Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

24 036

Marktwerking, deregulering en
wetgevingskwaliteit

Nr. 343

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 februari 2008
In mijn brief van 17 april 2007 heb ik uw Kamer een onderzoek over het
marktwerkingsbeleid in verschillende sectoren toegezegd. Aanleiding
voor deze toezegging waren twee rapporten over de vraag of marktwerking «werkt».1 Zoals ik heb aangegeven in het debat dat ik op 30 mei
2007 met uw Kamer heb gevoerd, is het publieke debat nog onvoldoende
gestoeld op feiten. Naar mijn mening is een meer feitelijke basis van dit
debat in het belang van de burger, voor wie het marktwerkingsbeleid
uiteindelijk wordt gevoerd. Een feitelijke analyse van de ontwikkeling in de
sectoren sinds de introductie van marktwerking, is echter niet eerder op
een systematische wijze uitgevoerd. Met het bijgevoegde onderzoek
beoog ik in deze lacune te voorzien.2

1

In mijn brief van 17 april 2007 (Tweede
Kamer der Staten Generaal, vergaderjaar
2006–2007, 24 036, nr. 327) heb ik een reactie
gegeven op de rapporten «Marktwerking:
Timeout!» en «Een Europa dat werkt» van
respectievelijk FNV en VNO/NCW. Die brief
kondigde het onderzoek naar de gevolgen van
het marktwerkingsbeleid aan. Op 30 mei 2007
debatteerde ik met uw Kamer over marktwerkingsbeleid. De Kamer verzocht mij toen
om ook de ontwikkeling in sectorale werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden in het
onderzoek te betrekken. Tevens verzocht de
Kamer om lessen te trekken uit de opgedane
ervaringen, te gebruiken bij eventueel nieuw
marktwerkingsbeleid (motie Crone cs, Tweede
Kamer der Staten Generaal, vergaderjaar
2006–2007, 24 036 nr. 335). Over de aanpak
van dit onderzoek heb ik uw Kamer geïnformeerd bij brief van 2 oktober 2007 (Tweede
Kamer der Staten Generaal, vergaderjaar
2006–2007, 24 036, nr. 337).
2
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

KST115517
0708tkkst24036-343
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Het onderzoek beschouwt de ontwikkelingen in elf sectoren waar (meer)
marktwerking is geïntroduceerd, te weten luchtvaart, telecom, post,
energie, spoorgoederenvervoer, decentraal OV, curatieve zorg, re-integratiediensten, kinderopvang, taxivervoer en notariaat. De hulp bij het
huishouden in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) zou
oorspronkelijk worden meegenomen in dit onderzoek. De Wmo is echter
pas op 1 januari 2007 in werking getreden. Er zijn nog onvoldoende gegevens om de ontwikkelingen die zich sindsdien in deze sector hebben
voltrokken, adequaat te kunnen weergeven. Deze gegevens zullen in de
toekomst worden verzameld, opdat de ontwikkelingen in deze sector
kunnen worden gevolgd en er kan worden geleerd van ervaringen.
Het rapport beoogt een zo feitelijk mogelijk inzicht te geven in de ontwikkelingen ten aanzien van publieke doelen als kwaliteit, toegankelijkheid en
doelmatigheid in de verschillende sectoren na de introductie van meer
marktwerking. Het rapport besteedt op verzoek van de Tweede Kamer ook
aandacht aan de ontwikkeling van de sectorale werkgelegenheid en de
arbeidsvoorwaarden. Bovendien geeft het rapport invulling aan de motieCrone (Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 24 036, nr. 335) door niet
alleen bevindingen te presenteren, maar ook lessen te trekken voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

1

toekomst: welke lessen trekken we uit onze ervaringen met het marktwerkingsbeleid?
Het onderzoek is uitgevoerd door het ministerie van Economische Zaken,
in nauwe samenwerking met de ministeries van Justitie, van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap, van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, van
Verkeer en Waterstaat en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tevens
zijn de ministeries van Financiën en van Algemene Zaken nauw betrokken
bij het onderzoek. Het onderzoek is begeleid door een externe commissie,
bestaande uit prof. dr. Eric van Damme, prof. mr. Hendrik Jan de Ru, mr.
Willem Stevens en dr. Maarten Veraart. Deze commissie had een toetsende en adviserende rol bij de opzet, reikwijdte en methodiek van het
onderzoek, inclusief de gekozen sectoren en de beschreven effecten. De
commissie heeft een klankbordfunctie vervuld en de vorderingen becommentarieerd. De commissie draagt geen verantwoordelijkheid voor de
inhoud van het eindrapport.
Voordat ik de bevindingen van het onderzoek beschrijf, wil ik twee kanttekeningen plaatsen. Ten eerste bleek tijdens het onderzoek dat er een
gebrek aan gegevens was. Objectieve en uniform gemeten gegevens over
meerdere jaren ontbreken vaak, er zijn weinig nulmetingen van de situatie
ten tijde van de beleidswijziging, en in het verleden is niet vaak een beeld
gevormd van de situatie die zou zijn ontstaan zonder beleid (de counterfactual). Ten tweede zijn de gevonden marktuitkomsten niet alleen afhankelijk van het gevoerde marktwerkingsbeleid maar ook van andere
omstandigheden (zoals technologische vooruitgang en veranderde
consumentenvoorkeuren) en van andere vormen van overheidsbeleid. Zo
is de sterk toegenomen vraag naar kinderopvang mede het gevolg van de
toegenomen overheidssubsidie. Beide kanttekeningen betekenen dat het
niet mogelijk is om een eenduidige causale relatie te leggen tussen het
gevoerde marktwerkingsbeleid en de beschreven marktuitkomsten. Het
rapport spreekt daarom niet van causale effecten van het ingezette beleid
op de einduitkomsten in de sectoren, maar van ontwikkelingen na de
invoering van marktwerking. Het onderzoek beschrijft welke veranderingen in marktstructuur hebben plaatsgevonden en welke gedragingen
de marktpartijen hebben laten zien na het invoeren van het marktwerkingsbeleid. Op deze manier wordt wel zicht gekregen op de invloed
van het beleid op de dynamiek in een sector.
Naar versterking van het marktwerkingsbeleid
Als voordeel van marktwerking wordt veelal aangegeven dat concurrentie
tussen aanbieders onnodig hoge kosten tegengaat, tot meer keuzemogelijkheden voor consumenten leidt, en bedrijven aanzet tot creativiteit
en vernieuwing. In de meeste sectoren komen de feitelijke ontwikkelingen
met dit beeld overeen, zonder dat dit overigens één-op-één kan worden
toegeschreven aan het marktwerkingsbeleid. Tegelijkertijd sluit het beeld
niet altijd aan bij concrete ervaringen van burgers met individuele
aanbieders.
Er is een aantal mogelijke oorzaken voor de discrepantie tussen de voordelen van marktwerking enerzijds en de percepties van individuele
burgers en bedrijven anderzijds.
1. Een eerste oorzaak kan zijn dat de voordelen van marktwerking –
bijvoorbeeld een lagere prijs – weliswaar vaak neerslaan bij grote
groepen mensen, maar dat die effecten voor die mensen afzonderlijk
niet groot hoeven te zijn. Het is de omvang van de groep die maakt dat
het maatschappelijke belang groot is. Daar tegenover staan vaak specifieke groepen met gevestigde belangen. Deze belangen betreffen
veelal de voordelen die een beschermde positie met zich meebrengt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

2

voor bedrijven en hun werknemers. Wanneer deze belangen worden
aangetast door de introductie van meer marktwerking, kunnen de
groepen met gevestigde belangen zich ontpoppen als gepassioneerde
minderheden die aandacht vragen voor hun eigen belang.
2. Een andere oorzaak kan zijn dat bepaalde negatieve ervaringen de
beeldvorming kunnen kleuren. De onrust in de taxisector in
Amsterdam heeft allerminst bijgedragen aan een positieve beeldvorming rond marktwerking, noch in de taxisector zelf, noch in andere
sectoren waar meer marktwerking is ingevoerd.
Ik acht het te gemakkelijk om dergelijke negatieve ervaringen af te doen
als incidenten. Ze geven een duidelijk signaal dat het herordenen van
markten met valkuilen is omgeven. Het zijn juist deze ervaringen die ons
iets kunnen leren over die valkuilen en hoe ze te vermijden. Ik zie marktwerking niet als doel maar als middel om publieke belangen te verwezenlijken. Het gaat om de vraag hoe de overheid die publieke belangen borgt.
Daarbij kan een verschuiving van de rol van aanbieder naar marktmeester
meerwaarde bieden. Deze verschuiving verandert de relatie tussen overheid en burger (als consument van semipublieke diensten) en mogelijk
ook hoe de burger de overheid percipieert.
Een objectieve beschouwing van bovengenoemde, én overige, ervaringen
van de burger kan duidelijk maken wanneer het introduceren van (meer)
marktwerking maatschappelijk wel of geen meerwaarde heeft, en op
welke wijze het eventuele marktwerkingsbeleid verder kan worden
versterkt.
Uitkomsten van het rapport
De sectoren in het onderzoek verschillen sterk van elkaar. Het onderzoek
omvat ten eerste zogenoemde netwerksectoren. Dat zijn sectoren waar
vaak slechts één dominante partij de beschikking over een infrastructuur
heeft. Het onderzoek beziet ook zogenoemde tripartiete sectoren, waar de
overheid (of een andere derde, zoals een zorgverzekeraar) als vrager
optreedt namens burgers. En het onderzoek bekijkt ten slotte ook nog een
categorie sectoren die tot geen van beide typen behoren (kinderopvang,
notariaat en taxi).
De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek zijn:1
• De doelmatigheid is in zeven van de elf sectoren gestegen, te weten
luchtvaart, telecom, energie, spoorgoederenvervoer, decentraal openbaar vervoer, curatieve zorg en het notariaat. Voor de overige vier
sectoren (post, re-integratie, kinderopvang en taxi) kunnen vanwege
een gebrek aan gegevens geen conclusies worden getrokken.
• In alle onderzochte sectoren is door middel van wet- en regelgeving
een minimaal aanvaardbaar kwaliteitsniveau gegarandeerd. In bijna
alle sectoren is de keuzebreedte voor consumenten toegenomen
(uitzondering is het notariaat, waar de keuzebreedte gelijk is gebleven).
• De toegankelijkheid is in bijna alle sectoren ten minste gelijk gebleven.
In sectoren waar dit niet het geval is, spelen vaak andere factoren dan
marktwerking een rol. Het gaat dan om (1) de energiesector, waar de
stijging van olieprijs en belastingen heeft geleid tot een prijsstijging,
(2) het decentraal openbaar vervoer, waar de prijs niet op de markt
wordt bepaald maar door de overheid, en (3) de kinderopvang, waar
het beleid om kinderopvang meer te subsidiëren heeft geleid tot een
sterke toename van de vraag.

1

Een volledig overzicht per sector staat in
hoofdstuk 2 (tabel 2) van het onderzoeksrapport.

Het onderzoek laat belangrijke verschillen zien in het marktwerkingsbeleid
dat in de onderzochte sectoren is gevoerd. Zo concurreren bedrijven in de
energiesector en in de telecom direct om de gunst van de consument
(concurrentie op de markt), terwijl bedrijven in bijvoorbeeld de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

3

re-integratie en het decentraal openbaar vervoer dat meer indirect doen,
namelijk door te concurreren om de markt. Die concurrentie hoeft overigens niet persé te leiden tot het alleenrecht om de betreffende markt te
bedienen, zoals in het openbaar vervoer. In de re-integratie blijven diverse
aanbieders naast elkaar bestaan, waardoor er naast concurrentie om de
markt ook concurrentie op de markt ontstaat. Deze verschillen laten zien
dat de specifieke vorm van het marktwerkingsbeleid afhangt van de
sectorspecifieke omstandigheden: marktwerking moet maatwerk zijn.
In sectoren waar (meer) marktwerking is geïntroduceerd, veroveren
nieuwe toetreders vaak marktaandeel op het gevestigde bedrijfsleven,
vooral als die toetreders met product- en procesinnovaties en met nieuwe
businessmodellen komen. Deze ontwikkeling gaat gepaard met een
toename van werkgelegenheid bij de toetreders, en een afname bij het
gevestigde bedrijf. Het onderzoek laat zien dat in vijf van de elf onderzochte sectoren (te weten luchtvaart, telecom, notariaat, kinderopvang en
taxi) de werkgelegenheid per saldo is toegenomen, in één sector (post)
gelijk is gebleven, en in drie sectoren is gedaald (energie, spoorgoederenvervoer en decentraal openbaar vervoer). Voor de overige twee sectoren
(curatieve zorg, re-integratie) zijn onvoldoende gegevens beschikbaar.
Het onderzoek besteedt ook aandacht aan de ontwikkeling van de primaire
en overige arbeidsvoorwaarden van werknemers in de onderzochte
sectoren:
• In vijf sectoren (energie, decentraal OV, taxi, kinderopvang en notariaat) zijn werknemers over het algemeen meer gaan verdienen: het
reële uurloon is in deze sectoren gestegen. In twee sectoren (luchtvaart, post) is het reële uurloon gelijk gebleven.1 En in één sector
(telecom) is het reële uurloon gedaald.2 Voor het spoorgoederenvervoer, de zorg en de re-integratie ontbraken de benodigde gegevens.
• Over de overige arbeidsvoorwaarden bleken weinig gegevens beschikbaar te zijn. De uitkomsten zijn gebaseerd op enkele studies en een
aantal interviews met vakbonden en werkgeversverenigingen. Het
beeld dat hieruit naar voren komt, is zeer divers. In met name de
sectoren telecom, post en re-integratie is de inzet van prestatiegerichte
beloning en het aantal flexibele arbeidscontracten (tijdelijke
contracten, oproepen uitzendwerk) toegenomen. Deze flexibilisering
wordt negatief ervaren door mensen die een vast dienstverband
hadden. Anderen biedt het juist een kans op werk.

1

Voor de postsector is gekeken naar de
loonontwikkeling van postbodes bij TNT; deze
is reëel gezien nagenoeg gelijk gebleven.
2
Het betreft hier met name de loonontwikkeling bij KPN. Na het uiteenspatten van de
ICT-bubble heeft KPN de werkgelegenheid
gesaneerd en de loongroei beperkt; in 2003 en
2004 is een nullijn gehanteerd. Hierdoor is het
reële uurloon in de periode 2000–2005
gedaald.

Het bovenstaande beeld is een partieel beeld: het onderzoek geeft alleen
inzicht in de ontwikkeling van de werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden in de onderzochte sectoren, maar niet in de ontwikkelingen voor
de Nederlandse economie als geheel. Het overheidsbeleid richt zich echter
met name op de laatstgenoemde (macro-economische) ontwikkelingen.
Het beoogt de juiste randvoorwaarden te creëren voor duurzame economische groei en werkgelegenheid voor de Nederlandse economie in zijn
geheel. Daarbij garanderen de arbeidswetgeving en CAO’s een voldoende
sociale bescherming. Verder ondersteunt de overheid in specifieke situaties de activiteiten van sociale partners, bijvoorbeeld door beleid te
voeren om de sectorale arbeidsmarkt beter te laten werken. Hierdoor
kunnen werknemers die met ontslag worden bedreigd, mogelijk sneller
aan nieuw werk worden geholpen.
Lessen
Marktwerkingsbeleid is niet in beton gegoten. Het moet recht doen aan
sectorale verschillen: marktwerking is maatwerk. Daarnaast moet het zich
ook aanpassen aan veranderende omstandigheden. Het tweede doel van
het onderzoek was om antwoord te geven op de vraag die is gesteld in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

4

motie-Crone: welke lessen kunnen we voor het marktwerkingsbeleid in de
toekomst trekken? Ik wil zes lessen trekken die belangrijke aanknopingspunten bieden voor de nieuwe fase in het marktwerkingsbeleid die ik
beoog in te zetten.

Les 1. Marktwerkingsbeleid mits kwaliteit en toegankelijkheid goed
worden geborgd
De eerste les gaat over hoe we naar het marktwerkingsbeleid kijken. In
mijn debat met uw Kamer op 30 mei 2007 ben ik hier al op vooruitgelopen: ik heb toen aangegeven dat marktwerking een middel is, en geen
doel. Dit inzicht kan nu een stap verder worden gebracht: het rapport laat
zien dat marktwerkingsbeleid in veel sectoren is aangevuld met wet- en
regelgeving die minimaal aanvaardbare niveaus van kwaliteit en toegankelijkheid vastlegt. Dat kan zijn vorm vinden in een universele dienstverplichting (post, energie en telecom), in sectorale kwaliteits- en
veiligheidsnormen (zorg, kinderopvang en notariaat) of wettelijke (technische) veiligheidseisen (spoorgoederenvervoer, openbaar vervoer, luchtvaart). Ook kunnen kwaliteits- en toegankelijkheidsniveaus contractueel
worden bedongen in aanbestedingsprocedures.
Voor de toekomst geldt dat het marktwerkingsbeleid een nuttig instrument is, als minimaal aanvaardbare niveaus voor kwaliteit en toegankelijkheid kunnen worden gegarandeerd.

Les 2. Marktwerkingsbeleid is maatwerk.
Markten verschillen van elkaar. Het marktwerkingsbeleid moet recht doen
aan deze sectorale verschillen. Sectorspecifieke omstandigheden vragen
om sectorspecifieke maatregelen, bijvoorbeeld ten aanzien van het
bewerkstelligen van mededinging, het tegengaan van (misbruik van)
aanmerkelijke marktmacht, en het borgen van publieke belangen als
kwaliteit en toegankelijkheid. Zo is het in het geval van de netwerksectoren vaak nodig om toegang tot monopolistische netwerken af te
dwingen, en daartoe een toezichthouder in het leven te roepen. Indien dit
effectief gebeurt, biedt dit leveranciers de gelegenheid om hun diensten
via de betreffende infrastructuur aan te bieden, en kunnen afnemers van
die diensten eigenstandig beslissen met welke leverancier ze in zee willen
gaan (telecom, (zakelijke) post, spoorgoederenvervoer). In de zogenoemde tripartiete markten is het belangrijk dat een (aanbestedende)
overheid de voorkeuren van consumenten goed kent (decentraal OV,
re-integratie, maar ook in de zorg, waar verzekeraars de zorgverleners
contracteren namens de verzekerde). De overheid moet immers optreden
namens die consumenten, bijvoorbeeld door het formuleren van het
aanbestedingsbestek voor openbaar vervoer of door het specificeren van
wat er in een basisverzekering moet worden opgenomen. Daarbij is het
van belang dat de overheid controleert of de gevraagde (kwaliteit van de)
diensten daadwerkelijk wordt geleverd.

Les 3. Maak de doelen en verwachte effecten van het marktwerkingsbeleid duidelijk
Doelstellingen en de verwachte effecten van het beleid moeten van
tevoren goed duidelijk worden gemaakt. Onvoldoende duidelijkheid hierover kan leiden tot onrealistisch hoge verwachtingen en onnodige teleurstellingen. Dit geldt niet alleen voor de omvang van de effecten, maar ook
voor het tempo waarin ze kunnen worden verwezenlijkt. Conform de
motie-Ten Hoopen c.s. (Tweede Kamer, 2006–2007, 24 036, nr. 334) zal ik
daartoe een markteffectentoets ontwerpen, aan de hand waarvan de
verwachte effecten van voorgenomen beleid beter in beeld kunnen
worden gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

5

Les 4. Leer als overheid van je ervaringen
Marktwerkingsbeleid betekent dat er een andere rolverdeling ontstaat
tussen overheid en private sector. Net als de marktpartijen moet de overheid zijn nieuwe rol – marktmeester of opdrachtgever – leren spelen. Deze
rol is verschillend voor verschillende markten:
• Op veel markten neemt de overheid de rol van marktmeester in die
moet zorgen voor eerlijke concurrentieverhoudingen. Voorbeelden zijn
energie, post en telecom. De hiervoor ingestelde toezichthouders
hebben in de afgelopen jaren belangrijk werk verricht. In specifieke
sectoren is dit werk door sectorspecifieke toezichthouders verricht, op
reguliere markten door de NMa. Een aandachtspunt bij de NMa is dat
een nadere verduidelijking van de scheiding tussen beleid en uitvoering wenselijk is. Aangezien zowel de beleidsmaker als de toezichthouder gebaat zijn bij een helder afgebakend mandaat, onderzoek ik
de mogelijkheid om de scheiding tussen beleid en uitvoering scherper
te definiëren dan nu het geval is.
• In de sectoren decentraal openbaar vervoer en re-integratie vervult de
overheid de rol van opdrachtgever. De overheid besteedt in deze
sectoren opdrachten aan namens gebruikers. Dit aanbesteden moet
vaak nog worden geleerd. De aanbestedende overheden leren uit
ervaring welke mate van specificiteit daarbij het beste resultaat oplevert. In de aanbestedingen van het regionale busvervoer is bijvoorbeeld waarneembaar dat specifieke eisen ten aanzien van kwaliteit
leiden tot comfortabel en toegankelijk materieel. In de re-integratiesector zoeken aanbestedende overheden met re-integratiebedrijven
naar evenwicht tussen voorgeschreven kwaliteitsaspecten en ruimte
voor innovatie vanuit de bedrijven.
Gedragsreacties van de marktpartijen op nieuwe marktomstandigheden
zijn niet van te voren volledig te voorspellen. De overheid moet in de
gaten houden of het ingezette beleid het gewenst effect sorteert. Dit moet
in de toekomst nog meer dan in het verleden systematisch gebeuren. En
waar nodig moet de overheid bijsturen. Daarbij is het van belang om het
lerende vermogen van de overheid te vergroten, bijvoorbeeld door de
resultaten van monitoring desgewenst te vertalen in (bijstelling van)
beleid.

Les 5. Besteed meer aandacht aan de gebruiker/consument
De vijfde les betreft de rol van de gebruiker van een dienst. Op een markt
heeft de gebruiker de mogelijkheid om een andere aanbieder te kiezen.
Deze mogelijkheid om te «switchen» disciplineert de aanbieder. Dit werkt
echter alleen als voldoende gebruikers in staat zijn om goede keuzes te
maken. Dat vereist dat de markt transparant is. Op sommige markten is dit
geen probleem: vooral zakelijke gebruikers zijn vaak goed in staat om de
juiste afwegingen te maken (zoals bijvoorbeeld gebeurt in het spoorgoederenvervoer en op de zakelijke postmarkt). Maar voor particuliere
gebruikers (consumenten) is dit niet altijd het geval:
• Het voordeel van «switchen» hoeft voor een individuele gebruiker de
moeite niet waard te zijn, bijvoorbeeld omdat het prijsverschil tussen
aanbieders gering is en de kosten van «switchen» te hoog. Dit lijkt
bijvoorbeeld opgeld te doen in de energiesector. Gebruikers blijven
dan bij een te dure aanbieder. Voor de individuele gebruiker gaat het
om slechts een klein bedrag per jaar. Maar als het – zoals in het geval
van energie – om zeer grote groepen gebruikers gaat, dan tellen al die
kleine bedragen op tot één groot bedrag voor Nederland als geheel.
Dit bedrag wordt aan te dure aanbieders uitgegeven en kan dus niet op
een andere manier worden aangewend. Vanuit maatschappelijk
oogpunt is dit een welvaartsverlies.
• Gebruikers kunnen onvoldoende zicht hebben op (de prijs van) de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

6

diensten die door andere aanbieders worden geleverd. Ze kennen dan
de voordelen van «switchen» niet, en dus blijven die voordelen
onbenut. De overheid kan aanbieders of tussenpersonen stimuleren of
verplichten tot het verschaffen van informatie (financiële bijsluiter). En
de overheid kan zelf informatie verstrekken. Voorbeelden hiervan zijn
te vinden in de zorg (www.kiesbeter.nl), in de re-integratiesector
(ondersteuning Stichting Blik op Werk) en op de taximarkt (vergroten
transparantie tarieven). Het consumentenbeleid vormt een waardevolle aanvulling op het marktwerkingsbeleid, omdat het de consument
informeert (ConsuWijzer) en beter in staat stelt om goede keuzes te
maken. Dit dwingt aanbieders om te concurreren om de gunst van de
consument.
• Verder is het op sommige markten moeilijk voor gebruikers om zelf als
vrager op te treden. Dit geldt bijvoorbeeld voor het decentraal openbaar vervoer en de re-integratiesector. De (decentrale) overheid kan
dan namens de gebruikers als vrager en opdrachtgever optreden. Het
is daarbij belangrijk dat een (aanbestedende) overheid de voorkeuren
van consumenten goed kent en deze voorkeuren laat neerslaan in
bijvoorbeeld het aanbestedingsbestek voor het openbaar vervoer.
Het toekomstige marktwerkingsbeleid moet meer aandacht besteden aan
de gebruiker/consument. Zowel in de hoedanigheid van toezichthouder
als van opdrachtgever moet de overheid voldoende informatie over
gebruikersoordelen hebben om zijn rol goed te kunnen vervullen.
Aandachtspunt daarbij is dat de informatiebehoefte van de overheid (als
toezichthouder of opdrachtgever) goed moet worden afgewogen tegen de
administratieve lasten voor de marktpartijen in de betreffende sector.

Les 6. Besteed aandacht aan de «verliezers»
De positie van degene die mogelijk negatieve consequenties ervaart van
het marktwerkingsbeleid, moet meer aandacht krijgen. Dit geldt met name
voor de positie van werknemers waarvan de positie in het geding komt.
Als deze werknemers niet goed in staat zijn om zich aan de veranderende
marktomstandigheden aan te passen, kan de overheid afspraken met
sociale partners maken over de wijze waarop die werknemers aan nieuw
werk kunnen worden geholpen. De primaire verantwoordelijkheid ligt bij
de sociale partners, maar de overheid kan daarbij ook een rol spelen door
bijvoorbeeld (bij)scholing te faciliteren. Ook kan de overheid maatregelen
nemen om de (sectorale) arbeidsmarkt beter te laten werken, bijvoorbeeld
door te bevorderen dat vraag en aanbod sneller bij elkaar komen. Een
duidelijk voorbeeld dat overigens buiten het onderzoek valt, betreft de
thuiszorg. Hier ondersteunt de overheid inspanningen van werkgevers en
werknemers om ontslagen of met ontslag bedreigde medewerkers naar
ander werk binnen de zorg te begeleiden.
Tot slot
Het voorliggende onderzoek inventariseert de ontwikkelingen in sectoren
waar meer marktwerking is geïntroduceerd. Het trekt bovendien lessen
die van belang zijn voor het marktwerkingsbeleid in de toekomst. Deze
lessen zullen – waar opportuun – worden meegenomen in de markteffectentoets. Conform mijn toezegging aan uw Kamer (2006–2007, 24 036
nr. 338) streef ik ernaar deze toets in het voorjaar van 2008 operationeel te
hebben.
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 036, nr. 343

7