Nadere toelichting op het advies “Technische verfijningen
en ritmische ademhaling als bewustzijnsindicator”
Wetenschappelijke Adviescommissie Convenant onbedwelmd ritueel slachten (WAC)
Oktober 2016

1

Inhoudsopgave

2

1. Aanleiding

3

2. Bewustzijn en indicatoren

4

2.1 Inleiding

4

2.2 Bewustzijn en lijden

4

2.3 Het EEG als meetinstrument m.b.t. de evaluatie van hersenactiviteit en

5

de noodzaak van bewustzijnsindicatoren in het slachthuis
2.4 De bewustzijnsindicatoren

6

2.4.1 De terugtrekreflex en de dreigreflex

6

2.4.1.1 De terugtrekreflex

6

2.4.1.2 De dreigreflex

7

2.4.2 De ritmische ademhaling (RA) als bewustzijnsindicator

8

2.4.3 De cornea- en de geïnduceerde ooglidreflex

9

2.4.4 Slotconclusie

10

3. Lokalisatie van de halssnede

12

3.1 Inleiding

12

3.2 Wetenschappelijke onderbouwing

12

3.2.1 Algemeen

12

3.2.2 Ballooning en de vertebrale arterie

13

3.2.2.1 Ballooning

13

3.2.2.2 De vertebrale arterie

14

3.2.2.3 De combinatie van ballooning en de aanwezigheid van

14

een collaterale circulatie
3.3 Praktische haalbaarheid

14

3.4 Conclusie

15

4. Slijpwijze van het mes

15

5. Geraadpleegde bronnen

16

6. Interviews

20

2

1. Aanleiding
De Wetenschappelijke Adviescommissie Convenant onbedwelmd ritueel slachten (WAC) heeft in
haar rapportage van mei 2016 op verzoek van de convenantspartijen geadviseerd over
technische verfijningen en uitvoering van het slachtproces. Het betreft in de ogen van de
convenantspartijen “het gehele proces binnen het domein van het slachthuis, van aanvoer van
het dier tot en met het moment van intreden van bewustzijnsverlies en aansluitend de dood van
het slachtdier; zowel voor wat betreft de bouw, fysieke inrichting, uitrusting en materialen,
werkprocedures en handelwijze van de betrokken medewerkers.”
Op basis van deze rapportage is op 28 juni jl. een bijeenkomst gehouden met diverse
betrokkenen van de convenantspartijen. In de daaropvolgende bijeenkomst van de
convenantspartijen is een aantal aanvullende vragen gesteld. Aan de WAC is gevraagd om:
Een eindadvies uit te brengen met betrekking tot de in het WAC-advies van augustus 2015
genoemde bewustzijnsindicatoren en daarbij
a. de in de toelichtende bijeenkomst van 28 juni 2016 door de convenantspartijen naar
voren gebrachte opinies hieromtrent in aanmerking te nemen.
b. in te gaan op het tijdens genoemde bijeenkomst gestelde met betrekking tot de plaats
van de halssnede (C1C4).
Het NIK heeft op 15 september ter ondersteuning van de vragen aanvullende informatie
geleverd middels het document “Bewust zijn van onbedwelmd slachten”, opgesteld door de
werkgroep Shechita NIHS-NIK1. In de mail waarin het betreffende document werd bijgevoegd
werd tevens gevraagd in te gaan op de slijpwijze van het mes.
De WAC heeft in een tweetal bijeenkomsten de vragen besproken en geeft in dit document een
nadere toelichting op het eerder opgestelde advies over:
1. Bewustzijn en bewustzijnsindicatoren
2. De lokalisatie van de halssnede
3. Het slijpen van het mes
Bovenstaande thema’s hebben een duidelijke religieuze en morele dimensie en staan in een
politieke context. De WAC is zich hiervan bewust. De Commissie heeft zich echter - evenals bij de
eerdere adviezen – in dit document enkel gericht op de wetenschappelijke dimensies van deze
thema’s en is uitgegaan van de voorwaarden voor ritueel slachten zoals afgesproken binnen het
Convenant. Voor dat doel heeft de WAC naast bovengenoemde informatie gebruik gemaakt van
peer reviewed wetenschappelijke literatuur en van persoonlijke communicatie met
internationale experts.

3

2. Bewustzijn en indicatoren
2.1 Inleiding
Het wettelijk kader (artikel 3, 1ste lid, Europese verordening 1099/2009) schrijft voor dat in een
situatie waar het dier onbedwelmd geslacht wordt, elke vermijdbare vorm van pijn, spanning of
lijden dient te worden vermeden. Ook het convenant schrijft voor dat een dier zo min mogelijk
mag lijden bij het onbedwelmd slachten. Dit vertrekpunt wordt ook gedeeld door de
geloofsgemeenschappen.
Voor de operationalisering van het vertrekpunt dat vermijdbaar lijden dient te worden
voorkomen, is het essentieel om drie gerelateerde thema’s te bespreken:
1. De relatie tussen lijden en bewustzijn
2. Het definiëren van bewustzijnsindicatoren
3. De beoordeling van deze indicatoren op basis van:
 De wetenschappelijke kwaliteit
 De mogelijkheid tot operationalisering in de praktijk van het slachthuis.
In dit hoofdstuk gaat de WAC in op elk van deze drie punten, waarbij de commissie voortbouwt
op het eerdere advies uit augustus 2015.

2.2 Bewustzijn en lijden
Bewustzijn en lijden zijn met elkaar verbonden (Terlouw et al. 2016 (1); Johnson et al. 2012; von
Holleben et al. 2010). Bewustzijn is een noodzakelijke voorwaarde voor het ervaren van ongerief.
Het bewustzijn maakt dat een pijnprikkel verwerkt wordt in subcorticale en corticale regio’s van
het centraal zenuwstelsel. Dit genereert de “ervaring” van pijn (Terlouw et al. 2016 (1); von
Holleben et al. 2010; National Research Council (US) Committee on Recognition and Alleviation
of Pain in Laboratory Animals 2009). Bij de diersoorten die voor de onbedwelmde slacht worden
aangeboden geldt dit. Daarmee zijn het “voelende wezens”, die een mate van bewustzijn
hebben die hen in staat stelt ongerief te kunnen ervaren. Bijvoorbeeld, ter hoogte van de regio
in de hals waar de keelsnede wordt toegebracht bevinden zich talrijke nociceptoren (receptoren
die pijnprikkels ontvangen en doorseinen) (Kavaliers et al. 1989 uit EFSA 2004). Bewustzijn, en
daaraan gekoppeld de mogelijkheid om pijn en ernstig ongemak te ervaren, kan vooral bij
runderen lange tijd aanwezig blijven na het toebrengen van de keelsnede (Verhoeven et al.
2015; Johnson et al. 2012; Gerritzen pers. com.).
Op basis hiervan kan gesteld worden dat hoe sneller het verlies van bewustzijn intreedt, hoe
minder een dier lijdt. Dit is essentieel wanneer men het welzijnsaspect van de slachtdieren in
beschouwing neemt (von Holleben et al. 2010). In combinatie met het bovengenoemde
wettelijke kader en het Convenant betekent dit dat al het mogelijke aangewend moet worden
om zo snel mogelijk het bewustzijnsverlies te bewerkstelligen (zie ook advies technische
verfijningen).
Op basis hiervan is het inschatten van de bewustzijnstoestand een cruciale stap in het
slachtproces. Dit reflecteert zich ook in bestaande regelgeving die voorschrijft dat een dier pas
uit de fixatieapparatuur gelost mag worden indien het geen tekenen van bewustzijn en
4

gevoeligheid meer vertoont (Europese verordening 1099/2009 artikel 5 2de lid). Bovendien is dit
punt expliciet erkend in eerdere besprekingen tussen de convenantpartners, waarin ook is
vastgelegd dat dieren waarbij het bewustzijn niet onderbroken is 40 seconden na de keelsnede,
verplicht bedwelmd moeten worden.
In deze context is het van groot belang om valide en bruikbare indicatoren te definiëren voor de
inschatting van de bewustzijnstoestand. Hieronder wordt een aantal indicatoren besproken en
beoordeeld op basis van wetenschappelijke validiteit en (praktische) toepasbaarheid.
Om het bewustzijn te evalueren door middel van activiteitmeting in de hersenen wordt het
elektro-encefalogram (EEG) als standaard algemeen aanvaard (punt 2.3). Deze meetmethode is
echter niet praktisch bruikbaar en in deze vorm ook niet te operationaliseren onder
slachthuisomstandigheden. Essentieel is dus dat op een andere betrouwbare wijze de
bewustzijnstoestand wordt bepaald.
Een mogelijkheid om dat te doen is het testen van reflexen en responsen. Er bestaan
verschillende opties maar ook hier moet men waakzaam blijven over de betrouwbaarheid ervan
in slachthuisomstandigheden. De indicatoren die hier besproken worden zijn de terugtrekreflex
(verder zo benoemd, maar ook soms pijnprikkel of neusreflex genoemd in de literatuur), de
dreigreflex, de ritmische ademhaling, de geïnduceerde ooglidreflex en de corneareflex.

2.3 Het EEG als meetinstrument m.b.t. de evaluatie van hersenactiviteit en de
noodzaak van bewustzijnsindicatoren in het slachthuis
Het EEG wordt wetenschappelijk beschouwd als een zeer valide meetmethode om op objectieve
wijze het bewustzijn te evalueren (von Holleben et al. 2010; EFSA 2004; Laureys pers. com.;
Gibson pers. com.; Gerritzen pers. com.). Het EEG wordt algemeen aanvaard en ook in de
humane geneeskunde mede als basis gebruikt bij complexe bewustzijnsvraagstukken,
bijvoorbeeld bij comapatiënten.
De interpretatie van het EEG is echter niet eenvoudig: het EEG is geen methode dat direct
resulteert in meetbare waarde die het bewustzijn kwantificeert. Verder onderzoek naar
dergelijke objectiveerbaardere meetinstrumenten is in volle gang. Een van de problemen die
aanleiding kan geven tot discussie over de inzetbaarheid van deze methode zijn de verstorende
artefacten (achtergrondruis of bewegingsartefacten). Hoewel het precies inschatten van het
“moment” van bewustzijnsverlies lastig is, is het vaststellen van afwezigheid van bewustzijn op
EEG wel goed te bepalen. Inzetten van bijkomende hulpmiddelen kan bijdragen tot een goede
interpretatie (Daly et al. 1986; Gerritzen pers. com.; Gibson pers.com.).
Het EEG als basis in bewustzijnsonderzoek is ook al eerder toegepast bij onderzoek rond
onbedwelmd slachten. Zo refereerden Newhook & Blackmore (1982), Cook et al. (1996) en
Lambooij et al. (2012) naar het EEG als gouden standaard bij het vaststellen van afwezigheid van
bewustzijn en gevoeligheid. Erasmus et al. (2010) spreken over de meest betrouwbare indicator
voor insensibiliteit, omdat het in staat is activiteit in de corticale hersengebieden te registeren.
Het EEG wordt ook door EFSA als standaard genoemd bij het evalueren van bewustzijn (EFSA
2004).
De grootste beperking van het EEG ligt echter niet op het wetenschappelijk terrein. Het
probleem zit in het feit dat tot nu nog geen meetinstrument voorhanden is dat toelaat om onder
slachthuisomstandigheden een valide en bruikbare EEG meting uit te voeren. De
5

bewustzijnstoestand moet bij de slacht op een andere valide manier beoordeeld worden. Hierna
wordt meer gedetailleerd ingegaan op een aantal toegepaste bewustzijnsindicatoren.

2.4 De bewustzijnsindicatoren
Een goede indicator is een indicator die wetenschappelijk aantoonbaar de grootste zekerheid
biedt om de bewustzijnstoestand correct te evalueren. De kans dat een indicator vals negatief
test (het dier vertoont geen reactie meer, maar het bewustzijn is niet onderbroken) moet
minimaal zijn. Daarnaast is het bij de onbedwelmde slacht essentieel, dat een indicator praktisch
toepasbaar is onder slachthuis omstandigheden. De WAC meent dat aanbevolen indicatoren
moeten voldoen aan beide eisen. De indicatoren die besproken worden zijn de terugtrekreflex,
de dreigreflex, de ritmische ademhaling, de corneareflex en de geïnduceerde ooglidreflex.

2.4.1 De terugtrekreflex en de dreigreflex
Voorafgaand aan de inhoudelijke beoordeling is het van belang te onderstrepen dat deze
indicatoren ten onrechte als “reflexen” benoemd worden. Het betreft in beide gevallen een
respons. Het verschil is dat een respons inhoudt dat de verwerking van een stimulus noodzakelijk
via de cortex gaat in tegenstelling tot een reflex waarbij dat niet het geval is. Desondanks zal in
dit document de bestaande terminologie dreigreflex en terugtrekreflex gebruikt worden.
De relatie tussen het al of niet tonen van een respons en de bewustzijnstoestand is echter niet
eenduidig. De praktijk wijst uit dat een respons enerzijds afwezig kan zijn doordat het bewustzijn
afwezig is, maar anderzijds ook afwezig kan zijn bij een individu bij bewustzijn. Ook kan er
verschil in respons bestaan bij het toedienen van eenzelfde prikkel tussen verschillende
individuen (Dewey and Da Costa 2016). Men is het erover eens dat wanneer deze indicatoren
positief testen het dier bij bewustzijn is. Het omgekeerde is echter niet het geval. Dit betekent
dat wanneer een dier geen respons vertoont dat men niet zomaar mag besluiten dat het dier
buiten bewustzijn is (Dewey and Da Costa 2016; EFSA 2004; Cornelis pers.com.; Gibson pers.
com.; Gerritzen pers. com.).
2.4.1.1 De terugtrekreflex
De terugtrekreflex kan in bepaalde omstandigheden een goede beoordeling geven van de
bewustzijnstoestand. De slachthuisomstandigheden zijn het die enige kanttekeningen oproepen.
In recent onderzoek (WUR-rapport 405) wordt opgemerkt dat kort na het toebrengen van de
keelsnede (5 seconden) bij een groot deel van de runderen geen reactie meer werd
waargenomen op een pijnprikkel ter hoogte van het neustussenschot. De interpretatie van deze
waarneming is niet eenduidig. Enerzijds kan dit te wijten zijn aan een afwezigheid van
bewustzijn, maar het is ook mogelijk dat het dier bij bewustzijn niet reageert door
omstandigheden. In het onderzoek van Gerritzen et al. 2015 (WUR-rapport 405) is door EEG
meting effectief aangetoond dat een groot aantal dieren bij bewustzijn was, hoewel de
terugtrekreflex negatief testte. Een mogelijke verklaring hiervoor wordt in de literatuur gegeven
door te verwijzen naar een mechanisme waarbij een pijnprikkel overstemd wordt door een
andere hevigere pijnprikkel, waardoor deze additionele prikkel niet meer op dezelfde wijze
ervaren wordt. Mogelijk gevolg, de toegebrachte mindere pijnprikkel (t.h.v de neus) geeft geen
6

respons (Terlouw et al. II 2016; WUR-rapport 405; Gerritzen pers.com.; Gibson pers. com.). Men
kan zich afvragen of het toebrengen van de keelsnede de prikkel ter hoogte van het
neustussenschot overstemt. Over de pijnlijkheid van de keelsnede bestaat geen eenduidige
mening. Grandin en Regenstein (1994) beschrijven weinig reactie op de keelsnede wanneer het
dier volgens goed omgeschreven en strikte regels gekeeld werd, en beschouwen de handelingen
als niet pijnlijk voor het dier. Ander wetenschappelijk onderzoek trekt het pijnloos toebrengen
van de keelsnede in twijfel (uit von Holleben et al. 2010 p 30 t.e.m. p 33: Gibson et al. 2009a;
Hemsworth et al. 2009; Lambooij en Kijlstra 2008; EFSA 2004; Melzack et al. 1982; Hazem et al.
1977). Een feit is dat recent wetenschappelijk onderzoek objectievere informatie levert
aangaande de pijnlijkheid van de keelsnede. Johnson et al. (2012) stellen vast dat het
toebrengen van de keelsnede ‘EEG wijzigingen genereert’ vergelijkbaar met het onverdoofd
onthoornen van runderen (Gibson et al. 2009b; Gibson et al. 2007). Van dat laatste is bekend dat
dit een pijnlijke ingreep is (Gibson et al. 2007; Sylvester et al. 2004).
Een mogelijke hypothese voor een negatieve terugtrekreflex bij bewuste dieren is dat de
pijnlijkheid van de keelsnede de reactie op de neusprikkel overstemt. Hierdoor is het niet uit te
sluiten dat bij afwezigheid van de respons het dier nog bij bewustzijn is. De terugtrekreflex is
voor het bepalen van afwezigheid van bewustzijn dus geen betrouwbare indicator.
Ook om praktische redenen is de terugtrekreflex eveneens geen optimale indicator (WURrapporten 380 en 395; Vanthemsche et al. 2015). Ongecontroleerde bewegingen van het hoofd
na de keelsnede maken het goed inschatten van een terugtrekreflex onmogelijk (WUR-rapport
405). Ook de fixatie van de kop bij runderen, die niet los gemaakt mag worden totdat
bewustzijnsverlies is ingetreden, is een omgevingsfactor die het goed inschatten van deze
indicator bemoeilijkt.
Conclusie
Op basis van de huidige stand van de wetenschap kan de terugtrekreflex niet beschouwd worden
als een betrouwbare bewustzijnsindicator. Het toepassen ervan gaat gepaard met een risico dat
dieren als bewusteloos worden beschouwd terwijl dat niet het geval is. Bovendien zijn er
toonbare problemen bij de praktische toepassing.
2.4.1.2 De dreigreflex
Voor de wetenschappelijke evaluatie van de dreigreflex als bewustzijnsindicator geldt een aantal
kanttekeningen dat vergelijkbaar is met de punten die genoemd zijn bij de terugtrekreflex. Ook
de afwezigheid van de dreigreflex geeft geen garanties over bewustzijnsverlies. De toepassing
van de indicator kan leiden tot verkeerde interpretaties. Onderzoekers geven aan dat dit mede
komt doordat er grote variatie bestaat in respons tussen individuele dieren (Cornelis pers. com.).
Ook bij deze indicator bestaan praktische problemen met het gebruik ervan. Een belangrijk
bezwaar is dat het zicht van de dieren onder slachtcondities, in het bijzonder bij een
kantelfixatie, belemmerd wordt door uitstromend bloed voor de ogen, waardoor de respons
slecht(er) of niet waarneembaar is en daarom onbruikbaar is als indicator (WUR-rapporten 405
en 417; Gerritzen pers. com.; Biesheuvel pers. com.; Cornelis pers.com.).

7

Conclusie
De dreigreflex is te weinig betrouwbaar om het bewustzijn in te schatten tijdens het
onbedwelmd slachten.

2.4.2 De ritmische ademhaling (RA) als bewustzijnsindicator
De ritmische ademhaling kan op basis van wetenschappelijk onderzoek in bepaalde gevallen een
goede bewustzijnsindicator zijn. Het correct kunnen waarnemen van het ademhalingspatroon
enerzijds en anderzijds een goede voorspelbaarheid maken van de ritmische ademhaling in wel
bepaalde gevallen een valide indicator. Zo benoemt EFSA (2013) de ritmische ademhaling als een
van de bruikbare bewustzijnsindicatoren.1 Desondanks heeft deze indicator een viertal
beperkingen.
1. Wetenschappelijk onderzoek waarin deze indicator gebruikt is, heeft geen eenduidig resultaat
opgeleverd. In een proefopstelling met schapen waarbij de dieren aan de respirator onder
anesthesie gebracht waren, bleek een sterke correlatie tussen de ritmische ademhaling en de
afwezigheid van bewustzijn (met EEG vastgesteld) te bestaan. In deze situatie had de ritmische
ademhaling een goede voorspelbaarheid. Bij een vervolgproefopzet waarbij de schapen gekeeld
werden zag men geen correlatie tussen verlies van bewustzijn en verlies van ritmische
ademhaling. De voorspellende waarde van de indicator ritmische ademhaling bleek in een
situatie waarbij de hoofdstructuren in de hals doorgesneden waren afwezig te zijn (WUR-rapport
380; Rodriguez et al. 2012).
2. Een goede, objectieve interpretatie in praktijk van wijzigingen van de ademhaling in relatie
met het bewustzijn is niet eenvoudig. Bij het onbedwelmd slachten worden de hoofdstructuren
in de hals doorgesneden, waaronder ook de luchtpijp. Dit is een ‘niet fysiologische situatie’ die
verstorend werkt op de ademhalingsfysiologie (Gerritzen pers. com.). Het zijn juist de variaties
van het ademhalingspatroon die indicaties geven over de bewustzijnstoestand. Men maakt een
onderscheid tussen een “niet” ritmische ademhaling en een ritmische ademhaling. Bij een dier
in anesthesie, waarbij het bewustzijn is onderbroken ziet men dat de ademhaling een zeker
ritmisch patroon heeft. Bij hele diepe anesthesie wordt de ademhaling heel ritmisch, bijna te
ritmisch. Het punt is dat de ritmiek van de ademhaling een ander patroon vertoont dan dat, van
voor de narcose. Bij een dier dat uit de narcose ontwaakt, herstelt het oorspronkelijke
ademhalingspatroon zich. Het moment waarop het bewustzijnsverlies optreedt, is echter aan de
hand van deze indicator moeilijk tot niet vast te stellen. Als het initiële ademhalingspatroon (het

1

Ondanks deze conclusie van de EFSA, stelt deze autoriteit zelf een duidelijke kanttekening. EFSA vestigt
de aandacht op het feit dat van de 160 aangeschreven experts, 82 deelnamen aan de consultatie en dat
daarvan slechts 12 beweerden ervaring te hebben met onbedwelmd slachten. De vraag naar de
bruikbaarheid van een aantal bewustzijnsindicatoren antwoordden slechts 10 respondenten. Derhalve
vermeldt EFSA expliciet dat men zeer voorzichtig moet zijn bij het in beschouwing nemen van het stuk met
betrekking tot de bewustzijnsindicatoren bij het onbedwelmd slachten. De achtergrond en expertise in
onbedwelmd slachten van de deelnemende respondenten precies hebben werd niet gecommuniceerd
(2013, p 15, p 35).

8

patroon bij bewustzijn) wegvalt, is het dier bewusteloos. Als dat initiële patroon hersteld is, is
dat een teken van bewustzijn.
Het is echter niet mogelijk dit soort kleine wijzigingen, waarbij een dier niet aan een respirator
bevestigd is, onder slachthuisomstandigheden waar te nemen (Gerritzen pers. com.).
3. Daarbij komt dat verstorende factoren zoals ongecontroleerde spierbewegingen of gaspen
verkeerd geïnterpreteerd kunnen worden.
4. Ten slotte geldt dat de ritmische ademhaling goed waarneembaar moet zijn om te kunnen
functioneren als een betrouwbare indicator. In de praktijk is dit niet het geval. De Europese
verordening 1099/2009 verbiedt dat het dier uit de fixatie gelost wordt voordat het bewusteloos
is. Het is juist de fixatie die een goede beoordeling van deze parameter in de weg staat, omdat
de zijwanden van de fixatieapparatuur beletten om de bewegingen van de flanken en de
borstkas te observeren. Bovendien speelt bij dieren met een dikke vacht, zoals bij sommige
schapenrassen ook mee dat daardoor de ademhalingsbewegingen moeilijk waar te nemen zijn
(Biesheuvel pers. com.).
Conclusie
De ritmische ademhaling kan in bepaalde gevallen een valide parameter zijn, maar tijdens het
onbedwelmd slachten is ritmische ademhaling geen valide indicator om de bewustzijnstoestand
vast te stellen. Dit is in lijn met eerdere Nederlandse rapportages waarin het gebruik van
ritmische ademhaling als indicator wordt afgeraden (Vanthemsche et al. 2015 Rapport “Joods
ritueel slachten: Evaluatie haalbaarheid van het convenant”, WUR-rapporten 395, 380, 405 en
417).
2.4.3 De cornea- en de geïnduceerde ooglidreflex
In tegenstelling tot een respons is een reflex onwillekeurig en een direct gevolg op een prikkel
die geïntegreerd wordt in het centraal zenuwstelsel (ruggenmerg of hersenstam) (Verhoeven et
al. 2014; Oystein V. et al. 2010; von Holleben et al. 2010; Carlson, 2007). Daarbij wordt een
onderscheid gemaakt tussen spinale en craniale reflexen. De cornea- en de (geïnduceerde)
ooglidreflex zijn craniale reflexen: de zenuwen betrokken bij deze reflexen, waarlangs inkomende
en uitgaande informatie verloopt, bevinden zich ter hoogte van de hersenstam (Dewey en Da
Costa 2016; Cornelis pers.com.). Wanneer de cornea of het ooglid aangeraakt wordt en het oog
wordt gesloten is de test positief. Gebeurt dat niet dan test het dier negatief. In dat laatste geval
kan men er van uitgaan dat de hersenstam niet functioneel meer is en het dier het bewustzijn
heeft verloren (von Holleben et al. 2010; Gregory et al. 1998a). Indien de test positief is kan men
echter niet noodzakelijk besluiten dat het dier nog bij bewustzijn is (Verhoeven et al. 2014; von
Holleben et al. 2010; EFSA 2004; Blackmore, 1984).
Vanuit wetenschappelijk oogpunt kunnen de corneareflex en geïnduceerde ooglidreflex als
betrouwbare indicatoren worden beoordeeld voor het constateren van afwezigheid van het
bewustzijn (Vanthemsche et al. 2015 “Joods ritueel slachten: Evaluatie haalbaarheid van het
convenant”, WUR-rapport 405). Ook praktisch zijn de corneareflex en geïnduceerde ooglidreflex
de meest betrouwbare indicatoren. Derhalve kunnen ze in praktijk gebruikt worden bij de
vaststelling van bewusteloosheid van slachtdieren.
9

Echter moet bij deze indicatoren een belangrijke kanttekening worden geplaatst: het gaat om
conservatieve indicatoren. Dat wil zeggen dat het dier op basis van het EEG al enige tijd
bewusteloos kan zijn en dat deze reflexen nog geruime tijd na bewustzijnsverlies positief kunnen
testen. De corneareflex is dus een betrouwbare test als het gaat om relatieve zekerheden voor
afwezigheid van bewustzijn, maar is een minder sterke test om het moment van verlies van
bewustzijn zo goed mogelijk te benaderen.
Dit is een complicerende factor in het kader van de “40 seconden”-regel, zoals opgenomen is in
het convenant. Dit betekent dat de dieren bedwelmd moeten worden als zij 40 seconden na het
toebrengen van de keelsnede het bewustzijn nog niet hebben verloren. Afwezigheid van de
corneareflex toont de afwezigheid van bewustzijn aan, maar geeft geen indicatie van het
moment waarop dieren het vermogen tot het ervaren van pijn verliezen. Als gevolg hiervan ziet
men dat de tijd nodig om een negatieve corneareflex te krijgen ver boven de 40 seconden ligt,
met name bij runderen. Momenteel is geen praktische en betrouwbare methode voorhanden
die afwezigheid van bewustzijn met zekerheid vaststelt kort na het moment van
bewustzijnsverlies. Tegelijk moet vastgesteld worden dat dit niet enkel het resultaat is van een
conservatieve indicator. Onderzoek met EEG meting wijst uit dat runderen na het kelen vaak
langer bij bewustzijn blijven dan 40 seconden (WUR 417; WUR 405; Johnson et al. 2012; Gibson
et al. 2009a; Gibson et al. 2009b).

Conclusie
De geïnduceerde ooglidreflex en de corneareflex scoren binnen de bestaande en besproken
indicatoren als beste op wetenschappelijke betrouwbaarheid en praktische toepasbaarheid.
Deze indicatoren zijn echter conservatief. Dit houdt in dat ze nog geruime tijd aanwezig kunnen
zijn nadat het EEG een verlies van bewustzijn aangeeft. Wanneer ze afwezig zijn, kan men met
zekerheid stellen dat het bewustzijn afwezig is. De afweging of de indicatoren te conservatief zijn
in verhouding tot de wettelijke vereiste om het welzijn van de slachtdieren te respecteren vraagt
om meer dan wetenschappelijke argumenten. Derhalve kan de WAC op dat punt geen sluitende
conclusie geven. Desondanks stelt de WAC dat gegeven (a) de huidige
slachthuisomstandigheden, (b) het gebrek aan andere valide indicatoren en (c) de huidige
wetgeving (Europese verordening 1099/2009) deze indicatoren als best practice beschouwd
kunnen worden.

2.4.4 Slotconclusie
Het inschatten van de bewustzijnstoestand van het dier dat onbedwelmd geslacht wordt is
noodzakelijk. Het EEG verstrekt daarover betrouwbare informatie maar is niet toepasbaar onder
slachthuisomstandigheden. Het EEG laat niet toe het exacte moment van bewustzijnsverlies te
bepalen. Daarom is het nodig andere bewustzijnsindicatoren te gebruiken. Deze moeten
betrouwbaar en praktisch toepasbaar zijn in slachthuisomstandigheden. Geen enkele van de
besproken indicatoren kan het moment van bewustzijnsverlies precies vaststellen. De
terugtrekreflex, de dreigreflex en de ritmische ademhaling zijn onbetrouwbaar om afwezigheid
van bewustzijn vast te stellen. De terugtrekreflex en de dreigreflex zijn responsen die wanneer zij
positief testen goede indicatoren zijn voor aanwezigheid van bewustzijn. Ze zijn echter omwille
van diverse redenen niet toepasbaar in slachthuisomstandigheden bij het onbedwelmd slachten.
Indicatoren die zekerheid bieden bij het bepalen van bewusteloosheid en goed toepasbaar zijn in
10

het slachthuis zijn de cornea- en geïnduceerde ooglidreflex. Daartegenover staat dat zij
conservatief zijn. Er moet echter zoveel als mogelijk vermeden worden dat dieren als
bewusteloos worden beschouwd terwijl dat niet het geval is. De WAC adviseert om voornoemde
redenen om de cornea- en de geïnduceerde ooglidreflex te hanteren als best practice in gegeven
omstandigheden.

11

3. Lokalisatie van de halssnede
3.1 Inleiding
De WAC heeft in eerdere adviezen aangegeven dat C1 de voorkeurslocatie is om de hals aan te
snijden bij dieren die onbedwelmd geslacht worden.
Het advies Technische Verfijningen van mei 2016:
“3.5.1 Fixatie van de kop van runderen en kleine herkauwers
Het systeem biedt voldoende ruimte om de keelsnede effectief uit te voeren vlak achter de
kaakhoek (op C1 niveau). Dit is het optimale niveau voor aansnijden m.b.t. verbloeding en
verminderde kans op het zogeheten ballooning. Het ontwerp van de fixatiebeugel moet een
vlotte keelsnede toelaten zonder dat het lemmet of andere onderdelen van het mes de beugel
raken. (p12)
3.5.2 Positie en praktische uitvoering van de snede
De keelsnede wordt best op C1 uitgevoerd voor een optimale verbloeding. (p13)”
Het advies van 26 augustus 2015:
concludeert de WAC dat “op basis van beide recente rapporten dat: de snijlocatie verschilt (C1C4), en de snijbeweging ook (1 t/m 6 snijbewegingen) (p 10)
De technische verfijningen betreft in het bijzonder: positie en praktische uitvoering snede
(C1…niet C1-C4) (p11)
Bij dit advies heeft de WAC zich gebaseerd op de recente wetenschappelijke inzichten in
combinatie met de wettelijke vereiste om het welzijn van het dier te respecteren. Dit houdt in
dat de locatie dient te worden gebruikt, die voor het dier zo min mogelijk leed met zich
meebrengt. Dit houdt in dat de keuze van de aansnijplaats moet bijdragen aan een zo snel
mogelijk verlies van bewustzijn.

3.2 Wetenschappelijke onderbouwing
3.2.1 Algemeen
Een zo snel mogelijk verlies van bewustzijn wordt beoogd om potentieel leed te beperken.
Potentieel leed speelt zich af op verschillende niveaus: (1) de snede zelf omdat de regio van de
hals voorzien is van pijnreceptoren (Kavaliers et al. 1989 uit EFSA 2004); (2) irritatie door bloed
dat de luchtpijp binnen sijpelt (Gregory et al. 2012; Gregory et al. 2009; EFSA 2004); (3) de angst
die de dieren bij dergelijke handelingen ondervinden (Gregory et al. 2012; EFSA 2004; Gerritzen
pers. com.).
Om snel bewustzijnsverlies te bereiken en dus potentieel leed te beperken wordt in de recente
wetenschappelijke literatuur (Gibson et al. 2015; Gregory et al. 2012) C1 (Cervicaal 1)
aanbevolen als voorkeurslokalisatie bij het aansnijden tijdens onbedwelmd slachten. Bij gebruik
van deze locatie wordt winst geboekt op verschillende niveaus. Ten eerste wordt er een sneller
12

verlies van bewustzijn genoteerd (vnl. bij runderen) en ten tweede worden zenuwbanen
onderbroken die instaan voor de transmissie van potentieel onaangename prikkels door bloed
en maaginhoud die de luchtpijp binnen sijpelen en ernstig ongemak met zich mee kunnen
brengen (Gregory et al. 2012; EFSA 2004; Grandin en Regenstein 1994).
In het document “Guidelines for the Humane Slaughter of Animals” van 2016 van de American
Veterinary Medical Association (AVMA) wordt het aansnijden in een hoek dat nauw aansluit bij
niveau C1 als locatie aangereikt. Een aantal onderzoekers (Gibson pers. com.; Grandin com.
update 2012) stelt echter vraagtekens bij deze alternatieve techniek. Meer wetenschappelijk
onderzoek is nodig (T. Grandin com. update 2012; T. Gibson pers. com.). Zo bijvoorbeeld bestaan
geen publicaties over wat precies bedoeld wordt met een hoek in de richting van C1 en de
impact op de tijd tot bewustzijnsverlies. Temple Grandin sluit zich aan bij de recente
wetenschappelijke literatuur die het aansnijden op C1 niveau bepleit. Ook zij is voorstander van
verder onderzoek m.b.t. de alternatieve snijwijze (hoek C1) (Grandin com. update 2012).
Een belangrijke reden waarom aansnijden op niveau C1, vergeleken met lager aansnijden, sneller
verlies van bewustzijn geeft is het statistisch significant minder optreden van ballooning
(Gregory et al. 2012). De mogelijke rol van de vertebrale arterie bij een langer behoud van
bewustzijn, specifiek bij runderen, maar ook in combinatie met ballooning, wordt verder belicht.
3.2.2 Ballooning en de vertebrale arterie
3.2.2.1 Ballooning
Ballooning is een fysiologisch fenomeen waarbij occlusies zich voordoen ter hoogte van de
doorgesneden halsslagaders met een duidelijk verminderde verbloeding tot gevolg. Dit
reflecteert in een vertraging van de bloeddrukval in het systeem, met langduriger bewustzijn
(waarneembare geëvoceerde responsen bij terugkomers) en een verlenging van de tijd tot een
iso-elektrisch electrocorticogram (Anil et al. 1995a).
Occlusies worden waargenomen ter hoogte van cardiale (richting hart/lichaam) en cefale
(richting kop) uiteinden van de doorgesneden halsslagaders (Gregory et al. 2010). Obstructies die
de verbloeding belemmeren, zowel aan de cefale als aan de cardiale zijde, bewerkstelligen een
bloeddrukstijging die zich doortrekt in de cerebrale circulatie (von Holleben et al. 2010; Gibson
pers. com.). Daarom kan men stellen dat occlusies ter hoogte van de doorgesneden uiteinden
van de halsslagaders een omgeving creëren waar tijd tot ongevoeligheid/bewustzijnsverlies
verlengd wordt tijdens het onbedwelmd slachten (Gibson pers.com.; Grandin com. update
2012). Dit fenomeen heeft in de praktijk ernstige gevolgen voor het welzijn van dieren tijdens de
onbedwelmde slacht. De verbloedingstijd met name bij runderen kan hoog oplopen met op EEG
metingen een tijd tot bewustzijnsverlies van meer dan 5 minuten als gevolg (EFSA 2004;
Newhook en Blackmore 1982). Een langere tijd tot bewustzijnsverlies betekent dat dieren langer
onderworpen worden aan potentieel leed, zoals eerder in dit document geduid. De impact van
deze occlusies is dermate ernstig dat in verscheidene rapporten ballooning geduid wordt als
compromitterend voor het welzijn van de dieren aangeboden voor de onbedwelmde slacht (zie
punt 3.2.2.3).

13

3.2.2.2 De vertebrale arterie
De vertebrale arterie (aanwezig bij runderen en niet bij kleine herkauwers!) speelt mogelijk een
nefaste rol in de waargenomen langere tijd tot bewustzijnsverlies bij runderen tijdens het
onbedwelmd slachten. Bij het toebrengen van de halssnede wordt deze arterie, dankzij haar
verloop intact gelaten. De vertebrale arterie zorgt voor de aanvoer van zuurstofrijk bloed naar
een structuur (de basi-occipitale plexus) dat mede instaat voor de doorbloeding van het hele
hersengebied. De continue aanvoer via een collaterale circulatie (de vertebrale arterie) van
zuurstofrijk bloed ligt mede aan de basis van een verlengde tijd tot bewustzijnsverlies. Bij het
doorsnijden van de halsslagaders constateerde men in deze arterie tot 3 minuten na het
aansnijden nog 30 % van de initiële doorbloeding (Anil et al. 1995b). Na snijden werd bij
sommige dieren in de arteria vertebralis een substantieel verhoogde bloedvloei waargenomen.
De afwezigheid van dit bloedvat bij kleine herkauwers is mede een argument waarom dergelijk
verlengd bewustzijn minder wordt waargenomen bij schapen (Grandin com. update september
2012). De gevolgen van een collaterale circulatie in combinatie met ballooning worden in
volgend punt kort toegelicht.
3.2.2.3 De combinatie van ballooning en de aanwezigheid van een collaterale circulatie
Recent onderzoek bevestigt dat de combinatie van ballooning en de aanwezigheid van de arteria
vertebralis (met bevloeiing van de basi-occipitale plexus) ervoor zorgt dat runderen tijdens het
onbedwelmd slachten een langere zuurstoftoevoer krijgen in de hersenen (Gregory et al. 2008).
Het feit dat de impact van ballooning zeer groot is wordt bekrachtigd in het EFSA-rapport 2004
en in het rapport 2013. In dat laatste wordt ballooning zelfs opgenomen in de toolbox “slachten
zonder voorafgaande bedwelming” als een “alarm situatie” die een onmiddellijke interventie
vereist in (p 52, p 55). Voor wat betreft de gevolgen van ballooning m.b.t. de tijd tot
bewustzijnsverlies ondersteunen tal van andere rapporten en onderzoeken deze bezorgdheid
(Borest rapport 2015 p 29; DEFRA 2013 p 5; von Holleben et al. 2010 (Dialrel) p 14 - 20; EFSArapport 2004 p 57 en 58). Daarenboven wordt in de Nederlandse slachthuizen een structureel
probleem gerapporteerd m.b.t. tijd tot bewustzijnsverlies met name bij runderen en wordt
gewag gemaakt van occlusies ter hoogte van de aangesneden bloedvaten (pers. com. Biesheuvel)
Deze waarneming lijkt dus de veelvuldige wetenschappelijke literatuur en rapporten te
bevestigen en experts zijn het erover eens dat deze situatie leidt tot een verlenging van het
lijden voor het dier.

3.3 Praktische haalbaarheid
Praktisch gezien wordt de halssnede op C1 meteen achter de kaaklijn toegebracht in
tegenstelling tot de lokalisatie C2-C4 (Gregory et al 2012). Volgens Grandin is het mogelijk de
halssnede toe te brengen op niveau C1 volgens de regels van het koosjer aansnijden (Grandin
com. update 2012).

14

3.4 Conclusie
Het aansnijden op niveau van C1 in plaats van C2-C4 geeft minder occlusies ter hoogte van de
doorgesneden uiteinden van de halsslagaders, waardoor de verbloedingstijd en de tijd tot
bewustzijnsverlies korter is, wat het lijden van de dieren vermindert. Deze techniek is praktisch
uitvoerbaar binnen het voorgeschreven wettelijk kader.

4. Slijpwijze van het mes
In het bericht van 14 september jl. werd door het NIK gevraagd een advies op te nemen
betreffende het slijpen van het mes. De WAC heeft zich hierover gebogen.
De AVMA (2016) raadt in het kader van humane slachtpraktijken voor Koosjere slacht aan om
het mes te slijpen op een slijpsteen of wetsteen. Andere technieken, zoals een slijpschijf kunnen
mogelijk oneffenheden geven. Dit komt de scherpte van het mes niet ten goede, wat altijd
vermeden moet worden. Zowel in het EFSA-rapport (2004), von Holleben et al. 2010, als in
verschillende communicaties van Grandin wordt de scherpte van het mes als essentieel
beschouwd bij het toebrengen van de keelsnede met zo min mogelijk ongerief voor het dier. De
WAC ondersteunt deze adviezen. Het resultaat van het slijpen van het mes waarmee de dieren
ritueel wordt gekeeld dienst steeds een vlijmscherp mes op te leveren welke vrij is van enige
braamvorming.

15

5. Geraadpleegde bronnen
AVMA Guidelines for the Humane Slaughter of Animals: 2016 Edition.
Anil, M.H., McKinstry, J.L., Wotton, S.B., and Gregory, N.G., 1995a. Welfare of calves-1.
Investigations into some aspects of calf slaughter. Meat Science, 41: 101-112.
Anil, M.H., McKinstry, J.L., Gregory, N.G., Wotton, S.B., and Symonds, H., 1995b. Welfare of
calves - 2. Increase in vertebral artery blood flow following exsanguination by neck sticking and
evaluation of chest sticking as an alternative slaughter method. Meat Science, 41: 113-123.
Blackmore, D. K. 1984. Differences in behaviour between sheep and cattle during slaughter.
Research in Veterinary Science 37, 223-226.
Borest Report. 2015. Restraining systems for bovine animals slaughtered without stunning
welfare and socio-economic implications executive summary & key messages (June 2015).
Carlson, N.R. 2007. Physiology of behavior. Pearson Education Inc., Boston, MA, USA. 1–752.
Cook, C.J., Maasland, S.A., Devine, CE., Gilbert, K.V., and Blackmore, DK. 1996. Changes in the
release of amino acid neurotransmitters in the brains of calves and sheep after head-only
electrical stunning and throat cutting. Research in Veterinary Science, 60: 255-261.
Daly, C.C., Gregory, N.G., Wotton, S.B., and Whittington, P.E. 1986. Concussive methods for
preslaughter stunning in sheep: assessment of brain function using cortical evoked responses.
Research in Veterinary-Science, 41: 349-352.
DEFRA (Department for Environment, Food and Rural affairs). 2013. Report “Study to investigate
position of the neck cut during cattle slaughter and develop practical criteria for assessing its
adequacy”, Royal Veterinary College Hawkshead Lane Hatfield Hertfordshire.
Dewey C.W., da Costa R. (Eds.). 2016. Practical Guide to Canine and Feline Neurology, 3rd Edition,
Wiley-Blackwell.
EFSA, European Food Safety Authority. 2013. Scientific Opinion on monitoring procedures at
slaughterhouses for bovines, European Food Safety Authority, EFSA Journal, 11 (12):3460.
EFSA, European Food Safety Authority. 2004. Welfare aspects of animal stunning and killing
methods. Scientific report of the scientific panel for animal health and welfare on a request from
the Commission related to welfare aspects of animal stunning and killing methods,
www.efsa.europa.eu
Erasmus M.A., Turner P.V. and Widowski T.M. 2010. Measures of insensibility used to determine
effective stunning and killing of poultry. Journal of Applied Poultry Research 19, 288–298.
Gibson T.J., Johnson C.B., Stafford K.J., Mitchinson S.L. and Mellor D.J. 2007. Validation of the
acute electroencephalographic responses of calves to noxious stimulus with scoop dehorning.
New Zealand Veterinary Journal 55: 152-157.
Gibson T.J., Johnson C.B., Murrell J.C., Hulls C.M., Mitchinson, S.L., Stafford K.J., Johnstone A.C.
and Mellor D.J. 2009a Electroencephalographic responses of calves to slaughter by ventral neck
incision without prior stunning. New Zealand Veterinary Journal 57: 77-83.

16

Gibson T.J., Johnson C.B., Murrell J.C., Chambers P.J., Stafford K.J. and Mellor D.J. 2009b
Components of EEG responses to slaughter: effects of cutting neck tissues compared to major
blood vessels. New Zealand Veterinary Journal 57: 84-89.
Gibson T.J., Dadios N., Gregory N.G., 2015. Effect of neck cut position on time to collapse in halal
slaughtered cattle without stunning, Meat Science 110: 310-314.
Grandin T. 2012. Welfare During Slaughter without stunning (Kosher or Halal) differences
between Sheep and Cattle Department of Animal Science Colorado State University Updated
September 2012 http://www.grandin.com/ritual/welfare.diffs.sheep.cattle.html.
Grandin T. 2012. Cattle should be cut in the cervical (C1) position to improve welfare during
Kosher and Halal slaughter without stunning Colorado State University Updated February 2012
http://www.grandin.com/ritual/cattle.cut.jawbone.improve.welfare.html.
Grandin, T. 1994a. Euthanasia and slaughter of livestock. Journal of the American Veterinary
Medical Association 204, 1354-1360.
Gregory, N. G. 1998a. Physiology of Stress, Distress, Stunning and Slaughter. in: Gregory N. G.
[ed.] Animal welfare and meat science. Wallingford, Oxon, UK, CAB Int., ISBN 0 85199 296 X, 6492.
Gregory, N.G., von Wenzlawowicz, M., Alam, R.M., Anil, H.M., Sildere, T.Y., & Silva- Fletcher, A.
2008. False aneurysms in carotid arteries of cattle and water buffalo during shechita and halal
slaughter. Meat Science, 79(2), 285–288.
Gregory, N.G., von Wenzlawowicz, M., & von Holleben, K. 2009. Blood in the respiratory tract
during slaughter with and without stunning in cattle. Meat Science, 82(1), 13–16.
Gregory N.G., Fielding H.R., von Wenzlawowicz M. and von Holleben K. 2010. Time to collapse
following slaughter without stunning in cattle. Meat Science 85: 66-69.
Gregory, N.G., von Wenzlawowicz, M., von Holleben, K., Fielding, H.R., Gibson, T.J., Mirabito, L.,
& Kolesar, R. 2012b. Complications during shechita and halal slaughter without stunning in
cattle. Animal Welfare, 21, 81–86.
Hazem, A. S., Groß, R., and Schulze, W. 1977. Objektivierung von Schmerz und Bewusstsein im
Rahmen der konventionellen und rituellen Schlachtung von Wiederkäuern - Abschlussbericht
über den Forschungsauftrag. 108 pp.
Hemsworth, P.H., Fisher, A. D., Mellor, D. J., and Johnson, C. B. 2009. A scientific comment on the
welfare of sheep slaughtered without stunning.
http://www.daff.gov.au/__data/assets/pdf_file/0018/1370331/welfare-sheep-slaughter.pdf, 18
pp.
Johnson C.B., Gibson T.J., Stafford K.J., and Mellor D.J. 2012. Pain perception at slaughter. 21:
113-122.
Kavaliers, M., 1989. Evolutionary aspects of the neuro-modulation of nociceptive behaviors. Am.
Zool 29: 1345-53.

17

Lambooij, B. and Kijlstra, A. 2008. Ritueel slachten en het welzijn van herkauwers en pluimvee
[Ritual slaughter and animal welfare]. Rapport 161, ISSN 1570 - 8616, Animal Sciences Group van
Wageningen UR, 34 pp.
Lambooij, E., van der Werf, J. T. N., Reimert, H. G. M., & Hindle, V. A. 2012. Restraining and neck
cutting or stunning and neck cutting of veal calves. Meat Science, 91(1), 22–28.
Melzack, R., Wall, P. D., Ty, T. C. 1982. Acute pain in an emergency clinic. Pain 14, 33-43
National Research Council (US) Committee on Recognition and Alleviation of Pain in Laboratory
Animals. 2009. Recognition and Alleviation of Pain in Laboratory Animals. Chapter 2 Mechanisms
of Pain. Washington (DC): National Academies Press (US).
Newhook, J.C., and Blackmore, D.K., 1982a. Electroencephalographic studies of stunning and
slaughter of sheep and calves: Part 1 - The onset of permanent insensibility in sheep during
slaughter. Meat Science, 6: 221-233.
Newhook, J.C., and Blackmore, D.K., 1982b. Electroencephalographic studies of stunning and
slaughter of sheep and calves: Part 2 - The onset of permanent insensibility in calves during
slaughter. Meat Science, 6: 295 - 300.
Oystein V. Sjaastad V., Hove K., Sand O., 2010 Physiology of Domestic Animals, Scan. Vet. Press, 1
-804.
Rodríguez P., Velarde A., Dalmau A. and Llonch P. 2012. Assessment of unconsciousness during
slaughter without stunning in lambs Animal Welfare Subprogram, IRTA, Finca Camps i Armet s/n,
E-17121 Monells, Girona, Spain.
Sylvester S.P., Stafford K.J., Mellor D.J., Bruce R.A., Ward R.N. 2004. Behavioural responses of
calves to amputation dehorning with and without local anaesthesia. Australian Veterinary
Journal 82, 697–700.
Terlouw C., Bourguet C., Deiss V. 2016. Consciousness, unconsciousness and death in the context
of slaughter. Part I. Neurobiological mechanisms underlying stunning and killing Meat Science
118; 133–146.
Terlouw C., Bourguet C., Deiss V. 2016. Consciousness, unconsciousness and death in the context
of slaughter. Part II. Evaluation methods Meat Science 118; 147–156.
Vanthemsche P., Landuyt Chr., Barbier J., Vanantwerpen G. 2015. Joods ritueel slachten:
Evaluatie haalbaarheid van het convenant (Rapport Vanthemsche)
Verhoeven M., Gerritzen M., Hellebrekers L., and Kemp B. 2015. Indicators used in livestock to
assess unconsciousness after stunning: a review. Animal 9: 320-330.
von Holleben K., von Wenzlawowicz M., Gregory N., Anil H., Velarde A., Rodriguez P., Cenci Goga
B., Catanese B., Lambooij B. 2010. Report on good and adverse practices. Animal welfare
concerns in relation to slaughter practices from the viewpoint of veterinary sciences (Dialrel
report) www.diarel.eu.
WUR-rapport 379, Gerritzen M.A., Reimert H., van der Werf J., Hindle V.A., Visser K., van
Dixhoorn I. 2014. Progress report restraining ruminants: Upright versus inverted restraining
Wageningen UR Livestock Research Lelystad.
18

WUR-rapport 380, Gerritzen M.A., Verhoeven M., Kluivers-Poodt M., Reimert H., Anjema D.
2014. Progress report validation of parameters to examine unconsciousness: validation of
parameters used to asses consciousness in sheep at slaughter. Wageningen UR/Livestock
Research.
WUR-rapport 395, Gerritzen M.A., Verkaik J., Reimert H., Hindle V.A. 2014. Vaststellen nulsituatie onverdoofd slachten van runderen en kleine herkauwers in Nederland in 2014,
Wageningen UR/ Livestock Research.
WUR-rapport 405, Gerritzen M.A., Verhoeven M.T.W., Hindle V.A. 2015. Progress report
validation of parameters to determine unconsciousness during slaughter of veal calves.
Wageningen UR/Livestock Research.
WUR-rapport 417, Gerritzen M.A. 2015. Research concerning slaughter without stunning of
ruminants in The Netherlands, Wageningen UR/Livestock Research.

19

6. Interviews
Ter ondersteuning van de discussie binnen de WAC hebben onderstaande personen hun
expertise ingebracht:
Biesheuvel M., NVWA Senior Inspecteur Levend Vee – Interview telefonisch interview 2
September 2016
Gerritzen M.A., Senior scientist animal welfare Wageningen UR Livestock Research, Member of
Wageningen Centre for Animal Welfare and Adaptation (CAWA) – Interviews op 30 Maart 2016
en 31 Augustus 2016.
Gibson T., Lecturer in Animal Welfare Science, Royal Veterinary College, telefonisch interview 29
September 2016
Cornelis I., Dierenarts Europees specialist neurologie (Diplomate ECVN) Persoonlijke
communicatie mail 22 September 2016 + telefonisch onderhoud 21 September 2016
Laureys S., Directeur van de Coma Science Group (http://www.comascience.org) aan het GIGA
Research and Neurology Department of the University and University Hospital of Liège, Belgium.
Research Directeur aan het Belgian National Fund for Scientific Research en board-certified in
neurologie en end-of-life medicine. Voorzitter van de Association for the Scientific Study of
Consciousness and Chair of the World Federation of Neurology Applied Research Group on
Coma. Auteur van “The Neurology of Consciousness” gepubliceerd bij Academic Press,
telefonisch interview 6 september 2016

20