Voortgangsrapportage Transitie Nieuw Aardgas voor
H-gasgebruikers

Datum
Status

21 mei 2012
Definitief

Projectbureau Nieuw Aardgas is een samenwerkingsverband
tussen Agentschap NL en Gas Transport Services B.V.

Pagina 1 van 1

Voortgangsrapportage Transitie Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Colofon

Projectnaam
Projectnummer
Versienummer
Publicatienummer
Locatie
Projectleiders
Contactpersoon

Aantal bijlagen
Auteurs

Voortgangsrapportage Transitie Hoogcalorisch aardgas

Frank Denys
Willem de Vries

Projectbureau Nieuw aardgas

Dit rapport is tot
stand gekomen in
samenwerking
met:

Hoewel dit rapport met de grootst mogelijke zorg is samengesteld kan
Agentschap NL geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten.

Pagina 2 van 58

Voortgangsrapportage Transitie Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Inhoudsopgave

Samenvatting
1 Inleiding
2 Het hoogcalorische gas: markt, gebruikers en
samenstelling
3 Activiteiten Projectbureau: meldingen en
informatievoorziening
4 Transitie H-gas: de Mix van Maatregelen
5 Conclusies

4
7
9
14
16
25

Bijlagen
Bijlage 1: Overzicht Nederlandse H-gas markt, aansluitingen en
toepassing
Bijlage 2: Huidige gassamenstelling per regio en verwachte LNG
samenstelling
Bijlage 3: De verspreiding van LNG in het H-gas netwerk
Bijlage 4: Notitie - Kwaliteitsvariaties op transport
Bijlage 5: Monitoren van het effect van nieuw aardgas op emissies
Bijlage 6: Enquête H-gasgebruikers dd februari 2012
Bijlage 7: Reacties van bedrijven uitgebreide samenvatting enquête
Bijlage 8: Notitie - Branderinstelling H-gas toestellen

Leeswijzer:
Dit rapport gaat eerst in op het H-gas, de varianten daarop, en het
gebruik daarvan. Vervolgens passeren de activiteiten van het
Projectbureau de revue, en de contacten die er met het veld zijn
geweest. Daarna komen de maatregelen van de diverse
stakeholders aan bod; voor de maatregelen bij de eindgebruikers is
het rapport gebaseerd op de enquête van februari 2012. Tenslotte
de conclusies die tot nu toe getrokken kunnen worden. In de
daaropvolgende bijlagen is veel achtergrondinformatie te vinden.

Pagina 3 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Samenvatting
Deze rapportage gaat over de ervaringen van Nederlandse
industriële bedrijven met het gebruiken van hoogcalorisch aardgas
(H-gas) nadat de LNG terminal van Gate als één van de
invoedpunten voor dit systeem in bedrijf is gekomen. De bedrijven
hebben hierover gerapporteerd in een enquête die in februari 2012
door het Projectbureau Nieuw Aardgas is gehouden.
In september 2011 is de transitieperiode gestart voor het invoeden
van LNG in het systeem voor hoogcalorisch gas. Tijdens deze
periode tot eind 2012 gelden enkele nadere afspraken over de
behandeling en eigenschappen van het H-gas. Dit stelt de afnemers
in staat om gedurende deze periode maatregelen te treffen en
zodoende in de toekomst gereed te zijn voor gebruik van de volle
bandbreedte van de samenstelling van H-gas.
Tijdens de testfase voor het invoeden van LNG bij de Gate terminal
in Europoort en het mengstation van GTS in de Botlek (zomer
2011) zijn enkele fluctuaties opgetreden in het locale netwerk door
het inregelen van de stikstof menginstallatie van GTS. Dit is ook
opgemerkt door enkele bedrijven die in de nabijheid
stroomafwaarts van het mengstation liggen. Twee bedrijven
hebben hier specifiek melding van gemaakt.
Sinds het begin van de commerciële bedrijfsvoering (september
2011) zijn via de Gate terminal circa tien scheepsladingen LNG
ingevoed. De samenstelling van dit gas kende een beperkte variatie
ten opzichte van de gebruikelijke bandbreedte van H-gas en heeft
niet tot serieuze problemen geleid bij afnemers.
Het aantal meldingen over incidenten is beperkt tot de twee reeds
genoemde incidenten tijdens de testfase in de zomer van 2011.
Hierbij moet wel worden aangetekend dat LNG tot nu toe beperkt in
het netwerk is doorgedrongen en er in de toekomst LNG met meer
afwijkende samenstelling verwacht kan worden.
Er zijn geen incidenten geweest die tot gevaarlijke situaties hebben
geleid. Wel zijn er, met name bij de gebruikers van aardgas als
grondstof, enkele economische nadelen gemeld.

Pagina 4 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Resultaten van de enquête
Op de enquête bij 56 bedrijven is een goede respons van meer dan
95 procent gekomen. De belangrijkste uitkomsten zijn:
• Een kwart van de bedrijven heeft enkele aanpassingen
gedaan.
• Ruim de helft van de bedrijven verwacht eind 2012 met
aanpassingen gereed te zijn voor het ontvangen van LNG uit
elke bron in H-gas.
• Ruim twintig bedrijven geven aan eind 2012 nog niet gereed
te kunnen zijn.
• Het signaleringssysteem van GTS blijkt een belangrijk
instrument te zijn. Er lijkt behoefte te zijn aan een
intensiever gebruik daarvan, sommige bedrijven ervaren nog
verbindingsproblemen. Een aantal bedrijven ervaart het als
een handicap dat het signaal via de webservice niet in de
procesregeling opgenomen kan worden.
• Een klein aantal bedrijven heeft behoefte aan nadere
informatie over H-gas, en aan aanvullende gesprekken met
het Projectbureau Nieuw Aardgas.
• Diverse bedrijven maken zich zorgen over de bereidheid van
leveranciers om de garanties voor hun apparatuur aan te
passen en een gewijzigde samenstelling van H-gas
daaronder te accepteren.
Met de diverse signalen uit de enquête zal het Projectbureau aan
de slag gaan.
Advies: verleng de transitietermijn H-gas tot eind 2013
Op basis van de uitkomst van de enquête, de meldingen en de
gesprekken met diverse bedrijven kunnen we concluderen dat de
bedrijven goed op weg zijn om zich aan te passen aan een
wisselende gassamenstelling.
Ongeveer de helft van de bedrijven is nog bezig met het uitvoeren
van nadere studies of zal om commerciële of (planning)technische
redenen de noodzakelijke aanpassingen nog niet op korte termijn
kunnen doorvoeren.
Op basis hiervan adviseert het Projectbureau Nieuw Aardgas de
minister om de transitietermijn met een jaar te verlengen tot eind
2013. Tevens adviseert het Projectbureau om te onderzoeken
welke maatregelen ook na de transitieperiode operationeel kunnen
blijven.

Pagina 5 van 58

Voortgangsrapportage Transitie Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

1. Inleiding
De Nederlandse energievoorziening is voor een groot deel
afhankelijk van aardgas. Sinds de vondst van grote gasvoorraden
in Slochteren (laag calorisch, G-gas) en in andere velden on- en
off-shore (hoogcalorisch, H-gas) is hierin veel geïnvesteerd. In de
nabije toekomst zal de productiecapaciteit van onze
aardgasbronnen afnemen. Om de gasvoorziening zeker te stellen is
het noodzakelijk over te gaan tot het importeren van aardgas (uit
bijvoorbeeld Rusland en Noorwegen) en vloeibaar aardgas (LNG).
Sinds medio juni 2011 is, ten behoeve van de commissioning van
de Gate terminal op de Maasvlakte, verdampt LNG in het netwerk
van GTS gevoed. Vervolgens is in september 2011 het invoeden
van LNG commercieel van start gegaan.
Beleid van ministerie van EL&I
Het ministerie van EL&I streeft ernaar om de aardgasvoorziening zo
optimaal mogelijk in te richten. Dit betekent dat
voorzieningszekerheid, een goede prijs en veiligheid voor de
consument en werknemer voorop staan. Hiervan uitgaand is er
voor gekozen om voor het kunnen verwerken van diverse
importstromen maatregelen te treffen in alle delen van de
gasketen.
Om beter inzicht te krijgen in de problematiek bij de eindgebruikers
van H-gas, die per bedrijf verschilt, heeft de minister van EL&I in
januari 2011 het Projectbureau Nieuw Aardgas (hierna:
Projectbureau) opgericht. Het Projectbureau heeft de opdracht
gekregen om de gevolgen bij de individuele H-gas gebruikers van
de veranderende aardgassamenstelling in detail te onderzoeken.
De bevindingen worden gerapporteerd aan de H-gas gebruikers en
aan het ministerie. Het Projectbureau wordt bemenst door
medewerkers van AgentschapNL en van de landelijk netbeheerder
GTS.
Het Projectbureau heeft met een enquête in het voorjaar van 2011
onder de eindgebruikers van H-gas de verwachte effecten van een
veranderde gassamenstelling geïnventariseerd. Hieruit bleek dat
een aantal bedrijven maatregelen moet nemen om de nieuwe
toekomstige samenstelling te kunnen verwerken. Op basis van
deze inventarisatie heeft de minister op 14 juni 2011 (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 29023, nr. 91) de uitgangspunten
van het beleid uiteengezet:
• Voor een veilige en kosteneffectieve aanpassing van
processen en apparatuur is een redelijke transitieperiode
nodig.

Pagina 7 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

•

•

•

Gedurende de transitieperiode gelden enkele maatregelen
om grote variaties in verbrandingswaarde (Wobbe Index) te
reduceren.
Duidelijkheid over de gassamenstelling: geen uitgebreide
specificaties, maar een bandbreedte van de in NoordwestEuropa te verwachten gassamenstelling.
Alle gebruikers moeten zich uiteindelijk aanpassen aan de
nieuwe gassamenstelling die binnen een gegeven
bandbreedte zal variëren.

Monitoring transitie H-gas
Het Projectbureau heeft de taak om de voortgang van de transitie
te monitoren en de minister hierover te adviseren. Bedrijven
kunnen bij het Projectbureau terecht voor vragen over de
gassamenstelling of de consequenties voor hun gasverbruikende
installaties. Het Projectbureau heeft in februari 2012 een enquête
gestuurd naar alle bedrijven die op het H-gas netwerk zijn
aangesloten, met als doel de voortgang van de noodzakelijke
aanpassingen in kaart te brengen. In deze rapportage worden de
resultaten van deze enquête gepresenteerd.
Aan deze rapportage zijn enkele bijlagen toegevoegd waarin dieper
op een aantal onderwerpen wordt ingegaan dan in de hoofdtekst
van het rapport. Deze bijlagen zijn vaak als aparte notities ook op
de website van het Projectbureau gepubliceerd:
www.projectbureaunieuwaardgas.nl

Pagina 8 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

2. Het hoogcalorische gas: markt, gebruikers en
samenstelling
2.1 De Nederlandse H-gas markt

Er wordt in Nederland jaarlijks ongeveer vijftien miljard Nm3 H-gas
verbruikt door 56 verschillende bedrijven. Deze bedrijven hebben
in totaal 88 aansluitingen op het netwerk van landelijk
netbeheerder GTS. De bedrijven zijn verspreid over het land met
een sterke concentratie in de regio Rijnmond. Verder zijn de H-gas
eindgebruikers in ondermeer de IJmond, de regio
Delfzijl/Eemshaven, Limburg en Zeeland te vinden.
Daarnaast zijn er enkele tientallen bedrijven die worden voorzien
van H-gas via twee regionale transportnetten. Deze worden
beheerd door Westland en ZEBRA (de laatste via een verbinding in
België). Sommige bedrijven leveren het H-gas door aan naburige
bedrijven op hun industrieterrein.
2.2 Diversiteit van de H-gas bedrijven
De toepassingen van H-gas bij de eindgebruikers zijn globaal in te
delen in de volgende typen:
• elektriciteitsopwekking;
• industriële warmtetoepassingen;
• industriële grondstoftoepassingen.
In bijlage 1 wordt een zeer beknopt overzicht gegeven van het Hgas netwerk. Er is ook een indeling gemaakt van de aansluitingen
naar bedrijfsactiviteit. Het zijn voornamelijk raffinaderijen en
chemiebedrijven, elektriciteitcentrales, op- en overslagbedrijven en
enkele bedrijven uit andere sectoren. De bedrijven variëren sterk in
omvang, hoeveelheid aardgasverbruik en complexiteit van de
installaties.
2.3 De verwachte H-gas samenstelling en variaties daarin
GTS heeft in 2010 een overzicht gemaakt van de eigenschappen
van het klassieke H-gas in de periode 2005-2010 (zie bijlage 2).
LNG en geïmporteerd gas
Ingevoerd LNG zal in wisselende mate doordringen in het
Nederlandse transportnet. Dit hangt onder meer af van de doorzet
bij de Gate terminal en de actuele consumptie van de
eindgebruikers in de regio Rotterdam.

Pagina 9 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Gebleken is dat vanaf september 2011 tot nu toe het overgrote
deel van het LNG (> 95 procent) bij de H-gas gebruikers in de
regio Rotterdam is afgeleverd. Het gas in de regio Rotterdam is
naast de LNG terminal ook afkomstig van een aantal kleine velden
in de regio, die ongeveer 40 procent van het totale aanbod in de
afgelopen maanden hebben geleverd.
In bijlage 3 wordt nader ingegaan op de verspreiding van LNG in
het H-gas netwerk in de periode september 2011 tot februari 2012.
Naast het invoeden van LNG zal in de toekomst ook via de
Nordstream leiding gas uit Rusland worden ingevoerd. Tot nu toe
is het merendeel van het Russische gas dat naar West-Europa
wordt geëxporteerd afkomstig van velden met vrijwel puur
methaan. De verwachting is dat in de toekomst ook gas uit rijkere
velden zal worden geleverd. GTS heeft hierover regelmatig contact
met Gazprom. Gazprom heeft nog geen definitief inzicht kunnen
geven in de verwachtingen over de samenstelling van het gas dat
via de Nordstream geleverd zal worden.
De fysieke doordringing van Russisch gas in Nederland is tot op
heden zeer gering. Zelden bereikt Russisch gas daadwerkelijk de
Nederlandse grens. Bij een toename van de Russische gasstroom
naar West-Europa zal dit vaker plaatsvinden.
Het klassieke H-gas kent regionaal verschillende eigenschappen
met een verschillende actuele bandbreedte. Vanzelfsprekend liggen
deze waarden allemaal binnen de in de gaswet en gascodes
omschreven grenzen. De belangrijkste hiervan is de Wobbe Index.
Er zijn enkele bronnen van LNG met samenstellingen die buiten de
huidige bandbreedte van klassiek H-gas vallen, maar uiteraard wel
binnen de in de gascodes omschreven grenzen. In hoeverre deze
feitelijk ingevoerd zullen worden, is een keuze van de markt.
Samenstellingwisselingen en kwaliteitsfronten
Afhankelijk van het actuele productievolume van de Gate terminal
zal LNG het huidige H-gas in het transportsysteem gaan
verdringen. Op de grens van het doordringinggebied zullen
bedrijven samenstellingwisselingen als een kwaliteitsfront tussen
het LNG, geïmporteerd gas en het klassieke H-gas kunnen ervaren.
Waar zo’n grens precies zal liggen is afhankelijk van teveel factoren
om er een voorspelling van te geven. Gezien de tot op heden
beperkte doorzet van de Gate terminal zijn deze kwaliteitsfronten
ongetwijfeld opgetreden in het Rotterdamse gebied.
Dergelijke variaties zijn inherent aan het systeem en kwamen in
het verleden ook al voor. Vooral bij sterk uiteenlopende

Pagina 10 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

samenstelling kan zo’n kwaliteitsfront consequenties hebben voor
de ter plaatse aangesloten bedrijven.
Zoals blijkt uit onderstaande figuur zijn sinds de start van het
invoeden van LNG vanaf 15 juni 2011 de variaties in Wobbe Index,
binnen de acceptabele grenzen, wel in aantal en intensiteit
toegenomen.

Als er een momentane sprongsgewijze verandering in
samenstelling van het gas plaatsvindt - bijvoorbeeld vanwege een
overgang van klassiek H-gas naar LNG uit de terminal - zal deze
verandering bij afnemers dichtbij de oorsprong ook in een zeer
korte tijd plaatsvinden. Verder stroomafwaarts in het gasnet zal het
sprongeffect sterk zijn uitgedempt door diverse
stromingsverschijnselen onderweg. Zo kan na een afstand van
honderd kilometer een momentane sprong, afhankelijk van de
gassnelheid, al snel meer dan een minuut duren.
De migratie door het systeem van deze abrupte
samenstellingveranderingen bij eindgebruikers kunnen worden
veroorzaakt door variatie aan de aanbodzijde, maar ook aan de
vraagzijde. Dit leidt tot een dynamiek in de gassamenstelling
Pagina 11 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

waarop een netbeheerder weinig of geen invloed heeft. De
samenstellingvariaties zullen enigszins worden gedempt door
dispersie in de transportleiding.
Op basis van een dispersieberekening voor verschillende
gassnelheden in een specifiek traject kan een inschatting worden
gemaakt van mate waarin variaties in gassamenstelling tijdens
transport worden uitgesmeerd. Dit is weergegeven in onderstaande
figuur.

Onder normale omstandigheden zullen snelheden groter dan 10
m/s niet voorkomen. Deze modelberekening is in een aantal
gevallen aan de praktijk getoetst. Hieruit bleek dat de werkelijke
dispersie meestal een factor 2 tot 4 groter is dan het model
voorspelt. Dit wordt waarschijnlijk veroorzaakt doordat het model
uitgaat van een rechte, gladde leiding waarin bochten, aftakkingen,
manifolds, diametersprongen etc. niet zijn meegenomen. In bijlage
4 wordt hier nader op ingegaan.
2.4 Het effect van H-gas op de emissie van NOx en CO2
Op verzoek van een aantal partijen heeft het Projectbureau
onderzocht wat de gevolgen zijn van het nieuwe aardgas op de
emissies van NOx en CO2. Hieruit blijkt dat de toename van de
NOx-emissie als gevolg van een hogere Wobbe Index (door LNG of
hoog calorisch gas) slechts 0,2 procent van de huidige nationale
NOx-emissie van circa 260 kton bedraagt. Wanneer de helft van
het hoogcalorisch aardgas wordt vervangen door LNG dan zal de
CO2-emissie met ongeveer 0,5 procent afnemen. Dit komt overeen
met ongeveer 0,13 Mton CO2 (0,5%*56,8*460). Een dergelijke
afname is nauwelijks waarneembaar. Dit valt binnen de
foutenmarge van de bepaling van de nationale emissie.
Pagina 12 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Ook op installatieniveau is dit nauwelijks vast te stellen door de
relatief grote onzekerheid in de meting. Het effect van de
verhoging van de NOx-emissie kan op individuele
stookinstallaties echter wel leiden tot overschrijding van de
emissie-eis. Door een grotere meetonzekerheid te hanteren wordt
voorkomen dat individuele emissie-eisen worden overschreden.
Binnen de randvoorwaarde dat de gemeten emissie concentratie
kleiner is dan de emissie-eis plus de totale meetonzekerheid. In
bijlage 5 wordt nader ingegaan op het verwachte effect van het
nieuwe aardgas op de emissie van CO2 en NOx.

Pagina 13 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

3. Activiteiten Projectbureau : meldingen en
informatievoorziening
Het Projectbureau heeft in juni 2011 de bedrijven die H-gas
gebruiken verzocht om verstoringen in de processen, die mogelijk
een gevolg zijn van een wisselende gassamenstelling, te melden bij
het Projectbureau.
In oktober 2011 heeft het Projectbureau een eerste
monitoringronde gehouden, voornamelijk over de commissioning
periode van juni t/m augustus 2011. In februari 2012 is een
enquête gestuurd naar alle H-gas gebruikers om de ervaringen met
het H-gas en status van de transitie te monitoren.
In verband met bedrijfsgevoelige en commerciële informatie is het
niet mogelijk in deze rapportage elke melding in detail te
beschrijven.
De wisselingen in gassamenstelling zijn al jaren een inherent
verschijnsel in het H-gas netwerk dat gevoed wordt vanuit
verschillende bronnen. In de toekomst zullen door het invoeden
van LNG en andere gasimporten de wisselingen naar verwachting
frequenter voorkomen, en over een bredere band. Dit is nu ook al
waarneembaar.
Commissioning periode (juni - augustus 2011)
Een klein aantal bedrijven heeft tijdens die commissioning periode
van de Gate terminal en het GTS mengstation verstoringen ervaren
en deze aan het Projectbureau gemeld. De verstoringen betroffen
een aantal forse wisselingen van de gaskwaliteit. Vooral
producenten van industriële gassen hebben hiervan hinder
ondervonden. De hiermee samenhangende variaties in Wobbe
Index hebben ook de bedrijfsvoering van enkele gasturbines
negatief beïnvloed. Deze verstoringen waren te wijten aan het in
bedrijf stellen van het mengstation van GTS in de het Botlekgebied.
Commerciële operatie LNG invoeden (na augustus 2011)
Vanaf 1 september 2011 is er een drietal meldingen geweest. Het
betrof vermoedens van bedrijven dat een onverwachte situatie in
de procesvoering door een wisseling van de samenstelling van
aardgas veroorzaakt zou zijn. Analyse wees echter uit dat er op die
momenten bij de betreffende bedrijven een stabiele
gassamenstelling is aangevoerd.
Sindsdien zijn er bij het Projectbureau geen nieuwe verstoringen
gemeld. Bij veel H-gas gebruikers leefde de verwachting dat er na
de commissioning periode van de Gate terminal en de testfase van
het GTS mengstation een stabielere gaslevering zou voorkomen.
Dit is ook gebeurd. De beperkte variatie in samenstelling van de
aangeleverde cargo’s en een correct uitgevoerd tankmanagement
Pagina 14 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

door Gate LNG Terminal hebben daar naar verwachting aan
bijgedragen.
De bedrijven blijken vooral last te hebben van snelle variaties in
samenstelling van het gas; de variatie in LNG kwaliteit heeft snelle
variaties tot nu toe niet veroorzaakt.
Dit onderstreept het belang van goed tankmanagement (het
‘mengen’ van de verschillende LNG ladingen) door Gate LNG
Terminal, dat gericht is op uitdempen van snelle
samenstellingwisselingen.
Informatiemiddag voor bij ZEBRA aangesloten bedrijven (november
2011)
Het Projectbureau heeft eind november 2011 een informatiemiddag
georganiseerd voor bedrijven in Zuidwest Nederland die
aangesloten zijn op het netwerk van ZEBRA. Dit netwerk krijgt
sinds enige tijd regelmatig gas uit Nederland via het Fluxys
netwerk in België, en wordt al enige tijd mede gevoed met LNG
vanuit de terminal in Zeebrugge. De bij ZEBRA aangesloten
bedrijven hadden veel belangstelling voor deze informatiemiddag
van het Projectbureau. Het kost bedrijven zeer veel moeite om
bevredigend antwoord te krijgen op specifieke vragen omtrent de
gassamenstelling en wisselingen daarvan. Voor de in Nederland
gevestigde bedrijven heeft het Projectbureau getracht om in
samenwerking met ZEBRA, Fluxys en GTS voldoende informatie
aan te leveren.
Website Projectbureau Nieuw Aardgas
Op de website van het Projectbureau:
www.projectbureaunieuwaardgas.nl worden regelmatig nieuwe
ontwikkelingen op het gebied van gassamenstelling gepubliceerd.
Naast informatie over het beleid van de Nederlandse overheid kan
men diverse relevante publicaties vinden. Een voorbeeld hiervan is
ook de notitie in bijlage 8 over het instellen van branders voor
toepassen van H-gas.

Pagina 15 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

4. Transitie H-gas: de Mix van Maatregelen
De minister van EL&I heeft met Gate LNG Terminal en GTS een
aantal afspraken gemaakt (de zogenaamde mix van maatregelen)
waardoor een overgangsfase wordt gecreëerd om de nieuwe
gassen te accommoderen en aan de bedrijven genoeg tijd wordt
gegeven om zich op een veilige en economisch verantwoorde wijze
aan te passen aan het ontvangen van ander aardgas. Deze
transitieperiode is september 2011 begonnen en loopt tot eind
2012. Jaarlijks zal de minister besluiten om indien nodig de
transitieperiode met één jaar te verlengen tot uiterlijk eind 2014.
Het Projectbureau heeft de taak om de minister hierover te
adviseren.
De ‘mix van maatregelen’ bestaat uit de volgende elementen:
1. Landelijk netbeheerder GTS heeft voor de afnemers een
signaleringssysteem ingericht: klanten krijgen gegevens over
de te verwachten samenstelling van het aardgas waaruit
men zelf relevante eigenschappen kan afleiden.
2. Gedurende de transitie periode is de Wobbe index
gemaximeerd op 54,0 MJ/Nm3. GTS zal dit maximum ook
daarna handhaven door het H-gas te verdunnen met
stikstofgas. (NB: los van het invoeden van LNG zal op 1
oktober 2014 de Wobbe index maximaal 55,7 MJ/Nm3 zijn.)
3. Gate LNG Terminal beperkt gedurende de transitieperiode
het propaanequivalent (PE) tot maximaal 8,7. Na de
transitieperiode geldt geen beperking meer.
4. Gate LNG Terminal voorkomt via ‘tankmanagement’ zoveel
mogelijk dat er snelle variaties in samenstelling van het
afgeleverde gas optreden.
5. Op H-gas aangesloten bedrijven passen binnen de gestelde
transitietermijn hun processen aan op de in de toekomst te
verwachten wisselende gassamenstelling.
Indien bepaalde maatregelen goed functioneren kan onderzocht
worden of deze na de transitieperiode in stand kunnen blijven.
In dit hoofdstuk worden onderstaand de ervaringen ten aanzien
van de mix van maatregelen gepresenteerd. Ook wordt een beeld
gegeven van de maatregelen bij de eindgebruikers, zoals die uit de
enquête naar voren is gekomen.

Pagina 16 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

4.1 GTS: mix van maatregelen en ervaringen
De maximale Wobbe Index
GTS zorgt er voor dat het LNG met voldoende stikstof wordt
gemengd om de Wobbe Index te maximeren op 54,0 MJ/Nm3. Per 1
oktober 2014 verschuift deze grens naar 55.7 MJ/m3. Voor de
binnenkomende LNG-stromen wordt dit mengen uitgevoerd in het
nieuwe mengstation in de Botlek.
In onderstaande figuur is het verloop van de Wobbe Index voor
(bovenste blauwe lijn) en na (onderste paarse lijn) het mengstation
weergegeven.

Hieruit blijkt dat de Wobbe Index achter mengstation Botlek
nagenoeg altijd beneden de 54 is gebleven. Op twee momenten
(10 december 2011 en 4 februari 2012) is in totaal gedurende vijf
uur een kleine overschrijding geweest tot ten hoogste 54,4 MJ/m3.
Bij de eindgebruikers zijn deze overschrijdingen niet aangekomen
vanwege de menging met ander gas na het verlaten van het
mengstation Botlek. De hoogst gemeten waarde bij eindgebruikers
is 53,8 MJ/m3.
Het signaleringssysteem
De gegevens voor het kwaliteitsignaleringssysteem komen van de
vele gaschromatografen die GTS ten behoeve van de comptabele
metingen in het netwerk heeft opgesteld. Deze gegevens worden
elk kwartier vernieuwd.

Pagina 17 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Het signaleringssysteem bestaat uit een openbaar deel en uit een
deel dat alleen voor elke specifieke klant toegankelijk is: het
‘maatwerk’ gedeelte.
Op het openbare deel zijn vanaf 1 oktober 2011 ‘H-gas kaarten van
Nederland’ beschikbaar waarop per regio de Wobbe Index, het
methaangetal en de PE-waarden zijn af te lezen. Op 12 januari
2012 is hier een kaart met de calorische waarden aan toegevoegd.
Deze kaarten worden ieder kwartier geactualiseerd op basis van
gemeten samenstelling en stromingsrichtingen in het net.
Het ‘maatwerk gedeelte’ is vanaf 11 juli 2011 beschikbaar als GTSwebservice voor elke specifieke klant. Iedere H-gas gebruiker kan
de kwartierwaarden van de gassamenstelling van de voor hem
relevante upstream gaschromatografen downloaden. Vanaf 1
oktober 2011 is hier informatie aan toegevoegd over de
aankomsttijd van die gassamenstelling op de specifieke locatie van
de eindgebruiker. GTS heeft een volledige technische en functionele
beschrijving van deze service ter beschikking gesteld op haar
website. Dit is te vinden via:
http://www.gastransportservices.nl/en/balancing/documents/conne
ctedparty. Tevens zijn contactpersonen bij GTS (accountmanagers)
beschikbaar voor verdere ondersteuning bij het inrichten van de
service.

Pagina 18 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

De verspreiding van het LNG gas afkomstig van de Gate terminal
Het volume LNG vanuit de Gate terminal is van september 2011 tot
februari 2012 beperkt geweest. Slechts bij uitzondering is er meer
dan 20 procent van de capaciteit ingestroomd.

Hierdoor was de verspreiding van LNG in het gasnet ook beperkt.
In de bovenstaande figuur is het H-gas saldo (aanbod minus afzet)
op dagbasis van de regio Rotterdam voortdurend negatief, met
uitzondering van eind december 2011 en begin februari 2012. Dit
betekent dat er slechts incidenteel LNG is ontvangen door bedrijven
buiten de Rotterdamse regio.
Het saldo van het totale aanbod (LNG + kleine velden) en de
marktvraag is gedurende een dag echter niet constant.

Pagina 19 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Onderstaand figuur toont de variatie van het saldo gedurende
enkele dagen op uurbasis in de regio Rotterdam. Te zien is dat
waar op 7 februari 2012 gemiddeld over de gehele dag een stroom
gas de regio uitging, er op deze dag ook gedurende enkele uren
klassiek H-gas nodig was om in de gehele behoefte van de regio te
voorzien.

Ook betekent het bovenstaande dat er voortdurend ergens in de
Rotterdamse regio kwaliteitsfronten en stromingsnulpunten zijn
voorgekomen. Hierover zijn slechts enkele meldingen geweest. Dit
zou misschien verklaard kunnen worden uit de geringe verschillen
tussen klassiek H-gas en de scheepsladingen LNG die zijn
ingevoed.

Pagina 20 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

4.2 Gate terminal: mix van maatregelen en ervaringen
Het maximale propaanequivalent
Onderstaande figuur geeft de PE waarden van het ingevoerde LNG
naast de PE waarden van het klassieke H-gas in periode 2005–
2010 in Rotterdam weer. Het tot nu toe aangevoerde LNG heeft
een lagere PE waarde dan het klassieke H-gas in de regio
Rotterdam.

Tankmanagement
Ten behoeve van de testperiode in de zomer is op 13 juni 2011 de
eerste cargo LNG met een naar verwachting gunstige samenstelling
aangeland in de Gate terminal. Een LNG-soort met een Wobbe
index van ongeveer 54 en met een laag PE getal, onder de 2 (PE
van 1,4). Dit LNG is vanaf 18 juni 2011 ingevoed op het netwerk.

Pagina 21 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

De Gate terminal heeft vanaf juni 2011 tot april 2012 elf
scheepsladingen LNG ontvangen waarvan drie ten behoeve van
commissioning en acht gedurende de commerciële operatie. In
bijgaande tabel is de oorsprong van de commerciële
scheepsladingen tot aan begin maart 2012 aangegeven.
Gelost op
01 09 2011
05 09 2011
02 10 2011
23 10 2011
02 12 2011
01 01 2012
12 01 2012
02 03 2012

Naam van het schip
Bu Samra
LNG Sokoto
Arctic Princess
Murad Didouche
British Trader
Gemmata
LNG Jupiter
Arctic Voyager

LNG afkomstig uit
Quatar
Nigeria
Noorwegen
Algerije
Trinidad and Tobago
Noorwegen
Trinidad and Tobago
Noorwegen

De Wobbe Index van het H-gas was tot dusver steeds gemiddeld
rond de 54,5 MJ/m3 (ondergrens 53,4 MJ/m3, bovengrens 54,8
MJ/m3). Deze was steeds voor een langere periode redelijk
constant. Dagelijks wordt de te verwachten samenstelling (Wobbe
Index, verbrandingswaarde en PE) via de website van GTS publiek
gemaakt. Het verloop van deze waarden is in de figuur op de vorige
bladzijde aangegeven. Het betreffen waarden vanaf de Gate
terminal, dus voor het GTS-mengstation.
4.3 H-gas eindgebruikers: Maatregelen en ervaringen
In februari 2012 is een tweede enquête gehouden onder de
eindgebruikers van H-gas met het doel inzicht te krijgen in het
aantal bedrijven dat operationele hinder ervaart van veranderingen
in het H-gas. In de enquête is ook gevraagd naar de voortgang van
de aanpassingen en vernieuwing van installaties om het nieuwe
aardgas te kunnen gebruiken. Tevens is er gevraagd naar de
ervaringen met het signaleringssysteem en naar de behoefte aan
nadere informatie en/of gesprekken met het Projectbureau. In
bijlage 6 is het enquêteformulier opgenomen.
Van de 56 bedrijven die zijn benaderd hebben er 54 een reactie
gegeven; dit is een respons van meer dan 95 procent. Een
overzicht van de reacties is weergegeven in bijlage 7.
Onregelmatigheden in de gasvoorziening
Het grootste deel van de bedrijven (41) heeft geen
onregelmatigheden ervaren. De bedrijven die wel verstoringen
hebben ervaren, hebben deze voor het grootste deel zelf kunnen
opvangen met de bestaande procesregeling en met extra aandacht
van de bediening.
Producenten van industriële gassen blijken met de tot nu toe
optredende variaties in samenstelling de productie in de installaties
Pagina 22 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

iets te moeten terugnemen om veilig te kunnen blijven produceren.
Enkele gasturbines bij elektriciteitsproducenten hadden op een
gegeven moment last van vermogensreductie, maar konden daarna
weer volledig bijgezet worden. Bij sommige gasturbines is een
verhoogde NOx emissie gemeld.
Maatregelen die bedrijven hebben genomen of nog moeten nemen
Veertien van de 54 bedrijven hebben inmiddels enkele
procesinstellingen aangepast en zijn gereed voor wisselende
aardgassamenstellingen. Deze maatregelen gaan soms ten koste
van de efficiëntie en de productiecapaciteit. Enkele van deze
bedrijven hebben ook regelingen geïnstalleerd om de efficiëntie van
verbranding op peil te houden.
Zes bedrijven hebben voor de nabije toekomst additionele
maatregelen uitgewerkt en gepland. Dit gaat dan over installeren
van extra apparatuur of regelsystemen. 48 bedrijven hebben nog
geen verdere maatregelen gepland, waarvan 23 bedrijven ook niet
voorzien deze nodig te hebben. 31 bedrijven verwachten per eind
2012 gereed te zijn met de nu te voorziene aanpassingen. Dit
betekent dat 23 bedrijven eind 2012 niet gereed zullen zijn met het
invoeren van mogelijk benodigde aanpassingen.
Vijftien bedrijven kunnen hun aanpassingen nog niet uitwerken, bij
acht bedrijven heeft dit te maken met onvoldoende garanties op de
specificaties van het aardgas. Daarnaast zijn er nog acht bedrijven
die naar verwachting wijzigingen moeten invoeren, maar moeten
wachten op een turnaround die pas na 2012 plaatsvindt. Ook wordt
het invoeren van maatregelen door enkele van deze bedrijven
vanuit een economische prioriteit uitgesteld, .
Gebruik van het GTS signaleringssysteem
Het GTS signaleringssysteem voorziet in een behoefte. Het wordt
door 25 bedrijven gezien als een belangrijke voorziening en zij
willen er gebruik van maken of doen dit al. Voor zestien bedrijven
is er een technische of andere drempel om dat nu al te doen.
Achttien bedrijven geven aan er geen gebruik van te zullen maken.
Elf bedrijven hebben niet op deze vraag gereageerd.
Navraag bij GTS laat een ander gebruiksbeeld zien. Begin 2012
waren er vier eindgebruikers actief met het binnenhalen van
actuele gassamenstelling vanuit het ‘maatwerksysteem’. Drie
daarvan hebben dit ook in de enquête aangegeven. Het publieke
deel, de openbare GTS website met de ‘kwaliteitsradar’, kende
maximaal twee gebruikers per dag, gemeten in de piekperiode
begin februari 2012.

Pagina 23 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Uit de enquête kan geconcludeerd worden dat eindgebruikers het
signaleringssysteem een belangrijke maatregel binnen het pakket
vinden maar dat men op dit moment er nog niet volledig gebruik
van maakt.
Behoefte aan nadere informatie
Zestien bedrijven hebben aangegeven behoefte te hebben aan
additionele informatie. Zes bedrijven vragen nadrukkelijk om
striktere informatie over de bandbreedte van de gassamenstelling.
38 bedrijven hebben geen behoefte aan nadere informatie.
Behoefte aan aanvullend gesprek met het Projectbureau
42 bedrijven geven aan geen behoefte te hebben aan additionele
gesprekken met het Projectbureau. Twaalf bedrijven hebben wel
belangstelling voor aanvullende gesprekken en ongeveer eenderde
daarvan verbindt aan dit gesprek specifieke onderwerpen.
Zorgen bij de bedrijven
Diverse bedrijven hebben via de enquête zorgen geuit. Het ging
daarbij om het volgende:
•
Het aanpassen van een aantal installaties moet worden
uitbesteed aan leveranciers die garanties af zullen moeten
geven over de bedrijfszekerheid. De leveranciers doen dit
alleen op basis van harde specificatiegrenzen. Op basis van
de tot nu toe gecommuniceerde verwachtingen over de
samenstelling van LNG hebben de bedrijven nog geen
specificaties opgegeven die voor leveranciers voldoende
hardheid bezitten voor garanties. Dit element is ook via
andere kanalen aangekaart.
• Enkele bedrijven hebben aansluitproblemen met het
signaleringssysteem van GTS. Mogelijk kan assistentie van
GTS een oplossing bieden. Voor complexere installaties is het
gewenst om een signaal in de procesregeling op te nemen.
Het huidige bericht via de GTS website is hiervoor
ongeschikt.
• Op enkele locaties is de signalerende gaschromatograaf zo
dicht bij de locatie geplaatst dat het gas ter plaatse aankomt
voordat er tijdig op het signaal kan worden gereageerd.
• Enkele bedrijven hebben nog te weinig zicht op benodigde
aanpassingen in comforttoestellen.

Pagina 24 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

5. Conclusies
Het aantal meldingen over verstoringen vanwege variatie van de
gassamenstelling bleek minder dan verwacht. Een voor de hand
liggende verklaring hiervoor is dat het volume LNG-importen
beperkt is geweest waardoor er buiten de regio Rotterdam
nauwelijks tot geen LNG bij H-gas bedrijven is aangekomen. Of het
aantal verstoringen groter is dan voorheen is overigens niet
eenduidig vast te stellen, omdat er voor de inbedrijfname van de
Gate terminal niet een dergelijke registratie plaatsvond.
Ook lag de samenstelling van het geïmporteerde LNG dichtbij de
historisch bekende samenstelling van het H-gas. Er zijn geen
scheepsladingen met meer extreme gassamenstellingen gelost.
In de regio Rotterdam zijn voortdurend stromingsnulpunten
voorgekomen. Een minder constante kwaliteit van aardgas is ook
ervaren, wellicht veroorzaakt door deze variaties in samenstelling,
echter zonder dat dit grote problemen heeft veroorzaakt.
Tijdens de commissioning periode zijn er twee verstoringen
geweest die te herleiden waren tot specifieke testactiviteiten van
het mengstation Botlek. Daarna zijn er twee meldingen geweest
van incidenten bij bedrijven waarbij de gassamenstelling als
oorzaak werd vermoed.
Nadere analyse heeft echter uitgewezen dat de gassamenstelling
geen dominante rol heeft gespeeld omdat de bedrijven op de
betreffende momenten geen LNG ontvingen, maar conventioneel Hgas. De samenstelling daarvan varieerde binnen de gebruikelijke
bandbreedte en afwijkende verschijnselen konden derhalve niet
aan de veranderingen in de samenstelling ten gevolge van LNG
worden toegeschreven.
Snelle grote veranderingen in samenstelling van het aardgas
leveren voor diverse bedrijven en toepassingen problemen op. De
bestaande procesregeling is er niet voor uitgerust en die is niet
altijd eenvoudig aan te passen.
Tot nu toe is de ervaring met snelle wisselingen in samenstelling
van aardgas door invoeden van LNG gering:
• De samenstelling van de geïmporteerde scheepsladingen LNG
vertoonde weinig variatie en week weinig af van het
gebruikelijke H-gas
• De hoeveelheid LNG is beperkt geweest zodat het
doordringinggebied zich meestal tot de regio Rotterdam heeft
beperkt. Desalniettemin hebben circa vijftig aansluitingen
daadwerkelijk met inname van LNG te maken gehad.

Pagina 25 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Aardgas als grondstof
De andere samenstelling van aardgas (een lager gehalte methaan)
heeft een kleine capaciteitsdaling bij producenten van industriële
gassen tot gevolg. De snelle wisselingen in de samenstelling van
aardgas geven veiligheidsrisico’s die opgevangen worden door
behoudender te opereren. Dit leidt echter ook tot capaciteitsdaling
en een lagere efficiëntie van de productie. Daarnaast moeten de
operators extra opletten. Op termijn kan dit wellicht opgelost
worden door aanpassing van de procesregeling.
Enkele bedrijven zijn beducht voor in de toekomst mogelijk hogere
gehaltes aan zwavel in het aardgas. Bij LNG zal dit niet spelen
maar deze onzekerheid bestaat er wel ten aanzien van andere
gasimporten.
Aardgas voor gasturbines
Een hoog gehalte aan zwaardere koolwaterstoffen, uitgedrukt in
het PE getal, geeft een andere verbrandingskarakteristiek.
Bestaande regelingen van de gasturbines kunnen dit niet altijd
verwerken. Vaak kan dit niet zonder tegelijkertijd slechter te
presteren op het gebied van NOx reductie (moderne machines).
Leveranciers zijn terughoudend met het verlengen en verlenen van
garanties nu er wisselingen in de samenstelling van het aardgas
zullen plaatsvinden. De leveranciers werken beperkt mee aan het
vinden van oplossingen voor hun klanten. Alleen op basis van
gegarandeerde gasspecificaties kunnen en willen zij voor de
apparatuur nieuwe garanties geven.
Aardgas in brandersystemen
Branders kunnen aangepast worden voor het verwerken van de te
importeren gassen. Problemen op het gebied van efficiëntie van de
stooktoestellen kunnen dan in principe aangepakt worden door
installaties van een moderne zuurstoftrimregeling te voorzien.
Procesfornuizen met vele branders zijn echter hiermee niet
gemakkelijk uit te rusten en te regelen.
Voor comforttoestellen is het voldoen aan installatie-eisen, zoals
die nu al in andere landen gelden, afdoende voor het toepassen
van LNG. Oudere installaties die daar niet aan voldoen moeten
worden aangepast. Enkele bedrijven zijn nog bezig deze oplossing
uit te werken.
Veiligheid
Er zijn geen incidenten geweest die tot onveilige situaties hebben
geleid. De systemen op de bedrijven bleken in staat te zijn om
dergelijke veiligheidsincidenten te voorkomen. Wel is er extra
aandacht van het bedienend personeel nodig geweest om
incidenten te voorkomen.
Pagina 26 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Economie
Er is een effect op de economische prestaties van de bedrijven.
Leveranciers van industriële gassen zien hun productiecapaciteit
iets teruglopen en hebben meer moeite om de samenstelling van
hun product te garanderen. Elektriciteitsproducenten hebben in een
enkel geval de capaciteit van hun elektriciteitsopwekking bij
abrupte variaties van gassamenstelling zien teruglopen. Het
productieverlies is door andere installaties opgevangen.
Advies over de transitietermijn
Uitgaande van de enquête, de meldingen en de gesprekken met
diverse bedrijven kunnen we concluderen dat de bedrijven goed op
weg zijn om zich aan te passen aan een wisselende
gassamenstelling.
Enkele bedrijven zijn gereed, sommige bedrijven zijn aan het
aanpassen en ongeveer de helft is nog bezig met nadere studies of
zal om commerciële of technische redenen de noodzakelijke
aanpassingen nu nog niet doen.
Uitgaande hiervan adviseert het Projectbureau Nieuw Aardgas de
minister om de transitietermijn met een jaar te verlengen tot eind
2013.
Overig advies
Uit de analyses en uit de reacties van de bedrijven is duidelijk dat
de transitiemaatregelen een nuttige functie vervullen, en in een
behoefte voorzien. Op grond daarvan adviseert het Projectbureau
om te onderzoeken of er maatregelen zijn die ook na de
transitieperiode operationeel kunnen blijven.

Pagina 27 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 1: Overzicht Nederlandse H-gas markt, aansluitingen
en toepassing
Het H-gas netwerk
De groep afnemers van H-gas bestaat uit 58 gebruikers met in
totaal 88 aansluitingen op het netwerk van netbeheerder GTS. Een
aantal bedrijven fungeert ook als particulier netbeheerder. Dat wil
zeggen dat zij gas doorleveren aan andere bedrijven op het
bedrijfsterrein. Bij de functie van netbeheerder hoort ook de
verplichting aangesloten bedrijven te informeren over de komende
veranderingen. Dit betreft circa tien H-gas locaties.
Verder is een tiental Nederlandse vestigingen aangesloten op de
ZEBRA-leiding. Dit is een H-gas leiding die vanuit Zelzate via
Bergen op Zoom naar Moerdijk loopt en beheerd wordt door een
Delta/Enexis samenwerking. Deze aansluitingen zullen naast gas
uit België ook - via België - LNG vanuit Nederland kunnen
ontvangen dat vanaf de grens deze leiding instroomt. De
betreffende netwerkbedrijven zijn door GTS op de hoogte gesteld
van de veranderingen door onder andere de introductie van LNG in
Nederland.

Legenda
Gate

kleine velden productie, offshore

invoeding
eindgebruiker
drukreductie

lagedruksysteem, ongeodoriseerd,
circa 15 bedrijven

lagedruksysteem, geodoriseerd, circa 30 bedrijven

drukreductie
Vondelingenplaat

overstort
(backup)

hogedruksysteem

mengstation
Botlek
Kleine velden productie, onshore

Bovenstaande afbeelding geeft een beeld van de complexe
configuratie van de H-gas infrastructuur in de regio Rotterdam

Pagina 28 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Typering van de H-gas bedrijven
Het jaarverbruik van de groep eindgebruikers is ongeveer vijftien
miljard Nm3. In onderstaande tabel is de groep aansluitingen
ingedeeld naar activiteit, om een
indruk te geven van de diversiteit.
Bedrijfscategorie
Elektriciteitscentrale
Chemie
Op- en overslag
Utilities
Raffinaderij
Metaalindustrie
Overig

Aansluitingen
22
28
13
8
5
3
9

De omschrijving ‘Utilities’ is gebruikt voor de situatie waar energie
en andere voorzieningen specifiek geleverd worden aan een groep
bedrijven in de nabijheid van het aangesloten bedrijf. Deze groep is
vergelijkbaar met de elektriciteitscentrales maar is kleiner en heeft
verschillende processen. In de loop van de tijd zijn veel bedrijven
opgesplitst en verkocht. Daardoor zijn er vaak meerdere bedrijven
op één locatie aanwezig, waarbij de centrale voorzieningen zoals
elektriciteit, stoom en water door één van hen verzorgd worden. De
bedrijven variëren sterk in omvang, hoeveelheid aardgasverbruik
en complexiteit.
De verschillende toepassingen van H-gas
De eindgebruikers zijn globaal in te delen in de volgende typen:
• Elektriciteitsopwekking. Dit zijn bedrijven met grootschalige
gasgestookte elektriciteitcentrales. Naast de rol van
eindgebruiker zijn deze partijen ook vaak betrokken bij de
handel in gas en importeren zij ook gassen waaronder ook LNG
via de Gate terminal.
• Industriële brandstoftoepassingen. Dit betreft een groep
bedrijven die sterk uiteenloopt in schaal en toepassing. Gas
wordt gebruikt in ketels, branders, comforttoestellen, fornuizen,
etc.
• Industriële grondstoftoepassingen. Een beperkt aantal bedrijven
gebruikt aardgas als grondstof voor de productie van onder
meer industriële gassen en ammoniak (voor
kunstmestproductie).

Pagina 29 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 2: Huidige gassamenstelling per regio en verwachte
LNG samenstelling
Wobbe Index en Propaanequivalent
In 2010 heeft GTS een overzicht gepubliceerd over de
eigenschappen van H-gas in de periode 2005-2010.
Per regio was er een spreiding in de Wobbe Index (WI). De
variaties hiervan lagen in het algemeen binnen 3 MJ/m3 (circa 6%)
met uitzondering van één regio met 5 MJ/m3 bandbreedte. De
waarden van het propaan equivalent (PE) varieerden tussen 4
procent en 8 procent.

Pagina 30 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Wat betreft de te verwachten eigenschappen van H-gas heeft GTS
een overzicht opgesteld van de soorten LNG die in Nederland
geïmporteerd kunnen worden uitgaande van de importen in WestEuropa in de afgelopen jaren (bron: GIIGNL rapportage 2009).

De laatste zes genoemde locaties zijn tot nu toe alleen bij
uitzondering naar West-Europa verscheept.
De werkelijke samenstellin:
De Gate terminal heeft vanaf juni 2011 tot april 2012 elf
scheepsladingen LNG ontvangen waarvan drie ten behoeve van
commissioning en acht gedurende de commerciële operatie. In
bijgaande tabel is de oorsprong van de commerciële
scheepsladingen tot aan begin maart 2012 aangegeven.
Gelost op
01 09 2011
05 09 2011
02 10 2011
23 10 2011
02 12 2011
01 01 2012
12 01 2012
02 03 2012

Naam van het schip
Bu Samra
LNG Sokoto
Arctic Princess
Murad Didouche
British Trader
Gemmata
LNG Jupiter
Arctic Voyager

LNG afkomstig uit
Quatar
Nigeria
Noorwegen
Algerije
Trinidad and Tobago
Noorwegen
Trinidad and Tobago
Noorwegen

Hieruit kan geconcludeerd worden dat er gedurende het halfjaar
gassoorten met een behoorlijke variatie aan specificaties is
Pagina 31 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

geïmporteerd. Na het aanpassen van de Wobbe Index naar
maximaal 54 MJ/Nm3 zou op basis van de informatie over de
oorsprong de variatie in Propaanequivalent tussen de 1,8 en 7,2
procent kunnen liggen, en het methaangehalte tussen 96,8 en 85,6
procent, wat overeenkomt met een methaangetal (AVL) tussen 94
en 76.
Nu zal niet elke aflevering uit een locatie precies gelijk zijn;
daarnaast heeft Gate LNG Terminal met tankmanagement de
variaties beperkt.
Dagelijks wordt de te verwachten samenstelling (Wobbe Index,
verbrandingswaarde en PE) via de website van GTS publiek
gemaakt. Het verloop van deze waarden is in onderstaande figuur
aangegeven. Het betreffen waarden vanaf de Gate terminal, dus
voor het GTS-mengstation.

Pagina 32 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Uit de figuren blijkt dat de variaties beperkt zijn geweest, de PE
waarden lagen actueel tussen 2,6 en 4,5 procent.

Pagina 33 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 3: De verspreiding van LNG in het H-gas netwerk
Onderzocht is de mate waarin het door Gate geproduceerde LNG
vanaf september 2011 in Nederland via het GTS transportnet is
verspreid.
Het blijkt dat het overgrote deel hiervan (> 95 procent) bij de Hgas gebruikers in de regio Rotterdam is afgeleverd. Het gasaanbod
in de regio Rotterdam kent naast de LNG terminal ook nog een
aantal kleine velden. Het gaat daarbij om zowel
‘onshore’ als ‘offshore’ productie, die in de beschouwde periode
goed was voor ongeveer 40 procent van het totale regionale
aanbod.
In onderstaande figuur is het saldo van het H-gas aanbod en afzet
in de regio Rotterdam weergegeven. Als dit negatief is, wordt er
dus op dagbasis gas aangevoerd vanuit de rest van het
transportnet.

Het is binnen de dag overigens zeer goed mogelijk dat het
momentane saldo gedurende enkele uren positief is, terwijl dit op
dagbasis negatief is. In de beschouwde periode is slechts
gedurende ongeveer 170 uren per saldo uit de regio Rotterdam
Pagina 34 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

afgevoerd. Tweederde van deze uren en circa 85 procent van het
uit de regio Rotterdam afgevoerde volume vielen in de zeer koude
periode begin februari 2012.
De uiteindelijke bestemming van het uit de regio Rotterdam
afgevoerde gas is niet verder geanalyseerd, niet alleen omdat het
relatief geringe hoeveelheden betrof, maar ook omdat de
samenstelling niet erg afweek van het overige H-gas in het
netwerk. De PE waarden van de geproduceerde LNG’s lagen
nauwelijks boven de vijf, zoals in onderstaande figuur is te zien.
Hierin zijn de PE waarden van het pure (nog niet met stikstof
verarmde) LNG weergegeven.

Voor een belangrijk deelgebied van de H-gas markt in de regio
Rotterdam, het lage druk systeem met circa vijftig eindgebruikers,
is geanalyseerd welk aandeel daarvan LNG is geweest. Dit gebied
wordt beleverd via het GTS-reduceerstation te Vondelingenplaat.
Pagina 35 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Dit station ontvangt hetzij LNG bij hoge productie vanuit de Gate
terminal, hetzij ‘klassiek’ H-gas vanuit de rest van het GTS-net,
hetzij een combinatie daarvan. Het betreft daarmee een typisch
voorbeeld van een gebied dat van twee kanten beleverd wordt en
te maken heeft met stromingsnulpunten, zoals beschreven in de
notitie ‘Kwaliteitsvariaties op transport’ (zie bijlage 4).
Op dagbasis werd het volgende beeld waargenomen:

Hieruit blijkt dat de herkomst van het gas voor dit gebied zeer
sterk heeft gevarieerd. Ook op uurbasis (niet getoond) zijn deze
variaties vrij groot. In een uur kan de herkomst tot 50 procent
veranderen. In hoeverre ook de samenstelling daarmee wijzigt,
hangt af van de verschillen tussen het geproduceerde LNG en het
overige H-gas.

Pagina 36 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

De variaties in actuele samenstelling van het H-gas vanuit
verschillende bronnen is onderstaand in beeld gebracht. In de
figuur is te zien dat sinds het invoeden van LNG de variaties in
Wobbe Index in frequentie en spreiding is toegenomen, en de mate
van verandering van uur tot uur anderhalf keer zo groot is
geworden.

Pagina 37 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 4: Notitie Kwaliteitsvariaties op transport
In deze notitie worden de effecten van de dynamiek van
gastransport op kwaliteitsvariaties bij eindgebruikers beschreven.
Aan de orde komen variaties in aanbod en afzet,
stromingsnulpunten en dispersie in het gastransportnet.
Inleiding
In gastransportnetten vindt het aanbod van gas plaats op
zogenoemde entrypunten. Voor het landelijk gastransportnet gaat
het om circa vijftig verschillende locaties verspreid over geheel
Nederland waar producenten van aardgas het gas in het landelijk
gastransportnet binnenbrengen. Dit zijn onder andere de
binnenlandse on- en offshore gasbronnen, waarbij in veel gevallen
meerdere gasvelden via één gezamenlijk entrypunt worden
gecombineerd. Daarnaast zijn er ongeveer tien locaties aan de
grens met Duitsland en België, waarover gas vanuit belendende
netwerken in Nederland kan binnenkomen. Verdere entrypunten
betreffen ondergrondse bergingen, de LNG terminal en Groen Gas
invoeringspunten.
Voor al deze punten gelden bandbreedtes voor diverse
samenstellingparameters. Deze zijn uiteraard verschillend voor Hgas en G-gas. Er is echter geen onderlinge correlatie tussen de
momentane entrysamenstellingen. Ook wordt het gas van de
verschillende voedingsbronnen in het transportnet niet opgemengd
voordat het bij de eindgebruikers wordt afgeleverd, anders dan de
normale menging die plaatsvindt als aan een doorgaande
transportleiding een andere productiestroom wordt toegevoegd.
Dynamisch gastransport
De hierboven beschreven situatie is niet stationair. De dynamiek in
het gastransport wordt onder andere bepaald door:
1. Variaties in aanbod door technische oorzaken, zoals onderhoud
en storingen.
2. Variaties in aanbod door sturing door handelspartijen
(shippers); Shippers zullen zelf bepalen welke voedingspunten
in welke mate aan deze variatie bijdragen.
3. Variaties door veranderende vraag op exitpunten
(aangeslotenen, regionale en buitenlandse netwerken,
ondergrondse bergingen). Sommige entrypunten kunnen van
richting omkeren en exitpunten worden, zoals ondergrondse
bergingen en sommige grensstations.
De dynamiek van het gastransport zal onder andere vanwege
bovenstaande punten van uur tot uur (maar ook sneller) kunnen
variëren.
Pagina 38 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

In principe zijn er twee manieren waarop deze dynamiek leidt tot
kwaliteitvariaties bij de eindgebruiker. In het eerste geval is de
stroomrichting in het doorgaande transportnet altijd in dezelfde
richting. In het tweede geval kan deze ook omkeren.
Eén stroomrichting

1

2

A

C

B

D

In deze figuur wordt het gas altijd van links binnengebracht. De
bronnen 1 en 2 hebben verschillende samenstellingen. Variatie in
de onderlinge verhouding resulteert in samenstellingvariaties die
zich in de leiding voortbewegen en achtereenvolgens bij de
eindgebruikers A t/m D aankomen. De maximale variatie die kan
ontstaan is het verschil tussen beide bronnen. De onderlinge
verhouding tussen de bronnen kan een technische oorzaak hebben
(onderhoud of storingen), maar bewust door een shipper zijn
gestuurd.
Deze variaties komen, afgezien van enige dispersie (zie verderop in
dit document), bij de eindgebruikers op dezelfde wijze langs als ze
stroomopwaarts zijn ontstaan.
Twee stroomrichtingen
1

2

A

B

C

D

Hierin zijn de aanbodpunten 1 en 2 aan weerszijden van de
doorgaande leiding gelegen. Deze figuur kan overigens ook worden
opgevat als een deel van een groter netwerk waar twee
verspreidingsgebieden van aanbod elkaar ontmoeten. Dit gebeurt
in de getekende situatie bij eindgebruiker B, die een zekere
combinatie ontvangt vanaf de bronnen 1 en 2. Bij eindgebruiker B
ligt het stromingsnulpunt.
Het gevolg van verandering in aanbod of vraag is nu dat dit
stromingsnulpunt zich door het net kan verplaatsen waardoor
Pagina 39 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

verspreidingsgebieden van het gas vanaf de punten 1 en 2 groter
of kleiner worden. Zodra bron 2 bijvoorbeeld minder gaat leveren
en de eindgebruikers wel hun gas blijven gebruiken, zal het
verspreidingsgebied van bron 1 groter worden, met als gevolg dat
het stromingsnulpunt naar rechts verplaatst. Als bron 2 helemaal
stilvalt, krijgen alle vier eindgebruikers gas uit bron 1. De ‘switch’
zal bij eindgebruikers C en D vrij abrupt plaatsvinden.
Ook kan eindgebruiker A minder gas gaan vragen. Als bron 1 zijn
productie niet wijzigt zal dit verspreidingsgebied groter worden en
het stromingsnulpunt ook naar rechts verschuiven, met
samenstellingvariatie voor eindgebruikers B, C en mogelijk ook D
tot gevolg.
Dispersie
Uit het bovenstaande blijkt dat de snelheid waarmee de
gassamenstelling lokaal kan wijzigen, zeer hoog kan zijn. Er is
echter enig effect van demping doordat de scherpte van de
kwaliteitsprong in het net gaandeweg vermindert. Dit wordt
veroorzaakt door turbulente gasbewegingen, maar ook doordat het
gas allerlei oneffenheden als bochten en installaties tegenkomt.
Verder leidt de niet volmaakt gladde binnenzijde van de leidingen
tot axiale snelheidsverschillen. Al deze aspecten veroorzaken een
vervloeiing (dispersie) op het grensvlak van de
samenstellingverschillen tijdens het transport. De omvang van dit
effect hangt onder meer af van de afgelegde afstand, de
leidingdiameter en de gassnelheid. Hoe verder ‘downstream’, hoe
meer de kwaliteitsprong wordt afgevlakt. Schematisch kan dat als
volgt worden weergegeven:
initieel

abrupte sprong
L = 0, Δt = 0

na enige tijd

nog later

L > 0, Δt > 0

L >> 0; Δt>> 0

Hierbij is L de langs de leiding gemeten lengte van de sprong en Δt
de tijdsduur die een kwaliteitsprong neemt om één punt van de
leiding te passeren. Vooral deze Δt is van belang voor de
eindgebruiker. Van de eerder beschreven getransporteerde
samenstellingvariaties zullen juist degene die zich in één richting
bewegen meer vervloeien dan de heen en weer bewegende
stromingsnulpunten, omdat het versterkende effect van
leidingoneffenheden dan een kleinere rol speelt.

Pagina 40 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Er zijn twee tegenstrijdige effecten van de snelheid van het gas die
van invloed zijn op de omvang van de dispersie: Een lagere
snelheid leidt tot minder turbulentie, maar ook tot een langere
verblijftijd in het transportnet. De langere verblijftijd blijkt echter
steeds meer effect te hebben, zodat kwaliteitsprongen meer
uitvloeien als ze langer onderweg zijn.
Berekeningen laten zien dat een kwaliteitfront dat zich over 100 km
door het GTS hoge-druk net heeft verplaatst door deze dispersie
uitgesmeerd is over ongeveer 600 meter. Bij de normaal
optredende gassnelheden van ten hoogste 10 m/s wordt deze
sprong dan in meer dan 1 minuut doorlopen. Dichter bij de bron is
deze tijdsduur kleiner.
In onderstaande figuur is het effect van dispersie weergegeven.
Hierin is de tijdsduur aangegeven van een oorspronkelijk abrupte
kwaliteitsprong. De gekozen diameter en gassnelheden zijn
typerend voor het normale gastransport bij GTS, zij het dat
snelheden boven 10 m/s alleen bij extreem hoge gasvraag
voorkomen. Het spreekt voor zich dat verdere dispersie zal
optreden in de downstream doorlopen netwerken. Deze extra
dispersie is echter minder bij kleinere diameters. In de regionale
transportnetten zal de verdere dispersie dan ook minder zijn.

Deze modelberekening is in een aantal gevallen aan de praktijk
getoetst. Hieruit bleek dat de werkelijke dispersie meestal een
factor 2 tot 4 groter is dan het model voorspelt. Dit wordt
waarschijnlijk veroorzaakt doordat het model uitgaat van een
Pagina 41 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

rechte, gladde leiding waarin bochten, aftakkingen, manifolds,
diametersprongen etc. niet zijn meegenomen. De uitkomsten van
de modelberekeningen kunnen daarom voor een ‘normaal’
transportnet als worst case worden aangeduid. Als de grootte van
de fluctuaties (b.v. de delta Wobbe Index in een uur) bekend zijn,
kan hiermee de maximale variatiesnelheid (ΔW/sec) worden
ingeschat.
Conclusie
Abrupte samenstellingveranderingen bij eindgebruikers kunnen
worden veroorzaakt door variatie aan de aanbodzijde, maar ook
aan de vraagzijde. Dit leidt tot een dynamiek in de
gassamenstelling waarop een netbeheerder weinig of geen invloed
heeft. Wel zullen samenstellingvariaties tijdens het transport door
dispersie enigszins worden gedempt. Op basis van een
dispersieberekening kan een inschatting worden gemaakt van mate
waarin variaties in gassamenstelling tijdens transport worden
uitgesmeerd.

Pagina 42 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 5: Monitoren van het effect van nieuw aardgas op
emissies
Inleiding
Stookinstallaties die in een inrichting staan met meer dan 20 MWth
opgesteld vermogen vallen onder het Nederlandse systeem van
NOx-emissiehandel. De emissie- en brandstofgegevens van alle
installaties die onder NOx-emissiehandel vallen, zijn opgeslagen in
de database van de Nederlandse Emissie autoriteit (NEa). Op basis
van de databasegegevens en de gebruikersgegevens van
hoogcalorisch aardgas, is een inschatting gemaakt van het
installatiepark dat gebruik maakt van hoogcalorisch aardgas.
Hierbij is uitsluitend gekeken naar de verbrandingsemissies.
Installaties die als procesemissie zijn aangewezen, zijn niet
meegenomen. Het betreft hier bijvoorbeeld de glasindustrie. In
tabel 1 zijn de gegevens opgenomen van installaties die uitsluitend
op hoogcalorisch gas worden gestookt en waarin geen andere
brandstoffen worden verstookt. De gegevens zijn gebaseerd op de
emissiegegevens over 2010.

Tabel 1: vermogens en emissies van installaties binnen NOxemissiehandel die op Hoog calorisch gas worden gestookt
Gasunie heeft aangegeven dat er in 2010 circa 12 miljard kuub
hoogcalorisch gas is verstookt. Het energieverbruik van 344 PJ (dit
is ongeveer 9 miljard kuub) betekent dat 75 procent van het
hoogcalorisch gas als solobrandstof in
NOx-emissiehandel-installaties wordt verstookt. Buiten de
installaties in bovenstaande tabel zijn er nog 52 installaties waarin
niet uitsluitend hoogcalorisch aardgas wordt gestookt maar ook
andere brandstoffen. Het totale energieverbruik van die installaties
bedroeg in 2010 ongeveer 100 PJ. Uit de database wordt niet
duidelijk welk aandeel hiervan afkomstig is van het stoken van
hoogcalorisch aardgas. Daarom is ervoor gekozen om de
installaties, waarin solo hoogcalorisch gas wordt verstookt, als
representatieve steekproef voor het installatiepark aan te merken.
De uitstoot van het totale installatiepark dat onder NOxPagina 43 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

emissiehandel valt was in 2010 60 kton. De totale NOx-emissie als
gevolg van het stoken van 12 miljard kuub hoogcalorisch aardgas
wordt geschat op
13 kton NOx (12/9*9,7).
Gevolgen voor emissie NOx
In tabel 2 is op basis van de NEa-database het installatiepark,
waarin hoogcalorisch gas wordt verstookt, opgesplitst naar type
installatie en monitoring.

Tabel 2: installatiepark en monitoring binnen NOx-emissiehandel
dat op hoog calorisch gas wordt gestookt

Figuur 1: Invloed van de Wobbe Index op de NOxemissieconcentratie van vier brandertypen

Pagina 44 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Er is onderzoek uitgevoerd naar de invloed van de Wobbe Index op
de NOx-emissie van verschillende branders. Zoals blijkt uit figuur 1
neemt bij drie van de vier branders de NOx-emissie toe bij een
hogere Wobbe Index. Over het bereik van 48,3 -57,2 MJ/Nm3
varieert de invloed van -1 tot +6% NOx per MJ/Nm3. Deze
toename wordt vooral veroorzaakt door de lagere luchtovermaat en
de daarmee gepaard gaande hogere vlamtemperatuur.
Wanneer de Wobbe Index op het gasnet van 49-53 naar 49-55,7
MJ/Nm3 wordt gehoogd en daarmee de gemiddelde Wobbe Index
ongeveer 1,4 MJ/Nm3 toeneemt, zal de NOx-emissie van ketels en
fornuizen gemiddeld 3,5 procent
(1,4 MJ/Nm3 *2,5% NOx per MJ/Nm3) toenemen. Deze toename
zal aanzienlijk kleiner zijn als er een zuurstofregeling wordt
geplaatst. Voor installaties groter dan 100 MWth waar continue
meting van O2 en NOx verplicht is, is er doorgaans al een
zuurstofregeling aanwezig.
Variaties in de luchtovermaat hebben ook effect op het rendement
van een installatie. Een betere beheersing van de luchtovermaat
door middel van een zuurstofregeling heeft daarom een gunstig
effect op het rendement van de installatie. Uit het KEMA onderzoek
blijkt dat een zuurstofregeling op een ketel van 3 MWth hierdoor
een terugverdientijd heeft van ongeveer een jaar. Dit betekent dat
naar verwachting alle ketels en fornuizen zullen worden uitgerust
met een zuurstofregeling en daarmee de NOx-emissie toename
zeer beperkt zal zijn.
Voor gasturbines geldt dat de belasting wordt geregeld op basis
van de verbrandingstemperatuur of een daarop afgeleide
temperatuur. Een toename in de verbrandingstemperatuur ten
gevolge van een verhoogde Wobbe Index zal dus worden
gecorrigeerd door verlaging van de gastoevoer naar de gasturbine.
Hierdoor zal de toename in NOx-emissie beperkt blijven. Aangezien
de brandertechnologie bij ketels en DLN-gasturbines vergelijkbaar
is, zal ook hier de toename aanzienlijk kleiner zijn dan 3,5 procent.
Voor gasmotoren geldt dat deze doorgaans zijn uitgerust met een
deNOx. De ureumdosering wordt geregeld op de
uitlaatconcentratie. Hierdoor is de emissieconcentratie
onafhankelijk van de inlaat NOx-concentratie. Een verhoogde NOxemissie ten gevolge van een hogere Wobbe Index zal daarom niet
resulteren in een hogere NOx-emissie.
Samenvattend zal de verwachte toename van de NOx-emissie ten
gevolge van de verhoogde Wobbe Index aanzienlijk kleiner zijn dan
3,5 procent. Uitgaande van het ‘worst case’ scenario zal de
Pagina 45 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

nationale NOx-emissie 0,45 kton (3,5 procent van 13 kton)
toenemen. Dat is slechts 0,2 procent van de nationale
NOx-emissie van circa 260 kton en valt volledig binnen de ruis van
de bepaling van de nationale emissie.
Bij periodieke toetsing van een individuele stookinstallatie kan in
principe een overschrijding van de eis ontstaan ten gevolge van de
Wobbe Index van het aardgas dat tijdens de metingen wordt
verstookt. Hierbij moet echter wel rekening gehouden worden met
het feit dat een meting altijd behept is met een aanzienlijke
meetonzekerheid van 10 tot 20 procent. De gemeten
emissieconcentratie mag gecorrigeerd worden voor deze
meetonzekerheid. Door de verhoogde bandbreedte van de Wobbe
Index van 49-53 naar 49-55,7 MJ/Nm3 komt hier een
onafhankelijke onzekerheid bij. Deze extra onzekerheid bedraagt
ongeveer 7 procent, zoals uit formule 1 hieronder blijkt.

Formule 1: extra onzekerheid ten gevolge van de toename in de
bandbreedte van de Wobbe Index
Daarnaast is er sprake van een gemiddelde toename ten gevolge
van de toename van de gemiddelde Wobbe Index van 3,5 procent.
Daarom is het advies om bij het stoken van hoogcalorisch gas niet
handhavend op te treden als:
Gemeten emissieconcentratie < emissie-eis *
(100+(meetonzekerheid2+72)0,5 +3,5)/100
Waarin de meetonzekerheid de door de meetinstantie aangetoonde
meetonzekerheid in procenten is.
Bij het vaststellen van een kengetal in het kader van de NOxemissiehandel kan het kengetal maximaal 10 procent hoger liggen
dan voor de nieuwe specificaties van het hoog calorisch gas.
Gevolgen voor emissie CO2
Wanneer de helft van de 12 miljard m3 hoogcalorisch aardgas
wordt vervangen door LNG dan zal de CO2-emissie met ongeveer
0,5 procent afnemen. Dit komt overeen met ongeveer 0,13 Mton
CO2 (0,5%*56,8*460). Een dergelijke afname is nauwelijks
waarneembaar. Ook op installatieniveau is dit nauwelijks
waarneembaar.

Pagina 46 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Conclusies
Op nationaal niveau verdwijnt de verhoging van de NOx-emissie
(0,5 kton NOx) en de verlaging van de CO2-emissie (0,13 Mton
CO2) ten gevolge van de Wobbe Index van het nieuwe aardgas in
de ruis en zijn niet waarneembaar. Het effect van de verhoging van
de NOx-emissie kan op stookinstallatie-niveau leiden tot
overschrijding van de emissie-eis. Het advies is daarom om bij het
stoken van hoogcalorisch gas niet handhavend op te treden als:
Gemeten emissieconcentratie < emissie-eis *
(100+(meetonzekerheid2+72)0,5 +3,5)/100
Waarin de meetonzekerheid de door de meetinstantie aangetoonde
meetonzekerheid in procenten is.

Pagina 47 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 6: Enquête H-gasgebruikers dd februari 2012
Begin februari 2012 is de onderstaande enquête uitgestuurd:

Enquête
H-gas

- Voortgang aanpassingen bedrijven -

Geachte ...
Zoals aangekondigd in ons nieuwsbericht van enkele dagen geleden sturen wij u bij dezen
een korte enquête toe.
Toelichting op de enquête:
Tijdens de huidige transitieperiode gelden er extra beperkingen aan het ingevoerde LNG.
Het propaanequivalent is gemaximeerd op 8,7. Door deze maatregel wordt bedrijven tijd
gegund om eventuele aanpassingen te plegen met het oog op de uiteindelijke
gassamenstelling.
De minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft aangegeven dat deze
transitieperiode duurt tot eind 2012. Hij verwacht dat uw bedrijf deze periode benut voor
het invoeren van eventuele maatregelen om die bredere samenstelling na die periode te
kunnen verwerken. Aan het propaanequivalent worden na de transitieperiode geen
beperkingen opgelegd. Daarnaast heeft de minister met GTS de aanvullende afspraak
gemaakt dat de bovengrens voor de Wobbe-index ook na de transitieperiode beperkt blijft
tot 55,7 MJ/m3 (n).
Het Projectbureau is gevraagd de voortgang van de aanpassingen bij de eindgebruikers
bij te houden. Op grond van de uitkomsten van deze enquête zal het
projectbureau de minister adviseren over een mogelijke verlenging van de
overgangsperiode.
Wij stellen het zeer op prijs als u de enquête (5 vragen) voor ons wilt invullen. Dit kan
eenvoudig door deze e-mail te beantwoorden en daarbij in het tekstveld de voor u
geldende opties te markeren en indien van toepassing een toelichting te geven. Het zal
ongeveer vijf minuten van uw tijd kosten. We hopen dat u in de gelegenheid bent
uiterlijk 10 februari a.s. te reageren.
Pagina 48 van 58

1. Heeft u sinds 1 september 2011 onregelmatigheden in uw processen
opgemerkt die aantoonbaar gerelateerd kunnen worden aan de geleverde

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

geldende opties te markeren en indien van toepassing een toelichting te geven. Het zal
ongeveer vijf minuten van uw tijd kosten. We hopen dat u in de gelegenheid bent
uiterlijk 10 februari a.s. te reageren.

1. Heeft u sinds 1 september 2011 onregelmatigheden in uw processen
opgemerkt die aantoonbaar gerelateerd kunnen worden aan de geleverde
gassamenstelling en die nog niet zijn gemeld bij het Projectbureau Nieuw
Aardgas?
0 Nee
0 Zo ja, wat is de aard van de onregelmatigheden en hoe heeft u ze opgelost?
- toelichting: … … …
2. Heeft uw bedrijf technische aanpassingen doorgevoerd in relatie met de tot
nu toe geleverde gassamenstelling van het aardgas?
0 Zo ja, kunt u aangeven welke aanpassingen doorgevoerd zijn?
- toelichting: ... ... ...
0 Zo nee, verwacht u alsnog dat uw bedrijf technische aanpassingen moet plegen om de
te verwachten variatie in samenstelling van het aardgas te kunnen verwerken?
- toelichting: ... ... ...
3. Heeft u maatregelen gepland en uitgewerkt?
0 Zo ja, wat is de aard van deze maatregelen en wanneer worden deze maatregelen
uitgevoerd?
- toelichting: … … …
0 Zo nee, waarom niet?
- toelichting: … … …
4. Zijn de eventuele door u geplande maatregelen operationeel per eind 2012?
0 Ja
0 Zo nee, wat is de reden van de latere realisatie, en wanneer zijn de benodigde
maatregelen wel operationeel?
- toelichting: … … …
5a. GTS stelt via hun GC-Link gaskwaliteits gegevens van het getransporteerde
aardgas ter beschikking aan de eindgebruikers. Deze gegevens bieden inzicht in
de actuele gassamenstelling en indien op uw verzoek gewenst upstream
informatie om de aankomsttijd hiervan op uw locatie te berekenen. Maakt uw
bedrijf gebruik van dit signaleringssysteem?
0 Zo ja, is de geleverde informatie bruikbaar?
- toelichting: … … …
0 Zo nee, denkt u alsnog gebruik te gaan maken van het signaleringssysteem?
- toelichting: … … …
5b. Heeft u nog behoefte aan aanvullende informatie?
0 Nee
0 Zo ja welke?
- toelichting: … … …

Pagina 49 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

5c. Heeft u behoefte aan een aanvullend gesprek met het Projectbureau?
0 Ja
0 Nee

Alvast hartelijk dank voor uw medewerking,
Namens het Projectbureau Nieuw Aardgas,

Pagina 50 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 7: Reacties van bedrijven uitgebreide samenvatting
enquête
Deze rapportage is gebaseerd op 54 reacties uit 56 bedrijven waar
88 ontvangststations staan.
Onregelmatigheden in de gasvoorziening
Aan de bedrijven is gevraagd of er zich in de periode 1 september
2011 tot 1 februari 2012 onregelmatigheden hebben voorgedaan
die aan de gassamenstelling zijn toe te schrijven.
• 41 bedrijven hebben geen onregelmatigheden in de
gasvoorziening ervaren in de zin dat de installaties minder
goed hebben gefunctioneerd. Hierbij zitten uiteraard de
bedrijven die gewend zijn om regelmatig verschillende
gassoorten te verwerken.
• 11 bedrijven geven aan wel verstoringen te hebben ervaren.
Deze bedrijven zijn in enkele groepen in te delen:
o Enkele bedrijven hebben variaties gezien en hebben
deze kunnen opvangen met regelapparatuur en/of
versterkte aandacht van de operators; een enkel
bericht uit Noord-Nederland over verstoringen kan
praktisch gezien niet door LNG zijn veroorzaakt.
o Enkele bedrijven die gasturbines in bedrijf houden,
hebben verstoringen gezien:
 enkele trips van gasturbines werden geweten
aan variaties in de gassamenstelling; hier is
nader onderzoek naar gedaan of nog aan de
gang: in enkele gevallen is gebleken dat de
trips niet door variërende gassamenstelling kon
zijn veroorzaakt;
 de prestaties van de NOx bestrijding werd
slechter.
o Ook hebben enkele bedrijven, met name degenen die
industriële gassen produceren, dermate last gehad
van variaties dat de doorzet van de fabrieken
gereduceerd moest worden om veilig te kunnen blijven
opereren.
 Daarbij is ook door een klant gemeld dat aan
hun vraag naar extra product niet voldaan kon
worden wegens deze capaciteitsreductie.
o Tenslotte vermoedt één bedrijf dat storingen aan
stralingsbranders (ruimteverwarming) en storingen in

Pagina 51 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

een verzinkingproces door variaties in
gassamenstelling zijn veroorzaakt.
Maatregelen die bedrijven hebben genomen of nog moeten nemen
• Veertien van de 54 bedrijven hebben apparatuur geïnstalleerd
en/of procesinstellingen aangepast om in staat te zijn om de
effecten van kwaliteitvariaties in het gas te kunnen opvangen;
deze maatregelen gaan ten koste van efficiency en
productiecapaciteit. Enkele bedrijven hebben ook regelingen
geïnstalleerd om de efficiency van verbranding op peil te
houden.
• Zes bedrijven hebben additionele maatregelen uitgewerkt en
gepland; 48 bedrijven hebben nog geen verdere maatregelen
gepland, waarvan 23 bedrijven ook niet voorzien deze nodig te
hebben.
• 31 bedrijven verwachten per eind 2012 gereed te zijn met de nu
te voorziene aanpassingen. 23 bedrijven zullen nog niet gereed
kunnen zijn.
o Vijftien bedrijven hebben nog onvoldoende zicht op de in
te voeren aanpassingen; voor acht daarvan is de
ontbrekende zekerheid over de grenzen van de
gassamenstelling de drempel; de toeleveranciers van
gasturbines komen zonder deze gegevens ook niet met
de voor aanpassingen vereiste informatie.
o Acht bedrijven kunnen dit jaar de noodzakelijke
aanpassingen niet meer inplannen; voor de meesten
daarvan hangt het samen met het tijdstip van een
periodieke fabrieksstop waarin aanpassingen geïnstalleerd
kunnen worden.
o Voor enkele bedrijven is er in de economische afweging
minder prioriteit voor deze aanpassingen
Gebruik van het GTS signaleringssysteem
• 25 bedrijven vinden het een belangrijke voorziening en willen er
gebruik van maken; voor 16 bedrijven is er een technische of
andere drempel om dat te kunnen doen. De gegevens uit de
GTS-website kunnen niet rechtstreeks in een regeling gebruikt
worden, daarvoor is een interface nodig, als het al mogelijk is.
Ook heeft een aantal bedrijven moeite met het vinden van de
toegang.
• Achttien bedrijven geven aan er geen gebruik van te maken
omdat zij eigen metingen hebben, omdat de eigen applicaties
Pagina 52 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

•

externe signalen niet willen accepteren (policy), of omdat het
signaal voor hen niet relevant is.
Elf bedrijven hebben op deze vraag geen reactie gegeven.

Behoefte aan nadere informatie
• Zestien bedrijven hebben aangegeven nu geen behoefte te
hebben aan additionele informatie.
• Hierbij vragen 6 bedrijven nadrukkelijk om striktere informatie
over de bandbreedte van de gassamenstelling.
• 38 bedrijven hebben geen behoefte aan nadere informatie
Behoefte aan aanvullend gesprek met het PNA
• 42 bedrijven geven aan geen behoefte te hebben aan
additionele gesprekken met het Projectbureau.
• Twaalf bedrijven hebben wel belangstelling voor aanvullende
gesprekken en de helft daarvan verbindt dit aan specifieke
gespreksonderwerpen.

Pagina 53 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Bijlage 8: Notitie - Branderinstelling H-gas toestellen
Deze notitie geeft een leidraad hoe om te gaan met het afstellen
van een ventilatorbrander rekening houdend met de variaties in
Wobbe Index voor H-gas tussen 48.0 en 55.7 MJ/nm3.
Als een industriële brander zonder regeling voor variaties in
gaskwaliteit wordt ingesteld op een bepaald restzuurstofpercentage
bij een bepaalde Wobbe Index van het aangeboden aardgas dan zal
dit restzuurstofpercentage variëren met de Wobbe Index.
Aangezien H-gas ook CO2 kan bevatten is het instellen van een
branderinstallatie d.m.v. een CO2 meting niet correct en dient op
O2 ingesteld te worden.
Uitgangspunt is om een keus te maken wat voor de desbetreffende
brander de meest geschikte afstelling is.
Als voorbeeld wordt hier gekozen voor een afstelling van de
brander op een restzuurstof percentage van 3.8% bij een Wobbe
Index van 51,8. In grafiek 1 is te zien wat over de gehele
Wobbeband het restzuurstof percentage wordt, namelijk tussen de
2.5 en 5.1%. Dit is het veilige gebied voor de meeste
ventilatorbranders.
Grafiek 1 – O2 middeninstelling op basis van de Wobbe Index.
Als er een andere afstellijn wordt gewenst kan deze vastgelegd
worden door het restzuurstofpercentage van de middeninstelling
anders te kiezen. Het verband tussen Wobbe Index en
restzuurstofpercentage volgt uit de afstellijn. De
fabrikant/leverancier kan zelf de gewenste instelling bepalen aan
de hand van de kennis van het gedrag van de eigen brander.

Pagina 54 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Afstelinstructies
• Stel de Wobbe Index van het H-gas op het moment van
afstellen vast. Als dit niet met eigen apparatuur kan, dan kan
een indicatie voor de Wobbe Index verkregen worden via GClink. Dit is een real-time signaleringssysteem dat is bedoeld
voor gebruikers die een aansluiting hebben op het H-gas
systeem van GTS. Zij worden hiermee geïnformeerd over o.a.
de Wobbe Index. De eindgebruikers die niet zijn aangesloten op
het systeem van GTS kunnen een minder nauwkeurige indicatie
krijgen via
http://www.gastransportservices.nl/transportinformatie/h-gaskaart-van-nederland. Dit is publiek toegankelijke informatie
waar ook de Wobbe Index per regio getoond wordt.
• Lees afhankelijk van de meest ideale afstelling voor de brander
uit onderstaande (voorbeeld)Tabel 1 de aangegeven Wobbe
Index af met het bijbehorende restzuurstofpercentage waarop
de brander ingesteld moet worden.
• Indien een andere instelling gewenst wordt kan deze bepaald
worden, vanwege het lineaire verband, door een constant

Pagina 55 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

•
•
•

restzuurstofpercentage bij alle in de tabel genoemde waarden
op te tellen (of af te trekken).
Deze restzuurstofinstelling is onafhankelijk van de belasting
(dus geen hogere restzuurstofpercentages bij laaglast).
De instelmarge moet nauwkeurig ingesteld worden met een zo
klein mogelijke afwijking.
De belasting bij 55.7 bedraagt 107.5% t.o.v. de
middeninstelling (51,85). De branderleverancier dient zelf te
beoordelen of dit met inachtneming van veiligheidsmarges en de
instelling van de veiligheden acceptabel is. Indien dit
noodzakelijk wordt geacht kan de vollastbelasting
teruggenomen worden.

Advies en informatie aan EBI'er en installatiebeheerder
• Controleer de CO-concentratie in de rookgassen bij laag- en
vollast. Als deze waarde, naar de mening van de
branderleverancier te hoog is, dient er actie te worden
ondernomen om de CO-concentratie te verlagen.
• De laaglastbelasting hoeft niet te worden aangepast.
• Over de gehele Wobbeband die aangeboden kan worden is de
maximale spreiding op de belasting +/- 7.5% ten opzichte van
de middenwaarde waarop de afstelling is gebaseerd.
• De branderbelasting is voor aardgassen – bij een gegeven
instelling van de brander -vrijwel recht evenredig met de Wobbe
Index (en niet met de calorische waarde).

Pagina 56 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

Periodieke controle van afstellingen
• Bij een periodieke controle wordt, afhankelijk van de afwijking
van de gemeten waarde ten opzichte van de gewenste waarde,
de installatie al dan niet opnieuw ingesteld. Het is aan de
branderleverancier om voor de desbetreffende installatie te
bepalen of er opnieuw ingesteld moet worden.
In te stellen restzuurstofpercentage bij verschillende Wobbe
Indexen
(middeninstelling 3.8% O2 bij 51.85MJ/nm3)
Wobbe
Bijbehorende
Wobbe
Bijbehorende
Index
O2
Index
O2
instelling
instelling
48,0
5,07
51,9
3,78
48,1
5,04
52,0
3,75
48,2
5,01
52,1
3,72
48,3
4,97
52,2
3,68
48,4
4,94
52,3
3,65
48,5
4,91
52,4
3,62
48,6
4,87
52,5
3,59
48,7
4,84
52,6
3,55
48,8
4,81
52,7
3,52
48,9
4,78
52,8
3,49
49,0
4,74
52,9
3,45
49,1
4,71
53,0
3,42
49,2
4,68
53,1
3,39
49,3
4,64
53,2
3,35
49,4
4,61
53,3
3,32
49,5
4,58
53,4
3,29
49,6
4,54
53,5
3,25
49,7
4,51
53,6
3,22
49,8
4,48
53,7
3,19
49,9
4,44
53,8
3,16
50,0
4,41
53,9
3,12
50,1
4,38
54,0
3,09
50,2
4,35
54,1
3,06
50,3
4,31
54,2
3,02
50,4
4,28
54,3
2,99
50,5
4,25
54,4
2,96
50,6
4,21
54,5
2,92
50,7
4,18
54,6
2,89
50,8
4,15
54,7
2,86
50,9
4,11
54,8
2,82
Pagina 57 van 58

Rapportage Projectbureau Nieuw Aardgas | 21 mei 2012

51,0
4,08
54,9
2,79
51,1
4,05
55,0
2,76
51,2
4,01
55,1
2,73
51,3
3,98
55,2
2,69
51,4
3,95
55,3
2,66
51,5
3,92
55,4
2,63
51,6
3,88
55,5
2,59
51,7
3,85
55,6
2,56
51,8
3,82
55,7
2,53
Tabel 1 - In te stellen restzuurstofpercentage bij
verschillende Wobbe Indexen

Pagina 58 van 58