r

0

-D
cl)
cl)
0)
0
0
0)

0
cl)
0
0

c%J
0)

1
0

0
t-.

0
C’3

z

7

Achtergrond

Eén adviesvraag, twee adviezen

Definitie van nachtwerk

Commissie

Afbakening en werkwijze

Leeswijzer

1.1

1.2

1.3

1.4

1.5

1.6

0

Gezondheidseffecten waarvoor zwak bewijs bestaat

Gezondheidseffecten waarvoor geen eenduidig bewijs

Gezondheidseffecten waarvoor geen bewijs bestaat

Slotsom

2.3

2.4

2.5

2.6

Gezondheidsraad Nr. 2017117

Gezondheidseffecten waarvoor sterke bewijzen bestaan

2.2

bestaat

Nachtwerkers in de beroepsbevolking

2.1

18

17

16

16

13

11

10

9

8

8

8

7

6

3

Inleiding

02 Nadelige gezondheids-effecten van nachtwerk

01

Samenvatting

inhoud

Inhoud

Ontwikkeling van ziekten door nachtwerk

Verstorende invloed van nachtwerk

Werking van de circadiane klok

Hoogrisico door verhoogde gevoeligheid

Hoogrisico door verhoogde blootstelling

Aanpassing Arbeidstijdenwet

Effectieve preventie op basis van actuele inzichten

Literatuur

06 Conclusies

5.2

5.1

05 Preventie

4.2

4.1

04 Hoogrisicogroepen

3.3

3.2

3.1

03 Oorzaken

0

37

33

32

31

30

27

27

26

22

21

20

19

Gezondheidsrisïco’s door nachtwerk pagina 2 van
44
t

Nr. 2O17t17.

de lange termijn kunnen optreden.

nadelige gezondheidseffecten die met name op

op de mogelijkheden voor preventie van de

in op het identificeren van hoogrisicogroepen en

gezondheidseffecten. Verder gaat de commissie

is tussen nachtwerk en het risico op nadelige

advies staat de vraag centraal of er een verband

zijn dat nachtwerk tot ziekten kan leiden. In dit

de wetenschappelijke literatuur aanwijzingen

soms of regelmatig nachtwerk verricht en er in

beroepsbevolking (bijna 1,3 miljoen werkenden)

relevant omdat in Nederland zo’n 15% van de

risico’s door nachtwerk. Deze inzichten zijn

inzichten op het gebied van de gezondheids-

verstoord herstelvermogen.

in bijvoorbeeld een verstoorde slaap en een

lichaamsprocessen ontregeld raken, wat zich uit

tijd en lukt vaak niet volledig. Hierdoor kunnen

passen aan de nieuwe situatie, maar dat kost

wil zijn. De biologische klok probeert zich aan te

en slaapt op het moment dat het lichaam wakker

dat het lichaam van nature geneigd is te slapen,

ging, eten, blootstelling aan licht) op het moment

doordat men wakker en actief is (Iichaamsbewe

heid van daglicht. Nachtwerk verstoort dit ritme

aardse licht-donkercyclus, door de aanwezig

iedere dag opnieuw geIijk’ wordt gezet met de

Deze klok zorgt ervoor dat het menselijk lichaam

aangestuurd door een interne biologische klok.

is onderhevig aan een dagelijks ritme dat wordt

Een groot aantal biologische lichaamsprocessen

stelde commissie van de Gezondheidsraad

advies uit over de nieuwste wetenschappelijke

schaadt?

Hoe komt het dat nachtwerk de gezondheid

opslag van vet in het lichaam dan overdag het

hogere glucosespiegels in het bloed en hogere

Als men dan ‘s nachts eet kan dit leiden tot

houding ‘s nachts minder actief is dan overdag.

of vaatziekte doordat de glucose- en vethuis

leiden tot diabetes mellitus (type 2) of een hart-

het hele arbeidzame leven. Nachtwerk kan

nachtdiensten hebben gewerkt, dus zo goed als

gelden voor nachtwerkers die veertig jaar in

tot 23 van de 100 gevallen. Deze schattingen

hart- en vaatziekten loopt het naar schatting op

van diabetes mellitus onder nachtwerkers. Voor

van nachtwerk op tot 21 van de 100 gevallen

het aantal gevallen van diabetes door het doen

jaren nachtwerk verricht. Naar schatting loopt

hart- en vaatziekten toe naarmate men meer

problemen. Het risico neemt voor diabetes en

mellitus (type 2), hart- en vaatziekten en slaap-

Nachtwerk verhoogt het risico op diabetes

slaapproblemen

mellitus (type 2), hart- en vaatziekten en

Bewezen gezondheidseffecten: diabetes

Gezondheldsrisico’s door nachtwerk pagina 3 van
44
1

en Werkgelegenheid brengt de hiertoe inge

Op verzoek van de minister van Sociale Zaken

Samenvatting

nachtwerkers met het hoogste aantal jaren
nachtwerk; daarnaast zijn de risico’s gebaseerd
op een klein aantal gevallen van borstkanker.
Experimenteel onderzoek met onder meer gene
tisch gemodificeerde proefdieren lijkt erop te
wijzen dat verstoring van de interne biologische

diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaat
ziekten. Gezien het relatief geringe aantal
beschikbare onderzoeken en de grote
verschillen tussen deze onderzoeken vindt de
commissie de bewijskracht voor een verband
met deze aandoening zwak.

ziekten.

De commissie heeft een sterk verband

gevonden tussen nachtwerk en slaapproblemen.

Slaapproblemen (verkorte slaapduur verslech

terde slaapkwaliteit en vermoeidheid) komen

zoeken en nieuwe onderzoeken houdt deze

dagwerkers.

Gezondheidsraad Nr 2017117

verband is tussen nachtwerk en het metabool

tot een hoger risico op borstkanker kan leiden.

of tijdens of vlak na een periode van nachtwerk,

ciet nachtwerk betrof of bijvoorbeeld werk dat

van nieuwe gegevens uit langlopende onder

kers vaker een slaapstoornïs hebben dan

De commissie heeft ook beoordeeld of er een

lijk of in de beschikbare onderzoeken het expli

tussen nachtwerk en borstkanker. Maar op basis

commissie niet goed beoordelen of nachtwer

de avonduren.

weinig onderzoek verricht en is niet altijd duide

de Gezondheidraad dat er wel een verband was

natie met een gebrek aan gegevens kan de

zingen dat langdurig nachtwerk op jonge leeftijd

worden gedaan; op die terreinen is nog te

het risico op borstkanker. In 2006 concludeerde

teerde definitie van deze slaapstoornis in combi

metaboolsyndroom

ziekten kan op dit moment nog geen uitspraak

hebben verricht niet eenduidig is als het gaat om

het shift work disorder. Maar door de gehan

buiten de gebruikelijke uren is verricht, zoals in

Over de relatie tussen nachtwerk en andere

onder nachtwerkers die langdurig nachtwerk

een aan nachtwerk gekoppelde slaapstoornis,

duele onderzoeken komen wel enige aanwij

Geen bewijs voor verband: andere ziekten

De commissie concludeert dat het onderzoek

stoornissen. Er zijn gevallen beschreven van

Zwak bewijs voor een verband met het

spelen zijn nog niet opgehelderd.

borstkanker

Slaapproblemen zijn een onderdeel van slaap-

conclusie echter geen stand meer. Uit indivi

dert, maar veel aspecten die hierbij een rol

Niet eenduidige gezondheidseffecten:

vaker voor bij nachtwerkers dan bij dagwerkers.

klok de ontwikkeling van borsifumoren bevor

alleen een verhoogd risico zien in de groep

dezelfde risicofactoren ten grondslag als aan

factoren voor diabetes mellitus en hart- en vaat

naar schatting anderhalf tot ruim tweemaal

Echter, de meeste van deze onderzoeken laten

gewicht en prediabetes ontstaan. Dit zijn risico-

..

syndroom. Aan deze aandoening liggen

.

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 4 van 44

geval zou zijn. Hierdoor kan bijvoorbeeld over-

0

ïL

Samenvatting

1

Gzondheidsraad 1 Nr. 2017117

lichaamsprocessen met het ritme van de interne

van het uit fase raken van de ritmen van de

moeten zijn op het voorkomen of verminderen

Preventieve maatregelen zouden gericht

Preventie van effecten op de lange termijn

hebben.

werkers die niet zo’n ongunstig kenmerk

ziekte (of verergering van een ziekte) dan nacht-

nachtdiensten een verhoogd risico lopen op

waarvan zeker is dat zij door het werken in

groepen nachtwerkers te kunnen aanwijzen

bonden kenmerken (anders dan nachtwerk)

ongunstige persoons-, leefstijl- of omgevingsge

weinig onderzoek gedaan om op grond van

nachtdiensten hebben verricht. Er is nog te

ziekten dan nachtwerkers die minder jaren

diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaat

verrichten. Zij lopen duidelijk een hoger risico op

nachtwerkers die langdurig nachtwerk

hoogrisicogroep geïdentificeerd, namelijk de

Onder de nachtwerkers heeft de commissie een

ziekte

Langere duur van nachtwerk: hoger risico op

Samenvatting

nachtwerkers tegen te gaan.

mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten bij

teit van mogelijke maatregelen om diabetes

nog weinig onderzoek verricht naar de effectivi

commissie geen voorstellen. Er is op dat gebied

op de lange termijn kunnen optreden doet de

preventie van nadelige gezondheidseffecten die

termijn optreden, zoals slaapproblemen. Over

nadelige gezondheidseffecten die op de korte

van de Gezondheidsraad over preventie van

naar de aanbevelingen uit het eerdere advies

gewerkt moet worden verwijst de commissie

mogelijk te beperken. Wanneer toch ‘s nachts

is om werk in de nachtelijke uren daar waar

biologische klok. Dit betekent dat het het beste

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 5 van
44

0

0
1

z
0

•0
0
N
0

0

Achtergrond

ma’s:

werkende

Statistiek (CBS) blijkt namelijk dat een aanzienlijk deel van
de

oek vast te

borst

0

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
, die verant
woordelijk is voor de wet- en regelgeving op het gebied
van arbeidsom
standigheden, vond naar aanleiding van nieuwe gegeve
ns en bevindingen
die na 2006 zijn gepubliceerd dat het tijd was om de
Gezondheidsraad

hieraan ten
grondslag zou kunnen liggen. Verder adviseerde in 2012
het Nederlands
Centrum voor Beroepsziekten om borstkankerpatiënten
uit voorzorg geen
nachtdienst meet te laten verrichten.4

stellen of dit verband oorzakelijk was en welk mechanisme

kanker.3 De raad adviseerde om door middel van nader onderz

samen te hangen met een verhoogd risico op het ontstaan van

iensten leek

meldde de

Gezondheidsraad in 2006 dat langdurig werken tijdens nachtd

termijn diverse gezondheidseffecten kunnen optreden. Zo

op langere

de slaapkwaliteit

van werknemers verminderen. Ook zijn er aanwijzingen dat

Het werken tijdens nachtelijke uren kan op korte termijn

nachtwerk
substantieel voorkomt zijn de vervoerssector, zorgsector, industr
ie en
horeca.2

over de

• Preventieve maatregelen die de Gezondheidsraad kan

Voorts wordt kort ingegaan op:

gezondheidseffecten.

aanraden op

• Mechanismen die mogelijk ten grondslag liggen aan deze

borstkanker en andere nadelige gezondheidseffecten.

en

nadelige

• Het bestaan van een (oorzakelijk) verband tussen nachtw
erk

gezondheidseffecten van nachtwerk en gaat in op:

Het nu voorliggende tweede advies heeft betrekking op de

0

waren ter
bescherming van de gezondheid van werknemers.1 De maatre
gelen
richtten zich vooral op het tegengaan van nadelige effecte
n op de korte
termijn.

preventieve maatregelen die op dat moment beschikbaar

De Gezondheidsraad heeft in 2015 een advies uitgebracht

gezondheidsrisico’s van nachtwerk.

de

anker en

op twee hoofdthe

• de mogelijkheden voor bescherming van werknemers
tegen

mogelijke andere nadelige gezondheidseffecten;

nachtwerk. Op

nvraa van de

• het bestaan van een relatie tussen nachtwerk en borstk

De adviesaanvraag van de minister van SZW richt zich

van de

heden ziek te worden. Uit gegevens van het Centraal Bureau

beroepsbevolking nachtwerk verricht.1 Bedrijfstakken waar

1.2 Eén adviesvraag, twee adviezen

omstandig

werkende mensen het risico loopt om als gevolg van arbeids

groep

minister, die te vinden is op www.gezondheidsraad.nl.

en heeft voor de

gezondheid. Als deze signalen kloppen, betekent dit dat een
grote

werken in ploegendienst of in nachtdienst nadelige gevolg

22 mei 2013 ontving de Gezondheidsraad de adviesaa

opnieuw advies te vragen over de gezondheidsrisico’s van

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 7 van 44
t

dat (langdurig)

Al meer dan twintig jaar komen er signalen uit de literatuur

1.1

hoofdstuk 01 Inleiding

Bij de evaluatie van het gepubliceerde onderzoek

1.5 Afbakening en werkwijze

—

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 8
van 44

0

Gezondheidsraad Nr. 2017117

—

0

naar de effecten van
nachtwerk op mensen heeft de commissie zoveel mogel
ijk gebruikge
Groepen nachtwerkers die mogelijk gevoeliger zijn
om ziek te worden
maakt van meta-analyses met gegevens uit zoge
naamde prospectieve
van nachtwerk dan andere nachtwerkers.
cohortonderzoeken. Dit zijn onderzoeken waarin één
of meer groepen van
mensen worden samengesteld, die vervolgens gedu
rende een bepaalde
1.3 Definïtïe van nachtwerk
periode worden gevolgd om te zien of degenen met
een bepaald kenmerk
Nachtwerk is volgens de definitie van de Gezondhe
idsraad werk dat wordt (in dit geval het verrichten
van nachtwerk) meer ziekte(n) ontwikkelen dan
verricht gedurende uren waarin het lichaam van natu
re is ingesteld op
degenen zonder dat kenmerk. De risicoschattingen
die uit dergelijke
rust, waardoor het dag-nachtritme van het lichaam
wordt verstoord. Deze
onderzoeken voortkomen worden bij een meta-ana
lyse samengevoegd.
verstoring van het dag-nachtritme treedt niet allee
n op bij nachtdiensten,
Op die manier kunnen de verbanden die zijn gesig
naleerd beter worden
maar ook bij langere diensten die voor een deel in
de nacht vallen, of bij
onderscheiden dan in de afzonderlijke onderzoeken
en dat leidt tot nauw
het werken in verschillende tijdzones (zoals in de offsh
ore-industrie en de
keuriger schattingen.
luchtvaart). In de Arbeidstijdenwet is een nachtdien
st gedefinieerd als ‘een De waarde van prospecti
eve cohortonderzoeken is dat de gegevens over
dienst waarin meer dan een uur arbeid wordt verri
cht tussen middernacht
nachtwerk worden verzameld voordat de gegevens
over het optreden van
en zes uur ‘s ochtends’. In het advies over preventie
ve maatregelen wordt
ziekten worden verzameld, bij een onderzoeksgroep
die in de tijd gevolgd
uitgebreider ingegaan op de definitie die de Gezo
ndheidsraad hanteert.
gaat worden. Door deze werkwijze heeft de commiss
ie zich kunnen
concentreren op de belangrijkste onderzoeken van
de beste kwaliteit om
1.4 Commissie
een verband te kunnen onderzoeken.
Voor het opstellen van dit tweede advies over de gezo
ndheidsrisico’s door Gezien de grote hoeveelheid
literatuur heeft de commissie om het werk
nachtwerk heeft de vicevoorzitter van de Gezondhe
idsraad in januari 2016 hanteerbaar te houden
in dit advies primair gekeken naar ziekte als
een ad-hoc commissie ingesteld. De samenstelling
van de Commissie
uitkomstmaat en slechts zijdelings naar risicofactoren
, zoals overgewicht,
hierna aangeduid als ‘de commissie’,
waarvan is aangetoond dat zij het ziekterisico kunnen
beïnvloeden. Verder
staat op www.gezondheidsraad.nl.
heeft de commissie de bewijskracht van bevindin
gen als uitgangspunt

dan vooral gericht
op het voorkomen van nadelige gezondheidseffecte
n op de lange
termijn.

basis van de huidige wetenschappelijke kennis, en

hoofdstuk 01 1 Inleiding

IflgijI staat

heeft het advies aan de minister aangeboden. De aj

0

Gezondheldsraad 1 Nr. 2017/17

een achtergronddocu
ment met een uitgebreide weergave van de beoordeling
van de gegevens

Dit advies omvat behalve het voorliggende advies

er bestaan
tussen nachtwerk en nadelige gezondheidseffecten. Vervol
gens bespreekt
de commissie in hoofdstuk 3 hoe nachtwerk gezondheidse
ffecten kan
veroorzaken en in hoofdstuk 4 of er hoogrisicogroepen
zijn aan te wijzen.
In hoofdstuk 5 komt aan de orde hoe nadelige gezond
heidseffecten
wellicht zijn te voorkomen. Tot slot formuleert de commi
ssie in hoofdstuk 6
haar conclusies.

In hoofdstuk 2 zet de commissie uiteen welke verbanden

1.6 Leeswijzer

op www.gezondheidsraad.nl.

ndheidsraad

van de Gezondheidsraad. De vicevoorzitter van de Gezo

s van deskundigen

groep Volksgezondheid, één van de twee vaste college

in de Beraads

mber 2017 is

Het conceptadvies is getoetst op kwaliteit en volledigheid

gepubliceerd.

De evaluatie is gebaseerd op literatuur die voor 15 septe

verband tussen
nachtwerk en ziekte. In hoofdstuk 1 van het achtergronddo
cument beho
rend bij dit advies beschrijft de commissie gedetailleerd
hoe zij te werk is
gegaan bij de beoordeling van de literatuur. Dit
is te
vinden op www.gezondheidsraad.nl.

genomen bij haar beoordeling over het bestaan van een

hoofdstuk 011 Inleiding

aandoeningen,

E)

0

klok. Daarnaast is
in het achtergronddocument informatie te vinden over de
werkwijze van
de commissie bij de evaluatie en de beoordeling van de
literatuur.

kanker en de werking en regulering van de biologische

over: slaapstoornissen en -problemen, cardiometabole

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 9 van
44

0
II

1-

0
C1

z
v
1

0

0

N

(9

0

evolking werkt soms of

Nachtwerkers ïn de beroepsbevolking
te nachtwerkers zijn te

Gezondheidsraad Nr. 2017117

cijfers die het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) in maart 2017 heef
t gepubliceerd werkten in
2016 in Nederland bijna 700.000 mensen regelmat
ig in de nacht en bijna
560.000 mensen soms. Dit is respectievelijk 8,3%
en 6,7% van de totale
werkzame beroepsbevolking in Nederland. Ong
eveer één derde deel van de
mensen die soms of regelmatig in de nachtelijke
uren werkt is vrouw.

dienstverlening wordt nachtwerk verricht.1 Volgens

ursector en in de

en de horeca (9,8%), maar ook in de landbouw, cultu

r (12,9%), industrie (11,7%)

vinden in de vetvoersector (20,8%), de zorgsecto

In veel beroepen wordt nachtwerk verricht. De mees

2.1

( 2.1). Nederlands en buitenlands
langlopend onderzoek laat zien dat het verrichten
van nachtwerk kan
leiden tot een verhoogd risico op diabetes mellitus
(type 2) en hart- en
vaatziekten en dat er daarnaast slaapproblemen kunn
en optreden ( 2.2).
Het bewijs voor het bestaan van een verband tusse
n nachtwerk en het
metaboolsyndroom is zwak ( 2.3). Er zijn de afge
lopen jaren signalen
naar buiten gekomen dat er ook een relatie zou
zijn met borstkanker. Het
verband tussen nachtwerk en borstkanker is echte
r niet eenduidig ( 2.4).
Voor een relatie met prostaatkanker en dikkedar
mkanker bestaat op dit
moment onvoldoende bewijs. Naar andere nadelige
gezondheidseffecten
van nachtwerk is nog te weinig onderzoek onde
r nachtwerkers uitgevoerd
om hierover gefundeerde uitspraken te kunnen doen
( 2.5).

regelmatig tijdens de nachtelijke uren

Een aanzienlijk deel van de Nederlandse beroepsb

twerk

hoofdstuk 02I Nadelige gezondheidseffecten van nach

Industrie

Vervoer

20,8

Soms

9,2

18,2

Regelmatig

Horeca

Zorg

Niet

Bedrijfstakken waar nachtwerk substantieel

voorkomt

cht

Figuur 1 Sectoren waarin nachtwerk wordt verri

9,8

0

16,9

bhll3

12,9

Gezondheidsrïsico’s door nachtwerk pagina 11 van
44

______

komt het voor dat werknemers

de werknemers naar eigen

tdiensten (willen) werken. In

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

hun dat op dat moment beter
uitkomt. Uit het langlopende Nederlandse
Nightingale-onderzoek onder
verpleegkundigen in ziekenhuizen blijkt
dat 77% van de werknemers een
variabel dienstrooster heeft, 14% een voor
waarts roterend dienstrooster
en minder dan 1% een achterwaarts roterend
dienstrooster.15 Andere
gegevens over hoeveel nachtwerkers in Nede
rland volgens welke dienstroosters werken zijn er niet.

onderling hun dienstrooster wisselen als

voorkeur een rooster samenstellen. Ook

sommige bedrijven of organisaties kunnen

Er zijn werknemers die alleen maar in nach

nachtwerk in de praktijk
wordt ingevuld. Vaak wordt met twee- of driep
loegendienstroosters
gewerkt, met een variabel rooster of een vast
rooster met voorwaarts (met
de klok mee) of achterwaarts (tegen de klok
in) roterende diensten; ook
de aanvangstijdstippen verschillen (de tijdstippe
n in figuur 2 dienen als
voorbeeld). Ook komen roosters met continud
iensten voor, waarbij uitslui
tend ‘s nachts wordt gewerkt.
Het aantal achtereenvolgende nachtdiensten,
de duur van de rustperiodes
daartussen en het aantal dag-, ochtend-,
middag- of avonddiensten kan
per afdeling, bedrijf of Organisatie verschille
n. Deze variatie is toegestaan,
zolang de werkgever zich maar houdt aan
de Arbeidsomstandighedenwet
en de Arbeidstijdenwet.

Er zijn grote verschillen in de manier waarop

hoofdstuk 02 Nadelige gezondheidseffecten van
nachtwerk

________
________
___

3

2
-

8.00 16.00 uur

-

2400 800uur

-

24.00 8.00 uur

dagen van achtereenvolgens:

16.00 24.00 uur

Dit rooster is opgebouwd uit één of meer

-

16.00 24.00 uur

Achterwaarts roterend rooster

2

Dit rooster is opgebouwd uit één of meet dage
n van achteteenvolgens:

Voorwaarts roterend rooster

0

Figuur 2 Verschil tussen voorwaarts en achte
rwaarts roterend rooster

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagi
na 12 van 44
1

___

________

________

Cardiometabole aandoeningen

Gezondheidsraad Nr. 2017117

Uit twee grote en
inmiddels langlopende Amerikaanse cohortonderzoeken
onder verpleeg
kundigen blijkt dat de kans op diabetes mellitus (type
2) onder nachtwer
kers toeneemt met het aantal jaren dat men nachtdiensten
draait (Pan
e.a. 2011).8 De commissie heeft daarop geschat dat
gemiddeld 3 op de

worden ondersteund door verschillende onderzoeken.67

acht cohorton
derzoeken onder nachtwerkers concludeert de commissie
dat er sterk
bewijs is voor het bestaan van een verband tussen nachtw
erk en het
risico op het krijgen van diabetes mellitus (type 2).6
De bevindingen

Op basis van een meta-analyse van Gan e.a. (2014) met

Diabetes mellitus (type 2)

etes mellitus
(type 2), hart- en vaatziekten en het metaboolsyndroom (een
stofwisse
lingsaandoening). De aandoeningen hangen onder meer
samen met een
ongezonde leefstijl. Zo kunnen slechte eetgewoonten en
te weinig
lichaamsbeweging van invloed zijn. De belangrijkste risicof
actoren voor
het krijgen van cardiometabole aandoeningen zijn overgewicht
en
obesitas, een ongunstige vetverdeling in het lichaam, een
verstoorde
glucosehuishouding (insulineresistentie), een verhoogd gehalte
aan trigly
ceriden en HDL-cholesterol in het bloed en een verhoo
gde bloeddruk.

hartvaatstelsel of de stofwisseling. Voorbeelden zijn diab

bestaan

hebben met het

Gezondheidseffecten waarvoor sterke bewijzen

Cardiometabole aandoeningen zijn ziekten die te maken

2.2.1

2.2

hoofdstuk 02 1 Nadelige gezondheidseffecten van nachtwerk

wordt door

en het ontstaan

0

bepaalde periode
achteraf in kaart wordt gebracht) ondersteunen deze conclu
sie.11
In verschillende cohortonderzoeken is daarnaast vastgestel
d dat het risico

van ziekten binnen één of meer groepen mensen in een

cohortonderzoeken (waarbij het verrichten van nachtwerk

ziektebeelden,
zoals hartklachten, hartinfarct, hartfalen, beroerte en perifee
r vaatlijden. In
drie prospectieve cohortonderzoeken naar het voorkomen
van hart- en
vaatziekten (en ook in verscheidene prospectieve cohort
onderzoeken
naar de sterfte aan deze ziekten) is een positief verband
gevonden tussen
nachtwerk en het risico op hart- en vaatziekten.91° Op grond
van deze
gegevens concludeert de commissie dat het bewijs sterk
is voor het
bestaan van zon verband. Aanvullende gegevens uit retrosp
ectieve

Onder de noemer hart- en vaatziekten vallen verschillende

Hart- en vaatziekten

etes van naar schat
ting zo’n 7 procentpunten vergeleken met iemand die
geen nachtwerk
heeft verricht.

werk te doen uiteindelijk een verhoogd risico op diab

jaar nacht-

de ziekte gekregen

door nachtwerk. Daarmee heeft een nachtwerker door veertig

op de 100 gevallen van diabetes onder nachtwerkers,

van nachtwerkers
die vijf jaar nachtdiensten hebben uitgevoerd. Het risico
loopt op naar
gelang iemand meerjaren nachtwerk heeft gedaan. Bij
veertig jaar nachtwerk, dus zo goed als het hele arbeidzame leven, heeft
naar schatting 21

nachtwerk. Deze schatting is gebaseerd op gegevens

100 gevallen van diabetes onder nachtwerkers veroorzaakt

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 13 van
44

verstoort (zie volgend

disorder

0

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

ploegendienstrooster in een tijdsperiode van

minstens één maand;

erd met het werken in een

2. de klachten van de patiënt worden geassocie

righeid tijdens de dienst is
geassocieerd met een werkschema dat overlapt
met de normale
slaaptijd;

1. slapeloosheid overdag of overmatige slape

twerk tot slaapstoornissen
kan leiden. Zo is in de literatuur bij nachtwerkers
de beroepsspecifieke
slaapstoornis shift work disorder (SWD) beschrev
en.14’15 Volgens de diag
nostische criteria is er sprake van SWD als:

hoofdstuk) veronderstelt de commissie dat nach

Omdat nachtwerk het normale slaap-waakritme

Slaapstoornissen door nachtwerk: shift work

2.2.2 Slaapstoornissen en -problemen

twerkers wordt veroor
zaakt door vijf jaar lang nachtwerk te hebben geda
an. De schatting loopt
op naar 23 op de 100 gevallen na veertig jaar
nachtwerk te hebben
verricht. Daarmee heeft een nachtwerker door veer
tig jaar nachtwerk te
doen een verhoogd risico op een hart- of vaatziekte
van naar schatting
bijna 8 procentpunten vergeleken met iemand
die geen nachtwerk heeft
verricht.

gevallen van een hart- of vaatziekte onder nach

missie dat 4 op de 100

twee langlopende

diensten werkt.9’1° Op basis van de gegëvens van

Amerikaanse cohortonderzoeken schat de com

meerjaren in nacht

op hartziekten geleidelijk toeneemt naarmate men

twerk

hoofdstuk 02 t Nadelige gezondheidseffecten van nach

rzoek gedaan en er

0

Een reden dat er nog
weinig over is gepubliceerd is dat de diagnost
ische criteria voor SWD nog
niet zo lang geleden zijn opgesteld. In een prospecti
ef cohortonderzoek uit
2014 rapporteerden de onderzoekers dat het
aantal gevallen van SWD
afnam na het stoppen met nachtwerk.’6 Echter,
er ontbreken in dit onder
zoek gegevens, waardoor de resultaten door de
commissie niet goed zijn
te beoordelen. Naast dit prospectief cohortond
erzoek is verder beperkt
aanvullend onderzoek gedaan waaruit blijkt dat
SWD onder nachtwerkers
voorkomt met een prevalentie van 14,1 tot 23,3%.1720
De commissie merkt
op dat SWD per definitie aan nachtwerk is verb
onden, waardoor het lastig
is te bepalen hoeveel vaker een slaapstoornis
bij nachtwerkers voorkomt
dan bij dagwerkers of in de algemene bevolking
. In de beschikbare onder
zoeken hebben de onderzoekers dan ook geen
vergelijkingen kunnen
maken tussen verschillende groepen. Het is daar
door mogelijk dat een
deel van de nachtwerkers die de diagnose SWD
hebben gekregen, in
werkelijkheid een slaapstoornis hebben gekregen
die niet door nachtwerk
is veroorzaakt.

zijn dan ook nog geen meta-analyses verricht.

Naar het voorkomen van SWD is nog niet veel onde

van een slaapdagboek
en/of actigrafische monitoring (registreert bewe
gingen) gedurende
minstens zeven dagen; en
4. de slaapverstoring niet door andere med
ische en/of werkgerelateerde
oorzaken kan worden verklaard.

3. de slaapverstoring is aangetoond door middel

Gezond heidsrisico’s door nachtwerk pagina
14 van 44

over slaapstoornissen bij nacht-

en’ breed op: zij verstaat daar

Gezondheidsraad t Nr. 2017117

sheid, korte slaap), slaperigheid
tijdens de nachtdienst (moeite hebben
met wakker blijven) en vermoeid
heid (een gebrek aan energie hebben
).
Van de twee beschikbare meta-analys
es over slaapproblemen onder
nachtwerkers rapporteert er één ove
r een verkorte slaapduur onder nachtwerkers.2122 Van de zes beschikbare pro
spectieve cohortonderzoeken
rapporteren er vier over een positief
verband tussen nachtwerk en

nachtdienst (slecht inslapen, slapeloo

r en kwaliteit van de slaap na de

nachtwerk, zoals klachten over de duu

p en slaperigheid in relatie tot

onder alle klachten met betrekking tot slaa

De commissie vat het begrip ‘slaapproblem

Slaapproblemen bij nachtwerkers

wellicht slaapproblemen vaker
voorkomen bij nachtwerkers dan bij men
sen die niet ‘s nachts werken. Het
optreden van slaapproblemen is namelijk
een onderdeel van SWD. Er is
verder veel meet onderzoek gepublicee
rd over slaapproblemen bij nachtwerkers dan over slaapstoornissen. Daar
bij zijn in die onderzoeken vaak
ook gegevens verzameld bij dagwer
kers, zodat de uitkomsten bij nachtwerkers met de uitkomsten bij dagwer
kers vergeleken kunnen worden.

werkers is de commissie nagegaan of

Omdat er weinig bruikbare gegevens zijn

slaapstoorn issen die specifiek door nach
twerk worden veroorzaakt.

ak kan doen over het bestaan van

dat de commissie geen harde uitspra

beschikbare gegevens maken

ecten van nachtwerk

Voorgaande opmerkingen plus de bep
erkte

hoofdstuk 02 t Nadelige gezondheidseff

1 pagina 15 van 44

ondervinden brengen ook het risico

0

en concentratievermogen afneemt.
De werkprestaties hebben hieronder te
lijden: er worden vaker fouten
gemaakt tijdens het werk en ook de veili
gheid op en rond het werk kan in
het gedrang komen. Uit een onderzoek
uit 2015 van Marquié e.a. komt
een sterk verband naar voren tussen nach
twerk en een afgenomen reac
tievermogen, alertheid en geheugenfunc
tie.31 Nachtwerkers werden in dit
onderzoek vergeleken met dagwerker
s en gepensioneerden. Het risico op
werkgerelateerde ongelukken en ver
wondingen als gevolg van slaaptekort
is naar schatting 35% hoger dan bij een
normale slaapduur; bij een

met zich mee dat hun oplettendheid

De slaapproblemen die nachtwerkers

het bestaan van een verband tussen
het aantal jaren dat nachtwerk is verri
cht en het optreden van slaappro
blemen.

Er zijn geen gegevens bekend over

of vermoeidheid).23-23 Aanvullende gegeve
ns uit andere typen observatio
nele onderzoeken ondersteunen dez
e bevindingen. Op grond van deze
bevindingen concludeert de commissie
dat er een sterk bewijs is voor het
bestaan van een verband tussen nach
twerk en slaapproblemen.
Uit aanvullende literatuur valt op te mak
en dat slaapproblemen onder
nachtwerkers naar schatting 1,5 tot ruim
2 maal vaker voorkomen dan
onder dagwerkers.293° Hoewel er mee
r gegevens nodig zijn om preciezere
schattingen te kunnen maken, acht
de commissie dit toch een belangrijk
effect.

pduur, verslechterde slaapkwaliteit

problemen met de slaap (kortere slaa

Gezondheidsrisico’s door nachtwetk

le

kten

verband tussen het langdurig verrichten van nachtwerk en

erkers in de

cohortonder

0

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

tussen die onder
zoeken vindt de commissie de bewijskracht echter zwak.

zoeken in combinatie met de grote verschillen in opzet

Gezien het relatief geringe aantal beschikbare prospectieve

worden ondersteund door diverse retrospectieve onderzoeken.

jk verband

men meerjaren

nachtdiensten had verricht.13 De aanwijzingen voor een mogeli

leeftijd van 45 jaar en ouder het risico toenam naarmate

het risico op

van een

eigen analyse

0

ctieve cohorton

dologisch perspectief minder informatief is dan de prospe

bestaan er wel
lichte aanwijzingen dat langdurig nachtwerk op jonge leeftijd
of alleen
tijdens of vlak na een periode van nachtwerk, risicoverhoge
nd zou kunnen
werken.3839 Daarbij merkt de commissie op dat deze aanwij
zingen alleen
geconstateerd zijn in de groep nachtwerkers die het langst
in nachtdien
sten werkten, en gebaseerd zijn op een relatief laag aantal
gevallen van
borstkanker. Hoewel aanvullend patiënt-controleonderzoek
vanuit metho

borstkanker. Op basis van individuele cohortonderzoeken

leverde geen duidelijke aanwijzingen op voor het bestaan

van De

zijn nog niet
betrokken bij de laatste meta-analyses die in de openbare literatu
ur zijn
gepubliceerd.32-37 Om goed in beeld te krijgen wat deze nieuwe
gegevens,
in combinatie met de eerder gepubliceerde gegevens, beteke
nen heeft de

De nieuwste gegevens die in 2016 en 2017 zijn gepubliceerd,

commissie daarom zelf een meta-analyse uitgevoerd. De

Bacquer e.a. (2009) werd verder vastgesteld dat onder nachtw

d bestond

js

optreden van
borstkanker.3 Op grond van de resultaten van nieuwe cohort
onderzoeken
en de nieuwe resultaten van de toen al lopende cohortonderz
oeken, houdt
deze conclusie geen stand meer.

tussen het langdurig verrichten van nachtwerk en het vaker

In 2006 concludeerde de Gezondheidsraad dat er een verban

Borstkanker

bestaat

2.4 Gezondheïdseffecten waarvoor geen eenduidig
bewi

Gezondheidsrisïco’s door nachtwerk pagina 16 van 44

nachtwerk en

ctieve onder

het risico op het metaboolsyndroom.12 In het cohortonderzoek

zoeken, waarbij een positief verband wordt gelegd tussen

Er is in 2014 een meta-analyse uitgevoerd met drie prospe

holesterolgehalte
en een verhoogd glucose- of triglyceridengehalte in het bloed.
Bijvoor
beeld: als iemand obesitas heeft, gecombineerd met een
hoge bloeddruk
en een te hoog cholesterolgehalte.

aanwezig zijn: obesitas, hoge bloeddruk, een laag HDL-c

drie van de vijf risicofactoren voor diabetes en hart- en vaatzie

Patiënten krijgen de diagnose metaboolsyndroom als bij
hen tenminste

Gezondheidseffecten waarvoor zwak bewijs bestaat

Metaboolsyndroom

2.3

slaapkwaliteit.19

verminderde slaapkwaliteit is het risico 46% hoger dan bij
een norma

hoofdstuk 02 1 Nadelige gezondheidseffecten van nachtwerk

Prostaatkanker en dikkedarmkanker

de aanname

dikkedarm

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

mogelijke
gezondheidseffecten van nachtwerk of werken in ploegendiens
ten. Er is
bijvoorbeeld gerapporteerd over effecten op het psycho
sociaal welbe
vinden van nachtwerkers, over effecten op zwangerscha
p en het nage

In de literatuur verschijnen regelmatig artikelen over andere

2.5.2 Andere aandoeningen

t en geven
onvoldoende ondersteuning voor de suggestie dat nachtw
erk tot een
hoger risico op prostaatkanker of dikkëdarmkanker kan leiden.
Al met al is
er nog te weinig onderzoek uitgevoerd om daarover een
uitspraak te
kunnen doen.

kanker. De gegevens uit aanvullend onderzoek zijn beperk

van een verband tussen nachtwerk en prostaatkanker of

derzoeken tot de conclusie dat er onvoldoende grond is voor

cohorton

at

Gezondheidseffecten waarvoor geen bewijs besta

De commissie komt op grond van de beschikbare prospectieve

2.5.1

2.5

bestaat tussen nachtwerk en het risico op borstkanker.

d

Al met al concludeert de commissie dat er geen eenduidig verban

de hypothese
dat nachtwerk op jonge leeftijd (pre-menopausaal en/of voor
de eerste
geboorte), of gedurende of vlak na een periode dat iemand
nachtwerk
verricht, tot een verhoogd risico op borstkanker kan leiden.4041

derzoeken, ondersteunen sommige van deze onderzoeken

hoofdstuk 02 Nadelige gezondheïdseffecten van nachtwerk

bedoeld. In

t, zonder

0

zijn geen gege
vens verzameld over bijvoorbeeld het aantal jaren dat iemand
nachtwerk
heeft verricht of over de frequentie van de nachtdienstro
osters. Soms is
het onderzoek uitgevoerd onder een relatief kleine specifi
eke groep nachtwerkers, waardoor de resultaten ervan lastig te vertale
n zijn naar nachtwerkers in het algemeen. Bij nieuw onderzoek vraagt de
commissie
daarom aandacht voor de definitie van het begrip nachtwerk.
Dit begrip
zou beter moeten worden gespecificeerd op de tijdstippen
en frequentie
van nachtwerk en het aantal jaren dat iemand nachtwerk
heeft verricht. Dit
zou waardevolle gegevens opleveren om verbanden te kunnen
leggen.
Ook kan met die gegevens worden nagegaan welke factore
n van nachtwerk doorslaggevend zijn voor het ontstaan van klachten en
ziekten. Nu is
dit niet of maar beperkt mogelijk.

andere onderzoeken is wel sprake van nachtwerk, maar

dat expliciet wordt vermeld of hiermee (ook) nachtwerk wordt

was van nachtwerk. Soms wordt gesproken over ploegendiens

moment nog te
weinig bruikbare onderzoeksgegevens beschikbaar zijn om
iets te kunnen
zeggen over het bestaan van een relatie tussen nachtwerk
en deze nade
lige gezondheidseffecten. Niet alleen is er weinig onderzoek
gedaan naar
het verband tussen nachtwerk en andere aandoeningen,
ook is in de
beschikbare onderzoeken niet altijd duidelijk of er daadwerkelij
k sprake

De commissie heeft echter geconstateerd dat er op dit

typen kanker.

van allerlei

het ontstaan van

hormoongerelateerde aandoeningen en over het voorkomen

slacht, over het ontstaan van maagdarmproblemen, over

Gezond heïdsrisico’s door nachtwerk pagina 17 van 44

Slotsom

indingen zijn samenvattend in

0

Gezondheidsraad Nr. 2017117

dit advies.

in

beeld

ppelijke onderbouwing van de bev

tergronddocument behorend bij

dingen zijn uitgewerkt in het ach

gebracht in figuur 3. De wetenscha

De in dit hoofdstuk beschreven bev

2.6

ikkeling op het gebied van het 24
uursritme in het menselijk lichaam (zie
het volgende hoofdstuk) op dit
moment
een dusdanige voortgang dat er
steeds meet aandacht is voor alle
rlei
mogelijke nadelige gezondheidseff
ecten door verstoring van dat ritm
e.
De commissie verwacht daarom
dat er de komende jaren veel mee
r gege
vens gepubliceerd gaan worden
naar de relatie tussen nachtwerk,
versto
ring van het 24 uursritme en allerlei
nadelige gezondheidseffecten.

Overigens maakt de kennisontw

htwerk

hoofdstuk 02 Nadelige gezondheid
seffecten van nac

Borstkanker

Overige potentiële
aandoeningen

Niet eenduidig

Te weinig onderzoek

-Y4
. ‘

Metaboolsyndroom

Slaapproblemen

Hart- en vaatziekten

Suikerziekte

Zwak bewijs

,

Sterk bewijs

7

0

Figuur 3 Hoe sterk is het bewijs
voor de relatie tussen gezondheid
sproblemen en nachtwerk?

Gezondheidsrisico’s door nachtw
erk 1 pagina 18 van 44

0
i)

S’

-.

0

z
L..

0
0

c

0
N
0

0

0

circadiane klok, die verant

die worden aangestuurd door

hebben op de gezondheid zijn

van nature in rust is, en slapen

en actief zijn (eten en

de optelsom van wakker zijn,

taan van nadelige gezond

Werking van de circadiane klok
ssen is onderhevig aan een

Gezondheidsraad Nr. 2017117

een interne biologische (circa
diane) klok. Voorbeelden van circadiane
(van circa en dies, oftewel ‘onge
veer één dag’) ritmen in gedrag, fysiologie
en stofwisseling zijn de ritmen
in de hormoonspiegels, de urineproductie
, het hartritme, de lichaamstem
peratuur en de slaap-waakcyclus.42 Om
te voorkomen dat deze circadiane
ritmen (van ongeveer 24 uur) uit de pas
gaan lopen met het aardse dag
nachtritme (van exact 24 uur), wordt de circa
diane klok in het menselijk
lichaam iedere dag opnieuw ‘gelijk geze
t’ met de aardse licht-donkercy
dus, door de aanwezigheid van (dag)lich
t. De circadiane klok zorgt ervoor
dat ons lichaam optimaal is afgestemd
op het moment van de dag en

dagelijks ritme, dat wordt aangevoerd door

Een groot aantal biologische lichaamsproce

3.1

zijn ( 3.2). Deze ritmeversto
ringen hebben invloed op diverse proc
essen in het lichaam, waardoor zich
uiteindelijk ziekten kunnen ontwikkelen
( 3.3).

tijdens uren waarop het lichaam actief wil

bewegen) tijdens uren waarop het lichaam

blootgesteld worden aan (kunstmatig) licht

heidseffecten bij nachtwerk is waarschijnlijk

lichaam ( 3.1). Doorslaggevend bij het onts

hillende processen in het

woordelijk is voor het dag-nachtritme van versc

de interne biologische klok, de zogenoemde

terug te voeren op verstoring van processen

De schadelijke gevolgen die nachtwetk kan

hoofdstuk 03 1 Oorzaken

FP

slaap-waakritme

bloeddruk

(ichaamstemperatuur

Circadiane ritmen in het
lichaam regelen bijvoorbeeld:

0

in het menselijk lichaam

De biologische (‘circadiane’) klok
in het menselijk lichaam heeft een
omloopsnelheid van ongeveer 24 uur

De aanwezigheid van (dag)licht zorgt ervo
ordat
de circadiane klok dagelijks ‘gelijk gezet’ wordt
met de aardse licht-donkercyclus

Het Uag-nachtritme
op aarde beslaat
exact 24 uur

Figuur 4 Werking van de circadiane klok

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagi
na 20 van 44
t

Gezondheidsraad Nr. 2017117

paar dagen duren voordat
het circadiane ritme zich op de plaats van beste
mming aan de nieuwe
licht-donkercyclus heeft aangepast. Tijdens
deze jetlag loopt onze interne
klok dus tijdelijk uit de pas met de natuurlijke
licht-donkercyclus en gedu
rende die periode voelt men zich vaak moe
, presteert men minder en
heeft men slaap op het verkeerde moment
van de dag. Iets vergelijkbaars
gebeurt bij de zogenoemde sociaIejetIag.437
Dit is de situatie waarbij
mensen op doordeweekse dagen door de
wekker worden gewekt om naar
school of het werk te gaan, terwijl hun inter
ne biologische klok aangeeft
dat het nog geen tijd is om op te staan. Het
gevolg van deze kleine
verschuiving van het slaap-waakpatroon ten
opzichte van de interne biolo
gische klok is dat mensen op school- of werk
dagen tot wel meet dan twee
uur per nacht korter slapen. In het weekend
tracht men dit slaaptekort te
herstellen door uit te slapen, waardoor de
interne klok verschuift naar een
later tijdstip. Deze wekelijkse verschuivingen
in het slaap-waakpatroon
treden in extreme vorm op bij mensen die nach
twerk verrichten.

verscheidene tijdszones passeert, zal het een

bij iemand in korte tijd

algemeen weinig. Maar na een vliegreis waar

e klok merken wij over het

Van het dagelijks ‘resetten’ van onze biologisch

anticipeert op dagelijks terugkerende verander
ingen in onze omgeving. Zo
is ons lichaam ‘s morgens al vô6r het ontwaken
klaar om aan de dag te
beginnen. Een korte beschrijving van het mole
culaire mechanisme van de
circadiane klok is uitgewerkt in het achtergron
ddocument behorend bij dit
advies.

hoofdstuk 03 1 Oorzaken

—

het lichaam behoort te

nachtwerk stoelt op de

net als bij een jetlag.42 Het idee is dat bij nach

0

den kan de fase van de
interne klok maximaal 1 tot 1,5 uur per dag versc
huiven onder invloed van
externe stimuli, zoals kunstlicht. Bij een driep
loegendienstrooster zou men
dus minimaal vijf tot acht opeenvolgende nach
tdiensten moeten verrichten
om een faseverschuiving van het interne dagnachtritme te krijgen die
volledig is gesynchroniseerd met de tijden
van nachtwerk. Maar het blijkt
meestal lastig om een volledige aanpassing van
het lichaam te bereiken.
Immers, tegen het einde van de nachtdienst
is het vaak buiten al licht aan
het worden en dit licht kan een faseverschuivin
g in tegengestelde richting
tot gevolg hebben. Uit onderzoek blijkt dan
ook dat het circadiane ritme
van de meeste mensen die continu of lang
durig achter elkaar nachtdien
sten draaien, zich niet volledig aanpast; naar
schatting is bij slechts 3%
van de werkers in permanente nachtdienst
sprake van volledige fasever
schuiving.48

Onder optimaal gecontroleerde omstandighe

en en dat als die tijd er niet
of onvoldoende is, het lichaam in een voortdure
nde staat van forse
aanpassingen verkeert (heen en weer schu
iven van de fasen van de
lichaamsklok).

twerk de circa

‘uit fase’ leven met hun

diane klok tijd nodig heeft om zich aan te pass

interne klok

slapen juist wakker en actief blijven, feitelijk

gedachte dat mensen die op een moment dat

De aandacht voor de gezondheidseffecten van

3.2 Verstorende invloed van nachtwerk

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagi
na 21 van 44
1

Verstoord
herstelvermogen

leidt tot

•1

0 Actief zijn

Ø

diabetes type II

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

slaapproblemen
hart- en vaatziekten

, zoals:

Verstoorde
energiehuishouding

Dit kan leiden tot nadelige gezondheidseffecten

Q

L

0 Slapen

Overdag

Verstoorde slaap

Verstoring circadiane ritmen

aan licht

O Blootstelling

Verstoorde
hocmoonhuishouding

o

Wakker zijn

‘s Nachts

Vier kenmerken van nachtwerk hebben invloe
d op het lichaam.
en kunnen elkaars invloed versterken

Figuur 5 Verstorende invloed van nachtwerk

hoofdstuk 03 1 Oorzaken

wakker zijn, blootgesteld

en hart- en vaatziekten

.I)

0

lichaamsgewicht, een
verstoorde glucosehuishouding en een verhoogd
e bloeddruk (zie § 2.2.1).
Mensen die nachtwerk verrichten lijden vaker
dan gemiddeld aan overge
wicht of ernstig overgewicht (obesitas), ook al
eten zij in de periode van
de nachtdiensten even veel calorieën als in
hun Vrije tijd of als zij overdag
werken.19495° De meest waarschijnlijke verklarin
g voor het ontstaan van
overgewicht bij nachtwerkers is dat ‘s nachts de
glucose- en vethuishou
ding van nature minder actief is dan overdag.
Het innemen van voedsel
gedurende de nacht kan daardoor leiden tot vera
nderingen in het
lichaamsgewicht en hogere glucosespiegels in
het bloed dan
overdag.1951-57 Bekend is verder dat de bloeddru
k ‘s nachts lager is dan
overdag. Er zijn aanwijzingen uit experimenteel onde
rzoek bij mensen dat

kunnen leiden zijn onder meer: een verhoogd

Risicofactoren die tot diabetes mellitus (type 2)

3.3.1 Cardiometabole aandoeningen

3.3 Ontwikkeling van ziekten door nachtwer
k

(eten en bewegen) tijdens
uren waarop het lichaam van nature in rust is,
en slapen op momenten
waarop wij wakker horen te zijn. Deze vier kenm
erken van nachtwerk
grijpen wellicht ieder op een andere manier aan
op het functioneren van
het lichaam. Mogelijk versterken ze elkaars ontre
gelende werking op
gedrag, fysiologie en stofwisseling.

worden aan (kunstmatig) licht, en actief zijn

Bij nachtwerk is sprake van een optelsom van

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina
22 van 44
1

Gezondheidsraad Nr. 2017117

blemen. Omdat er daarnaast sprake is van het uit fase

zijn van processen

entratiepro

kan leiden tot

slaperigheid tijdens de nachtdienst, vermoeidheid en conc

Een nachtwerker bouwt ‘s nachts een slaaptekort op dat

3.3.2 Slaapproblemen

zingen dat
verstoring van het circadiane ritme tot verstoring van de
glucose- en
vethuishouding kan leiden. In genetisch gemodificeerde
dieren waarbij de
zogenaamde klokgenen (de genen die het circadiane ritme
regelen)
geheel of gedeeltelijk waren uitgeschakeld was een toen
ame te zien van
het lichaamsgewicht en de vetopslag. Ook werden in het
bloed gehaltes
aan cholesterol, triglyceriden en insuline aangetroffen die
hoger waren
dan bij niet genetisch gemodificeerde dieren •4256,5863 In
enkele van deze
experimenten ontwikkelden de dieren diabetes mellitus
(type 2) met insuli
neresistentie. Ook abnormale veranderingen in het weefse
l die tot hart- en
vaatziekten kunnen leiden zijn beschreven.60 De commi
ssie wil bena
drukken dat de genetische afwijkingen die op deze manier
het circadiane
systeem in proefdieren ontregelen bij de mens niet zijn
gevonden. Er zijn
wel mensen met een snelle of langzame circadiane klok
(ochtendmensen’
en ‘avondmensen’), maar geen mensen zonder klok.
In het achtergronddocument behorend bij dit advies worden
de mogelijke
werkingsmechanismen uitgebreider besproken.

goed en stapelt

gezondheid kan

0

en borstkanker en
ook het bestaan van een verband tussen prostaatkanker
en dikkedarm
kanker is vooralsnog onzeker (zie 2.2.3). Toch beste
edt de commissie in
§
dit hoofdstuk aandacht aan de mogelijke mechanismen
waardoor versto

Er bestaat geen eenduidig verband tussen nachtwerk

3.3.3 Kanker

Ook het cognitief functioneren gaat achteruit door slaapp
roblemen.1931
Men is minder alert, kan zich slechter concentreren en
heeft meer moeite
om dingen te onthouden. Los van nachtwerk, lijkt een tekort
aan slaap ook
bij te dragen aan het risico op het ontstaan van diab
etes mellitus (type 2)
en hart- en vaatziekten.6465 In het achtergronddocument
behorend bij dit
advies worden de mogelijke werkingsmechanismen uitgebr
eider
besproken.

van de huidige
kennis over de werkingsmechanismen van het circadiane
ritme en de
regulering van Iichaamsprocessen is dit wel waarschijnlijk
.19 De hypothese
is dat slaaptekort en slechte slaap bijdragen aan het ‘uit
fase raken’ van
diverse fysiologische processen in het lichaam, zoals
de werking van het
hormoonstelsel, het stofwisselingssysteem, het afweersys
teem en cellu
laire systemen die betrokken zijn bij de ontgifting en scha
deherstel van
het lichaam.

leiden is bij mensen nog niet goed onderzocht. Op basis

Of het slaaptekort zelf tot langetermijneffecten voor de

het slaaptekort zich op.

kwam.19

Uit experimenteel onderzoek met proefdieren komen aanwij

met het circadiane ritme lukt het slapen overdag vaak niet

kan leiden,

hoewel dat niet in alle onderzoeken even duidelijk naar voren

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 23 van 44

verstoring van het circadiane ritme tot een hogere bloeddruk

hoofdstuk 03 1 Oorzaken

biologische

enteel en

jken en de

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

borstkanker
weleens kunnen worden bepaald door de genetische variati
e in de klokgenen, maar hier is nog te weinig onderzoek naar gedaan
om er een
conclusie aan te kunnen verbinden. Uit diverse experimentele
onder
zoeken bij proefdieren blijkt dat verstoring van de norma
le licht-donkercy
dus een verhoogde en snellere ontwikkeling van chemis
ch geïnduceerde

bevindingen zijn niet eenduidig. Verder zou het risico op

onderzoeken naar deze hypothese zijn echter lastig te vergeli

specifieke risico op
borstkanker is een aantal hypothesen geopperd. Door ‘s nachts
te werken
zou de productie van melatonine te veel worden onderdrukt
en zou de
beschermende werking wegvallen •66,69,70 De beschikbare
observationele

Ook over de mogelijke relatie tussen nachtwerk en het

bestaan doordat
de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen plaatsvindt
op een mo
ment van de dag dat onze cellen de schade die deze stoffen
in het gene
tisch materiaal veroorzaken minder makkelijk herstellen
(‘s nachts).67
Deze schade leidt vervolgens tot meer mutaties die uiteind
elijk kunnen
leiden tot kanker.

Er zou een mogelijke relatie tussen nachtwerk en kanker

nacht tot kanker kan leiden.

mechanistisch onderzoek is dat blootstelling aan licht in de

kanker.66 Zij concludeerde dat er voldoende bewijs uit experim

omdat er rela
tief veel onderzoek hiernaar is uitgevoerd en gaande is. Verder
heeft in
2010 de International Agency for Research on Cancer (IARC
) een gron
dige evaluatie gepubliceerd over het verband tussen nachtwerk
en

ring van het circadiane ritme tot kanker zou kunnen leiden,

hoofdstuk 03 1 Oorzaken

humane borst

aandoe

0

het circadiane
ritme van het reguleringsmechanisme voor mannelijke geslach
tshor
monen (androgenen) zou kunnen verstoren.84-66 Een te hoge
productie
van androgenen gaat gepaard met een hoger risico op prostaa
tkanker.
Veel is echter nog onduidelijk, omdat er nog te weinig onderz
oek naar is
gedaan. Hetzelfde gaat op voor dikkedarmkanker. Een te korte
slaap zou
het risico op dikkedarmkanker verhogen, maar er is nog te weinig
onder
zoek uitgevoerd om hierover een conclusie te kunnen trekken
.87
De commissie wijst er op dat in het experimentele onderz
oek met proef-

Voor prostaatkanker is geopperd dat nachtwerk wel eens

Melatoninu: Dr 32 r:
Welk fysiologisch proces het signaal vormt voor de optimale
tijd voor slapen (de biologische nacht) en
waken, is niet volledig bekend. Melatonine is waarschijnlijk één
van deze signalen. Dit homioon wordt in
verschillende organen geproduceerd, maar vooral de productie
van melatonine door de pij nappelklier
speelt bij de mens een rol als slaapsignaal. De melato
nineproductie in de pijnappeiklier vangt aan bij het
begin van de donkerpenode door een signaal vanuit de biologische
klok en eindigt aan het eind van de
donkerpehode. Het 24 uurspatroon van melatonine wordt
dan ook bij mensen vaak gebruikt als een marker
van de fase van de biologische klok. Bij blootstelling aan
licht ‘s nachts wordt de aanmaak van melatonine
onderdrukt. Verminderde productie van melatonine is al zichtba
ar bij blootstelling aan kunstlicht met een
relatieve lage lichtintensiteit (30-50 lux) afhankelijk van
de lichtblootstelling in de voorafgaande periode en
de individuele gevoeligheid.

ning of doodsoorzaak is voor ratten en muizen.

verklaard kunnen worden doordat borstkanker geen natuurlijke

anker gevoelige
muizen waarbij het circadiane systeem door genetische manip
ulatie was
uitgeschakeld 783 Maar in normale en onbehandelde dieren
werden geen
effecten bij een verstoorde licht-donkercyclus gevonden. Dit
laatste zou

tumorcellen teweegbrengt.7177 Dit gebeurde ook in borstk

borsttumoren en een versnelde groei van geïmplanteerde

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 24 van 44

0

Gezondheidsraad Nr 2017117

cument behorend
bij dit advies worden de mogelijke werkingsmechanismen
uitgebreider
besproken.

verstoring van het circadiane ritme. In het achtergronddo

kan nabootsen,
zodat de bevindingen niet één-op-één kunnen worden vertaal
d naar de
mens. Wel geeft dit onderzoek aanwijzingen voor het soort
mechanismen
dat mogelijk ten grondslag ligt aan het kankerbevorderende
effect van de

dieren nog geen model bestaat dat nachtwerk volledig

hoofdstuk 03 1 Oorzaken

0

Gezondheïdsrisico’s door nachtwerk pagina 25 van 44

1

0
c’3
1

z
1

0
-c

t
0
N
0

0

0

k verrichten lopen een hoger

( 4.2).

twerk dan andere nachtwer

pen aan te wijzen die

0

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017/17

Hoogrisîco door verhoogde blootstelli
ng
Nachtwerkers zijn aan te merken als risic
ogroep voor het krijgen van
diabetes mellitus (type 2), hart- en vaatz
iekten en slaapproblemen, omdat
zij nachtwerk verrichten en nachtwerk gea
ssocieetd is met deze ziekten
en problemen. Onder de nachtwerkers
zijn degenen die langdurig nacht-

4.7

leidraad opgesteld voor het identi
ficeren van hoogrisicogroepen.88 De term
hoogrisicogroep wordt gebruikt
voor groepen binnen de bevolking die een
hoger risico lopen op gezond
heidsschade dan andere groepen. Een hoog
risicogroep bestaat uit
mensen met een bepaald kenmerk waar
door zij een grotere kans hebben
op hoge blootsteiling of waardoor zij gevo
eliger zijn voor ziekte na
eenzelfde blootstelling dan de rest van de
bevolking. Een hoogrisico is
een relatief begrip waarin het verschil in risic
o tussen groepen wordt
vergeleken; in absolute zin kan het gaan
om een heel klein verschil in
risico. Voor een gedetailleerde uitleg verw
ijst de commissie naar het
betreffende advies van de Gezondheid
sraad.

In 2011 heeft de Gezondheidsraad een

kers bij gelijke duur van nachtwerk

gevoeliger zijn om ziek te worden door nach

moment niet goed mogelijk om bepaalde
groe

( 4.1). Het is op dit

hart- en vaatziekten dan nacht-

werkers die minder lang nachtwerk verrichten

risico op diabetes mellitus (type 2) en/of

Nachtwerkers die meerdere jaren nachtwer

hoofdstuk 04 Hoogrisicogroepen

Hoogrisico door verhoogde gevoeli

gheid

—

—

0

die door persoons-, leefstijl- of
omgevingsgebonden kenmerken eerder ziek
worden of gezondheidsschade oplopen, of waarvan een gezondhe
idseffect sneller, progressiever
of ernstiger verloopt of langer aanhoudt
dan bij andere nachtwerkers.
Deze subpopulatie heeft onder dezelfde
werkomstandigheden (duur en
frequentie van nachtwerk) een verhoogd
e gevoeligheid voor ziekte dan
andere nachtwerkers. De commissie is echte
r van mening dat er nog te
weinig onderzoek is gedaan om op grond
van genoemde kenmerken
subpopulaties onder nachtwerkers te kunn
en aanwijzen waarvan zeker is
dat zij door nachtwerk een hoger risico
op gezondheidsschade oplopen
dan andere nachtwerkers. Hieronder licht
de commissie dit toe aan de
hand van voorbeelden.
Bij persoonskenmerken kan gedacht word
en aan mensen met een
bepaalde genetische afwijking, waardoor
zij onder andere een hoger risico

Een andere subpopulatie zijn nachtwerkers

4.2

vijf jaar werken in nachtdiensten
kan naar schatting 3% van de gevallen van
diabetes bij nachtwerkers
worden verklaard door nachtwerk, na 40
jaar werken in nachtdiensten is
dat naar schatting opgelopen tot zo’n 21%
; voor hart- en vaatziekten
worden naar schatting respectievelijk zo’n
4% tot 23% van de gevallen
onder nachtwerkers veroorzaakt door nach
twerk. Dus nachtwerkers die
meerdere jaren nachtdiensten verrichten
worden volgens de door de
Gezondheidsraad gehanteerde definitie
aangemerkt als hoogrisicogroep.

werk verrichten een hoogrisicogroep. Na

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk) pagi
na 27 van 44

—

—

s of

Gezondheidsraad Nr. 2017117

door nachtwerk progressiever of ernstiger verloopt dan als zij geen nachtw
erk meer
zouden verrichten. Zo kan de commissie zich voorstellen dat
bij nachtwer
kers, die (ondanks medicatie) moeite hebben om hun ziekte onder
controle te houden, de ziekte kan verergeren door de verstoring
van het

een hart- en vaatziekte hebben. De vraag is dan of hun ziekte

Er is verder een subpopulatie onder nachtwerkers die reeds diabete

in relatie tot nachtwerk lastig is
omdat diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten multifa
ctoriële
aandoeningen zijn, veel risicokenmerken onderling nauw verwev
en zijn,
en deze aandoeningen in de algemene bevolking veel voorkomen.

merkt op dat onderzoek hiernaar

ssie

hoogrisicogroep aangemerkt zouden moeten worden. De commi

nsgebonden
kenmerken die het risico op diabetes mellitus (type 2) en/of harten vaat
ziekten verhogen. Echter ook voor dit voorbeeld geldt dat onder
nachtwer
kers te weinig onderzoek is gedaan om te kunnen concluderen
of zij als

kers die overgewicht of prediabetes hebben. Dit zijn persoo

er

een duide

lijke uitspraak over te kunnen doen. Een ander voorbeeld zijn nachtw

nachtwerkers is hiernaar te weinig onderzoek gedaan om daar

terol in het
bloed aanwezig is, gaat gepaard met een verhoogd risico op harten
vaatziekten.89’9° De vraag is dan of deze mensen, als zij nachtw
erk gaan
verrichten, eerder gezond heidsklachten of ziekten zullen krijgen
. Onder

een stofwisselingsstoornis waarbij een te hoog gehalte choles

rolemie,

geassocieerd met hart- en vaatziekten. Familiare hypercholeste

hebben op diabetes en hart- en vaatziekten. Nachtwerk is bijvoorbeeld

hoofdstuk 04 j Hoogrisicogroepen

d tot op

geen

dier-

d

nacht

0

andere
aanwezige ongunstige kenmerken niet beïnvloedt, maar als onafha
nke
lijke risicofactor bijdraagt aan het totale risico. Als dan de risico’
s van de

ongunstig kenmerk. Het kan ook zijn dat nachtwerk het risico van

werk de kans op ziekte extra verhoogt bij mensen met een bepaal

De commissie merkt ten slotte op dat een hoogrisico impliceert dat

een verhoogd risico loopt.

een negatieve invloed kan hebben op de behandeling en overlev
ing van
kankerpatiënten. Echter het aantal onderzoeken is nog te beperk
t om te
kunnen concluderen dat deze subpopulatie door nachtwerk
daadwerkelijk

sneller
groeien in muizen met een ontregeld circadiaan ritme dan in muizen
met
een normaal ritme.71’7276’77 Deze patiënt- en dierexperimentele onder
zoeken geven volgens de commissie aanwijzingen dat nachtwerk
weleens

experimentele onderzoeken blijkt dat humane (borst)kankercellen

patiënten met een minder robuust circadiaan ritme. Uit verschillende

eit van leven
van patiënten met uitgezaaide dikkedarmkanker, die behandeld
worden
met chemotherapie.9’93 Bij patiënten met een robuust circadiaan
ritme
(stabiel ritme) was de overleving en de kwaliteit van leven hoger
dan bij

gedaan naar

het effect van het circadiane ritme op de overleving en kwalit

heden niet aangetoond is. Zo zijn er een paar onderzoeken

oorzakelijk verband heeft met nachtwerk of waarvan dit verban

Tenslotte is er een subpopulatie nachtwerkers met een ziekte die

is te weinig
onderzoek naar gedaan om deze patiënten als hoogrisicogroep
aan te
merken.

circadiane ritme van de energiehuishouding. Echter, ook hier

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 28 van 44
1

1

$

0

CD
0
0
—

1)
0).N
Q
o ci
0
•0
1

CD

0

0

WE
0
0’-

—

—

0.
4-

1

o

0
0)

C3

CD

0)

—

z

_o

D
)c,)

N
CD

8

4-

00
—

CD

4-

1111

..,.

1’-.

0

z
‘0
1

0
-D
0)
‘0

c

0

N

0)

ten opzichte van de
beste is om het werken in nachtelijke uren zove

schuiven van de fasen door wisselende diensten.
Dit betekent dat het

Gezond heidsrisico’s door nachtwerk pagina 31 van
44

Gezondheidsraad Nr. 2017117

seling aanstuurt volgens een 24-uursritme. Dit kan

op de korte en de

0

el mogelijk te beperken.
Wanneer er toch ‘s nachts moet worden gewerkt
heeft de commissie
lange termijn tot nadelige gezondheidseffecten leide
n. Het beste is dan
gezocht naar aangrijpingspunten om het risic
o op langetermijneffecten
ook om werken in de nachtelijke uren daar waar
mogelijk te beperken
(diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekte
n) te verminderen. Zoals
( 5.1). De commissie kan geen concrete aanbevelingen doen voor
in het vorig hoofdstuk genoemd, zijn diabetes mell
itus (type 2) en hart- en
aanpassing van deArbeidstijdenwet 5.2).
(
vaatziekten multifactoriële ziekten, waarbij versc
hillende risicofactoren
In 2015 heeft de Gezondheidsraad al een uitgebreid
overzicht gegeven
nauw met elkaar zijn verbonden en bovendien in
de algemene bevolking
van de mogelijke preventieve maatregelen om nade
lige gezondheidsef
veel voorkomen. Een deel van de risicofactoren
hangt ook af van leefstijl
fecten onder nachtwerkers te voorkomen of te bepe
rken.1 Deze maatre
en omgevingsgebonden kenmerken, die los staan
van het verrichten van
gelen richtten zich hoofdzakelijk op effecten die
op de korte termijn
nachtwerk. Daarom verwacht de commissie dat
de preventieve maatre
optreden, zoals slaapproblemen (vermoeidheid
, verminderde alertheid en
gelen die de werkgever op de werkplek kan inzet
ten om deze ziekten te
verminderde kwaliteit van de slaap). Dit hoof
dstuk is een aanvulling op het voorkomen, slech
ts beperkt effectief zullen zijn. Op grond van diere
xperi
advies uit 2015, met de focus op het voorkom
en of beperken van effecten
mentele onderzoeken is verder in de literatuur geop
perd dat het
die op de lange termijn kunnen optreden.
aanpassen van het voedingspatroon (onder meer
door het aanpassen van
voedingsschema’s) het risico op nadelige gezondhe
idseffecten door
5.1 Effectieve preventie op basis van
actuele inzichten
verstoring van het circadiane ritme zou verminde
ren.51 Er is op dit gebied
Zoals in hoofdstuk 3 wordt uitgelegd is het uit fase
raken met de biologi
echter nog veel onduidelijk, bijvoorbeeld over hoe
deze bevindingen te
sche klok bij nachtwerk het gevolg van een com
binatie van wakker zijn en
vertalen zijn naar de mens. De commissie kan
daarom geen uitspraken
blootgesteld zijn aan licht op het ‘verkeerde’ mom
ent van de dag-nachtcy
doen over de preventieve mogelijkheden van een
aangepast voedingspa
dus, het ‘s nachts actief zijn (eten en bewegen)
en het overdag slapen.
troon bij nachtwerk.
Preventieve maatregelen zouden gericht moe
ten zijn op het voorkomen of In dit advies conc
ludeert de commissie dat er sterk bewijs is dat nach
t
verminderen van het uit fase raken van de Iicha
amsprocessen met de
werk tot slaapproblemen kan leiden. Voor het verm
inderen en voorkomen
interne klok, en op het voorkomen of verminderen
van het heen en weer
van deze kortetermijneffecten sluit de commiss
ie zich aan bij de aanbeve

ag, fysiologie en stofwis

interne circadiane klok, een kloksysteem dat gedr

Door nachtwerk raakt het slaap-waakritme uit fase

hoofdstuk 05 Preventie

slaap nâ de

werken, is

0

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

oogpunt het
beste is om nachtwerk zoveel mogelijk te beperken, aangez
ien het risico
op diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten door
het langdurig
verrichten van nachtwerk hoog is en bovendien hoger
wordt naarmate

De commissie benadrukt dat het vanuit gezondheidskundig

52 Aanpassïng Arbeidstijdenwet

n of ziekten die
op de korte termijn optreden. lnterventieonderzoek ter preven
tie van
ziekten die zich pas op de lange termijn uiten bestaat niet
en is ook lastig
uit te voeren. Toch is er grote behoefte aan onderzoek dat
voldoet aan de
wetenschappelijk criteria van interventieonderzoek en
dat gericht is op het
verminderen van nadelige gezondheidseffecten die op
de middellange en
lange termijn optreden.

altijd gericht op het verminderen of voorkomen van klachte

dat nodig is om te zien of bepaalde preventieve maatregelen

ntieonderzoek,

Tenslotte wijst de commissie op een groot knelpunt: interve

slaap tijdens de
nachtdienst de slaperigheid tijdens de nachtdienst kunnen
verminderen.
Hoe hieraan het beste invulling kan worden gegeven is echter
niet te
zeggen, omdat op dit terrein nog te weinig degelijk onderz
oek is verricht.
Voor een uitgebreide toelichting verwijst de commissie naar
het betref
fende advies.1

nachtdienst.1 Verder zou het introduceren van een korte

betreft alertheid tijdens de nachtdienst en de kwaliteit van de

Er zijn dus naar

vanuit

genoemde

0

om de formele
werktijden, maar ook om de reistijden tussen huis en werk.
Immers, ook
de reistijden dragen bij aan de verstoring van het circadiane
ritme, terwijl
dit niet altijd onder de werktijd wordt gerekend.

gezondheidskundig oogpunt niet alleen zou moeten gaan

Verder wil de commissie benadrukken dat het bij nachtwerk

gezondheidskundige overwegingen, een rol spelen.

maatschappelijke overwegingen (aanvaardbaarheid) naast

n om de
component ‘duur van nachtwerk’ op te nemen in de Arbeid
stijdenwet. Dit
is nu nog niet het geval. De commissie kan echter niet aangev
en hoe lang
de duur van nachtwerk maximaal zou mogen zijn, omdat
daarbij ook

de mening van de commissie gezondheidskundige redene

n wat

rende ploegendienstroosters geven de minste kans op klachte

men meerdere jaren nachtwerk verricht (zie hoofdstuk 2).

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 32 van 44

aarts rote

lingen uit het advies van de Gezondheidsraad uit 2015: voorw

hoofdstuk 05 1 Preventie

0

1

0

z
1.

0

c

0
N

0

0

9rondslag

ontstaan van borstkanker en het mechanisme dat hieraan ten

conclu

het lang

meer

0

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017/17

van de energiehuishouding in het lichaam wordt verstoord doorda

t men

er slaapstoornissen kunnen ontstaan. In de literatuur zijn

commissie vindt het aannemelijk dat als deze slaapproblemen

ane ritme

eidheid.

gevallen van

0

aanhouden

rd. De

Door nachtwerk wordt het natuurlijke slaap-waakritme verstoo

wante

en vaatziekten

geeft. Waarschijnlijk ontstaan deze ziekten doordat het circadi

werk een hoger risico op diabetes mellitus (type 2) en hart-

de slaap,
zoals slecht (in)slapen, te kort slapen, slapeloosheid en aanver

nachtwerk

ame

jaar

Er is verder sterk bewijs dat nachtwerk leidt tot problemen met

heeft verricht.

leven. De risico’s worden kleiner naarmate men minder jaren

nachtdiensten hebben verricht, dus zo goed als het hele arbeidz

verricht. Deze schattingen gelden voor nachtwerkers die veertig

aan nachtwerk. Daarmee heeft een nachtwerker een geschat verhoo
gd
risico op diabetes of een hart- of vaatziekte van respectievelijk
7 en bijna
8 procentpunten vergeleken met iemand die geen nachtwerk heeft

problemen zoals slaperigheid tijdens de nachtdienst en vermo

zijn er

en hart- en

glucosetole

De commissie heeft op basis van beschikbare relevante onderz
oeksgege
vens geschat in welke mate nachtwerk als oorzaak kan worden
aangeduid
bij personen met genoemde ziekten. Van de honderd nachtw
erkers die
uiteindelijk diabetes ontwikkelen zijn naar schatting 21 gevalle
n te wijten
aan nachtwerk. Wat hart- en vaatziekten betreft zijn naar schatti
ng 23 van
de 100 gevallen van hart- en vaatziekten onder nachtwerkers te
wijten

vaatziekten.

rantie, die geassocieerd zijn met diabetes mellitus (type 2)

kelen van risicofactoren als overgewicht, hoge bloeddruk en

het ontwik

Deze

verstoorde energiehuishouding zorgt voor een hoger risico op

actief is op momenten dat het lichaam is ingesteld op rust.

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 34 van 44

en dat nacht-

De commissie heeft onder nachtwerkers sterk bewijs gevond

in wetenschappelijke literatuur aanwijzingen gevonden?

2. Voor welke andere effecten op de gezondheid (dan borstkanker)

verstoring
van de interne biologische klok (het ‘circadiane ritme’) de ontwik
keling van
borsttumoren bevordert, maar veel aspecten die hier een rol
spelen en
wat dit te betekenen heeft voor de mens zijn nog niet opgehe
lderd.

genetisch gemodificeerde proefdieren lijkt erop te wijzen dat

conclusie geen stand meer. Experimenteel onderzoek met onder

op grond
van nieuwe gegevens van langlopende onderzoeken houdt deze

deerde de Gezondheidsraad dat er wél een verband was, maar

durig doen van nachtwerk en het risico op borstkanker. In 2006

geen eenduidig beeld over het bestaan van een verband tussen

Analyses van de beschikbare onderzoeken onder nachtwerkers
geven

zou kunnen liggen?

het

7. Wat is inmiddels meer bekend over cle relatie nachtwerk en

tukken.

de bevin

aan de

dingen en conclusies van de commissie uit de voorgaande hoofds

Gezondheidscaad heeft gesteld beantwoord aan de hand van

In dit slothoofdstuk worden de vragen die de minister van SZW

hoofdstuk 06 1 Conclusies

vastge

jke

Q

Gezondheïdsraad 1 Nr. 2017117

voorkomen of
het verminderen van het uit fase raken en het heen en weer schuiv
en van
het slaap-waakritme met de interne klok. Daarmee verwacht de
commissie dat mogelijke gezondheidsrisico’s kunnen worden
geminimali
seerd. Dit betekent dat het beste is om het werken in nachte
lijke uren daar
waar mogelijk te beperken.
Wanneer toch ‘s nachts gewerkt moet worden heeft de commi
ssie gezocht
naar aangrijpingspunten om de gezondheidsrisico’s door nachtw
erk te

Preventieve maatregelen zouden gericht moeten zijn op het

effecten van nachtwerk?

3. Hoe kunnen werknemers beschermd worden tegen de mogeli

te kunnen trekken.

de literatuur
zijn beschreven in relatie tot nachtwerk, zoals andere typen kanker
,
problemen met de zwangerschap, sociaal welbevinden en maagd
armpro
blemen, is nog te weinig degelijk onderzoek gepubliceerd om
conclusies

Over andere mogelijke nadelige gezondheidseffecten die in

omdat
het mogelijk is dat bij een deel van de nachtwerkers die shift work
disorder
gediagnosticeerd krijgen niet door nachtwerk is veroorzaakt, kan
de
commissie geen harde conclusie trekken over een verband
tussen nachtwerk en slaapstoornissen.

slaapstoornis voorkomt bij nachtwerkers dan bij dagwerkers. En

l vaker een

steld. Maar dat maakt ook dat het lastig is te bepalen hoevee

teerde diagnostische criteria alleen bij nachtwerkers kan worden

shift work disorder beschreven, een slaapstoornis die door de gehan

hoofdstuk 06 1 Conclusïes

zijn multifac

nen een

voor de

wat dit

heids-

Arbeidstijdenwet (artikel 5:8). Deze regels gaan over het

0

aantal keren dat

Er zijn wettelijke regels over nachtarbeid vastgelegd in de

Subvraag 3.1

hieraan
concreet invulling kan worden gegeven is niet te zeggen, omdat
op dat
vlak nog te weinig degelijk onderzoek is verricht.

tijdens de nachtdienst de slaperigheid doet verminderen. Hoe

het eerste
advies van de Gezondheidsraad over preventieve maatregelen.
De
commissie verwacht dat een voorwaarts roterend ploegendiens
trooster de
minste slaapklachten geeft en dat het introduceren van een
korte slaap

Wat slaapproblemen betreft sluit de commissie zich aan bij

effectief preventieve maatregel zou kunnen zijn.

commissie daarom onduidelijk of verandering van voedingspatro

te betekenen heeft voor de mens is vooralsnog onduidelijk. Het is

effecten die ontstaan door verstoring van het circadiane ritme, maar

patroon, zoals het tijdstip van eten, van invloed is op nadelige gezond

elkaar zijn
verbonden en bovendien in de algemene bevolking veel voorkomen.
Omdat
sommige risicofactoren ook afhangen van leefstiji- en omgev
ingsgebonden
kenmerken die los staan van het verrichten van nachtwerk, verwac
ht de
commissie dat preventieve maatregelen die de werkgever op
de werkplek
kan inzetten om deze ziekten te voorkomen maar beperkt effecti
ef zullen
zijn. Er zijn aanwijzingen uit dierexperimenteel onderzoek dat het
voedings

toriële ziekten, waarbij verschillende risicofactoren nauw met

verminderen. Diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 35 van 44
1

die genoemd wordt bij het signaal van het NCv

Zijn zij voldoende?

groepen zoals de groep

Gezondheidsraad Nr. 2017/17

Vanuit gezondheidskundig oogpunt kan het beste

zo min mogelijk nacht-

0

B?
In hoofdstuk 4 van dit advies gaat de commissie
in op het bestaan moge
werk worden verricht. Omdat het risico op diab
etes en hart- en vaat
lijke hoogrisicogroepen onder nachtwerkers. Dit
zijn groepen nachtwer
ziekten toeneemt met het aantal jaren dat men nach
twerk verricht, is er
kers die gevoeliger zijn voor het optreden van
ziekte door nachtwerk dan
volgens de commissie reden om de compone
nt ‘duur van nachtwerk’ op te andere nachtwerkers.
Duidelijk is dat nachtwerkers die meerdere jaren
nemen in deArbeidstijdenwet. Dit is nu nog niet
het geval. De commissie
nachtwerk verrichten een hoger risico lopen op
diabetes en een hart- en
kan echter niet aangeven hoe lang de duur van
nachtwerk maximaal zou
vaatziekte dan nachtwerkers die minder lang nach
twerk verrichten. Minder
mogen zijn, omdat daarbij naast gezondheidsk
undige overwegingen ook
duidelijk is of nachtwerkers door bepaalde perso
ons-, leefstijl- of andere
maatschappelijke overwegingen (aanvaardbaa
rheid) een rol spelen.
omgevingsgebonden kenmerken een hoger gezo
ndheidsrisico lopen dan
Verder zou vanuit gezondheidskundig oogpunt nach
twerk niet moeten
andere nachtwerkers. Daar is nog te weinig onde
rzoek naar gedaan. Dit
worden afgebakend tot de formele werktijden, maat
zou ook rekening
geldt ook voor de groep nachtwerkers met een
al dan niet aan nachtwerk
gehouden moeten worden met de reistijden tusse
n huis en werk. Immers
gerelateerde ziekte die bij voortzetting van nach
twerk mogelijk zou
ook die tijd draagt bij aan de verstoring van het
circadiane ritme.
kunnen verergeren. Ook hier is nog te weinig
onderzoek naar uitgevoerd.
Het NCvB adviseerde in 2012 uit voorzorg om bors
tkankerpatiënten geen
Subvraag 3.2
nachtwerk meer te laten verrichten, omdat er uit
experimenteel onderzoek
Welke andere preventieve maatregelen zijn bij
u bekend? Welke raadt u
sterke aanwijzingen kwamen dat nachtwerk tot
versnelde tumorgroei leidt.
aan? Zijn er algemene regels te stellen?
De commissie beaamt dat deze aanwijzingen
er zijn en dat nachtwerk
Als algemene regel beveelt de commissie aan
om nachtwerk zoveel
weleens een negatieve invloed kan hebben op herst
el van deze kankerpa
mogelijk te beperken. Als toch ‘s nachts gewerkt
wordt verwijst de
tiënten. Maar het aantal onderzoeken onder kank
erpatiënten die in behan
commissie naar het antwoord bij vraag 3.
deling zijn is nog te beperkt om met zekerheid
te kunnen concluderen dat
deze groep als hoogrisicogroep aangeduid zou moe
ten worden.

Zijn er regels te stellen specifiek voor bepaalde

aan de preventie van

Subvraag 3.3

gezondheidseffecten als gevolg van nachtwerk?

de rusttijden na de

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina
36 van 44

dienst die daar bij horen. Dragen deze regels bij

in een periode nachtwerk mag worden verricht en

hoofdstuk 06 1 Conclusies

0
1Z

z
cu
U)
0

c
0

N

0

0

Gezondheidsraad Nr. 2017117

ting night shift work and

Pan A, Schernhammer ES, Sun Q, Hu EB. Rota

Gan Y, Yang C, Tong X, Sun H, Cong Y, Yin X, e.a.

Shift work and
diabetes mellitus: a meta-analysis of observational
studies. Occup
Environ Med 2015; 72(1): 72-8.
Karlsson B, Alfredsson L, Knutsson A, Andersso
n E, Toren K. Total
mortality and cause-specitic mortality of $wedish
shift- and dayworkers
in the pulp and paper industry in 1952-2001. Scan
d J Work Environ
Health 2005; 31(1): 30-5.

0

6

n, Work & Health/
Centraal Bureau voor de Statistiek, Leiden/Heerle
n 2015.
Gezondheidsraad: Nachtwerk en borstkanker: een
oorzakeljk
verband? Den Haag: Gezondheidsraad 2006; Publ
icatienr. 2006/1 5.
Nederlands Centrum voor Beroepsziekten. Bero
epsziekten in cijfers
2012. Nederlands Centrum voor Beroepsziekte
n, Coronel Instituut voor
Arbeid en Gezondheid, AMC, UvA 2012.
Pijpe A, Slottje P, van Pelt C, Stehmann F, Krom
hout H, van Leeuwen
EE, e.a. The Nightingale study: rationale, study desig
n and baseline
characteristics of a prospective cohort study on
shift work and breast
cancer risk among nurses. RMC Cancer 2014
; 14: 47.

Methodologie en globale resultaten. TNO Preventio

heden 2014.

EMM, Van den

Bossche SNJ. Nationale Enquête Arbeidsomstandig

Hooftman WE, Mars GMJ, Janssen B, De Vroome

2

sico’s: Mogelijkheden
voor pre ventïe. Den Haag: Gezondheidsraad 2015
; Publicatienr.
2015/25.

Gezondheidsraad. Nachtwerk en gezondheidsri

1

Literatuur

Braeckman L. Rotating shift work and the meta

E, De Backer G,

rome. Obes Rev 2014;

S, e.a. Meta-analysis

Bacquer D de, Van Risseghem M, Clays E, Kiffel

15(9): 709-20.

on night shift work and risk of metabolic synd

Wang F, Zhang L, Zhang Y, Zhang B, He Y, Xie

1986; 2(8498): 89-92.
Vetter C, Devore EE, Wegrzyn LR, Massa J, Spei
zer FE, Kawachi 1, e.a.
Association Between Rotating Night Shift Work
and Risk of Coronary
Heart DiseaseAmong Women. JAMA 2016; 31
5(16): 1726-34.
Vyas MV, Garg AX, lansavichus AV, Costella J,
Donner A, Laugsand
LE, e.a. Shift work and vascular events: systemati
c review and meta
analysis. BMJ 2012; 345: e4800.

Sateia MJ. International classitication of sleep

0

disorders-third edition:
highlights and modifications. Chest 2014; 146(5):
1387-94.
16
Waage S, Pallesen S, Moen BE, Mageroy N, Flo
E, Di Milia L, e.a.
Predictors of shift work disorder among nurses:
a 10flgitudinal study.
Sleep Med 2014; 15(12): 1449-55.

15

bolic syndrome: a
prospective study. Int J Epidemiol 2009; 38(3): 84854.
14
American Academy of Sleep Medicine. Internatio
nal classification of
sleep disorders: diagnostic and coding manual.
2. Westchester,
American Academy of Sleep Medicine 2005.

13

‘

10

ischaemic heart disease in shift workers. Lancet

er K. lncreased risk of

studies in women. PLoS

Knutsson A, Akerstedt T, Jonsson BG, Orth-Gom

Med 2011; 8(12): e1001141.

risk of type 2 diabetes: two prospective cohort

Gezond heidsrisico’s door nachtwerk pagina 38
van 44

urbed sleep in shift

work disorder. Postgrad

shift work and

Linton SJ, Kecklund G, Franklin KA, Leissner LC,
Sive

Med 2011; 123(5): 96-105.

Thorpy M. Understanding and dia gnosing shift

insufficient sleep. BMJ 2016; 355:15210.

Kecklund G, Axeisson J. Health consequences of

disorders. Sleep Med 2007; 8(6): 566-77.

rhythm sleep

ol Int 2008; 25(2):

Barion A, Zee PC. A clinical approach to circadian

333-48.

workers, day workers, and insomniacs. Chronobi

Akerstedt 1 Ingre M, Broman JE, Keckiund G. Dist

0

Gezondheldsraad 1 Nr. 2017117

rtsen 8, Lindberg
E, e.a. The effect of the work environment on futur
e sleep disturbances:
a systematic review. Sleep Med Rev 2015; 23: 10-9
.
22
Pilcher JJ, Lambert BJ, HuffcuftAI. Differenti
al effects of permanent
and rotating shifts on self-report sleep length: a meta
-analytic te view.
Sleep 2000; 23(2): 155-63.
23
Akerstedt 1 Nordin M, Alfredsson L, Westerholm
P, Kecklund G. Sleep
and sleepiness: impact of entering or lea ving shift
work--a ptospective
study. Chronobiol Int 2010; 27(5): 987-96.
24
Eriksen W, Bjorvatn S, Bruusgaard D, Knardahl
S. Work factors as
predictots of poot sleep in nurses’ aides. Int Arch
Occup Environ Health
2008; 81(3): 301-10.
25
Jansen NW, van Ameisvoort LG, Kristensen TS,
van den Brandt PA,
Kant lJ. Work schedules and fatigue: a prospecti
ve cohort study. Occu p
Environ Med 2003; 60 Suppl 1: 147-53.

21

20

19

18

17

Literatuur

police officers -A prospective study. Chronobi

GA. Inter-individual differences in sleep tesponse

opoulos S, Kerkhof

to shift work in novice

Lammers-van der Holst HM, Van Dongen HP, Dros

EJ

0

ol Int 2016; 33(6): 671-7.
Lïnton SJ. Does work stress predictinsomnia?A
prospective study. Br
J Health Psychol 2004; 9(Pt 2): 127-36.
28
Niu SF, Miao NF, Liao YM, Chi MJ, Chung MH, Cho
u KR. Sleep Quality
Associated With Different Work Schedules: A Long
itudinal Study of
Nursing Staff Biol Res Nurs 2017; 19(4): 37581.
29
Drake CL, Roehrs T, Richardson G, Walsh JK,
Roth T. Shift work sleep
disorder: prevalence and consequences beyond
that of symptomatic
day workers. Sleep 2004; 27(8): 1453-62.
3°
Yong LC, Li J, Calvert GM. Sleep-related problems
in the US working
population: prevalence and association with shift
work status. Occup
Environ Med 2016; 10.11 36/oemed-201 6-103638
.
31
Marquie JC, Tucker P, Folkard S, Gentil C, Ansi
au D. Chronic effects of
shift wotk on cognition: findings from the VISAT long
itudinal study.
Occup Environ Med 2015; 72(4): 258-64.
32
He C, Anand ST EbelI MH, Vena JE, Robb SW.
Circadian disrupting
exposures and bteast cancer risk: a meta-analysis
. Int Arch Occup
Environ Health 2015; 88(5): 533-47.
ljaz S, Verbeek J, SeidlerA, Lindbohm ML, Ojaj
arviA, Orsini N, e.a.
Night-shift work and breast cancer--a systemati
c review and meta
analysis. Scand J Work Environ Health 2013; 39(5
): 431-47.
Jia Y, Lu Y, Wu K, Lin Q, Shen W, Zhu M, e.a. Does
night work increase
27

26

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagi
na 39 van 44
1

s

Akerstedt T, Knutsson A, Narusyte J, Svedberg P, Kecklund G,

n

46

Gezondheidsraad Nr. 2017/17

0

energy expenditure and in metabolic predisposition to human obesity

McHIII AW, Wright KP Jr. Role of sleep and circadian disruption on

Gomez B, Burgos J, e.a. Night shift work, chronotype and prostate

2008; 25(2): 215-24.
‘

review based on the endogenous melatonin rhythm. Chronobiol Int

Folkard S. Do permanent night workers show circadian adjustment? A

Type 2 Diabetes. Diabetes Care 2015; 38(9): 1707-1 3.

Papantoniou k, Castano-Vinyals G, Espinosa A, Aragones N, Perez

:

48

Schernhammer ES. Mismatch of Sleep and Work Timing and Risk of

Vetter C, Devore EE, Ramin CA, Speizer EE, Wlleff WC,

obesity. Curr Bid 2012; 22(10): 939-43.

Roenneberg T Allebrandt KV, Merrow M, Vettec C. Social jetlag and

ChronPhysiology and Therapy 2017; 7:19-31.

924-31.

control study in France (the CECILE.study). Int J Cancer 2013; 132(4)

Arveux P, e.a. Night work and breast cancer: a population-based case

Menegaux F, Truong T, AngerA, Cordina-Duverger E, Lamkarkach F,

Nurses’Health Studies. Am J Epidemiol 2017; 10.1093/aje/kwxl4O.

AH, e.a. Rotating Night Shift Work and Risk of Breast Cancer in the

Wegrzyn LR, Tamimi RM, Rosner BA, Brown SB, Stevens RG, Eliasse

cohortstudy. BMJ Open 2015; 5(4): e008127.

Socialjetlag in health and behavioral research: a systematic te view.

Augusto Vieira llgenfritz C, Paz Loayza Hidalgo M, Comiran Tonon A.

Castilhos Beauvalet J, Luisa Quiles C, Alves Braga de Oliveira M,

the risk of breast cancer. Ann Oncol 2013; 24(11): 2724-32.

2015; 100(12): 461 2-20.

analysis on dose-tesponse relationship between night shift work and

Jetlag, Chronotype, and Cardiometabolic Risk. J Clin Endocrinol Metab

Wong PM, Hasler BP, Kamarck TW, Muldoon ME, Manuck SB. Social

fnvestïgation in a cohort study. Int J Obes (Lond) 2015; 39(5): 842-8.

Poulton R, e.a. Social jetlag, obesity and metabolïc disorder:

Parsons MJ, Moffitt TE, Gregory AM, Goidman-Mellor S, Nolan PM,

and humans. J Intern Med 2015; 277(5): 51 3-27.

Wang F, Yeung KL, Chan WC, Kwok CC, Leung SL, Wu C, e.a. A meta

2016; 108(12): 10.1 093/jnci/djwl 69.

Studies and Meta-analysis of Published Studies. J Natl Cancer lnst

e.a. Night Shift Work and Breast Cancer Incidence: Three Prospective

Travis RC, BaikwiN A, Fensom GK, Appleby PN, Reeves GK, Wang XS,

Alexanderson K. Night work and breast cancer in women: a Swedish

0

41

36

l6prospective cohort studies. Sleep Med 2015; 16(11): 1381-7.

morbidity of breast cancer and alI-cause mortality: a meta-analysis of

Dibner C, Schibler U. Circadian timing of metabolism in animal model

42

137(5): 1147-57.

Lin X, Chen W, Wei F, Ying M, Wei W, Xie X. Night-shift work increases

cancer risk in the MCC-Spain case-control study. Int J Cancer 2015;

Gezondheldsrisico’s door nachtwerk pagina 40 van 44

epidemiological studies. Cancer Epidemiol 2013; 37(3): 197-206.

the risk of breast cancer? A systematic te view and meta-analysis of

Literatuur

on Sleep Quality.

15-24.

Opperhuizen AL, van Kerkhof LW, Proper KI, Rodenbu

Adv Nutr 2016; 7(5): 938-49.

St-Onge MP, Mikic A, Pietrolungo CE. Effects of Diet

and metabolic disease. Obes Rev 2017; 18 Suppi 1:

olism:

nce 2016;

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

2016; 27(5): 282-93.

rinol Metab

Implications for Physiology and Disease. Trends Endoc

Qian J, Scheer FA. Circadian System and Glucose Metab

354(6315): 1008-1 5.

Panda S. Circadian physiology of metabolism. Scie

disruption, links
to obesity and diabetes. Curr Opin Endocrinol Diabetes
Obes 2014;
21(4): 293-8.

0

5°

ans. Proc Nati Acad

Nedeltcheva AV, Scheer FA. Metabolic effects of sleep

Sci U SA2015; 112(17): E2225-34.

glucose tolerance via separate mechanisms in hum

ent impact

W, e.a.

Morris CJ, Yang JN, Garcia JI, Myers S, Bozzi 1, Wang

Endogenous circadian system and circadian misalignm

101(3): 1066-74.

Glucose Tolerance in

the Internal

Chronic Shift Workers. J Clin Endocrinol Metab 2016;

Circadian System and Circadian Misalignment on

Morris CJ, Purvis TE, Mistretta J, Scheer FA. Effects of

rg W, Kalsbeek
A. Rodent models to study the metabolic effects of shfftw
ork in humans.
Front Pharmacol 2015; 6: 50.
52
Johnston JD, Ordovas JM, Scheer FA, Turek FW. Circad
ian Rhythms,
Metabolism, and Chrononutrition in Rodents and Hum
ans. Adv Nutr
2016; 7(2): 399-406.

51

5°

Literatuur

Pract Res Clin

metabolic disease: findings from animal models. Best

model organisms. Adv Genet 2011; 74: 175-230.

Lowrey PL, Takahashi JS. Genetics of circadian rhyth

and metabolism. Endocr Rev 2014; 35(4): 648-70.

circadian clocks
ms in Mammalian

Fonken LK, Nelson RJ. The effects of light at night on

dian disruption in
humans and animal models. Prog Mol Biol Transl Sci 2013;
119:
283-323.

Evans JA, Davidson AJ. Health consequences of circa

te interplay
between nutrition, metabolism, and the circadian clock.
Celi 2015;
161(1): 84-92.

Asher G, Sassone-Corsi P. Time for food: the intima

Endocrinol Metab 2010; 24(5): 785-800.

disruption and

Arble DM, Ramsey KM, Bass J, Turek FW. Circadian

0

duration predicts cardiovascular outcomes: a systemati
c review and
meta-analysis of prospective studies. Eur Heart J 2011;
32(12): 1484-92.
65
Cappuccio FP, D’Elia L, Strazzullo P, Miller MA. Quantity
and quality of
sleep and incidence of type 2 diabetes: a systemati
c teview and meta
analysis. Diabetes Care 2010; 33(2): 414-20.
66
International Agency for Research on Cancer. Paintin
g, firefighting, and
shiftwork. IARC Monographs on the evaluation of carci
nogenic risks to
humans, Lyon, France 2010; Volume 98.

Mohawk JA, Green CB, Takahashi JS. Centra! and perip
heral circadian
clocks in mammals. Annu Rev Neurosci 2012; 35: 445-62
.
64
Cappuccio FP, Cooper D, D’Elia L, Strazzullo P, Miller
MA. Sleep

63

62

61

60

58

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 41 van
44
1

nocturnal melatonin

bolic signaling

lessis T, e.a.

Gezondheidsraad 1 Nr. 2017117

Hamilton T. lnfluence of environmental light and

melatonin upon

rats. Cander Lett

2006; 235(2): 266-71.

increases the growth

of DMBA-induced mamman,’ adenocarcinomas in

A, Alonso-Gonzalez

C, Sanchez-Barcelo EJ. Exposure to light-at-night

Cos S, Mediavilla D, Martinez-Campa C, Gonzalez

72

nard GC. Growth and
fatty acid metabolism of human breast cancer (MC
F-7) xenografts in
nude rats: impact of constant light-induced noct
urnal melatonin
suppression. Breast Cancer Res Treat 2003; 79(3
): 313-20.

Relat Cancer 2015;

er S, Mao L, e.a.

light at night. J Pineal

Blask DE, Dauchy RT, Sauer LA, Krause JA, Brai

22(3): R183-204.

Melatonin: an inhibitor of breast cancer. Endocr

Hili SM, Belancio VP, Dauchy RT Xiang S, Brim

Res 2011; 51(3): 259-69.

signal and the consequences of its disruption by

mechanisms of human breast cancer growth by the

Circadian regulation of moleculat dietary and meta

Blask DE, Hili SM, Dauchy RT, Xiang S, Yuan L, Dup

): 379-86.
Uth K, SIeigh R. Deregulation of the circadian clock cons
titutes a
significant factor in tumorigenesis: a clockwork canc
er Part 1: clocks
and clocking machinery. Biotechnol Biotechnol Equi
p 2014; 28(2):
176-83.

studies. Biotechnol Biotechnol Equip 2014; 28(3

constitutes a
er Part II. In vivo

signitïcant factor in tumorigenesis: a clockwork canc

Uth K, Sleigh R. Deregulation of the circadian clock

71

°

69

68

67

Literatuur

0

van Kerkhof LWM,
Penning JLA, Roennebetg T, van Steeg H, van der
Horst GTJ. Current
Biology Chronically Alternating Light Cycles Incre
ase Breast Cancer
Risk in Mice. Current Biology 2015; 25: 1932-7.
78
Aubert C, Janiaud P, Lecalvez J. Effect of pinealect
omy and melatonin
on mammary tumor growth in Sprague-Dawley
rats under different
conditions of Iighting. J Neural Transm 1980; 47(2
): 121-30.
Climent J, Perez-Losada J, Quigley DA, Kim IJ, Delr
osario R, Jen KY,
e.a. Deletion of the PER3 gene on chromosome 1p36
in recurrent
ER-positive breast cancer. J Clin Oncol 2010; 28(2
3): 3770-8.
80
Subramanian A, Kothari L. Suppressive effect by
melatonin on different
phases of 9, 70-dimethyl- 7, 2-benzanthracene (DM
BA)-induced rat

Dycke CG van, Rodenburg W, van Oostrom CTM,

0): 764-6.
Schwimmer H, Metzer A, Pilosof Y, Szyf M, Machnes
ZM, Fares F, e.a.
Light at night and melatonin have opposite effec
ts on breast cancer
tumors in mice assessed by growth rates and glob
al DNA methylation.
Chronobiol Int 2014; 31(1): 144-50.
Shah PN, Mhatre MC, Kothari LS. Effect of mela
tonin on mammary
carcinogenesis in intact and pinealectomized rats in
varying
photoperiods. Cancer Res 1984; 44(8): 3403-7.
76
Wu J, Dauchy RT, Tirreil PC, Wu SS, Lynch DT, Jitaw
atanarat P,
Light at night activates IGF-7R/PDK7 signaling and
accelerates tumor
growth in human breast cancerxenografts. Canc
er Res 2011; 7 1(7):
2622-31.

mammarytumourinduction. BrJ Surg 1969; 56(1

Gezondheidsrisïco’s door nachtwrk pagina 42
van 44
1

of
rs in the rat.

M, Chabner B.

2(3): 297-303.

Yang X, Wood PA, Anseil CM, Quiton DF Oh EY, Du-Qu

Cancer Res 1981; 41(11 Pt 1): 4432-6.
iton J, e.a. The

7, 12-dimethylbenz(a)anthracene-induced mammany tumo

Melatonin inhibitïon and pinealectomy enhancement

Tamarkin L, Cohen M, Roselle D, Reichert C, Lippm
an

mammaiy gland carcinogenesis. Anticancer Drugs 1991;

Stevens RG, Zhu Y. Electric light, particularly at night,

tate cancer.

Gezondheidsraad Nr. 2017117

disrupts human
circadian rhythmïcïty: is that a problem? Philos Tran
s R Soc Lond B
Biol Sci 2015; 370(1667): 10.1 O98Irstb.2014.0120.
87
Erren TC, Morfeld P, Foster RG, Reiter RJ, Gross
JV, Westermann IK.
Sleep and cancer: Synthesis of experimental data and
meta-analyses
of cancer incidence among some 1,500,000 study individ
uals in 13

86

Endocr Relat Cancer 2016; 23(11): T123-T34.

rhythmicity and the influence of ‘clock’ genes on ptos

circadian clock gene Pen suppresses cancer ceil prolife
ration and tumor
growth at specific times of day. Chronobiol Int 2009; 26(7):
1323-39.
83
Yang X, Wood PA, Oh E’ï’ Du-Quiton ], Anseil CM, Hrus
hesky WJ.
Down regulation of circadian clock gene Period 2 acce
lerates breast
cancergrowth by altering its daily growth rhythm. Brea
st Cancer Res
Treat 2009; 117(2): 423-31.
84
Benna C, Heifrich-Forster C, Rajendran S, Monticelli
H, Pilati P, Nitti D,
e.a. Genetic variation of clock genes and cancer risk:
a field synopsis
and meta-analysis. Oncotarget 2017; 8(14): 23978-95.
85
Kiss Z, Ghosh PM. Women in cancer therapy review:
Circadian

82

81

Literatuur

herming van

scular risk

2011; Publicatienr.

Innominato PF, Focan C, Gonlia T, Moreau T, Garufi

iial
Hypercholesterolemia: A Systematic Review of the Literat
ure. Clin Ther
2016; 38(7): 1696-709.

Cardiovascular Disease Risk Associated With Fam

rt E.

t 2016; 102(13):

Wong S, Kruse G, Kutikova L, Ray KK, Mata P, Brucke

1003-8.

stratification in famiialhypercholesterolaemia. Hear

Sharifi M, Rakhit RD, Humphnies SE, Nair D. Cardiova

2011/39.

hoogrisicogroepen. Gezondheidsraad, Den Haag

Gezondheidsraad. Leidraad voor identificatie en besc

countries. Chronobiol Int 2016; 33(4): 325-50.

0

C, Waterhouse J,
e.a. Circadian rhythm in rest and activity: a biological corre
late of
quality of life and a predictor of sunAval in patients with
metastatic
colorectalcancer. Cancer Res 2009; 69(11): 4700-7.
92
Levi F, Dugue PA, Innominato P, Karaboue A, Dispersyn
G, Parganiha
A, e.a. Wrist actimetnj circadian rhythm as a robust pred
ictor of
colorectalcancerpatients survival. Chronobiol Int 2014;
31(8): 891-900.
Mormont MC, Waterhouse J, Bleuzen P, Giaccheffi S,
Jami A, Bogdan
A, e.a. Marked 24-h resUactivity rhythms are associate
d with better
quality of life, better response, and longer sunjival in
patients with
metastatic colorectal cancer and good performance statu
s. CIin Cancer
Res 2000; 6(8): 3038-45.

91

°

89

88

Gezondheidsrisico’s door nachtwerk pagina 43 van
44
1

—

eidsraad.nl.

Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

0

-

--

---

Gezondheidsraad 1 Nr. 201 7/17

Auteursrecht voorbehouden

...:::
...

Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Gezondheidsrisico’s door nachtwerk.
Den Haag: Gezondheidsraad,
2017; publicatienr. 2017/17.
lnfographics: Jons Fiselier infographics

U kunt dit document downloaden van www.gezondh

-4

benoemde
—

op persoonlijke titel

en ontwikkelingen of trends

Infrastructuur en Milieu;

als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van

De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,

De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden

signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.

Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Economische Zaken.

de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;

de stand der

(art. 22 Gezondheidswet).

met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over

van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’

De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van

wetenschap ten aanzien van vraagstukken op het gebied

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan