Centraal Bureau voor de Statistiek

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in
dierlijke mest
1 april 2019

CBS Den Haag
Henri Faasdreef 312
2492 JP Den Haag
Postbus 24500
2490 HA Den Haag
+31 70 337 38 00
www.cbs.nl

1

1.

Inleiding

In opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) stelt het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) na afloop van elk kwartaal van 2019 een berekening samen van
de fosfaat- en stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel. Deze berekening moet beschouwd
worden als een momentopname waarbij de omvang van de rundveestapel is gebaseerd op het
aantal dieren in het I&R-register na afloop van ieder kwartaal.
Deze monitoringsrapportage is de eerste kwartaalrapportage van 2019.
In paragraaf 2.1 is een berekening opgenomen van de fosfaat- en stikstofexcretie naar de stand
van de rundveestapel in het I&R-register op 1 januari 2019.
In paragraaf 2.2 is het voorlopige cijfer opgenomen van de fosfaat- en stikstofexcretie in 2018.
Bij het opstellen van de berekeningen is zoveel mogelijk aangesloten bij de systematiek die het
CBS hanteert voor de reguliere jaarlijkse verantwoording over de fosfaat- en stikstofexcretie van
de veestapel aan de Europese Commissie.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

2

2.

Fosfaat- en stikstofexcretie

2.1

Fosfaat- en stikstofexcretie 1e kwartaal 2019 met rundveestapel op
peildatum 1 april 2019 I&R-rundvee

Na afloop van elk kwartaal (april, juli, oktober, december) wordt op basis van beschikbaar
gekomen nieuwe en actuele gegevens, een berekening opgesteld van de totale fosfaat- en
stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel op basis van de geharmoniseerde rekenmethodiek
die door het CBS wordt toegepast (WUM, 2010; CBS, 2018). De berekeningen vormen een
momentopname waarbij de omvang van de rundveestapel is gebaseerd op het aantal dieren in
het I&R-register na afloop van ieder kwartaal. De omvang van de rundveestapel in de eerste
kwartaalrapportage van 2019 is gebaseerd op het aantal dieren in het I&R-register met de stand
op 1 april 2019. Voor de overige diercategorieën zijn de aantallen in de rapportages afhankelijk
van de beschikbaarheid van de Landbouwtelling.
In de kwartaalrapportages wordt steeds gebruik gemaakt van de meest recente gegevens over de
omvang van de veestapel, de melkproductie per koe en van gegevens over de beschikbaarheid en
de samenstelling van krachtvoer en ruwvoer.
In deze kwartaalrapportage is de berekening gegeven van de fosfaat- en stikstofexcretie van de
Nederlandse veestapel naar de situatie op 1 april 2019. Hierin zijn de volgende gegevens
verwerkt:
Veestapel:
Rundvee: I&R-gegevens per 1 april 2019 (RVO);
Varkens, paarden, pony’s, konijnen en pelsdieren: Landbouwtelling 2018 (CBS/RVO;
definitieve cijfers statline, gepubliceerd april 2019);
Pluimvee, schapen en geiten: I&R-gegevens. De aantallen geven de stand weer op de
peildatum van de Landbouwtelling van 2018 (CBS/RVO; definitieve cijfers statline
gepubliceerd april 2019);
Voerverbruik en voersamenstelling:
Krachtvoer voor rundvee: Het P-gehalte en het N-gehalte van het mengvoer voor melkvee
lagen in het eerste kwartaal van 2019 respectievelijk 5 procent en 8 procent lager dan de
gehalten in het eerste kwartaal van 2018 (Nevedi). De cijfers zijn verwerkt in een
voortschrijdend jaargemiddelde. De verdeling van het krachtvoer over eiwitarme en eiwitrijke
voeders is afgestemd op de verdeling die is toegepast in de definitieve excretiecijfers over
2018 (WUM; Wageningen Economic Research).
Voor vleesvee is de samenstelling van 2018 gebruikt (RVO);
Ruwvoersamenstelling: de samenstelling van kuilgras en snijmaïs in het oogstseizoen 2018 is
gebaseerd op definitieve cijfers (Eurofins Agro). De stikstofgehalten in het ruwvoer van 2018
blijken relatief hoog te zijn in vergelijking met voorgaande jaren. Voor de nog onbekende
samenstelling van kuilgras, snijmaïs en vers gras in het oogstjaar 2019 is het gemiddelde van
de laatste drie jaren aangehouden (Eurofins Agro 2016-2018). Bij de samenstelling van het
verbruikte kuilvoer wordt er in de regel van uitgegaan dat er tot en met de weideperiode (ca.
half oktober) voldoende kuilvoer uit het vorige jaar beschikbaar is. Vanwege de slechte oogst
in 2018 is er nu van uitgegaan dat in 2019 halverwege de weideperiode het kuilvoer uit 2018
is verbruikt;
Het verbruik van graskuil en hooi is gebaseerd op het gemiddelde verbruik in de laatste drie
jaren waarvan definitieve cijfers bekend zijn (2015-2017; CBS). Hoewel de
graslandopbrengst in 2018 tegenviel is ervan uitgegaan dat er voldoende voorraad is om de
tegenvallende oogst op te vangen.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

3

-

Het verbruik van snijmaïs in 2019 is geschat door de gemiddelde opbrengst per hectare in de
periode 2016-2018 (Wageningen Economic Research en CBS-oogstraming) te
vermenigvuldigen met het gemiddelde areaal in die jaren. Hoewel de maïsoogst in 2018
tegenviel is ervan uitgegaan dat er voldoende voorraad is om de tegenvallende oogst op te
vangen.

Overige uitgangspunten:
De mineralengehalten van dieren en dierlijke producten zijn niet gewijzigd ten opzichte van
de voorlopige cijfers van 2018;
De melkproductie per koe is berekend als voortschrijdend jaargemiddelde tot en met maart
2019 (RVO);
Voor varkens, pluimvee, konijnen en pelsdieren zijn de voorlopige excretiefactoren van 2018
toegepast.
In tabel 2.1 is de omvang van de veestapel weergegeven.
Tabel 2.1
Aantal dieren (x 1 000)
20181)

Kwartaalrapportages
2018

2019

4
kwartaal2)

1e kwartaal3)

e

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

Rundvee - melkvee
Vrouwelijk jongvee tot 1 jaar

429

423

417

Mannelijk jongvee tot 1 jaar

50

55

43

Vrouwelijk jongvee van 1 jaar en ouder

521

492

482

1.591

1.565

1.577

15

14

16

Witvleeskalveren

618

626

639

Rosévleeskalveren

364

369

379

Vrouwelijk jongvee tot 1 jaar

33

28

28

Vleesstieren tot 1 jaar

53

45

43

Vrouwelijk jongvee van 1 jaar en ouder

54

47

47

Vleesstieren van 1 jaar en ouder

46

46

46

Weide- en zoogkoeien

69

68

68

Schapen - ooien

517

518

517

Melkgeiten ouder dan 1 jaar

387

386

387

Paarden

62

62

62

Pony's

25

25

25

Vleesvarkens

5.591

5.592

5.591

Opfokvarkens

234

234

234

Zeugen

923

924

923

Dekberen

5

5

5

Vleeskuikens

41.789

43.242

41.789

Opfokouderdieren vleeskuikens

3.279

3.467

3.279

Melkkoeien
Fokstieren van 1 jaar en ouder

Rundvee - vleesvee

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

4

20181)

Kwartaalrapportages
2018

2019

4e
kwartaal2)

1e kwartaal3)

Ouderdieren vleeskuikens
Opfokleghennen incl. ouderdieren in
opfok
Leghennen incl. ouderdieren, tot ca. 20
maanden

4.985

5.247

4.985

11.710

12.209

11.710

29.643

31.091

29.643

Leghennen ouder dan ca. 20 maanden

5.580

6.034

5.580

Eenden

924

908

924

Kalkoenen

657

636

657

Konijnen-voedsters

41

41

41

Nertsen-moederdieren

913

913

913

1)

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

Definitieve cijfers over het kalenderjaar. Het aantal runderen heeft betrekking op het gemiddelde aantal in 2018. Voor de

overige dieren hebben de aantallen betrekking op de peildatum 1 april 2018 van de Landbouwtelling. De pluimvee-aantallen
zijn gecorrigeerd voor uitval.
2)

Het aantal runderen heeft betrekking op het aantal dieren in het I&R systeem voor rundvee per 1-1-2019. Het aantal ooien,

melkgeiten en de pluimvee-aantallen (zonder correctie voor uitval) zijn gebaseerd op I&R-gegevens met peildatum 1 april
2018. De aantallen varkens, paarden, pony’s, konijnen en nertsen zijn gebaseerd op de voorlopige cijfers van de
Landbouwtelling van 2018 (gepubliceerd januari 2019).
3)

Het aantal runderen heeft betrekking op het aantal dieren in het I&R systeem voor rundvee per 1-4-2019. De overige

dieraantallen zijn de definitieve aantallen van de Landbouwtelling van 2018.

Tabel 2.1 laat zien dat het aantal melkkoeien in het eerste kwartaal van 2019 licht is toegenomen
ten opzichte van het vierde kwartaal van 2018. Het aantal jongvee in de melkveehouderij is
verder gedaald.
De omvang van de pluimveestapel is in de definitieve cijfers over 2018 aangepast. Aanvankelijk
werd bij de bepaling van het aantal dieren uit het I&R-systeem voor pluimvee overwegend
uitgegaan van de meldingen van aangevoerde dieren op het bedrijf en bij het ontbreken daarvan
van afvoermeldingen. Hierbij werd geen rekening gehouden met uitval van dieren die optreedt
tijdens productierondes. Als uitgegaan wordt van aanvoermeldingen zonder uitvalcorrectie wordt
het aantal dieren dat aanwezig is op een bepaalde datum overschat en bij afvoermeldingen juist
onderschat. Door rekening te houden met uitval is het aantal dieren, met uitzondering van het
aantal eenden en kalkoenen, in de definitieve aantallen van 2018 naar beneden bijgesteld. Voor
het aantal eenden en kalkoenen werd aanvankelijk uitgegaan van afvoermeldingen. Door
rekening te houden met de opgetreden uitval, valt het aantal eenden en kalkoenen hoger uit (Van
Os, 2019).
In tabel 2.2 is de samenstelling van de belangrijkste voedermiddelen voor graasdieren
weergegeven.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

5

Tabel 2.2
Samenstelling voedermiddelen voor graasdieren (mengvoer: g/kg; ruwvoer: g/kg droge stof)
Kwartaalrapportages 2019
1 kwartaal

2 kwartaal

e

3e kwartaal

e

N

P

Mengvoer melkvee

29,2

4,05

Graskuil oogstjaar 2018

30,9

3,70

Graskuil oogstjaar 2019

29,1

3,86

Snijmaïs oogstjaar 2018

12,2

1,90

Snijmaïs oogstjaar 2019

11,3

1,94

Vers gras 2019

31,1

4,00

N

P

N

4e kwartaal
P

N

P

N.B. voor de achtergrond van de cijfers zie tekst.

In tabel 2.3 is de melkproductie per koe per jaar weergegeven. Het cijfer is een voortschrijdend
gemiddelde over de voorgaande 12 maanden.
Tabel 2.3
Jaarlijkse melkproductie per koe als voortschrijdend gemiddelde over de voorgaande 12 maanden
(kg/koe)
Kwartaalrapportages 2019

Melkproductie

20181)

1e kwartaal2)

8.854

8.853

2e kwartaal

1)

Voorlopig cijfer berekend met het gemiddelde aantal aanwezige melkkoeien in 2018.

2)

Voortschrijdend gemiddelde over de periode april 2018 - maart 2019.

3e kwartaal

4e kwartaal

In de tabellen 2.4a en 2.4b is het resultaat weergegeven van de fosfaat- en stikstofexcretie
(momentopname) in de kwartaalrapportage.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

6

Tabel 2.4a
Momentopname van de fosfaatexcretie van de Nederlandse veestapel waarbij de omvang van de
rundveestapel is gebaseerd op peildata van het I&R-systeem1) (miljoen kg P2O5)
Kwartaalrapportages 20191)
1 kwartaal
e

Rundvee

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

88,1

waarvan:
melkvee

76,9

vleeskalveren

7,3

overig vleesvee

3,9

Varkens

37,3

Pluimvee

26,4

waarvan:

1)

kippen

25,5

kalkoenen

0,5

eenden

0,4

Paarden, pony’s, schapen en geiten

6,2

Konijnen en pelsdieren

1,1

Totaal

159

De omvang van de rundveestapel in de eerste kwartaalrapportage van 2019 is gebaseerd op de aantallen in het I&R-

systeem voor rundvee op 1 april 2019.
N.B. de momentopnames na afloop van elk kwartaal zijn niet representatief voor de fosfaat- en stikstofexcretie over heel
2019.

Tabel 2.4b
Momentopname van de stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel waarbij de omvang van de
rundveestapel is gebaseerd op peildata van het I&R-systeem1) (miljoen kg N)
Kwartaalrapportages 20191)
1e kwartaal
Rundvee

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

323,6

waarvan:
melkvee

288,1

vleeskalveren

22,0

overig vleesvee

13,6

Varkens

96,8

Pluimvee

55,8

waarvan:
kippen

53,9

kalkoenen

1,2

eenden

1)

0,7

Paarden, pony’s, schapen en geiten

18,9

Konijnen en pelsdieren

2,4

Totaal

498

De omvang van de rundveestapel in de eerste kwartaalrapportage van 2019 is gebaseerd op de aantallen in het I&R-

systeem voor rundvee op 1 april 2019.
N.B. de momentopnames na afloop van elk kwartaal zijn niet representatief voor de fosfaat- en stikstofexcretie over heel
2019.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

7

De momentopname van de fosfaat- en stikstofexcretie in deze kwartaalrapportage (stand
rundveestapel 1 april 2019) is vrijwel gelijk aan het cijfer van de vierde kwartaalrapportage van
2018. De excretie van melkvee valt iets hoger uit, met name door de tegenvallende
maïsopbrengst in 2018. De excretie van pluimvee is juist iets gedaald. De lagere excretie van
pluimvee heeft een puur administratieve oorzaak, zie hiervoor de toelichting bij tabel 2.1.
De omvang van de rundveestapel in de momentopname van tabel 2.4a en tabel 2.4b is niet
gebaseerd op het aantal runderen in de Landbouwtelling of op het gemiddelde aantal aanwezige
runderen maar op actuele aantallen na afloop van het eerste kwartaal van 2019 (1 april 2019)
volgens het I&R-systeem voor rundvee. Bij een afname van het aantal dieren gedurende het jaar
kan het aantal dieren in de kwartaalrapportages lager uitvallen dan het gemiddelde aantal
aanwezige dieren. In dat geval zal de fosfaat- en stikstofexcretie in de kwartaalrapportage ook
lager uitvallen dan bij een berekening met het gemiddelde aantal dieren. De uitkomsten van de
momentopnames zullen daarom altijd in meer of mindere mate afwijken van de cijfers over het
hele kalenderjaar met het gemiddelde aantal dieren.

2.2

Fosfaat- en stikstofexcretie over 2018 met gemiddeld aantal dieren

Na afloop van elk kalenderjaar berekent het CBS achtereenvolgens voorlopige en definitieve
cijfers over de fosfaat- en stikstofexcretie van de veestapel. De definitieve cijfers gaan daarbij uit
van de excretiefactoren per dier die zijn vastgesteld door de Werkgroep Uniformering berekening
Mest- en mineralencijfers (WUM) en het gemiddeld aantal aanwezige dieren in het afgelopen jaar.
In de berekening van de excretie in een kalenderjaar wordt normaliter voor alle diercategorieën
uitgegaan van het aantal dieren op de peildatum van de Landbouwtelling (1 april). Het aantal
dieren in de Landbouwtelling wordt daarbij verondersteld representatief te zijn voor het
gemiddelde aantal aanwezige dieren in het jaar. Het aantal runderen is echter in de loop van
2018 gedaald. Om die reden is niet het aantal runderen in de Landbouwtelling gebruikt maar een
gecorrigeerd aantal op basis van driemaandelijkse tellingen van de rundveestapel met het
Identificatie en Registratiesysteem voor rundvee (I&R-rundvee).
Voor de rapportage aan de EU mag Nederland uitgaan van de gemiddelde samenstelling van
ruwvoer over de laatste vijf jaar waarbij de hoogste en laagste waarneming vervallen. Deze
aanvullende berekening zal naar verwachting tegelijk met de definitieve cijfers van 2018 in de
tweede kwartaalrapportage worden opgenomen.
In tabel 2.5 zijn de voorlopige cijfers weergegeven van de fosfaat- en stikstofexcretie in 2018
zoals gepubliceerd op 15 februari 2019. In de definitieve cijfers over 2018 zullen de volgende
uitgangspunten nog verwerkt worden:
•

Definitieve dieraantallen 2018;

•

Definitieve cijfers over de samenstelling van geoogst ruwvoer in 2018;

•

Definitieve cijfers over verbruik van graskuil en hooi;

•

Definitieve cijfers over opbrengst snijmaïs per hectare;

•

Verbruik van melkveekrachtvoer;

•

Verbruik en samenstelling van enkelvoudige grondstoffen voor rundvee en varkens;

•

Verbruik en samenstelling van vochtrijke voeders;

•

Samenstelling geproduceerde melk (vet, eiwit, fosfor);

•

Samenstelling van krachtvoer voor varkens, pluimvee en overige staldieren;

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

8

•

Voerverbruik en dierlijke productie van varkens en pluimvee.

Tabel 2.5
Prognose van de fosfaat- en stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel in 2018 op basis van het
gemiddelde aantal aanwezige dieren (miljoen kg)
Fosfaat

Stikstof

20181)

20181)

88,6

329,0

melkvee

77,4

292,8

vleeskalveren

7,1

21,2

overig vleesvee

4,1

15,0

Varkens

37,3

96,9

Pluimvee

27,6

58,3

kippen

26,7

56,5

kalkoenen

0,5

1,2

eenden

0,4

0,7

Paarden, pony’s, schapen en geiten

6,2

19,4

Konijnen en pelsdieren

1,1

2,4

160,7

506,1

Rundvee
waarvan:

waarvan:

Totaal
1)

Voorlopige cijfers (statline; 15 februari 2019) inclusief een correctie voor de geleidelijke afname van de rundveestapel.

Ten slotte wordt nog opgemerkt dat in de tabellen 2.4a, 2.4b en 2.5 de waarde van een aantal
variabelen is geschat omdat definitieve cijfers hierover nog niet beschikbaar zijn. Daarbij zorgt
het extreem droge en warme weer in 2018 voor een extra onzekerheid. Als gevolg van deze
onzekerheden moet er rekening mee worden gehouden dat de definitieve cijfers van de totale
fosfaat- en stikstofexcretie enkele procenten kunnen afwijken van de totaalcijfers in tabel 2.5.
Binnen de verschillende sectoren in de veehouderij kan de afwijking hoger of lager uitvallen,
afhankelijk van de aard van de onzekerheden en het effect op de excretie.

Referenties
CBS (2018). Dierlijke mest en mineralen 2017.
Van Os (2019). Rekenregels pluimvee voor de landbouwtelling. Wageningen Environmental Research.
Wageningen (in voorbereiding).
WUM (2010). Gestandaardiseerde berekeningsmethode voor dierlijke mest en mineralen. Standaardcijfers
1990-2008. Werkgroep Uniformering berekening Mest- en mineralencijfers (redactie C. van Bruggen). CBS,
PBL, LEI-Wageningen UR, Wageningen UR-Livestock Research, ministerie van LNV en RIVM. CBS, Den Haag.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2019

9