RIVM

A. van Leeuwenhoeklaan 9

Bijlage 2 bij advies 130e OMT
Rol van zelftesten in het testlandschap

3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

22 november 2021
T 030 274 70 00
lci@rivm.nl

Vraagstelling VWS
Rol van zelftesten in het testlandschap
Kan het OMT aangeven wat de rol van zelftesten kan zijn bij de diverse
categorieën testen met of zonder klachten. Ziet het OMT mogelijkheden
om ook bij klachten een zelftest advies te geven in het licht van zowel de
doelen van de bestrijding van de pandemie als het beperken van de uitval
door thuiszittend personeel (waarna bij een positieve zelftest een
confirmatietest bij de GGD nodig blijft)?

Advies
Het OMT adviseert om zelftesten in de toekomst breder in te gaan zetten
voor personen met klachten. Met ‘zelftesten’ worden in dit advies SARSCoV-2-antigeenzelftesten op een mid-turbinate neusswab bedoeld
(wattenstok 2 cm horizontaal binnen beide neusgaten).
Hoewel zelftesten op dit moment nog niet geadviseerd worden voor
mensen met klachten, blijkt uit data van de Gedragsunit en de teststraten
dat deze al wel frequent (32%) worden toegepast door mensen met
klachten. Tevens blijkt uit data van de Gedragsunit dat 35% van de
mensen met klachten zich helemaal niet laat testen. De GGD’en hebben
hun maximale testcapaciteit bereikt, terwijl het testen en traceren
essentieel is om COVID-19 onder controle te krijgen. Frequent en
laagdrempelig zelftesten kan een belangrijke aanvulling zijn op het
huidige pakket, ook voor mensen met klachten, en zou kunnen helpen de
drempel voor testen te verlagen en bereidheid te verhogen.
Gegevens van recent Nederlands onderzoek van (één type) zelftest op
een mid-turbinate neusswab toont een hoge sensitiviteit van deze test
onder gevaccineerde en ongevaccineerde mensen met klachten en hogere
virale load (CT≤30). Van de personen die zich bij de GGD hebben laten
testen na een positieve zelftest, wordt bij 87% de infectie bevestigd met
de professioneel afgenomen confirmatietest.
Het OMT is van mening dat plaatsbepaling van de zelftest in het huidige
testlandschap het gebruik ervan bij de juiste indicaties kan bevorderen.
De sensitiviteit van de zelftest is lager dan de PCR-test, maar de
detectiekans kan verbeteren bij inzet van de zelftest vroeg na de start van
klachten (gezien de hoge virusload rondom het ontstaan van klachten) en
Pagina 1 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

eventueel vergroot worden door de volgende dag opnieuw te testen. Een
overzicht van de situaties waarin de zelftest kan worden toegepast, is
weergegeven in tabel 1. Hierbij is uitgegaan van de volgende kaders:


Zelftesten worden nu al uit voorzorg aanbevolen bij niet-kwetsbare
mensen zonder klachten (preventieve screening in onderwijs, voor het
naar werk of op bezoek gaan, bij terugkeer uit laag-risicolanden – zie
Situaties waarin u wel of geen corona zelftest gebruikt | Coronavirus
COVID-19 | Rijksoverheid.nl) en blijken in de praktijk ook breed door
mensen met klachten te worden ingezet.



De zelftest kan worden gebruikt door niet-kwetsbare personen met
klachten passend bij COVID-19. Een positieve uitslag moet wel altijd
bevestigd worden door een professioneel afgenomen (GGD-)test.



Voor kwetsbare personen en/of personen met een ernstig ziektebeeld
is de meest sensitieve (PCR-)test gewenst vanwege de indicatie van
een eventuele vroegbehandeling. Echter, bij lange wachttijden kan het
doen van een antigeenzelftest overwogen worden om diagnostiek te
bespoedigen. Elke uitslag hiervan dient bevestigd te worden.



Ter bescherming van kwetsbare personen is de meest sensitieve
(PCR-)test gewenst voor mensen die met hen in nauw contact komen
(beroepsmatig/persoonlijk).



In het kader van bron- en contactonderzoek krijgt de zelftest een
plaats om identificatie van positieve contacten te bespoedigen en bij
klachten. Een negatieve zelftest leidt niet tot opheffen van
quarantaine. Zie voor details bij plaatsbepaling tabel 1.



Er is een gecontroleerde afname en officiële uitslag nodig voor het
genereren van een QR-code in het kader van een
Coronatoegangsbewijs (CTB) of Digitaal Corona Certificaat (DCC). Dit
kan momenteel niet via een zelftest.

Het OMT stelt een aantal voorwaarden aan de inzet van zelftesten. De
zelftesten dienen van voldoende kwaliteit te zijn (zie Appendix). Het OMT
heeft geen zicht op de kwaliteit van zelftesten die in Nederland en via het
internet verkocht worden en of er op deze manier gekozen wordt voor
zelftesten die kwalitatief voldoende presteren. Wanneer de zelftesten
kosteloos beschikbaar worden gesteld, is het mogelijk om kwalitatief
goede testen te selecteren en het gebruik zo laagdrempelig mogelijk te
maken. Volgens een zeer recente vignettenstudie van de Gedragsunit van
het RIVM (Zomer et al., ongepubliceerde data) leidt het thuis beschikbaar
hebben van zelftesten op het moment van klachten tot een verwachtte
verdubbeling van zelftesten bij klachten (20,5% naar 42,2% op dag 1 van
klachten). Het percentage mensen dat verwacht zich in deze studie
helemaal niet te laten testen op dag 1 van klachten daalt dan van 47,4%
naar 33,5%.
Een aanpassing in het testbeleid dient vergezeld te worden door heldere
communicatie, omdat de boodschap tot nu toe is geweest dat zelftesten
niet geschikt zijn om te gebruiken bij klachten. In deze campagne moet
aandacht besteed worden aan waarop gelet moet worden indien men toch
zelf een zelftest aanschaft, de manier van afname, de timing (direct na
start klachten) en eventueel herhaalde afname de volgende dag. Ook is
het belangrijk om mensen te wijzen op de betekenis en consequenties van
een positieve of negatieve uitslag in diverse situaties. Denk hierbij aan:
blijf thuis, waarschuw je contacten (zelf-BCO), neem contact op met de
GGD voor een confirmatietest. Maar ook: een negatieve zelftest sluit
SARS-CoV-2 niet volledig uit (zeker niet bij asymptomatische personen)
RIVM-CIb

Pagina 2 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

en de standaard voorzorgsmaatregelen om transmissie naar anderen te
voorkomen blijven dus belangrijk.
Bij een positieve zelftest is confirmatie door de GGD noodzakelijk, om
zicht te houden op het virus, voor BCO door de GGD en voor registratie in
het kader van een CTB of toegangsbewijs in andere vorm. Laagdrempelige
inzet van zelftesten mag niet ten koste gaan van de fijnmazigheid van het
netwerk van GGD-teststraten.
Bovenstaand advies is een uitzondering binnen Europa, alleen Noorwegen
zet zelftesten in bij mensen met klachten. Het gebruik van zelftesten en
mogelijke effecten hiervan zal geëvalueerd moeten worden en de plek van
de zelftest kan in een later stadium van de epidemie bijgesteld worden.
In tegenstelling tot hoe de situatie momenteel is ingericht voor
professionele antigeentesten is er op Europees niveau niet dezelfde dataevaluatiestructuur en overeengekomen minimale prestatiecriteria voor
antigeenzelftesten. Het verdient aanbeveling dat de mogelijkheden om
een dergelijke structuur verder in te richten onderzocht worden.
Voorts gaat het OMT ervan uit dat verzuimbeleid en bedrijfs- en
zorgcontinuïteit een primaire werkgeversverantwoordelijkheid zijn. Het
huidige beleid is dat personen met klachten die passen bij COVID-19
thuisblijven. Zelftesten kunnen worden ingezet bij cruciale medewerkers
met milde klachten die niet in contact komen met kwetsbare personen,
leraren incluis. Met een negatieve zelftest kan de cruciale medewerker
aan het werk, indien mogelijk met PBM. Dit gaat alleen om situaties
waarbij werkzaamheden niet vanuit huis kunnen worden gedaan.
Tevens gaat het om medewerkers met milde klachten. Medewerkers met
ernstige klachten zullen te ziek zijn om te kunnen werken. Bedrijven en
medewerkers zullen zich bewust moeten zijn van het feit dat een zelftest
SARS-CoV-2 niet volledig uitsluit en dat wanneer er geen sprake is van
SARS-CoV-2, de medewerker hoogstwaarschijnlijk besmet is met een
ander virus (en dit ook weer door kan geven).

Onderbouwing/overwegingen
Eerst worden de plaatsbepaling en de concrete adviezen voor
werknemers besproken. Daarna volgt onderbouwing voor deze adviezen
in de Appendix: testkenmerken, registratie en surveillance,
testgedrag, immuniteit en internationale inzet.
Op dit moment zijn de indicaties voor testen via de GGD: verkoudheid
(neusverkoudheid, loopneus, niezen, keelpijn), hoesten, benauwdheid of
kortademigheid, verhoging of koorts, en plotseling reuk- of smaakverlies
zonder neusverstopping1. Op het laatste symptoom na zijn deze klachten
identiek aan de klachten die andere respiratoire virusinfecties kunnen
veroorzaken.
Binnen diverse sectoren is er grote druk op de personele bezetting. Het
huidige test- en thuisblijfadvies zorgt voor extra personele krapte
vanwege uitval door het thuis afwachten van een testuitslag. Met name
voor cruciale beroepen is dit een probleem dat door verschillende GGD’en
wordt benoemd. Cruciale beroepen zijn beroepsgroepen die nodig zijn om
de samenleving draaiende te houden tijdens de COVID-19-uitbraak2. Dit
zijn bijvoorbeeld vele beroepen in de zorg, voedselverkoop en -verwerking
en het onderwijs. Binnen deze beroepen gaat het om de situaties waarbij
de werkzaamheden niet vanuit huis kunnen worden gedaan. In het
onderwijs bijvoorbeeld betekent de uitval van een leerkracht dat hele
klassen naar huis gestuurd kunnen worden.
RIVM-CIb

Pagina 3 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Daarnaast is door de toename van verkoudheidsklachten en COVID-19verspreiding weer grote drukte in de GGD-teststraten ontstaan en is de
maximale capaciteit bereikt.
Het OMT ziet in de oplossing van deze problematiek een rol voor
antigeenzelftesten, hierna ‘zelftesten’ genoemd. Zelftesten hebben een
wat lagere gevoeligheid zoals hierna uitgelegd, maar zeer gunstige
kenmerken wat betreft beschikbaarheid en snelheid. Daarom wil het OMT
in overweging geven om zelftesten in deze fase van de pandemie een
grotere rol geven binnen het testlandschap in Nederland. Binnen de
plaatsbepaling houden we rekening met de volgende doelen:


Een acceptabele belasting van de zorg – ziekenhuizen moeten
kwalitatief goede zorg aan zowel COVID-19-patiënten als aan
patiënten binnen de reguliere zorg kunnen leveren;



Het beschermen van kwetsbare mensen in de samenleving;



Het zicht houden op en het inzicht hebben in de verspreiding van het
virus.

Plaatsbepaling
Daar waar een fout-negatieve uitslag grote gevolgen kan hebben, worden
zo accuraat mogelijke testen gebruikt (professionele afname gevolgd door
NAAT). Denk hierbij aan ernstig zieke mensen en aan kwetsbare personen
(testen ten behoeve van individuele diagnostiek) of zorgverleners voor
deze mensen. Daar waar de voordelen van die testen (snelheid en
flexibele inzetbaarheid, verhoging testbereidheid) opwegen tegen het
nadeel van een fout-negatieve testuitslag, kunnen ook minder accurate
testen gebruikt worden (testen ten behoeve van de volksgezondheid)3.
Wanneer deze minder accurate testen op de juiste manier worden ingezet
(direct na start klachten, eventueel herhalen) presteert de onderzochte
test goed genoeg. Zie tabel 1.
Zie voor uitleg over testen de paragraaf ‘Kenmerken zelftesten’ en voor
uitleg over viruskinetiek de paragraaf ‘Immuniteit’. Verder zijn voor de
totstandkoming van tabel 1 de in het advies genoemde kaders gebruikt.
Bron- en contactonderzoek
Bij testen in het kader van bron- en contactonderzoek (BCO) is er sprake
van een hoge(re) voorafkans op besmetting. Er wordt bij het BCO
onderscheid gemaakt tussen immune en niet-immune contacten en
huisgenoten (categorie (cat.) 1), overige nauwe contacten (cat. 2) en
overige niet nauwe contacten (cat. 3) (zie tabel 2).
Mede om de GGD-teststraten te ontlasten ziet het OMT ook bij BCO een
plaats voor zelftesten. Een negatieve uitslag van een zelftest bij BCO is
echter onvoldoende voor het eerder opheffen van quarantaine.
Bij klachten wordt (ook in het kader van BCO) altijd geadviseerd om te
testen, hier krijgt de zelftest een plaats. Een contact met klachten neemt
een zelftest af – indien deze positief is gaat het contact in isolatie en naar
de teststraat om de uitslag te laten bevestigen door middel van een GGDtest.
Naar aanleiding van OMT-advies 128 en daaropvolgende BAO wordt het
testadvies voor contacten binnenkort aangepast, waarbij zowel immune
als niet-immune huisgenoten en overige nauwe (cat. 1 en 2) contacten

RIVM-CIb

Pagina 4 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

het advies krijgen om zich zo spoedig mogelijk en op dag 5 te laten
testen. De eerste test kan dan een zelftest zijn.
Huisgenoten (cat. 1, zowel immuun als niet-immuun) en niet-immune
overige nauwe contacten (cat. 2) wordt geadviseerd om 10 dagen in
quarantaine te gaan. De quarantaine kan eerder worden opgeheven indien
een test op of na dag 5 negatief is. Voor deze test voor het opheffen van
de quarantaine adviseert het OMT een GGD-test, vanwege de
gevoeligheid van de test en de betrouwbaarheid van het opheffen van
quarantaine. Zie tabel 2.
Uitgangspunten en voorwaarden


In deze fase van de pandemie is testen een belangrijk hulpmiddel om
zicht te houden op het virus en de verspreiding in te perken. Het
draagvlak voor testen bij klachten (veelal in de teststraten) is echter
sterk afgenomen.



De kwaliteit van de zelftesten moet geborgd worden door deze vanuit
de overheid te verstrekken. Het OMT heeft geen zicht op de kwaliteit
van zelftesten die in Nederland en via het internet verkocht worden en
of er op deze manier gekozen kan worden voor zelftesten die
kwalitatief voldoende presteren.



Zelftesten zouden zeer laagdrempelig inzetbaar moeten zijn.
Financiële overwegingen zouden niet moeten wegen om minder vaak
of minder gezinsleden te testen omdat dit de sensitiviteit slecht
beïnvloedt. De zelftesten zouden via zeer laagdrempelige distributie
verspreid moeten worden (denk aan afhalen in supermarkt of drogist)
en dus niet via aanvragen per post of internet.



Teneinde optimale inzet van de zelftest te bereiken adviseert het OMT
de verandering van het beleid rondom het gebruik van zelftesten bij
mensen met klachten gepaard te laten gaan met een
publiekscampagne waarin gewezen wordt op aangewezen situaties
waarin een zelftest bij klachten volstaat (niet-kwetsbaren, niet in
contact met kwetsbaren), het moment van testen (snel na start
symptomen) en eventueel de volgende dag opnieuw te testen.



Laagdrempelige inzet van zelftesten mag niet ten koste gaan van de
fijnmazigheid van het netwerk van GGD-teststraten.



Het OMT is van mening dat de zelftesten dienen te worden
geëvalueerd op de volgende punten:


Leidt de inzet van zelftesten tot extra testbereidheid in de bevolking
(gedragsonderzoek)?



Wat zijn de ontwikkelingen in het percentage positieve zelftesten
dat positief confirmeert middels PCR-test?



Is er een functionerend registratiesysteem voor het melden van de
uitslagen?

Personeel met klachten
Het OMT gaat ervan uit dat verzuimbeleid en bedrijfs- en zorgcontinuïteit
een primaire werkgeversverantwoordelijkheid zijn. Het huidige beleid is
dat iedereen zoveel mogelijk thuiswerkt en thuisblijft bij klachten. We
onderscheiden twee bijzondere situaties.

RIVM-CIb

Pagina 5 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

1.

Cruciale medewerkers met milde klachten die niet in aanraking komen
met kwetsbare mensen. In deze situatie kan een zelftest volstaan. De
aanname is dat medewerkers minder hoeven te verzuimen door de
inzet van zelftesten. Wanneer de klachten aanhouden, is het advies
om op de tweede dag opnieuw een zelftest te doen. Eventueel kan
PBM gebruikt worden. Medewerkers met ernstige klachten zullen door
hun ziekte sowieso niet kunnen werken.

2.

Cruciale medewerkers die wel in aanraking komen met kwetsbare
personen (bijvoorbeeld in de zorg ). Wanneer een bedrijf tegen
langere doorlooptijden van een GGD-PCR-test aanloopt, kan het zelf
een alternatieve PCR-test organiseren, bijvoorbeeld via een naburig
ziekenhuis of een commerciële partij. In de zorg mogen medewerkers
die niet gemist kunnen worden bij uitzondering in afwachting van een
uitslag van de PCR-test werken met een mondneusmasker (FMSrichtlijn4). Het is te overwegen om bij deze groep een zelftest te doen
als extra zekerheid in afwachting van het resultaat van de PCR-test.

Op dit moment is het algemene advies zoals gezegd om thuis te werken
waar dat kan. Wanneer dit advies later versoepeld kan worden, kunnen
werkgevers zelf, met het oog op de circulerende verkoudheidsvirussen en
het komend griepseizoen, een protocol voor verkoudheidsklachten
(“snotneusprotocol”) opstellen. Zelftesten kunnen onderdeel uitmaken van
het snotneusprotocol. Op basis van hun risico-inventarisatie en
bedrijfskenmerken en in samenwerking met arbo-adviseurs en
ondernemingsraad en in zorginstellingen de infectiepreventie-adviseur
wordt dan een protocol opgesteld waarin duidelijk wordt gemaakt
wanneer je wel of niet naar het werk komt. Hierin kunnen werkgevers zelf
een afweging maken welke medewerkers thuis kunnen blijven werken.
Binnen deze visie dient rekening gehouden te worden met het feit dat het
verspreiden van respiratoire virussen anders dan SARS-CoV-2 binnen het
bedrijf ook niet gewenst is. Het voornaamste doel is om de veiligheid op
de werkvloer te vergroten.
Tabel 1 Testlandschap
Personen met (recente) klachten – immuun én niet-immuun

1

2

NIEUW

OUD (samengesteld op OMT
adviezen5)

Ernstig zieke personen
(kwetsbaar en nietkwetsbaar) die zich
melden bij de
gezondheidszorg
(bijvoorbeeld huisarts,
Spoedeisende Hulp)

1] PCR/TMA-test

1] PCR/TMA-test

2] (TNO-) LAMP- of
antigeentest – negatieve
uitslag bevestigen met PCR-test

2] (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest – negatieve
uitslag bevestigen met PCRtest

In instelling en kwetsbaar

1] PCR/TMA-test

1] PCR/TMA-test

2] (TNO-) LAMP- of
antigeentest – negatieve
uitslag bevestigen met PCR-test

2] (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest – negatieve
uitslag bevestigen met PCRtest

N.B. Zelftest NIET voor deze
groep geadviseerd

N.B. Zelftest NIET voor deze
groep geadviseerd

RIVM-CIb

Pagina 6 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

3

4

5

Niet in instelling en
kwetsbaar

Werkt met of is in contact
met kwetsbare personen
(zorgmedewerkers,
mantelzorgers, bezoek
aan kwetsbare personen,
bezoekers aan
instellingen waar
kwetsbare personen
verblijven)

Niet-kwetsbare personen

RIVM-CIb

1] PCR/TMA-test

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest.

2] Een (TNO-) LAMP- of
antigeentest is mogelijk bij
kwetsbare personen met
recente milde klachten zoals
lichte verkoudheidsklachten.

Een (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest is mogelijk bij
kwetsbare personen met
recente milde klachten zoals
lichte verkoudheidsklachten.

N.B. Zelftest NIET voor deze
groep geadviseerd

Krijg je na een negatieve
testuitslag opnieuw klachten,
of worden de klachten erger?
Laat je dan opnieuw testen. Of
bel je huisarts indien nodig.

1] PCR/TMA-test

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
(herhaalde) antigeensneltest.

2] (TNO-) LAMP- of (herhaalde)
antigeentest. Bij
zorgmedewerkers dient een
negatieve uitslag van de (TNO-)
LAMP- antigeentest bevestigd te
worden met PCR-test.

Bij zorgmedewerkers dient een
negatieve uitslag van de
(TNO-) LAMP- of
antigeensneltest bevestigd te
worden met PCR-test.

3] Zelftest: bij zorgpersoneel
dat onmisbaar is voor de
continuïteit van zorg, kan de
zelftest worden gebruikt om te
bepalen of iemand ingezet kan
worden in afwachting van de
PCR uitslag. Bij negatieve
zelftest kan dan gewerkt
worden met PBM.

Krijg je na een negatieve
testuitslag opnieuw klachten,
of worden de klachten erger?
Laat je dan opnieuw testen. Of
bel je huisarts indien nodig.

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP-,
antigeen- of zelftest.

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest.

Toepassingen zelftest:
- Bij klachten (al dan niet in
BCO): een zelftest dient zo snel
mogelijk na aanvang klachten
gedaan te worden. Bij positieve
zelftest laten bevestigen
middels professioneel
afgenomen (GGD) test.
- Indien klachten aanhouden
tweede zelftest op dag 2.

Krijg je na een negatieve
testuitslag opnieuw klachten,
of worden de klachten
erger? Laat je dan opnieuw
testen. Of bel je huisarts
indien nodig.

Pagina 7 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Personen zonder recente klachten - immuun én niet-immuun

6

7

8

9

Met bekende
blootstelling (i.h.k.v.
bron- en
contactonderzoek &
Coronameldernotificatie)

NIEUW

OUD

Zie tabel 2: testen in BCO

PCR/TMA- of (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest.

Uitgangspunten
- Zelftest niet geschikt voor
opheffen quarantaine.
Vervroegd opheffen quarantaine
kan alleen na negatieve GGD
test op dag 5.
- GGD testen: PCR/TMA- of
(TNO-) LAMP- of antigeentest.

Tijdens de quarantaineperiode
kan direct en vanaf dag 5 een
PCR-, (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest ingezet
worden.
Krijg je na een negatieve
testuitslag klachten? Laat je
dan opnieuw testen. Of bel je
huisarts indien nodig.

Screening in
instellingen waar
kwetsbare personen
verblijven (i.h.k.v.
uitbraakonderzoek)

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
(herhaalde) antigeentest.

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
(herhaalde) antigeensneltest.

Een negatieve (TNO-)LAMP-,
antigeentest moet bevestigd
worden met een PCR-test.

Een negatieve (TNO-)LAMP-,
antigeensneltest moet
bevestigd worden met een
PCR-test.

Screening in geval van
andere clusters (i.h.k.v.
uitbraakonderzoek in
andere instellingen,
scholen, werksituaties,
etc.)

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
(herhaalde) antigeentest

PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
(herhaalde) antigeentest.

Terugkeer uit het
buitenland

Gevaccineerd

Krijg je na een negatieve
testuitslag klachten
erger? Laat je dan opnieuw
testen. Of bel je huisarts
indien nodig.



Doe na aankomst een
zelftest

Niet gevaccineerd


Uit land met
quarantaineplicht:
U gaat 10 dagen in
quarantaine. Op dag 5
na aankomst kunt u
zich laten testen bij de
GGD om eerder uit
quarantaine te mogen.
Na een negatieve
testuitslag van de test
op dag 5 mag u uit
quarantaine.



PCR/TMA-, (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest.
Tijdens de quarantaineperiode
kan vanaf dag 5 een PCR/TMA, (TNO-) LAMP- of
antigeensneltest ingezet
worden.
Krijg je na een negatieve
testuitslag klachten? Laat je
dan opnieuw testen. Of bel je
huisarts indien nodig.

Uit land zonder
quarantaineplicht:
Test u op dag 2 en dag
5 na aankomst. Dit kan
met een zelftest of bij
de GGD.

RIVM-CIb

Pagina 8 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

10

Zonder bekende
blootstelling

Testkeuze is afhankelijk van het
testdoel en of het om wel of
niet kwetsbare personen gaat.
Zelftesten zijn inzetbaar bij
gezonde personen, zie:
Situaties waarin u wel of geen
corona zelftest gebruikt |
Coronavirus COVID-19 |
Rijksoverheid.nl.

Antigeensneltesten zijn
inzetbaar bij gezonde
doelgroepen. De
geldigheidsduur van een
negatieve testuitslag is 24 uur.

De geldigheidsduur van een
negatieve testuitslag is 24 uur.

11

Ter verkrijging van CTB
of DCC

Testkeuze is afhankelijk van
het testdoel en of het om wel
of niet kwetsbare personen
gaat.

Afhankelijk van de voorwaarden
gesteld voor het type
toegangsbewijs: PCR/TMA-,
(TNO-) LAMP-, of antigeentest
uitgevoerd door een GGD,
Testen voor Toegang of
commerciële testaanbieder.

Krijg je na een negatieve
testuitslag klachten? Laat je
dan opnieuw testen. Of bel je
huisarts indien nodig.
Geen eerder advies

Toelichting bij tabel 1:







Positieve zelftest dient altijd te worden bevestigd middels professioneel
afgenomen (GGD) test.
Bij geur- of smaakverlies en negatieve zelftest dient negatieve uitslag
bevestigd te worden via GGD-test.
Krijg je na een negatieve testuitslag opnieuw klachten, of worden de
klachten erger? Laat je dan opnieuw testen of test jezelf opnieuw. Bij
personen in BCO-monitoring is dan een test bij de GGD aanbevolen. Of bel
je huisarts indien nodig.
Mocht het voordoen dat wachttijden bij de GGD-diagnostiek bij groepen 1,
2, 3 en 4 vertragen, kan overwogen worden alvast een zelftest te doen.
Positieve en negatieve uitslag dient in deze groepen bevestigd te worden
middels PCR-test.

Tabel 2: Testen in BCO
Type contact

Niet-immuun contact

Immuun contact

Huisgenoten







(categorie 1)




Overig nauw
contact
(categorie 2)

Overig niet nauw
contact







Quarantaine 10 dagen
Testen bij klachten:
zelftest/test bij de GGD
Testen z.s.m.: zelftest
Testen dag 5 na laatste
blootstelling (voor opheffen
quarantaine): test bij GGD
Quarantaine 10 dagen
Testen bij klachten:
zelftest/test bij GGD
Testen z.s.m.: zelftest
Testen dag 5 (voor opheffen
quarantaine): test bij GGD
In bijzondere situaties:
informeren en testadvies










Quarantaine 10 dagen
Testen bij klachten: zelftest/test
bij GGD
Testen z.s.m.: zelftest
Testen dag 5 na testdatum index
(voor opheffen quarantaine) test bij
GGD
Testen bij klachten: zelftest/test
bij GGD
Testen z.s.m.: zelftest
Testen dag 5: test bij GGD

In bijzondere situaties: informeren
en testadvies

(categorie 3)

RIVM-CIb

Pagina 9 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Appendix
Kenmerken zelftesten
Gebruik van zelftesten op dit moment
Er is geen zicht op de distributie (verkoopcijfers) van de afzonderlijke
zelftesten in Nederland. Burgers kunnen op een aantal wijzen zelftesten
verkrijgen. Via de Rijksoverheid (beperkt) via de vrije verkoop in de
Nederlandse detailhandel, en via de vrije verkoop online ook vanuit
andere landen. Voor de Rijksoverheid bestaat overzicht (via Dienst
Testen), voor de vrije verkoop niet. Dit is van belang omdat zelftesten wat
betreft prestatiekenmerken onderling kunnen verschillen, zie secties
hieronder.
CE-markering
Voor de sensitiviteit en specificiteit van zelftesten zijn in de wetgeving
geen harde criteria opgenomen. Wel moeten in Nederland gedistribueerde
zelftesten in beginsel een CE-markering of ontheffing daarvan hebben,
waarbij de huidige ontheffingen overigens op 31 december verlopen6. De
fabrikant is verplicht in de gebruiksaanwijzing informatie over de
sensitiviteit, specificiteit, en wijze waarop deze bepaald is, op te nemen.
Een burger kan aan de hand van de gebruiksaanwijzing dus zelf
informatie over prestatiekenmerken verkrijgen, maar het is de vraag of zij
deze informatie adequaat kunnen interpreteren. Bovendien kan het
uiteraard selecte studie-informatie van de fabrikant betreffen.
Sensitiviteit
Testsensitiviteit: er bestaan grote individuele sensitiviteitsverschillen
tussen antigeentesten ten opzichte van PCR7,8. Een sensitiviteitsminimum
van 75% of hoger bij een PCR-resultaat met Ct<25 werd in een grote
vergelijkende in vitro evaluatie gehaald door 96/122 geëvalueerde
antigeentesten. En in die studie haalde een lager aantal (19/122
geëvalueerde antigeentesten) een sensitiviteitsminumum van 75% of
hoger bij Ct 25-30. Hierbij speelde de afname geen rol en werden
antigeencassettes onderling vergeleken met een evaluatiepanel bestaande
uit verschillende virale loads8.
Afnamekwaliteit: de sensitiviteit wordt ook bepaald door de
afnamekwaliteit. De ‘Werkgroep zelftesten voor toegang’ en het
‘Deskundigenpanel (begeleide) zelfafname’ schatten een
sensitiviteitsverlies van 10-15% in als gevolg van zelfafname ten opzichte
van professionele afname9,10. Dit verschil lijkt in de studie van Moons (zie
Nederlandse data hieronder) mee te vallen alhoewel dat niet exact te
bepalen is omdat in die studie niet rechtstreeks vergeleken is met
professionele antigeentestafname.
Sensitiviteit kan verhoogd worden door een goed te communiceren advies
om de test zo snel mogelijk na het begin van de klachten uit te voeren en
om eventueel de test de volgende dag te herhalen, omdat bekend is dat
met name in het begin van de infectie de virale load snel toeneemt en
hoog is kort na de eerste ziektedag11,12.
Specificiteit
De testspecificiteit speelt ook een rol. Hoewel de specificiteit van
antigeentesten hoog is (analytische specificiteit), moet met name bij lage
prevalenties rekening gehouden worden met fout-positieve uitslagen
(lagere klinische specificiteit), zoals eerder aangegeven in OMT 115:

RIVM-CIb

Pagina 10 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

‘Antigeensneltesten geven bij een lage incidentie mogelijk relatief vaker
een fout-positieve uitslag’13.
Geen Europese evaluatiestructuur/prestatiecriteria antigeenzelftesten
Op Europees niveau bestaat inmiddels een overzicht, de zogenaamde ‘EU
common list’, van professionele antigeentesten die op grond van evaluatie
door een centrale Technical Working Group (TWG) voldoen aan
overeengekomen minimale prestatiecriteria en derhalve wederzijds
geaccepteerd worden voor publieke gezondheidszorgdoeleinden, waarbij
ook in vitro evaluatie gebruikt is14,15.
Voor antigeenzelftesten bestaat een soortgelijke evaluatiestructuur met
gekoppelde ‘list’ echter uitdrukkelijk niet: de EU common list handelt niet
over CE-gemarkeerde antigeenzelftesten zoals de ECDC recent ook
bevestigd heeft16.
Het verdient dus sterke aanbeveling dat een dergelijke overzichts- en
afstemmingsstructuur ook (op Europees niveau) verder voor
antigeenzelftesten ingericht wordt.
Nederlandse data
In Nederland is recent een groot onderzoek naar zelfafname van zowel
speeksel als neus-antigeentesten gedaan. Dit onderzoek is uitgevoerd
onder leiding van prof. dr. Carl Moons van het UMC Utrecht, in
samenwerking met de betrokken GGD’en, het RIVM, het Erasmus MC en
Microvida. Ruim 2800 proefpersonen werden gerekruteerd in de GGDteststraten en gevraagd om na de afname van de PCR-test thuis een
nasale (mid-turbinate, wattenstok 2 cm in beide neusgaten) en
speekselantigeenzelftest af te nemen. De gebruikte speekseltest had een
te lage sensitiviteit van nog geen 50%, en dit gold zowel voor
gevaccineerde als ongevaccineerde personen, en met of zonder klachten
bij afname. De nasale zelftest had een sensitiviteit van 69% (95%BI 6276) in vergelijking met de PCR-test op professioneel afgenomen
nasofarynx/orofarynx (NP/OP)-monsters. De sensitiviteit was 83%
(95%BI 76-89) bij hogere virale loads (infectiousness viral load cut-off
overeenkomend met Ct-waarde ≤~30 voor het in de studie gebruikte
PCR-platform). Bij mensen met klachten was de sensitiviteit bijna 80%
(overall), en bijna 90% bij de hogere virale loads (infectiousness viral load
cut-off overeenkomend met Ct-waarde ≤~30 voor het in de studie
gebruikte PCR-platform). In de afwezigheid van symptomen was de
sensitiviteit een stuk lager, tussen de 20-40% afhankelijk van of er niet of
wel gecorrigeerd werd voor de hoogte van de virale load. Slechts 14% van
de totale onderzoeksgroep gaf echter geen symptomen aan. Er was geen
duidelijk effect van vaccinatiestatus op sensitiviteit te zien, maar slechts
13% van de personen was niet gevaccineerd. Een eventueel nadelig effect
van zelfafname op de testsensitiviteit was niet te beoordelen, omdat in de
studie van Moons et al. geen rechtstreekse vergelijking is gedaan met
dezelfde antigeentest na professionele afname17.
Bij deze studie moet worden aangemerkt dat er slechts één type zelftest
geëvalueerd is, en onbekend is welke van de 26 antigeentesten van de
122 testen met CE-keurmerk die niet voldeden aan de minimale
sensitiviteit van 75% bij een Ct-waarde <=25 in de eerdergenoemde
evaluatiestudie14 verkocht zouden kunnen worden in Nederland. Dit
betekent dat de testen die individueel gekocht worden in kwaliteit sterk
zouden kunnen verschillen. Ook als er wel overzicht zou zijn is bij dit alles
een kernpunt dat er geen actief toezicht is op zelfgebruik: dus welke
testen feitelijk gebruikt worden, overigens ook als deze wel CEgemarkeerd zijn, maar niet bedoeld voor zelfgebruik, is niet bekend.
RIVM-CIb

Pagina 11 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Varianten
In theorie zouden varianten met eiwitmutaties moeilijker gedetecteerd
kunnen worden door antigeentesten dan door (multi-target) NAAT. De
eerder genoemde ‘EU common list’ besteed hier al aandacht aan15. Ook de
ECDC heeft aandacht voor de mogelijke effecten van varianten op
antigeentesten16. Deze punten gelden ook voor antigeenzelftesten en
ontwikkelingen hieromtrent zullen inderdaad nauwlettend gevolgd moeten
worden.
Registratie en surveillance
Bij een positieve zelftest is confirmatie door de GGD noodzakelijk. Dit zal
fout-positieve uitslagen kunnen corrigeren en ook een representatieve
sampling voor kiemsurveillance via sequencing mogelijk houden. Ook zal
de bij de GGD geconfirmeerde positieve test leiden tot de registratie van
“doorgemaakte infectie”, van belang voor een CTB of ander
toegangsbewijs.
De te ondernemen acties na een positieve zelftest zijn al afgekaderd in
(Lab)Inf@ct 109. Wanneer mensen een confirmatietest weigeren, wordt
op basis van de zelftest een case aangemaakt, BCO opgepakt en een
Osiris-melding gedaan. Dit leidt niet tot een CTB.
Om zicht te houden op het testgedrag van de Nederlandse bevolking zou
naar analogie van het VK een applicatie kunnen worden ingezet waarin de
bevolking wordt gevraagd om testspecificaties en uitslag eenvoudig door
te geven. In het geval van een positieve uitslag zal confirmatie door de
GGD plaats moeten vinden. Adviezen over isolatie kunnen dan via de app
al gegeven worden. Dit zou nader moeten worden onderzocht op
implementeerbaarheid in Nederland.
Grootschalige inzet van zelftesten heeft invloed op de surveillance van
andere respiratoire virussen onder mensen met verkoudheidsklachten.
Deze surveillance zal weer verschuiven richting oude systemen zoals de
Nivel-peilstations bij huisartsen.
Testgedrag
Uit de laatste vragenronde (16-24 oktober) van het
gedragswetenschappelijk onderzoek COVID-19 blijkt dat 33% van de
mensen met klachten naar de GGD-teststraten gaat voor een test. Dit
percentage daalde de afgelopen vragenrondes. Als alternatief voor de
GGD testen doet een vergelijkbaar percentage van 32% een zelftest17. Dit
zien we terug in de GGD testuitslagen, waarbij in de afgelopen maanden
ongeveer 10% van alle testen en 45% van de positieve testen een
confirmatie van een zelftest betreft. Ongeveer 90% van personen die een
confirmatietest laat uitvoeren rapporteert klachten. Van de zelftesten
wordt de uitslag in ongeveer 87% van de gevallen bevestigd. In de
afgelopen maanden bedroeg het aandeel van confirmatietesten op het
totaal aantal positieve testen ongeveer 44%.
Het is voorstelbaar dat het plaatsen van de zelftest binnen het testadvies
van het RIVM zal leiden tot grotere testbereidheid. Als dit in voldoende
mate zo is, zou ondanks gebruik van een minder gevoelige test de
pakkans vergroot kunnen worden. De resultaten van een vignettenstudie
uitgevoerd door de Gedragsunit verbonden met het RIVM zijn zojuist
binnengekomen (Zomer et al., ongepubliceerde data). Hierin wordt een
aselecte groep deelnemers voorgelegd of men zich vaker zou testen
wanneer het RIVM-advies zou zijn: ‘bij klachten, laat je testen bij de GGD,
RIVM-CIb

Pagina 12 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

maar als dat echt niet lukt doe dan een zelftest’. Het blijkt dat dit advies
niet leidt tot de uitvoer van meer (zelf)testen. Wat wél tot meer zelftesten
leidt is het thuis beschikbaar hebben van zelftesten. In de groep
ondervraagden leidt deze beschikbaarheid via de overheid tot een
verdubbeling van de inzet (20,5 naar 42,2% doet een zelftest op dag 1
van klachten) tegenover een veel kleinere afname van PCR testen (van
32,0% naar 24,3% op dag 1). Het percentage mensen dat zich in deze
studie helemaal niet laat testen daalt van 47,4 naar 33,5% op dag 1 van
klachten en van 29,3% naar 25,8% op dag 3. Een limitatie van dergelijke
Vignette-studies is dat ze blijven uitgaan van subjectieve projecties, ook
al zijn ze nauwkeurig opgezet. Voor dit effect is het belangrijk dat mensen
zelftesten beschikbaar hebben op de dag dat klachten beginnen: het is
dan ook aan te raden dat men een groter aantal zelftesten zou kunnen
aanschaffen dan 2 per huishouden zoals in september.
Immuniteit
Het is belangrijk om te realiseren dat noch een doorgemaakte infectie
noch vaccinatie leiden tot volledige bescherming tegen infectie met SARSCoV-2. Van beiden is beschreven dat er met de tijd een toename van herof doorbraakinfecties plaatsvindt, mogelijk met een leeftijdsafhankelijke
component18,19. De mate van bescherming is mede afhankelijk van de
prevalente SARS-CoV-2-variant. Daarnaast zullen er individuele
verschillen zijn. Op dit moment is bijna de helft van de mensen met een
positieve test in de GGD-teststraten volledig gevaccineerd.
Viruskinetiek van gevaccineerden versus ongevaccineerden tijdens infectie
met de deltavariant is recent vergeleken. Initiële mediane Ct-waarden
blijken vergelijkbaar (ongevaccineerd mediaan Ct 18.8 (14.9-22.7),
gevaccineerd 19.2 (15.2-22.2), p=0.929) 12. In de dagen die daarop
volgen wordt echter een snellere toename in Ct-waarden (en dus afname
van de virusload) binnen de groep volledig gevaccineerden waargenomen
12,20
. Met deze wetenschap bestaat de zorg dat de minder sensitieve
zelftesten een SARS-CoV-2 infectie niet zullen detecteren wanneer de test
later in het ziektebeloop zou worden afgenomen wanneer virale loads al
dalen20-22. Belangrijk om te noemen is dat de initiële Ct-waarden
ruimschoots vallen binnen de geobserveerde hoge gevoeligheid van de
zelftest in de studie van Moons. En dat de hogere Ct-waarden wellicht met
minder ‘besmettelijkheid’ gepaard gaan.
Concluderend zijn herinfecties na doorgemaakte infectie of vaccinatie
mogelijk. De viruskinetiek is anders bij gevaccineerden, waardoor de
prestaties van de test beïnvloed kunnen worden en de timing van de test
belangrijk is. Waarschijnlijk kunnen herhaalde afnames helpen de
detectiekans te verhogen.
Internationaal
Noorwegen
Antigeenzelftesten worden ‘extensively’ ingezet bij symptomatische
personen, contacten en in preventief testen. Bij positieve test moet de
persoon in zelf-isolatie, zelf-contactopsporing doen en de test bevestigen
middels PCR-test. Alleen de PCR-test uitslagen worden gebruikt voor
surveillance-systemen. Zelftesten worden via gemeenten verstrekt.


RIVM-CIb

https://www.fhi.no/en/op/novel-coronavirus-facts-advice/testingand-follow-up/test-criteria-for-coronavirus/?term=&h=1.

Pagina 13 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Verenigd Koninkrijk
Bij klachten wordt een reguliere PCR geadviseerd. PCR testsamples
worden in het VK ook thuis zelf afgenomen en opgestuurd. De
gespecificeerde klachten betreffen alleen koorts, verlies van geur/smaak
of aanhoudend hoesten, een PCR-testadvies geldt dus niet voor
gewone verkoudheid.


https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/testing/gettested-for-coronavirus/.

Antigeenzelftesten zonder symptomen, gratis beschikbaar, neuskeelafname:


https://www.gov.uk/government/publications/instructions-forcovid-19-self-test.

Denemarken
In Denemarken krijgen mensen met klachten of mensen die in contact
zijn geweest met een index een PCR-test. Mensen zonder klachten die
zich uit voorzorg laten testen, kunnen een antigeentest krijgen. Positieve
antigeentesten worden bevestigd met PCR.


On being tested - COVID-19 - Danish Health Authority (sst.dk).

Surveillance data worden uitsluitend gerapporteerd op basis van PCR
positieve testen.


COVID-19 surveillance - Danish Health Authority (sst.dk).

Duitsland
Mensen met klachten krijgen een PCR-test, zelftesten worden ingezet als
extra maatregel bij asymptomatische mensen.


https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/T
eststrategie/NatTeststrat.html;jsessionid=1343B9D3EB898D4048299C927F064A03
.internet081?nn=2386228

Frankrijk
Geen zelftesten bij klachten, wel bij asymptomatische mensen, centraal
meldsysteem. Zelftesten onder gesuperviseerde afname voor testen voor
toegang.
Spanje
Zelftesten worden verkocht via apotheken, een positieve test wordt gezien
als verdacht en worden bevestigd middels een PCR-test.


RIVM-CIb

https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alert
asActual/nCov/documentos/COVID19_Estrategia_vigilancia_y_cont
rol_e_indicadores.pdf.

Pagina 14 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Slowakije
Zelftesten worden verkocht via apotheken en verstrekt aan scholen.
Zelftesten worden als ‘additional measure’ ingezet in
symptomatische en asymptomatische personen. Positieve resultaten
moeten worden bevestigd middels een PCR-test, dan wordt de uitslag ook
centraal geregistreerd.

RIVM-CIb

Pagina 15 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

Referenties
1. Rijksoverheid. Symptomen coronatest.
2. CBS. Cruciale beroepen.
3. OMT. Bijlage bij advies na OMT 92 en 93.
4. FMS. COVID-19 testbeleid en inzet zorgmedewerkers in het
ziekenhuis.
5. LCI/RIVM. COVID-19: Welke (groepen) personen kunnen met welke
test(en) worden getest? Onderbouwing en achtergrond bij LCI-richtlijn
COVID-19 | Achtergronddocument OMT 30 december 2020.
6. Rijksoverheid. Ontheffingen antigeentesten.
7. LCI/RIVM. Toetsen van antigeensneltesten.
8. Scheiblauer et al, 2021. Comparative sensitivity evaluation for 122 CEmarked SARS-CoV-2 antigen rapid tests. MedRXiv (non-peer
reviewed). https://doi.org/10.1101/2021.05.11.21257016
9. Rijksoverheid. Een verkenning naar de mogelijkheden om zelftesten te
gebruiken voor het verkrijgen van een toegangsbewijs.
10. Rijksoverheid. Zelf testen in het onderwijs en bedrijfsleven
11. Hellewell, J., Russell, T.W., The SAFER Investigators and Field Study
Team. et al. Estimating the effectiveness of routine asymptomatic PCR
testing at different frequencies for the detection of SARS-CoV-2
infections. BMC Med 19, 106 (2021). https://doi.org/10.1186/s12916021-01982-x
12. Singanayagam A, Hakki S, Dunning J, et al. Community transmission
and viral load kinetics of the SARS-CoV-2 delta (B.1.617.2) variant in
vaccinated and unvaccinated individuals in the UK: a prospective,
longitudinal, cohort study. Lancet Infect Dis 2021.
https://doi.org/10.1016/S1473-3099(21)00648-4
13. OMT. 115e advies Outbreak Management Team.
14. Scheiblauer et al, 2021. Comparative sensitivity evaluation for 122 CEmarked SARS-CoV-2 antigen rapid tests. MedRXiv (non-peer
reviewed). https://doi.org/10.1101/2021.05.11.21257016.
15. European Commission. Technical working group on COVID-19
diagnostic tests | Public Health (europa.eu).
16. ECDC. Options for the use of rapid antigen tests for COVID-19 in the
EU/EEA - first update
17. RIVM. Gedragswetenschappelijk onderzoek COVID-19 | Resultaten
onderzoek gedragsregels en welbevinden | Naleven gedragsregels.
18. Chemaitelly. Waning of BNT162b2 Vaccine Protection against SARSCoV-2 Infection in Qatar. MedRXin (non peer-reviewed) 2021.
DOI:10.1056/NEJMoa2114114
19. Chia WN, Zhu F, Ong SWX, et al. Dynamics of SARS-CoV-2
neutralising antibody responses and duration of immunity: a
longitudinal study. Lancet Microbe 2021; 2(6): e240-e9.
DOI:10.1016/S2666-5247(21)00025-2

RIVM-CIb

Pagina 16 van 17

Bijlage 2 bij advies OMT 130 - Rol van zelftesten in het testlandschap

20. Chia et al. Virological and serological kinetics of SARS-CoV-2 Delta
variant vaccine-breakthrough infections: a multi-center cohort study.
MedRXiv 2021, non-peer reviewed. doi:
https://doi.org/10.1101/2021.07.28.21261295
21. Levine-Tiefenbrun M, Yelin I, Katz R, et al. Initial report of decreased
SARS-CoV-2 viral load after inoculation with the BNT162b2 vaccine.
Nat Med 2021; 27(5): 790-2. DOI: 10.1038/s41591-021-01316-7
22. Mostafa HH, Luo CH, Morris CP, et al. SARS-CoV-2 Infections in mRNA
Vaccinated Individuals are Biased for Viruses Encoding Spike E484K
and Associated with Reduced Infectious Virus Loads that Correlate
with Respiratory Antiviral IgG levels. medRxiv 2021.
DOI: 10.1101/2021.07.05.21259105

RIVM-CIb

Pagina 17 van 17