Kleine korrels, grote discussie
Rapportage over granuliet en het Besluit bodemkwaliteit.

Datum
Status

1 september 2020
Eindversie

Procesevaluatie granuliet

Opdrachtgever
Auteur
Secretariaat

Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
Wim Kuijken
Desiree Schaap
Stasiu Strzelczyk

Pagina 2 van 102

Procesevaluatie granuliet

●

Inhoud

●

Inhoud—3

1

Verantwoording—5

2
2.1
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.2.5
2.2.6
2.2.7
2.2.8
2.3
2.4

Het Kwalibo stelsel—9
Achtergrond stelsel—9
Onderdelen van de keten in Kwalibo—9
Colleges van Deskundigen—10
Certificerende instelling (CI)—10
Raad van Accreditatie—11
Toetsingscommissie Besluit bodemkwaliteit—11
Implementatieteam—11
Rol van beleid in het stelsel—12
Toezicht op het Kwalibo-stelsel door de ILT—12
Rol van Rijkswaterstaat (RWS) Bodem+ in het stelsel—12
Erkenningen en certificatie—13
Bevindingen stelsel n.a.v. casus granuliet—14

3
3.1
3.1.1

Evaluatie Kwalibo—17
Bevindingen evaluatie—17
Bevindingen evaluatie Kwalibo—17

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.1.5
4.2
4.2.1
4.2.2
4.3
4.4

Normdocumenten en certificaten in de casus granuliet—20
Normdocument BRL 9321—20
Definitie grond—20
Productieproces granuliet—21
Microzand—22
Granuliet—22
Granietzand en granuliet in de besluitvorming—22
Bevindingen normdocument BRL 9321—25
Normdocument BRL 9321—25
Granietzand en granuliet in de besluitvorming—26
Normdocument BRL 9344—27
Bevindingen normdocument BRL 9344—29

5
5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.2.1
5.1.2.2
5.1.2.3
5.1.2.4
5.2

Taakuitvoering bevoegde gezagen—30
Taakuitvoering bevoegde gezagen—30
Provincies, gemeenten en omgevingsdiensten—30
Vergunningverlening en handhaving door RWS in het kader van het Bbk—30
Vergunningenbeleidplan RWS—31
Handhavingsbeleidsplan RWS—31
Landelijke Handhavingsstrategie—32
Afwikkeling meldingen Bbk door RWS—32
Bevindingen—33

6
6.1
6.2
6.3
6.4
●
●
●
●
●

Meldingen Bbk, Honswijkerplas en Over de Maas—35
Bedrijfsbezoek aan GIB door de ILT in 2013—35
Melding toepassing in Honswijkerplas—35
Bevindingen melding Honswijkerplas—38
Meldingen toepassing in Over de Maas—39
29 maart 2016—39
28 mei 2018—39
14 juni 2019—39
17 september 2019—40
27 februari 2020—40

Pagina 3 van 102

Procesevaluatie granuliet

6.5
6.6

Bevindingen meldingen Over de Maas—40
Druk op handhavers—41

7
7.1
7.1.1
7.1.2
7.1.3
7.1.4
7.2
7.3

Interne discussie IenW over granuliet in 2018/2019—43
Gevolgde stappen binnen de besluitvorming—43
Discussienotitie Granuliet—43
Gesprek met dhr. Zijlstra—44
Reactie van producent op discussienotitie Granuliet—44
Besluitvorming over granuliet—45
Inhoudelijke afwegingen over status granuliet—46
Bevindingen—49

8
8.1
8.1.1
8.2
8.2.1
8.2.2
8.2.3
8.2.4

Discussiepunten: granuliet en het gebruik van flocculanten—51
Granuliet: grond, bouwstof of afval—51
Bevindingen—51
Flocculant—51
Algemene informatie over flocculant—52
Flocculant en granuliet—52
Flocculant en de zorgplicht—52
Bevindingen—53

9
9.1
9.1.1
9.1.2
9.2
9.2.1
9.2.2
9.3

Project Over de Maas—56
Toepassingen in diepe plassen—56
Vergunningplicht verondiepen—56
Het Milieuhygiënisch Toetsingskader (MHT)—56
Omschrijving van het project Over de Maas—56
Herinrichting—57
Wettelijk traject—57
Bevindingen—57

10
10.1
10.2
10.3
10.3.1
10.3.2
10.4
10.5

Samenvattende beschouwing, conclusies en aanbevelingen—60
De casus “granuliet”—60
Het stelsel en de regelgeving—65
Aanbevelingen—66
Stelsel—66
Toezicht en handhaving—67
Diepe plassenbeleid—68
Slot—68

Bijlage A

Gesprekspartners—70

Bijlage B
●
●

Granuliet en microzand in projecten, producenten—71
Toepassingen van granuliet in projecten—71
Producenten granietgranulaat voor ZOAB-productie—74

Bijlage C

Discussienotitie Granuliet met reactie GIB—76

Bijlage D

Granuliet: overzicht argumenten—90

Pagina 4 van 102

Procesevaluatie granuliet

1

Verantwoording

Voor U ligt mijn rapportage over de toepassing van granuliet onder het Besluit
bodemkwaliteit. Naar aanleiding van de motie van de Tweede Kamer van het lid
Moorlag c.s. d.d. 10 maart 2020 over onderzoek naar de kwaliteit van het
besluit en de totstandkoming van het besluit tot aanmerken van granuliet als
grond bij de toepassing bij het verondiepen van de zandwinningsplas Over de
Maas, heeft de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat mij gevraagd
en opdracht gegeven onderhavig onderzoek uit te voeren en aanbevelingen te
doen ten aanzien van de lessen die hieruit geleerd kunnen worden.
Ik heb mijn werkzaamheden tussen 1 april en 1 september 2020 verricht. Door
de corona-maatregelen heb ik mijn onderzoek geheel vanuit huis moeten doen.
Ik kon geen locaties bezoeken en mensen niet fysiek ontmoeten en spreken.
Dat gebeurde voornamelijk via video-bellen.
Ik ben ondersteund door de heer Stasiu Strzelczyk die vanuit het FlexTeam van
het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan mij werd toegevoegd als
secretaris. Ik ben hem en mevrouw Desiree Schaap dankbaar voor hun
uitmuntende ondersteunende werkzaamheden.
Het Besluit bodemkwaliteit dat sedert 2008 bestaat is complex en wijkt af van
de situatie daarvoor. Het is een gemengd privaat en publiek stelsel met
complexe regelgeving en veel actoren en belangen bij toepassingen van grond,
bouwstof of bagger. Aan de private kant zijn bijvoorbeeld bodemintermediairs,
grondverzetbedrijven, adviesbureaus, schemabeheerders, commissies van
deskundigen, certificerende instellingen en de Raad voor Accreditatie
betrokken. Aan de publieke kant zien we het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat met beleidsmakers (DG Water en Bodem), adviseurs, kennishouders
(DG Rijkswaterstaat), toezicht en handhaving door de Inspectie Leefomgeving
en Transport en vergunningverlening en handhaving door het bevoegd gezag
bij gemeenten, provincies, waterschappen en Rijkswaterstaat.
Ik heb in het bijzonder de besluitvorming in de casus ‘granuliet’ onderzocht
waar het een toepassing betreft in (de bodem van) diepe plassen. Vanaf 2018
en 2019, overlopend in 2020, is daarover discussie en commotie ontstaan
binnen en buiten het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het
televisieprogramma Zembla besteedde daaraan aandacht op 6 februari 2020.
De Tweede Kamer organiseerde een Rondetafelgesprek en sprak hierover op 12
mei 2020 met de staatsecretaris.
Ik heb ten behoeve van mijn onderzoek veel documenten gelezen die met deze
zaak samenhangen. Ik heb veel mensen binnen en buiten het ministerie
gesproken (zie bijlage A). Ik dank hen allen voor hun bijdrage aan dit
onderzoek. Ik heb in korte tijd een goed beeld gekregen van deze complexe
zaak en rapporteer daarover. Ik trek conclusies en doe aanbevelingen. Ik heb
mijn onderzoek in onafhankelijkheid kunnen uitvoeren.
Ik heb daarbij kennis kunnen nemen van de evaluatie van het Kwalibo-stelsel
van het Bbk en die evaluatie betrokken bij deze rapportage. Er is een duidelijke
samenloop tussen mijn bevindingen op basis van deze specifieke casus en de

Pagina 5 van 102

Procesevaluatie granuliet

evaluatie. Daarmee kan bij een eventuele aanpassing van het stelsel en de
regelgeving rekening gehouden worden.
In mijn onderzoek kreeg ik inzicht in de leefwereld van belanghebbenden,
betrokken burgers en bedrijven in relatie tot - in dit geval - het diepe-plassenbeleid en de toepassing van het Besluit bodemkwaliteit bij het verondiepen van
de diepe plassen. Hun belangen en invalshoeken verschillen. De overheid zou
deze moeten overbruggen door heldere regelgeving, rechtsbescherming,
overleg en transparant handelen.

Wim Kuijken

1 september 2020

Pagina 6 van 102

Procesevaluatie granuliet

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt het stelsel beschreven dat ingericht is om de kwaliteit van
de bodembeheeractiviteiten te borgen: kwaliteitsborging in het bodembeheer
(Kwalibo). Binnen dit stelsel komen de normdocumenten en productcertificaten
tot stand.
In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de evaluatie Kwalibo. Daarbij wordt vooral
ingegaan op de raakvlakken met het onderzoek naar granuliet en worden de
relevante bevindingen geschetst.
Hoofdstuk 4 beschrijft de achtergrond van de relevante normdocumenten BRL
9321 en BRL 9344. Tevens wordt geschetst op welke wijze granuliet in het
kader van de normdocumenten behandeld is.
In hoofdstuk 5 wordt kort ingegaan op taakuitvoering in het kader van toezicht
en handhaving.
Hoofdstuk 6 schetst de wijze waarop de meldingen zijn afgewikkeld door RWS
Oost Nederland en RWS Zuid-Nederland die betrekking hadden op de
toepassing van granuliet.
In hoofdstuk 7 wordt beschreven hoe de interne discussie binnen het ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat werd gevoerd over de vraag of granuliet als
grond of als bouwstof moest worden gezien.
In dit hoofdstuk 8 wordt kort ingegaan op de discussies over granuliet en het
gebruik van een flocculant.
In dit hoofdstuk 9 wordt een beknopte beschrijving gegeven van het project
Over de Maas. Tevens wordt weergegeven hoe betrokken partijen tegen het
project aankijken.
Hoofdstuk 10 bevat een samenvattende beschouwing, conclusies en
aanbevelingen. Daarbij is ervoor gekozen de afzonderlijke hoofdstukken niet
van deelconclusies te voorzien omdat dit een versnipperd beeld zou geven. In
dit hoofdstuk worden de conclusies en aanbevelingen in onderlinge samenhang
weergegeven.

Pagina 7 van 102

Procesevaluatie granuliet

Lijst met afkortingen
Bbk
BG
Brl
CCvD
CI
CvD
DGMI
DGWB
EKV
EZK
GIB
HBJZ
HCB
IenW
ILT
IT
Kwalibo
MER
NEN
Rbk
RvA
RWS
RWS BS
RWS ON
RWS WVL
RWS ZN
SBK
SBK
SIKB
VTH

Besluit bodemkwaliteit
Bevoegd Gezag
Beoordelingsrichtlijn
Centraal College van Deskundigen
Certificerende Instelling
College van Deskundigen
Directoraat-Generaal Milieu en Internationaal
Directoraat-Generaal Water en Bodem
Erkende Kwaliteitsverklaring
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Granietimport Benelux
Hoofdirectie Bestuurlijke en Juridische Zaken
Harmonisatie Commissie Bouw
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Inspectie Leefomgeving en Transport
Implementatieteam
Kwaliteitsborging in het bodembeheer
Milieu-effectrapportage
Nederlandse normen
Regeling bodemkwaliteit
Raad van Accreditatie
Rijkswaterstaat
Rijkswaterstaat Bestuursstaf
Rijkswaterstaat Oost-Nederland
Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving
Rijkswaterstaat Zuid-Nederland
Stichting Bouwkwaliteit
Stichting Bouwkwaliteit
Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer
Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving

Pagina 8 van 102

Procesevaluatie granuliet

2

Het Kwalibo stelsel

In dit hoofdstuk wordt het stelsel beschreven dat ingericht is om de kwaliteit
van de bodembeheeractiviteiten te borgen: Kwaliteitsborging in het
bodembeheer (Kwalibo) 1. Binnen dit stelsel komen de normdocumenten en
productcertificaten tot stand.
2.1

Achtergrond stelsel

Kwalibo is het onderdeel van het Besluit bodemkwaliteit (Bbk) dat de kwaliteit
regelt van de uitvoering van bodembeheeractiviteiten. Dit door onder andere
eisen te stellen aan certificerende instellingen, certificaathouders, producten en
diensten. Het Kwalibo-stelsel is destijds opgezet om de uitvoeringskwaliteit in
het bodembeheer in Nederland te verbeteren.
Dit betekent dat bepaalde werkzaamheden alleen uitgevoerd mogen worden
door gecertificeerde en/of geaccrediteerde personen en bedrijven die tevens
erkend zijn. Daarnaast geldt dat het bevoegd gezag alleen aanvragen voor een
beschikking of een melding in behandeling mag nemen wanneer de
bodemgegevens afkomstig zijn van erkende bedrijven. Efficiëntie en aansluiting
bij de praktijk zijn belangrijke redenen geweest om bij het ontwikkelen van het
Kwalibo-stelsel niet te kiezen voor het alternatief waarin de overheid zelf
uitvoeringsvoorschriften voorbereidt, opstelt en vastlegt in regelgeving. Het
financieel-economisch belang is groot. Door bureau FFact wordt geschat dat in
Nederland circa 3.100 bedrijven in dit verband jaarlijks 5 miljard euro omzet
genereren (Hopstaken, 2019). 2
Het gaat binnen Kwalibo om 187 normdocumenten: 72 beoordelingsrichtlijnen,
72 protocollen en 43 NEN normen/publicatiebladen/technische richtlijnen. Circa
9.350 pagina’s (een stapel papier van bijna 1 meter) tekst met
organisatorische, technische en procedure eisen en voorwaarden. Er zijn binnen
het kwalibo-stelsel 3100 erkende bedrijven en 1500 geregistreerde personen. 3
2.2

Onderdelen van de keten in Kwalibo

Het Kwalibo-stelsel kent normdocumenten die door hun aanwijzing binnen de
Regeling bodemkwaliteit (Rbk) in bijlage C en D als verplichte documenten voor
uitvoering van bodemwerkzaamheden gelden. Het stelsel heeft ertoe geleid dat
er 72 Beoordelingsrichtlijnen (BRL-en) zijn opgesteld, er zijn inmiddels meer
dan 9.000 pagina’s aan BRL-en, NEN-normen en protocollen. Het huidige stelsel
is een hybride construct van privaat en publiek.
De normen worden ontwikkeld in de private sector en uiteindelijk vastgesteld
door de staatssecretaris door opname in de bijlage bij de Rbk.

Soms ook genoemd: Kwaliteitsborging bij bodemintermediairs
Evaluatie Kwalibo, blz. 10
3
Indicatief, bron: Bodem+ 2020
1
2

Pagina 9 van 102

Procesevaluatie granuliet

Hieronder wordt in het kort ingegaan op de rol van de verschillende gremia die
betrokken zijn bij de totstandkoming of wijziging van een normdocument.

2.2.1
Colleges van Deskundigen
De totstandkoming van normdocumenten, zoals een BRL, vindt plaats in
(Centrale)Colleges van Deskundigen (C)CvD die vallen onder de
schemabeheerders en NEN-normcommissies. Er is een aantal
schemabeheerders die tevens certificerende instelling zijn. De
schemabeheerders faciliteren meerdere Colleges van Deskundigen. In de casus
granuliet zijn schemabeheerder KIWA en de CvD’s waaronder de BRL 9321 en
9344 vallen relevant.
KIWA voert vanuit haar rol als schemabeheerder het secretariaat voor de
colleges van deskundigen (CvD). Deze zijn per sector georganiseerd. Een CvD
is zelfstandig en kent een onafhankelijke voorzitter. De leden van een CvD
worden benoemd op voordracht van Kiwa. Er zijn meerdere colleges die zich
met het Bbk bezighouden. Zo valt BRL 9321 onder het CvD voor Korrelvormige
Materialen. Het CvD Korrelvormige Materialen bestaat uit specialisten die
deskundig zijn op hun vakgebied en vergadert 2x per jaar. BRL 9344 die in de
maak is valt onder het CvD Grondstoffen & Milieu.
Tijdens de vergaderingen worden nieuwe BRL-en en aanpassingen aan
bestaande BRL-en besproken. Het CvD houdt ook de ervaringen met en
eventuele tekortkomingen van de BRL bij. Nieuwe (Europese) regelgeving
wordt bijgehouden en beoordeeld op mogelijke gevolgen voor de BRL. Na
vaststelling toetst de CI het bedrijf vervolgens aan de BRL en geeft een
certificaat uit.
2.2.2
Certificerende instelling (CI)
Een CI is gecertificeerd en geaccrediteerd door de Raad van Accreditatie (RvA)
voor het certificeren van bedrijven en producten. Een CI valt onder toezicht van

Pagina 10 van 102

Procesevaluatie granuliet

de RvA en de ILT. De CI toetst of het bedrijfsproces en het product voldoen aan
de eisen uit het normdocument.
Er zijn 10 erkende Certificerende Instellingen (CI’s) in Nederland die
geaccrediteerd zijn voor Kwalibo-werkzaamheden. Zij geven certificaten af aan
bodemintermediairs 4. Het certificaat waarop de erkenning is gebaseerd, moet
elke drie jaar worden beoordeeld en verlengd. Om de kwaliteit van werken bij
een bedrijf (certificaathouder) ook door de jaren heen te borgen, wordt een
bedrijf door de Certificerende Instelling minimaal jaarlijks geauditeerd op de
normdocumenten.
Een productcertificaat houdt in dat het product voldoet aan de eisen uit het Bbk
voor het betreffende materiaal (bijvoorbeeld grond). Daarnaast wordt het
bedrijf door het ministerie erkend voor het produceren van het product volgens
het geldende kwaliteitssysteem. Dit kwaliteitssysteem wordt regelmatig geaudit
door de CI. De erkenning houdt in dat het bedrijf aangewezen werkzaamheden
mag uitvoeren.
2.2.3
Raad van Accreditatie
Elke lidstaat van de EU heeft een verplichting om een organisatie te hebben die
belast is met het toezicht op accreditatie en certificatie. De Raad van
Accreditatie (RvA) is een onafhankelijk en zelfstandig bestuursorgaan. Het
ministerie van EZK geeft een subsidie aan de RvA om haar werkzaamheden uit
te voeren.
Bedrijven die geaccrediteerd willen worden vragen dit aan bij de RvA. In het
Kwalibo-stelsel zijn de certificerende instellingen zoals KIWA, Dekra en SGS
Intron Certificatie B.V. klanten van de RvA. ISO/IEC 17065 vereist dat een CI
een schema hanteert voor de uitvoering van haar werkzaamheden. Vervolgens
zal de RvA jaarlijks controlebeoordelingen uitvoeren waarbij een steekproef uit
de normelementen plaatsvindt, al worden bepaalde onderwerpen uit de norm
voor accreditatie ieder jaar beoordeeld. Alle onderwerpen worden in de cyclus
afgedekt. Een keer in de vier jaar betreft het een uitgebreide herbeoordeling
waarin alle normelementen waarvoor de instelling is geaccrediteerd worden
beoordeeld. De RvA stelt eisen aan de samenstelling van de Colleges van
Deskundigen: er moet voldoende balans zijn in vertegenwoordiging van
producenten, adviesbureaus, opdrachtgevers, vanuit overheid (beleidsmatig en
toezicht), wetenschap en CI’s (zonder stemrecht).
2.2.4
Toetsingscommissie Besluit bodemkwaliteit
De Stichting Bouwkwaliteit (SBK) heeft als doel de integrale kwaliteitszorg in de
bouw te stimuleren en te bevorderen en de certificatie en attestering in de
bouwsector te coördineren en harmoniseren. De Toetsingscommissie Besluit
bodemkwaliteit van de Stichting Bouwkwaliteit (SBK) toetst de BRL op
eventuele strijdigheid met de wetgeving. Vervolgens moet de BRL worden
aanvaard door de Harmonisatie Commissie Bouw (HCB). Daarna wordt een
normdocument toegestuurd aan DG Water en Bodem van het ministerie van
IenW voor opname in de Rbk.
2.2.5
Implementatieteam
Het Implementatieteam (IT) bestaat uit vertegenwoordigers uit de overheid en
de branche . Het Implementatieteam heeft de invoering van het Bbk vanaf
4

Bodemintermediairs zijn onder meer de adviesbureaus, laboratoria, aannemers, grondbanken,
producenten van bouwstoffen en bedrijven die grond en baggerspecie reinigen en verwerken.

Pagina 11 van 102

Procesevaluatie granuliet

2008 gedurende 3 jaar gemonitord en in 2011 geëvalueerd. 5 Gesignaleerde
belemmeringen of knelpunten in de regelgeving zijn tot 2011 in werkgroepen
en het Implementatieteam afgestemd en op advies van het IT is de Rbk
halfjaarlijks aangepast en verbeterd om knelpunten zo adequaat mogelijk op te
lossen.
Het IT wordt momenteel voorgezeten door het directoraat-generaal Water en
Bodem (DGWB) van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
Het Implementatieteam kijkt mee met wijzigingen in de Rbk en is het een
overleggremium over actuele ontwikkelingen, uitvoeringsvraagstukken en
aanpassingen van de Rbk. Er worden signalen uit de uitvoeringspraktijk
opgehaald. DGWB betrekt deze bij advisering van bewindspersonen.
2.2.6
Rol van beleid in het stelsel
DGWB is verantwoordelijk om de normdocumenten te toetsen aan wet- en
regelgeving en deze te doen opnemen in de Rbk. Hierdoor krijgen de
documenten een wettelijke status.
2.2.7
Toezicht op het Kwalibo-stelsel door de ILT
De ILT is de publieke toezichthouder van het Kwalibo-stelsel. De ILT houdt
toezicht op de CI en de bodemintermediair (in dit geval GIB, de producent van
granuliet). De CI houdt op haar beurt ook toezicht op de bodemintermediair.
De ILT controleert of de certificerende instelling certificaten uitgeeft op de in de
BRL-en voorgeschreven wijze. De ILT controleert de CI’s wanneer er signalen
binnenkomen en ook gericht via themaonderzoeken. Er wordt gekeken naar:
• Normbesef: is naleven van de wettelijke verplichtingen een kernwaarde
in alle lagen van de organisatie?
• Normbeheersing: zijn de eisen binnen de organisatie zodanig ingericht
dat het bedrijf structureel conform de norm werkt?
• Normrealisatie: zijn de geleverde producten daadwerkelijk conform de
wettelijke eisen?
Daarnaast controleert de ILT of de bodemintermediairs de normdocumenten
naleven. Dat doet zij risico-gestuurd en op basis van meldingen
(Bodemsignalen). De ILT ziet er onder andere op toe dat bedrijven niet zonder
erkenning werken (Bbk artikel 15: Het is verboden een werkzaamheid uit te
voeren zonder daartoe verleende erkenning). Daarnaast grijpt de ILT ook in als
blijkt dat erkende bedrijven of personen bij de uitvoering niet conform de
normdocumenten hebben gewerkt (dat kunnen ook de CI’s zijn; artikel 18: Het
is verboden een werkzaamheid uit te voeren in strijd met het daarvoor
geldende normdocument). Dit zijn de voornaamste artikelen waar de ILT op
toeziet, samen met artikelen 16 en 28 van het Bbk.
2.2.8
Rol van Rijkswaterstaat (RWS) Bodem+ in het stelsel
Het Bbk heeft vanaf 2008 tot een ingrijpende wijziging geleid ten opzichte van
het tot dan geldende Bouwstoffenbesluit.
Bodem+ is in 2003 ontstaan uit onderdelen van Infomil, een uitgeplaatst
onderdeel van het ministerie van VROM en de NV Servicecentrum Grond.
Omdat VROM geen eigen uitvoeringsorganisatie had is Bodem+ ondergebracht

5
In totaal heeft het Implementatieteam in deze periode ongeveer 270 uitvoeringsissues
geadresseerd

Pagina 12 van 102

Procesevaluatie granuliet

bij Senter Novem en is vervolgens, na de fusie tussen het ministerie van VROM
en Verkeer en Waterstaat, vanaf 2013 onderdeel geworden van RWS/WVL.
•
•
•

•
2.3

De formele, in het Bbk beschreven, rol is het afgeven van erkenningen
namens de minister (hiervoor is RWS gemandateerd) en hiertoe houdt
Bodem+ een register bij;
Bodem+ ondersteunt het ministerie bij de opname van een nieuwe BRL
in de Rbk;
Daarnaast heeft Bodem+ in opdracht van het ministerie het meldpunt
bodemkwaliteit ingericht voor het doen van meldingen door de
toepasser. Bodem+ zet deze geautomatiseerd door naar het Bevoegd
Gezag (BG);
Bodem+ is de schakel tussen beleid en uitvoering en met name gericht
op decentrale overheden.
Erkenningen en certificatie

Op grond van het Bbk is een Erkende Kwaliteitsverklaring (EKV) een wettig
bewijsmiddel dat een materiaal voldoet aan de eisen van het Bbk. De EKV is
een schriftelijke verklaring waarin wordt verklaard dat de bijbehorende partij
grond of baggerspecie afkomstig is van een persoon of instelling, die is erkend
voor het produceren op basis van een BRL en voldoet aan de bij of krachtens
het Bbk gestelde eisen.
Voor het verkrijgen van een EKV moet een producent van een materiaal een
zogenaamd toelatingsonderzoek door een CI laten uitvoeren. Dit onderzoek
wordt uitgevoerd overeenkomstig een normdocument dat is aangewezen in de
Rbk. Met het onderzoek moet worden aangetoond dat de kwaliteit van het
product wordt geborgd door toepassing van een kwaliteitsborgingsysteem. Een
productcertificaat geeft aan dat een product overeenkomstig het normdocument
wordt geproduceerd en voldoet aan de kwaliteit die op het certificaat wordt
aangegeven. 6
Een EKV is een wettig bewijsmiddel en bestaat uit twee onderdelen. Het eerste
deel is een certificaat en het tweede deel is een erkenning door de minister.
Een certificaat wordt door een CI op basis van een BRL – aangewezen in de Rbk
- afgegeven. De CI wordt op haar beurt door de Raad voor Accreditatie
geaccrediteerd. Met een accreditatie spreekt de RVA het vertrouwen uit dat
werkzaamheden op een deskundige en onafhankelijke wijze worden uitgevoerd.
Een erkenning wordt vervolgens op basis van een certificaat namens de
minister afgegeven door Bodem+. Daarbij wordt getoetst of het bestuur van
het bedrijf integer is en of het bedrijf niet failliet is, in surseance van betaling
verkeert en of het certificaat voldoet.
Een producent van een materiaal moet - overeenkomstig de certificering en de
Rbk – met een zekere frequentie verificatiekeuringen, gericht op de kwaliteit
van het materiaal, laten uitvoeren. Een certificerende instelling controleert of
overeenkomstig het normdocument en het kwaliteitsborgingsysteem wordt
gewerkt. De producent van bijvoorbeeld grond heeft het recht om een erkende
kwaliteitsverklaring af te geven als aan de volgende voorwaarden wordt
voldaan:
6

Naast productcertificaten zijn er ook procescertificaten. Deze spelen in deze casus geen rol.

Pagina 13 van 102

Procesevaluatie granuliet

A. De producent beschikt over een erkenning, gebaseerd op een certificaat.
B. De producent past het kwaliteitssysteem op correcte wijze toe.
C. De grond die wordt geproduceerd, komt overeen met de grond die in de
productcontrole is onderzocht.
Wanneer een erkenning van de minister ontbreekt dan is er geen sprake van
een wettig bewijsmiddel en dan zal alsnog met een partijkeuring moeten
worden aangetoond dat materiaal aan de eisen van het Bbk voldoet.
De ILT is op grond van het Bbk bevoegd om toezicht te houden op de producent
en de certificerende instelling.
2.4

Bevindingen stelsel n.a.v. casus granuliet

De Raad van Accreditatie is sinds 2017 gestopt met het inhoudelijk beoordelen
van schema’s voorafgaand aan de accreditatieaanvraag. Een CI die accreditatie
aanvraagt, moet een eigen beoordeling van het schema uitvoeren en
onderbouwen dat het schema gevalideerd is. De RvA evalueert de eigen
beoordeling van het schema. Deze evaluatie van de eigen beoordeling kan
gezien worden als marginaler dan de werkwijze van voor 2017 waarbij het
schema beoordeeld werd.
In de gesprekken werd aangegeven dat bij de accreditatiebeoordeling wordt
beoordeeld of de CI het schema inhoudelijk volgt en daarmee dat het
vertrouwen dat een product aan de eisen uit het schema voldoet,
gerechtvaardigd is. De RvA blijft uit de discussie over de ‘hoogte van de lat’ die
in een schema behaald moet worden. Dat is niet aan de RvA, maar aan de
stakeholders die betrokken zijn bij de ontwikkeling van een schema. En in
schema’s die in wetgeving worden opgenomen, is het de minister (nu:
staatssecretaris) die uiteindelijk bepaalt of het schema invulling geeft aan de
regelgeving. De RvA mengt zich niet in zaken als een discussie of een product
grond of bouwstoffen is.
In de CCvD die vallen onder schemabeheerder Stichting Infrastructuur
Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB) zijn alle posities van overheden
(Rijksdiensten, provincies/waterschappen/gemeenten) formeel bezet, maar in
de praktijk blijkt het lastiger om een stevige vertegenwoordiging vanuit de
overheid te vinden, dan dat voor private partijen geldt. De frequentie van de
wijziging van het Bbk en de Rbk is teruggebracht tot één keer per jaar. Een
CvD heeft aangegeven dat IenW/Beleid sinds enkele jaren uit meer principiële
overwegingen heeft aangegeven niet langer deel te nemen aan het bestuur en
de programmaraad van SIKB.
Voor CCvD’s die niet onder schemabeheerder SIKB vallen (zoals KIWA), geldt
dat Bodem+ noch het ministerie hierin vertegenwoordigd zijn. Wel is
Rijkswaterstaat vanuit zijn opdrachtgeversrol richting private partijen lid van
diverse CvD’s. De normdocumenten worden getoetst aan de wet volgens de
richtlijn SBK door de Toetsingscommissie Bbk.
De Raad van Accreditatie stelt weliswaar eisen aan de samenstelling van de
Colleges van Deskundigen, maar ziet hier in de praktijk niet op toe.

Pagina 14 van 102

Procesevaluatie granuliet

Over de periode 2008-2011 werd in Monitoringsverslagen gerapporteerd over
de voortgang van de implementatie van het Bbk. Deze verslagen kwamen tot
stand in een nauwe samenwerking met het Implementatieteam en de
werkgroepen Monitoring Implementatie Bbk. In het Implementatieteam en de
werkgroep Kwalibo Toezicht en Handhaving waren in deze periode alle
overheden alsmede het bedrijfsleven vertegenwoordigd. In het
Implementatieteam werd over uitvoeringsvraagstukken in het kader van het
Bbk beslist. Het evaluatierapport Bbk uit 2011 is tot stand gekomen onder
verantwoordelijkheid van het Implementatieteam.
Op dit moment is het Implementatieteam een (informeel) adviesteam waarvan
het mandaat, de samenstelling en werkwijze niet is vastgelegd.
Wat bodembeleid bij DGWB betreft is in de gesprekken aangegeven dat het
Bbk-dossier in 2016 zonder fte’s binnen de beleidskern van IenW is overgegaan
van DG Milieu en Internationaal (DGMI) naar DGWB. Het directe gevolg
daarvan was dat er lange tijd minder verbetervoorstellen, die wel op de plank
lagen, in het Bbk zijn doorgevoerd en er weinig beleidsaandacht was voor
bodemkwaliteit. Er is nog steeds beperkte capaciteit voor het omvangrijke
impactrijke Bbk-dossier bij het ministerie van IenW, hoewel er intensivering
heeft plaatsgevonden naar aanleiding van de PFAS-problematiek.
De betrokkenheid van DGWB is, zoals bij de bespreking van de CvD’s is
aangegeven, bij het opstellen van een BRL zeer beperkt. Hier ligt een bewuste
keuze aan ten grondslag om meer afstand te behouden van de marktpartijen.
Dit mede n.a.v. de evaluatie in 2011.
In de gesprekken is aangegeven dat er ten aanzien van Bodem+ zorgen zijn
over de capaciteit en het kennisniveau. Mede door capaciteitsgebrek is er geen
mogelijkheid om deel de nemen in (alle) Colleges van Deskundigen. Hierdoor
ontstaat een kennisachterstand ten opzichte van de private partijen.
De ILT signaleert dat in normdocumenten sprake is van interpretatieruimte. Een
mogelijke oorzaak van de interpretatieruimte is dat de BRL-en door private
partijen worden opgesteld waarbij geconstateerd wordt dat deze niet goed
aansluiten bij de bij het rijk geldende ‘Aanwijzingen voor de Regelgeving’.
De thema-onderzoeken van de ILT leiden tot de bevinding dat het
nalevingstekort van de normdocumenten, opgesteld door de sector zelf, hoog
(>40%) tot zeer hoog (>80%) is. Er zijn nu 72 BRL-en en ILT heeft geen
capaciteit om te toetsen of ze allemaal worden nageleefd. In 2018, het begin
van de problematiek rond de toepassing van granuliet, lag de prioriteit van de
ILT bij toezicht op normdocumenten die relevant zijn voor
bodemenergiesystemen, import van grond, samenvoegen van grond en het
thermisch reinigen van grond. Op andere bodem-gerelateerde problematiek,
waaronder granuliet, werd toezicht gehouden op basis van meldingen, de
zogenaamde Bodemsignalen.
Er is door de ILT nog geen thema-onderzoek gedaan naar BRL 9321. Er is één
thema-onderzoek gedaan naar BRL1000 in 2013, gericht op protocol 1001,
bedoeld voor monsterneming van grond en baggerspecie in het kader van
partijkeuringen. Dit protocol wordt ook in het kader van BRL 9321 gehanteerd.
Uit het thema-onderzoek uit 2013 kwam naar voren dat slechts 16% van de

Pagina 15 van 102

Procesevaluatie granuliet

116 onderzochte bedrijven zich aan het protocol hield; de rest van de bedrijven
(84%) handelde niet conform protocol.
Verder stelt het P2-rapport 7 dat het feit dat in 2013 84% van de bedrijven de
monstername voor partijkeuringen niet conform norm uitvoerden, in combinatie
met de negatieve impact die het expertpanel uit het onderzoek van het RIVM
aan deze ongewenste gebeurtenissen toewijzen, verontrustend is. Na het
thema-onderzoek in 2013 blijven er gemiddeld 50 bodemsignalen per jaar
binnenkomen op het onderwerp monstermonsterneming van partijkeuringen
wat aangeeft dat de naleving vandaag de dag nog steeds te wensen over laat.
Het aantal schorsingen van erkenningen wordt niet apart geregistreerd door
Bodem+. In verreweg de meeste gevallen betreft het door de CI afgemelde
certificaten. Dit is het geval als een bedrijf stopt met certificering of te weinig
werk heeft om aan de audit verplichtingen te blijven voldoen. Een klein(er) deel
betreft intrekking op verzoek van de erkenninghouder en een deel betreft
intrekking vanwege faillissement. Door de ILT is, in het kader van toezicht en
handhaving, in de afgelopen 5 jaar geen erkenning ingetrokken.

7
P2: Onderzoek kwantificering ILT bevindingen naleefgedrag Kwalibo-stelsel
28 augustus 2020

Pagina 16 van 102

Procesevaluatie granuliet

3

Evaluatie Kwalibo

In dit hoofdstuk wordt de evaluatie Kwalibo beschreven. Daarbij wordt vooral
ingegaan op de raakvlakken met het onderzoek naar granuliet en worden de
relevante bevindingen geschetst.
In haar brief van 11 december 2018 aan de TK gaf de staatssecretaris van
IenW aan dat in 2019 een beleidsevaluatie van Kwalibo in gang zou worden
gezet 8. Inmiddels is deze evaluatie afgerond. De staatssecretaris heeft
gevraagd deze evaluatie te betrekken in het onderzoek naar granuliet.
In de evaluatie wordt het Kwalibo-stelsel vanuit verschillende invalshoeken
beschouwd. De verschillende invalshoeken zijn:
1.
2.
3.
4.

de werking van (het stelsel van) de erkenningsregeling;
wettelijke verboden en verplichtingen;
de werking van certificering en accreditatie (inhoud documenten);
de werking van certificering en accreditatie en dan bezien vanuit
Governance;
5. de werking van handhaving, toezicht en controle;
6. specifieke punten die spelen binnen de diverse afzonderlijk sectoren;
7. opdrachtgeverschap.

De raakvlakken met de evaluatie Kwalibo en dit onderzoek naar granuliet liggen
bij de punten 3 t/m 5. In deze rapportage ga ik op de hoofdbevindingen van
deze evaluatie in.
3.1

Bevindingen evaluatie

3.1.1 Bevindingen evaluatie Kwalibo
In de evaluatie Kwalibo wordt de volgende algemene problematiek gesignaleerd
ten aanzien van de certificering 9:
-

-

8
9

De BRL’s en protocollen zijn vaak (te) ingewikkeld en gedetailleerd;
Het is een complex web geworden van regels die ook strijdig kunnen
zijn, waaronder het risico op tegenstrijdigheden tussen enerzijds NEN
NEN-EN en anderzijds verschillende BRL’s en protocollen van SIKB.
Mede vanwege de complexiteit en gedetailleerdheid zijn de BRL’s en
protocollen in een aantal gevallen ook multi-interpretabel;
Het risico van multi-interpretabele BRL’s en protocollen is dat zij niet
alleen moeilijk uitvoerbaar, maar ook juridisch niet goed handhaafbaar
zijn. Bij de handhaafbaarheid speelt een belangrijke rol dat de BRL’s en
protocollen per definitie niet geschreven zijn door de wetgever, maar
door private organisaties met een technisch uitvoeringsoogmerk:
Bij het opstellen van BRL’s en protocollen wordt niet alle beschikbare of
gewenste input opgehaald;

Tweede Kamer, 2018-2019, 27625, nr. 456
Evaluatie Kwalibo, blz. 42

Pagina 17 van 102

Procesevaluatie granuliet

-

De procedures voor indienen en wijzigen zijn (te) lang waardoor
gewenste inhoudelijke verbeteringen lang duren.

Op basis van de bevindingen worden ten aanzien het aspect governance binnen
certificering en accreditatie de volgende knelpunten als meest belangrijk
gezien 10:
-

-

Beperkte betrokkenheid van de decentrale overheid bij het opstellen van
normdocumenten. Meer specifiek wordt hierover gesteld dat de
betrokkenheid/invloed van de (rijks)overheid bij het tot stand komen
van normdocumenten als een knelpunt wordt ervaren. Dit lijkt te gelden,
zowel aan de voorkant van het proces (vóór het vaststellen van het
normdocument in de CCvD) als aan de achterkant van het proces.
De overheid heeft met de beleids- en HUF-toets, en voor
productcertificaten toetsing door de Stichting Bouwkwaliteit (SBK) een
controlemogelijkheid of de private documenten strijdig zijn met deze
wetgeving. Ook is geconstateerd dat de informatiepositie van de
overheid bij het opstellen van de normdocumenten bij de veelal nietSIKB CCvD’s binnen Kwalibo sowieso beperkt is. Bij dit knelpunt moet
overigens onderscheid gemaakt worden tussen enerzijds de kennis en de
toepassing van die kennis door de overheid bij het opstellen van
normdocumenten, en anderzijds de daadwerkelijke wil en mogelijkheden
(capaciteit) van de overheid om betrokken te zijn bij het opstellen van
normdocumenten. Dit geldt voor zowel de centrale als decentrale
overheden.
Twijfels over de representativiteit (werkwijze/samenstelling) van de
CCvD’s en over het mandaat dat publieke partijen en handhavende
partijen kunnen inbrengen bij de besluitvorming in een CCvD;
Het spanningsveld tussen normatieve documenten opgesteld door
enerzijds SIKB en anderzijds NEN;
De beeldvorming tussen publieke en private partijen over elkaars rollen
en werkwijzen;
Door de grote aandacht voor bepaalde delen van het werkveld (mede
ingegeven door een aantal incidenten) kunnen er “blinde vlekken”
ontstaan als het gaat om andere delen van het werkveld, ook richten we
ons erg op de Nederlandse situatie terwijl op het gebied van vaststellen
van normen de EU steeds bepalender wordt.

In de evaluatie Kwalibo wordt aangegeven dat er duidelijk zorgen zijn over
overtredingen in het kader van Kwalibo. Het functioneren van ‘handhaving,
toezicht en controle’ speelt daarbij een cruciale rol. Wat betreft dit thema zijn
de volgende knelpunten naar voren gekomen 11:
-

10
11

Er is sprake van een hoog naleeftekort gecombineerd met beperkte
capaciteit bij toezicht en handhaving (zie eerder).
Onaangekondigd toezicht is moeilijk te realiseren.
Opvattingen over de rol en onafhankelijkheid van CI’s vormen een
knelpunt. De ILT zet vraagtekens bij de onafhankelijkheid van de CI’s.
Deze bewering van de ILT berust onder meer op (grote) verschillen die
zij zien in de resultaten van controles. Los van het antwoord op de vraag
of dit al dan niet juist is, is dit een knelpunt omdat dit het vertrouwen in

Evaluatie Kwalibo, blz. 53
Evaluatie Kwalibo, blz. 67

Pagina 18 van 102

Procesevaluatie granuliet

-

-

het stelsel ondermijnt. De oorzaak van de verschillen in uitkomsten van
toezicht door ILT en RvA ligt mogelijk aan een verschil in wijze van
toezicht. De wijze van controleren door de CI’s is vastgelegd in
normdocumenten. Momenteel wordt er door CI’s feitelijk niet volledig
onaangekondigd bij certificaathouders gecontroleerd. Uit de interviews
blijkt dat op basis van een meldingsplicht de planning van de
certificaathouders bekend is. De CI’s kunnen controlebezoeken op basis
van de planning van de gecertificeerde instellingen inplannen: Voor 5
BRL-en geldt dat erin is opgenomen dat 1/3 van de controles
onaangekondigd moet plaatsvinden. Bij 1/3 van het onaangekondigd
controleren, mag er volgens de BRL 2 uur tevoren worden gebeld met de
partij waarop controle plaatsvindt. De facto is er dus geen verplichting
om onaangekondigd, of onopgemerkt te controleren.
Misstanden melden en opvolgen vormt een knelpunt. De mogelijkheden
om een Bodemsignaal af te geven zijn niet bij iedereen in de keten
bekend, of er is onduidelijkheid over het feitelijke Bodemsignaal zoals
bedoeld door ILT. Met name de opdrachtgevende overheden zijn zich
niet bewust van de functie van dit instrument.
Er is sprake van een gebrek aan vertrouwen in handhaving en toezicht
op overheidsorganisaties. Het al vaker genoemde gebrek aan
vertrouwen is wederzijds. Vanuit private partijen is sprake van gebrek
aan vertrouwen in de overheid als het gaat om toezicht en handhaving.
Bij marktpartijen leeft de indruk dat bij handhaving, toezicht en controle
met twee maten gemeten wordt. Gesignaleerd wordt dat toezicht en
handhaving plaatsvindt op met name private initiatieven en projecten en
de indruk bestaat dat ‘eigen’ initiatieven (projecten van overheden) niet
of minder worden gecontroleerd. Vanuit de ILT wordt dit overigens niet
herkend en ook overheden geven aan dat zij handhavend optreden
tegen (eigen) overheidsdiensten. De aanwezigheid van goede
statistische informatie zou helpen om feit en fictie te scheiden. Ook
noemt de branche dat toezicht en handhaving zich vooral richt op het
controleren van gecertificeerde bedrijven en niet op bedrijven die onder
de radar zitten (free-riders).

Pagina 19 van 102

Procesevaluatie granuliet

4

Normdocumenten en certificaten in de casus granuliet

In dit hoofdstuk wordt de achtergrond van de relevante normdocumenten BRL
9321 en BRL 9344 beschreven. Tevens wordt geschetst op welke wijze
granuliet in het kader van de normdocumenten behandeld is.
4.1

Normdocument BRL 9321

Het Bouwstoffenbesluit is na 2008 overgegaan in het Bbk. Ook onder het
Bouwstoffenbesluit bestond een stelsel van erkende kwaliteitsverklaringen om
aan te tonen dat grond schoon is.
Normdocument BRL 9321 is oorspronkelijk vastgesteld op 31 oktober 2000. De
BRL 9321 ‘Milieuhygiënische kwaliteit van industriezand en grind’ beschreef in
de periode van het Bouwstoffenbesluit de beoordeling zand en grind als schone
grond (categorie 1 bouwstof).
Vanaf 2008 is de BRL 9321 opgenomen in de Rbk. Hiervoor is de BRL 9321
aangepast voor juiste terminologie, verwijzingen etc. (versie 8 februari 2008).
De BRL 9321 werd in deze vorm van kracht vanaf 1 juli 2008. Wijzigingen in
een BRL worden vastgelegd in een Wijzigingsblad behorende bij de BRL.
Wijzigingsbladen zijn vastgesteld op 9 juli 2008, 23 mei 2012 en 3 juli 2014.
4.1.1
Definitie grond
Het Bbk hanteert de volgende definitie van grond: “vast materiaal dat bestaat
uit minerale delen met een maximale korrelgrootte van 2 millimeter en
organische stof in een verhouding en met een structuur zoals deze in de bodem
van nature worden aangetroffen, alsmede van nature in de bodem
voorkomende schelpen en grind met een korrelgrootte van 2 tot 63 millimeter,
niet zijnde baggerspecie.”
In het kader van BRL 9321 wordt ten aanzien van het materiaal het volgende
gesteld: ‘van nature in de bodem voorkomend zand en/of grind dat een was-,
scheidings- en/of breekbewerking heeft ondergaan en na deze bewerking een
maximale korrelgrootte heeft kleiner of gelijk aan 63mm. Grind met een
maximale korrelgrootte groter dan 63 mm valt niet onder deze definitie en
dient te worden gecertificeerd als bouwstof.’
De BRL 9321 richt zich specifiek op Industriezand en (gebroken) industriegrind.
Dit is van nature in de bodem voorkomend sedimentair materiaal, dat een
productieproces kan hebben ondergaan waarbij het materiaal kan worden
gescheiden, gewassen en/of gebroken. Ook steenslag uit grind valt onder deze
definitie. De ontstaansgeschiedenis van het materiaal is zodanig dat het in
geologisch opzicht kan worden geclassificeerd als een niet-gelithificeerde
terrigene afzetting 12.

12 Een terrigene afzetting bestaat uit deeltjes die zijn ontstaan als gevolg van mechanische en/of

chemische verwering, vervolgens zijn getransporteerd onder invloed van water, lucht,
zwaartekracht e.d. en nadien zijn afgezet. Hieronder worden (bijvoorbeeld) niet verstaan chemische
en pyroklastische afzettingen.
Lithificatie omvat alle processen als gevolg waarvan afzettingen onder invloed van compactie en/of
cementatie verworden tot een sedimentair gesteente.

Pagina 20 van 102

Procesevaluatie granuliet

Vanaf 2008 is er, gezien de definitie van grond in het Bbk, voor gekozen om
een strikte scheiding aan te houden tussen de certificatie van grond en de
certificatie van bouwstoffen. Daardoor kan vanaf 2008 op basis van BRL 9324
alleen nog groevesteen worden gecertificeerd als bouwstof en is BRL 9321
uitgebreid met de mogelijkheid om gebroken grind als grond te certificeren
indien het van een bepaalde korrelgrootte was.
In de periode van het Bouwstoffenbesluit werd geen onderscheid gemaakt
tussen grond, bouwstof of baggerspecie. Tot die tijd viel granuliet onder BRL
9324. Grond was onderdeel van de definitie van bouwstof.
Met het Bbk werd de relatie met het begrip ‘bouwstof verbroken. In de tweede
plaats heeft het begrip baggerspecie een afzonderlijke definitie gekregen. In de
derde plaats kende de definitie uit het Bouwstoffenbesluit herkomstelementen.
Met name was bepaald dat het materiaal niet door de mens mocht zijn
geproduceerd. Bovendien gold dat het materiaal onderdeel van de Nederlandse
bodem moest kunnen uitmaken. De nieuwe definities kennen deze elementen
niet meer. In de vierde plaats is een regeling opgenomen voor de aanwezigheid
van ander fysisch materiaal in grond.
Diverse materialen die onder het Bouwstoffenbesluit niet als grond werden
beschouwd, zijn dat nu onder het Bbk wel. Vanzelfsprekend moet ook bij deze
materialen worden gekeken naar het gewichtspercentage van ander aanwezig
materiaal. Voorts blijft altijd gelden dat het moet gaan om materiaal ‘in een
verhouding en met een structuur zoals deze in de bodem van nature worden
aangetroffen’. In de inspraakreacties is voor deze materiaalstromen gevraagd
duidelijkheid te scheppen over de status van het materiaal in relatie tot de
definitie van grond.
4.1.2
Productieproces granuliet
Graniet Import Benelux (GIB) 13 maakt in de productie gebruik van Noorse
zandsteen en Schots graniet. In het productieproces zijn producten groter dan
2 mm bouwstof. Dit granietgranulaat wordt o.a. gebruikt in de asfaltindustrie.
Granietgranulaat is een niet vormgegeven bouwstof onder BRL 9324. Door
Intron Certificatie zijn onder deze BRL twee productcertificaten verstrekt: ST002/9 (zandsteen) met wingebied Bremanger Quarry, Noorwegen en ST-004/9
(graniet) met wingebied Glensanda Quarry, Schotland. Voor beide stromen is er
een milieuhygiënische verklaring beschikbaar.
De producten van GIB kleiner dan twee 2 mm korrelgrootte zijn het
zogenaamde microzand en granuliet. Beide producten vallen, qua korrelgrootte,
onder de definitie grond van het Bbk.

13

Graniet Import Benelux is de producent van o.a. granuliet en gevestigd te Amsterdam.

Pagina 21 van 102

Procesevaluatie granuliet

4.1.3 Microzand
Het microzand (korrelgrootte tussen 63
micrometer en 500 micrometer) bestaat
uit twee verschillende types zand die uit de
twee verschillende productiestromen
komen:
•

•

Granietzand (uit graniet) met
wingebied Glensanda Quarry,
Schotland. GIB noemt dit product zelf
‘Graniet microzand’;
Kwartsietsand (uit zandsteen) met
wingebied Bremanger Quarry. GIB
noemt dit product zelf Bestone®
microzand.

Door GIB is aangegeven dat dit microzand
als grond wordt beschouwd. Het microzand
wordt standaard middels AP-04
partijkeuringen gecontroleerd en geleverd
onder het AP-04 certificaat. Het proces van
Bron: GIB 14

monsterneming en verslaglegging dient (onder andere) conform SIKB protocol
1001 (Monsterneming voor Partijkeuringen grond en baggerspecie) plaats te
vinden. De samenstellingsonderzoeken en keuringen worden per 10.000 ton
uitgevoerd en verstuurd naar de afnemers die het materiaal toepassen.
Per jaar wordt naar schatting 100.000 ton microzand door GIB geproduceerd.
Dit microzand wordt meestal via derden afgezet. De producent houdt hier geen
gedetailleerd overzicht van bij.
4.1.4 Granuliet
Granuliet (korrelgrootte kleiner dan 63 micrometer) wordt voor beide
herkomsten (Noorse zandsteen en Schots graniet) gemengd teruggewonnen na
toepassing van een flocculant uit het proceswater. Deze fijnste fractie wordt
bezonken en in filterkamers tot een steekvast product geperst.
Voor granuliet is door Intron Certificatie in 2009 een eerste productcertificaat
verstrekt: IZG 035/1 d.d. 19 september 2009 15. Dit betreft granuliet,
korrelklasse A op basis van BRL 9321.
Jaarlijks wordt door GIB ongeveer 350.000 ton granuliet geproduceerd.
Ongeveer 30% van deze productie wordt geleverd voor ceramische
toepassingen: dakpannen en bakstenen. Voor het overige wordt het product
gebruikt in diverse projecten (zie bijlage B). Voor granuliet wordt door GIB ook
de handelsnaam ‘Noordse Leem’ gebruikt.
4.1.5 Granietzand en granuliet in de besluitvorming
Op 15 augustus 2008 is via een mail aan de helpdesk van Senter Novem door
GIB de vraag gesteld in hoeverre het zand dat vrijgekomen is bij het breken

14
Illustratie: bron GIB. In de illustratie wordt gesproken van zand met een korrelgrootte van 63
micrometer tot 1 mm. Die laatste grootte dient in het geval van microzand 500 micrometer te zijn.
15
Huidig certificaat IZG 039/1.

Pagina 22 van 102

Procesevaluatie granuliet

van graniet (materiaal allemaal < 2 mm) past onder de definitie van grond
onder het Bbk.
Op 25 augustus 2008 vond een bespreking plaats in het Implementatieteam
waarbij granietzand aan de orde kwam. Uit een interne mailwisseling binnen
Senter Novem (de voorloper van Bodem+) bleek dat granietzand in deze
vergadering als grond bestempeld werd. Het verslag van deze vergadering van
het Implementatieteam ontbreekt. Intern werd daarbij de vraag gesteld of het
alleen betrekking had op het ‘granietzand of ook voor ‘dat andere spul’ (lees:
restproduct van zandsteen = kwartsietzand)’. Uit de beschikbare stukken kan
het antwoord op die vraag niet afgeleid worden.
Op 26 augustus 2008 informeerde Senter Novem via een mail aan GIB dat
granietzand als grond mocht worden toegepast.
Op 3 oktober 2008 richtte Intron Certificatie zich tot het College van
Deskundigen met het verzoek om brekerzand (grootte 0-1 mm) 16 dat bij de
productie van steenslag vrijkomt als grond te certificeren onder BRL 9321. Het
college gaf op 8 oktober 2008 aan dat daartoe een wijziging van BRL 9321
nodig was.
Op 15 oktober 2008 werd in de vergadering van het College van Deskundigen
opnieuw over de kwestie gesproken. Uit het verslag blijkt dat er enige discussie
was waarbij de volgende overwegingen als zwaarwegend werden vastgesteld:
a. Als fijn materiaal geproduceerd uit gebroken gesteente onder de
definitie grond valt, dient het als grond onderzocht te worden. Het
materiaal valt daarbij automatisch niet langer onder de definitie van een
bouwstof.
b. Een andere mogelijkheid zou zijn dat fijn materiaal geproduceerd uit
gebroken gesteente beschouwd dient te worden als een bouwstof die als
grond mag worden toegepast.
Afgesproken werd dat Intron Certificatie dit aan Senter Novem zou voorleggen.
Hiertoe nam Intron Certificatie op 19 oktober 2008 contact op met Senter
Novem om de verschillende opties voor te leggen. Het antwoord van Senter
Novem is niet bekend.
Intron Certificatie heeft de conclusie getrokken dat een wijzigingsblad voor BRL
9321 nodig was om granietzand als grond onder BRL 9321 te laten vallen. Het
CvD wilde echter eerst een formeel standpunt van het ministerie dat het
materiaal als grond beschouwd werd. Daarom is door Intron Certificatie de
kwestie in januari 2009 voorgelegd aan de werkgroep Kwalibo. Op de agenda
van deze vergadering stond een groot aantal uitvoeringsvraagstukken rond de
invoering van het Bbk. Een vertegenwoordiger van Intron Certificatie gaf in de
vergadering een mondelinge toelichting waarna de werkgroep ermee instemde
dat granietzand als grond werd beschouwd. Vervolgens heeft het
Implementatieteam in februari 2009 bevestigd dat granietzand grond is. Dit
16
Brekerzand uit primair gesteente wordt geproduceerd in groeves waar materiaal dat in geologisch
opzicht als primair gesteente kan worden gedefinieerd, wordt verwerkt tot steenslag. Het
brekerzand betreft de fijne fractie die na de voorafzeving in het breekproces wordt verkregen.
Brekerzand uit primair gesteente heeft een maximale nominale korreldiameter van 2 mm. In dit
geval werd het granietzand bedoeld, dat in dit geval zowel granuliet als microzand van GIB betrof.

Pagina 23 van 102

Procesevaluatie granuliet

besluit is in het Monitoringsverslag 2008 opgenomen. Dit Monitoringsverslag is
gedeeld met de Tweede Kamer. 17
Intron Certificatie heeft, zoals aangegeven, het initiatief genomen een
wijzigingsblad op te stellen voor BRL 9321. Met dat wijzigingsblad werden twee
aanpassingen beoogd door te voeren in de BRL.
1. Er bleek voor granietzand een probleem te zijn bij het voorgeschreven
begrip ‘afkomstig uit niet-gelithificeerde terrigene afzetting’. 18 Dit
toepassingsbied werd voor brekerzand geschrapt in het wijzigingsblad.
2. Het wijzigingsblad was bedoeld om brekerzand met een korrelgrootte
kleiner dan 2 mm onder BRL 9321 te laten vallen. 19
Het wijzigingsblad werd tijdens de vergadering van het College van
Deskundigen van 22 april 2009 besproken. Het blad, zo werd gesteld in het
verslag, was gebaseerd op de uitspraak van de werkgroep Kwalibo van 9
januari 2009.
Op 7 augustus 2009 verzocht Intron Certificatie om een bevestiging van de
status van granietzand als grond aan Senter Novem. Het CvD heeft vervolgens
het wijzigingsblad goedgekeurd en heeft voorgelegd aan de Toetsingscommissie
Bbk.
De Toetsingscommissie heeft het wijzigingsblad op 21 augustus 2009
afgekeurd. Met de wijziging van het toepassingsgebied van de BRL zou de
definitie van grond onderhands gewijzigd worden volgens de
Toetsingscommissie. De Toetsingscommissie meende dat het gevaar bestond
dat een bouwstof die niet voldeed aan de eisen uit bijlage A van de Rbk, indien
fijngemaakt kleiner dan 2 mm toch als grond kon worden afgezet omdat dan de
eisen uit bijlage B van toepassing zijn. Intron Certificatie heeft aangegeven dat
dit niet aan de orde was omdat het hier om een specifieke stroom ging van met
een korrelgrootte kleiner dan 500 micrometer. Het wijzigingsblad werd niet
bekrachtigd door de Toetsingscommissie.
Op 17 september 2009 werd door Intron Certificatie een productcertificaat
verstrekt aan GIB voor granuliet (IZG-035/1) onder BRL 9321 (grond). 20
Op 21 september 2009 werd, na de vraag van 7 augustus, door Senter Novem
per mail aan Intron Certificatie bevestigd dat granietzand als grond werd
beschouwd. In een toelichtende mail van 22 september 2009 gaf de
Toetsingscommissie aan dat men niet van zins was het wijzigingsblad goed te
keuren.
Monitoringsverslag 2008: Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 30015 nr. 32, BLG20917.
Het granuliet heeft twee herkomsten: zandsteen en graniet. Graniet is geen terrigene afzetting.
Zandsteen is wel een terrigene afzetting, maar is daarna tevens gelithificeerd.
19
Wijzigingsblad BRL 9321 10 april 2009
20
Voor wat betreft de wisseling van productcertificaat IZG-035 naar IZG-039 voor granuliet werd
door Intron Certificatie het volgende aangegeven. Na het gesprek bij de Toetsingscommissie Besluit
bodemkwaliteit op 4 november 2013 is de instandhouding van het BRL 9321 certificaat gekoppeld
aan de totstandkoming van BRL 9344 als nieuwe certificatiegrondslag. Intron Certificatie wilde
daartoe een opdracht van GIB. Het aanvankelijk uitblijven van die opdracht heeft geleid tot
intrekking van IZG-035. Na het alsnog verkrijgen van die opdracht werd IZG-039 verstrekt, de
eerdere nummering kon niet meer gebruikt worden. Inhoudelijk zijn er geen verschillen tussen IZG035 en IZG-039.
17
18

Pagina 24 van 102

Procesevaluatie granuliet

Tijdens de vergadering van het College van Deskundigen van 7 oktober 2009
werd het wijzigingsblad voor BRL 9321 kort aan de orde gesteld. Besloten werd
het wijzigingsblad terug te trekken. In de vergadering werd door Intron
Certificatie gemeld dat inmiddels productcertificaten waren verstrekt op zowel
BRL 9321 als BRL 9324. Het College tekende hier geen bezwaar tegen aan.
Het product met de naam ‘granuliet’ kwam aan de orde op 19 juni 2013 in de
Taskforce verbeteren beleid & regelgeving Bbk. Aanleiding vormde de
constatering van de ILT dat er sprake zou zijn van verhoogde gehalten barium
in granuliet. Dit naar aanleiding van een bedrijfsbezoek van de ILT aan GIB in
mei 2013. Op 26 juni 2013 kwam het Implementatieteam bijeen. Het
onderwerp granuliet stond niet specifiek op de agenda, maar wel werd in het
algemeen over barium gesproken.
Op 20 juni 2019 werd in het Implementatieteam de intern bij IenW opgestelde
discussienotitie Granuliet besproken. Op de totstandkoming van deze notitie
wordt later ingegaan. Tijdens de bespreking speelde de kernvraag of het
materiaal als grond of als bouwstof moet worden gezien. Daarnaast speelt de
vraag of het materiaal onder de scope van de BRL 9321 valt. Ook werd
gewezen op de afbraakproducten van de gebruikte flocculant. Het
Implementatieteam gaf aan dat op basis van korrelgrootte het materiaal onder
het begrip grond kan vallen maar qua structuur het geen natuurlijk
bodemmateriaal is. In die zin volgde het Implementatieteam de redeneerlijn in
de discussienotitie en adviseerde het ministerie van IenW in haar uiteindelijke
afweging aandacht te hebben voor de consequenties van beoordeling van het
materiaal als bouwstof. Bouwstoffen mogen immers niet met de bodem worden
vermengd en moeten terugneembaar worden toegepast. Het
Implementatieteam gaf aan dat de keuze ook consequenties heeft voor
erkenningen die zijn afgegeven op basis van BRL-certificering.
Tijdens een directeurenoverleg IenW op 21 augustus 2019 werd bepaald dat
granuliet, zoals al het geval was, als grond moest worden beschouwd. Op 10
oktober 21019 bevestigde de DGWB dat granuliet nog steeds als grond kon
worden toegepast en dat de ILT had aangegeven geen bezwaar te hebben
tegen de huidige wijze van certificeren van granuliet (o.g.v. normdocument BRL
9321), dit in afwachting van een nieuw te ontwikkelen normdocument (BRL
9344).
Op 5 maart 2020 gaf de staatssecretaris in haar brief aan de TK aan dat
granuliet als grond werd beschouwd.
Op 24 maart 2020 gaf desgevraagd de IG van de ILT in een brief aan de
staatssecretaris aan dat het bestaande certificaat voor granuliet nog kan
worden gebruikt tot de nieuwe BRL als normdocument in de regeling is
opgenomen.
4.2

Bevindingen normdocument BRL 9321

4.2.1

Normdocument BRL 9321

Granuliet is als materiaalstroom niet opgenomen in de toelichting bij het Bbk
omdat dit ten tijde van de opstelling van de memorie van toelichting op het Bbk
d.d. 11 november 2007 geen onderwerp was in de inspraakronde. Was dit wel
gedaan, dan was er later geen discussie over geweest, zo bleek in de
gesprekken.
Pagina 25 van 102

Procesevaluatie granuliet

Bij de overgang naar het Bbk in 2008 heeft het CvD Korrelvormige Materialen
een besluit genomen om een indeling toe te passen waarbij onder BRL 9321
alles zou vallen wat grond is en onder de BRL 9324 alles wat ‘bouwstof’ is.
Daarbij was het uitgangspunt dat een materiaalstroom die al gecertificeerd was,
ook gecertificeerd moest blijven onder het nieuwe stelsel.
Onder het Bouwstoffenbesluit werden alle materialen die civieltechnisch als
steenslag werden beschouwd onder BRL 9324 geplaatst. Materialen die niet in
de Nederlandse bodem voorkwamen, waren per definitie bouwstof. Deze eis is
in het Bbk komen te vervallen waardoor materialen uit buitenlandse bodem
onder het Bbk ook als grond konden worden gekwalificeerd. Dit was aan de
orde bij granuliet dat uit graniet uit Schotland en zandsteen uit Noorwegen
voortkwam.
Om de afbakening tussen de twee BRL-en duidelijk te krijgen is aan de
schemabeheerder Kiwa gevraagd om een duidelijke definitie te geven wanneer
een product onder de BRL 9321 en wanneer onder de BRL 9324 valt. Daar is de
bepaling uit gekomen dat BRL 9321 geldt als het materiaal afkomstig is van een
niet gelithificeerde terrigene afzetting.
4.2.2

Granietzand en granuliet in de besluitvorming

Met de komst van het Bbk heeft GIB als producent van granuliet in 2008
contact gelegd met de Certificerende Instelling (CI). GIB heeft naar eigen
zeggen jarenlang onder het stelsel van het Bouwstoffenbesluit partijkeuringen
laten uitvoeren op basis van BRL 9324. Aangezien granuliet volgens een stabiel
proces tot stand komt heeft GIB, op advies van de partijkeurder, ervoor
gekozen het product granuliet te laten certificeren, als grond. GIB heeft in
gesprekken aangegeven dat granuliet altijd als grond en nooit als bouwstof is
toegepast. Intron Certificatie heeft in opdracht van GIB bepaald welke BRL van
toepassing was voor granuliet.
In de besluitvorming in 2008/2009 werd gesproken over ‘granietzand’. Deze
naam kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd:
1. Granietzand is (naast kwartsietzand) onderdeel van het microzand van
GIB. Deze betekenis lijkt in de eerste mailwisselingen in 2008 aan de
orde te zijn.
2. Granietzand is een begrip dat zowel microzand als granuliet (alles met
een korrelgrootte kleiner dan 500 micrometer) omvat.
Deze zienswijze werd vanaf 2008 gehanteerd door Intron Certificatie. In
gesprekken heeft Intron Certificatie aangegeven dat bij de behandeling
in de werkgroep Kwalibo en in het Implementatieteam in 2008/2009 niet
is gesproken over producten met een bepaalde korrelgrootte. Er is ook
niet gesproken over ‘granuliet’ en evenmin over ‘microzand’, maar daar
ging het wel over stelde Intron Certificatie.
Ook Bodem+ heeft aangegeven deze redenering te volgen aangezien het
materiaal kleiner dan 2 mm is.
3. Granietzand is hetzelfde als granuliet met een andere benaming.
Daarnaast bestaat er microzand. Beide producten voldoen aan de
definitie grond en vallen onder BRL 9321.
Deze zienswijze volgt GIB.

Pagina 26 van 102

Procesevaluatie granuliet

Betekenis 1 (granietzand als onderdeel van microzand) is, zoals door
betrokkenen is aangegeven, in de besluitvorming niet aan de orde geweest. De
besluitvorming in 2008/2009 richtte zich op betekenis 2 en 3. De term
‘granuliet’ is in deze periode 2008/2009 niet gehanteerd in de verschillende
gremia. De naam granuliet werd in 2009 door Intron Certificatie gebruikt op het
verleende productcertificaat.
Intron Certificatie volgde bij de afgifte van het certificaat de redenering dat, als
een materiaal als grond wordt beschouwd, het dus onder BRL 9321 moest
vallen. Want deze BRL was daartoe volgens Intron Certificatie in het geval van
granuliet het meest geëigend. Het is de bevoegdheid van een CI te bepalen
onder welk normdocument een product valt. Dat er in het geval van granuliet
niet voldaan kon worden aan het aspect ‘niet gelithificeerde terrigene afzetting’
werd door Intron Certificatie als niet doorslaggevend beoordeeld. Het was de
gedachte dit in een wijzigingsblad of in een nieuwe BRL te repareren (zie later).
De uitspraken van de werkgroep Kwalibo en het Implementatieteam moeten
volgens Intron Certificatie worden bezien in het licht van de definitie van grond
in het Bbk en in die definitie is een bovengrens van 2 mm wettelijk vastgelegd.
Waar uitspraken gedaan werden over granietzand gaat het om materiaal kleiner
dan 2 mm en had dit ook betrekking op granuliet. Alle betrokkenen gaven aan
dat vanaf 2008/2009 granuliet als grond werd beschouwd.
Intron Certificatie heeft er bewust voor gekozen om het standpunt van het
Implementatieteam te volgen en niet dat van de Toetsingscommissie. Het
College van Deskundigen was op de hoogte. Terugkijkend is Intron Certificatie
van mening dat het beter was geweest als zij in 2009 bezwaar had
aangetekend tegen de afwijzing door de Toetsingscommissie.
Voor granuliet is vanaf 2009 een productcertificaat (IZG-035) verstrekt onder
BRL 9321, voor microzand is door GIB geen certificaat aangevraagd. 21 Daar
wordt met partijkeuringen gewerkt.
Binnen het ministerie bestaat het beeld dat er in 2013 in het
Implementatieteam een herbevestiging van granuliet als grond zou hebben
plaatsgevonden. Hooguit kan, op basis van de beschikbare stukken, vastgesteld
worden dat de status van granuliet in 2013 niet besproken is en daarmee niet
gewijzigd werd.
Een formele herbevestiging van granuliet als grond werd door de
staatssecretaris met haar brief van 5 maart 2020 gegeven.
4.3

Normdocument BRL 9344

Op 4 november 2013 vond een bijeenkomst plaats met Intron Certificatie, GIB
en de Toetsingscommissie. Er is geen verslag van dit overleg. Wel is bekend dat
de Toetsingscommissie had aangegeven dat het materiaal <500 micrometer als

21
Microzand van GIB kwam in 2013 tweemaal in beeld bij toepassingen in de Amsterdamse haven.
Het werd als grond aangeboden met productcertificaat IZG-035. Het bevoegd gezag oordeelde dat
het aangeboden product ‘microzand’ als een bouwstof moest worden beschouwd en dat het
verkeerde onderzoeksprotocol was gehanteerd. Het bijgevoegde certificaat (IZG-035) was onjuist
voor microzand.

Pagina 27 van 102

Procesevaluatie granuliet

grond moet worden gezien omdat dat nu eenmaal het gangbare standpunt was
sinds 2008.
Intron Certificatie heeft op 16 oktober 2014 de nieuwe BRL bij de Stichting
Bodemkwaliteit (SBK) gemeld. SBK heeft voor dit normdocument het nummer
9344 gereserveerd. Eind 2014 is Kiwa hierover geïnformeerd.
BRL 9344 is specifiek opgesteld voor de productie van de fractie <500
micrometer vrijkomend bij de bewerking van steenachtige materialen. De BRL
daarmee is bedoeld voor zowel granuliet als microzand.
Op 24 februari 2015 ontving de secretaris van het College van Deskundigen
Grondstoffen en Milieu een concept 9344 BRL voor bespreking in het CvD. Dit
concept werd op 26 maart 2015 besproken. Op 7 juli 2015 lag er een concept
van BRL 9344:
‘In deze beoordelingsrichtlijn zijn alle relevante eisen opgenomen met
betrekking tot de milieuhygiënische eigenschappen van de fractie < 500
micrometer vrijkomend bij de bewerking van primaire steenachtige materialen,
zoals die zijn gesteld aan niet-vormgegeven bouwstoffen en grond in het Bbk
en de Rbk.’
Tussen Intron Certificatie en de Toetsingscommissie werd de afspraak gemaakt
dat de BRL, gelet op de status van granietzand, onder de categorie grond zou
vallen, maar dat de onderliggende producten zowel aan de eisen van bijlage A
als B van het Rbk moesten voldoen. Granuliet (<63 micrometer) was
bestempeld als grond, voorzien van een productcertificaat, en moest daarom
blijven voldoen aan de eisen uit bijlage B van de Rbk.
Door Intron Certificatie werd in het toepassingsgebied niet langer de eis
opgenomen dat het materiaal afkomstig moest zijn “niet-gelithificeerde
terrigene afzetting”, waarmee deze afwijking ten aanzien van BRL 9321 zich
niet langer kon voordoen.
De BRL werd op 24 maart 2017 vastgesteld door het College van Deskundigen
Grondstoffen en Milieu. Na goedkeuring door de Harmonisatiecommissie Bouw
heeft Intron Certificatie in april 2017 BRL 9344 aangeboden aan het ministerie
voor opname in de Rbk. 22
In juni 2017 is door IenW aangegeven dat BRL 9344 in zijn huidige vorm niet
voldeed. In de BRL werd verwezen naar toetsingscriteria voor zowel grond als
bouwstof. Daarom kon deze BRL niet als wettelijk schema worden aangewezen
in de Regeling.
Op 5 februari 2019 vond in Rijswijk een gesprek plaats waaraan een
vertegenwoordiger van GIB en vertegenwoordigers van RWS WVL (Bodem+) en
DGWB deelnamen. Aanleiding was de gang van zaken rond BRL 9344. Hier
kwam het voornemen uit voort aan Deltares te vragen een notitie op te stellen
om antwoord te krijgen op de vraag onder welke definitie van het Bbk granuliet
zou vallen. Daarnaast was, zo werd in het gesprek gesteld, het de vraag of met
de keuringen en toetsingscriteria zoals beschreven in de concept BRL 9344, de
22

Interne notitie t.b.v. overleg BRL 9344 op 16 november 2018.

Pagina 28 van 102

Procesevaluatie granuliet

milieu hygiënische randvoorwaarden zoals bedoeld in het Bbk, voldoende
geborgd zouden worden. Bovendien kwam de vraag aan de orde of er ten
aanzien van toepassingen onder water als diepe plassen aanvullende
maatregelen of onderzoeken nodig waren.
4.4

Bevindingen normdocument BRL 9344

De directe aanleiding om tot een nieuwe BRL te komen waren de problemen die
zich vanaf 2009 voordeden rond het wijzigingsblad voor BRL 9321. Tenslotte
wilde GIB duidelijkheid hebben over de status van granuliet omdat er vanuit de
markt regelmatig vragen kwamen over het product.
De BRL 9344 is zoals gebruikelijk ontwikkeld binnen het private deel van
Kwalibo. Het normdocument is door het College van Deskundigen vastgesteld
en positief beoordeeld door de Toetsingscommissie. Bij toetsing door de
rijksoverheid bleek de inhoud niet conform de regelgeving te zijn. Het is
opvallend dat de Toetsingscommissie dit anders zag.
Het idee van RWS WVL en DGWB om na februari 2019 Deltares in te schakelen
om een technische notitie over granuliet op te stellen in het kader van BRL
9344 kreeg geen navolging. Hierop wordt later teruggekomen.
Naar aanleiding van de bespreking in februari 2019 is de BRL 9344 aangepast
en ligt een conceptversie gereed. Op dit moment wordt bezien of het gebruik
van een flocculant opgenomen dient te worden in de nieuwe BRL. De BRL is in
behandeling bij het College van Deskundigen en de Toetsingscommissie. Daar
wordt de hand gelegd aan wijzigingen om eventuele tegenstrijdigheden in het
normdocument weg te nemen.

Pagina 29 van 102

Procesevaluatie granuliet

5

Taakuitvoering bevoegde gezagen

In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op taakuitvoering in het kader van
toezicht en handhaving.
5.1

Taakuitvoering bevoegde gezagen

5.1.1
Provincies, gemeenten en omgevingsdiensten
In het SIKB-normblad 8001/8002 (voor gemeenten en provincies) is
omschreven welke eisen gesteld kunnen worden aan de taakuitvoering door het
bevoegd gezag in het kader van de Wet bodembescherming (Wbb). In het
kabinetsstandpunt Beleidsvernieuwing Bodemsanering 23 was opgenomen dat
vanwege het grote risico van fouten (onbewust) en fraude (bewust) een pakket
aan maatregelen nodig was om de kwaliteit van de bodemsanering te borgen.
Alle eisen zijn vanaf 2003 opgenomen in de Normbladen SIKB bodembeheer
8001 en 8002. Met de integratie van bodemtaken in het Omgevingsrecht is de
reikwijdte van de normbladen verbreed tot bodem en ondergrond.
Daarna is zoals bekend een wettelijke regeling (Kwalibo) voor de
kwaliteitsborging van bodemintermediairs (het erkenningensysteem)
vastgesteld als onderdeel van het Bbk, met daarin kwaliteitseisen aan
werkzaamheden, functies en personen en aan de organisatie.
Voor gemeente, provincies en omgevingsdiensten is een kwaliteitssysteem
ontwikkeld op basis van de genoemde normbladen. In 2008 beschikten alle
provincies en vrijwel alle bevoegd gezag gemeenten Wbb over een
kwaliteitssysteem op basis van deze normbladen. 24 Het feitelijk functioneren en
de onderlinge leereffecten worden op vrijwillige basis bezien tijdens onderlinge
visitaties. De voortgang van de implementatie en de gezamenlijke bevindingen
en innovaties komen in het Platform Overheid & Kwaliteit Bodembeheer (POKB)
aan de orde. De doelgroep van POKB is de afgelopen jaren verschoven van de
bevoegde gezagen naar de Omgevingsdiensten. Die zijn grotendeels
deelnemer.
5.1.2

Vergunningverlening en handhaving door RWS in het kader van het
Bbk
Specifiek voor het Bbk is de bevoegdheid van RWS (namens de minister van
IenW) gebaseerd op artikelen 2 (voor bouwstof), 3 (voor grond en bagger) en 4
(handhaving) Bbk. In artikelen 2 en 3 wordt de beheerder (= het
bestuursorgaan dat bevoegd is tot het verlenen van de Watervergunning (zie
art 1 Bbk), dat is RWS in het geval van Rijkswateren, aangewezen als bevoegd
gezag voor het Bbk.
RWS heeft vergunningverlening ondergebracht bij de regionale
dienstonderdelen en bij het landelijke dienstonderdeel WVL. RWS
23
24

Tweede Kamer, 2001-2002, 28199, nr. 1
In de Monitoringsverslagen 2008, 2009 en 2010 werd hier aandacht aan besteed.

Pagina 30 van 102

Procesevaluatie granuliet

Vergunningverlening heeft een rol als bevoegd gezag namens de minister
vanuit de wet en regelgeving. Deze rol bestaat uit het nemen van besluiten.
Voorbeelden hiervan zijn: het verlenen en weigeren van vergunningen en het
geven van (soms wettelijk verplichte) adviezen bij besluiten van derden,
waarbij de door RWS te beschermen belangen een rol spelen.
Zij zijn onderdeel van de RWS-keten Vergunningverlening, Toezicht en
Handhaving (VTH). Er is een sterke relatie tussen het Vergunningenbeleidsplan,
het Handhavingsbeleidsplan en het Netwerkbeheerplan. Er is ook samenhang
met andere rollen binnen RWS en de rollen van andere overheden. Het
Vergunningenbeleidsplan en Handhavingsbeleidsplan van Rijkswaterstaat gaan
over de invulling van de VTH rol door RWS.
5.1.2.1 Vergunningenbeleidplan RWS
Het Vergunningenbeleidsplan RWS 25 is bestemd voor burgers, bedrijven,
vergunningverleningspartners, derden en RWS zelf. Met dit plan wil RWS
vergunningverleningstaken transparant en toegankelijk maken voor de
maatschappij en laten zien op een verantwoorde wijze om te gaan met
wettelijke taken. 26 Ten aanzien van de uitvoering geeft het beleidsplan aan dat
RWS de volgende doelen nastreeft:
1. betrouwbaar en deskundig partner;
2. één RWS;
3. efficiënte processen;
4. conform kwaliteitscriteria Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving
(VTH-stelsel) 27.
Er is, zo stelt het vergunningenbeleidsplan, aandacht voor kennisontwikkeling
en kennisuitwisseling. Er wordt gewerkt vanuit een set kaderdocumenten en
met landelijke werkgroepen en bedrijventeams. Processen worden, volgens het
plan, continu verbeterd met behulp van Lean management. De bepalingen rond
procedures zijn verwerkt in landelijk vastgestelde procesbeschrijvingen. Dit
moet ertoe bijdragen dat de vergunningverleners binnen RWS eenduidige
afwegingen op uniforme wijze maken, zo stelt het beleidsplan.
Daarnaast werkt RWS conform de kwaliteit en procescriteria 28 voor VTH. Dit
betekent dat de processen aan hoge standaarden moeten voldoen. Ook worden
er eisen gesteld aan het opleidingsniveau, competenties en de kritische massa
van de medewerkers.
In 2018 zijn de afdelingen Vergunningverlening en Handhaving getoetst aan de
criteria en in de jaren daarna vindt benchmarking plaats met de andere
waterbeheerders.
5.1.2.2
Handhavingsbeleidsplan RWS
Het Handhavingsbeleidsplan 29 RWS is bedoeld voor burgers, bedrijven,
handhavingspartners, derden en RWS zelf. Met dit plan wil RWS in haar
Besluit Vergunningenbeleidsplan Rijkswaterstaat, Staatscourant 35817, 11 juli 2019
Het Vergunningverleningsbeleidsplan is een uitwerking van de Visie Vergunningverlening van
RWS.
27
Op 29 november 2019 heeft de staatssecretaris de TK geïnformeerd over de evaluatie VTH,
Tweede Kamer, 2019-2020, 33118, nr. 122.
28
Kwaliteitscriteria 2.2 (2019) Deel B Voor vergunningverlening, toezicht en handhaving krachtens
de Wabo
29
Besluit Handhavingsbeleidsplan Rijkswaterstaat, Staatscourant 25235, 8 mei 2017
25
26

Pagina 31 van 102

Procesevaluatie granuliet

toezichthoudende en handhavende taken transparant en toegankelijk zijn naar
de maatschappij. Dit heeft RWS ook vastgelegd in proces- en kwaliteitscriteria.
Jaarlijks wordt een landelijk uitvoeringsprogramma (UP) voor RWS Handhaving
opgesteld voor de werkvelden hoofdwatersysteem, hoofdvaarwegennet en
hoofdwegennet. In het UP volgt de uitwerking van de keuze voor een
risicomodel. Het risicomodel is de methode op basis waarvan verschillende
risico’s -zoals milieu en veiligheid- worden gewogen. Naast het risicomodel
gebruikt RWS het Interventiekompas (voorheen de Tafel van Elf) om via dit
gedragsanalysemodel te komen tot een goede afweging voor een effectieve
handhavingsinterventie.

5.1.2.3 Landelijke Handhavingsstrategie
Het doel van de Landelijke Handhavingsstrategie 30 is uitvoering geven aan de
beginselplicht tot handhaven en passend interveniëren bij iedere bevinding, in
vergelijkbare situaties vergelijkbare keuzes maken en interventies op
vergelijkbare wijze kiezen en toepassen, landsbreed door het bestuurlijk
bevoegd gezag, de omgevingsdiensten, de landelijke inspecties, de
waterschappen, de politie en het OM. De strategie is door alle
handhavingspartners samen tot stand gekomen en wordt nu door de
verschillende partijen als eigen beleid vastgesteld.
Daarnaast is er een RWS Uitvoeringskader Landelijke Handhavingsstrategie 31.
Deze gaat niet specifiek over het Bbk.
5.1.2.4 Afwikkeling meldingen Bbk door RWS
Een toepassing van grond- en baggerspecie onder het Bbk, moet altijd 5
werkdagen voor de toepassing worden gemeld. Dit geldt ook voor opslag korter
dan 6 maanden en tijdelijke opslag voorafgaand aan de toepassing. Bij schone
grond- en baggerspecie in hoeveelheden vanaf 50 kubieke meter moet

30
31

Vaststelling Landelijke Handhavingstrategie, Rijkswaterstaat Staatscourant 33546, 1 juli 2016
RWS, WVL, 15 maart 2016

Pagina 32 van 102

Procesevaluatie granuliet

eenmalige de toepassingslocatie worden gemeld. Als RWS bevoegd gezag is
voor de toepassing wordt de melding door of namens RWS beoordeeld.
5.2

Bevindingen

Het POKB is nog steeds actief. Tweemaal per jaar vinden er
platformbijeenkomsten plaats tussen de aangesloten deelnemers. Ook staat er
voor komend najaar een visitatie in de planning. Bij die visitaties wordt in de
vorm van een soort audit nagegaan of de organisatie die bezocht wordt volgens
normblad 8000 werkt. Daarnaast komen dan de twee jaarthema’s terug:
omgevingswet en grondwater. De visitatie wordt uitgevoerd door twee visitoren
van twee andere overheden die zijn aangesloten bij het POKB. De visitaties zijn
gericht op de VTH-taken. De waterschappen willen in het kader van hun VTHtaken mogelijk ook starten met collegiale toetsen of visitaties.
Om overheden te ondersteunen is een generieke Handhavings Uitvoerings
Methode Besluit bodemkwaliteit (HUM Bbk) ontwikkeld. De HUM Bbk is één van
de instrumenten die moet bijdragen aan een betere beheersing en handhaving
van de verschillende stromen grond, baggerspecie en bouwstoffen en de
toepassing daarvan en die ook een bijdrage levert aan de verbetering van de
kwaliteit van het bodembeheer. De HUM Bbk is onder regie van Bodem+
ontwikkeld door de doelgroep, namelijk de verschillende toezichthoudende
overheden (gemeenten, waterschappen, provincies, Rijkswaterstaat, politie en
rijksinspecties).
Er zijn verschillende strategiedocumenten opgesteld rond vergunningverlening
en handhaving door RWS. Tevens dient RWS te voldoen aan de vereisten rond
het VTH-stelsel. Dit laatste betreft vooral kwaliteitseisen aan opleidingsniveau
en competenties van medewerkers.
Naast de generieke Handhavings Uitvoeringsmethode en de Landelijke RWS
Handhavingsstrategie, is er echter geen specifiek handhavingskader Bbk voor
de handhavers van RWS en de inspecteurs van de ILT. Er zijn wel
procesbeschrijvingen rond de afwikkeling van meldingen in het kader van het
Bbk. Er is geen inhoudelijk beoordelingskader voor het afdoen van deze
meldingen.
Handhavers binnen RWS hebben een strikte rolopvatting en beroepen zich
regelmatig op het mandaat dat zij hebben en op de zorgplicht. In de praktijk
lijken er binnen de regionale directies geen duidelijke afspraken te zijn hoever
het mandaat strekt. De zorgplicht betreft overigens in eerste instantie de
bedrijven die willen toepassen.
De beoordeling van een melding in het kader van het Bbk is geen formeel
besluit in de zin van Algemene wet bestuursrecht en daarom is het in beginsel
niet mogelijk rechtsmiddelen (bezwaar/beroep) hiertegen aan te wenden. Het
doen van een melding op grond van het Bbk, en het voldoen aan de daaraan in
de Rbk gestelde eisen, ziet op de naleving van zogenoemde ‘algemene
regels’. 32 Een reactie van bevoegd gezag (of uitblijven daarvan) op een melding
32
Met als doel het verminderen van administratieve lasten zijn de afgelopen jaren
vergunningplichten in een groot aantal wetten steeds vaker vervangen door ‘algemene regels’.
Algemene regels omvatten op voorhand beschreven voorschriften met betrekking tot bepaalde,
specifieke handelingen (zoals in het geval van het Bbk: het toepassen van grond, bagger en
bouwstoffen). Bij algemene regels hoort een melding in plaats van een aanvraag (zoals bij een
vergunning). De melder geeft op die manier aan bevoegd gezag aan dat hij een bepaalde handeling
gaat doen (en naar zijn mening wordt voldaan aan de algemene regels zoals opgenomen in

Pagina 33 van 102

Procesevaluatie granuliet

is geen besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht. Bezwaar en
beroep tegen de uitkomst van de beoordeling van de melding (is voldaan aan
de geldende algemene regels van het Bbk en de Rbk) is niet mogelijk.

bijvoorbeeld het Waterbesluit, de Waterregeling, een verordening van het waterschap (de keur) of
zoals hier; het Besluit bodemkwaliteit).

Pagina 34 van 102

Procesevaluatie granuliet

6

Meldingen Bbk, Honswijkerplas en Over de Maas

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de meldingen van de toepassingen van
granuliet bij RWS ON en RWS ZN.
6.1

Bedrijfsbezoek aan GIB door de ILT in 2013

Zoals hiervoor is aangegeven is het product granuliet vanaf 2009 door Intron
Certificatie als grond onder BRL 9321 ondergebracht. Vanaf 2009 zijn er talloze
toepassingen van granuliet geweest. Een bron voor deze toepassingen (hoewel
niet volledig) vormt het Meldpunt Bodemkwaliteit. Bij dit meldpunt zijn 42
meldingen voor de toepassing van granuliet geregistreerd vanaf 2009.
In 2013 heeft de ILT een bedrijfsbezoek gebracht aan GIB nadat op 26
november 2012 een Bodemsignaal was ontvangen (Bodemsignaal 954849) over
een hoog bariumgehalte in granuliet. In inspectierapport 70527 werd door de
ILT geoordeeld dat granuliet als grond moet worden beoordeeld (‘voorlopig
standpunt, blijft discussiepunt’). Daarnaast werd opgemerkt dat geen enkele
BRL het productieproces helemaal afdekte. De BRL 9321 en 9324 zouden het
dichtste in de buurt komen, maar aangezien granuliet als grond werd gezien
leek de BRL 9321 het meest toepasselijk (9324 gaat immers over bouwstoffen).
Granuliet heeft van nature een hoog bariumgehalte en de normen voor barium
zijn in dat geval (geen antropogene oorsprong barium) tijdelijk buiten werking
gesteld. Geconcludeerd werd dat er geen overtredingen waren door het bedrijf
en daarmee werd het signaal afgesloten.
6.2

Melding toepassing in Honswijkerplas

Op 27 maart 2018 deed een toepasser een melding voor 70.000 ton granuliet in
de Honswijkerplas (melding 445595). Op 3 april 2018 werd deze melding door
RWS Oost Nederland (RWS ON) ontoereikend verklaard. De argumentatie was
dat granuliet een bouwstof was en geen grond. Hierna richtte de toepasser zich
op 4 april 2019 tot de helpdesk van Bodem+ van RWS om uitleg. Bodem+
stelde in haar antwoord dat granuliet is gecertificeerd onder de BRL 9321 en
dus als grond kon worden beschouwd.
Een handhaver van RWS ON nam op 6 april 2018 contact op met de toepasser
en gaf een toelichting op de ontoereikendverklaring. Als reden werden de
ervaringen met dit materiaal, de hoge mate van vertroebeling en colloïdaal
gedrag gegeven. Op grond van artikel 7 Bbk zou de toepassing in strijd zijn met
de zorgplicht.
Mede naar aanleiding van deze melding bij RWS ON vond op 11 april 2018 een
intern overleg plaats bij RWS WVL waarin de status van granuliet in relatie tot
BRL 9321 aan de orde kwam. Uit het verslag van dit gesprek is op te maken
dat bekend was dat in 2009 door het Implementatieteam was bepaald dat
granuliet grond was. Ook werd verwezen naar het afgekeurde wijzigingsblad op
BRL 9321. Geconcludeerd werd dat het uiteindelijk aan het bevoegd gezag is
om te bepalen of het materiaal als grond of als bouwstof kan worden toegepast.
Tevens werd vastgesteld dat BRL 9321 bedoeld was voor primaire winning van
zand en grind en daardoor leek het materiaal niet onder het toepassingsgebied

Pagina 35 van 102

Procesevaluatie granuliet

te vallen. Ook stelde de BRL 9321, zo bleek uit het overleg, dat steenslag dat
geproduceerd uit gesteente niet onder de BRL viel waarmee werd
geconcludeerd dat dit materiaal dus niet onder de scope van de BRL 9321 zou
vallen en het certificaat geen geldig bewijsmiddel zou zijn. Ook kwam de
nieuwe BRL 9344 aan de orde waarvan in het overleg werd vastgesteld dat de
aanhouding er, volgens de betrokkenen bij het overleg, mee te maken had dat
in deze nieuwe BRL het product granuliet zowel als grond als bouwstof kon
worden toegepast. Het resultaat van het overleg van 11 april werd gedeeld met
handhaving van RWS ON.
In een mail van 18 april 2018 gericht aan de toepasser werd door RWS ON
aangegeven dat er vanuit Rijkswaterstaat ervaringen waren met het materiaal
granuliet in oppervlaktewater en men van mening was dat dit niet nuttig en
functioneel zou zijn. Voornaamste reden zou het colloïdaal gedrag van het
materiaal zijn en de mogelijke negatieve invloed op de directe omgeving (met
name ook voor vissen). Ook werd gesteld dat er twijfels zijn hoe het granuliet
zou gaan reageren als het eenmaal toegepast zou zijn. RWS ON gaf aan van
mening te zijn dat granuliet voor toepassing in droge infrastructurele werken
goed gebruikt kon worden maar in oppervlaktewater niet. Toepassen van
granuliet in een zandwinplas zou voorbijgaan aan de bedoeling van de
Handreiking voor het vullen van diepe plassen met (gebiedseigen) materiaal, zo
werd gesteld. Er zou natuur ontwikkeld worden en dit materiaal willen we als
waterbeheerder niet in zandwinplassen ontvangen, zo stelde RWS ON naar de
toepasser.
Op 18 april 2018 werd door handhaving van RWS ON naar aanleiding van de
melding een Bodemsignaal ingediend bij de ILT. 33 Op 23 april werd door de ILTinspecteur in het systeem vastgelegd 34 dat hij op die datum had gebeld met de
melder en had vastgesteld dat de discussie weer opnieuw bleek te gaan over de
vraag of granuliet nu grond of bouwstof betrof. In een eerdere zaak zo stelde
de inspecteur werd granuliet beschouwd als grond (zie zaak 70527 uit 2013) en
is vervolgens (tijdelijk) onder productcertificaat BRL 9321 gebracht, zo gaf hij
aan. De inspecteur zag, omdat de discussie weer opnieuw werd gevoerd, geen
aanleiding om op te treden zolang de normstelling (is het grond of bouwstof)
hier onduidelijk over is. Hij oordeelde dat er geen overtreding was.
Inmiddels had een handhaver van RWS ON op 19 april 2018 contact
opgenomen met de toepasser en gaf een inhoudelijke reactie op de
ontoereikendheid van de melding.
Op 16 mei 2018 bracht een handhaver van RWS ON op eigen initiatief een
bezoek aan de bedrijfslocatie van GIB in Amsterdam.
Op 7 november 2018 richtte de advocaat van GIB zich tot RWS ON met het
verzoek terug te komen op het eerder genomen standpunt. Daarbij wees de
advocaat erop dat de producten van GIB (ruimschoots) voldoen aan alle
relevante wet- en regelgeving - zowel civieltechnisch als milieukundig - en dat
deze al meer dan 25 jaar in zeer aanzienlijke hoeveelheden succesvol toegepast
worden in de vele werken van Rijkswaterstaat (> 50M ton). Ook gaf hij aan dat
granuliet, of ook wel Noordse leem genoemd, sinds het Bouwstoffenbesluit en

33
34

Meldnummer M-2018-0046312-01
Inspectie 199659

Pagina 36 van 102

Procesevaluatie granuliet

ook onder het Bbk werd aangemerkt als grond en het 'schoon' (AW 35) is
bevonden. De advocaat stelde dat in de beginjaren de grond werd gekeurd
conform AP04-partijkeuringen. Omdat de resultaten van de vele keuringen zeer
constant waren en er steeds hoge kosten aan de keuringen verbonden waren,
werd GIB op de mogelijkheid tot certificatie gewezen. De best passende BRL
voor granuliet bleek, zo gaf de advocaat aan, de BRL 9321.
In het kader van het verzoek van de advocaat om een rechtsoordeel 36 werd
door RWS ON aan de ILT gevraagd met spoed een juridisch advies op te stellen.
Deze vraag kwam terecht bij een medewerker van de ILT. In het ILT-advies,
gedateerd 19 november 2018, werd een antwoord geformuleerd op de vraag of
GIB, de toepasser en de certificerende instelling overtredingen hadden begaan
op grond van artikel 15, 18 en 28 en vervolgens 16 van het Bbk. In het
juridisch advies werd gesteld dat BRL 9321 ‘Milieuhygiënische kwaliteit van
industriezand en (gebroken) industriegrind, versie van 4 november 2014’ niet
van toepassing zou zijn omdat het granuliet niet voldoet aan de omschrijving in
het toepassingsgebied onder 1.2 van de BRL 9321. Hierin staat dat ’deze
beoordelingsrichtlijn niet bedoeld is voor materiaal dat een bewerking heeft
ondergaan anders dan scheiden, wassen of breken.’ Granuliet is, zo stelde de
notitie, een granietslijpsel dat wordt verkregen bij het slijpen van graniet.
Tevens stelde de notitie dat het product niet voldeed aan de definitie van
industriezand en (gebroken) industriegrind als ‘van nature in de bodem
voorkomend sedimentair materiaal’. Ook hier zou, zo stelde de notitie, geen
sprake van zijn omdat het granuliet vrij komt bij de productie van graniet en
granulaat. Granuliet is een industrieel bijproduct en geen natuurproduct. Verder
stelde de notitie dat er geen andere BRL van toepassing is wat betreft het
handelen van GIB, het niet gaat om een aangewezen werkzaamheid en er dus
ook geen overtreding kan zijn van een BRL die van toepassing is. Daarmee is er
geen overtreding aan de orde van artikel 15, 16 of 18 Bbk. Wel werd een
overtreding gesignaleerd ten aanzien van artikel 28 Bbk. 37 Intron Certificatie
zou artikel 18 Bbk overtreden hebben omdat deze in strijd met de BRL 9321
een certificaat heeft afgeven terwijl BRL 9321 hier niet op van toepassing was.
Op 5 december 2018 antwoordde RWS ON naar de advocaat van GIB dat men
niet voornemens was aan het verzoek te voldoen. Op 7 januari 2019 diende de
advocaat namens GIB een bezwaarschrift in. Op 7 juli 2020 heeft GIB het
bezwaarschrift ingetrokken.
Op 13 december 2018 werd door een handhaver van RWS ON opnieuw een
Bodemsignaal ingediend bij de ILT. 38 In ILT-rapportage 296953 werd als door
de handhaver gesignaleerde tekortkoming aangeduid dat GIB moest beschikken
over een milieuhygiënische verklaring waaruit blijkt dat wordt voldaan aan
onderdeel a en b van artikel 28 Bbk. Hier zou het bedrijf niet aan voldoen. De
eerste conclusie van de ILT in januari 2019 is dat de milieuhygiënische
verklaring zijnde een productcertificaat op basis van de BRL 9321 waarover
Graniet Import BV beschikt eigenlijk niet op basis van de BRL 9321 had mogen
35

Achtergrondwaarde
Een rechtsoordeel is geen Awb-besluit maar is een brief waarmee het bevoegd gezag op verzoek
uitleg geeft over de toepassing van wettelijke voorschriften op een specifiek geval.
37
Volgens artikel 28 van het Bbk is bij het vervaardigen, ‘voor handelsdoeleinden voor de
Nederlandse markt voorhanden hebben van een bouwstof, vervoeren en ter beschikking stellen van
de bouwstof verplicht om te beschikken over een milieuhygiënische verklaring (zoals een erkende
kwaliteitsverklaring) én een afleverbon van de producent.
38
Meldingsnummer M-2018-0120944.
36

Pagina 37 van 102

Procesevaluatie granuliet

worden afgegeven omdat de BRL 9321 daar niet over gaat. Er is dan sprake
van overtreding van artikel 28 Bbk volgens de ILT. De ILT legde vast dat op
verzoek van GIB eind januari/begin februari 2019 een overleg zou plaatsvinden
tussen RWS en GIB. De ILT zou daar in verband met het uitgegeven
rechtsoordeel bij aansluiten. De behandelend inspecteur gaf aan dat daarna een
interventiebrief naar GIB gestuurd zou worden.
Op 29 januari 2019 vond over de kwestie een overleg plaats tussen RWS ON,
de ILT en GIB van granuliet. Uitkomst van dit overleg was dat het standpunt
van ILT en RWS ON vooralsnog ongewijzigd bleef. Wel werd afgesproken dat
GIB nadere informatie aan zou leveren over de totstandkoming van het gebruik
van dit certificaat. ILT zou deze informatie afwachten en dan een definitief
besluit nemen.
Op 1 april 2019 legde de advocaat van GIB het verzoek neer om op korte
termijn het bezwaarschrift in behandeling te nemen en een hoorzitting te
plannen.
Op 29 oktober 2019 werd het Bodemsignaal bij ILT afgesloten. Dit was na de
bevestiging van granuliet als grond door het Directeurenoverleg en de memo
van de DGWB aan de DG RWS. De ILT-inspecteur heeft besloten om geen actie
te ondernemen, omdat er milieuhygiënisch geen probleem is. Het stelde: ‘Het
blijft ‘juridisch lastig’ maar het heeft nu er een uitspraak is geen zin meer om
hierop strak te handhaven.’
6.3

Bevindingen melding Honswijkerplas

Hoewel de definities en normen voor grond specifiek en gedetailleerd zijn,
zagen de handhavers van RWS ruimte voor interpretatie. De uitspraken van het
Implementatieteam uit 2008/2009 en het door Intron Certificatie verstrekte
productcertificaat werden terzijde geschoven. De complexiteit van de
regelgeving draagt daaraan bij. Er is een klein aantal handhavers. Deze kennen
elkaar goed en hun opvattingen werden regio-overstijgend gedeeld.
Onduidelijk is welke status het door een handhaver uitgevoerde bedrijfsbezoek
in mei 2018 had. Zo nodig verricht de ILT (en niet RWS), risicogericht,
bedrijfsbezoeken, zoals dat ook in 2013 bij deze producent aan de orde was. Op
basis van het door een handhaver ingediende Bodemsignaal constateerde de
ILT eind april 2018 geen overtreding ten aanzien van granuliet. Deze
constatering werd terzijde geschoven door handhaving van RWS. De ILT heeft
in 2018-2019 ter plekke geen onderzoek gedaan bij GIB.
In de gevoerde gesprekken kwam naar voren dat handhavers in ON en
medewerkers van RWS WVL vanaf 2018 (ingegeven door het bedrijfsbezoek in
mei van dat jaar) grote zorgen hadden over de milieuhygiënische aspecten van
granuliet. Deze zorgen richtten zich op het gebruik van een flocculant bij de
productie van granuliet.
GIB heeft de gang van zaken als zeer nadelig ervaren en vond dat er bij de
handhavers van vooringenomenheid sprake was. GIB heeft zich beklaagd over
het ontbreken van een beroepsmogelijkheid binnen het Bbk tegen het afwijzen
van een melding. De verzoeken van zijn advocaat werden zonder inhoudelijke

Pagina 38 van 102

Procesevaluatie granuliet

argumenten terzijde gelegd. Er ontstond weer communicatie tussen GIB en het
ministerie rond het opstellen van de discussienotitie granuliet (zie later).
6.4
●

Meldingen toepassing in Over de Maas

29 maart 2016

Op 29 maart 2016 diende de toepasser een melding in voor toepassing van
granuliet in Over de Maas via het Meldpunt Bbk (melding 360166). De
afwikkeling vond plaats onder verantwoordelijkheid van RWS Zuid Nederland
(RWS ZN). Het ging om 100.000 ton granuliet. De melding werd toereikend
verklaard. Gebruik gemaakt wordt van certificaat IZG-035/1.
Met een melding op 3 oktober 2016 werd de hoeveelheid verhoogd naar
150.000 ton. Hier werd certificaat IZG-035/1 overlegd. Dit certificaat bleek niet
langer geldig te zijn. Vervolgens vond een herziene melding plaats op 7 oktober
2016 met certificaat IZG-039/2. Uit de gegevens van RWS ZN blijkt dat in
totaal 121.000 ton granuliet is toegepast.

●

●

28 mei 2018

Onder nummer 360166.3 werd op 28 mei 2018 een melding gedaan door een
toepasser om 200.000 ton granuliet toe te passen in Over de Maas. Bij de
melding werd productcertificaat IZG-039/2 overlegd. Op 29 mei 2018 werd
RWS ZN door RWS ON geïnformeerd over de gevolgde handelwijze ten aanzien
van de voorgenomen toepassing in de Honswijkerplas. Door RWS ZN werd
besloten werd de eerder goedgekeurde melding alsnog op basis van informatie
van RWS ON af te keuren. Op 30 mei 2018 werd deze melding ontoereikend
verklaard. 39
14 juni 2019
Op 7 mei 2019 gaf de toepasser in een mail aan RWS ZN aan dat hij het
voornemen had opnieuw een melding te doen. In de mail werd aangegeven dat
een extra BRL 1001-partijkeuring was uitgevoerd op een deel van het granuliet.
Tevens gaf de toepasser aan dat op basis van de oude en nieuw verkregen
informatie de milieuhygiënische en fysische kwaliteit van granuliet opnieuw is
beschouwd door een onafhankelijk deskundige ‘Schreurs Milieuconsult’.
Schreurs Milieuconsult concludeerde in haar toetsing d.d. 12 april 2019 dat
granuliet kan worden gekwalificeerd als AW-grond vrij toepasbaar op zowel
landbodem als in oppervlaktewater. Er zouden bij deze toepassingen van
granuliet geen risico’s ten aanzien van mens of natuur te verwachten zijn.
Over de mail is contact tussen RWS ZN en RWS ON.
Op 14 juni werd onder nummer 494368.0 bij RWS ZN de aangekondigde
melding gedaan voor de toepassing van 6000 m3 granuliet in Over de Maas. Er
is een partijkeuring (AP-04 grond) bijgevoegd en het eerder genoemde rapport
van Schreurs. In een reactie naar de indiener werd door de handhaver van RWS
ZN gesteld dat granuliet als een bouwstof werd gezien en de melding als
ontoereikend werd beoordeeld.

39

Zoals eerder aangegeven was op 3 april 2018 een melding voor de toepassing van granuliet door
RWS ON ontoereikend verklaard. Granuliet zou niet onder BRL 9321 vallen waardoor het
productcertificaat niet juist was.

Pagina 39 van 102

Procesevaluatie granuliet

●

17 september 2019
Op deze datum werd een nieuwe melding (504391.0) bij RWS ZN gedaan voor
Over de Maas. Ditmaal ging het om een toepassing van 100.000 ton granuliet
onder de naam Noordse Leem. De melding is voorzien van een erkende
kwaliteitsverklaring (IZG-039/2) en een partijkeuring. Het betreft dezelfde
partijkeuring als bij melding 494368. Tevens is een analyserapport bijgevoegd
en een rapport over de milieuhygiënische aspecten van granuliet van Schreurs
Consult. Omdat door de handhaver Noordse Leem niet als grond in de
betekenis van BRL 9321 werd gezien, is de melding als ontoereikend
beoordeeld.
De melding werd op 10 oktober 2019 opnieuw ingediend, waarna deze op 17
oktober opnieuw als niet toereikend werd verklaard. Ook nu is de motivatie dat
granuliet niet onder BRL 9321 valt. Op 18 oktober werd ‘op basis van
gewijzigde inzichten’ de melding alsnog als toereikend beoordeeld. Dit was
nadat op 10 oktober 2019 de DG WB had bevestigd dat granuliet als grond kon
worden beschouwd en hierover op 17 oktober telefonisch overleg plaatsvond
tussen de DG RWS, de HID ZN en de HID WVL.
Op 12 november 2019 werd door de toepasser een aangepaste melding
gedaan. De hoeveelheid materiaal werd verhoogd van 100.000 ton naar
250.000 ton. Vervolgens is er op 6 december 2019 opnieuw een melding met
een verhoging naar 500.000 ton granuliet voor Over de Maas. Op beide
aanpassingen op de oorspronkelijke melding is door het bevoegd gezag niet
binnen de gestelde vijf werkdagen gereageerd. Na deze vijf werkdagen mag het
materiaal op basis van de melding worden toegepast, tenzij het bevoegd gezag
(Rijkswaterstaat) binnen deze termijn de melding als ontoereikend beoordeelt.
Dat was niet aan de orde.

●

27 februari 2020

Op 27 februari 2020 is door of namens Over de Maas BV een melding op basis
van het Bbk bij Rijkswaterstaat gedaan voor het toepassen van granuliet in
Over de Maas. Het betreft een uitbreiding van de eerdere melding van 500.000
ton naar 750.000 ton granuliet. De melding voor de uitbreiding is gedaan op 27
februari jongstleden. Ook nu waren er geen juridisch gegronde redenen voor
Rijkswaterstaat om deze melding voor granuliet als ontoereikend te
beschouwen. Ook hier werd niet binnen vijf werkdagen op de melding
gereageerd.
6.5

Bevindingen meldingen Over de Maas

In 2016 werd een melding voor toepassing van granuliet in Over de Maas
toereikend verklaard. In de gesprekken bleek dat er door RWS ZN bij deze
melding geen sprake was van actieve betrokkenheid. Gesuggereerd werd dat
deze melding ‘erdoor was geglipt’.
De meldingen die in 2018/2019 werden gedaan bij Over de Maas werden
aanvankelijk ontoereikend verklaard. Het argument was, net als bij de
meldingen voor de Honswijkerplas, dat granuliet door de handhavers van RWS
ZN niet als grond werd beschouwd.
In september 2019 verzochten de handhavers van RWS ZN een schriftelijke
bevestiging van het hetgeen in het directeurenoverleg IenW van 21 augustus
2019 was besloten over granuliet. Deze vraag werd ingegeven door de wens
Pagina 40 van 102

Procesevaluatie granuliet

een juridische basis te hebben voor de behandeling van de meldingen bij RWS
ZN.
Tijdens de handhaving door RWS ZN kwam de wijze aan de orde waarop in het
geval van granuliet moest worden omgegaan met de zogenaamde
bodemtypecorrectie. Ook externe deskundigen verwijzen hiernaar. Artikel 4.2.1
van de Rbk is een artikel dat geldt voor alle grond en baggerspecie en bevat
een methode om de aangetroffen concentraties aan verontreinigingen om te
rekenen naar een ‘standaardbodem’ zodat de omgerekende concentraties
kunnen worden getoetst aan de normen die zijn opgenomen in bijlage B van de
Rbk. De bodemtypecorrectie (t.o.v. ‘standaardbodem’) dient middels de
formules uit bijlage G van de Rbk plaats te vinden. Volgens handhavers van
RWS ZN en externe deskundigen kan op basis van deze correctiemethode
granuliet niet als grond beschouwd worden, gezien het lage gehalte organisch
materiaal. Navraag bij RWS WVL leerde dat bij een gemeten organischestofgehalte van meer dan 30% respectievelijk minder dan 2%, met organisch
stofgehalten van 30%, respectievelijk 2% wordt gerekend. RWS WVL
concludeert dat via de bodemtypecorrectie granuliet voldoet aan de vereisten
gesteld aan grond.
Na het besluit van de DG WB van 10 oktober 2019 werd op 17 oktober 2019
een melding voor granuliet als ontoereikend beoordeeld. Pas nadat daarover op
17 oktober 2019 telefonisch contact plaatsvond tussen de DG RWS, de HID
RWS ZN en de HID WVL werd er door RWS ZN conform de herbevestiging
gehandeld. Vanaf 18 oktober 2019 werd de gedane en de volgende meldingen
door RWS ZN als toereikend beoordeeld.
Uit de gesprekken bleek dat de handhavers van RWS ON hadden veel moeite
hadden met het besluit van de DG WB van 10 oktober. De handhavers in ZN
gaven aan met deze opstelling uiteindelijk geen moeite te hebben, hoewel ze
de communicatie daarover onder de maat vonden. Wel voelden zij zich verplicht
alsnog kritisch naar de meldingen te kijken. O.a. het lage gehalte organische
stof in granuliet werd, zoals hierboven aangegeven, door hen als bezwaarlijk
beschouwd. Nadat de melding toereikend werd verklaard heeft RWS ZN alsnog
verificatiemonsters genomen. Hieruit bleek dat er geen milieuhygiënische
bezwaren waren en dat het product toegepast kon worden.
RWS ZN heeft een aantal aanvullende stoffen laten onderzoeken in aanvulling
op het standaard stoffenpakket. In het geval van acrylamide duurde dit
onderzoek lang omdat er een daartoe toegerust onderzoeksbureau gevonden
moest worden. Dit bureau moest hiervoor een specifieke opstelling laten maken
waardoor het analyseren lang duurde. De resultaten wezen uit dat de waarden
voor acrylamide onder de detectiegrens lagen.
6.6

Druk op handhavers

Tijdens de uitzending van Zembla werd gesuggereerd dat de top van
Rijkswaterstaat, de DG, druk zou hebben uitgeoefend op de handhavers
teneinde de meldingen bij Over de Maas toereikend te laten zijn.
Dit punt is aan de orde gesteld in gesprekken met betrokkenen uit RWS ZN.
Medewerkers van RWS ZN hebben aangegeven dat zijn op geen enkel moment

Pagina 41 van 102

Procesevaluatie granuliet

druk hebben ervaren van GIB, de gemeente of burgers. Het ligt, zo stellen zij,
niet in de aard van handhavers om hiervan onder de indruk te zijn.
Wel was er na de melding van 17 september 2019 in ZN druk van
vertegenwoordigers van RWS WVL op de handhavers van RWS ZN om zich te
conformeren aan het tijdens het directeurenoverleg van 21 augustus 2019
ingenomen standpunt dat granuliet als grond moest worden beschouwd (zie
later). Deze druk is onder andere verwoord in interne mails van 23 september
2019. Betrokkenen vinden het kwalijk dat deze mails in de publiciteit zijn
gekomen en daar ten onrechte het beeld aan werd verbonden dat de DG RWS
persoonlijk ingegrepen zou hebben in september. Zoals later aan de orde zal
komen was de DG RWS op dat moment niet betrokken.
Een van de handhavers heeft naar aanleiding van deze ervaren interne druk dit
via een melding besproken met zijn leidinggevende.

Pagina 42 van 102

Procesevaluatie granuliet

7

Interne discussie IenW over granuliet in 2018/2019

In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de interne discussie binnen het
ministerie van IenW werd gevoerd over de vraag of granuliet als grond of als
bouwstof moest worden gezien.
7.1

Gevolgde stappen binnen de besluitvorming

Zoals hiervoor aangegeven werd de kwestie over de status van granuliet acuut
in het kader van de handhaving bij de voorgenomen toepassing in de
Honswijkerplas in 2018. Tegelijkertijd liep er een discussie rond de nieuwe BRL
9344.
7.1.1
Discussienotitie Granuliet
De opstelling van de discussienotitie Granuliet vloeide voort uit het gesprek dat
op 5 februari 2019 plaatsvond met een vertegenwoordiger van GIB en
vertegenwoordigers van RWS WVL en DGWB. Aanleiding was de discussie rond
BRL 9344. Uitkomst van dit gesprek was het idee een medewerker van Deltares
te vragen een notitie op te stellen om antwoord krijgen op de vraag onder
welke definitie van het Bbk het materiaal valt dat vrijkomt bij het
breken/bewerken van graniet. En de vraag of de keuringen en toetsingscriteria
zoals beschreven in de concept BRL 9344 de milieuhygiënische
randvoorwaarden zoals bedoeld in het Bbk, voldoende borgen gelet op de
toepassingen onder water als diepe plassen. Uiteindelijk is niet gekozen voor
inzet van Deltares, maar is een discussienota Granuliet door medewerkers van
RWS WVL tot stand gekomen.
In de periode van maart tot april 2019 was er herhaaldelijk contact met GIB
waarbij door het ministerie om aanvullende onderzoeken wordt gevraagd die
betrekking hebben op het flocculant etc. 40 Deze contacten vonden vooral plaats
door RWS/WVL, vanuit de regierol rond de notitie. Op 25 april 2019 was een
eerste versie van de notitie gereed. Op 13 juni werd het laatste concept van de
notitie opgesteld.
Op 17 juni werd de discussienotitie Granuliet toegestuurd aan GIB. Vervolgens
werd met DGWB en RWS/WVL een afspraak gepland op 12 juli om deze notitie
met GIB te bespreken. De discussienotitie, en het commentaar daarop van GIB,
is weergegeven in bijlage C.
De discussienotitie Granuliet werd geagendeerd in een vergadering van het
Implementatieteam van 20 juni 2019. De bijeenkomst stond onder
voorzitterschap van DGWB, het secretariaat was in opdracht van DGWB in
handen van RWS/WVL. Deelnemers waren vertegenwoordigers van IPO, de
Brancheorganisatie Grondbanken (BOG), Platform bodemkwaliteit, de
40 Kruse: kolombezinkproef Noordse Leem (15-5-2018), Schreurs Milieuconsult: rapport granuliet

grond of bouwstof( 20-3-2019, Schreurs Milieuconsult: toetsing milieuhygiënische kwaliteit
granuliet (12-4-2019), Royal Haskoning: Effecten gebruik flocculant bij productie granuliet (29-52019), Deltares: Specificatie voor het toepassen van Noordse Leem in weg- en waterbouwwerken
(1-6-2019), Van der Kooij: Ecopure P-1715 evaluatie gebruik flocculant voor de granuliet productie
(9-6-2019), Soilconsult: Analyseresultaten acrylamide (19-6-2019)

Pagina 43 van 102

Procesevaluatie granuliet

Nederlandse Vereniging van Procesmatige Grondbewerkingsbedrijven (NVPG),
Cascade, RWS Bodem+, RWS en de Unie van Waterschappen (UvW).
Het Implementatieteam oordeelde dat op basis van korrelgrootte het materiaal
onder het begrip grond kon vallen maar qua structuur het geen natuurlijk
bodemmateriaal was. In die zin volgde het Implementatieteam de redeneerlijn
in de notitie en adviseerde het ministerie van IenW in haar uiteindelijke
afweging aandacht te hebben voor de consequenties van beoordeling van het
materiaal als bouwstof. Bouwstoffen mogen immers niet met de bodem worden
vermengd en moeten terugneembaar worden toegepast. Het
Implementatieteam gaf aan dat de keuze ook consequenties had voor
erkenningen heeft die zijn afgegeven op basis van BRL-certificering.
7.1.2 Gesprek met dhr. Zijlstra
Op 5 juni 2019 nam dhr. Zijlstra, in dienst van Volker Wessels, via een
WhatsApp bericht contact op met de loco-SG van IenW. Naar aanleiding van
dat bericht werd binnen IenW gekeken naar geschikte gesprekspartners en
werd op 1 juli 2019 een gesprek gepland.
In een mail van 19 juni 2019 aan de loco-SG werd door dhr. Zijlstra informatie
gedeeld over GIB en de discussienotitie Granuliet bijgevoegd die op 17 juni
toegestuurd was aan GIB. In de mail werd een reactie van GIB aangekondigd
op deze discussienotitie. De loco-SG beëindigde zijn betrokkenheid en legde het
verzoek van dhr. Zijlstra voor aan RWS. Daar werd een afvaardiging voor het
gesprek met Zijlstra en GIB samengesteld: een directeur van RWS/WVL, de
plv-IG van de ILT en een afdelingshoofd van DGMI 41. Hierover werd dhr.
Zijlstra op 19 juni geïnformeerd. Vervolgens richtte dhr. Zijlstra zich op 20 juni
2016 via een mail tot deze betrokkenen. In deze mail schetste hij de problemen
van GIB en de mogelijke impact daarvan op de wegenbouwsector in Nederland.
Van het gesprek met dhr. Zijlstra en GIB op 1 juli 2019 is geen verslag
beschikbaar. 42 Naar aanleiding van het gesprek werd door een medewerker van
DGWB teruggeblikt op het gesprek en de problematiek in het algemeen. Daarin
werd verwoord dat er eerst goed zicht gekregen moest worden op de
milieuhygiënische kwaliteit van het product. Want als de kwaliteit goed is, zo
werd gesteld, werd de discussie is het grond of een bouwstof ook minder
interessant.
7.1.3 Reactie van producent op discussienotitie Granuliet
Op 2 juli 2019 gaf GIB een schriftelijke reactie op de discussienotitie Granuliet.
GIB gaf aan dat zijn producten ruimschoots voldoen aan alle relevante wet- en
regelgeving - zowel civieltechnisch als milieukundig - en al meer dan 25 jaar in
zeer aanzienlijke hoeveelheden succesvol toegepast werden in onder meer
werken van Rijkswaterstaat (> 50M ton). De fabrikant stelde dat Granuliet, ook
wel Noordse leem genoemd sinds het Bouwstoffenbesluit en ook onder het Bbk
2008 wordt aangemerkt als grond en het ‘schoon’ (klasse AW) is bevonden. In
het kader van certificering was, zo gaf GIB aan, de best passende BRL voor
Granuliet BRL 9321. Sinds september 2009 is de Granuliet van GIB conform de
BRL gecertificeerd.
De deelname van vanuit DGMI berustte op een misverstand. De betrokkenheid van de ILT heeft
in de zomer geen vervolg gekregen. De ILT werd pas weer genoemd in de memo van 10-10-2019.
42
Er zijn na 1 juli 2019 geen andere bijeenkomsten met IenW geweest over granuliet waar dhr.
Zijlstra aan deelnam.
41

Pagina 44 van 102

Procesevaluatie granuliet

Wat de inhoud van de discussienotitie Granuliet betreft merkte GIB op met
stijgende verbazing de conceptnotitie tot zich genomen te hebben. De
stellingen en argumentatie van de auteur(s) waren aantoonbaar gebaseerd op
verouderde, onvolledige of onjuiste informatie, zo meende GIB. In sommige
gevallen zou stelling ingenomen worden zonder onderbouwing. Er werd selectief
geciteerd uit de beschikbare informatie waarmee granuliet in een verkeerd
daglicht werd gesteld volgens GIB. Vele beweringen zouden suggestief zijn,
daarmee de reputatie van GIB schaden en bijdragen aan een negatieve
beeldvorming over het materiaal (met alle gevolgen van dien).
Ten aanzien van het gevolgde proces van de discussienotitie Granuliet merkte
GIB op dat bekend was dat de conceptnotitie was verspreid binnen RWS
handhaving en dat deze als staand beleid zou worden gebruikt bij de
beoordeling van meldingen over de voorgenomen toepassing van granuliet. Dat
was, zo stelde GIB, in strijd met de gemaakte afspraken. Op basis van de
conceptnotitie zou nader overleg met GIB plaatsvinden. De reactie van GIB op
de discussienotitie Granuliet zou meegenomen worden en betrokken worden bij
de besluitvorming, zo gaf GIB aan. Dat bleek niet het geval. GIB betreurde de
gang van zaken ten zeerste en vond het een kwalijke zaak dat een
ongefundeerde conceptnotitie als beleid werd ingezet. 43
7.1.4 Besluitvorming over granuliet
Op 12 juli 2019 vond het een maand eerder geplande overleg plaats tussen GIB
en DGWB naar aanleiding van de discussienotitie Granuliet. Van dit gesprek is
geen verslag beschikbaar. Wel is via mail een terugmelding gedaan aan
betrokkenen binnen het ministerie. Aan het gesprek namen twee
vertegenwoordigers van GIB deel en twee vertegenwoordigers van DGWB.
Uitkomst van dit gesprek was dat alles overwegende er voor DGWB voldoende
argumenten waren om granuliet als grond te blijven beschouwen.
Op 18 juli vond onder leiding van DGWB een overleg plaats met onder andere
handhavers van RWS. Daarin werd gesteld dat RWS een schriftelijk standpunt
van DGWB wilde. Pas na een dergelijk standpunt gaf RWS aan anders te gaan
handhaven.
Vervolgens werd een directeurenoverleg gepland op 21 augustus 2019 om de
kwestie te bespreken en een besluit te nemen. In dat overleg lag een notitie
van DGWB voor. 44 Van dit overleg is geen verslag beschikbaar. Aan het gesprek
namen een directeur van RWS/WVL, een directeur van DGWB en medewerkers
van DGWB en RWS/BS deel. Er is wel een terugmelding via een mail van de
directeur RWS/WVL. Daaruit blijkt dat de aanwezigen geen redenen zagen om
granuliet als bouwstof te zien. Afgesproken werd dit in een gezamenlijke notitie
van DGWB en RWS vast te leggen die zou worden vastgesteld door de
directeuren DGWB en RWS. Dit met het oog op uniform handelen. Gevraagd
werd de notitie te coördineren in samenspraak (of afstemming) met Bodem
Plus, DGWB, RWS BS, ILT, RWS ON en HBJZ.
Op 26 augustus vond vervolgens een overleg plaats tussen een directeur van
RWS WVL, een medewerkers van DGWB en GIB. In dat gesprek werd aan GIB
het standpunt van DGWB en RWS medegedeeld.

43
44

Voor een volledige weergave van het commentaar van GIB wordt verwezen naar bijlage C
De discussienotitie Granuliet was niet geagendeerd voor dit overleg.

Pagina 45 van 102

Procesevaluatie granuliet

Op 23 september 2019 werd een melding voor een toepassing in Over de Maas
ontoereikend verklaard door RWS ZN. Handhaving bleef van oordeel dat
granuliet een bouwstof was. In een mail van 26 september verzocht een
directeur van RWS ZN een schriftelijke bevestiging van de DG WB waaruit zou
blijken dat granuliet grond was.
Op 10 oktober 2019 schreef de beleids-DG een memo aan de DGRWS waarin
hij het standpunt vastlegt. Daarmee werd de discussie over de status van
granuliet binnen IenW gesloten.
7.2

Inhoudelijke afwegingen over status granuliet

Zoals aangegeven stelde de discussienotitie Granuliet van RWS/WVL dat
granuliet als bouwstof moest worden gezien. Het directeurenoverleg (21
augustus) en de DG WB (10 oktober 2019) kwamen tot een ander oordeel.
Ingegaan wordt op de inhoudelijke argumenten die in interne nota’s zijn
aangevoerd.
Na het gesprek met GIB op 12 juli 2019 verwoordde DGWB de volgende
overwegingen om granuliet als grond te blijven kwalificeren:
•
•
•
•
•

Er zijn voldoende argumenten om granuliet als grond te kwalificeren.
Er is sprake van een soort tussencategorie tussen grond en bouwstof,
waarbij voor beide definities een redeneerlijn kan worden gevonden.
Het materiaal is inmiddels in grote hoeveelheden als grond toegepast (2
miljoen ton).
De kwaliteit van het product is goed en qua structuur vergelijkbaar met
bijvoorbeeld zand. Door de productie en herkomst is het niet één op één
te vergelijken, maar het komt wel in de richting.
De BRL 9344 moet passend worden gemaakt voor granuliet. Daar is GIB
zich terdege van bewust.

Zoals hiervoor aangegeven werd het proces vervolgd met een
directeurenoverleg op 21 augustus. In de aanloop naar dit overleg werd de
deelnemende directeur van DGWB op 29 juli door haar mensen geïnformeerd.
In deze notitie werden de volgende argumenten aangevoerd:
•
•
•

•

De definitie in het Bbk biedt de ruimte om granuliet als grond te
kenmerken, dit laat onverlet dat granuliet dan ook aan alle eisen van het
Bbk (inclusief de zorgplicht) moet voldoen.
Bij de afweging is ook betrokken dat granuliet al 25 jaar als grond wordt
toegepast.
Met het kenmerken van granuliet als bouwstof zijn er minder
afzetmogelijkheden, met mogelijke consequenties voor de productie van
granuliet granulaat en asfalt. Een goede en sluitende onderbouwing is
daarom nodig om de belangen van GIB niet onnodig te schaden. Het
kenmerken van granuliet als grond heeft dan ook de voorkeur. Hiermee
zijn de toepassingsmogelijkheden ruim.
Mits aan de kwaliteitseisen voor grond en de zorgplicht wordt voldaan is
dit geen probleem.

In een tweede nota van DGWB van 15 augustus, bedoeld als input voor de
deelnemers aan het directeurenoverleg van 21 augustus, werden de volgende
kernpunten weergegeven:

Pagina 46 van 102

Procesevaluatie granuliet

1. Granuliet wordt al 25 jaar toegepast in grond en oppervlaktewater.
2. Granuliet is een relatief schoon materiaal.
3. Het kenmerken van granuliet als bouwstof heeft consequenties voor de
bestaande toepassingen, een bouwstof moet namelijk nadat een werk
zijn functie verliest weer worden teruggenomen en kan geen onderdeel
van de bodem zijn (zoals bij grond).
4. Met het kenmerken van granuliet als bouwstof zijn er minder
afzetmogelijkheden, met mogelijke consequenties voor de productie van
granuliet granulaat en asfalt.
5. Een goede en sluitende onderbouwing is daarom nodig om de belangen
van GIB niet onnodig te schaden.
6. Het kenmerken van granuliet als grond heeft dan ook de voorkeur.
Hiermee zijn de toepassingsmogelijkheden ruim.
7. Mits aan de kwaliteitseisen voor grond en de zorgplicht wordt voldaan is
dit geen probleem.
8. Hiervoor is het nodig dat het bedrijf een limitatieve lijst met vragen
krijgt, opdat in één keer aan RWS kan worden aangetoond dat wel of
niet aan de eisen wordt voldaan.
9. Hoewel granuliet al 10 jaar onder certificaat wordt geleverd, vindt dit
volgens de ILT en RWS niet plaats op grond van het juiste
normdocument. Er is een nieuw normdocument in voorbereiding. Deze
moet zo snel als mogelijk worden afgerond en opgenomen in de Rbk,
opdat er een specifiek normdocument is voor de productie van granuliet.
10. In het gesprek met het bedrijf moet naast het gesprek over grond/
bouwstof, de mogelijkheden voor innovatie worden besproken. Hiermee
wordt de positie van het bedrijf minder kwetsbaar en bevorderd dat voor
een relatief schoon materiaal naar een hoogwaardige toepassing wordt
gezocht.
11. Hiervoor is zowel een rol weggelegd voor de overheid als voor GIB.
Vanuit een opdrachtgeversrol kan RWS bevorderen dat nieuwe
producten worden toegepast.
Van het op 21 augustus gehouden directeurenoverleg is geen formeel verslag
gemaakt. De deelnemende directeur van RWS WVL gaf binnen RWS via een
mail een terugmelding van de in het overleg gedeelde lijn:
•
•
•

•

•

We vinden dat een keuze grond of bouwstof nu moet worden genomen.
We beseffen dat technisch gezien voor beide een redenering is op te
hangen.
We delen de mening dat milieu inhoudelijk gezien er geen overtuigende
reden is om granuliet als bouwstof te betitelen en dat een wijziging
daarin t.o.v. 25 jaar toepassing als grond niet te motiveren is op grond
van milieurisico; dus de aanwezigen steunen de keuze van Granuliet als
grond en daarmee voor doorzetting van de altijd gevolgde lijn.
We achten het van belang dat de redenering voor grond consistent moet
zijn op punt van milieurisico en maatschappelijke toepassing van
granuliet als grond en dat de link met de regelgeving navolgbaar en
transparant is, inclusief de vereisten van de zorgplicht ook voor
toepassing als grond.
Gelet op de escalatie die over dit vraagstuk nu plaats vindt en diverse
conceptnotities, is een gezamenlijke definitieve notitie van DGWB en
RWS voor die redenering nodig die wordt vastgesteld door de
directeuren DGWB en RWS; daarmee wordt ook een basis gecreëerd
voor uniform handelen.

Pagina 47 van 102

Procesevaluatie granuliet

Op 26 augustus 2019 vond een overleg plaats tussen vertegenwoordigers van
GIB, RWS WVL en DGWB. Daarin werd bevestigd dat de afgelopen 20 jaar
granuliet op diverse locaties is toegepast onder het Besluit Bodemkwaliteit als
grond. Bij een voorgenomen toepassing in een diepe plas in Oost-Nederland is
door bevoegd gezag (RWS) geoordeeld dat het hier om een bouwstof zou gaan,
zo stelde het verslag. Naar aanleiding hiervan is onduidelijkheid ontstaan hoe
granuliet mag worden toegepast. Een conceptnotitie van RWS en IenW over dit
onderwerp was niet vastgesteld en is wel als zodanig gebruikt, zo gaf het
verslag aan. Dat heeft de onduidelijkheid verder vergroot. Door de ontstane
onduidelijkheid over de mogelijkheden van het toepassen van granuliet zijn de
voorraden hiervan bij het bedrijf opgelopen, zo werd vastgesteld.
Het verslag gaf vervolgens aan dat IenW en RWS intern hebben gesproken over
de ontstane onduidelijkheid op 19 (lees: 21) augustus 2019. Daar is, volgens
het verslag, de conclusie getrokken dat er weliswaar vragen te stellen zijn over
de technische aard van het product maar dat er onvoldoende redenen zijn om
de in het verleden toegestane praktijk van de toepassing van granuliet als
grond nu te herzien. Granuliet kon dus onveranderd als grond worden
toegepast. Ook de nu gehanteerde BRL 9321 voor granuliet was voldoende, zo
werd aangegeven. Wel was het wenselijk dat er een nieuwe BRL werd opgesteld
waarin de reikwijdte meer is geënt op stoffen als granuliet. Tot de vaststelling
van de nieuwe BRL blijft de bestaande BRL 9321 van kracht, zo werd
besproken. Bij de toepassing als grond zou granuliet uiteraard aan alle eisen
moeten voldoen die de regelgeving hieraan stelde. Het bevoegd gezag zal op de
naleving hiervan toezien.
Afgesproken werd dat RWS het bovenstaand standpunt in de organisatie zou
verspreiden zodat hiermee bij toekomstige meldingen van toepassen van
granuliet rekening kan worden gehouden. IenW zou ook de Unie van
Waterschappen en de VNG op de hoogte brengen van dit standpunt omdat ook
waterschappen en gemeenten als bevoegd gezag met de beoogde toepassing
van granuliet te maken kunnen krijgen. IenW heeft, zo werd gesteld, overigens
geen formele rol richting deze overheden bij de toepassing van het Besluit
Bodemkwaliteit.
Het verslag eindigde met de mededeling dat Bontrup/GIB, of een van haar
afnemers, spoedig een nieuwe melding zou doen voor het toepassen van
granuliet in een diepe plas. Verder zou Bontrup/GIB in gesprek zijn met diverse
potentiele afnemers voor meer hoogwaardige toepassingen in o.a. dijken en
watergangen.
Op 10 oktober 2019 is door de DGWB aan de DGRWS een memo gestuurd met
het formele besluit om granuliet als grond te blijven beschouwen. Daarbij
werden de volgende argumenten gehanteerd:
• In eerste instantie is de vraag - is granuliet een bouwstof of grond —
behandeld door specialisten van WVL, ILT en RWS ON en zijn definities
en standpunten verkend. Vanuit deze specialistische benadering zijn in
april en juni conceptnotities gemaakt. Hierin wordt geconcludeerd dat
granuliet een bouwstof is. Daarna is de laatste versie van de notitie
besproken met betrokken belanghebbenden. Vastgesteld is dat in de
conceptnotities voorbij wordt gegaan aan het feit dat granuliet vanaf de
inwerkingtreding van het Bbk (sinds 2008) als grond is beschouwd.
• De bredere maatschappelijke gevolgen van de keuze zijn in de
conceptnotitie niet in beeld gebracht.

Pagina 48 van 102

Procesevaluatie granuliet

•

•

7.3

DGWB heeft daarom in overleg met RWS vastgesteld dat - gezien de
historie en de context - geen nieuwe overtuigende argumenten zijn
aangedragen om het toepassen van granuliet als grond niet te
accepteren. Daarom kan granuliet nog steeds als grond - onder de
regels van het Bbk - worden toegepast.
Inmiddels heeft ILT aangegeven geen bezwaar te hebben tegen de
huidige wijze van certificeren van granuliet (o.g.v. normdocument BRL
9321), dit in afwachting van een nieuw te ontwikkelen normdocument
(BRL 9344).
Bevindingen

Hoewel aanvankelijk het idee was het vraagstuk over granuliet te laten
onderzoeken door Deltares, is daar niet voor gekozen en werd in eigen kring
een discussienotitie Granuliet opgesteld. Bij de totstandkoming van deze notitie
was geen betrokkenheid van de schemabeheerder, Intron Certificatie of
Colleges van Deskundigen. Kennis is daardoor onbenut gebleven.
Bij de totstandkoming van de discussienotitie is vooraf geen duidelijke status of
procesgang afgesproken, daardoor bestonden bij een aantal deelnemers
verwachtingen die niet gebaseerd waren op vastgelegde afspraken.
Handhavers die betrokken zijn bij een juridisch geschil met GIB fungeerden bij
het opstellen van de notitie als adviseur. De notitie werd, hoewel deze geen
formele status had, gebruikt als inhoudelijke onderbouwing voor het lopende
juridisch geschil met GIB.
De notitie is, terwijl er een juridisch geschil was, als concept aan GIB voor
commentaar toegestuurd. Het door GIB geleverde commentaar is genegeerd.
Het resultaat van de bespreking van de discussienotitie in het
Implementatieteam op 20 juni 2019 was een advies aan DGWB. Het
Implementatieteam had in 2019 geen besluitvormde status, zoals in de periode
2008 tot 2011.
Het gesprek met dhr. Zijlstra op 1 juli 2019 had niet als resultaat dat er een
standpunt werd ingenomen door DGWB. De interventie van dhr. Zijlstra is
effectief geweest in het agenderen van de problematiek van GIB en het
bespoedigen van een besluit op beleidsniveau.
Het overleg met GIB op 12 juli 2019 leidde tot een voorlopige
standpuntbepaling door DGWB.
De besluitvorming over granuliet vond feitelijk plaats in een directeurenoverleg
op 21 augustus 2019. De aangedragen argumenten waren gebaseerd op
rechtszekerheid voor GIB, de vereisten van het Bbk en positie van GIB als
leverancier van granulaat voor de wegenbouw.
In interne mails en memo’s van DGWB en RWS werd een direct verband gelegd
tussen granuliet en de gevolgen voor de asfaltproductie en daarmee het belang
van RWS. In diverse gesprekken bij dit onderzoek is aangegeven dat dit aspect
in de voorbereidende stukken voor het directeurenoverleg aan de orde kwam

Pagina 49 van 102

Procesevaluatie granuliet

maar geen doorslaggevende rol heeft gespeeld in de besluitvorming. In de
terugkoppeling van het directeurenoverleg van 21 augustus komt dit aspect
niet aan de orde.
Er was geen formele vastlegging van het genomen besluit in het
directeurenoverleg, dit bij gebrek aan een verslag. Dit bleek een probleem voor
handhavers en leidinggevenden van RWS ZN in het kader van een melding voor
de toepassing van granuliet in Over de Maas.
Tijdens het directeurenoverleg zijn afspraken gemaakt over het informeren van
de bewindspersonen. Deze afspraken zijn niet nagekomen. De bewindspersonen
werden eerst eind januari 2020 geïnformeerd naar aanleiding van de op handen
zijnde uitzending van Zembla op 6 februari 2020.
Op verzoek van de DG RWS kwam er een formeel standpunt d.d 10-10-2019
van de beleids-DG waarin de status van granuliet als grond werd bevestigd.
Gelet op de sturingsfilosofie binnen het ministerie was dat een correcte stap.
De DG WB bleek ten tijde van zijn besluit tot herbevestiging van granuliet als
grond in oktober 2019 beperkt op de hoogte te zijn van de voorafgaande gang
van zaken binnen het ministerie. Hij was hij niet bekend met de discussienotitie
Granuliet, de contacten met het bedrijf en de interventie van dhr. Zijlstra.
De DG RWS had geen actieve betrokkenheid bij het vraagstuk over de status
van granuliet. Wel werd zij hierover geïnformeerd. Op 23 augustus 2019 had zij
een kennismakingsgesprek met de CEO van Volker Wessels en dhr. Zijlstra. Er
zijn geen aanwijzingen dat in dat gesprek over granuliet en GIB is gesproken.
Op 17 en 18 oktober 2019 was er via Whatsapp kort contact met dhr. Zijlstra
over de voortgang van de voorgenomen toepassing in Over de Maas.

Pagina 50 van 102

Procesevaluatie granuliet

8

Discussiepunten: granuliet en het gebruik van flocculanten

In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de discussies over granuliet en het
gebruik van een flocculant.
8.1

Granuliet: grond, bouwstof of afval

De DG WB heeft op 10 oktober 2019 herbevestigd dat granuliet als grond moet
worden gezien. Tevens is vastgesteld dat BRL 9321 rechtsgeldig is in
afwachting van de komst van BRL 9344.
Rond de status van granuliet worden verschillende argumenten gehanteerd bij
het vraagstuk of het materiaal als grond moet worden gezien. Daarnaast is er
een discussie of granuliet onder de werking van BRL 9321 valt en er een correct
productcertificaat is afgegeven. Tenslotte worden allerlei aanvullende thema’s
aangeroerd in de discussie. De discussie werd en wordt gevoerd binnen en
buiten het ministerie.
In bijlage D is ter illustratie een overzicht opgenomen van de argumenten die
tijdens het onderzoek zijn tegengekomen. Ik heb deze argumenten niet
gewogen. Zo zijn er opvattingen die gebaseerd zijn op verschillende
onderzoeken, maar ook opvattingen die door één persoon worden geuit
waarvan de onderbouwing onbekend is. Over de validiteit van deze argumenten
wordt in dit onderzoek geen uitspraak gedaan. Tevens valt dit buiten de scope
van de onderzoeksopdracht.
8.1.1 Bevindingen
Opvallend is dat gedurende een lange tijd aan de publieke kant van het stelsel
een discussie werd gevoerd over de status van granuliet en daarover op allerlei
niveaus standpunten werden ingenomen. Die discussie over granuliet was er
aan de private kant niet. Daar bestaat geen twijfel of granuliet als grond moet
worden gezien. Wel wordt al jaren gesproken over een beter passende BRL.
Als er van overheidswege vragen of discussies zijn over een BRL of een
productcertificaat, zijn er momenteel geen afgesproken procedures of escalatie.
Zoals eerder aangegeven heeft het Implementatieteam een informele rol
gekregen. Bij de vraag over de toepasbaarheid van een BRL kan om advies
gevraagd worden aan een van de Colleges van Deskundigen. Dat is niet
gebeurd.
8.2

Flocculant

Bij de productie van granuliet (bestaande uit deeltjes <63 micrometer) wordt
tijdens het productieproces gebruik gemaakt van een flocculant Ecopure-1715.
Het proces van ontwatering vindt plaats door de toepassing van een flocculant
in de laatste fase van het productieproces. Dat is het onderdeel waar de
kleinste fractie van granietzand en kwartsietzand samen komen. Het flocculant
zorgt voor een versnelde ontwatering in het productieproces en verbindt als
vlokmiddel de granulietdeeltjes waardoor een leemachtige substantie ontstaat.

Pagina 51 van 102

Procesevaluatie granuliet

8.2.1

Algemene informatie over flocculant

Polyacrylamide- (of PAM-) flocculanten, ook wel poly-electrolyten (PE)
genoemd, worden vanaf de jaren ’80 wereldwijd veelvuldig toegepast in de
drink- en afvalwaterzuivering, in de papierindustrie, als bodemverbeteraar, in
de baggerindustrie en in de zand- en grindwinning. Alleen al in de Nederlandse
afvalwaterzuivering werd volgens het STOWA-rapport 11 jaar geleden ca 3.800
ton actief PE gebruikt (STOWA rapport). Het totale jaargebruik in Nederland
wordt momenteel geschat op meer dan 10.000 ton (bron: A. Nijland,
SoilConsult).
Er zijn in hoofdlijnen twee typen PAM: anionische en kationische.
•

•

Anionische PAM - Anionische PAM worden wereldwijd gebruikt bij de
productie van gebroken steen en in de mijnbouw. Dit is ook het type PAM
dat GIB gebruikt. Anionische PAM bindt zeer hecht aan de minerale
korrels (zoals die van granuliet) en slecht aan organische delen. Dit komt
doordat de statische elektrische ladingen van het organische oppervlak en
de polymeerketen elkaar grotendeels afstoten.
Kationische PAM - Het type PAM zoals gebruikt in de drink- en
afvalwaterzuivering, waarop het STOWA-rapport betrekking heeft, betreft
de zogeheten kationische PAM. Kationische polyacrylamiden hebben een
ander productieproces dan anionische PAM en gedragen zich ook anders.
De positieve effectieve lading van de kationische polymeren zorgt voor
hechting aan organische stofoppervlakken, wat effectief is voor het laten
bezinken van organische verontreinigingen, maar wat ook schadelijk kan
zijn voor aquatische organismen (eencellig tot vissen: in het STOWA
rapport worden bv vissenkieuwen genoemd).

Voor de productie van beide typen PAM wordt gebruik gemaakt van acrylamide.
Door onvolledige polymerisatie kan tijdens de productie van de PAM een restant
acrylamide achterblijven. Acrylamide is een ZZS (zeer zorgwekkende stof). Om
deze reden is het gehalte acrylamide in PAM wettelijk beperkt: namelijk tot
0.1% voor industriële toepassingen en tot 0.025% voor toepassingen in de
drinkwatersector.
8.2.2

Flocculant en granuliet

Voor de bezinking van de granulietdeeltjes gebruikt GIB Ecopure P1715 van de
firma Melspring. Dit is een in water oplosbare anionische PAM. De flocculant
wordt in poedervorm toegevoegd aan het proceswater, met een dosering van
maximaal 1kg anionische PAM op 10.000kg granuliet (=0.1g per kg = 0,01%).
De ingedikte granuliet wordt opgeslagen of direct toegepast. Het proceswater
wordt weer gebruikt om de steenfracties te wassen, waarna de fijne
steendeeltjes in het waswater weer worden bezonken. Er is dus sprake van een
‘closed-loop’, zonder dat er sprake is van lozing naar het oppervlaktewater of
grondwater.
Het totale jaarverbruik van GIB is, naar eigen zeggen, ca 30-40 ton. Hiermee is
GIB een kleine gebruiker van flocculant in Nederland (circa 0.3% à 0.4% van
het totale verbruik), zo verklaart de producent.
8.2.3

Flocculant en de zorgplicht

Granuliet is conform het Bbk grond en dient derhalve getoetst te worden d.m.v.
een samenstellingsonderzoek. Granuliet voldoet aan het niveau
Pagina 52 van 102

Procesevaluatie granuliet

achtergrondwaarde (AW) conform het Bbk. De gebruikte anionische PAM is een
niet-genormeerde stof wat betekent dat er geen normwaarden voor zijn
opgenomen in de Bbk/Rbk. In dit geval (en trouwens in het algemeen) geldt
dan het zorgplicht-principe.
GIB heeft studies laten uitvoeren om eventuele risico’s van het gebruikte
flocculant in kaart te brengen:
•

•

•

8.2.4

Expertbeoordeling van de milieuhygiënische risico’s van het gebruik
van PAM in granuliet. Zie hiervoor de rapporten van
RoyalHaskoningDHV en Schreurs MilieuConsult. Zij beoordelen, ook op
basis van het veiligheidsinformatieblad, dat er geen effecten op mens
en milieu zijn te verwachten. De PAM is niet PBT (persistent,
bioaccumulerend en toxisch), wordt in zeer lage doseringen toegepast
en hecht zich sterk aan de minerale delen in granuliet.
Beoordeling van het risico van acrlyamide afbraak (op basis van een
theoretische worst-case benadering). Zie rapport van Van der Kooij.
Onder de aanname dat PAM überhaupt afbreekt tot acrylamide is de
conclusie dat acrylamide zich niet ophoopt (accumuleert) omdat dit nog
sneller wordt omgezet in andere onschuldige afbraakproducten.
Laboratoriumproeven om het gehalte aan acrylamide in
granulietmonsters vast te stellen. Zie rapport van SoilConsult. Uit dit
onderzoek blijkt dat acrylamide niet kan worden gedetecteerd.
Bevindingen

Het flocculant 45 maakt zowel in BRL 9321 als in de BRL 9344 geen onderdeel uit
van het parameterpakket van te onderzoeken stoffen. Dit komt omdat er geen
normen voor opgenomen zijn in de Rbk.
Geen vermelding in een normdocument is niet in strijd met het Bbk. Zo kent
het Bbk normen voor een aantal veel voorkomende stoffen in bijlage A en B.
Daar waar ongenormeerde stoffen aanwezig zijn in grond of baggerspecie geldt
de zorgplicht ten aanzien van die stoffen. Op grond van de zorgplicht wordt
beoordeeld of een ongenormeerde stof toelaatbaar is in de specifieke
toepassing. Hoewel niet wettelijk verplicht, is het wel wenselijk om dergelijke
relevante processtappen/additieven in het bewerkingsproces te beschrijven in
het normdocument of productcertificaat, met het oog op de zorgplicht.
Uit het erkenningenoverzicht van Bodem+ kan afgeleid worden dat er in totaal
103 erkenningen zijn verstrekt op basis van BRL 9321 en daarmee 103
productcertificaten. Navraag bij Intron Certificatie leerde dat op basis van BRL
9321 enerzijds winlocaties worden gecertificeerd waar materiaal wordt
gebaggerd en rechtstreeks op een depot wordt gespoten om te worden
uitgeleverd, dus zonder dat er een wasstap in het proces aanwezig is. Bij deze
winlocaties wordt geen flocculant gebruikt.
Anderzijds worden winlocaties gecertificeerd waar sprake is van een
klasseerinstallatie, dat wil zeggen dat het uitgangsmateriaal wordt gewassen,
gescheiden en soms ook gebroken. Bij die winlocaties wordt volgens Intron
Certificatie nagenoeg altijd een flocculant toegepast. Dit zijn onder BRL 9321

45
Veiligheidsinformatieblad overeenkomstig Verordening (EG) Nr. 1907/2006 (REACH) Ecopure P1715. Versienummer: 2.1.

Pagina 53 van 102

Procesevaluatie granuliet

enkele tientallen winlocaties. Vastgesteld moet worden dat op geen enkel
productcertificaat melding wordt gemaakt van gebruik van een flocculant. 46
Tenslotte zijn er grondreinigingsinstallaties die op basis van BRL SIKB 7500
protocol 7510 zijn gecertificeerd (momenteel 74 erkenningen) die veelvuldig
gebruik maken van flocculant. Deze materiaalstromen worden op basis van BRL
9335 gecertificeerd. Zowel in BRL 7500 als in de onderliggende protocollen
7510 en 7511 47 wordt geen melding gemaakt van het gebruik van flocculanten.
Over de effecten van het flocculant zijn door diverse partijen onderzoeken
gedaan. Daarnaast zijn door RWS ZN drie verificatiemonsters genomen van de
toegepaste partijen granuliet. Deze monster tonen geen negatieve effecten op
het milieu.
In de discussie rond het flocculant zijn er twee benaderingen:
1. Het flocculant is onschadelijk, de gedane metingen en talloze

onderzoeken wijzen dit uit. Er is geen aanleiding te veronderstellen dat
dit in de toekomst gaat veranderen.
2. De effecten van het flocculant zijn op langere termijn onbekend, ook al
is de toxiciteit zeer beperkt en zijn er geen onderzoeken die wijzen op
nadelige langetermijneffecten. Toch moet vanuit het voorzorgsprincipe
geen toepassing plaatsvinden in diepe plassen.
Zoals eerder aangegeven gaat BRL 9321 uit van nature in de bodem
voorkomend sedimentair materiaal, dat een productieproces kan hebben
ondergaan waarbij het materiaal kan worden gescheiden, gewassen en/of
gebroken. De vraag is of er door het toepassen van een flocculant sprake is van
een bewerking die verder gaat is dan hetgeen de BRL toestaat. Wat de werking
van het flocculant betreft lijken er twee gedachten te leven.
1. GIB geeft aan dat het flocculant ervoor zorgt dat de fijne minerale
deeltjes in het spoelwater samenklonteren, waardoor deze snel naar de
bodem zakken. Deze bezinking gaat veel sneller dan zonder toepassing
van flocculant. De bezinksnelheid van kleinere deeltjes is namelijk veel
lager dan van grotere deeltjes (ze blijven veel langer zweven). Het
bezinken resulteert in een scheiding van vaste minerale delen (op de
bodem van het bassin) en het water erboven. Het bezonken materiaal
wordt hierna verzameld en in een pers verder ontwaterd waardoor een
bruikbaar, steekvast materiaal ontstaat (granuliet). Dit scheidingsproces
kan ook plaatsvinden zonder toevoeging van flocculant, namelijk door
natuurlijke bezinking. Dit duurt echter veel langer. Om dezelfde
capaciteit te behouden zijn er dan meerdere grote bassins nodig. In het
verleden heeft GIB ook gebruik gemaakt van bezinkbassins, zonder
toevoeging van flocculant.
2. Daarnaast bestaat de gedachte dat er door de toevoeging van een
flocculant wel degelijk sprake is van een extra bewerking. Een
bewerking die ertoe leidt dat, als gevolg van de werking van de
polymeren van het flocculant, granuliet als gebonden materiaal ontstaat.

Voorbeeld: https://promeco.nl/verwerking-waswater-holtum/
protocol 7510: ‘Procesmatige ex situ reiniging/bewerking en immobilisatie van grond en
baggerspecie’. protocol 7511: ‘Ontwateren en rijpen van baggerspecie’.
46

47

Pagina 54 van 102

Procesevaluatie granuliet

Uit wetenschappelijk onderzoek gericht op de afbraak van polyacrylamide
houdende flocculanten, blijkt dat in de meeste gevallen sprake is van
langzame afbraak zonder dat er acrylamide vrijkomt of dat het slechts in
zeer geringe hoeveelheden gebeurt. 48
Ook in het European Union Risk Assessment Report ‘acrylamide’ is aangegeven
dat het niet waarschijnlijk is dat acrylamide vrijkomt bij de afbraak van
polyacrylamide. Indien dat wel het geval zou zijn, is relevant dat acrylamide
zeer snel afbreekt in het milieu tot niet-toxische afbraakproducten, waardoor
het onwaarschijnlijk is dat er sprake is van relevante effecten voor mens en
milieu.
Naar de milieuhygiënische aspecten van het flocculant wordt in het kader van
een review, die op initiatief van staatssecretaris van Veldhoven tussen rijk,
provincie en gemeente is overeengekomen, onderzoek gedaan. De uitkomst
hiervan wordt in de loop van dit jaar verwacht.

48
Zie o.a. Geuzennec et al., 2015. Transfer and degradation of polyacrylamide-based flocculants in
hydrosystems: a review. Environ Sci Pollut Res 22:6390–6406.

Pagina 55 van 102

Procesevaluatie granuliet

9

Project Over de Maas

In dit hoofdstuk wordt een beknopte beschrijving gegeven van het project Over
de Maas. Tevens wordt weergegeven hoe betrokken partijen tegen het project
aankijken.
9.1

Toepassingen in diepe plassen

In de gesprekken werd naar voren gebracht dat er twee concrete
ontwikkelingen zijn rond het toepassen van grond of baggerspecie in diepe
plassen.
9.1.1

Vergunningplicht verondiepen

9.1.2

Het Milieuhygiënisch Toetsingskader (MHT)

9.2

Omschrijving van het project Over de Maas

In het kader van de Omgevingswet zal het verondiepen van diepe plassen
vergunningplichtig worden en onderwerp worden van een merbeoordelingsplicht. De vergunningplicht met de mer-beoordelingsplicht moeten
er samen voor zorgen dat een integrale beoordeling (op alle relevante
milieuaspecten) van een voorgenomen verondieping plaatsvindt. Met de
vergunningplicht is ook de inspraak beter geborgd; er is dan een mogelijkheid
tot bezwaar en beroep. Onder de huidige algemene regels is die mogelijkheid er
niet. De vergunningplicht geldt voor nieuwe initiatieven die na 1 januari
2022 (datum inwerkingtreding Omgevingswet) worden gestart. Daarnaast geldt
voor lopende initiatieven een overgangsrecht van 3 jaar. Dit betekent dat voor
initiatieven die doorlopen na 1 januari 2025 alsnog een vergunning moet
worden aangevraagd.
Met het nieuwe MHT wordt een nieuw normkader en meetmethode voor toe te
passen grond en baggerspecie in diepe plassen geïntroduceerd.
Het normenkader zal worden gewijzigd. In een brief aan de Tweede Kamer is in
december 2019 vermeld dat bij het definitieve onderzoek naar het nieuwe MHT
de PFAS-casuïstiek zal worden betrokken. Onbekend is of de casus granuliet
gevolgen zal hebben voor het MHT.

Het project Over de Maas is een privaat initiatief. Het plangebied van Project
Over de Maas is gelegen in de gemeente West Maas en Waal en heeft een
totale oppervlakte van circa 277 hectare. Het plangebied omvat de noordelijke
uiterwaard van de Maas ter hoogte van het dorp Lith, aangeduid als "Over de
Maas". Het project Over de Maas kent twee belangrijke hoofddoelstellingen:
•
•

de winning van minimaal 15 miljoen ton industriezand;
de ontwikkeling van minimaal 140 ha nieuwe riviergebonden natuur.

Daarnaast is sprake van de volgende nevendoelstellingen:
•
•
•

rivierverruiming ten behoeve van verbetering hoogwaterveiligheid;
extensief recreatieve openstelling van het gebied;
het voeren van duurzaam extensief beheer na herinrichting.

Pagina 56 van 102

Procesevaluatie granuliet

9.2.1
Herinrichting
Bij de herinrichting wordt grond en baggerspecie van buiten de plas toegepast,
om bijvoorbeeld flauwe oevers en eilandjes te maken. Voor de herinrichting van
Over de Maas tot natuurgebied is 11 miljoen m3 materiaal nodig. 60% komt uit
het eigen project en bestaat uit achtergelaten kleigrond en fijn zand. De
resterende 40% wordt van elders aangevoerd. Dit is herbruikbare grond en
baggerspecie die vrijkomt bij bagger- en graafwerkzaamheden en moet voldoen
aan de vereisten van het Bbk.
9.2.2
Wettelijk traject
Aangezien het een project betreft met een omvang van meer dan 100 ha en dit
project door de Provincie als concrete winplaats in het Streekplan Gelderland
moest worden vastgelegd, was het doorlopen van een wettelijk m.e.r.-traject
verplicht. Een nieuw ingestelde Adviesgroep, bestaande uit de leden van de
voormalige Klankbordgroep en inmiddels aangevuld met o.a.
vertegenwoordigers vanuit gemeente en bewoners van Lith, heeft tijdens dit
voortschrijdende planproces als klankbord gefungeerd. Op basis van de
uitkomsten van de m.e.r. en op voorstel van Gedeputeerde Staten hebben
Provinciale Staten van Gelderland op 20 september 2006 het besluit genomen
om het Streekplan Gelderland 2005 partieel te herzien. Dit besluit is een
zogenaamde Concrete Beleidsbeslissing.
Op basis van nieuwe inzichten door vervolgonderzoeken is het eerdere
Voorkeursalternatief (VKA) doorontwikkeld tot een verbeterde variant te weten
het Voorkeursalternatief Plus (VKA+), waarin met name een verbeterde
waterkwaliteit wordt gerealiseerd. Dit m.e.r. fungeerde als Plan-m.e.r. voor de
aanpassing van het bestemmingsplan en als Besluit-m.e.r. voor de verlening
van de ontgrondingsvergunning. Op basis van het VKA+ is in 2007 een
gedetailleerd herinrichtingsplan opgesteld als onderlegger voor de
vergunningaanvragen en het bestemmingsplan in 2008.
Als laatste stap zijn afspraken formeel vastgelegd in een planovereenkomst met
gemeente West Maas & Waal. Hierin zijn o.a. afspraken gemaakt over beheer
en onderhoud, fasering, schaderegeling, communicatie etc. Eind 2009 zijn alle
vergunningen en het bestemmingsplan onherroepelijk geworden. In januari
2010 is gestart met de uitvoering van het plan.
De gemeente wordt na oplevering van het project eigenaar.
Natuurmonumenten zal als erfpachter het beheer voor zijn rekening nemen.
9.3

Bevindingen

Het verondiepen van zandwinplassen was voor de komst van het Bbk
oorspronkelijk bedoeld om klasse B 49 materiaal uit de omgeving (gebiedseigen)
in de plas te gebruiken, zodat de omgeving er beter van zou worden. Maar
inmiddels wordt een groot deel aangevoerd vanuit het buitenland.
Bij een groot aantal plassen heeft men zich via het herinrichtingsplan verplicht
binnen afzienbare tijd, meestal maximaal 10 jaar, de verondieping af te ronden.

49
Wanneer een partij baggerspecie wordt toegepast geldt als bovengrens de Interventiewaarde
voor waterbodems. Bij klasse B is dat het geval.

Pagina 57 van 102

Procesevaluatie granuliet

Deze termijn van 10 jaar is een verplichting met als doel overlast voor de
omgeving te beperken.
Uit de gesprekken komt het beeld naar voren dat het huidige diepe
plassenbeleid een verdienmodel is geworden dat ten dienste staat van de
grondstoffenwinning en een prima mogelijkheid biedt om licht vervuilde grond
toe te passen. Dat laatste lijkt een nevendoel geworden te zijn bij het
verondiepen van plassen. Gemeenten en omwonenden lijken weinig in te
kunnen brengen en wordt de natuurontwikkeling voorgehouden als positief
eindbeeld.
Het introduceren van meldingen binnen het stelsel van het Bbk, wordt als een
belangrijke verandering gezien vanaf 2008. Dit heeft tot veel weerstand geleid
omdat er vooraf geen inspraak meer is van de omgeving. In 2012-2013 is dit
reeds geconstateerd door de Commissie Verheijen. Bij de invoering van de
Omgevingswet zal een vergunningsplicht voor het verondiepen van diepe
plassen worden geïntroduceerd.
De gemeente heeft vanaf de start van het project aangegeven geen
voorstander te zijn van een winlocatie voor bouwgrondstoffen, maar als het dan
toch moest, te willen meewerken aan een buitendijkse locatie voor
zandwinning. Daar is Over de Maas uit voort gekomen.
Tussen de gemeente en Over de Maas BV is destijds een privaatrechtelijke
(anterieure) planovereenkomst gesloten op grond van de Wet ruimtelijke
ordening (Wro).
Over de externe grondstromen zijn eind 2013 voor het eerst gesprekken
gevoerd met de gemeente en de Bewonersvereniging in Alphen. Het voordeel
van het gebruik van externe grondstromen, zo werd in de gesprekken
aangegeven, is dat er dan meer ophoogzand afgevoerd kan worden, er minder
overlast zou zijn en er eerder met de herinrichting gestart kan worden. Daartoe
is in 2013 een privaatrechtelijke overeenkomst gesloten tussen de eigenaar van
de plas (Over de Maas BV) en de gemeente West Maas en Waal. Dit project is
nog van voor de Handreiking Diepe Plassen en dat betekent dat materiaal van
de kwaliteit achtergrondwaarde, wonen en industrie gebruikt mag worden en
niet alleen materiaal uit het eigen stroomgebied van de Maas.
Ten aanzien van de externe grondstromen is in de gesprekken die ik voerde
aangegeven dat de gemeente zich buiten spel voelde staan omdat de gemeente
op basis van het Bbk geen zeggenschap heeft over de milieuhygiënische
kwaliteit van het materiaal dat toegepast wordt. Bij de eerste afspraken heeft
de gemeente, naar eigen zeggen, nagelaten afspraken te maken over het
verondiepen met grond van buiten het gebied.
In 2018 zijn er nieuwe afspraken gemaakt met de gemeente over de
privaatrechtelijke overeenkomst omdat het project niet op tijd klaar zou zijn
(vanwege de bouwcrisis was er vertraging opgelopen). Er is toen door de
provincie een verlenging van 3 jaar gefaciliteerd. Daarnaast wilde de gemeente
nadere afspraken maken over het gebruik van materiaal van buiten het gebied.
Aanleiding vormde de vervuiling met plastics, de vele vragen hierover van de
omgeving en de inzet van het Burgercollectief.

Pagina 58 van 102

Procesevaluatie granuliet

In de overeenkomst zijn volgens de gemeente aanvullende afspraken gemaakt
met Over de Maas BV over de kwaliteitseisen die worden gesteld aan het
materiaal dat gebruikt wordt voor het verondiepen (hogere eisen dan het Bbk
voorschrijft) en de dikte van de afdeklaag (3 meter in plaats van 0,5 meter
zoals het Bbk voorschrijft). Daarnaast zijn afspraken gemaakt over de
bemonstering van de afdeklaag bij de oplevering.
Over de aanvoer van materiaal van buiten het gebied werd de afspraak dat dit
zou worden beperkt tot 50% van de benodigde 11 mln. m3. Van deze 50%
extern aangevoerd materiaal moet bovendien minstens een derde uit de
schoonste categorie, klasse AW, komen. De andere 50% moet afkomstig zijn
uit het eigen project.
Naar aanleiding van de gang van zaken rondom de plastics en het granuliet
heeft de gemeente op 4 april 2019 een eigen beleidskader (stappenplan
grootschalig grondverzet) vastgesteld dat moet voorkomen dat in de toekomst
verondiepingsprojecten kunnen starten zonder dat de gemeente expliciet
getoetst heeft of het binnen het beleidskader past. Dit is vooral gericht op
plannen om de Vonkerplas te gaan verondiepen.

Pagina 59 van 102

Procesevaluatie granuliet

10

Samenvattende beschouwing, conclusies en aanbevelingen

10.1

De casus “granuliet”

Al lange tijd wordt het product granuliet als grond toegepast, waarvan de
laatste (ruim) tien jaar als grond onder de definitie van het Besluit
Bodemkwaliteit (Bbk), gecertificeerd onder het normdocument BRL 9321. In
2018 en 2019 ontstonden er problemen rond meldingen voor het toepassen van
granuliet in diepe plassen bij RWS Oost- en Zuid Nederland. De discussie liep
hoog op. Ook werd binnen het ministerie van IenW een discussie gevoerd over
dit product granuliet. In het feitenrelaas en de bevindingen die U in de
hoofdstukken hiervoor heeft kunnen lezen, geef ik een zo compleet mogelijk
beeld van hetgeen ik ben tegengekomen in gesprekken, documenten en
mailverkeer. Het is bijna onvoorstelbaar hoe ‘groot’ een discussie kan worden
over zulke kleine korrels. Een discussie die vanaf februari 2020 ook opspeelt in
de media en de politiek. In de discussie komen veel aspecten aan de orde:
formele en juridische argumenten (definities, normen en regelgeving),
materiele inzichten (beoordeling van het product en de bodem), economische
invalshoeken (verdienmodellen en marktposities), milieuaspecten (welke
stoffen zitten er nu wel/niet in en welk risico wordt gelopen), belangen van
burgers, van de gemeente, de rol van het handhavend bevoegd gezag in een
privaat-publiek en sterk gedecentraliseerd stelsel. Dit alles binnen regelgeving
die gebaseerd is op zelfregulering door de markt.
Tijdens mijn onderzoek merkte ik emotie bij handhavers (RWS) die zich zorgen
maken over het toepassen van materialen en stoffen in diepe plassen. Er was
eerder publiciteit over toegevoegde plastics bij toepassingen in diepe plassen.
Ze zien vaker dat er iets niet klopt in het kader van het Bbk. Handhavers van
RWS Oost en Zuid Nederland oordeelden in 2018 over granuliet: het is geen
grond, er is een onjuist normdocument (BRL) gebruikt. Ze merkten het gebruik
van een flocculant in granuliet op, een (toegevoegd) bindmiddel. Een niet
genormeerde stof, maar is die wel veilig? Ze vonden steun bij medewerkers
binnen Rijkswaterstaat, ILT en DGWB. Maar kunnen handhavers en een
bevoegd gezag binnen het stelsel zover gaan en normdocumenten en
productcertificaten ongeldig verklaren? Wat is het kader waarbinnen
handhavers hun werk doen? Ik trof naast diverse meer algemene en
strategiedocumenten alleen een informeel handhavingskader Bbk aan.
Emotie was er ook bij de bodemintermediair/de producent GIB, die al jarenlang
granuliet produceert en zich vanaf 2018 met willekeur voelde behandeld. Waar
is zijn rechtszekerheid binnen het stelsel? De papieren kloppen, het
product/materiaal is schoon, leggen zij uit. In 2016 is granuliet nog
probleemloos bij ‘Over de Maas’ toegepast. Waarom komt er na 10 jaar een
verklaring van ontoereikendheid bij een voorgenomen toepassing in de
Honswijkerplas? Waar kan het bedrijf terecht? Er wordt uiteindelijk een
interventie gepleegd via de heer Zijlstra bij de top van het ministerie van IenW.
Emotie merkte ik ook op bij burgers in de gemeente West Maas en Waal bij
‘Over de Maas’ die zich zorgen maken over de natuur, het (rivier-)water in de
diepe plas, hun achtertuin. Zij vroegen zich af: waarom is de besluitvorming
niet transparant? Wat gebeurt er allemaal tijdens het verondiepen? Hoezo is
deze verondieping goed voor de ecologie? De gemeente West Maas en Waal
Pagina 60 van 102

Procesevaluatie granuliet

voelt zich ook buitenspel staan. Duidelijk is dat dit beter kan. De gemeente
sloot een private overeenkomst met de BV ‘Over de Maas’. De provincie
vergunde het (ontgrondings-) project en daarmee was de kous min of meer af.
Ik vraag mij af waarom dit bestuurlijke niet beter georganiseerd is. Een
eigentijdse overheid zou een dergelijk project goed en gezamenlijk moeten
begeleiden en met de omgeving communiceren. Er zijn voorbeelden genoeg bij
o.a. “Ruimte voor de Rivier” en andere gebiedsontwikkelingen. Dat kan hier ook
beter.
In 2008 en 2009 deed het zogenaamde Implementatieteam van het ministerie
van IenW, dat vele vooral technische besluiten nam bij de introductie van het
Bbk, de uitspraak dat granietzand als grond kon worden beschouwd, gelet op
de definities in het Bbk. Het werd aldus ook in Monitorverslagen vastgelegd en
daarmee in 2009 ook aan de Tweede Kamer gemeld. De Certificerende
Instelling (CI) Intron Certificatie wist dat het in 2008/2009 gekozen
normdocument BRL 9321 voor grond niet precies paste op het product granuliet
en beschouwde granuliet als (onderdeel van) granietzand (korrelgrootte < 63
micrometer). De CI gaf in 2009 een eerste productcertificaat uit voor granuliet.
Intron Certificatie werkte vanaf 2009 ook aan een aanpassing van de BRL om
deze beter passend te maken voor het product granuliet. Zonder succes. De
Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) en de Raad van Accreditatie (RvA)
houdt toezicht respectievelijk accrediteert. Zij stelden vanaf 2009 geen
overtredingen vast bij de CI of bij de producent. Bij de schemabeheerder KiWa
bevestigde de Commissie van Deskundigen (CvD) ‘Korrelvormige Materialen’ verantwoordelijk voor BRL 9321 - mij nog recent via de voorzitter dat het nog
steeds klopt: granuliet is grond volgens het Bbk.
In het kader van normdocument BRL 9344 heeft een andere Commissie van
Deskundigen, CvD ‘Grondstoffen en Milieu’ bij KiWa inmiddels ook bepaald dat
het product granuliet grond is volgens het Bbk en werkte in samenwerking met
de CI vanaf 2014 aan een nieuw BRL 9344 dat beter zou passen bij het product
granuliet. Overigens nog zonder succes. Het lijkt binnenkort toch te gaan
lukken. Maar het duurt lang.
De Toetsingscommissie Besluit bodemkwaliteit van de Stichting Bouwkwaliteit
(SBK) werkte in 2009 niet mee met de aanpassing van BRL 9321 via een
wijzigingsblad en had bezwaren daartegen. Diezelfde commissie werkte vanaf
2013 wel mee met het opstellen van BRL 9344, waar het om dezelfde
producten ging. Beide keren ging het overigens om de beoordeling in het kader
van grond. Wat is de positie van de Stichting Bouwkwaliteit en deze
Toetsingscommissie? Wie controleert hen en waar verantwoorden zij zich?
De prioriteiten van de toezichthoudende ILT lagen in de gehele periode vanaf
2009 elders en er is beperkte capaciteit. Er was ten aanzien van BRL 9321 geen
hoge risico-inschatting. De ILT gaf in 2013 groen licht na een zogenaamd
Bodemsignaal inzake granuliet (toepassing bij de A12) en een controle bij de
producent. Er vond een bedrijfsbezoek plaats waarbij geen overtreding werd
geconstateerd. BRL 9321 werd door de ILT het best passende normdocument
genoemd. De ILT herhaalde dat standpunt overigens naar aanleiding van een
Bodemsignaal over de voorgenomen toepassing in de Honswijkerplas in 2018.
Ook hier was het oordeel dat er geen overtreding was. Tenslotte gaf de ILT in
oktober 2019 en in maart 2020 via de Inspecteur-generaal aan dat granuliet als
grond toegepast kan worden onder BRL 9321 in afwachting van het nieuwe BRL
9344.

Pagina 61 van 102

Procesevaluatie granuliet

In 2018 werd voor het eerst binnen het ministerie van IenW geconstateerd dat
er een bindmiddel flocculant wordt toegevoegd in het productieproces van
granuliet. Een anionische polyacrylamide flocculant, toegevoegd door GIB aan
het proceswater met een dosering van 0,01%. Dat flocculant lijkt de
gamechanger te zijn voor de opvatting bij medewerkers van IenW inzake
granuliet als bouwstof. De centrale vraag lijkt dan te zijn of dit middel wordt
toegevoegd aan granuliet of onderdeel is van het productieproces van granuliet,
zoals het bedrijf aangeeft. GIB geeft vanuit de zorgplicht aan dat uit
onderzoeken blijkt dat er geen enkele indicatie is dat dit flocculant
milieuhygiënische risico’s met zich mee brengt.
In het kader van de handhavingszaak door RWS Oost-Nederland
(Honswijkerplas) maakte de ILT in november 2018 een juridisch advies voor
RWS met de conclusie dat granuliet een bouwstof is, vanwege met name de
bewerking door gebruik van een flocculant. Het advies ging niet in op de
geschiedenis van granuliet vanaf 2008. Een inspecteur van de ILT gaf kort
daarvoor nog naar aanleiding van een Bodemsignaal aan RWS Oost Nederland
aan dat BRL 9321 passend kon worden geacht voor granuliet, dus geen
overtreding. Dit is toch bijzonder.
Naar aanleiding van de discussie over de nieuwe BRL 9344, die toen ook
gevoerd werd, gingen medewerkers van RWS en beleid in het voorjaar van
2019 aan de slag. Feitelijk ging dit tegen de regelgeving en het staande beleid
in, zonder ruggespraak met hun leidinggevenden en zonder betrokkenheid van
de schemabeheerder, die primair over de normdocumenten gaat. Zij stelden de
discussienotitie Granuliet op en traden naar buiten met hun conceptopvattingen. Opmerkingen van de producent daarover werden niet
meegenomen in het verdere proces. Is dit - los van de inhoud van de discussie
- (professioneel) juist handelen? Het lijkt mij niet.
In een intern overleg kwamen leidinggevende directeuren bij IenW in de zomer
van 2019 alles afwegend tot de conclusie om het besluit uit 2008/2009 inzake
granuliet als grond te herbevestigen. Met name omdat de omstandigheden niet
zijn gewijzigd zouden zijn t.o.v. 2008-2009. Medewerkers voelden zich hierin
niet goed gehoord. Zij meenden dat de producent druk uitoefende en - na
interventie via de heer Zijlstra en de bodemintermediair - de positie en
afhankelijkheid van RWS (voor asfalt) als argument inzette en daar gehoor voor
leek te vinden.
Dit langdurige discussie- en besluitvormingsproces bij IenW verdient wat mij
betreft geen schoonheidsprijs, ook wat betreft de interne communicatie en
communicatie richting de producent/bodemintermediair GIB. Uiteindelijk
bevestigde in oktober 2019 niet de DG RWS, zoals in de media is gesuggereerd,
maar de DG Water en Bodem in een interne memo, dat granuliet nog steeds als
grond kon worden beschouwd. Deze is daarvoor de aangewezen functionaris.
De politieke leiding werd overigens pas in januari 2020 over de hele kwestie
geïnformeerd. Op 5 maart 2020 informeerde de staatssecretaris via een brief
aan de Tweede Kamer dat granuliet vanwege ongewijzigde omstandigheden
granuliet grond is en blijft conform het Bbk.
In Zuid Nederland werden, na de toepassing van granuliet in Over de Maas,
vanaf eind 2019 diverse monsternames gedaan. De laboratoriumtests gaven
geen negatieve uitkomsten over de milieuaspecten van het toegepaste
granuliet.
Pagina 62 van 102

Procesevaluatie granuliet

Tot op de dag van vandaag zijn er verschillende inhoudelijke opvattingen over
de status van granuliet. Ook bij externe deskundigen die gehoord zijn in de
Tweede Kamer of de gemeente West Maas en Waal in haar juridische procedure
hebben bijgestaan. Granuliet zou bouwstof zijn en niet passen onder de
definitie grond respectievelijk het BRL 9321 zegt de een. Het zou feitelijk afval
zijn zegt een ander, het restant na een breekproces van graniet/granulaat. Het
zou wel grond kunnen zijn, maar lijkt meer op zilt zegt een derde.
Daarbij vinden de hierboven genoemde deskundigen dat het voorzorgsbeginsel
aan de orde is in verband met het gebruikte flocculant en het volgens hen
onzekere lange termijneffect in water van polymeren. Zij uitten zich in Zembla
en bij de hoorzitting in de Tweede Kamer. Ik sprak met alle partijen. Er sprak
grote betrokkenheid en zorg uit, met name over het milieu.
Ik ben geen deskundige en ben ook niet gevraagd om hierover een inhoudelijk
oordeel te geven. Wel heb ik ter illustratie de argumenten over en weer
geregistreerd en zo goed mogelijk in een uitgebreid overzicht gezet (zie bijlage
D) zodat een en ander transparant wordt. Ik heb naar aanleiding van deze
casus vooral aanbevelingen voor de staatssecretaris van IenW over de
regelgeving en het stelsel van het Bbk (zie ook 2 en 3). Er loopt nog een
onafhankelijk review die door de staatssecretaris met de gemeente West Maas
en Waal en de provincie Gelderland is afgesproken over de milieuaspecten.
Er zijn rechtszaken aangespannen. De voorzieningenrechter in Gelderland sprak
op 25 juni jl. uit dat de toepassing van granuliet niet hoeft te worden stopgezet.
Datzelfde sprak de Raad van State uit op 29 juni jl. 50 De voorzieningenrechter
stelde dat er onvoldoende aanleiding was voor het oordeel dat de minister en
de staatssecretaris zich ten onrechte op het standpunt hebben gesteld dat de
verhouding en structuur van granuliet overeenkomt met enkele specifieke
bodemtypes die in Nederland voorkomen. Er werd door de voorzieningenrechter
- alles afwegende - onvoldoende aanleiding gevonden voor de conclusie, dat
het standpunt van minister en staatssecretaris van IenW dat granuliet als grond
in de zin van het Bbk aangemerkt dient te worden, onjuist is en dat het
productcertificaat niet had mogen worden afgegeven.
Noch interne discussies binnen het ministerie, noch externe beïnvloeding, noch
externe opvattingen bepalen in het Bbk tot welke categorie een
materiaal/product behoort en welk normdocument geldt. Binnen het stelsel
bepalen de schemabeheerder met de Commissies van Deskundigen en de
Certificerende Instellingen dat primair zelf en de commissies van de SBK
toetsen dit. Pas daarna is de regelgever aan zet bij de opname in de publieke
regelgeving. Maar als er discussie is over een bestaande BRL of geen
overeenstemming over een nieuwe BRL, dan kan zo’n knelpunt jarenlang
blijven bestaan. Niemand binnen het stelsel lost het op. De regelgever (IenW)
toetst, houdt toezicht, erkent en handhaaft binnen de regels van het Bbk. Maar
kan zelf geen initiatief nemen binnen het private deel van het stelsel. De
staatssecretaris heeft, bij opname van normdocumenten in de regelgeving
natuurlijk het laatste woord.
De vraag kan dus worden gesteld of de huidige regelgeving het eigenlijk wel
mogelijk maakt dat vanuit het publieke deel van het stelsel, namelijk het
ministerie, zelfstandig kan worden bepaald onder welke categorie (grond,
bouwstof, bagger) een bepaald product kan worden toegepast. Centraal in het
50

Raad van State: Uitspraak 202002823/1/R1, 29-6-2020

Pagina 63 van 102

Procesevaluatie granuliet

Bbk staat immers zelfregulering van de sector. Deze vraag is temeer relevant
omdat blijkbaar de medewerkers van IenW het idee hadden dat eenzijdig kon
worden besloten tot aanpassingen van de status van granuliet in deze casus. Ik
denk dat het ministerie daartoe op dit moment niet bevoegd is. Dit vraagstuk
zou meegenomen moeten worden in eventuele aanpassingen van het stelsel en
de regelgeving waarover ik hieronder aanbevelingen doe.
Er wordt nu een nieuw normdocument BRL 9344 - uitgaande van granuliet als
grond – opgesteld, dat binnenkort kan worden afgerond. De commissies van de
Stichting Bouwkwaliteit zijn volgens zeggen akkoord. Een eerdere versie
sneuvelde in het laatste stadium in de toetsing door IenW. Dit omdat er eisen
in de concept-Brl werden gesteld die zowel voor grond als voor bouwstof van
toepassing waren. De regelgeving staat dit niet toe. Het is bijzonder dat deze
BRL in eerste instantie wel alle gremia binnen het private deel van stelsel
gepasseerd had en kennelijk niemand constateerde dat een BRL formeel geen
bepalingen over bouwstof en grond tegelijkertijd mag combineren. Was dit niet
een taak van de Toetsingscommissie Besluit bodemkwaliteit? Dit kan in dit
stelsel blijkbaar gebeuren en het duurt (mede daardoor) heel erg lang. Dat is
niet goed. De bal ligt straks opnieuw bij IenW om via de zogenaamde HUF-toets
te bepalen of deze BRL 9344 regelgeving wordt. IenW heeft al laten weten
positief te staan tegenover dit normdocument (BRL) voor granuliet als deze
eenduidig is. De Inspecteur-generaal van de ILT verwijst naar BRL 9344 in zijn
brief aan de staatssecretaris van 24 maart 2020. Ik ga ervan uit dat ook het
flocculant wordt opgenomen. Het is verstandig om de status van granuliet
vervolgens expliciet te vermelden in de toelichting op de aan te passen
Regeling bodemkwaliteit (Rbk).
Ik merkte binnen het stelsel in deze zaak, maar ook meer in zijn algemeenheid,
veel afstand van partijen en organisaties tot elkaar en weinig verbinding. Ik
houd na mijn onderzoek en het bestuderen van deze ‘casus granuliet’ onder het
Bbk een onbestemd gevoel over. Het kostte mij veel tijd om erachter te komen
hoe het stelsel en deze casus precies in elkaar steken en ik hoop dat ik er in
geslaagd ben voldoende helderheid te verschaffen. Bijna elke week gedurende
mijn onderzoek kwam er wel weer een nieuw inzicht aan de orde en moest ik
aanvullende vragen stellen. Het leerde mij dat iedereen in het stelsel deelinformatie heeft, dat er weinig overzicht is en men erg naar binnen, op zichzelf
gericht en vooral overtuigd is van het eigen gelijk. Er is niet veel vertrouwen
over en weer. De vraag is ook of de ‘zelfregulering’ - waar het stelsel en de
regelgeving Bbk van uit gaat - in die zin wel voldoende effectief is.
Er is een formele, juridische (binnen)wereld met definities, normen en
certificaten. Besluiten worden genomen conform de regels, maar er is
overduidelijk interpretatieruimte. Besluitvorming binnen het stelsel duurt lang
en is er geen (formele) escalatiemogelijkheid. ‘Privaat’ en ‘publiek’
communiceren binnen het stelsel nauwelijks meer met elkaar. Bevoegde
gezagen lijken vrij autonome eilanden bij het toepassen van producten in de
bodem. Kennis is dun gezaaid en versnipperd. Er is een flink
handhavingstekort.
Er is ook een materiele (buiten)wereld met onafhankelijke (bodem- of milieu)
deskundigen waarvan sommigen (zeer) kritisch zijn en met name ook de
milieuaspecten onder de aandacht brengen. Die werelden ontmoetten elkaar via
de media en in mijn onderzoek.

Pagina 64 van 102

Procesevaluatie granuliet

Onafhankelijke (wetenschappelijke) deskundigen zouden mijns inziens een plek
moeten krijgen in de Commissies van Deskundigen evenals het ministerie van
IenW, structureel, om die werelden te verbinden en de kwaliteit en het
draagvlak van besluiten te vergroten. Daarbij komt dat het mijns inziens
verstandig is om de milieuaspecten in het Kwalibo-stelsel meer voorop te
zetten.
Er is ook een realiteit van economische belangen. Dat past ook in het private
deel van het stelsel binnen de afgesproken regels van certificering en
accreditatie. Bodemintermediair GIB heeft duidelijke economische belangen.
RWS kent meerdere belangen waaronder economische, maar ook belangen ten
aanzien van de kwaliteit van oppervlaktewater. De economische belangen
speelden mee in de beslissing bij IenW, maar gaven niet de doorslag, zo werd
mij in de interviews duidelijk gemaakt. De DG Water en Bodem, die uiteindelijk
het besluit nam op 10 oktober 2019 waarmee werd herbevestigd dat granuliet
als grond werd beschouwd, heeft vooral de ongewijzigde omstandigheden
inzake granuliet de doorslag laten geven, zo lichtte hij mij toe. Dit was
ingegeven vanuit het oogpunt van rechtszekerheid. Hij was op dat moment niet
bekend met de interne discussies bij met name RWS en de interventies van
buitenaf.
Het lijkt mij nuttig dat het ministerie van IenW de interne besluitvorming en
communicatie goed gaat evalueren en daaruit lessen trekt; met name ten
aanzien van de gang van zaken binnen de ILT en RWS. Dat moet beter. Ook de
professionaliteit en het mandaat van medewerkers ten aanzien van hun rol en
verantwoordelijkheid behoeft aandacht. Rolvastheid is belangrijk. Mijn ervaring
is dat als er vanuit ieders rol intern voldoende ruimte is voor gesprek en
discussie, waarbij iedereen serieus wordt genomen en er wordt opgeschaald als
dat nodig is, er minder behoefte is om, zoals het nu lijkt, extern de klok te
luiden.
Tot slot: er ligt ook een evaluatie naar het Kwalibo-stelsel voor. Mij is door de
staatssecretaris - aanvullend aan mijn aanvankelijke opdracht – medio juni
gevraagd daar ook naar te kijken in het licht van mijn eigen bevindingen in
deze casus. Ik mis met name de stelselverantwoordelijkheid en nationale regie.
Er is een ‘hoeder’ nodig van het stelsel. De omvang van het grondverzet groeit,
er zijn nieuwe stoffen, de balans privaat-publiek en nationaal-decentraal is naar
mijn mening niet meer goed in evenwicht. Er is ruimte voor aanpassing. Ik doe
daartoe hieronder concrete voorstellen.
10.2

Het stelsel en de regelgeving

De casus granuliet, die ik onderzocht, legt enkele zwakheden bloot van het
huidige stelsel en de regelgeving: Het stelsel is voornamelijk privaat en
decentraal. Ik heb het beeld dat vanaf 2011 de overheid zich - na de introductie
en een eerste evaluatie van het Bbk - verder heeft terug getrokken en het
stelsel niet uitgaat van het voeren van nationale regie. Het huidige stelsel is
versnipperd; ieder doet ‘zijn ding’. Publieke, nationale sturing is er nauwelijks.
De publieke verantwoordelijkheid beperkt zich tot erkenningen van
certificerende instellingen, opname van normdocumenten in de regelgeving,
inspectie/toezicht, vergunningverlening/handhaving bij toepassingen door
(enkele honderden) decentraal bevoegde gezagen. Private partijen hebben een
grote verantwoordelijkheid en ruimte. Tegelijkertijd zijn er grote economische
belangen. Ingrijpen, bijvoorbeeld door de ILT bij Certificerende Instellingen of
Pagina 65 van 102

Procesevaluatie granuliet

bij certificaathouders, kent een hoge drempel. Er is een handhavingstekort. Er
zijn nauwelijks georganiseerde verbindingen tussen de private en publieke
verantwoordelijkheden.
10.3 Aanbevelingen
10.3.1

Stelsel

1. Er is formeel geen stelsel/systeemverantwoordelijke, zoals bijvoorbeeld
bij het beleidsterrein water; deze zou in de regelgeving moeten worden
verankerd en belegd bij de staatssecretaris van IenW. Zij heeft in dat
verband een regulier Bestuurlijk Overleg Bodem (VNG, IPO, UvW) en
spreekt op bestuurlijk niveau met de schemabeheerders.
2. Het DG Water en Bodem moet voldoende capaciteit, deskundigheid en
tijd krijgen om de stelselverantwoordelijkheid en onderstaande
aanbevelingen, die daarmee samenhangen, zorgvuldig in te richten.
3. Er is sturing nodig op het stelsel; knelpunten moeten sneller worden
opgelost. Ik adviseer de instelling van een Stuurgroep of
Begeleidingsgroep Bbk op tenminste directeursniveau van de betrokken
overheden onder leiding van het DG Water en Bodem, met de
schemabeheerders daarin als linking pin tussen het private en publieke
deel van het stelsel. Deze kan het huidige Implementatieteam
vervangen dat vanaf 2011 geen formele uitvoerende status meer heeft.
De Stuur/ Begeleidingsgroep zou een formele adviesmogelijkheid
moeten krijgen naar de staatssecretaris. Ik adviseer daarenboven een
formele mogelijkheid voor alle betrokkenen in het stelsel/Bbk te
introduceren om met knelpunten te escaleren naar dit niveau.
4. Er is een gebrekkige kennis- en expertisefunctie rond het Bbk. Deze is
cruciaal voor het stelsel. RWS/Bodem+ zou moeten worden opgeschaald
tot het formele Kennis- en Expertisecentrum voor het Bbk en zo nodig
daarvoor samenwerking moeten aangaan met kennisinstituten. Zij
moeten deze kennis opbouwen en verder uitbouwen, actueel hebben en
actief ontsluiten naar alle betrokken partijen, met name de bevoegde
gezagen. Beleidsmatige knelpunten kunnen worden voorgelegd aan
IenW-beleid (zie hiervoor).
5. De publieke betrokkenheid bij de private besluitvorming binnen het
stelsel moet vergroot worden. De Commissies van Deskundigen (CvD’s)
spelen een hele belangrijk rol, onder andere bij de besluitvorming over
normdocumenten. Deze colleges bestaan vooral uit deskundige leden
vanuit de sector zelf. Het ministerie van IenW zou structureel zitting
moeten hebben in alle CvD’s. Het ministerie kan dan ook agenderend
optreden. Tevens zouden enkele onafhankelijke wetenschappelijke
(milieu- en bodem) deskundigen moeten worden benoemd in de CvD’s.
Dit ware formeel te regelen. Ook lijkt het verstandig te bepalen dat
normdocumenten regelmatig moeten worden geëvalueerd met oog op
actuele inzichten. Hierover moet worden gerapporteerd aan IenW.
6. Met deze versterking van de CvD’s en de nadrukkelijke rol van IenW in
de CvD’s is wellicht de huidige functie van de Stichting Bouwkwaliteit
(Toetsings- respectievelijk Harmonisatiecommissie Bodemkwaliteit)

Pagina 66 van 102

Procesevaluatie granuliet

overbodig en kan de keten van besluitvorming over normdocumenten
worden verkort. Daarmee kan ook versnelling in de besluitvorming
worden bereikt.
7. Ook gelet op de Kwalibo-evaluatie zou nog eens goed naar de
onafhankelijkheid en financiering - via onder andere de betaling door de
certificaathouders - van de Certificerende Instellingen gekeken moeten
worden.
8. In normdocumenten en/of productcertificaten moeten in principe alle
relevante stoffen worden opgenomen en benoemd die op het materiaal
betrekking hebben of voor de productie zijn gebruikt. Ook als dat geen
genormeerde stoffen zijn. Volledige transparantie is geboden. De
bodemintermediairs hebben primair de zorgplicht voor het materiaal en
moeten die ook waar maken.
10.3.2

Toezicht en handhaving

Publieke handhaving en toezicht zijn erg belangrijk in dit sterk privaat
opgezette stelsel. Dat geldt voor de nationale toezichthouder ILT en voor de
decentrale bevoegde gezagen bij het toepassen van producten als grond,
bouwstof of bagger. Daar hangt dus veel van af voor het publieke vertrouwen.
Het kan een tandje beter.
9. De Inspectie (ILT) moet als toezichthouder in het stelsel van het Bbk
meer capaciteit vrij maken respectievelijk krijgen voor het toezicht op de
Certificerende Instellingen en bodemintermediairs. Er is nu een te groot
handhavingstekort, zo blijkt ook uit de Kwalibo-evaluatie. Overwogen
moet worden om te regelen dat het eerder dan nu mogelijk is de
erkenning van een CI of een bodemintermediair (tijdelijk) in te trekken
bij overtreding. Het viel mij op dat die drempel nu heel hoog ligt. De ILT
moet actief en systematisch de ervaringen uit de praktijk delen met
IenW (beleid en RWS/Bodem+). Wellicht is het mogelijk de zogenaamde
‘where abouts’ (onaangekondigd toezicht) in te voeren.
10. Overwogen zou moeten worden in navolging van de wijze waarop de
decentrale gezagen hun kwaliteit verbeteren op grond van het
normdocument 8001/8002, ook binnen de rijksdienst een
kwaliteitsverbetering door te voeren binnen het VTH-stelsel op basis van
normering-protocollering-certificering. Normeren en certificeren van
kennis, kunde en capaciteit bij de toepassing van grond, bouwstof of
bagger bij gemeenten, provincies, waterschappen, RWS,
Omgevingsdiensten is van groot belang en bevordert het vertrouwen,
gelet op de cruciale functie die zij hebben in het Bbk. Ook de
rijksoverheid moet zich mijns inziens aan kwaliteitsstandaarden gaan
houden.
11. Voor de vergunningverlening en handhaving in het kader van het Bbk
door de bevoegde gezagen moet niet alleen goede deskundigheid
worden opgebouwd of vastgehouden, er zou een formeel en praktisch
toepasbaar Handhavingskader gemaakt moeten worden dat duidelijk de
verantwoordelijkheden en bevoegdheden en daarmee ook de grenzen
aangeeft van het beoordelen en handhaven bij toepassingen. Binnen het
stelsel moeten verantwoordelijkheden eenduidig zijn en moeten alle

Pagina 67 van 102

Procesevaluatie granuliet

partijen rolvast zijn en daarop worden aangesproken door de
stelselverantwoordelijke.
12. Overwogen moet worden een grondstromen- of materialenpaspoort te
introduceren, zoals de evaluatie Kwalibo aanbeveelt. Een belangrijk
aandachtspunt bij Kwalibo is namelijk het volgen van grondstromen. Als
door partijen grond verkeerd wordt toegepast, al dan niet na
behandeling, kan dat grote consequenties hebben. Omdat inzicht in de
herleidbaarheid van grondstromen voor een deel ontbreekt is toezicht en
handhaving hierop moeilijk. Als oplossingsrichting hiervoor is het
“grondstromenpaspoort” nadrukkelijk in beeld. Een dergelijk paspoort
met uniek nummer voor partijen grond kan ervoor zorgen dat de
transparantie toeneemt en de bewustwording van overdracht met
volledige ontsluiting van informatie gemeengoed wordt (bron: Kwaliboevaluatie).
Tot slot: De onderzoekers van de evaluatie Kwalibo herkennen zich in de
aanbevelingen die ik hierboven doe. Ik heb geconstateerd dat deze goed
passen binnen de bredere aanbevelingen die zij doen in de evaluatie Kwalibo.
10.4 Diepe plassenbeleid
Het diepe plassenbeleid is mijns inziens nu te veel gericht op het economische
verdienmodel van verdiepen en verondiepen. Ik adviseer per project van het
begin af aan (al voor de vergunningverlening door de provincie) een
bestuurlijke stuurgroep in te stellen onder leiding van de betrokken provincie of
gemeente met alle betrokkenen - publiek en privaat - daarin, met oog op de
begeleiding van het project en een ordelijke uitvoering. Van hieruit zou het
overleg met de omwonenden structureel georganiseerd moeten worden,
waarbij transparant moet worden gecommuniceerd over hetgeen er in het
project gebeurt respectievelijk gaat gebeuren. Bij verondieping moet vooraf de
vraag aan de orde zijn naar nut en noodzaak, het type materiaal dat toegepast
wordt en de controle daarop. Ecologie moet in de afwegingen evenwaardig
worden ten opzichte van economische belangen. In de Omgevingswet komt er
overigens een vergunningplicht voor het verondiepen.
10.5 Slot
Ik hoop dat ik met deze rapportage enige duidelijkheid heb kunnen geven over
het verloop van en de besluitvorming in het kader van - wat nu heet - ‘de casus
granuliet’, waar zo veel om te doen is (geweest). Ik heb aangegeven dat het
stelsel en de regelgeving van het Bbk aanleiding kunnen geven voor een
dergelijke casus. Het stelsel is ‘van niemand’, ik vind dat het ontheemd is.
Checks en balances kunnen beter, rollen en verantwoordelijkheden scherper.
Tevens heb ik geanalyseerd hoe eventuele aanpassingen van de regelgeving tot
een robuuster stelsel kunnen leiden. Met opvolging van deze aanbevelingen kan
mijns inziens een volgende fase in volwassenwording van het bodembeleid in
Nederland worden ingegaan en kan een casus als onderhavige ‘casus granuliet’
worden voorkomen. Het stelsel kan en moet zich doorontwikkelen en
verbeteren en hoeft dan mijns inziens niet helemaal op de schop. Dit is
overigens ook de conclusie van de evaluatie van 10 jaar Kwalibo-stelsel. Ik
adviseer zo spoedig mogelijk een gezamenlijk plan van aanpak te maken voor
deze doorontwikkeling onder leiding van het ministerie van IenW.

Pagina 68 van 102

Procesevaluatie granuliet

Pagina 69 van 102

Procesevaluatie granuliet

Bijlage A

Gesprekspartners

Tijdens mijn onderzoek heb ik met personen uit vele organisaties en bedrijven
gesproken. In totaal betrof het 44 interviews.
Hieronder treft u een overzicht van deze organisaties en bedrijven aan. 51

Burgercollectief Dreumelsche Waard
College van Deskundigen Grondstoffen en Milieu
College van Deskundigen Korrelvormige Materialen
Deltares
Deskundige
Deskundige
Gemeente West Maas en Waal
Graniet Import Benelux
Kiwa
Ministerie van IenW DGMI
Ministerie van IenW DGWB
Ministerie van IenW HBJZ
Ministerie van IenW ILT
Ministerie van IenW RWS BS
MInisterie van IenW RWS ON
Ministerie van IenW RWS WVL
Ministerie van IenW RWS ZN
Nederzand Projectmanagement BV
Raad voor Accreditatie
SGS Intron Certificatie
SIBK
Stupers Consultancy
Tauw
Toetsingscommissie Besluit bodemkwaliteit
Volker Wessels
Witteveen en Bos

51

Omwille van privacy worden geen namen van personen genoemd

Pagina 70 van 102

Procesevaluatie granuliet

Bijlage B

Granuliet en microzand in projecten, producenten

Toepassingen van granuliet in projecten

●

Dit overzicht is een reconstructie op basis van meldingen die zijn vastgelegd
door Bodem+, een overzicht van Deltares 52 en een opgave van GIB. Voor zover
bekend gaat het om gemelde toe te passen maximale hoeveelheden. Het is niet
duidelijk of de aangemelde hoeveelheden daadwerkelijk toegepast zijn. Het is
geen limitatief overzicht.
In totaal is naar schatting 3,3 mln. ton granuliet toegepast sinds 2009.
Ongeveer 50% van deze hoeveelheid werd toegepast op waterbodems. De
eerste grootschalige toepassing van granuliet in een diepe plas vond vanaf
2012 plaats in de Kraaijenbergse Plassen.

Jaar
Toepassing

Naam
Toepasser

Plaats
Toepassingslocatie

2009

Rijkswaterstaat

Raasdorp

2009

Rijkswaterstaat

Raasdorp

2010

Rijkswaterstaat
Rijkswaterstaat
Vopak
Terminal
Europoort
Waternet

Amsterdam

Wetterskip
Fryslan
BAM Wegen
Noordwest

IJlst,
Friesland
Noordbeemster

2012

Boskalis

IJsselmeer

2012

Burggolf
Holding B.V.

Badhoevedorp

2010
2010
2011

2011
2012

52

Adres
toepassingslocatie

Amsterdam
RotterdamEuropoort

Moezelweg

De Kwakel,
Uithoorn

Banken

N509Oosthuiz
erweg

Oude
Haagseweg

Omschrijving
Toepassingslocatie

Toepassingsgebied

Hoeveelheid in
ton

Toepassingslocatie
werkvak B
Haarlemmermeer
Toepassingslocatie
werkvak B
Haarlemmermeer
Toepassingslocatie
werkvak E Kluut
toepassingslocatie
werkvak F
Bodem tankput fase
8 (nieuwbouwlocatie)

Landbodem

100.000

Landbodem

10.000

Landbodem
Landbodem
Landbodem

15.000

Legmeerdijk:
Steunberm en
onderbaan voor de
Legmeerdijk
Proefdijk IJlst

Landbodem

5.000

Landbodem
Landbodem

3.000

Waterbodem

100.000

Landbodem

10.000

Provincialeweg
N509/oosthuizerweg
mbt locatie: betreft
wegvak 2 + 3 van
bijgevoegde bijlage
Luwtezone
onderwaterberm
geleidedam
toepassing betreft
het aanleggen van
een
parkeervoorziening

Zie brief aan TK d.d. 5 maart 2020

Pagina 71 van 102

10.000
7.000

5.000

Procesevaluatie granuliet

Jaar
Toepassing

Naam
Toepasser

Plaats
Toepassingslocatie
Genemuiden

2012

De Waard BV

2012

Martens & Van
Oord

Uitdam

2012

Port of
Amsterdam

Amsterdam

Danziger
kade

2012

Waternet

De Kwakel

Banken

2012

Wetterskip
Fryslân

Gersloot

Heafearts
wei

2012

Westzanerpolder

2012

Cuijk

Adres
toepassingslocatie

2013

Boskalis

2013

Boskalis bv

Roelofsarendsveen
Creil

2013

Boskalis bv

Creil

Rotterdamse
Hoek

2013

Boskalis bv

Creil

Rotterdamse
Hoek

2013

Gebr. Reimert
B.V.
Gemeente
Amsterdam

Badhoevedorp
Amsterdam

Schiphol
weg
Vredenhofweg

Graniet Import
Benelux

Amsterdam

Australië
havenweg

2013

2013

Rotterdamse
Hoek

Omschrijving
Toepassingslocatie

Toepassingsgebied

Hoeveelheid in
ton

TAG West: Ophoging
/ bouwrijp maken
woonwijk
Marina Resort:
Ophoging / bouwrijp
maken
Danzigerkade:
Tijdelijke
oeverbescherming /
afsluiting langs
vaargeul + ophoging
onder weg
De klei wordt
toegepast op het
project Zuider
Legmeer tussen de
wegen Dwarsweg en
Kalslagerweg te De
Kwakel.
Grond zal worden
toegepast in de kade
langs de Hooivaart
Westzaan Hoogtij:
Ophoging / bouwrijp
maken terrein
Kraaijenbergse
Plassen:
Verondieping
zandwinput
De Oevers: Ophoging
/ bouwrijp maken
Betreft toepassing als
kernmateriaal van de
GBT van de
Scheepvaartveiligheid
voorziening
(Rotterdamse hoek).
Betreft toepassing als
kernmateriaal van de
GBT van de
Scheepvaartveiligheid
voorziening
(Rotterdamse hoek).
Betreft toepassing als
kernmateriaal van de
GBT van de
Scheepvaartveiligheid
voorziening
(Rotterdamse hoek).
Aanbrengen
fundering
Vredenhofweg en de
aansluiting met de
Haarlemmerweg en
de Zeebergweg
Toepassing in de
rioolsleuven t.b.v.
aanleg
Containerwisselplaats
op het voormalige
depot 1 van het
Afvalenergiebedrijf in
Amsterdam

Landbodem

100.000

Landbodem

60.000

Waterbodem

3.000

Landbodem

3.300

Landbodem

30.000

Landbodem

625.000

Waterbodem

260.000

Landbodem
Waterbodem

50.000

Pagina 72 van 102

100.000

Waterbodem

50.000

Waterbodem

50.000

Landbodem
Landbodem

2.000

Landbodem

600

96

Procesevaluatie granuliet

Jaar
Toepassing

Naam
Toepasser

2013

Haven
Amsterdam
Provincie
Utrecht

2013

2013

Plaats
Toepassingslocatie
Amsterdam
Bunnik

Adres
toepassingslocatie
Danziger
kade
Parallelweg

Amsterdam

2013

Rutte
Wegenbouw
Ten Bos BV

2013

Waternet

Amsterdam

2013

Waternet

Amsterdam

2014

Gemeente
Amsterdam
Stadsdeel
Amsterdam
Noord
Provincie
Flevoland

Amsterdam

Grasweg

Lelystad

Trekweg

2014

Provincie
Flevoland

Zeewolde

Ibisweg

2014

Rijkswaterstaat

Badhoevedorp

Omlegging A9

2014

Rijkswaterstaat

Badhoevedorp

Omlegging A9

2015

Boele & van
Eesteren
Brabob

Alphen ad
Rijn
Dreumel

Planeten
singel

Graniet Import
Benelux
Wetterskip
Fryslan

Amsterdam

Hornweg

Akkrum

Nije Skou

BPD

Kockengen

2014

2016
2016
2016
2017

Nootdorp

Zwanenburgwal
Lichtstraat
Polonceaukade

Omschrijving
Toepassingslocatie

Weglichaam N421
vanaf Parallelweg in
Bunnik tot Binnenweg
in Houten
Nieuwe bedrijvenpark
"Heron".
Afdeklaag te creeren
om de verontreinigde
bodem na de
saneringswerkzaamh
eden af te dekken.
Waterdichte afsluiting
kanaalbodem
Demping
insteekhaven

Ophoog materiaal tbv
realisatie landhoofd
fietsbrug over A6
zijde Lelystad/Almere
Ophoog materiaal tbv
realisatie landhoofd
fietsbrug over A6
zijde Zeewolde
toepassingslocatie
binnen de gbt's nog
te
bepalen. Toepassing
ook binnen project
buiten gbt
toegestaan gezien
het klasse AW
materiaal betreft.
toepassingslocatie
binnen de gbt's nog
te
bepalen. Toepassing
ook binnen project
buiten gbt
toegestaan gezien
het klasse AW
materiaal betreft.
t.b.v. 25cm
bodemafsluiting.
GBT Over de Maas:
Verondieping
zandwinput
De Deelen, deel 2
Akkrum:
Boezemkade
Bouwrijp maken
bouwlocatie 4e
Kwadrant Kockengen

Pagina 73 van 102

Toepassingsgebied

Hoeveelheid in
ton

Onbekend
Landbodem

1.500

Landbodem
Landbodem
Landbodem

6.043

6.000

3.000
30.000

Waterbodem
Landbodem

25.000

Landbodem

30.000

Landbodem

30.000

Landbodem

35.000

Landbodem

72.869

Onbekend
Waterbodem

1.450

Onbekend
Onbekend
Landbodem

2.900

125.000
8.000
120.000
5.500

Procesevaluatie granuliet

Jaar
Toepassing

Naam
Toepasser

2017

GEM A4 Zone
West C.V.

2017

GEM A4 Zone
West C.V.

Hoofddorp

2018

AEB
Amsterdam

Amsterdam

2018

Heuff-Van der
Kamp BV
Heuff-Van der
Kamp BV
Boskalis
Nederland BV

Tull en 't
Waal
Tull en 't
Waal
Lelystad

2019

Brabob

Dreumel

2019

Spaansen
Groep

Winkel

2018
2019

Rijkswaterstaat

Plaats
Toepassingslocatie
Hoofddorp

Adres
toepassingslocatie
Nelson
Mandeladreef
Nelson
Mandeladreef
Australië
havenwe
g
Lekdijk

Omschrijving
Toepassingslocatie

Lekdijk
Markerwadden

Korte
Groetpol
derweg

Materiaal wordt
toegepast in de
natuurontwikkeling
Markerwadden.

Ophogen diverse
rijkswegen (A5, A9)

Toepassingsgebied
Landbodem

22.000

Landbodem

10.000

Onbekend

200

Waterbodem
Waterbodem
Waterbodem

75.000

Waterbodem
Onbekend

750.000

Landbodem

300.000

TOTAAL

●

Hoeveelheid in
ton

75.000
1.500

5.000

3.339.958

Producenten granietgranulaat voor ZOAB-productie
Dit zijn producenten conform opgave van GIB. Er is met deze bedrijven geen
contact gelegd in het kader van dit onderzoek. Het betreft een niet-uitputtende
lijst.
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·

Breedon Group (Whitemountain, Ierland) https://whitemountain.breedongroup.com/products/aggregates
Conexpo (Ierland) - http://www.conexpo.co.uk/
Mibau-Stema (Jelsa, Noorwegen) - https://www.mibaustema.com/nl/steengroeven/jelsa
Group De Cloedt (NSE, Noorwegen) - https://www.nhm.be/en/Norway
CUP Bierghes (België) - http://www.cup.be/nl/presentatie/desteengroeve-van-bierghes-rebecq
Group De Cloedt (S.E.C.Y. CARRIERES D'YVOIR, Belgie)
Sagres/Heidelberg (Quenast, Belgie) - https://www.sagrex.be/nl/quenast
Rotim (Grès d’Ardennes, Belgie) https://www.rotim.com/nl/products/gres-dardennes/
Eurovia (Lasbeck, Duitsland) https://www.eurovia.de/niederlassungen/14702-steinbruch-lasbeck
Van Nieuwpoort (Clemens, Duitsland) - https://www.vannieuwpoort.nl/bouwgrondstoffen/over-ons/installaties/schotterwerkclemens-duitsland/
BAG (diverse groeves, Duitsland) https://www.basalt.de/vertrieb/produktionsstaetten/produktionsstaettendeutschland/

Pagina 74 van 102

Procesevaluatie granuliet

·
·
·
·

Holcim (Klein Hammer, Duitsland) https://www.holcim.de/de/standorte/holcim-grauwackesteinbruchkleinhammer/kleinhammer/8473
Bouwstoffenunie (diverse groeves, oa in Duitsland) https://www.bouwstoffenunie.nl/producten/steenslag/
NNG (diverse groeves, Duitsland) - https://www.nng.de/
H&B grondstoffen (Listertal, Duitsland) - https://hbgrondstoffen.nl/producten/toeslagmaterialen/grauwacke/

Pagina 75 van 102

Procesevaluatie granuliet

Bijlage C

Discussienotitie Granuliet met reactie GIB

Aan:
Van:
Datum:
Versie:
Betreft:

Rijkswaterstaat XXX
Graniet Import Benelux
2 juli 2019
1.3
Reactie op conceptnotitie ‘Notitie Granuliet’ d.d. 22 april 2019

Deze notitie bevat de reactie (in rood, WK) van Graniet Import Benelux (GIB) op de
conceptnotitie ‘Granuliet’ zoals op maandag 17 Juni 2019 ontvangen van Dhr. XXX van
Rijkswaterstaat.
Achtergrond
Graniet Import Benelux (GIB) importeert en verwerkt al meer dan 25 jaar
hoogwaardig(e) zand en steenslag voor de bouw en infra. Deze grondstoffen komen uit
twee natuurlijke, zeer homogene, bronnen in Schotland en Noorwegen. Beide natuurlijke
bronnen zijn zowel petrografisch als milieukundig onderzocht en beoordeeld volgens de
geldende richtlijnen.
De producten van GIB voldoen (ruimschoots) aan alle relevante wet- en regelgeving zowel civieltechnisch als milieukundig - en worden al meer dan 25 jaar in zeer
aanzienlijke hoeveelheden succesvol toegepast in onder meer werken van
Rijkswaterstaat (> 50M ton).
De fijnste gradering die GIB vermarkt, is Granuliet, ook wel Noordse leem genoemd.
Sinds het Bouwstoffenbesluit en ook onder het Besluit Bodemkwaliteit 2008 (Bbk) wordt
Granuliet aangemerkt als ‘grond’ en is het ‘schoon’ (AW) bevonden.
Granuliet is grond
Granuliet is een vast materiaal, dat bestaat uit minerale delen van graniet en zandsteen
met een maximale korrelgrootte kleiner dan 2 mm. Het materiaal is van oorsprong
afkomstig uit de bodem (primair gesteente). Hiermee voldoet het materiaal aan de
definitie ‘grond’ die in het Bbk is vastgelegd.
Granuliet is schoon
Granuliet is sinds de eerste toepassing vele malen getoetst op milieuhygiënische
kwaliteit middels samenstellingsonderzoeken en partijkeuringen. De keuringsresultaten
tonen aan dat het materiaal schoon is (achtergrondwaarde, ‘AW’) en daarmee, conform
het Bbk en de Regeling bodemkwaliteit, vrij toepasbaar is op zowel landbodem als in
oppervlaktewater.
Alhoewel niet verdacht op deze stoffen, is ook onderzoek uitgevoerd naar de
aanwezigheid van PFOS, PFOA en asbest. Deze stoffen zijn niet aangetroffen. Bovendien
heeft GIB onderzoek laten uitvoeren naar eventueel colloïdaal gedrag,
erosiegevoeligheid, de zuurgraad (pH waarde), geur, effecten van het flocculant en
emissie van zware metalen en zouten. Uit het uitgevoerde onderzoek blijkt dat Granuliet
geen risico oplevert voor mens en natuur en dat ruimschoots wordt voldaan aan de
normen.
Granuliet wordt toegepast met een geldig en toepasselijk bewijsmiddel
Omdat de keuringsresultaten zeer constant waren en er steeds hoge kosten aan de
keuringen verbonden waren, is GIB in het verleden op de mogelijkheid van certificering
gewezen. De best passende BRL voor Granuliet bleek de BRL 9321. Sinds september
2009 is de Granuliet van GIB conform de BRL gecertificeerd onder certificaatnummer NL

Pagina 76 van 102

Procesevaluatie granuliet

BSB IZG 039-2. Het certificaat is afgegeven door een geaccrediteerde
certificeringsinstelling, in dit geval SGS-Intron, en geldig voor onbepaalde tijd.
Inhoudelijke reactie op de conceptnotitie
GIB heeft met stijgende verbazing de conceptnotitie tot zich genomen. De stellingen en
argumentatie van de auteur(s) zijn aantoonbaar gebaseerd op verouderde, onvolledige
of onjuiste informatie. In sommige gevallen wordt stelling ingenomen zonder
onderbouwing. Er wordt selectief geciteerd uit de beschikbare informatie waarmee
Granuliet in een verkeerd daglicht wordt gesteld. Vele beweringen zijn suggestief en
schaden daarmee de reputatie van GIB en dragen bij aan een negatieve beeldvorming
over het materiaal (met alle gevolgen van dien).
Inmiddels is bekend dat de conceptnotitie is verspreid binnen RWS handhaving en dat
deze als staand beleid wordt gebruikt bij de beoordeling van meldingen over de
voorgenomen toepassing van Granuliet. Dat is in strijd met de gemaakte afspraken. Op
basis van de conceptnotitie zou nader overleg met GIB plaatsvinden. De reactie van GIB
op de conceptnotitie zou meegenomen worden en betrokken worden bij de
besluitvorming. GIB betreurt de gang van zaken ten zeerste.
Bovendien is het een kwalijke zaak dat een ongefundeerde conceptnotitie als beleid
wordt ingezet.
Hierna wordt gedetailleerd gereageerd op de conceptnotitie. Per onderdeel wordt, in
rood, de reactie van GIB weergegeven.

Notitie Granuliet

22 april 2019

1.

Inleiding

Bij het breken en bewerken van rots afkomstig van kwartsiet- en granietmijnen ontstaat
granuliet. Granuliet, ook wel Noordse Leem of Rhona Leem genoemd, is een homogeen
fijnkorrelig materiaal met een inwendige wrijving als zand, een hoge volumieke massa
en de doorlatendheid van verdichte klei. Deze fysische eigenschappen maken het
materiaal geschikt voor tal van toepassing in weg- en waterbouwkundige projecten.
Toepassing van granuliet vindt al langere tijd plaats.
Waarschijnlijk wordt ‘Rona leem’ bedoeld. GIB levert dit product al meer dan 15 jaar
aan Altena, die het product vermarkt als waterdichte bodembekleding voor waterlopen.
Bij de levering en toepassing van granuliet zijn een aantal discussiepunten en vragen
ontstaan. Dit zijn:
•
Door de schemabeheerder (certificerende instelling) SGS Intron is, op verzoek
van Granuliet Import Benelux (GIB) in 2018 de BRL 9344:”De milieuhygiënische
kwaliteit van fractie <500 μm vrijkomend bij de bewerking van primaire
steenachtige materialen” ingediend bij het Ministerie van I&W voor opname in
de Regeling bodemkwaliteit (Rbk). Doel is om op basis van deze BRL een
erkende kwaliteitsverklaring voor granuliet af te kunnen geven en daarmee te
gebruiken als milieuhygiënische verklaring bij het toepassen. In de BRL 9344
wordt aangegeven dat granuliet toepasbaar is als grond of bouwstof. Het Besluit
bodemkwaliteit (Bbk) staat deze vrije keuze niet toe. Granuliet kan niet beide
zijn, dit wordt door de definiëring van beide begrippen in het besluit uitgesloten.
Granuliet is of grond of een bouwstof.
Sinds 2009 wordt Granuliet als grond geleverd onder BRL 9321 (BSB-certificaat
Granuliet IZG-0392).

Pagina 77 van 102

Procesevaluatie granuliet

Er is een BRL 9344 in de maak. In de versie van de BRL 9344 die SGS Intron op 10 juli
2018 heeft ingediend bij XXXX, wordt de “fractie <500 μm vrijkomend bij de bewerking
van primaire steenachtige materialen voor toepassing in GWW werken” aangemerkt als
grond en is de vrije keuze optie vervallen.
Bovenstaande is dus achterhaald en niet relevant
•

Bij de toepassing van granuliet in weg- en waterbouwkundige projecten (o.a.
waterplassen) is tijdens de uitvoering en het toezicht (ILT, Handhaving
Rijkswaterstaat) eveneens discussie ontstaan over de toepasbaarheid van
granuliet. Het ene bevoegd gezag beoordeeld granuliet als grond en de andere
als bouwstof.

Alle bevoegde gezagsinstanties, inclusief RWS, hebben zolang als Granuliet wordt
toegepast (meer dan 25 jaar), Granuliet gecategoriseerd en geaccepteerd als grond.
Bovenstaande stelling klopt dus niet.
Tot 2009 is Granuliet gekeurd conform AP-04 partijkeuringen. Aangezien het een
constant proces is, is Granuliet op advies van Fugro gecertificeerd. Sinds 2009 wordt
Granuliet geleverd als grond, conform BRL 9321 en onder BSB-certificaat Granuliet IZG039-2.
Granuliet is voor het eerst geweigerd op 27 maart 2018 bij de melding voor toepassing
in de Honswijkerplas.
•

Dit geldt ook leveranciers van Granuliet. Onder de noemer Noordse leem wordt
het materiaal geleverd als grond en onder de noemer Rhona leem als bouwstof.
Granuliet kan zoals aangegeven niet beide zijn. Een eenduidig standpunt is
evident.

Dit is incorrect. Altena levert Granuliet uitsluitend als grond onder het NL-BSB
certificaat.
•

Door het toepassen van granuliet wordt oppervlakte water (tijdelijk) sterk
vertroebeld.

Dit is ongefundeerd, onjuist en wekt een verkeerde indruk.
Vertroebeling bij toepassing van fijnkorrelig materiaal zoals grond of baggerspecie onder
water is normaal en te verwachten. Het gaat in alle gevallen om de duur en de mate
van de vertroebeling.
In vergelijking met ander fijnkorrelig materiaal geeft Granuliet juist weinig
vertroebeling. Dit is aangetoond in zowel proef- als praktijk omstandigheden.
Praktijkervaring
GIB heeft met vele verschillende marktpartijen grote hoeveelheden Granuliet succesvol
toegepast onder water. Enkele voorbeelden zijn de Kraaijenbergse plassen, Over de
Maas en het IJsselmeer (totaal meer dan 500.000t over een periode van 2012-2017).
De vertroebeling tijdens de toepassing was zeer beperkt en de waterkwaliteit en
helderheid in deze plassen is uitstekend.
Proeven / onderzoek
De toepassing onder water en eventuele vertroebeling is ook door Deltares onderzocht.
Hierover oordeelt Deltares (concept definitief rapport):

Pagina 78 van 102

Procesevaluatie granuliet

“Voor het verwerken van Noordse Leem bij werken onder water (waterbodemafdichting
of ophogingen) is het van belang dat de grond aangebracht wordt zonder dat daarbij
excessieve vertroebeling optreedt. In de praktijk is gebleken dat vertroebeling
zeer beperkt blijft als een kraanbak of grijper in zijn geheel ineens gelost
wordt. Het watergehalte kan daarbij hoger zijn dan 26 %, maar niet hoger dan 29 %.
De Noordse Leem in kwelbeperkende toepassingen kan met een grijper onder water op
de bodem worden geplaatst en zal daarbij enigszins verdichten tot een gesloten laag.
Indien er geen eisen aan de stevigheid gesteld worden kan Noordse Leem met een
voldoende hoog watergehalte verpompt worden.”
Tenslotte is Granuliet onderzocht in een kolombezinkproef (Kruse, 15 mei 2018). In
deze proef is vastgesteld dat de bezinksnelheid van granuliet veel hoger is dan dat van
natuurlijk afgezette klei. Dit betekent dat het water juist sneller helder en minder
troebel is na toepassing dan bij natuurlijke klei.
•

Aan granuliet wordt door GIB een flocculant toegevoegd die (mogelijk) tot
milieuhygiënische risico kan leiden. In Rhona leem worden mogelijk ook
aromatische koolwaterstoffen aangetroffen. In artikel 7 van het Bbk is een
specifieke zorgplicht opgenomen voor toepassen van grond en bouwstoffen in
oppervlaktewaterlichamen. Er is tussen GIB en Handhaving Rijkswaterstaat
onduidelijk over de reikwijdte van deze zorgplicht bij de toepassing van
granuliet in oppervlaktewater.

Dit is een onterechte zorg.
Granuliet wordt sinds de toepassing met regelmaat onderzocht op (oa) PAK’s. Deze zijn
nooit aangetroffen boven de AW-waarde. De verdachtmaking dat Rhona leem PAK’s zou
bevatten is ongefundeerd en schadelijk voor de reputatie van Granuliet.
De toegepaste flocculant is niet-persistent, niet bio-accumulerend en niet toxisch en
voldoet aan alle geldende richtlijnen. De flocculant en de effecten daarvan zijn
onderzocht door diverse gespecialiseerde partijen (Deltares, RoyalHaskoningDHV,
Schreurs MilieuConsult, SoilConsult). Uit de uitgevoerde onderzoeken volgt dat de
flocculant geen enkel risico oplevert voor mens en milieu.
•

Als bewijsmiddel voor de milieuhygiënische kwaliteit van granuliet wordt door
Graniet Import Benelux (GIB) de BRL 9321 gebruikt als erkende
kwaliteitsverklaring. Dit normdocument is gezien de scope niet van toepassing
op granuliet.

Dit is een stellingname obv onjuiste argumenten.
In Nederland is het verkrijgen van een certificaat goed geregeld. Om een certificaat te
krijgen, is goedkeuring nodig van de volgende instanties: Certificatie-instelling (in dit
geval SGS), Stichting Bouwkwaliteit, College van Deskundigen, Harmonisatie Commissie
Bouw, Toetsingscommissie Bouwstoffenbesluit en Raad voor Accreditatie. Daarnaast
wordt GIB periodiek ge-audit, in dit geval door SGS.
Zoals hiervoor al voor het voetlicht is gebracht, is voor Granuliet in 2009 een BRLcertificaat afgegeven.
In deze notitie worden de discussiepunten uitgewerkt en wordt door het Ministerie van
I&W een antwoord gegeven hoe zij deze discussiepunten beoordeelt, met dien

Pagina 79 van 102

Procesevaluatie granuliet

verstande dat het uiteindelijk aan de bevoegde instanties blijft om wel of niet uitvoering
te geven aan deze beoordeling door het Ministerie van I&W.
De notitie is afgestemd met ILT, Rijkswaterstaat uitvoering en Rijkswaterstaat
handhaving en toezicht.
Deze opmerking wekt de suggestie dat deze organisaties formeel achter de inhoud van
deze conceptnotitie staan. Inmiddels wordt deze conceptnotitie door RWS handhaving
gebruikt als staand beleid. Dit is uiterst merkwaardig aanzien toegezegd is dat de
conceptnotitie met GIB besproken en definitief gemaakt zou worden. Nu gebeurt precies
wat met deze werkwijze voorkomen had moeten worden: het voeden van negatieve
beeldvorming op basis van onjuiste informatie en stellingnames.
2.

Herkomst en productieproces

GIB breekt rots (-stukken) afkomstig van kwartsiet- en granietmijnen uit Noorwegen
en Schotland in verschillende fracties ten behoeve van verdere verwerking als o.a. vulen toeslagmiddel in beton en asfalt. Hiernaast vindt toepassing als funderingsmateriaal
voor spoorwegen en wegen plaats. De granulaatfracties worden als “bouwstof van
natuurlijke oorsprong” toegepast. De rots (-stukken) worden door GIB in de haven
van Amsterdam met brekers gebroken en door wassen en zeven gescheiden in
verschillende fracties. Door cycloneren, een scheidingsbewerking waarbij vaste
deeltjes uit het waswater worden gescheiden, wordt een fractie van circa 63um - 1
mm uit het spoelwater gewonnen.
Hier wordt gesteld dat cycloneren ‘scheiden’ is…. Even later in deze memo (par 5.3) lijkt
de auteur de stelling in te nemen dat dit niet zo zou zijn. Opgemerkt wordt dat het
productieproces identiek is aan dat van zand- en grindproducenten.
Een nog fijnere fractie wordt uit het spoelwater verwijderd
door het verder te laten bezinken (decanteren). Voor een
snelle bezinking wordt hierbij een flocculant gebruikt. Door
de flocculant wordt de fijne fractie uit het spoelwater
geconcentreerd in grotere aggregaten (flocs) die
vervolgens bezinken en met een filterpers uit het water
worden verwijderd. Het spoelwater wordt hergebruikt.
Het uitgeperste gruis wordt in de open lucht opgeslagen en
compacteert en droogt daarbij verder in.
De zeer fijne fractie uitgeperste gruis (kleiner dan 63um)
wordt door GIB Granuliet (Noordse Leem) genoemd. Door
GIB wordt EcoPure P1715 gebruikt als flocculant. Als
spoelwater bij het productieproces wordt drinkwater
gebruikt.
Het productieproces van breken, zeven en spoelen van het
rots (-stukken) tot verschillende granulaten en het
ontwateren van het spoelgruis tot granuliet volgt een
gestandaardiseerde procedure. Aangezien het verwerkte
gesteente steeds eenzelfde samenstelling heeft (graniet en
metamorfe kalkhoudende kwartsiet) is de variatie in
samenstelling en korrelgrootteverdeling van granuliet zeer
beperkt.

Pagina 80 van 102

Procesevaluatie granuliet

3.

Karakteristiek en milieuhygiënische kwaliteit van granuliet

Uit onderzoek door Deltares 53 blijkt dat granuliet in hoofdzaak bestaat uit kwarts en
veldspaat. Granuliet bevat geen organische stof. De gemiddelde dichtheid van
granuliet is 2.720 kg/m3, wat aanzienlijk zwaarder is dan de dichtheid waaruit
Nederlands zand en andere grondsoorten. Uit de korrelgrootteverdeling volgt dat
granuliet uit hoofdzakelijk silt bestaat met circa 15% lutumdeeltjes en 15 % fijn zand.
De lutumdeeltjes zijn geen kleimineralen, zoals in gewone natuurlijke klei, maar
bestaan uit de mineralen van kwartsiet- en granietgesteente. Granuliet wijkt af van
natuurlijke fijnkorrelige grondsoorten zoals deze van nature voorkomen. De korrels
van granuliet zijn zeer hoekig.
In bovenstaande wordt selectief geciteerd uit het (concept) Deltares rapport, blijkbaar
met de bedoeling te suggereren dat Granuliet sterk afwijkt van Nederlandse bodem.
Dit is inhoudelijk niet correct. Belangrijker echter is dat het niet relevant is. In de
definitie van ‘grond’ in het Bbk (artikel 1) doet de herkomst niet terzake:
'Grond is vast materiaal dat bestaat uit minerale delen met een maximale korrelgrootte
van 2 mm en organische stof in een verhouding en met een structuur zoals deze in de
bodem van nature worden aangetroffen, alsmede van nature in de bodem voorkomende
schelpen en grind met een korrelgrootte van 2 tot 63 millimeter, met uitzondering van
baggerspecie.’
In de definitie van grond speelt de herkomst van het materiaal dus geen rol. Het
materiaal komt in zeer grote hoeveelheden van nature voor in de Noorse / Schotse
bodem.
Deltares beoordeeld dat granuliet een natuurlijk materiaal is, afkomstig van het
mechanisch breken en uitzeven van kwartsiet- en granietgesteente. Granuliet heeft
door het productieproces eigenschappen die afwijken van, van nature voorkomende klei
en leem. Het is een “mechanisch” geproduceerd materiaal.
Dit is evenmin relevant. In de definitie van grond in het Bbk staat het (productie)proces
niet ter discussie. ‘Grond kan worden vervaardigd’.
Verwezen wordt naar paragraaf 4.3.5 van de NvT bij het Bbk:
“De basisdefinities zijn gebaseerd op de samenstelling van het materiaal. De directe
herkomst van het materiaal is daarmee niet bepalend voor de vraag of er sprake is van
grond of baggerspecie. Ook materiaal dat aan de samenstellingskenmerken voldoet,
maar dat niet rechtstreeks vrijkomt uit de bodem, bijvoorbeeld omdat het eerder is
toegepast, kan derhalve onder de definities vallen. Wel zal het steeds gaan om
materiaal dat oorspronkelijk afkomstig is uit de bodem. Het moet immers gaan om
materiaal «in een verhouding en met een structuur zoals deze in de bodem van nature
worden aangetroffen». Met «van nature worden aangetroffen» wordt niet zozeer
gedoeld op de directe herkomst van de gronddeeltjes, maar op de samenstelling van het
materiaal. Het gaat erom dat het toe te passen product gronddeeltjes bevat (een
samenstelling heeft) welke overeenkomt met gronddeeltjes die van nature in de bodem
voorkomen en daarmee dat het toe te passen product dus ook geschikt is om als bodem
53
Deltares, Specificaties voor het toepassen van Noordse Leem in Weg- en Waterbouwwerken in
Nederland (Project11201985-002,kenmerk 11201985-002-GEO-0001,concept rapport).

Pagina 81 van 102

Procesevaluatie granuliet

te kunnen worden toegepast. Het materiaal hoeft dus niet rechtstreeks uit de bodem te
komen, maar moet wel vergelijkbaar zijn met materiaal dat rechtsreeks uit de bodem
komt.”
Granuliet komt ‘oorspronkelijk uit de bodem’. De samenstelling van materiaal komt
overeen met gronddeeltjes die van nature in de bodem voorkomen (namelijk de
groeves in Noorwegen en Schotland). Hiermee voldoet Granuliet dus aan de definitie
van grond.
GIB heeft, door Gerard Krusse Advies, een onderzoek laten uitvoeren naar de
bezinkkarakteristieken (colloïdale eigenschappen) van granuliet in water. Dit onderzoek
heeft plaatsgevonden met een kolombezinkproef. Hierbij is granuliet vergeleken met
bezinkkarakteristieken van natuurlijk afgezette Nederlandse klei en zand. Het
adviesbureau concludeert dat granuliet een geringere invloed heeft op de transparantie
en vertroebeling van oppervlaktewater dan klei. De effecten van de colloïdale
eigenschappen van Granuliet zijn niet door het adviesbureau onderzocht.
Dit is een selectieve en incorrecte weergave van het onderzoek. Behalve de
bezinksnelheid is ook het vaste stofgehalte bepaald waarmee een eerste uitspraak over
de effecten van de vertroebeling kan worden gedaan. Het rapport (Kruse, 15 mei 2018)
stelt:
“De waarde van 22.37 mg/L (gevonden na 69 uur bezinken) is aanmerkelijk lager dan
de waarde van 50 mg/L die in globale zin wel wordt gehanteerd als referentie waar
beneden de helderheid van oppervlaktewater geen relevante ecologische invloed
meer heeft voor oppervlaktewateren in Nederland. Noordse Leem heeft daarmee
een geringere invloed op de transparantie en vertroebeling van oppervlaktewater dan
een mengsel van natuurlijke klei en water” (welke 47mg/L had na 69uur bezinken =
factor 2).
Daarnaast is er sprake van spraakverwarring. Colloïdaal gedrag is niet hetzelfde als
vertroebeling. Het is bij Granuliet niet waarschijnlijk dat er colloïdale effecten optreden
omdat de minerale deeltjes daar te groot voor zijn en er geen andere vrije deeltjes zijn
in Granuliet.
Tenslotte wordt normaals opgemerkt dat er grote hoeveelheden Granuliet succesvol zijn
toegepast onder water (w.o. Kraaijenbergse plassen, Over de Maas, etc). De
waterkwaliteit en helderheid bij deze plassen is uitstekend.
Uit aanvullende vragen door het Ministerie van I&W aan Dr.ir J. Vink van Deltares blijkt
dat het gebruik van granuliet in oppervlaktewater op basis van de colloïdale
eigenschappen zorgvuldig dient plaats te vinden.
Uiteraard, dit geldt voor de toepassing van alle grond onder water.
Granuliet vertroebelt (tijdelijk) een oppervlaktewater ernstig. Deze vertroebeling kan
(mogelijk tijdelijk) tot negatieve effecten voor een ecosysteem leiden. Deze
waarschuwing geldt ook voor de toepassing van natuurlijk afgezette Nederlandse klei in
oppervlaktewater.
Dit is weer een suggestieve en niet-onderbouwde stelling. Dit geeft een onterechte
negatieve beeldvorming.

Pagina 82 van 102

Procesevaluatie granuliet

De vertroebeling bij toepassing van Granuliet is ‘zeer beperkt’ (Deltares), minder dan
andere fijnkorrelige materialen (zoals natuurlijke klei, zie kolombezinkproef) en is door
de snelle bezinking zeer tijdelijk en plaatselijk. Zie onderbouwing in het voorgaande.
Rijkswaterstaat beoordeeld dat granuliet een beperkte bestendigheid heeft tegen erosie
door langsstromend water. Dit wordt door Deltares bevestigd. Dit betekend dat in
oppervlakte wateren granuliet zich verder kan verspreiden (uitvloeien).
Granuliet is niet minder erosiebestendig dan ander niet-cohesief fijnkorrelig materiaal
zoals zand of baggerspecie. Bovenstaande stelling is op basis van een voorlopig
Deltares rapport waarin de verwachting van de erosiebestendigheid is geformuleerd op
basis van algemene kennis over fijnkorrelig, niet-cohesief materiaal. Inmiddels is nader
onderzoek uitgevoerd. Hieruit blijkt dat voor kortdurende belastingen Granuliet juist
veel erosiebestendiger is dan men op basis van de korrelgrootte zou verwachten.
Het zogenaamd uitvloeien van granuliet is zeer onwaarschijnlijk en wordt hier zonder
enig bewijs genoemd. Het materiaal heeft een hoek van inwendige wrijving van 33
graden en vloeit alleen als er eerst een slurry van gemaakt is.
Door GIB wordt EcoPure P1715 gebruikt als flocculant. Volgens het
veiligheidsinformatieblad (Verordening (EG) Nr. 1907/2006 (REACH) EcoPure 1715)
bevat EcoPure 1715 geen stoffen die niet persistent en niet bio-accumuleerbaar zijn.
Het veiligheidsblad geeft wel aan dat vermeden moet worden dat EcoPure P-1715 in
afvoerkanalen, oppervlaktewater of grondwater terechtkomt. GIB heeft bij de
leverancier navraag gedaan over de strekking van deze waarschuwing. De leverancier
geeft aan dat de waarschuwing betrekking heeft op EcoPure in pure vorm en niet op een
toepassing in verdunde vorm. Lozing in pure vorm in oppervlakte-/grondwater dient
vermeden te worden. Lozing van een groot volume in pure vorm kan ongewenste
flocculatie/verstopping in een oppervlaktewater veroorzaken.
EcoPure wordt door GIB in sterk verdunde vorm toegepast (minder dan 1 deel EcoPure
op 10.000 delen granuliet, oftewel <0,01%). Direct na toepassing bindt EcoPure zich
met granuliet. De flocculant heeft dan zijn bindende werk met de mineralen gedaan en
is dan nauwelijks meer mobiel.
De afgelopen 15 jaar is door GIB dezelfde flocculant gebruikt. Er hebben in deze periode
minimale aanpassingen in samenstelling en dosering plaatsgevonden.
Rijkwaterstaat heeft zorgen over afbraakproducten van EcoPure. Bij afbraak ontstaan
polyacrylamide en daarbij mogelijk ook acrylamide. Acrylamide staat op de lijst van zeer
zorgwekkende stoffen. Acrylamide is carcinogeen en mutageen.
De zorg is onterecht. De toegepaste flocculant is niet-persistent, niet bio-accumulerend
en niet toxisch en voldoet aan alle geldende richtlijnen. De flocculant en de effecten
daarvan zijn onderzocht door diverse gespecialiseerde partijen (Deltares,
RoyalHaskoningDHV, Schreurs MilieuConsult, SoilConsult, etc). Hieruit volgt dat de
flocculant geen enkel risico oplevert voor mens en milieu.
Door GIB zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar de milieuhygiënische samenstelling
en emissie van granuliet. Uit onlangs uitgevoerde onderzoeken 54 blijkt dat granuliet
indien getoetst als grond, overeenkomstig het Bbk, vrij toepasbaar is. De gemeten
concentraties, als bepaald overeenkomstig het standaard stoffenpakket van de Regeling
Bodemkwaliteit, blijven onder de achtergrondwaarde. Opvallend is de hoge concentratie
Barium. Aangezien deze verhoogde concentratie niet veroorzaakt wordt door een
antropogene bron, is toetsing aan de niet aan de normstelling uit Rbk niet nodig.

54

Schreurs Milieuconsult, toetsing milieuhygiënische kwaliteit granuliet, 12 april 2019

Pagina 83 van 102

Procesevaluatie granuliet

Onduidelijk is of bij de toetsing van milieuhygiënische kwaliteit mogelijke zorgwekkende
afbraakproducten van de flocculant zoals acrylamide zijn onderzocht.
De flocculant is onderzocht (zie voorgaande) door diverse gespecialiseerde partijen. Zij
concluderen zonder uitzondering dat de flocculant geen enkel risico oplevert voor mens
en milieu.
Gelet op het mogelijk aantreffen van aromatische koolwaterstoffen in Rhona leem is dit
ook een aandachtspunt voor de toetsing.
Granuliet wordt sinds de toepassing met regelmaat onderzocht op (oa) PAK’s. Deze zijn
nooit aangetroffen boven de AW waarde. De verdachtmaking dat Rona leem PAK’s zou
bevatten is ongefundeerd en schadelijk voor de reputatie van Granuliet.
Indien granuliet wordt beschouwd en wordt getoetst als bouwstof en lijkt toepassing als
nietvormgegeven bouwstof overeenkomstig het Bbk mogelijk met die toevoeging dat
bovenstaande aandachtspunten, over de flocculant en het mogelijk aantreffen van
aromatische koolwaterstoffen, een aanvullend beschouwing vereisen.
De zuurgraad (Ph) van granuliet is 8. Dit is een fractie hoger dan de gemiddelde
zuurgraad van oppervlaktewater (7,5).
Dit is dus pH neutraal
In granuliet wordt geen asbest aangetroffen, PFOS en PFOA.
4.

Toepassingsmogelijkheden voor granuliet

Door Deltares is in opdracht van GIB een onderzoek 55 uitgevoerd naar de
toepassingsmogelijkheden van granuliet in weg- en waterbouwkundige projecten.
Hierbij is het materiaal fysisch beoordeeld er is niet gekeken naar de milieuhygiënische
eisen en voorwaarden zoals gesteld in het Bbk en de Rbk. Deltares concludeert dat,
indien goed aangebracht, granuliet een relatief hoge sterkte heeft. Granuliet vormt door
haar specifieke eigenschappen een zeer slecht doorlatende laag en kan voor het
afsluiten van de ondergrond gebruikt worden. De bestendigheid tegen erosie door
langsstromend water is beperkt.
Granuliet is niet minder erosiebestendig dan ander niet-cohesief fijnkorrelig materiaal
zoals zand of baggerspecie. Voor kortdurende belastingen is Granuliet juist veel
erosiebestendiger is dan men op basis van de korrelgrootte zou verwachten. Zie
voorgaande.
Bij het verwerken moet rekening gehouden worden met de invloed van het
watergehalte.
Er zijn verschillende projecten gerealiseerd met granuliet zoals het toepassen van
granuliet in weglichamen en terreinophogingen.
Hier worden alleen droge toepassingen genoemd. In de afgelopen 25 jaar is meer dan 2
miljoen ton Granuliet toegepast in vele projecten (zie oa referentielijst Deltares
rapport), waaronder tenminste 500.000 ton onder water in meerdere projecten.
Deltares, Specificaties voor het toepassen van Noordse Leem in Weg- en Waterbouwwerken in
Nederland (Project11201985-002, kenmerk 11201985-002-GEO-0001).
55

Pagina 84 van 102

Procesevaluatie granuliet

5.

Beantwoording discussiepunten

5.1

Granuliet: grond of bouwstof?

Het Bbk geeft de volgende definities voor bouwstof en grond:
Grond: vast materiaal dat bestaat uit minerale delen met een maximale korrelgrootte
van 2 millimeter en organische stof in een verhouding en met een structuur zoals deze
in de bodem van nature worden aangetroffen, alsmede van nature in de bodem
voorkomende schelpen en grind met een korrelgrootte van 2 tot 63 millimeter, niet
zijnde baggerspecie;
Bouwstof: materiaal waarin de totaalgehalten aan silicium, calcium of aluminium
tezamen meer dan 10 gewichtsprocent van dat materiaal bedragen, uitgezonderd
vlakglas, metallisch aluminium, grond of baggerspecie, dat is bestemd om te worden
toegepast;
In paragraaf 4.3.5 van de nota van toelichting bij het Bbk en grondlegger bij deze
nota 56 wordt aan de uitleg van de definitie van grond toegevoegd dat het materiaal niet
rechtstreeks uit de bodem hoeft te komen, maar wel vergelijkbaar moet zijn met
materiaal dat rechtsreeks uit de bodem komt. Primair van belang is dat het toe te
passen materiaal duurzaam een bodemfunctie moet kunnen vervullen. Bij dit criterium
is de herkomst irrelevant. Het gaat er om dat de toe te passen partij een samenstelling
en structuur heeft zoals die ook elders in de bodem wordt aangetroffen.
Conclusie
Granuliet is een bouwstof omdat het niet voldoet aan de definitie van grond:
Granuliet komt niet rechtstreeks uit de bodem maar is een (rest)product dat ontstaat bij
het breken, zeven en spoelen van het rots (-stukken) tot verschillende granulaten en
het ontwateren van het spoelgruis. Door deze bewerkingen is granuliet niet
vergelijkbaar met materiaal dat rechtstreeks uit de bodem komt.
De karakteristieken van granuliet als dichtheid, korrelgrootteverdeling, organische
stofgehalte, structuur van de granuliet korrels en het ontbreken van een minerale
lutumfractie zijn afwijkend. Daarnaast bevat granuliet een gering aandeel flocculant.
Een stof die van nature niet in de bodem aanwezig is.
Op basis van de nota van toelichting bij het Bbk kan granuliet beoordeeld worden als
(sorteer- en breker) zeefzand. Zeefzand is een verzamelnaam voor een product dat
vrijkomt bij het proces van sorteren, breken en afzeven van met name bouw en
sloopafval en heeft als zodanig geen relatie met bodemmateriaal. Gesteld is in de nota
van toelichting dat zeefzand geen grond betreft.
De argumenten waarom Granuliet geen grond zou zijn:
‘voldoet niet aan de definitie van grond’ incorrect, zie artikel 1 Bbk en de Nota
van Toelichting (NvT Bbk) en eerdere onderbouwing in deze notitie.
‘komt niet rechtstreeks uit de bodem’ dit is niet van belang, zoals enkele regels
hiervoor door de auteur zelf al wordt opgemerkt en ook helder is uitgelegd in de
NvT Bbk (par
56
Naar een uniforme definitie van “grond” in de bodem en afvalstoffenregelgeving Mei 2004
Overleg Definitie Grond, Ministerie van VROM, Service Centrum Grond

Pagina 85 van 102

Procesevaluatie granuliet

-

-

-

4.3.5)
‘Door deze bewerkingen is Granuliet niet vergelijkbaar met materiaal dat
rechtstreeks uit de bodem komt’ het ‘rechtstreeks uit de bodem komen’ is geen
voorwaarde voor de definitie ‘grond’, dus niet relevant. Het materiaal kan
bewerkingen ondergaan zonder dat daarbij de definitie veranderd (zie NvT Bbk).
‘De karakteristieken van granuliet … zijn afwijkend’. Bedoeld wordt
waarschijnlijk ‘afwijkend van Nederlandse bodem’. Zoals eerder gesteld doet dit
niet terzake (herkomst van de grond is geen vereiste in de definitie). De
verschillen zijn overigens gering. Dat de ‘minerale lutumfractie’ ontbreekt is
zelfs simpelweg onjuist.
‘Bevat een gering aandeel flocculant’ Flocculant wordt toegevoegd om het
scheidingsproces (water – grond) te versnellen. Het flocculant beïnvloedt niet de
structuur van de grond, het blijft een granulair materiaal.
‘bouw-en sloopafval’ Irrelevante vergelijking. Hoe kan scheiden, breken en
zeven van sloopafval nu vergeleken worden met dat van maagdelijk gesteente?

Het aanmerken van granuliet als bouwstof sluit ook aan bij het advies van de Stichting
bouwkwaliteit (SBK). Bij de beoordeling van BRL 9344:”De milieuhygiënische kwaliteit
van fractie <500 μm vrijkomend bij de bewerking van primaire steenachtige materialen”
heeft SBK ook aangegeven dat granuliet geen grond kan zijn: GIB breekt rots (-stukken)
ten behoeve van verdere verwerking als o.a. vul- en toeslagmiddel in beton en asfalt. De
rots(-stukken) worden hierbij toegepast als “bouwstof”. SBK geeft aan dat granuliet
daarmee ook een bouwstof is.
Dit is een incorrecte interpretatie en uitbreiding van de definitie van grond in het Bbk. In
de definitie van grond staat het (productie)proces niet ter discussie en wordt de fractie
< 2mm als grond geclassificeerd.
De volgende voorbeelden zijn illustratief in dit verband
-

-

de BRL 9324 (bedoeld voor grof groeve materiaal die als bouwstof wordt
gezien) stelt dat de brekersstof en wasslib als grond wordt aangemerkt. De fijne
fractie is dus grond, ongeacht de relatie met grover groevemateriaal welke als
bouwstof wordt behandeld.
Dezelfde redenering wordt toegepast bij de behandeling van spoorballast,
waarbij Bodem+
(RWS) zelf een schematisch overzicht gepubliceerd heeft waarin expliciet wordt
aangegeven dat de fijne fractie < 2 mm grond is en geen bouwstof.

Deze voorbeelden zijn consistent met de definitie in het Bbk.
Door het toenmalig Ministerie van VROM en haar uitvoeringsorganisatie Bodem+ is bij
eerdere vragen aangegeven dat granuliet als grond kan worden aangemerkt. Het
Implementatieteam Bbk, een afvaardiging van het gemeente, provincies en het
bedrijfsleven, adviseerde het ministerie om het materiaal als grond aan te merken. Een
belangrijk argument hierbij was de naamgeving van granuliet als Noordse Leem en
Rhona Leem. Dit suggereerde dat het materiaal grond is. Dit standpunt is door deze
nadere beschouwing niet meer juist.
Het is op zijn minst zeer opmerkelijk dat een materiaal ‘grond’ zou zijn vanwege de
naamgeving. Granuliet is grond omdat het op alle punten voldoet aan de definitie van
grond conform artikel 1 van het Bbk.

Pagina 86 van 102

Procesevaluatie granuliet

5.2

Zorgplicht: Toepassen van granuliet in oppervlaktewater

In artikel 7 van het Bbk is specifiek voor de bescherming van het oppervlakte water een
zorgplicht opgenomen. Deze zorgplicht geldt aanvullend op, de milieuhygiënische
kwaliteit van granuliet zoals deze overeenkomstig het Bbk en de RBk bepaald dient te
worden. Het is een algemene aanvullende bepaling.
Zorgplicht artikel 7 Bbk
Degene die bouwstoffen, grond of baggerspecie toepast en die weet of redelijkerwijs had kunnen
weten dat door zijn handelen of nalaten nadelige gevolgen voor een oppervlaktewaterlichaam
ontstaan of kunnen ontstaan, die niet of onvoldoende worden voorkomen of beperkt door naleving
van de bij of krachtens dit besluit gestelde regels, voorkomt die gevolgen of beperkt die zoveel
mogelijk voor zover voorkomen niet mogelijk is en voor zover dit redelijkerwijs van hem kan
worden gevergd.

Conclusie
Uit het onderzoek van GIB volgt dat, overeenkomstig de vereisten van het Bbk,
granuliet geen verontreinigende stoffen bevat die tot nadelige gevolgen voor een
oppervlaktewaterlichaam kunnen leiden. Hierbij is –mogelijk- niet gekeken naar
mogelijke schadelijke effecten door de flocculant en de -mogelijke- aanwezigheid van
aromatische koolwaterstoffen. Dit is gelet op de zorgplicht wel nodig.
Flocculant en PAK’s zijn wel onderzocht en niet schadelijk bevonden / niet aangetroffen.
Zie voorgaande onderbouwingen.
Deltares geeft aan dat granuliet geschikt is voor waterbodemafdichting ter beperking
van kwel. Zorg en aandacht bij de aanleg (en instandhouding) is noodzakelijk. Bij de
aanleg ontstaat (tijdelijk) een ernstige vertroebeling die tot (blijvende) schade van een
oppervlaktewaterlichaam kan leiden. Ook kan granuliet door erosie van stromend water
tot nadelige gevolgen leiden.
Er wordt wederom selectief geciteerd en gesuggereerd dat Deltares dit allemaal schrijft.
Dit is niet het geval. Er wordt geen enkele onderbouwing gegeven voor de stellingname
t.a.v: ‘ernstige vertroebeling’, ‘blijvende schade’ en ‘nadelige’ gevolgen.
Een nadere beschouwing van (tijdelijke) effecten van de colloïdale eigenschappen van
granuliet en de te nemen maatregelen om de nadelige gevolgen te beperken is nodig.
Op basis van dit onderzoek kan onderbouwd worden of voldaan wordt aan de zorgplicht
zoals genoemd in artikel 7 van het Bbk.
Voor de volledigheid wordt gemeld dat indien granuliet wordt toegepast op de (droge)
bodem eveneens onderzoek naar mogelijke schadelijke effecten door de flocculant en
de -mogelijke- aanwezigheid van aromatische koolwaterstoffen nodig is.
5.3 Bewijsmiddel voor de milieuhygiënische kwaliteit granuliet
Het Bbk stelt dat de milieuhygiënische kwaliteit van granuliet moet worden aangetoond
met een milieuhygiënische verklaring. Zonder deze verklaring kan een partij granuliet
niet worden toegepast. Het Bbk kent de volgende typen milieuhygiënische verklaringen
voor grond:
partijkeuring, erkende kwaliteitsverklaring, fabrikant-eigenverklaring,
(water)bodemonderzoek of een (water)bodemkwaliteitskaart.
Door GIB wordt momenteel voor granuliet op basis van de BRL 9321:“productcertificaat
voor de milieuhygiënische kwaliteit van industriezand en gebroken industriegrind” een
erkende kwaliteitsverklaring afgegeven. Het toepassingsgebied van deze BRL is:

Pagina 87 van 102

Procesevaluatie granuliet

“Materiaal afkomstig van een industriële winning, waarbij het materiaal wordt gewonnen
of vrijkomt in een beheerst proces. Het betreft niet materiaal dat vrijkomt bij werken
van sanering of onderhoud van (water)bodem. Industriezand en/of (gebroken)
industriegrind heeft een natuurlijke herkomst en komt uit een "ongeroerde" bodem. Op
basis van het geologisch dossier kan een uitspraak worden gedaan over de kwaliteit van
het materiaal dat wordt gewonnen. Deze beoordelingsrichtlijn is niet bedoeld voor
materiaal dat een bewerking heeft ondergaan anders dan scheiden, wassen of breken.”
Uit het processchema blijkt dat granuliet ontstaat door spoelwater te concentreren met
behulp van cycloneren, flocculatie en persen. Dit is een heel ander proces dan in het
toepassingsgebied van de BRL 9321 is bedoeld.
Het toepassingsgebied van de BRL 9321 is ‘niet bedoeld voor materiaal dat een
bewerking heeft ondergaan anders dan scheiden, wassen of breken’.
Cycloneren, flocculatie en persen zijn bewerkingen die allemaal vallen onder het
scheiden van de fijne fractie van grotere fracties (cycloneren) en het scheiden van het
materiaal van water (persen) en het versnellen van dit scheidingsproces (flocculatie).
Deze bewerkingen zijn gebruikelijk in de zand-en grindindustrie.
Daarnaast wordt in de BRL 9321 onder de definitie van industriezand en (gebroken)
industriegrind verstaan: “van nature in de bodem voorkomend sedimentair materiaal”.
Granuliet is een industrieel product en niet een van nature in de bodem voorkomend
sedimentair materiaal. Granuliet komt vrij komt bij het breken en wassen van kwartsieten graniet.
De BRL 9321 stelt in de toelichting bij de definitie (paragraaf 2.4 Grond):
“Toelichting 1
Bewerkingen als scheiden, wassen en breken zijn onderdeel van het productieproces,
maar worden niet als productie beschouwd in het kader van deze beoordelingsrichtlijn.”
Het blijft dus een natuurlijk materiaal ongeacht de genoemde bewerkingen.
“Toelichting 2
In bovenstaande definitie wordt onder bodem ook de niet-Nederlandse bodem
verstaan. Dit betekent dat ook materiaal afkomstig uit buitenlandse winningen kan
worden gecertificeerd op basis van deze beoordelingsrichtlijn.”
Het materiaal komt in zeer grote hoeveelheden van nature voor in de Noorse / Schotse
bodem.
SGS Intron heeft op verzoek van GIB heeft in 2018 de BRL 9344:”De milieuhygiënische
kwaliteit van fractie <500 μm vrijkomend bij de bewerking van primaire steenachtige
materialen” ingediend bij het Ministerie van I&W voor opname in de Regeling
bodemkwaliteit (Rbk). Doel is om op basis van deze BRL een erkende
kwaliteitsverklaring voor granuliet af te kunnen geven en daarmee te gebruiken als
milieuhygiënische verklaring bij het toepassen. De BRL 9344 ligt nu ter toetsing voor bij
het ministerie.
In de BRL 9344 wordt aangegeven dat granuliet toepasbaar is als grond of bouwstof.
Zoals eerder in deze notitie aangegeven kan granuliet niet beide zijn. Granuliet is of
grond of een bouwstof. Zolang door de schemabeheerder geen juiste onderbouwing
wordt geleverd voor de kwaliteit van deze bouwstof is opname van BRL 9344 in de
huidige vorm in de Rbk niet mogelijk.

Pagina 88 van 102

Procesevaluatie granuliet

Er is een BRL 9344 in de maak. In de versie van de BRL 9344 zoals op 10 juli 2018
ingediend door SGS Intron bij dhr XXX, wordt de “fractie <500 μm vrijkomend bij de
bewerking van primaire steenachtige materialen voor toepassing in GWW werken”
aangemerkt als grond en is de vrije keuze optie vervallen.
Bovenstaande is dus achterhaald en niet relevant
Conclusie
De BRL 9321 is niet bruikbaar als erkende kwaliteitsverklaring c.q. milieuhygiënische
verklaring voor granuliet. Om de kwaliteit van granuliet aan te tonen kan GIB een
partijkeuring uitvoeren of een Fabrikant Eigen Verklaring opstellen. Het betreft dan een
partijkeuring die is afgegeven op basis van protocol 1002. Het gaat dan om de
werkzaamheid genoemd onder 2.1., eerste lid onder i, van de Rbk ‘monsterneming
partijkeuring niet-vormgegeven bouwstoffen.’
Sinds 2009 wordt Granuliet geleverd, als grond, onder BRL 9321 (BSB-certificaat
Granuliet IZG039-2). Het huidige certificaat is geldig voor onbepaalde tijd.

Pagina 89 van 102

Procesevaluatie granuliet

Bijlage D

Granuliet: overzicht argumenten

Thema

Argument A

Argument B

Besluit bodemkwaliteit
1

Artikel 1
Bbk: vast
materiaal
dat bestaat
uit minerale delen
met een
korrelgrootte
van maximaal 2
millimeter
en organische stof

Discussienotitie Granuliet: De
karakteristieken van granuliet als
dichtheid, korrelgrootteverdeling,
organische stofgehalte, structuur van
de granuliet korrels en het ontbreken
van een minerale lutumfractie zijn
afwijkend. Daarnaast bevat granuliet
een gering aandeel flocculant. Een stof
die van nature niet in de bodem
aanwezig is.
Harmsen: Het Productcertificaat van
granuliet vermeldt industriezand (>63
μm) en (gebroken) industrie grind. Dit
is iets anders dan granuliet of Noordse
leem (< 63 μm) en zet mensen
op het verkeerde been. Industriezand
en ook Noordse leem zijn voor mij
geen bekende grondsoorten.
Industriezand wordt in de bouwwereld
gebruikt als grondstof voor specifieke
toepassingen.
Harmsen
Volgens de definities van het Bbk zit
granuliet het dichtst bij Zeefzand en is
dit geen grond.

IenW: Granuliet is het product dat
ontstaat bij het breken van graniet en
licht metamorfe zandsteen. Het granuliet
bestaat uit een mengsel van kleine
deeltjes van de oorspronkelijke
mineralen die aanwezig zijn in de
oorspronkelijke gesteenten (graniet en
zandsteen). De mineralogie van de
korrels weerspiegelt dan ook die van de
mineralen in het oorspronkelijke
gesteente zoals dat vóór bewerking in de
bodem voorkwam (Gerard Kruse Advies,
2020, a.w.: Kanttekeningen en
bevinding naar aanleiding van de vraag
of Granuliet, dan wel Noordse Leem,
grond is).
Granuliet bevat dus minerale delen. Die
delen hebben bovendien een
korrelgrootte van (veel) minder dan 2
millimeter.
Onder andere door de blootstelling ervan
aan lucht en percolatiewater, bevat
granuliet organisch materiaal, zij het
zeer weinig (Bijlage iii, TK 2019–2020,
30015, nr. 63, Gerard Kruse Advies,
2020). Er zijn in november 2019, januari
2020 en februari 2020 diverse monsters
van granuliet geanalyseerd door
SYNLAB, waarbij het gehalte aan
organische stof varieerde tussen <0,2%
en 0,8% d.s. (het frequentst gemeten
gehalte bedroeg 0,7% d.s.). Granuliet
bevat dus organische stof.
Wijnands: Een belangrijk verschil tussen
silt en klei is dat klei bestaat uit
micrometer grote secundair, dus in het
oppervlaktewater, gevormde
kleimineralen, en silt als regel bestaat uit
in korrelgrootte gereduceerde primaire
mineralen (dus dezelfde mineralen als in
de oorspronkelijke graniet). Het is bij het
vormingsproces in principe niet
verontreinigd door menselijk handelen.
Bovenstaande overwegingen leiden mij
tot de conclusie dat granuliet, binnen de

Pagina 90 van 102

Procesevaluatie granuliet

2

Thema

Argument A

Argument B
beperkingen van de wettelijke kaders
het best kan worden geclassificeerd als
grond. Dit gezegd hebbende lijkt me wel
dat er ruimte bestaat de regelgeving in
die zin aan te passen zodat een
genuanceerdere classificering mogelijk
wordt. Maar ook onder zo’n
genuanceerdere classificering zie ik geen
bezwaar tegen het gebruik van granuliet
voor het opvullen, remediëren van
zandputten.

Artikel 1
Bbk:
Verhouding
en
structuur
zoals deze
van nature
kunnen
worden
aangetroffen

Handhaving 2018: Komt niet uit
Nederlandse bodem en is door mens
geproduceerd.

Schreurs: In de definitie van grond
speelt de herkomst van het materiaal
geen rol meer. Dit in tegenstelling tot
zoals dat in het verleden wel het geval
was onder het Bouwstoffenbesluit (BsB).
Zo is het herkomstelement uit de oude
definitie (van natuurlijke oorsprong, niet
door de mens is geproduceerd en
onderdeel van de Nederlandse bodem
kan uitmaken) losgelaten, waardoor
diverse materialen die onder het BsB
geen grond waren dat nu wel zijn.
Voorbeelden hiervan zijn bentoniet,
boorgruis en rioolkolken, gemalenslib en
veegzand (RKGV).

Discussienotitie Granuliet: Granuliet
komt niet rechtstreeks uit de bodem
maar is een (rest)product dat ontstaat
bij het breken, zeven en spoelen van
het rots (-stukken) tot verschillende
granulaten en het ontwateren van het
spoelgruis. Door deze bewerkingen is
granuliet niet vergelijkbaar met
materiaal dat rechtstreeks uit de
bodem komt.
Biezeveld: Toetsing van
granuliet(afval) aan de definitie van
grond wijst uit dat het niet voldoet aan
de elementen ‘bestaat uit (..)
organische stof in een verhouding en
met een structuur zoals deze in de
bodem van nature worden
aangetroffen’. Met andere woorden:
granuliet(afval) is voor de Nederlandse
situatie bodemvreemd materiaal.

GIB in reactie op discussienotitie
Granuliet: In de definitie van grond
speelt de herkomst van het materiaal
dus geen rol. Het materiaal komt in zeer
grote hoeveelheden van nature voor in
de Noorse / Schotse bodem.
het ‘rechtstreeks uit de bodem komen’ is
geen voorwaarde voor de definitie
‘grond’, dus niet relevant. Het materiaal
kan bewerkingen ondergaan zonder dat
daarbij de definitie veranderd (zie NvT
Bbk).
IenW: De mineralen die in granuliet
voorkomen behoren tot de mineralen die
zeer algemeen zijn in de gesteenten die
onze aarde opbouwen. Het zijn
mineralen die zeer veel voorkomen in de
ondergrond van Nederland. Het granuliet
vertoont qua samenstelling sterke
overeenkomst met de samenstelling van
de ondergrond van Nederland. Mineralen
als kwarts, veldspaten, calciet,
muscoviet en biotiet– dit zijn de
mineralen waar de granuliet uit bestaat zijn eveneens de belangrijkste
gesteentevormende mineralen in onze
ondergrond. Deze mineralen zijn in het
verleden ofwel door rivieren naar ons
land gebracht, ofwel afgezet in de zeeën

Pagina 91 van 102

Procesevaluatie granuliet

Thema

Argument A

Argument B
die Nederland in het verleden
overspoelden. Granuliet wijkt dus niet af
van de gangbare erosie- en
verweringsproducten die de rivieren naar
ons land hebben gebracht en die de
samenstelling van de Nederlandse
ondergrond bepalen.
Schreurs: Het materiaal is van oorsprong
afkomstig uit de bodem (primair
gesteente) en voldoet daarmee aan de
eis dat de verhouding en structuur zijn
zoals deze van nature kunnen worden
aangetroffen.
Producent in reactie op discussienotitie
Granuliet: Bedoeld wordt waarschijnlijk
‘afwijkend van Nederlandse bodem’.
Zoals eerder gesteld doet dit niet terzake
(herkomst van de grond is geen vereiste
in de definitie). De verschillen zijn
overigens gering. Dat de ‘minerale
lutumfractie’ ontbreekt is zelfs
simpelweg onjuist.
IenW: Opgemerkt moet worden dat er
duizenden typen grond zijn, allemaal
met hun eigen karakteristieken.
Granuliet is kenmerkend door een hoog
soortelijk gewicht en laag organische
stofgehalte. Juridisch gezien kan
granuliet grond zijn conform artikel 1
van het Besluit bodemkwaliteit, zoals
uitvoerig(er) toegelicht in de kamerbrief
van 31 maart 2020. Aanvullend daarop
kan worden opgemerkt dat in granuliet
er wel degelijk een lutumfractie
aanwezig is. Het feit dat organische stof
vrijwel afwezig is, is erg vergelijkbaar
met grond die bij zandwinning vrijkomt
en grond die bij strandsuppletie wordt
gebruikt.
IenW: Granuliet is het product dat
ontstaat bij het breken van graniet en
licht metamorfe zandsteen. Het granuliet
bestaat uit een mengsel van kleine
deeltjes van de oorspronkelijke
mineralen die aanwezig zijn in de
oorspronkelijke gesteenten (graniet en
zandsteen). De mineralogie van de
korrels weerspiegelt dan ook die
van de mineralen in het oorspronkelijke
gesteente zoals dat vóór bewerking in de
bodem voorkwam (Gerard Kruse Advies,
2020, a.w.: Kanttekeningen en
bevinding naar aanleiding van de vraag
of Granuliet, dan wel Noordse Leem,
grond is). Granuliet bevat dus minerale

Pagina 92 van 102

Procesevaluatie granuliet

3

Thema

Argument A

Argument B
delen. Die delen hebben bovendien een
korrelgrootte van (veel) minder dan 2
millimeter.

Organisch
gehalte

Handhaving 2018: Grond is grond wat
van nature in de grond voorkomt met
organisch materiaal en dat is granuliet
niet. Iets wat de mens produceert dat
wat van steen afkomt, kan niet opeens
grond worden.

IenW: Redenering is dat ook bv
dekzanden die van nature worden
aangetroffen (in NL) en daarmee ook
onder grond vallen nauwelijks organisch
materiaal bevatten. Er hoeft dus geen
organisch materiaal in te zitten om toch
grond te kunnen zijn. Dit wijkt wellicht
van de bodemkundige definitie van
bodem, waar impliciet vaak naar wordt
gerefereerd, maar dat is hier niet
relevant.
Niet alle bodem, zoals zand, bevat
organisch materiaal, dus is niet relevant.
Zie ook de voorbeelden die destijds in de
toelichting bij het BBK zijn gegeven. Het
gehalte organisch materiaal moet in het
oordeel worden betrokken, maar dat wil
niet zeggen dat het geen grond kan zijn
als het organisch materiaal is. Het gaat
om het totaalplaatje of het materiaal
overeenkomt met natuurlijke bodem. Zie
ook reactie op het handhavingsverzoek.
IenW: Er zijn in november 2019, januari
2020 en februari 2020 diverse monsters
van granuliet geanalyseerd door
SYNLAB, waarbij het gehalte aan
organische stof varieerde tussen <0,2%
en 0,8% d.s. (het frequentst
gemeten gehalte bedroeg 0,7% d.s.).
Granuliet bevat dus organische stof,
zij het weinig. In de ondergrond komen
grote volumes afzettingen voor waarin
nagenoeg geen of zeer weinig
organische stof voorkomt.6 Granuliet
heeft een normale bodemstructuur met
onder meer lutumdeeltjes (rond de 15%)
en een (laag) gehalte aan organische
stof. Het gehalte aan organische stof in
granuliet is vergelijkbaar met de grond
die bijvoorbeeld voor strandsuppleties
wordt gebruikt. Paragraaf 4.3.5 van de
nota van toelichting bij het Bbk maakt
duidelijk dat ook materiaal dat vrijwel
geen organische stof bevat, onder het
begrip grond kan vallen.
SGS Intron: Als granuliet aan de definitie
wordt getoetst is er geen enkele twijfel
dat het grond is. Dat er geen planten op
kunnen groeien staat hier los van. In
vrijwel alle materialen die onder BRL
9321 vallen, zitten nauwelijks organische

Pagina 93 van 102

Procesevaluatie granuliet

4

Thema

Argument A

Argument B
stoffen. Dit is zelfs vaak onwenselijk in
het eindproduct en daarom wordt het in
het productieproces eruit gewassen. Ook
in de toelichting bij het Bbk staat dat het
niet perse noodzakelijk is.

Bodemtype
correctie

Vink: geen grond omdat het niet
mogelijk is het materiaal op
milieukwaliteit te beoordelen. Volgens
het Besluit bodemkwaliteit (Bbk) is
hiervoor een bodemtypecorrectie nodig
op basis van de parameters organische
stof en het percentage kleimineralen.
Dit is voor granuliet niet mogelijk
omdat het beiden niet in granuliet zit.
Granuliet is daarmee niet toetsbaar
aan bijlage B.

IenW: Voor organische stof moet cf. Rbk
bij een waarde die lager ligt dat 2%
uitgegaan worden van 2% en voor lutum
is het percentage helemaal niet laag
(gemiddeld is dat circa 14%). In de
verificatierapporten zijn de
bodemtypecorrecties gewoon (correct)
uitgevoerd en de gehalten/het materiaal
voldoet. Als je e.e.a. correct invult in
BoToVa moet je dezelfde uitkomst
krijgen. Dat hebben de bureaus die er
gebruik van hebben gemaakt ook
gedaan. Er zijn in november 2019,
januari 2020 en februari 2020 diverse
monsters van granuliet geanalyseerd
door SYNLAB, waarbij het gehalte aan
organische stof varieerde tussen <0,2%
en 0,8% d.s. (het frequentst gemeten
gehalte bedroeg 0,7% d.s.). Granuliet
bevat dus organische stof. Het is daarom
correct dat verschillende door de
minister van IenW erkende bureaus de
bodemtypecorrectie toepassen zoals
bedoeld in de Regeling bodemkwaliteit
(bijlage G, tabel 4). Voor de
bodemtypecorrectie (Regeling
bodemkwaliteit, bijlage G) moet verder
alleen het percentage lutum worden
betrokken; dit is het gewichtspercentage
minerale bestanddelen met een diameter
kleiner dan 2 µm betrokken op het totale
drooggewicht. Uit de verschillende
analyses blijkt dat het percentage lutum
rond de 14% ligt.

Harmsen: In het Besluit bodemkwaliteit
moet het analysecijfer van
verontreinigende stoffen gecorrigeerd
worden volgens de bodemtypecorrectie. Dit houdt in dat het
vastleggend vermogen van de grond
wordt betrokken bij de toetsing aan
milieukwaliteitsnormen. Hiervoor is het
gehalte aan organische stof en het
kleigehalte nodig. In granuliet zit per
definitie geen organische stof, dus het
is niet geoorloofd hiervoor de minimale
grens van 2% te hanteren. Bovendien
bevat granuliet geen kleimineralen
(belangrijk voor het binden van zware
metalen). Bij de toetsing mag derhalve
geen gebruik worden gemaakt van de
fractie <2um. Slotsom is dat er voor
granulïet geen bodemtypecorrectie kan
worden uitgevoerd, en derhalve ook
geen toetsing aan
milieukwaliteitsnormen kan
plaatsvinden.

IenW: Artikel 4.2.1 Rbk is ook van
toepassing op granuliet (en is ook
toegepast bij de toetsing). Artikel 4.2.1
is een artikel dat geldt voor alle grond en
baggerspecie en bevat een methode om
de aangetroffen concentraties aan
verontreinigingen om te rekenen naar
een ‘standaardbodem’ zodat de
omgerekende concentraties kunnen
worden getoetst aan de normen die zijn
opgenomen in bijlage B van de Regeling
bodemkwaliteit. De ‘standaardbodem’
gaat uit van een lutumgehalte (minerale
delen < 2 um) van 25% en een
organisch stofgehalte van 10%. Er is een
zekere relatie tussen de
bindingscapaciteit van verontreinigingen

Pagina 94 van 102

Procesevaluatie granuliet

Thema

Argument A

Argument B
aan de bodemmatrix en het percentage
lutum en organische stof. Om die reden
bevatten onbelaste gebieden met een
hoog lutum en organisch stofgehalte van
nature licht hogere concentraties aan
van nature voorkomende
verontreinigende stoffen dan bodems
met weinig lutum en organische stof. De
bodemtypecorrectie houdt met dit
verschijnsel rekening.

BRL 9321
1

Homogeniteit

Anonieme bijdrage:
Granuliet is niet constant en homogeen
zoals de BRL voorschrijft. De berg van
1 miljoen ton in Amsterdam is
opgebouwd uit 30 jaar Schots
Granietstof en sinds 15 jaar is daar
Noorse zandsteen aan toegevoegd. Dus
dit kan niet homogeen zijn.

IenW: Door de homogene samenstelling
van het gewonnen graniet (primair
materiaal dat niet is beïnvloed door
menselijk handelen) en het homogene
bewerkingsproces, is de samenstelling
van granuliet ook homogeen.

2

Vermelding
flocculant
in BRL

Handhaving 2019: Wat betreft de
vragen over de milieu hygiënische
kwaliteit van granuliet is in het
productcertificaat opgenomen op welke
stoffen het materiaal standaard
getoetst moet worden. Echter het Bbk
stelt ook dat als de kans groter is dan
5% dat er een stof in zit, dan moet dit
worden onderzocht.
In dit geval had GIB het voor het
verkrijgen van het productcertificaat
moeten laten onderzoeken door een
milieu adviesbureau. Die had in het
zogenaamde vooronderzoek, moeten
aangeven wat de risicovolle parameters
zijn.

Intron: Flocculant met maakt zowel in
BRL 9321 als in de BRL 9344 geen
onderdeel uit van het parameter pakket
van te onderzoeken stoffen. Dit komt
omdat er geen normen voor opgenomen
zijn in de Regeling bodemkwaliteit.

Handhaving 2018: Indien granuliet als
grond wordt toegepast, is het Bbk van
toepassing. Omdat het gebruik van
flocculant houdende grond niet
geregeld is in het Bbk, is het gebruik
ervan in strijd met het Bbk.

3

Bewerkingen

ILT 2018: Hierin staat dat ..’deze
beoordelingsrichtlijn niet bedoeld is
voor materiaal dat een bewerking heeft
ondergaan anders dan scheiden,
wassen of breken.’ Granuliet is een

IenW: In BRL 9321 is het breek- en
wasproces weliswaar omschreven, maar
is niet expliciet benoemd dat een
flocculant wordt gebruikt. Hoewel niet
wettelijk verplicht, is het ons inziens
wenselijk om dergelijke relevante
processtappen / additieven in het
bewerkingsproces te beschrijven in het
normdocument / productcertificaat, met
het oog op de zorgplicht.
Geen vermelding is niet in strijd met het
Bbk. Het Bbk kent normen voor een
aantal veel voorkomende stoffen. Daar
waar ongenormeerde stoffen aanwezig
zijn in grond of baggerspecie geldt de
zorgplicht ten aanzien van die stoffen.
Op grond van de zorgplicht wordt
beoordeeld of een ongenormeerde stof
toelaatbaar is in de specifieke
toepassing.
GIB in reactie op discussienotitie
Granuliet: Dit is evenmin relevant. In de
definitie van grond in het Bbk staat het
(productie)proces niet ter discussie.
‘Grond kan worden vervaardigd’.

Pagina 95 van 102

Procesevaluatie granuliet

Thema

Argument A
granietslijpsel dat wordt verkregen bij
het slijpen van graniet.
Handhaving 2019: RWS ZN heeft
geconcludeerd dat de BRL 9321 niet
van toepassing is omdat de
certificering niet bedoeld is voor
materiaal dat een bewerking heeft
ondergaan anders dan scheiden.
Certificering van hergebruikt materiaal
onder deze BRL niet is toegestaan.
Klei, teelaarde, materiaal afkomstig uit
afdeklagen e.d. kunnen niet op basis
van deze BRL worden gecertificeerd.
Dit geldt ook voor steenslag
geproduceerd uit gesteente.

Argument B
GIB in reactie op discussienotitie
Granuliet: Cycloneren, flocculatie en
persen zijn bewerkingen die allemaal
vallen onder het scheiden van de fijne
fractie van grotere fracties (cycloneren)
en het scheiden van het materiaal van
water (persen) en het versnellen van dit
scheidingsproces (flocculatie).
Deze bewerkingen zijn gebruikelijk in de
zand-en grindindustrie.
GIB in reactie op discussienotitie
Granuliet: De BRL 9321 stelt in de
toelichting bij de definitie (paragraaf 2.4
Grond):
“Bewerkingen als scheiden, wassen en
breken zijn onderdeel van het
productieproces, maar worden niet als
productie beschouwd in het kader van
deze beoordelingsrichtlijn.”
Het blijft dus een natuurlijk materiaal
ongeacht de genoemde bewerkingen.
IenW: Wel relevant is de vraag of
granuliet na een bewerking juridisch nog
als grond gekwalificeerd kan worden.
Het begrip grond is een
samenstellingsbegrip. Het feit dat een
partij niet rechtstreeks uit de bodem
komt, maar tussenstappen heeft
ondergaan, maakt niet dat het geen
grond meer is.
IenW: Wassen, breken en scheiden zijn
alle drie technieken om vaste delen uit
de waterfase te scheiden. Door Granuliet
Import Benelux BV worden al deze drie
technieken in serie achter elkaar
gebruikt. In die zin is het ontwateren
een onlosmakelijk onderdeel van het
proces van scheiden, wassen en breken.
Het zijn gebruikelijke technieken die
worden gebruikt binnen de
grondreinigingsbranche en veelal van
origine afkomstig uit de mijnbouw en
zandwinning ingeval er sprake is van een
proces waar grovere en fijnere delen van
elkaar moeten worden gescheiden en
daarvoor cyclonage wordt gebruikt.
IenW: Er komt geen granulietslijpsel vrij.
Het is niet relevant voor de vraag of het
materiaal al dan niet als grond kan
worden beschouwd, tenzij de bewerking
daadwerkelijk de samenstelling van het
materiaal dusdanig verandert dat geen
sprake meer zou kunnen zijn van grond.
Dat is bijvoorbeeld het geval als cement

Pagina 96 van 102

Procesevaluatie granuliet

Thema

Argument A

Argument B
wordt toegevoegd aan grond en een
betonproduct ontstaat.

Diversen
1

Microbacteriële
samenstelling

Vink: Het is verder ook geen grond
omdat granuliet niet in staat is om een
microbiële samenstelling te handhaven
en of er een koolstofcyclus in stand kan
worden gehouden in het materiaal. En
dat is in het geval van granuliet niet
het geval.

2

Duurzame
toepassing

Vink: Dan is zeer de vraag of een stof
dat geen organische stof en geen
kleimineralen bevat, dat geen
microbieel ecosysteem kan handhaven,
of dat een nuttige toepassing is voor
het ontvangende systeem.

3

Weigeren
op basis
van
zorgplicht
artikel 7
Bbk

Vink: Er zijn wel analyses gedaan door
commerciële labs waarbij acrylamide
gemeten is waarbij men zegt dat het
onder de detectie limiet is en dat er
dus niet veel aan de hand is. De
kanttekening hierbij is dat de analyse
is uitgevoerd op acrylamide en niet op
polyacrylamide, de stof die in granuliet
zit. Ten tweede heeft men gekeken
naar de vaste fase en gezegd dat het
onder de rapportagegrens ervan bleef.
Maar de rapportagegrens van dit soort
organische materialen is heel hoog.
Bovendien is van belang wat er gebeurt
bij verondieping of het dan in deze
vaste fase blijft. Het kennishiaat zit in
de vraag of polyacrylamide nu gaat
afbreken of niet. Dit kan niet worden
uitgesloten en daarom kan het
vanwege de zorgplicht niet worden
toegepast.

IenW: Zoals voornoemd is de
samenstelling en het duurzaam gebruik
van de bodem een onderscheidend
criterium. Nu heeft granuliet wel een
hoger soortelijk gewicht dan
Nederlandse grond. Dit wil mijns inziens
niet zeggen dat het niet duurzaam
onderdeel kan zijn de bodem. Immers
afhankelijk van het gebruik en de functie
wordt vaak ook een keuze gemaakt voor
een bepaalde grondsoort (dat kan zijn
ingegeven door civieltechnische
eigenschappen of het ondersteunen van
een functie (landbouw)). Zo zal je bij
een dijkverzwaring een andere
grondsoort willen dan een ophoging voor
landbouwkundig gebruik. Het soortelijke
gewicht (SG) is niet als criterium
opgenomen in de definitie.

Pagina 97 van 102

Procesevaluatie granuliet

4

Thema

Argument A

Argument B

Effecten
flocculant

Vink: Het is onbekend wat het risico
hiervan (polyacrylamide) is als deze
stof via granuliet in de plas wordt
gebracht, dat is de vraag. De
toegevoegde hoeveelheid
polyacrylamide zou in Over de Maas
75.000 kg bedragen (100 mg per kg).
Er is geen onderzoek gedaan naar wat
het doet als het in het water wordt
gebracht. Acrylamide staat op de lijst
met verdachte stoffen, het is bekend
dat acrylamide carcinogeen is en dat
zou grootschalig in een natuurlijk
systeem worden gebracht. En als er
dan onvoldoende kennis bestaat over
de effecten ervan in water dan moet
het voorzorgsprincipe worden
gehanteerd.

Schreurs: Het gebruikte flocculant
betreft het polymeer Ecopure P-1715,
een polyacrylamide.
Polyacrylamiden worden veelvuldig
toegepast, voorbeelden hiervan zijn het
zuiveren van drinkwater, de
behandeling van afvalwater, als
bodemverbeteraar voor akkerlanden of
als erosiebeperking van de grond bij
bouwplaatsen.

Harmsen: Risico’s worden vaak
gekoppeld aan hoeveelheden. Soil
Consult praat over lage doseringen
polyacrylamide bij het productieproces
en ook wordt een concentratie in
granuliet van minder dan 0,01%11
genoemd. Dit lijkt weinig, maar het is
beter om de gebruikelijke dimensie te
gebruiken voor
bodemverontreinigingen (mg/kg).
0,01% betekent 100 mg/kg en dit is
voor een milieuvreemde stof hoog.
Uitgaande van 100 mg/kg betekent dat
met het storten Van 500.000 ton
granuliet, er 50.000 kg van deze
milieuvreemde stof polyacrylamide in
de plas terecht komt.

Het Veiligheidsinformatieblad
(Verordening (EG) Nr. 1907/2006
(REACH) EcoPure 1715) geeft aan dat
EcoPure 1715 geen gevaarlijke
bestanddelen bevat overeenkomstig de
EU verordening. De stof is niet
persistent, geeft geen ophoping in
organismen en is niet toxisch, het bevat
geen PBT of zPzB stoffen.
Het aandeel flocculant in het Granuliet is
zeer gering, < 0,01%.
Aangezien het flocculant niet toxisch is,
onschuldig voor organismen en in een
zeer lage concentratie wordt toegepast
wordt de milieuhygiënische kwaliteit van
Granuliet niet negatief beïnvloed.
Verder kan worden vermeld dat het
flocculant geurloos is.
Brief aan TK 31 maart 2019:
Poly-acrylamide is geen stof, maar een
verzamelnaam voor alle polymeren,
waarin het monomeer acrylamide een
onderdeel vormt van de moleculaire
structuur. Bij het gebruikte flocculant is
het hoofdbestanddeel een anionische
poly-acrylamide. In het European Union
Risk Assessment Report ‘acrylamide’2 is
aangegeven dat het fysisch-chemisch
niet waarschijnlijk is dat acrylamide
vrijkomt bij de afbraak van polyacrylamide. Uit wetenschappelijk
onderzoek gericht op de afbraak van
poly-acrylamide houdende flocculanten,
blijkt dat in de meeste gevallen
inderdaad sprake is van afbraak zonder
dat er acrylamide vrijkomt of dat het
slechts in zeer geringe hoeveelheden
gebeurt. Bij de anaerobe (zuurstofloze)
afbraak van poly-acrylamide is
acrylamide als tussenproduct in het
degradatieproces aangetoond. Over het
algemeen breekt acrylamide zelf echter
zeer snel af in het milieu, ook onder
anaerobe condities, waardoor het

Pagina 98 van 102

Procesevaluatie granuliet

5

Thema

Argument A

Argument B
onwaarschijnlijk is dat er sprake is van
relevante effecten voor mens en milieu.

Colloïdale
effecten en
vertroebeling

Discussienotitie Granuliet: Een nadere
beschouwing van (tijdelijke) effecten
van de colloïdale eigenschappen van
granuliet en de te nemen maatregelen
om de nadelige gevolgen te beperken
is nodig. Op basis van dit onderzoek
kan onderbouwd worden of voldaan
wordt aan de zorgplicht zoals genoemd
in artikel 7 van het Bbk.

Kruse: De bezinksnelheid van Noordse
Leem In vergelijking met zand en
natuurlijk afgezette klei uit
Nederland is nagegaan met
kolombezinkproeven. De transparantie
van het bovenstaande water in
de kolom met Noordse Leem is na
ongeveer 36 uur veel hoger dan die van
de natuurlijke klei. Het vaste stofgehalte
van het bovenstaande water in de
Noordse Leem kolom bedraagt na 69 uur
22.37 mg/L. Voor de kolom met klei is
dat 47.03 mg/L. Er zijn geen
aanwijzingen voor zogenaamd
colloïdaal gedrag voor Noordse leem in
water.
Schreurs: Conclusie vertroebeling/
colloïdaal gedrag
Zoals hiervoor aangegeven is colloïdaal
gedrag niet te verwachten bij Granuliet
en wordt dit ook niet aangetroffen in de
praktijk. Tijdens toepassing kan (zoals te
verwachten) enige lokale vertroebeling
optreden. Dit is tijdelijk en vergelijkbaar
of zelfs geringer dan de vertroebeling bij
toepassing van natuurlijke klei in water.
Dit is ook vastgesteld in de gevallen
waar Granuliet onderwater is toegepast.
Dit betreft meer dan 500.000t in de
periode van 2012-2017 in onder andere
de GBT Over de Maas. Er is geen sprake
van blijvende vertroebeling.

6

Gehalte
barium

Handhaving 2019: bij granuliet is
sprake van een antropomorfe
aanwezigheid van barium.

Discussienotitie Granuliet: Opvallend is
de hoge concentratie barium. Aangezien
deze verhoogde concentratie niet
veroorzaakt wordt door een antropogene
bron, is toetsing aan de niet aan de
normstelling uit Rbk niet nodig.
IenW:
De norm voor barium is in 2009
ingetrokken. Gebleken was namelijk dat
de interventiewaarde voor barium lager
was dan het gehalte dat veelal van
nature in bodems voorkomt. Analyses op
barium dienen wel nog te worden
uitgevoerd, maar de resultaten
hoeven niet meer getoetst te worden, als
het bariumgehalte in het materiaal een
natuurlijke oorsprong heeft. Dat is bij
granuliet het geval: het barium in
granuliet is afkomstig uit het
moedermateriaal (graniet). Dat wil

Pagina 99 van 102

Procesevaluatie granuliet

7

Thema

Argument A

Argument B
zeggen dat er in dit geval vanuit het Bbk
geen toetsing nodig is c.q. geen norm
van toepassing is.

Bouwstof

Discussienotitie Granuliet:
Op basis van de nota van toelichting bij
het Bbk kan granuliet beoordeeld
worden als (sorteer- en breker)
zeefzand. Zeefzand is een
verzamelnaam voor een product dat
vrijkomt bij het proces van sorteren,
breken en afzeven van met name bouw
en sloopafval en heeft als zodanig geen
relatie met bodemmateriaal. Gesteld is
in de nota van toelichting dat zeefzand
geen grond betreft.

IenW: De vergelijking met zeefzand die
– onder verwijzing naar een position
paper van Joop Harmsen – wordt
gemaakt, gaat niet op. Anders dan
zeefzand is granuliet immers niet
afkomstig van bouw- en sloopafval maar
van graniet zoals dat van nature in de
bodem voorkomt. Dientengevolge bevat
granuliet, anders dan zeefzand, ook niet
in grote hoeveelheid bodemvreemd
materiaal, maar voornamelijk juist
bodemeigen materiaal, zij het in zeer
verfijnde vorm.

Handhaving 2018: het vermalen of
breken van een bouwstof tot een
kleinere fractie kan niet tot grond
leiden.
Discussienotitie Granuliet: Het
aanmerken van granuliet als bouwstof
sluit ook aan bij het advies van de
Stichting bouwkwaliteit (SBK). Bij de
beoordeling van BRL 9344:”De
milieuhygiënische kwaliteit van fractie
<500 μm vrijkomend bij de bewerking
van primaire steenachtige materialen”
heeft SBK ook aangegeven dat
granuliet geen grond kan zijn:
Producent breekt rots (-stukken) ten
behoeve van verdere verwerking als
o.a. vul- en toeslagmiddel in beton en
asfalt. De rots(-stukken) worden hierbij
toegepast als “bouwstof”. SBK geeft
aan dat granuliet daarmee ook een
bouwstof is.
8

Afvalstof

Biezeveld: Bij de productie komt afval
vrij: granulietafval. Dit wordt, in
afwachting van definitieve
verwijdering, opgeslagen op het
bedrijfsterrein aan de Amerikahaven te
Amsterdam. In de milieuvergunning
van het bedrijf zijn grenzen gesteld
aan de hoeveelheid granuliet die
tijdelijk mag worden opgeslagen.
Bij overschrijding van die grenzen loopt
het bedrijf verschillende risico’s:
(1) ingrijpen door de bevoegde
handhavingsautoriteit, met mogelijk
een forse dwangsom om het bedrijf te
dwingen de overtreding van de
vergunning ongedaan te maken door
afvoer van het teveel aan granuliet;

GIB in reactie op discussienotitie
Granuliet: de BRL 9324 (bedoeld voor
grof groeve materiaal die als bouwstof
wordt gezien) stelt dat de brekersstof en
wasslib als grond wordt aangemerkt. De
fijne fractie is dus grond, ongeacht de
relatie met grover groevemateriaal
welke als bouwstof wordt behandeld.
- Dezelfde redenering wordt toegepast
bij de behandeling van spoorballast,
waarbij Bodem+ (RWS) zelf een
schematisch overzicht gepubliceerd heeft
waarin expliciet wordt aangegeven dat
de fijne fractie < 2 mm grond is en geen
bouwstof.

IenW: In termen van afvalstoffenrecht is
er een verschil tussen ‘afval’ en
‘bijproducten’. Dat onderscheid is
ingewikkeld en moet van geval tot geval
worden bekeken. Daarbij speelt een rol
of iemand zich wel of niet ontdoet van
een materiaal en of er een
marktconforme prijs voor een materiaal
wordt bepaald. Voor het Besluit
bodemkwaliteit en dus ook voor de
vraag of iets wel of niet als grond
kwalificeert is het niet relevant of het
materiaal als product (bijv. zandwinning)
of afval (bijv. vrijkomende overtollige
grond bij een rioolrenovatie) moet
worden gezien. Het gaat er bij het Bbk
om dat de grond die wordt toegepast

Pagina 100 van 102

Procesevaluatie granuliet

Thema

Argument A
zo’n dwangsom kan hoog oplopen tot
wel duizenden euro’s per dag;
eventueel in combinatie met
strafrechtelijk optreden;
(2) al dan niet gedwongen door de
overheid, moet de productie worden
gestaakt omdat vrijkomend
granulietafval niet meer kan worden
opgeslagen. Met mogelijk gevolgen
voor de wegenbouw.

Argument B
voldoet aan de kwaliteitseisen die zijn
gesteld met het oog op voorkomen van
bodemverontreiniging en bevorderen
van hergebruik. Daarbij speelt de
afvalstatus dus geen rol. De regels in het
Bbk zijn dusdanig opgesteld dat ze
voldoen aan de vereisten van de EU
Kaderrichtlijn afval (KRA) voor het nuttig
en functioneel toepassen van
afvalstoffen, zodat Nederland in alle
gevallen heeft verzekerd (los van de
vraag of een materiaal afval is of niet)
dat voldaan wordt aan de KRA.

Pagina 101 van 102

Procesevaluatie granuliet

Pagina 102 van 102