

13%

Weet niet

24%

26%

33%

75%

Meerderheid organisaties hanteren huisregels en normen voor burgers; minder dan de helft
van de gemeenten en provincies hanteert duidelijke huisregels en normen
Twee derde van de gemeenten, provincies en waterschappen communiceren dat agressie en geweld
tegen medewerkers en bestuurders niet wordt getolereerd. Een iets grotere groep heeft huisregels
opgesteld waaraan burgers zich moeten houden. Bijna alle organisaties stellen duidelijke normen op basis
waarvan bestuurders en medewerkers weten waar de grenzen liggen en wanneer zij moeten optreden
(tabel 3.3a).
Het aantal gemeenten met huisregels is sinds de meting in 2012 voor het eerst weer toegenomen. Een
minderheid (31%) van de gemeenten stelt duidelijke normen op basis waarvan volksvertegenwoordigers
weten waar de grenzen liggen en wanneer zij moeten optreden (tabel 3.3b).

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

27

Tabel 3.3a
Elementen van de aanpak van agressie en geweld tegen bestuurders en medewerkers (totaal van gemeenten,
waterschappen en provincies)
TOTAAL
2012

2014

2016

2018

Er zijn duidelijke huisregels waar burgers zich aan moeten
houden

64%

73%

72%

74%

Er wordt naar burgers gecommuniceerd dat agressie nooit
wordt getolereerd

57%

69%

69%

67%

Er zijn duidelijke normen op basis waarvan bestuurders en
medewerkers weten waar de grenzen liggen en wanneer zij
moeten optreden

74%

86%

90%

90%

Tabel 3.3b
Elementen van de aanpak van agressie en geweld tegen volksvertegenwoordigers (uitgesplitst naar gemeenten en
provincies)
PROVINCIES9

GEMEENTEN
2012

2014

2016

2018

2012

2014

2016

2018

14%

21%

33%

31%

14%

27%

50%

13%

Er zijn duidelijke normen op basis
waarvan volksvertegenwoordigers
weten waar de grenzen liggen en
wanneer zij moeten optreden

Weinig aandacht voor trainen van bestuurders in omgang met agressie en geweld; minderheid
volksvertegenwoordigers is in de afgelopen twee jaar getraind
Net als bij eerdere metingen blijkt dat een minderheid van de organisaties in het decentraal bestuur in de
afgelopen twee jaar politieke ambtsdragers heeft voorgelicht of getraind. Bij bestuurders gaat het om
ruim een kwart van de organisaties, waar het er in 2016 nog ongeveer een derde was. De opgaande lijn
in de jaren 2012-2016 heeft zich in 2018 niet voortgezet. Het percentage organisaties dat in de
afgelopen twee jaar training of voorlichting gaf aan volksvertegenwoordigers ligt met 18 procent iets
lager dan bij bestuurders. Wel zegt een kwart van de gemeenten en provincies aandacht te besteden aan
agressie en geweld bij de introductie van nieuwe volksvertegenwoordigers.
Een minderheid van de organisaties heeft maatregelen of regels geformuleerd hoe om te gaan met
agressieve uitingen via sociale media. Voor volksvertegenwoordigers geldt dit in nog sterkere mate dan
voor bestuurders.

9

De uitkomsten voor provincies zijn indicatief vanwege het beperkte aantal ingevulde vragenlijsten.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

28

Tabel 3.4a
Voorlichting en training van bestuurders (totaal van gemeenten, waterschappen en provincies)
TOTAAL

De bestuurders zijn in de afgelopen twee jaar getraind/voorgelicht over
het omgaan met agressie en geweld door burgers
Er zijn maatregelen/regels geformuleerd hoe om te gaan met agressieve
uitingen sociale media 10

2012

2014

2016

2018

19%

22%

34%

28%

-

-

29%

23%

Tabel 3.4b
Voorlichting en training van volksvertegenwoordigers (uitgesplitst naar gemeenten en provincies)
PROVINCIES11

GEMEENTEN
2012

2014

2016

2018

2012

2014

2016

2018

6%

11%

13%

18%

14%

9%

33%

0%

5%

21%

7%

26%

0%

0%

0%

25%

-

-

7%

15%

-

-

0%

0%

De volksvertegenwoordigers zijn in de
afgelopen twee jaar getraind/voorgelicht
over het omgaan met agressie en geweld
door burgers

Nieuwe volksvertegenwoordigers krijgen
standaard voorlichting of training over
het omgaan met agressie en geweld
door burgers
Er zijn maatregelen/regels geformuleerd
hoe om te gaan met agressieve uitingen
via sociale media12

10

Deze stelling is in 2016 voor het eerst voorgelegd.

11

De uitkomsten voor provincies zijn indicatief vanwege het beperkte aantal ingevulde vragenlijsten.

12

Deze stelling is niet in 2012 en 2014 voorgelegd.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

29

Verdieping: Achtergrond geringe aandacht voorlichting en training
volksvertegenwoordigers
Uit de tabellen 3.3 en 3.4 en ook uit voorgaande metingen van deze monitor, blijkt dat het beleid en
interventies gericht op een veilige taakuitvoering bij volksvertegenwoordigers achterblijven bij de
inspanningen gericht op medewerkers. Zo is er minder duidelijkheid over normen ten aanzien van
ongewenst gedrag en is er relatief geringe aandacht voor voorlichting en training aan
volksvertegenwoordigers. Als volksvertegenwoordigers al voorlichting en training krijgen over het
omgaan met agressie en geweld, maakt dat doorgaans deel uit van hun introductieprogramma.
Verder is er zeer beperkt aandacht voor het onderwerp.
De verklaring hiervoor ligt om te beginnen in de doorgaans lage probleemperceptie, zo blijkt uit de
verdiepende interviews. In veel organisaties zijn er nauwelijks of geen incidenten bekend en hierdoor
wordt de veilige taakuitvoering door volksvertegenwoordigers niet als groot of urgent probleem
ervaren. Daar komt nog bij dat griffie-afdelingen doorgaans over beperkte capaciteit (in fte)
beschikken en hun tijd besteden aan zaken die meer prioriteit hebben.
Verder speelt een rol dat volksvertegenwoordigers in een andere gezagsverhouding staan tot griffiers
dan bijvoorbeeld medewerkers tegenover een secretaris of directeur. Waar een training bij
medewerkers min of meer kan worden afgedwongen door het management, is daarvan bij
volksvertegenwoordigers geen sprake.

3.4 Melding, registratie en opvolging van incidenten
Net als bij eerdere metingen blijkt dat vrijwel alle organisaties (90%) in het decentraal bestuur over een
interne meldingsprocedure beschikken voor bestuurders en medewerkers die te maken krijgen met
agressie of geweld. Voor volksvertegenwoordigers liggen de percentages iets lager. Bijna twee derde
(63%) van de gemeenten en drie op de vier provincies hebben een interne meldingsprocedure.
Meeste organisaties registreren meldingen van agressie en geweld tegen bestuurders;
registratie van incidenten tegen volksvertegenwoordigers in veel gevallen niet sluitend
Net iets meer dan de helft van de organisaties in het decentraal bestuur registreert de meldingen van
agressie en geweld tegen medewerkers en bestuurders naar eigen zeggen ‘altijd’. Een derde zegt dit
‘vaak’ te doen. In de overige gevallen gebeurt het ‘soms’, ‘helemaal niet’ of kan de betreffende
organisatie niet met zekerheid zeggen of dit wel of niet gebeurt. Het beeld van deze niet optimale
registratiewijze komt overeen met de eerdere meting in 2016.
Incidenten tegen volksvertegenwoordigers worden doorgaans minder goed geregistreerd. Niet meer dan
ruim een kwart van de gemeenten registreert meldingen van agressie of geweld tegen raadsleden ‘altijd’.
Bijna een op de tien zegt dit ‘vaak’ te doen en bij een vijfde gebeurt dit ‘soms’ of ‘nooit’. Opvallend is dat
vier op de tien gemeentegriffiers niet kunnen aangeven of (en zo ja hoe frequent) meldingen van
geweldsincidenten tegen volksvertegenwoordigers worden geregistreerd. Bij provincies is een min of
meer vergelijkbaar beeld zichtbaar.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

30

Tabel 3.5a
Registratie van meldingen van incidenten tegen
medewerkers en bestuurders13
2016

2018

Altijd

48%

52%

Vaak

33%

33%

Soms

10%

Nooit
Onbekend

Tabel 3.5b
Registratie van meldingen van incidenten tegen
volksvertegenwoordigers
GEMEENTEN

PROVINCIES14

2016

2018

2016

2018

Altijd

26%

28%

33%

38%

Vaak

9%

9%

0%

0%

9%

Soms

10%

8%

17%

25%

2%

1%

Nooit

11%

13%

0%

0%

7%

4%

Onbekend

44%

42%

50%

38%

Verdieping: Mogelijke verklaringen voor niet optimale registratie
Uit de enquête blijkt dat de registratie van incidenten tegen volksvertegenwoordigers in veel gevallen
niet sluitend is. Op de vraag waarom in veel gemeenten incidenten tegen volksvertegenwoordigers en
bestuurders niet of nauwelijks worden geregistreerd, zijn meerdere verklaringen mogelijk.
•
Verschillende geïnterviewde griffiers geven aan dat hen nauwelijks of geen incidenten ter ore
komen. En wanneer dat wel het geval is, in veel gevallen het probleem inmiddels al is
opgelost. Vanwege de overzichtelijkheid en geringe omvang van het probleem zien deze
organisaties weinig meerwaarde in het registreren van slechts enkele incidenten. Dat geldt
zeker voor situaties waarin sprake is van verbale agressie.
•
In vergelijking met volksvertegenwoordigers hebben ambtenaren gemiddeld genomen meer
contacten met burgers die bovendien deels betrekking hebben op besluiten die direct ingrijpen
in het leven van inwoners (bijv. korten van een uitkering, niet verlenen van vergunning). Dat
soort besluiten kunnen agressie of geweld tegenover de ambtenaren oproepen. Om tegenover
de daders actie te kunnen ondernemen (bijvoorbeeld door een huisverbod uit te spreken) en
dit goed te kunnen handhaven is een zorgvuldige registratie noodzakelijk.
•
Verder blijken politieke ambtsdragers incidenten te bespreken met collega-ambtsdragers en/of
met fractiegenoten of andere partijleden. Het komt dan vaak niet meer tot melding in een
registratiesysteem. Dit onttrekt zich vervolgens in een deel van de gevallen aan het zicht van
de griffier, bijvoorbeeld omdat de registratie bij personeelszaken is belegd.
•
Met name kleine organisaties hebben geen aparte meldingsprocedure voor
volksvertegenwoordigers. Als er al een melding geregistreerd wordt doen ze dat in het
algemene systeem of het blijft geheel achterwege. Bij een aantal grotere gemeenten zien we
wel dat er een afzonderlijke registratiesysteem wordt gebruikt. Organisaties die vaker met
incidenten worden geconfronteerd vertonen doorgaans een grotere bereidheid om incidenten
vast te leggen.
•
In de interviews kwamen geen aanwijzingen naar voren dat het geringe gebruik te maken zou
kunnen hebben met de kenmerken of kwaliteit van de beschikbare registratiesystemen zoals
Agressie Registratiesysteem voor Overheden (ARO) of het Gemeentelijk Incidenten
Registratiesysteem (GIR).

13

In verband met een gewijzigde vraagstelling zijn de uitkomsten niet vergelijkbaar met de resultaten van 2012 en 2014.

14

De uitkomsten voor provincies zijn indicatief vanwege het beperkte aantal ingevulde vragenlijsten.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

31

De registraties geven geen betrouwbaar beeld van de aard en omvang van het probleem
De hiaten in de registraties zien we terug wanneer gevraagd wordt naar het aantal geregistreerde
incidenten. Ruim een kwart van de organisaties blijkt niet in staat een totaalcijfer te leveren en de
organisaties die wel cijfers leveren baseren zich deels op onvolledige registraties (tabel 3.6a).
Bij de registratie van incidenten van agressie en geweld tegen volksvertegenwoordigers zien we dat twee
derde van de gemeenten en provincies om uiteenlopende reden niet blijkt in staat te zijn een sluitende
registratie te leveren van het aantal incidenten (tabel 3.6b). Van de organisaties die wel cijfers
beschikbaar hebben, is van een deel bekend dat de cijfers onvolledig zijn.

Tabel 3.6a
Geregistreerde incidenten van agressie en geweld tegen
medewerkers en bestuurders (inventarisatie onder
secretarissen bij gemeenten, provincies en
waterschappen)

Tabel 3.6b
Geregistreerde incidenten van agressie en geweld tegen
volksvertegenwoordigers (inventarisatie onder raads- en
statengriffiers)

TOTAAL

Incidenten worden niet geregistreerd
Het is onbekend of incidenten worden
geregistreerd

1%

4%

Incidenten worden niet geregistreerd
Het is onbekend of incidenten worden
geregistreerd

22%

Het aantal geregistreerde incidenten is 0

55%

Het aantal geregistreerde incidenten is 1

13%

incidenten tegen bestuurders is (nog) niet

Het aantal geregistreerde incidenten is 0
Het aantal geregistreerde incidenten ligt

tussen 2 en 5

42%

11%

bekend / niet geleverd

bekend / niet geleverd

Het aantal geregistreerde incidenten ligt

12%

Er is geregistreerd, maar het aantal

Er is geregistreerd, maar het aantal
incidenten tegen bestuurders is niet

TOTAAL

tussen 1 en 2
Het aantal geregistreerde incidenten ligt

4%

tussen 3 en 5

29%

4%

1%

Door deze niet optimale registratiewijze zijn er op basis van deze gegevens geen overstijgende conclusies
te trekken over de omvang van het probleem. Ook heeft een aanzienlijk deel van de organisaties geen of
onvoldoende zicht op de incidenten die zich tegenover bestuurders en volksvertegenwoordigers hebben
voorgedaan.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

32

3.5

Reactie op incidenten: opvang slachtoffers en reactie naar de dader

Naar aanleiding van een incident kan er in specifieke gevallen gekozen worden om aangifte te doen bij de
politie, rechtsreeks te reageren naar de dader en/of eventuele schade te verhalen.
Reactie naar dader meest toegepaste opvolging van het incident; onduidelijkheid over
opvolging van agressie incidenten tegenover volksvertegenwoordigers
De reactie op een geval van agressie of geweld kan onder meer bestaan uit het doen van aangifte bij de
politie, het geven van een reactie aan de dader en/of het verhalen van eventuele schade. Drie kwart van
de organisaties (die incidenten hebben geregistreerd en cijfers konden aanleveren) hebben minimaal één
keer een reactie gegeven aan de dader naar aanleiding van een incident tegen een bestuurder of
medewerker. Dit is in de afgelopen jaren toegenomen. Voor het doen van aangifte is de frequentie bijna
gelijk aan 2016. Ruim de helft van de organisaties heeft een of meerdere keren aangifte gedaan. Het
verhalen van schade komt nog steeds slechts sporadisch voor (tabel 3.7a).
De mate waarin bij incidenten tegen volksvertegenwoordigers leiden tot een vervolgactie is onduidelijk.
Ongeveer de helft van de griffiers geeft aan niet te weten of er een reactie naar de daders is geweest en
of aangifte is gedaan. Verhalen van schade komt met 11 procent nog het vaakst voor (tabel 3.7a).
Tabel 3.7a
Percentage opvolging van geregistreerde incidenten tegenover medewerkers en bestuurders
REACTIE DADER

AANGIFTE

SCHADE VERHAALD

‘12

‘14

‘16

‘18

‘12

‘14

‘16

‘18

‘12

‘14

‘16

‘18

geen enkele keer

44%

20%

30%

23%

55%

44%

46%

45%

91%

88%

97%

95%

1-4 keer

38%

58%

51%

52%

38%

45%

44%

49%

9%

12%

2%

5%

5-9 keer

9%

7%

8%

15%

4%

8%

6%

3%

0%

0%

2%

0%

10 keer of meer

9%

14%

11%

11%

2%

3%

3%

2%

0%

0%

0%

1%

Tabel 3.7b
Opvolging van incidenten tegenover volksvertegenwoordigers
REACTIE DADER

AANGIFTE

SCHADE VERHAALD

2016

2018

2016

2018

2016

2018

onbekend

60%

54%

57%

52%

51%

42%

0 keer

22%

32%

26%

31%

35%

35%

1 tot 5 keer

7%

2%

6%

4%

1%

0%

6 keer en vaker

0%

0%

0%

0%

0%

11%

Nooit (meldingen van incidenten
worden nooit geregistreerd)

11%

12%

11%

12%

13%

12%

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Implementatie en inhoud van beleid

33

BIJLAGE

Onderzoeksverantwoording

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording

34

Bijlage 1.

Onderzoeksverantwoording

Doelgroepen van het onderzoek
• politieke ambtsdragers
o gemeenten: burgemeesters, wethouders en raadsleden
o provincies: Commissarissen van de Koning, gedeputeerde staten, provinciale staten
o waterschappen: leden dagelijks bestuur en leden algemeen bestuur, dijkgraven en watergraven
• griffiers (provinciegriffiers, gemeentegriffiers)
• secretarissen (provinciesecretarissen, gemeentesecretarissen, secretarissen waterschappen)
Kwantitatief onderzoek
Het kwantitatieve onderzoek bestond uit drie online enquêtes.
•

Een enquête onder politieke ambtsdragers (bestuurders en volksvertegenwoordigers bij provincies,
waterschappen en gemeenten) naar hun ervaringen en beleving.

•

Een enquête onder secretarissen bij provincies, waterschappen en gemeenten over het beleid gericht
op bestuurders en medewerkers.

•

Een enquête onder griffiers bij provincies en gemeenten over het beleid gericht op
volksvertegenwoordigers.

De drie enquêtes zijn gelijktijdig in februari 2018 van start gegaan en kort voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2018 afgerond.
Voor elke doelgroep is er een aparte vragenlijst opgesteld. De basis voor de vragenlijsten vormden de
vragenlijsten van de monitor Agressie en Geweld Openbaar Bestuur van eerdere jaren. De vragen zijn op
dezelfde manier aan de orde gesteld, waardoor een goede vergelijking met de voorgaande metingen
zoveel mogelijk is gewaarborgd. Slechts op detailniveau zijn in overleg met de begeleidingscommissie
enkele wijzigingen doorgevoerd. Voor het benaderen van de doelgroepen is samengewerkt met het
bureau ‘Overheid in Nederland’.
In februari ontvingen de politieke ambtsdragers, secretarissen en griffiers een uitnodigingsmail, met een
directe link naar de vragenlijst. Iedere vragenlijst is gekoppeld aan een unieke inlogcode zodat iedere
respondent de deze maximaal 1 keer kon invullen. Een week later kregen degenen die de vragenlijst nog
niet hadden ingevuld een herinneringsmail.
Na twee weken werden griffiers en secretarissen na gebeld met de vraag of mail goed ontvangen is en of
men nog mee wil doen (motiverend bellen). Na afloop van het onderzoek is er onder de groep politieke
ambtsdragers die niet hebben meegedaan een telefonisch non-responsonderzoek doorgevoerd.

Enquête onder politieke ambtsdragers
De online vragenlijst voor de politieke ambtsdragers is per bestuurslaag op dezelfde wijze uitgezet.
Begin februari ontvingen alle politieke ambtsdragers bij de gemeente, provincie en waterschap een e-mail
met het verzoek om deel te nemen aan het onderzoek. Voorafgaand aan het onderzoek is via een aantal
verschillende kanalen het onderzoek aangekondigd.
In totaal zijn ruim tienduizend politieke ambtsdragers bij gemeenten benaderd en hebben er 3.015
deelgenomen aan het onderzoek, een respons van 29 procent. Bij de provincies hebben 205 van de 643
deelnemers de vragenlijst ingevuld (32%). Bij de waterschappen ligt de respons op 228 (36%).

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording

35

Tabel 1
Respons onder politieke ambtsdragers
2018
Benaderd

Ingevuld

Respons

Gemeente (totaal)

2016

2014

2012

10.573

3.005

28%

37%

28%

29%

Burgemeester

379

183

48%

39%

52%

48%

Wethouder

1.392

435

31%

42%

42%

41%

Raadslid

8.802

2.387

27%

36%

24%

25%

Provincie (totaal)

643

205

32%

39%

23%

30%

Commissaris v/d Koning

12

4

33%

50%

42%

58%

Gedeputeerde

61

20

33%

33%

37%

40%

Statenlid

570

181

32%

39%

21%

29%

Waterschap (totaal)

624

228

36%

24%

36%

31%

Dijkgraaf/watergraaf

21

11

52%

23%

54%

56%

Lid Dagelijks/Algemeen bestuur

603

217

36%

24%

35%

30%

11.840

3.438

29%

37%

28%

28%

Totaal

Weging
Om betrouwbare uitspraken te kunnen doen over de totale groep politieke ambtsdragers, is er een
weging toegepast naar bestuurslaag. Ook in eerdere edities van de monitor is de weging op deze wijze
uitgevoerd.
Tabel 2
Verdeling in bestuurslaag in respons en populatie
Verdeling populatie

Verdeling respons

Wegingsfactoren

Burgemeester

3%

5%

0,60

Wethouder

12%

13%

0,93

Raadslid

74%

69%

1,07

Provincie

5%

6%

0,91

Waterschap

5%

7%

0,79

100%

100%

Totaal

Non-respons analyse
De politieke ambtsdragers die niet hebben gereageerd op de uitnodiging om de online vragenlijst in te
vullen, zijn na afloop van het veldwerk telefonisch benaderd met het verzoek om een korte vraag te
beantwoorden: ‘Heeft u zelf of uw familie/vrienden de afgelopen twaalf maanden uit hoofde van uw
functie te maken gehad met bedreiging, intimidatie, verbale of fysieke agressie door burgers?
• Ja, één keer
• Ja, meerdere keren
• Nee, geen enkele keer
In totaal hebben 97 politieke ambtsdragers meegedaan aan het telefonische non-responsonderzoek. Uit
dit non-respons onderzoek blijkt dat 12 procent van hen een of meerdere keren met agressie en geweld
te maken heeft gehad. Dit cijfer is lager dan in het hoofdonderzoek.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording

36

Een verklaring kan zijn dat slachtoffers eerder geneigd zijn een enquête over dit onderwerp in te vullen,
maar het is ook niet uit te sluiten dat de lagere uitkomst in het non-respons onderzoek het gevolg is van
de andere bevragingsmethode (telefonisch in plaats van online). Uit de uitkomsten van het non-respons
onderzoek zijn dan ook geen vergaande conclusies te verbinden. Wel is duidelijk dat er geen sterke
selectiviteit is geweest in de zin dat onevenredig veel slachtoffers van agressie en geweld de vragenlijst
van het hoofdonderzoek hebben ingevuld.

Enquêtes onder griffiers en secretarissen
De secretarissen en griffiers hebben een inventarisatievragenlijst ontvangen op hun e-mailadres. Na een
week is een herinneringsmail verstuurd. Voorafgaand aan het onderzoek is er vanuit het ministerie van
BZK informatie over het onderzoek verspreid. Na de eerste herinneringsbrief is een telefonisch rappel
uitgevoerd onder minder goed responderende groepen, met name provincies en grotere gemeenten.
Uiteindelijk is voor gemeente en waterschappen een representatieve respons verkregen. Bij
provinciesecretarissen bedroeg de respons 5 van de 12 organisaties, waardoor de uitspraken over deze
groep indicatief zijn.
Tabel 3
Respons onder griffiers en secretarissen
Benaderd

Ingevuld

Respons 2018

Gemeente (totaal)

2016

2014

2012

49%

44%

45%

Gemeentesecretaris

371

198

53%

45%

43%

36%

Raadsgriffier

382

217

57%

52%

45%

54%

63%

75%

71%

Provincie (totaal)
Provinciesecretaris

12

5

42%

75%

58%

83%

Statengriffier

12

8

67%

50%

92%

58%

21

10

48%

82%

50%

84%

Waterschap
Secretaris-directeur

Analyse
Waar mogelijk worden de resultaten vergeleken met de eerdere metingen. De vergelijkingen worden
gemaakt om de ontwikkeling in de tijd te kunnen volgen.
• De antwoordcategorieën ‘weet niet/n.v.t.’ zijn (mits aangegeven) buiten de analyse gehouden.
• Indien de percentages niet optellen tot 100 procent, is dit (tenzij anders aangegeven) het gevolg van
afrondingsverschillen.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording

37

Verdiepende interviews
Ter verduidelijking en verdieping van de enquête-uitkomsten is een aantal griffiers telefonisch benaderd
voor een verdiepend interview. In de interviews is met name ingezoomd op opvallende uitkomsten van
de enquête, waaronder de achterblijvende beleidsinspanningen voor volksvertegenwoordigers in
vergelijking met medewerkers en de registratie van incidenten.

Monitor Agressie & Geweld 2018 • Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording

38