Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 420

Noodpakket banen en economie

Nr. 106

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 september 2020
Met deze brief geef ik invulling aan drie aan mij gedane verzoeken van de
vaste commissie voor Koninkrijksrelaties. Ten eerste het verzoek om uw
Kamer te informeren over de huidige stand van zaken met betrekking tot
de concept-Rijkswet Caribische hervormingsentiteit. Tevens beantwoord ik
in deze brief de Kamervragen van de leden Diertens (D66) en Kuiken
(PvdA), waarmee ik invulling geef aan een tweede verzoek van de vaste
commissie voor Koninkrijksrelaties. Daarbij maak ik van de gelegenheid
gebruik om middels deze brief uw Kamer te informeren over de huidige
stand van zaken per land, waarbij ik uw Kamer tevens voorzie van een kort
reisverslag van mijn bezoek aan Curaçao en Bonaire. Aan het derde
verzoek van de Kamercommissie, namelijk om adviezen van het College
financieel toezicht Curaçao en Sint Maarten (Cft) te delen met uw Kamer,
kan ik niet voldoen. De adviezen van het C(A)ft dienen ter ondersteuning
van beraadslaging in de Rijksministerraad en hier rust geheimhoudingsplicht op. In mijn brief van 10 juli 2020 (Kamerstuk 35 420, nr. 96), waarin
ik u informeerde over de uitkomsten van de besprekingen in de RMR van
10 juli, heb ik u deze adviezen bij uitzondering wel doen toekomen, omdat
de aard en omstandigheden van beraadslaging in de Rijksministerraad op
dat moment de bekendmaking van de adviezen van het C(A)ft vorderden.
Dat is nu niet het geval.
Stand van zaken concept-Rijkswet Caribische hervormingsentiteit
Graag informeer ik u over de actuele stand van zaken rond de conceptRijkswet Caribische hervormingsentiteit. Met deze update beantwoord ik
tevens de vragen van de leden Diertens (D66) en Kuiken (PvdA) over
voorwaarden van noodsteun en de brief aan de Kamercommissie KR
(11 augustus 2020) over het ontwerp consensus rijkswet houdende regels
omtrent de instelling van de Caribische hervormingsentiteit (CHE) in
Aruba, Curaçao en Sint Maarten (2020Z15229).

kst-35420-106
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

1

Staatsrechtelijke impact voorstel rijkswet op Aruba, Curaçao en Sint
Maarten
In de afgelopen periode zijn van verschillende kanten zorgen geuit over de
staatsrechtelijke impact van het voorliggende voorstel van rijkswet op de
landen. In nieuwscommentaren, adviezen van de Raden van Advies en
door uw Kamer zelf zijn vraagtekens geplaatst bij de proportionaliteit van
het voorstel en de mate waarin dit zich verhoudt tot de lokale, door het
Statuut geborgde democratie en autonomie. Deze zorgen en vraagtekens
komen voor mij niet onverwachts. De regeling die in het rijkswetsvoorstel
is vervat, getuigt in meerdere opzichten van een onorthodoxe aanpak.
Daar is het kabinet zich bij het opstellen van het voorstel steeds terdege
van bewust geweest. Het was voor alle betrokkenen echter ook helder dat
de gebaande paden van samenwerking en bijstand ongeschikt zijn om de
enorme uitdaging het hoofd te bieden waarvoor de Caribische landen zich
thans als gevolg van een combinatie van nalatig bestuur sinds 10-10-10 en
de Coronacrisis gesteld zien. Deze uitdaging vraagt zo spoedig mogelijk
om een solide juridisch fundament, dat enerzijds de bevolkingen van
Aruba, Curaçao en Sint Maarten toekomstperspectief biedt en anderzijds
Nederland vertrouwen geeft in een geslaagde besteding van de verstrekte
financiële steun.
«Onorthodox» wil niet zeggen dat met het voorstel staatsrechtelijke
grenzen worden overschreden. Het Statuut voor het Koninkrijk laat de
landen zowel in procedureel, als in materieel opzicht veel ruimte bij het
vervaardigen van regelingen om landsoverstijgende vraagstukken te
adresseren. Die ruimte wordt in dit voorstel benut. Nederland verzoekt de
Caribische landen in te stemmen met de instelling van een Nederlandse
ZBO die hen, onafhankelijk van de Nederlandse regering, ondersteunt en
monitort, zonder daarbij formele bevoegdheden over te nemen die bij de
organen van de landen berusten. Dit geldt ook voor het budgetrecht van
de Staten. Dat blijft na inwerkingtreding van de rijkswet, evenals andere
parlementaire rechten op het gebied van bestuur en regelgeving, intact.
Mochten de Staten van een land om welke reden dan ook niet bereid zijn
om in te stemmen met een bepaalde hervorming of de financiering
hiervan vanuit de eigen begroting, dan kunnen zij deze tegenhouden.
Consequentie daarvan kan wel zijn dat de entiteit of het Nederlandse
kabinet geheel of gedeeltelijk stopt met de verstrekking van financiële
steun. Dat zou geen inperking van de Caribische democratie zijn, maar
juist samenhangen met de aanwezigheid van een democratisch stelsel
aan Nederlandse zijde.
Naar het oordeel van het kabinet vormt de instelling van de Caribische
hervormingsentiteit ook geen schending op de autonomie van Aruba,
Curaçao en Sint Maarten. Autonomie is een begrip met een brede
betekenis. Het omvat onder andere het hierboven genoemde beginsel van
democratie. Maar het houdt ook in dat de landen zelf hun eigen aangelegenheden behartigen. De landen kunnen hun autonomie nu niet dragen.
Nederland wil de landen helpen om die autonomie weer ten volle te
kunnen dragen. De entiteit zal zich, als de rijkswet in werking treedt, gaan
bezighouden met deze aangelegenheden. Dit zou de indruk kunnen
wekken dat de rijkswet hiermee de autonomie van de landen schendt.
Zulks is echter niet het geval. Het is niet ongebruikelijk dat in een
consensusrijkwet taken worden toebedeeld aan andere organen dan
landsorganen. Denk aan de Rijkswet financieel toezicht, waarin het Cft en
de Koninkrijksregering ten aanzien van Curaçao en Sint Maarten bevoegdheden worden verleend op het terrein van financieel bestuur, een
landsaangelegenheid. Daarmee wordt de autonomie van deze landen op
dit terrein beperkt, maar niet geschonden. Dat is een wezenlijk
onderscheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

2

In het geval van het voorstel van Rijkswet Caribische hervormingsentiteit
moet hierbij nog bedacht worden dat de wet een expliciet tijdelijk karakter
heeft. Zes jaar na inwerkingtreding vervalt zij automatisch, tenzij landen in
onderlinge overeenstemming ervoor kiezen de regeling te verlengen.
Hiermee beantwoordt het voorstel aan een ander belangrijk juridisch
beginsel: dat van proportionaliteit. Een beperking van de autonomie van
een land binnen het Koninkrijk moet in verhouding staan tot het doel dat
ermee wordt nagestreefd. Volgens het Nederlandse kabinet kunnen de
Caribische landen de huidige crisis en haar onderliggende verschijnselen
niet te boven komen zonder een meerjarige, gezamenlijke inspanning, die
strak en gelaagd aan de voorkant is ingekaderd en waarin Nederland
actief participeert. Voor die inspanning is tijd nodig, maar zij moet ook een
duidelijke horizon kennen. De inzet van deze hele onderneming is immers
dat Aruba, Curaçao en Sint Maarten tegen het jaar 2027 een fundament
hebben gelegd waarop hun constitutionele autonomie optimaal kan
gedijen.
Betekenis consensusvereiste en advisering Raad van State van het
Koninkrijk
In de vragen die uw Kamer aan mij heeft gericht wordt voorts nog
geïnformeerd wat naar mijn mening de inhoud van het consensusvereiste is dat voor een rijkswet op grond van artikel 38 Statuut noodzakelijk is, gelet op de hierboven besproken beginselen. In dit verband
verwijs ik graag naar mijn beantwoording van de vragen die ik op
27 augustus naar uw Kamer heb verzonden (Kamerstuk 35 420, nr. 102).
Hierin heb ik uiteengezet dat het Statuut geen speciaal proces of protocol
voorschrijft dat moet worden gevolgd bij consensusrijkswetgeving,
behalve dat de aan zulke wetgeving deelnemende landen hun instemming
dienen te verlenen hieraan. Idealiter gaat aan de totstandkoming van een
voorstel – zoals in het verleden wel is gebeurd – een uitgebreid gezamenlijk redactie- en onderhandelingstraject vooraf. Daartoe ontbrak in casu
echter de tijd. Daar komt bij dat de inzet in de ontwerpfase ook niet is
geweest om direct een gezamenlijk gedragen product op te leveren. Die
inzet was om een juridische constructie te ontwerpen waarmee – gelet op
ervaringen uit het verleden – de benodigde hervormingen en investeringen op een doeltreffende en verantwoorde manier kunnen worden
uitgevoerd. Uiteindelijk moet dat het doel zijn.
Artikel 38 lid 2 Statuut vormt het middel om dit doel te bereiken. Uiteraard
staat hierbij overeind dat de landen niet tegen hun zin gedwongen kunnen
worden zich aan het voorstel te verbinden. Dit instemmingsvereiste kan
zich op verschillende momenten in het wetgevingsproces manifesteren.
Nu instemmen met het besluit om het voorstel voor advies naar de Raad
van State van het Koninkrijk te verzenden betekent dan ook niet dat de
landen hieraan vastzitten. Daarom zie ik ook weinig in de suggestie om,
voorafgaande aan deze besluitvorming, de Raad van State van het
Koninkrijk om voorlichting te vragen. Dat levert extra vertraging op en
voegt bovendien niet per se wat toe aan de reguliere adviesgang. Nadat
de Raad van State van het Koninkrijk advies uitbrengt, breekt weer een
nieuw moment aan waarop er consensus moet zijn; namelijk bij het
opstellen van het nader rapport. Om zeker te stellen dat de Raad reflecteert op bepaalde vragen ten aanzien van het voorstel, ben ik met uw
Kamer eens dat het kan helpen om deze vragen te incorporeren in de
adviesaanvraag. Daartoe had ik reeds besloten, naar aanleiding van
gesprekken over het voorstel met een van de landen.
Gelet op de urgente situatie in de landen spreekt het voor zich dat ik
bereid ben het advies van de Raad van State van het Koninkrijk over het
voorstel, na ontvangst, zo snel mogelijk in de Rijksministerraad voor te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

3

leggen. Als gezegd zal eerst echter in overleg met de deelnemende landen
een nader rapport moeten worden opgesteld.
Aard en doelstellingen van de geboden ondersteuning
Ik deel de mening dat de nood op sommige fronten zo hoog is dat niet
gewacht kan worden met het verstrekken van directe hulp. Het kabinet
heeft daarom inmiddels circa 41 mln. euro vrijgemaakt voor voedselhulp
aan de Caribische landen. Deze hulp wordt, via inzet van het Rode Kruis
en lokale hulporganisaties, direct en onvoorwaardelijk verstrekt aan de
meest kwetsbare inwoners. Op ook medisch terrein wordt ondersteuning
geleverd. Het aantal besmettingen met covid-19 neemt in de Caribische
delen van het Koninkrijk in rap tempo toe en is op sommige eilanden
zorgelijk, VWS levert bijstand en monitort constant de situatie. De bijstand
wisselt per eiland, maar richt zich op het versterken van de covid-19 zorg
door: inzet van extra IC personeel, leveren persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM), testcapaciteit, versterken van diensten publieke
gezondheid om onder andere bron- en contactonderzoek uit te voeren.
De mening dat de aan liquiditeitssteun verbonden voorwaarden zouden
leiden tot een grotere sociale en economische ongelijkheid in het
Koninkrijk deel ik niet. De hervormingen beogen die ongelijkheid juist weg
te nemen en te zorgen voor een sociale en economische impuls.
Daarnaast moeten deze hervormingen ertoe leiden dat de landen hun
eigen autonomie echt kunnen dragen. Uiteraard zal in de uitwerking van
de landspakketten goed gekeken moeten worden naar samenhang en
volgtijdelijkheid van de genoemde hervormingen. Dit zal tot uitdrukking
komen in de uitvoeringsagenda’s en plannen van aanpak, die samen met
de Caribische landen opgesteld zullen worden. Daarbij zal ruimte zijn voor
maatwerk per land.
De Rijkswet biedt mogelijkheden om de hervormingen in de landspakketten gericht te ondersteunen middels projecten, investeringen of
anderszins. Hier kunnen ook initiatieven onder vallen die tot doel hebben
de economische bedrijvigheid te stimuleren. Er is op dit moment niet
voorzien in de instelling van een specifieke Garantie Ondernemingsfinanciering regeling (GO-regeling) voor de landen, zoals deze nu wel
beschikbaar is voor de BES-eilanden. Nut en noodzaak van een dergelijke
regeling kan verder verkend worden in de bredere context van benodigde
hervormingen en investeringen op economisch terrein.
Uw Kamer informeert naar de bereidheid om een bepaald percentage van
de begrotingssteun vast te stellen als donatie. Van belang is allereerst is
dat de meest kwetsbaren niet in de kou blijven staan. De noodzakelijke
humanitaire hulp verleent Nederland onvoorwaardelijk en in de vorm van
een gift. Daarnaast is belangrijk dat de landen financieel ondersteund
worden, zodat zij aan hun verplichtingen kunnen blijven voldoen, en
tegelijkertijd hun economieën hervormd worden en belastingen geïnd
worden, zodat een duurzaam effect gegenereerd kan worden en de landen
weerbaarder worden. Pas dan kan bezien worden wat de effecten daarvan
zijn op de schuldenposities van de landen.
Relatie tussen de Caribische hervormingsentiteit en C(A)ft
Tot slot is de vraag gesteld wat de relatie tussen de Caribische hervormingsentiteit en het C(A)ft zal zijn. Zou het geen aanbeveling verdienen
om de beoogde taken van de entiteit neer te leggen bij het C(A)ft door
middel van een wijziging van de Rijkswet financieel toezicht en de
Landsverordening Aruba financieel toezicht? Die laatste vraag moet ik
ontkennend beantwoorden. Het voorstel van rijkswet voorziet in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

4

gevarieerd en veelomvattend takenpakket. Daar is het C(A)ft niet op
toegerust en, belangrijker nog, het zou een goede uitoefening van zijn
reeds bestaande taken in de weg kunnen zitten. Dat neemt niet weg dat
het C(A)ft binnen het stelsel dat met het voorstel wordt opgetuigd een
belangrijke rol speelt, bijvoorbeeld in de informatievoorziening over de
financiële positie van de landen. Ook deelt het voorstel het C(A)ft nieuwe
bevoegdheden toe, in het bijzonder de uitoefening van verscherpt
financieel toezicht, mocht de entiteit hiertoe de Rijksministerraad
adviseren. Een goede samenwerking tussen de entiteit en het C(A)ft is
daarom van evident belang. Teneinde deze samenwerking te faciliteren,
verplicht het voorstel beide instanties een samenwerkingsprotocol te
sluiten.
Stand van zaken Aruba
De drie Caribische landen van het Koninkrijk stemden op 10 juli 2020 niet
in met het voorstel dat voorlag in de Rijksministerraad. Aruba was het
enige land dat nog dezelfde dag bij monde van Minister-President
Wever-Croes liet weten op basis van dit voorstel wel het gesprek aan te
willen gaan met Nederland, gericht op het bereiken van overeenstemming
op korte termijn. Daarop is een intensief ambtelijk contact op gang
gekomen over modaliteiten van de consensus Rijkswet, de wettelijke
verankering van het financieel toezicht en het landspakket gericht op
Aruba. Lopende dit traject heb ik regelmatig contact gehad met MinisterPresident Wever-Croes. Ondanks de inspanningen aan beide kanten van
de oceaan is dit overleg, hoewel in een gevorderd stadium, nog niet
afgerond. Het is mij daarom niet mogelijk op dit moment uw Kamer
gedetailleerd te informeren.
Stand van zaken Sint Maarten
In de maanden na de Rijksministerraad op 10 juli 2020 is er vanuit Sint
Maarten geen reactie gekomen waaruit blijkt dat er politieke steun is voor
dit voorstel. Wel heeft Sint Maarten een tegenvoorstel gedaan voor de
voorgestelde Consensusrijkswet, wat aan de orde is geweest tijdens de
Rijksministerraad van 14 augustus. Het uitgangspunt blijft echter het
pakket zoals dat voorlag tijdens de Rijksministerraad van 10 juli jl. Dit is
een weloverwogen pakket, wat tot stand is gekomen met betrokkenheid
van verschillende Nederlandse departementen, en zolang Sint Maarten
niet instemt met de kern van dit pakket, zal een vruchtbaar gesprek niet
mogelijk zijn. Daarbij komt dat tijdens de Rijksministerraad van
14 augustus bleek dat het Cft wederom niet heeft kunnen vaststellen dat
Sint Maarten aan de voorwaarden bij de tweede tranche liquiditeitssteun
heeft voldaan. Daarom is door de Rijksministerraad besloten om nog geen
gesprekken te starten met Sint Maarten over de verstrekking van een
derde tranche liquiditeitssteun. Mocht Sint Maarten dit gesprek alsnog
willen voeren, dan zal het land eerst via het Cft aan de Rijksministerraad
moeten aantonen dat alsnog is voldaan aan alle gestelde voorwaarden
voor de tweede en de derde tranche.
Stand van zaken en reisverslag Curaçao
Op 2 en 3 september bracht ik een werkbezoek aan Curaçao. Graag had ik
ook een bezoek gebracht aan de overige (ei)landen, echter was dit
vanwege de geldende reisbeperkingen niet mogelijk. Het werkbezoek aan
Curaçao stond in het licht van de sociaaleconomische gevolgen van de
Covid-19 crisis. Het programma dat ik volgde, had voornamelijk tot doel
om ook uit eigen waarneming de effecten van de crisis te kennen en om in
contacten met inwoners, bedrijven en maatschappelijk middenveld te
horen wat er speelt en de Nederlandse inzet toe te lichten. Die inzet is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

5

erop gericht om samen met Curaçao het weerstandsvermogen te
vergroten waarmee het land de autonomie beter kan dragen. Daarvoor is
het noodzakelijk dat nu werkelijk de al langere tijd benodigde hervormingen worden doorgevoerd. Tegelijkertijd zet Nederland onverminderd
in op humanitaire hulpverleningen en ondersteuning op medisch terrein.
Tijdens mijn bezoek heb ik gesproken met de bisschop van het bisdom
Willemstad. Daarbij heb ik mijn waardering uitgesproken voor de inzet
van de Kerk om kwetsbare groepen in de samenleving te ondersteunen.
Die noodzaak tot ondersteunen bleek ook uit het bezoek dat ik bracht aan
de voedselbank Santa Rosa en in gesprek met het Rode Kruis. Onder
coördinatie van het Rode Kruis worden door diverse NGO’s voedselpakketten en -vouchers verstrekt. Circa 20% van de bevolking van Curaçao is
inmiddels afhankelijk van die ondersteuning. Ik ben onder de indruk van
het werk van al die organisaties en vrijwilligers die de voedselhulp
mogelijk maken. Ook bracht ik diverse wijkbezoeken waarbij ik met
inwoners die zijn aangewezen op voedselhulp sprak. Dit waren stuk voor
stuk indrukwekkende gesprekken. Daarbij heb ik helaas schrijnende
armoede moeten constateren. De ernst van de problemen bleek mij ook
uit gesprekken met stakeholders uit het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld. Die gesprekken sterkte mij in de gedachte dat de kracht
die in de samenleving van Curaçao aanwezig is het mogelijk moet maken
te werken aan een betere toekomst van Curaçao. Een toekomst waarbij
aan de autonomie daadwerkelijk invulling gegeven kan worden. Daarvoor
is het noodzakelijk de goede randvoorwaarden te creëren. Dat er ook
investeringen mogelijk zijn die werkgelegenheid creëren bleek mij uit het
bezoek dat ik bracht aan het Corendon Mangrove resort, dat recent is
geopend.
Tijdens mijn bezoek heb ik ook petities van de vakbonden in ontvangst
genomen. De vakbonden zijn tegen kortingen op de arbeidsvoorwaarden
en wensen geen inmenging in de autonomie van het land. In het contact
met de vakbonden heb ik aangegeven dat iedereen waar mogelijk een
steentje moet bijdragen en dat de werkenden solidariteit zouden moeten
hebben met de velen die nu zonder werk zitten. Ook heb ik benadrukt dat
juist door de aangeboden hand vanuit Nederland om samen met Curaçao
de noodzakelijke hervorming door te voeren Curaçao beter in staat zal zijn
de eigen autonomie te dragen. Tijdens de vele mediacontacten die ik had,
heb ik de inzet van Nederland toegelicht, vele vragen die er leven
beantwoord en mijn indrukken van de diverse gesprekken en bezoeken
gedeeld.
Zoals gebruikelijk heb ik ook de Gouverneur bezocht. Zij heeft mij
geïnformeerd over de situatie op Curaçao. In vervolg op mijn eerdere
contacten heb ik ook gesproken met Minister-President Rhuggenaath en
heb ik gesproken met de Minister van Economische Ontwikkeling Martina.
In die gesprekken zijn we nader ingegaan op het onverplichte aanbod dat
Nederland heeft gedaan en dat op tafel lag in de Rijksministerraad van
10 juli jongstleden. Uit deze gesprekken bleek mij dat de regering van
Curaçao thans nog geen ja kan zeggen op het aanbod van Nederland en
dat de gesprekken (ook ambtelijk) worden vervolgd binnen de kaders die
voorlagen in de Rijksministerraad van 10 juli.
Reisverslag Bonaire
Bonaire bezocht ik van 30 augustus tot en met 1 september. Dit bezoek
stond in het teken van de voortgang van het Bestuursakkoord, de effecten
van de Covid-19 crisis (medisch en economisch) en de ontwikkelingen op
het terrein van toerisme (natuur en blue destination).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

6

Ik heb gesproken met de individuele leden van het bestuurscollege
alsmede met het voltallige bestuurscollege in het bijzonder over de
voortgang van het bestuursakkoord. Hoewel op onderdelen voortgang
wordt geboekt, zoals op het terrein van de sociale woningbouw en
Landbouw, Veeteelt en Visserij (LVV), vertraagt de uitvoering van het
bestuursakkoord. Ik ben onverminderd optimistisch over de mogelijkheden van het bestuursakkoord, maar ik ben niet tevreden met het tempo
waarmee het wordt uitgevoerd. In ieder geval dient de grootste spoed
betracht te worden bij het op orde krijgen van het ondersteunend
ambtelijk apparaat, de functies van bijvoorbeeld eilandsecretaris en
andere sleutelposities zijn essentieel voor de versterking van de bestuurskracht. Ook de voortgang op het financieel beheer is onvoldoende en
dient met kracht opgepakt te worden. In dat kader heb ik met het
bestuurscollege afgesproken om het Plan van Aanpak in het kader van
een goedkeurende accountantsverklaring, zo snel mogelijk in uitvoering te
brengen. Ik zal tevens het College financieel toezicht BES vragen om mij
hierover regelmatig te informeren. Hoewel middelen beschikbaar zijn, is
de voortgang op het gebied van het verbeteren van de wegen onvoldoende. Tijdens mijn bezoek heb ik een samenwerkingsovereenkomst
tussen de gemeenten Alphen aan de Rijn, de gemeente Rotterdam, het
openbaar lichaam Bonaire en het Rijk getekend. Daarmee wordt de al
bestaande samenwerking bestendigd en de ondersteuning op onder meer
het wegenherstel voortgezet. Het komt nu aan op het daadkrachtig
uitvoeren van de diverse wegenprojecten die op stapel staan. Ook heb ik
gesproken over de samenwerking tussen het openbaar lichaam Bonaire
en het Rijk op het sociale domein en andere onderwerpen uit het
bestuursakkoord. Over de voortgang van het bestuursakkoord heb ik ook
gesproken met de programmamanager. Het bestuurscollege en de
programmamanager delen mijn conclusie dat de voortgang onvoldoende
is. Mij is door het bestuurscollege toegezegd de inzet en sturing op de
voortgang te verbeteren en waar nodig de steunende hand te vragen.
Tijdens mijn bezoek heb ik ook gesproken met de fracties MPB en UPB uit
de eilandsraad. De vrijdag vóór mijn bezoek heb ik gesproken met de
fractievoorzitter van de DP. Over de relatie met de overheid en de
ontwikkelingen op Bonaire heb ik ook gesproken met tien jonge Bonairianen.
De gesprekken in het kader van effecten van de Covid-19 crisis heb ik
gevoerd met medewerkers van de voedselbank, publieke gezondheidszorg, maatschappelijke zaken en het bestuur van het ziekenhuis
Fundashon Mariadal. Daarbij heb ik mijn waardering uitgesproken voor de
inzet van alle betrokkenen. Ook heb ik in het kader van de economie
gesprekken gevoerd met ondernemers en de Kamer van Koophandel.
Deze gesprekken stonden veelal in het teken van de ideeën om de
economie weer «vlot te trekken» en de steunmaatregelen. Uit die
gesprekken blijkt mij dat de ondernemers de steun die zij ontvangen zeer
waarderen, maar zich gelijktijdig zorgen maken over de toekomst. Dankzij
de steun vanuit Nederland kunnen de ergste klappen worden opgevangen. Duidelijk is ook er de komende tijd blijvend inzet nodig is in relatie tot
de impact van de Covid-19 crisis en de economische en sociale gevolgen
daarvan voor het eiland. Gelijktijdig biedt deze crisis de kans en noodzaak
aan het bestuur van Bonaire om keuzes voor de toekomst te maken.
Een belangrijk onderwerp voor de toekomst van Bonaire is natuurbehoud.
Ik heb gesproken over de invulling van het concept Blue Destination en de
kansen die dat biedt voor een duurzame ontwikkeling van – het toerisme
op – Bonaire. Dat vraagt wel keuzes en besluiten door het openbaar
lichaam, bijvoorbeeld hoe om te gaan met de ongestructureerde groei van
het aantal inwoners en welk soort toerisme op Bonaire wenselijk is. In het
kader van natuurbehoud en het beheer van loslopend vee heb ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

7

gesproken met de nieuwe manager van Stinapa. Er zijn signalen dat door
het (sterk) verminderde (cruise-)toerisme het onderwaterleven zich
positief ontwikkelt. Zo zijn er bijvoorbeeld meer en grotere vissen te zien.
Over de impact van het verminderde toerisme op de waterkwaliteit is
geen uitspraak te doen. Stinapa zoekt naar mogelijkheden om structureel
de kwaliteit van het water te kunnen meten, ook om daarmee de effecten
van erosie meetbaar te maken. Erosie die overigens verminderd kan
worden door een betere afwatering en opvang van regenwater, wat ook
benut kan worden voor de landbouw. Ook een beter beheer van loslopende geiten en ezels draagt bij aan het tegengaan van erosie. Zo heb ik
over de ezelstand gesproken met de beheerder van de Donkey Sanctuary
Bonaire. Dit alles vraagt wel keuzes en besluiten door het eilandbestuur. Ik
ben ervan overtuigd dat er met goede keuzes een duurzame toekomst
voor Bonaire in het verschiet ligt.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 420, nr. 106

8