Basisdocument brandweer Nederland
Landelijke rapportage | mei-juni

Datum
oktober

Opdrachtgever
Veiligheidsberaad

Contact
Ivo van Duijneveldt en Marion Herder

Referentie
AV

Landelijke rapportage

Inleiding
Samenvatting
Leeswijzer
Bevindingen kwalitatief onderzoek
Beschrijving dataset
Algemeen beeld
Betrokkenheid bij en beleving van het werk
Organisatievisie en brandveilig leven
Regelruimte
Vakbekwaamheid, oefenen en trainen
Vrijwilligersbeleid
Verhouding werkvloer en leiding
Organisatiecultuur
Ervaring uitruk op maat
Opkomsttijden
Werkdruk
Veilig en gezond werken
Bijlage: Verantwoording

De Nederlandse brandweer is sterk in ontwikkeling. Met de inwerkingtreding van de Wet
veiligheidsregio’s (
) is een proces van schaalvergroting en professionalisering van de
brandweerorganisatie in gang gezet. De voormalige gemeentelijke brandweerkorpsen zijn
samengevoegd in brandweerregio’s. Naast deze majeure ontwikkelingen in de organisatie
en besturing van de brandweer is ook het brandweervak volop in beweging. Er is in
toenemende mate aandacht voor preventieve brandweerzorg. Het repressieve werk zelf
ontwikkelt zich door nieuwe inzichten ten aanzien van repressief optreden, variërend van
innovatieve inzetstrategieën zoals het kwadrantenmodel of een veilige afhandeling van
incidenten waarbij elektrische voertuigen betrokken zijn. Een volgende ontwikkeling betreft
de professionalisering van de zorg voor medewerkers, waarvan het schoon en veilig werken
een belangrijk fundament is. Tegen de achtergrond van deze ontwikkeling speelt daarnaast
ook de vraag over de toekomstige personeelsopbouw van de brandweerorganisatie: wat is
het toekomstige profiel van de brandweerman of – vrouw? In hoeverre weet de brandweer
mensen te binden en te boeien? Slaagt de brandweer erin een aantrekkelijke werkgever te
zijn en te blijven, ook voor vrijwilligers?
De hiervoor genoemde ontwikkelingen hebben invloed op het werk van het repressieve
brandweerpersoneel. Het Veiligheidsberaad heeft opdracht gegeven de beleving van
repressieve brandweermensen ten aanzien van ontwikkelingen in hun werk en in de
brandweerorganisatie te onderzoeken. Tegelijkertijd is opdracht gegeven tot het uitvoeren
van een onderzoek naar brandweerstatistiek, om te komen tot eenduidige kengetallen voor
de prestaties van de Nederlandse brandweer. Het onderhavige rapport heeft betrekking op
het eerste deel van de opdracht van het Veiligheidsberaad: het belevingsonderzoek onder
repressief brandweerpersoneel. Over het statistisch onderzoek wordt separaat
gerapporteerd.
Dit rapport presenteert de landelijke resultaten van het belevingsonderzoek. Het onderzoek is
gebaseerd op een kwalitatieve en kwantitatieve survey onder repressieve brandweerlieden.
Het kwalitatieve deel van het onderzoek omvatte een reeks focusgroepen, waarbij
repressieve brandweerlieden bevraagd zijn op de thema’s die in dit rapport worden
behandeld. Het kwantitatieve deel van het onderzoek omvat een uitgebreide digitale
vragenlijst die onder alle repressieve brandweerlieden, beroeps én vrijwilligers, van alle
brandweerregio’s is uitgezet. Een uitgebreide verantwoording over de opzet, uitvoering en
organisatie van het onderzoek is als bijlage achterin dit rapport opgenomen.
Het repressief brandweerpersoneel in Nederland bestaat uit beroepspersoneel, vrijwilligers
en officieren. Beroepspersoneel werkt veelal in ploegendiensten in de kazernes in grote
steden, zij verzorgen daarnaast veelal specialismen zoals het duiken. Vrijwilligers leveren de

brandweerzorg overwegend in dorpen en steden, zij doen dit naast hun hoofdberoep en
ontvangen hiervoor een vergoeding. Officieren geven leiding aan grotere incidenten en zijn
veelal in beroeps (dag)dienst en buiten kantoortijden oproepbaar. Combinaties van deze
functies komen voor, bijvoorbeeld beroeps die in de stad werken en in het dorp waar zij
wonen vrijwilliger zijn.
In totaal hebben bijna .
brandweerlieden deelgenomen aan het onderzoek. De respons
bedraagt %, wat voor dit type onderzoek als hoog kan worden beschouwd. De hoge
respons geeft uitdrukking aan de betrokkenheid van repressieve brandweerlieden bij hun
werk en bij de ontwikkeling van de brandweer. Tevens schept het verwachtingen ten aanzien
van de wijze waarop de resultaten van het onderzoek besproken en geduid zullen worden.
Het rapport valt in twee delen uiteen: een landelijke rapportage en een landelijk
tabellenboek. In de landelijke rapportage worden de resultaten van het belevingsonderzoek
thematisch beschreven. Het tabellenboek biedt een overzicht van de resultaten per vraag. In
de landelijke rapportage zijn deze ‘rechte tellingen’ verdiept door aanvullende analyses naar
relevante respondentkenmerken, zoals aanstelling (vrijwilliger of beroeps), functie of aantal
dienstjaren.
Aanvullend aan dit landelijke rapport is voor elke brandweerregio een regionaal tabellenboek
opgesteld, dat de brandweerregio’s in staat stelt binnen de eigen regio het gesprek te voeren
over de resultaten van het belevingsonderzoek. In de regionale tabellenboeken is bij elke
vraag tevens de score uit het landelijk beeld opgenomen. Daarnaast is de spreiding tussen de
regio’s inzichtelijk gemaakt door voor elke vraag de minimale en maximale score weer te
geven.
Regio’s wordt geadviseerd het regionale tabellenboek in samenhang met het landelijk beeld
te bezien, omdat de landelijke rapportage een nadere uitwerking en analyse biedt die
behulpzaam kan zijn bij het duiden van regionale resultaten. Dit is echter niet meer dan een
hulpmiddel: voor een zorgvuldige duiding van de regionale resultaten is het noodzakelijk dat
per brandweerregio kennis van de specifieke regionale context betrokken wordt. Dit
veronderstelt een brede dialoog in de regio’s; enerzijds om te komen tot een adequate
duiding, anderzijds om te komen tot een breed gedragen begrip van de resultaten.
Deze landelijke rapportage en de regionale tabellenboeken vormen daarom het
basisdocument op basis waarvan de regio’s zelf verdieping geven door duiding van de
resultaten.
Als onderzoekers hebben wij de afgelopen maanden intensief mogen samenwerken met het
brandweerveld in de totstandkoming van deze rapportage over het belevingsonderzoek. Op
deze plaats willen wij iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van dit
basisdocument hartelijk danken.
Ivo van Duijneveldt en Marion Herder
oktober

Onderzoek beleving repressief brandweerpersoneel
Het onderzoek Beleving repressief brandweerpersoneel
richt zich op elf thema’s die van
belang zijn bij de doorontwikkeling van de Nederlandse brandweer. Het onderzoek is
uitgevoerd in opdracht van het Veiligheidsberaad en is aangestuurd door een stuurgroep
waarin naast het Veiligheidsberaad tevens de Raad van Brandweercommandanten, de FNV en
de Vakvereniging Brandweervrijwilligers zitting hebben genomen.
De onderzoeksthema’s zijn geïdentificeerd door middel van een intensieve uitvraag onder
zowel bestuurders en managers van brandweerregio’s als onder repressieve brandweerlieden
(beroeps én vrijwilligers). Het onderzoek is uitgevoerd door een combinatie van kwalitatieve
en kwantitatieve onderzoeksmethoden. Het kwalitatieve deel van het onderzoek omvatte een
reeks focusgroepen met repressieve brandweerlieden (beroeps én vrijwilligers). Het
kwantitatieve deel omvatte een uitgebreide vragenlijst (
vragen verdeeld over elf thema’s)
die is uitgezet onder alle repressieve brandweerlieden. Bijna .
brandweerlieden ( %)
hebben de vragenlijst ingestuurd. Dit landelijke rapport bundelt de resultaten van het
onderzoek. De belangrijkste uitkomsten worden hieronder per thema toegelicht.
Resultaten kwalitatief onderzoek
Op basis van de focusgroepgesprekken met repressieve brandweerlieden zijn drie ‘frames’
afgeleid. Deze vormen een inhoudelijk kader voor de elf thema’s die door middel van de
vragenlijst onder alle repressieve brandweermensen zijn uitgevraagd. Deze drie frames
hebben betrekking op:

- Schaalvergroting en vervreemding. Als gevolg van de regiovorming heeft de brandweer

een proces van schaalvergroting doorgemaakt. Dit heeft onder meer geleid tot het anders
organiseren en beleggen van taken. Uit de focusgroepen blijkt dat repressieve
brandweermensen enerzijds waardering hebben voor de professionalisering die de
brandweerorganisatie doormaakt, maar dat de schaalsprong mede leidt tot formalisering
en bureaucratisering van de organisatie. Dit voedt gevoelens van vervreemding.

- Professionele identiteit en vakinhoud. Het tweede frame betreft de professionele

identiteit van repressieve brandweerlieden. Uit de focusgroepen spreekt de zorg dat het
echte brandweervak (‘blussen’) minder centraal staat. Ontwikkelingen als brandveilig
leven worden om die reden met gemengde gevoelens beleefd. Repressieve
brandweerlieden maken zich zorgen dat de inzet op brandveilig leven als
bezuinigingsmaatregel wordt aangewend of als reden wordt gebruikt om opkomsttijden
ruimer te nemen. Tevens bestaat zorg over de plaats van repressieve brandweerlieden in
de brandweerorganisatie en over de professionele identiteit: het blussen van brand raakt
de kern van het werk van repressief brandweerpersoneel; het geven van voorlichting of
het plaatsen van rookmelders is van een andere orde.

- Sturing in en op het werk. Het derde frame heeft betrekking op de sturing in en op het
werk. Brandweerlieden geven in de focusgroepen aan een kloof te ervaren tussen de
wereld van bestuurders en managers ten opzichte van de werkvloer op de post of
kazerne. Sturings- en verantwoordingsinstrumenten (o.a. opkomsttijden) worden
daardoor niet altijd als betekenisvol ervaren.

Mede op basis van de resultaten van het kwalitatief onderzoek is een vragenlijst opgesteld die
onder alle repressieve brandweerlieden is uitgezet.
Resultaten kwantitatief onderzoek
Hieronder volgt een samenvatting van de resultaten voor de
aan de orde komen:

thema’s die in de vragenlijst

Algemeen beeld. Een kleine meerderheid van de respondenten oordeelt dat de brandweer
zich in de goede richting ontwikkelt. Daarbij vinden zij de ontwikkeling van de brandweer als
geheel positiever dan de wijze waarop de brandweer zich in de eigen regio ontwikkelt. Een
ruime minderheid vindt dat de brandweer na de regionalisering professioneler is geworden.
De tevredenheid over het werk is hoog: nagenoeg iedereen geeft aan met plezier naar het
werk te gaan.
Thema : Betrokkenheid en beleving van het brandweerwerk. Brandweerpersoneel is
trots op het vak. Respondenten voelen zich in grote mate betrokken bij hun werk. De
betrokkenheid bij de brandweerorganisatie wordt lager gewaardeerd. Respondenten voelen
zich het meest betrokken bij de post of kazerne waar zij werkzaam zijn. Een belangrijke
drijfveer voor brandweerlieden is het gevoel iets voor de medemens te kunnen betekenen.
Respondenten ervaren dat er steeds hogere eisen worden gesteld aan het repressieve
brandweerwerk. Nagenoeg niemand geeft aan dat het werk emotioneel zwaarder is
geworden. Een ruime meerderheid van de respondenten herkent zich in de stelling dat de
brandweer steeds minder ‘een familie’ wordt en herkent het gevoel sinds de regionalisering
‘meer een nummer te zijn’. Ook geeft een ruime meerderheid aan zich te herkennen in de
stelling dat er minder branden zijn, waardoor men minder vaak een uitruk meemaakt.
Thema : Organisatievisie en brandveilig leven. Rond de helft van de respondenten weet
wat de visie van de brandweer in hun regio is. Van deze groep herkent een ruime meerderheid
zich wel in de regionale visie. Als het gaat om de identiteit van het brandweervak verwacht
een kleine meerderheid dat brandweerlieden zich in de toekomst steeds meer zullen moeten
specialiseren. Een ruime meerderheid van de respondenten vindt dat repressieve
brandweermensen het hart vormen van de brandweerorganisatie. Een kleine meerderheid
herkent zich in een visie waarbij brandveilig leven (preventie) en repressief brandweerwerk
elkaar aanvullen.
Thema : Regelruimte. Regelruimte is de ruimte die medewerkers ervaren om zelf te kunnen
beslissen over hoe men het werk wil uitvoeren, zelf oplossingen te kunnen bedenken en zelf
te bepalen in welke volgorde men werkzaamheden verricht. Een kleine meerderheid van de
respondenten geeft aan hun takenpakket, verantwoordelijkheden en regelruimte precies
goed te vinden. Een ruime minderheid zou meer zeggenschap willen hebben over zaken die
raken aan hun taak en functie. Bij een aantal keuzes over het werk geven respondenten aan
graag betrokken te willen worden, zoals over de werving en selectie van nieuwe collega’s voor
de post of kazerne. Op andere onderdelen, zoals de schoonmaak van gebouwen, is die
behoefte tot inspraak minder groot.

Thema : Vakbekwaamheid, oefenen en trainen. Over de eigen vakbekwaamheid en die
van collega’s oordelen respondenten positief. Een kleine meerderheid vindt dat zij door de
leiding en/of organisatie voldoende in staat wordt gesteld om hun vakbekwaamheid op peil
te houden. Rond de helft van de respondenten vindt de wijze waarop vakbekwaamheid wordt
getoetst te vrijblijvend. Een kleine meerderheid vindt dat het oefenrooster hen in staat stelt
voldoende te kunnen oefenen. Ook denkt een kleine meerderheid dat de brandweermensen
zich in de toekomst steeds meer zullen moeten specialiseren.
Thema : Vrijwilligersbeleid. Een belangrijk aandachtspunt dat uit de focusgroepen naar
voren kwam is de positie van vrijwilligers ten opzichte van beroepsbrandweerlieden. Het
gevoel bestaat dat in de brandweerorganisatie meer aandacht zou zijn voor
beroepsbrandweerlieden dan voor vrijwilligers. Dit is in de vragenlijst expliciet uitgevraagd.
Een ruime minderheid van de respondenten is van mening dat het management meer
rekening houdt met beroeps dan met vrijwilligers. Omtrent opleiding en training vindt een
ruime meerderheid dat vrijwilligers goed opgeleid en getraind zijn om veilig en goed te
kunnen werken. Een kleine minderheid van de respondenten ervaart een verschil in
vakbekwaamheid tussen vrijwilligers en beroeps. Nagenoeg iedereen vindt dat het steeds
lastiger wordt om nieuwe vrijwilligers te werven.
Thema : Verhouding werkvloer en leiding. De waardering voor direct leidinggevenden is
hoger dan de waardering voor het hoger management. Daarnaast vinden respondenten dat
direct leidinggevenden meer ruimte voor inspraak bieden dan het hoger management.
Slechts een ruime minderheid vindt dat er sprake is van wederzijds begrip tussen werkvloer
en management. Uit een analyse van de open vragen blijkt dat veel brandweerlieden een
‘kloof’ tussen werkvloer en management constateren. Een aangrijpingspunt om deze ‘kloof’
te dichten is het feit dat een ruime meerderheid aangeeft dat het ook aan repressieve
brandweerlieden zelf is om oplossingen aan te dragen voor problemen in de organisatie.
Thema 7: Organisatiecultuur. Rond de helft van de respondenten geeft aan dat het
makkelijk is om zaken bespreekbaar te maken binnen de brandweer. Een ruime meerderheid
ervaart de organisatiecultuur als veilig. De cultuur binnen de brandweerorganisatie wordt
verder ervaren als een cultuur waarin leren en verbeteren centraal staat. De diversiteit in
samenstelling van het personeelsbestand binnen de brandweer wordt als voldoende
beschouwd, waarbij wordt aangeven dat er voldoende balans is in geslacht, leeftijd,
opleidingsniveau en culturele achtergrond. Rond de helft van de respondenten vindt het
belangrijk dat de brandweer in hun regio én hun directe collega’s een afspiegeling van de
maatschappij vormen.
Thema 8: Ervaring uitruk op maat. Gemiddeld geven respondenten het idee van uitruk op
maat bij een kleiner incident dan het maatgevend incident ‘brand in woning’ een
rapportcijfer van 5,7. Brandweerlieden die ervaring hebben met variabele voertuigbezetting
waarderen de inzet hoger dan zij die geen ervaring hebben met variabele voertuigbezetting.
Op de vraag of variabele voertuigbezetting een zinvolle ontwikkeling is, op voorwaarde dat de
melding helder is en daarmee duidelijk is welke situatie verwacht kan worden, antwoordt een
kleine meerderheid positief. Rond de helft waardeert het dat de brandweer sneller ter plaatse
kan komen door variabele voertuigbezetting. Daar staat tegenover dat nagenoeg niemand
van mening is dat het werken met een variabele voertuigbezetting de kwaliteit van de
hulpverlening van de brandweer verbetert.
Thema 9: Opkomsttijden. De ‘opkomsttijd’ is de tijd tussen de melding van een incident bij
de meldkamer tot en met het moment dat de brandweer ter plaatse is. Een ruime

meerderheid van de respondenten oordeelt dat de opkomsttijden voor de vrijwillige
brandweer minder makkelijk te halen zijn dan voor de beroepsbrandweer. Twee belangrijke
knelpunten die spelen rondom het halen van opkomsttijden zijn de onderbezetting op
vrijwillige posten en de uitwerking van het dekkingsplan. Wanneer opkomsttijden in verband
worden gebracht met preventie, geeft een ruime meerderheid aan het een gevaarlijke
ontwikkeling te vinden wanneer door preventieve maatregelen de opkomsttijden ruimer
genomen worden. Rond de helft van de respondenten vindt dat de brandweer meer aandacht
moet hebben voor manieren om brand te voorkomen of snel te ontdekken.
Thema 10: Werkdruk. Een ruime meerderheid van de respondenten ervaart dat het
brandweerwerk goed te combineren is met het privéleven. In de focusgroepen kwam naar
voren dat de bezetting op kazernes en posten soms als problematisch wordt ervaren. Dit is in
de vragenlijst uitgevraagd: er blijken sterke verschillen tussen regio’s te bestaan als het gaat
om de bezettingsproblematiek. Voor wat de Arbeidstijdenwet betreft blijkt het niet altijd
makkelijk om de regels na te leven: rond de helft van de brandweerlieden geeft aan dat het
brandweerwerk zich goed laat verenigen met dit wettelijk kader. Een ruime minderheid geeft
aan de verplichte rusttijden altijd in acht te nemen.
Thema 11: Veilig en gezond werken. Een ruime meerderheid oordeelt positief over de
inspanningen van de brandweer om repressieve brandweerlieden veilig te laten werken. De
aandacht voor mentale en fysieke gezondheid wordt als voldoende beschouwd. Men vindt
dat bij een ongeval op het werk de brandweer goed voor medewerkers zorgt. Omtrent schoon
werken vindt nagenoeg iedereen dat schoon werken van belang is om (beroeps)ziektes te
voorkomen. Rond de helft kan zich vinden in de stelling dat regels rond schoon werken zo
streng zijn dat ze in de praktijk niet goed na te leven zijn.
Relevante uitsplitsingen
De resultaten uit het kwalitatieve deel van het onderzoek kunnen verder worden verdiept
door nadere analyse op respondentkenmerken. In de landelijke rapportage worden
uitsplitsingen gepresenteerd naar aard van de:
- de aanstelling: beroeps, vrijwilliger, of een combi-aanstelling, waarbij een medewerker
zoals als beroeps en als vrijwilliger werkt
- de functie: manschap, bevelvoerder en officier
- dienstjaren, waarbij onderscheid wordt gemaakt naar respondenten die korter dan vijf
jaar in dienst zijn van de brandweer en respondenten die vijf jaar of langer voor de
brandweer werken.
In het onderzoek is getoetst bij welke thema’s deze kenmerken relevant zijn. Hieronder
worden per kenmerk de sterkste verbanden besproken.1
Aanstelling. Bij de volgende vragen is er een relevant verschil naar de aanstelling (beroeps,
vrijwilliger of combi-aanstelling). Dit is het geval bij de volgende stellingen:
- Op de stelling ‘mijn werk bij de brandweer is als een hobby voor me’ (015) antwoordt een
ruime minderheid van de beroepsbrandweerlieden dat zij het werk bij de brandweer als
een hobby beschouwt, terwijl juist nagenoeg alle vrijwilligers dit wel zo ervaren. Van
degenen met een combi-aanstelling ziet een ruime meerderheid hun werk als hobby.
- Over de stelling ‘er is een verschil in vakbekwaamheid tussen vrijwilligers en beroeps’
(031) oordeelt een ruime meerderheid van de beroepsbrandweerlieden dat sprake is van

De sterkte van het verbanden tussen twee kenmerken is uitgedrukt met de
associatiemaat Cramer’s V of V of η . De sterkste verbanden die hier worden vermeld
hebben een Cramer’s V of V of η groter dan .
1

verschil in vakbekwaamheid tussen beide groeperingen, tegenover een ruime minderheid
van de vrijwilligers.
- Met de stelling ‘het management van de brandweer in mijn regio houdt meer rekening
met beroeps dan met vrijwilligers’ (032) is rond de helft van de vrijwilligers het eens.
Nagenoeg niemand van de beroepsbrandweerlieden is het met deze stelling eens.
- Beroepsbrandweerlieden oordelen terughoudend op de stelling dat vrijwilligers
voldoende zijn opgeleid en getraind om veilig en goed te kunnen werken (033). Een ruime
minderheid van de beroeps is het met deze stelling eens, tegenover nagenoeg alle
vrijwilligers. Van de respondenten met een combi-aanstelling is een kleine minderheid
het met de stelling eens.
- Op de stelling ‘Ik vind het geen probleem dat de reactiesnelheid van vrijwillige posten iets
lager ligt dan die van beroepskazernes, als er maar voldoende vrijwillige posten zijn om
de regio goed te bedienen’ (193) reageren nagenoeg alle vrijwilligers en respondenten
met een combi-aanstelling positief, een kleine meerderheid van de beroeps is het met
hen eens.
Functie. Bij de volgende vragen is er een relevant verschil naar functie (manschap,
bevelvoerder of officier). Dit is het geval bij de volgende stellingen:
- Bij de vraag over waar brandweerlieden zich het meest mee verbonden voelen (073) blijkt
dat het perspectief van manschappen en bevelvoerders verschilt van dat van de groep
officieren. Terwijl nagenoeg alle manschappen en bevelvoerders aangeven zich
verbonden te voelen met hun post of kazerne, geeft een ruime meerderheid van de
officieren aan zich verbonden te voelen met hun brandweer- of veiligheidsregio.
- Officieren waarderen de regelruimte in het brandweerwerk (078) hoger dan
manschappen en bevelvoerders. Rond de helft van de officieren vindt de regelruimte
goed of uitstekend. Nagenoeg niemand met de functie manschap of bevelvoerder is het
met hen eens.
- Bij de stelling ‘managers bieden de mogelijkheid om besluiten te beïnvloeden’ (123) valt
op dat officieren de stelling hoger waarderen dan manschappen of bevelvoerders. Een
ruime meerderheid van officieren is het eens met de stelling, tegenover een ruime
minderheid van de bevelvoerders. Nagenoeg niemand van de manschappen vindt dat
managers de mogelijkheid bieden om besluiten te beïnvloeden.
- Rond de helft van de manschappen en een grote minderheid van de bevelvoerders zijn
het met de stelling ‘variabele voertuigbezetting is vooral een bezuinigingsmaatregel’
(165) eens. Nagenoeg niemand van de officieren is het met de stelling eens.
- Op het construct ‘waardering hogere leidinggevenden/management’ ligt de score van de
groep officieren hoger dan die van manschappen en bevelvoerders: een ruime
minderheid van de officieren geeft een positieve score maar nagenoeg niemand met de
functie bevelvoerder of manschap oordeelt positief op deze stelling.
- Op het construct ‘waardering geboden ruimte voor inspraak door hogere
leidinggevenden/management’ geven officieren een hogere score dan manschappen en
bevelvoerders. Een ruime meerderheid van de officieren geeft een positieve score,
tegenover een ruime minderheid van de bevelvoerders en nagenoeg niemand van de
manschappen.
Dienstjaren. Bij de volgende vragen is er een relevant verschil naar dienstjaren (korter dan
vijf jaar of vijf jaar of langer). Dit is het geval bij de volgende stellingen:
- Op de stelling ‘er worden steeds hogere eisen aan brandweermensen gesteld, vergeleken
met toen ik net bij de brandweer kwam’ (022) is een ruime meerderheid van degenen die
vijf jaar of langer in dienst zijn het eens met de stelling, tegenover een ruime minderheid
van de respondenten die minder dan vijf jaar in dienst zijn.

- Dat het werk emotioneel zwaarder is geworden (023) wordt door nagenoeg geen van de

respondenten die minder dan vijf jaar werkzaam zijn bij de brandweer ervaren. Een ruime
minderheid van degenen die langer in dienst zijn ervaart dat het werk emotioneel
zwaarder is geworden.
- Een ruime meerderheid van degenen die vijf jaar of langer bij de brandweer zijn, ervaart
dat er in hun regio minder branden zijn, waardoor zij minder vaak een uitruk meemaken.
Een kleine minderheid van de respondenten die minder dan vijf jaar bij de brandweer
werken, is het met de stelling ‘er zijn minder branden, waardoor ik minder vaak een
uitruk meemaak’ (068) eens.
- Met de stelling ‘het gevoel dat de brandweer minder ‘een familie’ is dan toen ik begon bij
de brandweer’ (070) is een ruime meerderheid van respondenten die vijf jaar of langer bij
de brandweer werken het eens, tegenover een ruime minderheid van degenen die korter
dan vijf jaar bij de brandweer werken.
- Eenzelfde verdeling is te zien bij de stelling ‘de regionalisering, waardoor ik meer het
gevoel heb een nummer te worden’ (071): een ruime meerderheid van degenen die vijf
jaar of langer bij de brandweer werken, ziet de regionalisering als een ontwikkeling die
momenteel van toepassing is op hun regio. Een ruime minderheid van de respondenten
die korter dan vijf jaar bij de brandweer werken, is het met de stelling eens.
Regionale verschillen
Tot besluit van deze samenvatting volgt een overzicht van de vragen waarbij sprake is van
grote regionale verschillen. In het tabellenboek is bij elke vraag aangegeven wat de laagste en
de hoogste score is per antwoordmogelijkheid per regio (kolommen ‘min’ en ‘max’). Dit geeft
een indicatie van de spreiding per vraag. Hieronder volgt een overzicht van relevante vragen
waar het verschil tussen ‘min’ en ‘max’ voor de antwoordmogelijk ‘(helemaal) mee eens’ (of
equivalent daarvan) groter dan of gelijk is aan %. Achter elke vraag staat het aantal
procentpunten verschil tussen ‘min en ‘max’ weergegeven.
Algemeen beeld
- (009) Hoe vindt u dat de brandweer in uw regio zich over het algemeen ontwikkelt? (48%)
Betrokkenheid bij en beleving van het werk
- (015) Mijn werk bij de brandweer is als een hobby voor me. (47%)
- (068) [factor die betrokkenheid beïnvloedt:] Er zijn minder branden, waardoor ik minder
vaak een uitruk meemaak. (47%)
Organisatievisie en brandveilig leven
- (020) Ik vind dat de aandacht voor ‘brandveilig leven’ (voorlichting en preventie) ten
koste gaat van de aandacht voor het repressieve brandweerwerk. (43%)
- (058) Ik herken mij in de visie van de brandweer in mijn regio. (53%)
Regelruimte
- (098) [wens betrokken te worden bij:] Mijn dagindeling op de kazerne tijdens een 24-uurs
dienst. (41%)
Vrijwilligersbeleid
- (027) De brandweer doet voldoende om nieuwe vrijwilligers te werven. (40%)
Verhouding werkvloer en leiding
- (113) Managers weten wat repressieve brandweermensen nodig hebben om hun werk
goed te kunnen doen. (43%)

- (122) De manier waarop managers reageren op voorstellen van brandweermedewerkers
is goed. (55%)

- (123) Managers bieden de mogelijkheid om besluiten te beïnvloeden. (59%)
- (124) Managers beoordelen medewerkers zorgvuldig en transparant. (45%)
- (125) Managers informeren naar de mening van brandweerpersoneel. (46%)
- (126) Managers vragen het brandweerpersoneel regelmatig om met voorstellen te komen.
(48%)

Ervaring uitruk op maat
- (136) Heeft u zelf ervaring met het uitrukken met een variabele voertuigbezetting? (81%)
- (138) [acceptabele samenstelling bij brand in woning:] Uitruk met TS4 + SIV 2. (66%)
- (161) Variabele voertuigbezetting is mogelijk bij bezettingsproblemen, op voorwaarde dat
(vervolg)opschaling is geregeld, zodat de veiligheid is geborgd. (45%)
- (162) Variabele voertuigbezetting biedt een uitkomst als er sprake is van onderbezetting
aangezien we dan toch vlot kunnen uitrukken. (40%)
- (163) De variabele voertuigbezetting kan leiden tot onveilige situaties, doordat de
brandweer niet met de juiste bezetting ter plaatse komt. (53%)
- (164) Ik vind dat bij een melding ‘brand’ altijd standaard uitgerukt moet worden met een
volledig bemande TS6, anders vind ik het niet verantwoord. (61%)
- (165) Variabele voertuigbezetting is vooral een bezuinigingsmaatregel. (63%)
- (166) De variabele voertuigbezetting helpt om onze beschikbare capaciteit beter in te
zetten: bij veel meldingen is het niet nodig om met 6 man uit te rukken. (43%)
- (167) Door te werken met een variabele voertuigbezetting kan de brandweer sneller ter
plaatse komen. (48%)
- (168) Het werken met een variabele voertuigbezetting verbetert de kwaliteit van de
hulpverlening van de brandweer. (44%)
- (170) De variabele voertuigbezetting helpt de vrijwillige brandweer om snel ter plaatse te
komen, omdat niet altijd hoeft te worden gewacht tot alle 6 collega’s op de post zijn
gearriveerd. (44%)
Opkomsttijden
- (174) [knelpunt om opkomsttijd te halen:] Onderbezetting op vrijwillige kazernes. (45%)
- (178) [knelpunt om opkomsttijd te halen:] De wijze waarop het dekkingsplan is
uitgewerkt. (53%)
- (180) Ik vind dat de brandweer in mijn regio de opkomsttijden zorgvuldig en betrouwbaar
registreert. (40%)
Werkdruk
- (198) Op mijn kazerne/post is de personele bezetting op orde. (42%)
- (203) Bij het roosteren houdt de brandweer rekening met mijn wensen. (58%)
- (204) Het is altijd mogelijk om te schuiven in het rooster. (41%)
- (205) Ik moet regelmatig een extra dienst draaien om ‘gaten’ in het rooster op te vangen.
(50%)
Veilig en gezond werken
- (225) Ik zou veiliger kunnen werken als ik vaker realistisch kan oefenen. (42%)
- (231) Ik vind het PPMO een geschikte test om na te gaan of ik voldoende fit ben om mijn
werk op de uitruk te kunnen doen. (40%)
- (232) Heeft u in de afgelopen 12 maanden een PPMO-test gedaan? (62%)
- (235) Ik weet dat ik goed verzekerd ben voor de risico’s die het brandweerwerk met zich
meebrengt. (45%)

In de volgende hoofdstukken worden de resultaten van belevingsonderzoek behandeld.
Daarbij wordt in hoofdstuk gestart met een bespreking van de resultaten uit het
kwalitatieve onderzoek (resultaten focusgroepen). In hoofdstuk volgt een beschrijving van
de dataset en de respondentkenmerken als opmaat naar de behandeling van de resultaten
voor de verschillende inhoudelijke thema’s die in de vragenlijst zijn uitgevraagd (hoofdstuk
tot en met ). Bij de bespreking van de resultaten uit het kwantitatieve deel van het
onderzoek (de vragenlijst) wordt veelvuldig gebruik gemaakt van tabellen. Hieronder volgt
een algemene toelichting op de presentatie van de resultaten in de tabellen:

- In de tabellen wordt, tenzij anders vermeld, consequent het percentage respondenten

vermeld dat bij een vraag of stelling ‘helemaal mee eens’ of ‘mee eens’ geantwoord heeft.
Deze twee antwoordcategorieën zijn samengetrokken tot één score voor ‘(helemaal) mee
eens’, die aangeeft welk percentage van de respondenten de desbetreffende vraag of
stelling positief heeft beantwoord. De antwoordmogelijkheden ‘neutraal’, ‘mee oneens’
of ‘helemaal mee oneens’ worden niet opgevoerd in de tabellen, om de lezer niet te
overvoeren met data. In het afzonderlijke tabellenboek zijn per vraag de resultaten voor
de antwoordmogelijkheden opgenomen.

- In de tabellen is bij elke vraag tussen haakjes het vraagnummer vermeld: (008) tot en met
(235). De nummering correspondeert met die in het tabellenboek.

- Als in een tabel meer vragen of stellingen behandeld worden, zijn de resultaten
gesorteerd van hoog naar laag voor de landelijke score (kolom ‘Nederland’).

- Vrijwel alle tabellen bieden eerst een presentatie van de landelijke score (voor alle

respondenten) op de desbetreffende vraag of stelling. Dit staat weergegeven met de
omschrijving ‘Nederland’ in de kolom. In de volgende kolommen volgen scores voor
uitsnedes naar specifieke respondentkenmerken (kruisverbanden), zoals het soort
aanstelling (als beroeps, vrijwilliger of combinatie van beide) of bijvoorbeeld de functie
(manschap, bevelvoerder of officier). Bij de uitsplitsing naar functie is de
antwoordcategorie ‘anders’ niet meegenomen.

- Bij elke tabel is vermeld wat het absolute aantal respondenten is dat de desbetreffende
vraag heeft beantwoord. Dit is weergegeven met het symbool N (gecursiveerd). Hierbij
zijn de respondenten die ‘geen mening’ of ‘n.v.t.’ hebben geantwoord buiten
beschouwing gelaten. Bij enkele vragen geldt dat deze door de totale populatie zijn
beantwoord. In het tabellenboek geeft N (niet gecursiveerd) het totaal aantal
respondenten aan dat de desbetreffende vraag heeft beantwoord (inclusief ‘geen
mening’ of ‘n.v.t.’). In het tabellenboek geeft N (gecursiveerd) het aantal respondenten

waarbij de respondenten die ‘geen mening’ of ‘n.v.t.’ hebben geantwoord buiten
beschouwing zijn gelaten.

- In de tabellen is aangegeven welke kruisverbanden niet significant zijn. Dit is aangegeven
met ‘ns’, als afkorting van ‘niet significant’. Er is sprake van een niet significant verband
als p > .05.

- In de tabellen is aangegeven welke kruisverbanden (score op vraag gerelateerd aan een

specifiek respondentkenmerk) relevant zijn. Hiervoor is de Cramer’s V of eta bepaald. Dit
is als volgt weergegeven:
- V of η2 >.15 = relatief sterk verband, aangeduid met een ‘R’ (vet gedrukt).
- V of η2 van .10 t/m .15 = relatief minder sterk verband, aangeduid met een ‘R’ (niet vet
gedrukt).
- indien sprake is van een significant maar geen sterk verband (V of η2 <.10) dan zijn er
dus minimale verschillen en is geen markering opgenomen.

- Bij het beschrijven van de uitkomsten is de volgende indeling gehanteerd:
- 80-100%: nagenoeg iedereen
- 60-80%: ruime meerderheid
- 55-60%: kleine meerderheid
- 45-55%: rond de helft
- 40-45%: grote minderheid
- 20-40%: ruime minderheid
- 0-20%: nagenoeg niemand

Het belevingsonderzoek onder repressief brandweerpersoneel kent een kwalitatieve en een
kwantitatieve component. Het kwantitatieve deel is uitgevoerd door middel van een
uitgebreide digitale vragenlijst die onder alle repressieve brandweerlieden is verspreid. De
resultaten van het kwantitatieve deel worden in de volgende hoofdstukken behandeld. In dit
hoofdstuk komen de resultaten van het kwalitatieve onderzoek aan bod.
Het kwalitatieve deel van het onderzoek beoogt het verhaal achter de te onderzoeken
thema’s te belichten. Het kwalitatieve veldwerk is uitgevoerd door middel van een viertal
focusgroepen met repressieve brandweerlieden. In de bijlage bij dit rapport is een nadere
verantwoording opgenomen over de opzet en uitvoering van de focusgroepen. De
focusgroepen waren bedoeld om tot een verdiepend inzicht te komen in de verschillende
thema’s die in het belevingsonderzoek aan bod komen. Mede op basis van de inzichten uit de
focusgroepen is de vragenlijst voor het kwantitatieve deel van het onderzoek opgesteld.
Het veldwerk voor het onderzoek is daarmee dus gestart met een kwalitatieve insteek, om via
focusgroepen een ‘verhaal’ te verkrijgen achter de te onderzoeken thema’s. Dit heeft
geresulteerd in een drietal ‘frames’: een inhoudelijke achtergrond waartegen de afzonderlijke
thema’s uit het onderzoek kunnen worden begrepen.
Deze drie frames, die gefundeerd zijn in de gesprekken in de focusgroepen, hebben
betrekking op:
- schaalvergroting en vervreemding
- identiteit en vakinhoud
- sturing in en op het werk.
Hieronder wordt elk van de drie frames nader uitgewerkt.
Frame : Schaalvergroting en vervreemding
Het eerste frame grijpt aan op de schaalsprong die de brandweerorganisatie heeft
doorgemaakt: de vorming van veiligheidsregio’s en de inrichting daarbinnen van regionale
brandweerorganisaties. Dit proces is mede ingegeven door de behoefte om als
brandweerorganisatie als geheel te kunnen voldoen aan haar maatschappelijke opdracht
(bijvoorbeeld in termen van adequate dienstverlening, opkomsttijden, kostenbeheersing). Uit
de focusgroepen blijkt dat repressieve brandweerlieden de schaalvergroting vanuit een ander
perspectief beleven. De regionalisering heeft onder meer geleid tot het anders organiseren en
beleggen van taken. Ondersteunende functies zijn hierbij op meer afstand komen te staan
van het primaire proces, ook als deze gerelateerd zijn aan de operatie. Vanuit het perspectief
van repressief brandweerpersoneel zijn taken die samenhangen met een goede invulling van
het vak bij hen weggenomen. Hierdoor zijn de regelmogelijkheden voor repressieve
brandweerlieden om zelf te kunnen sturen op de volle breedte van wat zij tot hun vak
rekenen, afgenomen. Dit proces kan leiden tot een verlies aan betrokkenheid en gevoelens

van vervreemding. Deze beleving kwam in de focusgroepen nadrukkelijk naar voren. Daar
staat tegenover dat er naast kritiek, ook waardering is voor professionalisering van de
organisatie, voor bundeling van krachten in één regionale organisatie en van
standaardisering van werkwijzen. Vanuit het perspectief van de werkvloer domineert echter
het gevoel dat de werkvloer een klein radertje in een groter geheel is geworden. Een enkele
respondent merkte tijdens de focusgroepen op dat, na een periode van schaalvergroting en
formalisering, een voorzichtige kentering plaats lijkt te vinden, waarbij kazernes en posten
weer meer ruimte krijgen om zelf te sturen op het de organisatie van het werk. Dit geluid werd
door een minderheid van de respondenten vertolkt.
Frame : Professionele identiteit en vakinhoud
Het tweede frame grijpt aan op de inhoud van het brandweerwerk. Uit de focusgroepen blijkt
dat de vraag wat ‘goed brandweerwerk’ is niet eenduidig beantwoord kan worden. Is goed
brandweerwerk goed repressief werk? Of gaat het ook om goed preventief werk? Hoe hangen
die samen? En verhult de inzet op preventie niet dat de kwaliteit van het repressieve werk
onder druk staat? Uit de antwoorden spreekt een behoefte aan meer duiding, zowel van de
visie van de brandweerorganisatie op haar taken als aan duiding van de plaats van
repressieve brandweermensen daarin. Daarbij hoort ook de vraag wat goed repressief
brandweerwerk is, hoe zich dat ontwikkelt en wat daarvoor nodig is. Achterliggend speelt het
gevoelen dat de organisatie zich in een richting ontwikkelt die repressieve brandweermensen
als minder ‘eigen’ ervaren. Is de brandweer nog wel hun brandweer? Dit raakt aan
fundamentele vragen ten aanzien van de eigen professionele identiteit en de plaats in de
organisatie. Daarnaast raakt het aan vragen over de organisatievisie en de toekomststrategie
van de brandweer als geheel: wat voor brandweer willen we zijn?
Frame : Sturing in en op het werk
Het derde frame betreft de relatie tussen repressieve brandweermensen en hun
leidinggevenden. Het gaat hier allereerst om de arbeidsverhoudingen, maar in bredere zin
ook over de herkenbaarheid van sturings- en verantwoordingsinstrumenten.
Bij de arbeidsverhoudingen gaat het onder meer om de inhoudelijke en persoonlijke
betrokkenheid van leidinggevenden bij repressief personeel. Simpel gesteld: weten
leidinggevenden waar ze over spreken en staan ze in verbinding met de operatie? Is
communicatie twee- of één richtingsverkeer?
Bij sturings- en verantwoordingsinstrumentarium gaat het om de vraag in hoeverre men de
wijze waarop sturing op het werk invulling krijgt als betekenisvol ervaart. Het gevoel bestaat
dat de formele verantwoording en de cijfermatige sturing los is komen te staan van de
professionele werkelijkheid. Illustratief is het ongemak dat repressieve brandweermensen
ervaren bij de praktijk van ‘gemotiveerd afwijken’ van opkomsttijden. Passen we de
werkelijkheid aan op onze verantwoordingsmodellen, of andersom?
Het grote onderliggende thema hierbij zijn de verschillende perspectieven en
verantwoordelijkheden van professionals en managers. Deze twee perspectieven (door
repressieve brandweerlieden treffend omschreven als de ‘warme’ en de ‘koude’ kant) lijken
eerder tegenover elkaar te staan, in plaats van dat ze elkaar versterken.
Dit frame raakt aan de wel als groot ervaren afstand tussen werkvloer en leidinggevenden
binnen de brandweerorganisatie. Tegelijk spreekt er ook een zeker verlangen uit naar
nabijheid van leidinggevenden, naar betrokkenheid van leidinggevenden op de operatie en
waardering voor het repressieve werk. Dit is een belangrijke notie, omdat beide

perspectieven elkaar nodig hebben. De opgave lijkt de spanning tussen beide perspectieven
productief te maken, zodat professionals en managers complementair zijn.
Relatie met vragenlijst
De drie frames, ontleend aan de gesprekken in de focusgroepen, zijn gedeeld met de
stuurgroep voor het belevingsonderzoek, die mede op basis van de frames haar uiteindelijke
informatiebehoefte voor de definitieve vragenlijst heeft vastgesteld.
De drie frames kunnen globaal als volgt gekoppeld worden aan de bespreking van de
resultaten van de vragenlijst in de volgende hoofdstukken (tabel ):
Tabel : Verbinding frames / thema’s vragenlijst
Frame

Uitwerking in hoofdstukken

Schaalvergroting en vervreemding

: Betrokkenheid bij en beleving van het werk
: Regelruimte

Professionele identiteit en vakinhoud

: Betrokkenheid bij en beleving van het werk
: Organisatievisie en brandveilig leven
: Vakbekwaamheid, oefenen en trainen
: Vrijwilligersbeleid
: Organisatiecultuur
: Ervaring uitruk op maat

Sturing in en op het werk

: Regelruimte
: Verhouding werkvloer en leiding
: Ervaring uitruk op maat
: Opkomsttijden

Dit hoofdstuk biedt een beschrijving van de dataset aan de hand van verschillende
respondentkenmerken. De dataset bevat de antwoorden van .
respondenten. Van de
respondenten is % man, % is vrouw. Bijna twee derde van de respondenten heeft een
leeftijd tussen en jaar. Grafiek toont de verdeling van de respondenten over
verschillende leeftijdsklassen.
Grafiek : Verdeling respondenten naar leeftijdsklasse (N = .

10%

)
Jonger dan 25 jaar

5%

25 tot 35 jaar

21%

35 tot 45 jaar

34%

45 tot 55 jaar
55 tot 65 jaar

30%

Ook is naar het aantal dienstjaren gevraagd. Een ruime meerderheid ( %) van de
respondenten werkt meer dan een decennium voor de brandweer. Grafiek toont de
verdeling van de respondenten naar dienstjaren.
Grafiek : Verdeling respondenten naar dienstjaren (N = .

11%

)

Minder dan 5 jaar
5 tot 10 jaar

13%

10 tot 15 jaar

11%
16%
12%
17%

20%

15 tot 20 jaar
20 tot 25 jaar
25 tot 30 jaar
30 jaar of meer

Rond de helft van de respondenten is opgeleid op mbo-niveau ( %). Een ruime minderheid
( %) is opgeleid op hbo-niveau. De overige respondenten hebben lager beroepsonderwijs
gevolgd ( %) of een vorm van voortgezet onderwijs (mavo, havo, vwo) ( %). % van de
respondenten is academisch opgeleid.

Tabel toont voor elke regio een uitsplitsing naar aanstelling en naar functie. Bij de
aanstelling geldt dat respondenten naast een aanstelling als beroeps ook nog als vrijwilliger
voor de brandweer werkzaam kunnen zijn, soms in verschillende regio’s. Indien een
respondent in meer regio’s werkt, is gevraagd de vragenlijst in te vullen voor de regio waar de
respondent het grootste aantal uren werkt.
Tabel : Respondentkenmerken uitgesplitst naar regio (
Beroeps
%

Amsterdam-Amstelland
Brabant-Noord
Brabant-Zuidoost
Drenthe
Flevoland
Fryslân
Gelderland Midden
Gelderland-Zuid
Gooi en Vechtstreek
Groningen
Haaglanden
Hollands Midden
IJsselland
Kennemerland
Limburg-Noord
Midden- en West-Brabant
Noord- en Oost-Gelderland
Noord-Holland-Noord
Rotterdam-Rijnmond
Twente
Utrecht
Zaanstreek-Waterland
Zeeland
Zuid-Holland-Zuid
Zuid-Limburg
Nederland

Vrijwilliger
%

)
Beide
%

Manschap
%

Bevelvoerder
%

Officier
%

De eerste vragen in het belevingsonderzoek hebben betrekking op de waardering van
respondenten voor het werk bij de brandweer in het algemeen. Deze vragen kunnen
beschouwd worden als een thermometer om de spreekwoordelijke ‘temperatuur van het
badwater’ te meten. Respondenten is gevraagd hoe zij vinden dat de brandweer zich
ontwikkelt, zowel landelijk, als in de eigen regio. Respondenten konden daarbij kiezen uit de
opties ‘in de goede richting’ of ‘in de verkeerde richting’ (tabel ).
Tabel : Waardering ontwikkeling brandweer (% ‘in de goede richting’)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

< dienstjaren

≥ dienstjaren

Hoe vindt u dat de
Nederlandse
brandweer zich over
het algemeen
ontwikkelt? (
)
N= .

Hoe vindt u dat de
brandweer in uw regio
zich over het algemeen
ontwikkelt? (
)
N= .

R

R

R

R

Uit de tabel blijkt dat een kleine meerderheid van de respondenten oordeelt dat de
brandweer zich in de goede richting ontwikkelt. Daarbij is het oordeel van respondenten over
de ontwikkeling van de brandweer als geheel positiever dan het oordeel over de wijze waarop
de brandweer zich in de eigen regio ontwikkelt. Op die vraag antwoordt rond de helft van de
respondenten ( %) positief, wat impliceert dat % van de respondenten juist vindt dat de
brandweer in hun regio zich in de verkeerde richting ontwikkelt. Naast de groep die een
positief of negatief oordeel geeft op deze twee stellingen, is er ook een grote groep
respondenten die ‘geen mening’ heeft geantwoord.
Uit de tabel blijkt voorts dat officieren positiever oordelen dan manschappen en
bevelvoerders. Ook blijkt er verschil in beleving tussen respondenten die nog maar kort voor
de brandweer werken en de groep respondenten die langer in dienst is. Respondenten die
minder dan jaren in dienst zijn oordelen positiever over de ontwikkeling van de brandweer
dan oudgedienden.
Tevredenheid met het werk bij de brandweer
Nagenoeg alle respondenten ( %) geven aan met plezier naar het werk te gaan (
).
Respondenten is vervolgens gevraagd hoe tevreden zij zijn met hun werk bij de brandweer en

hoe tevreden zij zijn met de brandweerorganisatie in hun regio (tabel ). Gevraagd naar de
tevredenheid met het werk bij de brandweer geeft % van de respondenten een voldoende
(rapportcijfer of hoger). Voor de tevredenheid met de brandweerorganisatie in de eigen
regio ligt het aantal voldoendes lager: % van de respondenten geeft een voldoende of
hoger.
Tabel : Tevredenheid met het werk bij de brandweer (gemiddeld rapportcijfer)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

< dienstjaren

≥ dienstjaren

Alles bij elkaar
genomen, hoe tevreden
bent u met uw werk bij
de brandweer? ( )

,

,

,

,

,

,

,

,

,

Alles bij elkaar
genomen, hoe tevreden
bent u met de
brandweerorganisatie
in uw regio? ( )

,

,

,

,

,

,

,

,

,

N= .

ns

N= .

Uitsplitsing naar regio
Omdat de voorgaande vragen mede betrekking hebben op de specifieke waardering voor de
regionale brandweerorganisatie, is eveneens een uitsplitsing gemaakt naar regio. Tabel
biedt een overzicht van de resultaten voor een uitsplitsing naar regio van de vragen die
betrekking hebben op het algemene beeld hoe de brandweer zich ontwikkelt. Bij stellingen
,
en
worden sterke regionale verschillen geconstateerd.
Bij het algemene beeld over de waardering van de respondenten voor de ontwikkeling van de
brandweer, wordt ook vraag
betrokken, waarbij respondenten gevraagd wordt of zij van
mening zijn dat de brandweer na de regionalisering professioneler is geworden. Landelijk is
% van de respondenten het met deze stelling (helemaal) eens. Van de officieren is % het
met de stelling eens of helemaal eens, tegenover % van de manschappen en % van de
bevelvoerders.

Tabel : Waardering ontwikkeling brandweer, naar regio (N varieert per vraag)
Ontwikkeling
Nederlandse
brandweer; % ‘In
de goede richting’
(
)
N= .

Ontwikkeling
brandweer in
regio; % ‘In de
goede richting’
(
)
N= .

Sinds
regionalisering
professioneler (%
(helemaal) mee
eens) (
)
N= .

Tevredenheid met
werk
(rapportcijfer)
( )

Tevredenheid
met organisatie
(rapportcijfer)
( )

N= .

N= .

Amsterdam-Amstelland

,

,

Brabant-Noord

,

,

Brabant-Zuidoost

,

,

Drenthe

,

,

Flevoland

,

,

Fryslân

,

,

Gelderland Midden

,

,

Gelderland-Zuid

,

,

Gooi en Vechtstreek

,

,

Groningen

,

,

Haaglanden

,

,

Hollands Midden

,

,

IJsselland

,

,

Kennemerland

,

,

Limburg-Noord

,

,

Midden- en West-Brabant

,

,

Noord- en Oost-Gelderland

,

,

Noord-Holland-Noord

,

,

Rotterdam-Rijnmond

,

,

Twente

,

,

Utrecht

,

,

Zaanstreek-Waterland

,

,

Zeeland

,

,

Zuid-Holland-Zuid

,

,

Zuid-Limburg

,

,

,

,

Nederland
R

R

R

Resultaten open vragen: positieve en negatieve ontwikkelingen
Voorgaande vragen geven inzicht in de ‘temperatuur van het badwater’, maar werpen nog
geen licht op de overwegingen van respondenten op basis waarvan zij tot hun oordeel
komen. Daarom is aan brandweerlieden, direct aan het begin van de vragenlijst, de ruimte
geboden om zich in twee open vragen uit te spreken over positieve en negatieve
ontwikkelingen bij de brandweer in hun regio. Letterlijk is hen gevraagd of zij een voorbeeld
kunnen noemen van een positieve ontwikkeling ( ) en een negatieve ontwikkeling ( ). De
antwoorden op deze open vragen zijn gecategoriseerd. Tabellen en tonen een overzicht
van de meest genoemde positieve en negatieve ontwikkelingen.
Tabel : Positieve ontwikkelingen (N = .

)
N

%

Kwaliteit van materiaal, voertuigen en persoonlijke beschermingsmiddelen

%

Innovatie en specialisatie in materieel en werkwijzen, incl. digitalisering

%

Arbeidshygiëne/schoon werken

%

Samenwerking en kennisdeling binnen en tussen korpsen

%

Uniformiteit/eenheid van voertuigen, materiaal, werkwijzen en/of beleid

%

Aandacht voor en kwaliteit van oefenen, incl. realistisch oefenen

%

Gezamenlijke inkoop van voertuigen en materieel

%

Ontwikkelmogelijkheden, opleidingsmogelijkheden en kwaliteit van opleidingen

%

Uitruk op maat/variabele voertuigbezetting

%

Schaalvergroting, doelmatigheid en slagkracht, incl. regionalisering

%

Professionalisering van medewerkers, materieel en/of medewerkers

%

Veiligheid en veiligheidsbewustzijn, incl. nazorg na incidenten

%

Betrekken van en luisteren naar de werkvloer

%

Regelruimte voor medewerkers en posten; zelfstandige posten; werkvloer centraal

%

Vakbekwaamheid

%

Uitwerking dekkingsplan/kazernevolgordetabel, incl. operationele grenzen

%

Aandacht voor brandveilig leven en preventie

%

Voor meer ontwikkelingen geldt dat deze zowel genoemd worden als voorbeeld van een
positieve ontwikkeling als een voorbeeld van een negatieve ontwikkeling. Hieronder volgt,
om deze verschillen te kunnen duiden, een nadere toelichting op overwegingen die
brandweerlieden in hun antwoorden hebben aangegeven. Ontwikkelingen waarvan de
omschrijving voor zich spreekt en/of die eenduidig als positief of als negatief kunnen worden
aangemerkt, blijven hier buiten beschouwing.
Kwaliteit van materialen e.d., aandacht voor oefenen, opleidingsmogelijkheden. Een
eerste groep ontwikkelingen waarvoor geldt dat respondenten hier zowel positief als negatief
over oordelen betreft de uitrusting en oefen-/opleidingsmogelijkheden. Degenen die deze
ontwikkelingen als positief aanmerken geven als motivering aan te spreken te zijn over de
kwaliteit van materialen en investeringen die de brandweer in hun regio doet. Bij oefenen is

er waardering voor de mogelijkheid om (al dan niet meerdaags) realistisch te kunnen
oefenen. Met betrekking tot opleidingen zijn brandweerlieden die positief oordelen te
spreken over de mogelijkheden die hun regio biedt voor opleiding en persoonlijke
ontwikkeling. Er zijn ook respondenten die de kwaliteit van de uitrusting en van oefen/opleidingsmogelijkheden als voorbeeld noemen van een negatieve ontwikkeling. Zij wijzen
erop dat de kwaliteit van de uitrusting te wensen over laat, dat investeringen uitblijven, dat
gesneden wordt in de uitrusting (o.a. het aantal voertuigen) en dat de mogelijkheden om
(realistisch) te oefenen te beperkt zijn. Dit sluit aan bij een veelgenoemde negatieve
ontwikkeling, die afzonderlijk gerapporteerd is, namelijk de door brandweerlieden ervaren
bezuinigingsdruk. Voor wat de kwaliteit van materialen, voertuigen en persoonlijke
beschermingsmiddelen betreft merken verschillende respondenten op dat door uniformering
en gezamenlijke inkoop de ruimte voor lokaal maatwerk wordt ingeperkt, wat zij als verlies
ervaren. Een volgende reeks ontwikkelingen sluit bij dit laatste aspect aan. Het betreft de
schaalvergroting, uniformering en lokale regelruimte.
Tabel : Negatieve ontwikkelingen (N = .

)
N

%

Bezuinigingen op mensen, materieel of kazernes

.

%

Schaalvergroting, bureaucratisering en formalisering

.

%

Waardering voor en positie van vrijwilligers

%

Kloof management/werkvloer; werkvloer wordt niet gehoord of staat niet centraal

%

Uitruk op maat/variabele voertuigbezetting

%

Te grote overhead/managementlaag

%

Werving en behoud van personeel; druk op operationele capaciteit

%

Aandacht voor en kwaliteit van oefenen

%

Organisatiecultuur

%

Werkdruk

%

Uniformeren en standaardiseren, inperking lokale (regel)ruimte

%

Regionalisering

%

Communicatie en dialoog over ontwikkelingen binnen de brandweerorganisatie

%

Ontwikkelmogelijkheden, opleidingsmogelijkheden en kwaliteit van opleidingen

%

Kwaliteit van materiaal, voertuigen en persoonlijke beschermingsmiddelen

%

Uitwerking dekkingsplan/kazernevolgordetabel, incl. operationele grenzen

%

PPMO

%

Uniformering, schaalvergroting en regelruimte. Eén van de meest genoemde positieve
ontwikkelingen betreft het uniformeren van materieel, werkwijzen en beleid. Men noemt dit
als een duidelijke opbrengst van de regionalisering. Hiermee samenhangend is de waardering
voor samenwerking, bundeling van kennis en gezamenlijke inkoop van voertuigen en
materialen. Respondenten beschrijven dit als voorbeelden van professionalisering van de
brandweerorganisatie. Schaalvergroting is daarbij geen doel op zich, maar een noodzakelijke

randvoorwaarde. Daar staat tegenover dat er ook een groep is die kritisch staat tegenover het
proces van schaalvergroting. Zij noemen als voorbeelden van negatieve ontwikkelingen de
toegenomen omvang van de organisatie, de afstand van beleidsmakers en managers tot de
werkvloer en (te ver doorgevoerde) uniformering, waarbij lokale regelruimte verloren gaat.
Deze kritiek ligt in het verlengde van de constatering dat niet of maar zeer beperkt naar de
werkvloer wordt geluisterd. Overigens is er een aantal brandweerlieden dat juist constateert
dat er in hun regio na een fase van schaalvergroting een proces op gang lijkt te komen waarbij
de behoeften van de kazernes en posten weer meer centraal komen te staan, onderzocht
wordt hoe lokale regelruimte kan worden vergroot en de werkvloer actief betrokken wordt bij
de vormgeving en uitwerking van beleid.
Uitruk op maat en variabele voertuigbezetting. Uitruk op maat en variabele
voertuigbezetting is een volgend thema dat wordt genoemd als positieve en als negatieve
ontwikkeling. Respondenten die kritisch zijn onderbouwen dit met zorgen om de veiligheid
van brandweerlieden. Het werken met een variabele voertuigbezetting wordt beschouwd als
een bezuinigingsmaatregel. Daar staat tegenover dat de groep die positief oordeelt over
variabele voertuigbezetting juist oordeelt dat de brandweer fijnmaziger te werk gaat: niet
altijd met een volledige bezetting uitrukken als de aard van de melding dat niet vraagt.
Arbeidshygiëne en schoon werken. De aandacht voor arbeidshygiëne en schoon werken
wordt genoemd als voorbeeld van een positieve ontwikkeling, maar ook als voorbeeld van
een negatieve ontwikkeling. Uit de antwoorden spreekt waardering voor het streven naar een
veilige werkomgeving en de zorg die de brandweer neemt om beroepsgerelateerde ziekte te
voorkomen. De respondenten die de aandacht voor schoon werken als positieve ontwikkeling
aanmerken, doelen hierop. De groep respondenten die de aandacht voor schoon werken als
negatieve ontwikkeling benoemt, zijn het niet oneens met de aandacht voor het thema, maar
zijn kritisch op de uitwerking. Sommigen spreken daarbij enerzijds over ‘doorgeslagen’
aandacht voor het onderwerp, anderen zijn juist kritisch over de naar hun mening tekort
schietende implementatie, waardoor het bij goede bedoelingen blijft.
Uitwerking dekkingsplan en aandacht voor preventie. Een volgend thema betreft de
uitwerking van het dekkingsplan en de operationele grenzen. Hier blijkt een deel van de
respondenten te spreken te zijn over de ontwikkeling dat kazernes over gemeentegrenzen
heen kunnen bijspringen of meldingen van een andere kazerne kunnen overnemen. Anderen
ervaren dit juist als een verlies, waarbij (vrijwillige) kazernes uitrukken overgenomen zien
worden door aanpalende kazernes. Iets dergelijks geldt ook voor de aandacht voor
brandveilig leven en preventie. Terwijl een deel van de brandweerlieden het als een positieve
ontwikkeling beschouwt dat de brandweer meer inzet op preventie (voorkomen is beter dan
genezen) is er ook een groep die de inzet op brandveilig leven als een verkapte
bezuinigingsmaatregel beschouwt of als een ontwikkeling die ertoe bijdraagt dat
brandweerlieden minder vaak een uitruk meemaken.
Hier eindigt deze nadere uitwerking van de genoemde voorbeelden van positieve en
negatieve ontwikkelingen. Van belang is te constateren dat voor veel ontwikkelingen geldt
dat deze niet alleen maar positief of alleen maar negatief ervaren worden. Veel hangt af van
de wijze waarop ontwikkelingen uitgewerkt worden en van de wijze waarop repressieve
brandweerlieden daarbij gekend en betrokken worden. Het belang van de beide open vragen
is vooral dat het inzicht geeft in de thema’s die respondenten autonoom, niet gestuurd door
voorafgaande vragen, naar voren brengen. De resultaten in tabellen en bieden daarmee
een actueel inzicht in wat repressieve brandweerlieden ervaren als de meest belangrijke
‘brandende kwesties’.

In dit hoofdstuk staat de betrokkenheid bij en beleving van het brandweerwerk centraal.
Achtereenvolgens wordt ingegaan op de beroepstrots, op de betrokkenheid bij en beleving
van het werk en op de ontwikkelmogelijkheden die het brandweerwerk biedt.
Beroepstrots
De brandweerlieden die aan het belevingsonderzoek hebben deelgenomen, zijn trots op hun
vak. Tabel toont de resultaten van de vragen die raken aan de beroepstrots van repressieve
brandweerlieden.
Tabel : Beroepstrots (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

< dienstjaren

≥ dienstjaren

Ik ben er trots op dat ik
brandweerman/vrouw
ben. ( )
N= .

ns

R

R

R

Mijn vrienden en
kennissen waarderen
mij voor mijn werk bij
de brandweer. ( )
N= .

Mijn werk bij de
brandweer is voor mij
heel belangrijk. ( )
N= .

Mijn werk bij de
brandweer is als een
hobby voor me. ( )
N= .

R

R

Wat allereerst opvalt in tabel is dat maar liefst % trots is brandweerman of –vrouw te zijn.
Ook geeft nagenoeg iedereen aan dat het werk bij de brandweer voor hen heel belangrijk is
( % (helemaal) mee eens) en dat zij er waardering aan ontlenen in hun vrienden- en
kennissenkring ( % (helemaal) mee eens).
Bij een uitsplitsing naar aanstelling en functie voor de in tabel betrokken vragen blijkt dat er
verschillen bestaan in hoe het brandweerwerk beleefd wordt door vrijwilligers,
respondenten met een combi-aanstelling en door beroeps. Dit is het geval bij de stelling ‘mijn
werk bij de brandweer is voor mij heel belangrijk’ en bij de stelling ‘mijn werk bij de
brandweer is als een hobby voor me’. Allereerst valt op dat een ruime minderheid van de

beroepsbrandweerlieden het werk bij de brandweer als een hobby beschouwt, terwijl juist
nagenoeg alle respondenten met een aanstelling als vrijwilliger dit wel zo ervaart. Van de
respondenten met een combi-aanstelling ziet een ruime meerderheid hun werk als hobby.
Daar staat tegenover dat voor de groep vrijwilligers het brandweerwerk net wat minder
belangrijk is dan voor de respondenten die een aanstelling hebben als beroeps of een combiaanstelling hebben. Voor % van de vrijwilligers is het werk bij de brandweer heel belangrijk,
tegenover % van de beroeps en % van de respondenten met een combi-aanstelling. De
groep respondenten die een aanstelling als beroeps combineert met werk voor de vrijwillige
brandweer scoort op dit aspect dus het hoogst.
Uit tabel springt verder de relatief lage score voor de groep officieren in het oog als het gaat
om de mate waarin het werk als hobby ervaren wordt. Rond de helft van de officieren ( %) is
het (helemaal) eens met deze stelling, tegenover een ruime meerderheid van de
manschappen ( %) en bevelvoerders ( %).
In de uitsplitsing naar dienstjaren valt op dat de groep die minder dan jaar in dienst is, het
werk meer als een hobby ziet ( %) dan de respondenten die jaar of langer bij de brandweer
werken ( %). Ook is een verschil te zien in aantal dienstjaren: % van alle brandweerlieden
die kort werkzaam zijn bij de brandweer zijn trots om brandweerman of –vrouw te zijn,
tegenover % van de brandweerlieden die vijf jaar of langer in dienst zijn.
Betrokkenheid bij het werk en de organisatie
In het verlengde van de vragen naar beroepstrots, is repressieve brandweerlieden tevens
gevraagd hoe betrokken zij zich voelen bij hun werk en bij de brandweerorganisatie. Dit is
onderzocht aan de hand van de volgende twee stellingen:
- Ik voel mij betrokken bij mijn werk (059)
- Ik voel mij betrokken bij de brandweerorganisatie (060).
Beide stellingen blijken bij nadere analyse samen te worden genomen als één construct dat
betrokkenheid meet. Tabel toont de resultaten voor dit construct op een -puntsschaal,
waarbij een staat voor een lage betrokkenheid en een staat voor hoge betrokkenheid.
Tabel : Mate van betrokkenheid bij het werk en de brandweerorganisatie
(construct o.b.v. vragen
en
; = laag, = hoog)

Betrokkenheid bij het werk en
de brandweerorganisatie
N= .

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

,

,

,

,

,

,

,

,

,

R

Uit tabel 9 spreekt een hoge betrokkenheid bij het werk en de brandweerorganisatie.
Respondenten beoordelen hun betrokkenheid gemiddeld met een 3,8 op een vijfpuntsschaal. Daarbij springt de waardering van officieren eruit: de score bedraagt 4,3. Een
nadere analyse van de resultaten voor de onderliggende vragen biedt een mogelijke
verklaring voor deze hoge score. Tabel 10 toont de resultaten voor de afzonderlijke vragen.
Uit tabel blijkt dat respondenten zich meer betrokken voelen bij hun werk dan bij de
brandweerorganisatie. Daarbij valt op dat officieren een relatief hoge waardering uiten voor
zowel voor hun betrokkenheid bij de brandweerorganisatie als bij hun werk, vergeleken met
manschappen en bevelvoerders.

Tabel

: Betrokkenheid (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

Ik voel mij betrokken bij mijn
werk (
)
N= .

R

Ik voel mij betrokken bij de
brandweerorganisatie (
)
N= .

R

De bevinding dat men zich meer betrokken voelt met hun werk dan met de organisatie wordt
ondersteund door de resultaten voor vraag
(N = . ). Deze vraag luidde: ‘Waar voelt u
zich als brandweerman/vrouw het meest mee verbonden?’. Respondenten gaven de volgende
antwoorden:
- 78%: met de post/kazerne waar ik voor de brandweer werk
- 10%: met de gemeente waar ik voor de brandweer werk
- 10% met de brandweerregio/veiligheidsregio waarin ik werk
- 2%: met de brandweer in Nederland.
Bij een uitsplitsing naar aanstelling is te zien dat een ruime meerderheid van de vrijwilligers
( %) aangeeft zich het meest verbonden te voelen met de post/kazerne waar zij werken, net
zoals twee derde ( %) van de respondenten met een combi-aanstelling. Iets meer dan de
helft van de beroeps ( %) geeft aan dat zij zich met meest verbonden voelen met de
post/kazerne waar zij werkzaam zijn. Een kwart van de beroeps ( %) geeft aan zich het
meest verbonden te voelen met de brandweerregio waar in zij werkzaam zijn.
Ook is een verschil in functie te zien. Bij een uitsplitsing naar functie blijkt opnieuw dat het
perspectief van manschappen en bevelvoerders verschilt van dat van de officieren. Terwijl
manschappen en bevelvoerders in overgrote meerderheid aangeven zich verbonden te
voelen met hun post of kazerne ( % vs. %), geeft een ruime meerderheid van de officieren
( %) aan zich in meerderheid verbonden te voelen met hun brandweer- of veiligheidsregio.
Ontwikkeling betrokkenheid
Respondenten is vervolgens gevraagd hoe zij hun betrokkenheid waarderen, vergeleken met
de periode toen ze net bij de brandweer kwamen werken (
). Een grote minderheid van de
brandweerlieden ( %) voelt zich even betrokken als toen zij net bij de brandweer kwamen.
% van de respondenten voelt zich meer betrokken en % juist minder betrokken. Tabel
toont de resultaten voor deze vraag uitgesplitst naar de groep respondenten die hoog (> )
scoort op het construct betrokkenheid en de groep respondenten die laag (< ) scoort op het
construct betrokkenheid.
Tabel

: Ontwikkeling betrokkenheid bij het werk (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Ik voel mij meer betrokken dan vroeger
N= .

Betrokkenheid
hoog
(> )

R

Ik voel mij even betrokken als vroeger
N= .

Ik voel mij minder betrokken dan vroeger
N= .

R

R

Betrokkenheid
laag
(< )

Uit tabel blijkt dat de groep respondenten die hoog scoort op het construct betrokkenheid
de vraag naar de ontwikkeling van hun betrokkenheid positiever beoordeelt dan de groep
respondenten die laag scoort op het construct betrokkenheid.
Factoren die gerelateerd zijn aan betrokkenheid
Er kunnen verschillende factoren onderscheiden worden die bijdragen aan de betrokkenheid
bij het werk en de brandweerorganisatie. Respondenten is een zevental mogelijke factoren
voorgelegd die mogelijk samenhangen met het gevoel van betrokkenheid bij het werk en de
organisatie. Respondenten mochten de twee factoren kiezen die voor hen het meest van
toepassing zijn. Tabel toont hoe vaak de verschillende factoren door respondenten zijn
gekozen.
Tabel

: Factoren gerelateerd aan betrokkenheid bij het werk (

) (% genoemd) N = .
Nederland

Ik kan iets betekenen voor mijn medemens (067d)

70

Ik houd ervan regelmatig een uitruk mee te maken (067f)

35

Ik houd van het sociale contact met mijn collega’s (067g)

28

Ik voel mij thuis bij de brandweer (067e)

22

Ik kan verantwoordelijkheid nemen (067c)

20

Ik kan mij persoonlijk ontwikkelen als mens (067a)

14

Ik kan groeien in het brandweervak (067b)

10

Uit tabel blijkt dat respondenten hun betrokkenheid bij het brandweerwerk vooral
motiveren vanwege het feit dat zij iets voor hun medemens kunnen betekenen. Een tweede
meest genoemde factor die samenhangt met de betrokkenheid heeft op de brandweerman of
–vrouw zelf betrekking: de kans om regelmatig een uitruk mee te maken.
Wat verder opvalt uit tabel is dat factoren die betrekking hebben op ontwikkel- en
ontplooiingsmogelijkheden het minst in verband worden gebracht met de betrokkenheid bij
het werk. Factoren die aangrijpen op het sociale contact en de onderlinge betrokkenheid
tussen brandweerlieden scoren hoger dan factoren die aangrijpen op het individu, de
mogelijkheid een uitruk mee te maken daar gelaten. Opvallend is dat bij een nadere analyse
blijkt dat er geen significant verband is met het construct betrokkenheid (betrokkenheid
laag/hoog).
Ontwikkelingen in regio’s
Om dieper inzicht te krijgen in factoren die de betrokkenheid bij het werk kunnen
verminderen, is respondenten gevraagd of de genoemde ontwikkeling in hun regio speelt.
Deze ontwikkelingen kunnen een verklaring bieden voor verminderde betrokkenheid (tabel
).

Tabel : Ontwikkelingen die momenteel binnen de regio’s aan de orde zijn
(% (helemaal) van toepassing)
Nederland

De regionalisering, waardoor ik meer het gevoel heb een nummer te worden. (071)

68

Er zijn minder branden, waardoor ik minder vaak een uitruk meemaak. (068)

61

Het gevoel dat de brandweer steeds minder ‘een familie’ wordt. (070)

58

De waardering die ik krijg van het management. (072)

29

N = 8.103

N = 8.1.02

N = 8.101

N = 7.945

De mogelijkheid dat ik kan worden ingezet voor preventieve taken. (069)

27

N = 7.752

Uit tabel blijkt dat de stelling die betrekking heeft op de regionalisering door respondenten
het meest onderkend wordt als ontwikkeling die nu in hun regio speelt. Een ruime
meerderheid ( %) geeft aan dat deze stelling (helemaal) van toepassing is op de situatie bij
hen in de regio. De eveneens hoge scores voor de stellingen dat de brandweer ‘steeds minder
een familie wordt’ en dat er minder uitrukken zijn, laten zien dat ook deze twee
ontwikkelingen momenteel spelen. Voor twee andere factoren, zoals de waardering die men
krijgt van het management of de mogelijkheid ingezet te worden voor preventieve taken,
geldt dat een ruime minderheid dit ervaart in hun regio. Opvallend is dat bij een nadere
analyse blijkt dat er geen significant verband is met het construct betrokkenheid
(betrokkenheid laag/hoog).
Beleving van het werk
Om meer inzicht te krijgen in de wijze waarop repressieve brandweerlieden de inhoudelijke
ontwikkeling van hun werk ervaren, is respondenten een drietal stellingen voorgelegd. Deze
stellingen hebben betrekking op de eisen en (emotionele) belasting door het werk (tabel ).
Tabel

: Beleving van het werk (% (helemaal) mee eens)

Vergeleken met toen ik net bij de brandweer
kwam…

… worden er steeds hogere
eisen gesteld (
)
N= .

… is het werk moeilijker
geworden ( )
N= .

Nederland

Beroeps

R

Vrijwilliger

Beide

Manschap

R

ns

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

R

R

… is het werk emotioneel
zwaarder geworden (
)
N= .

R

R

R

Uit de tabel blijkt dat een ruime meerderheid ( %) van mening is dat er steeds hogere eisen
worden gesteld aan het brandweerwerk. Dit sluit aan bij de door respondenten in de open
vraag ( ) geconstateerde ontwikkeling van een meer professionele brandweerorganisatie
(zie ook hoofdstuk ). Een ruime minderheid oordeelt dat het werk moeilijker is geworden
( %) of emotioneel zwaarder ( %).

Bij een uitsplitsing naar aanstelling blijkt de groep vrijwilligers en respondenten met een
combi-aanstelling hoger te scoren op de stelling dat er steeds hogere eisen worden gesteld
( % en % (helemaal) mee eens vs. % bij beroeps). Dat het werk emotioneel zwaarder is
geworden, wordt door vrijwilligers minder ervaren ( % (helemaal) mee eens) dan door
beroeps ( %) of medewerkers met een combi-aanstelling ( %).
Bij de uitsplitsing naar functie blijken manschappen de hogere eisen aan het brandweerwerk
minder te ervaren ( % (helemaal) mee eens) dan bevelvoerders ( %) en officieren ( %).
Manschappen ervaren in mindere mate dat het werk emotioneel zwaarder is geworden ( %
(helemaal) mee eens) dan bevelvoerders ( %) of officieren ( %).
Voor de groep respondenten die nog maar kort in dienst is (minder dan dienstjaren) valt op
dat zij het minder met de stellingen eens zijn dan de groep die vijf jaar of langer in dienst is.
Deze uitkomst laat zich logisch verklaren uit het feit dat deze respondenten nog maar kort bij
de brandweer werken, en maar beperkt een vergelijking met het verleden kunnen maken.
Beleving ontwikkelmogelijkheden en toekomstverwachtingen
Tot besluit van dit hoofdstuk wordt stilgestaan bij een viertal stellingen die betrekking heeft
op de beleving van repressieve brandweerlieden bij de ontwikkelmogelijkheden in hun werk
(tabel ).
Tabel

: Ontwikkelmogelijkheden en toekomstverwachtingen (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Het werk bij de brandweer
biedt mij de ruimte mij verder
te ontwikkelen. (
)
N= .

De brandweer biedt mij de
mogelijkheid carrière te maken.
(
)
N= .

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

R

R

R

Ik voel mij onzeker over de
toekomst van mijn werk bij de
brandweer. ( )
N= .

R

Binnen de brandweer is er
aandacht voor
talentontwikkeling. (
)
N= .

R

R

Een eerste bevinding uit tabel is dat een ruime minderheid van de respondenten de
carrièremogelijkheden en de ruimte voor talentontwikkeling positief waardeert ( % resp.
%). De stelling dat de brandweer de ruimte biedt jezelf verder te ontwikkelen wordt door
een kleine meerderheid positief gewaardeerd: % van de respondenten is het (helemaal)
met deze stelling eens. Gevraagd naar hun verwachting over hun toekomst bij de brandweer
( ), geeft % van de respondenten aan het (helemaal) eens te zijn met de stelling: ‘ik voel
mij onzeker over de toekomst van mijn werk bij de brandweer’.
Bij een uitsplitsing naar functie valt op dat de officieren positiever zijn over de mogelijkheden
om carrière te maken, minder onzekerheid over de toekomst van hun werk bij de brandweer
ervaren en positiever zijn over de aandacht die er binnen de brandweer is voor

talentontwikkeling dan de manschappen en bevelvoerders. Manschappen en bevelvoerders
maken zich vaker zorgen om de toekomst van hun werk bij de brandweer dan officieren.
Tenslotte geldt dat de respondenten die nog maar kort in dienst zijn, zich minder bezorgd
tonen dan degenen die vijf jaar of langer in dienst zijn. Zij zijn positiever over de ruimte om
door te ontwikkelen, de mogelijkheden om carrière te maken en de aandacht voor
talentontwikkeling dan respondenten die vijf jaar of langer in dienst zijn.

In dit hoofdstuk komen de resultaten aan bod die betrekking hebben op de visie van de
brandweerregio’s op de eigen organisatie en op de toekomst van het brandweervak. Daarbij
wordt ook het onderwerp ‘brandveilig leven’ behandeld, omdat dit een voorbeeld is van een
beleidsontwikkeling die nauw raakt aan de identiteit van het brandweervak en aan de visie
op de brandweerorganisatie.
Organisatievisie
Verschillende vragen in het belevingsonderzoek hebben betrekking op de beleving van en
waardering voor de organisatie- en toekomstvisie van de brandweer in hun regio (tabel ).
Tabel

: Waardering voor organisatie- en toekomstvisie (% (helemaal) mee eens; % ‘ja’)
Nederland

Ik herken mij in de visie van de brandweer in
mijn regio. (
)
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

Ik denk dat brandweermensen zich in de
toekomst steeds meer zullen moeten
specialiseren. (
)
N= .

Ik weet wat de visie van de brandweer in mijn
regio is. (
)
N= .

R

Ik vind het een aansprekend idee dat alle
brandweerregio’s in de toekomst als één
Brandweer Nederland werken. (
)
N= .

De brandweer in mijn regio heeft een duidelijk
idee over hoe de brandweer zich in de
toekomst moet ontwikkelen. (
)
N= .

Uit tabel blijkt dat nog geen derde van de respondenten ( %) vindt dat de brandweer in
hun regio een duidelijk idee heeft hoe de brandweer zich in de toekomst moet ontwikkelen.
Een meerderheid van de respondenten ( %) verwacht dat brandweerlieden zich in de
toekomst steeds meer zullen moeten specialiseren.
Gevraagd of men bekend is met de visie van de brandweer in hun regio, geeft iets minder dan
de helft ( %) aan dat dit het geval is. Daarbij valt op dat % van de officieren aangeeft de
visie te weten, tegenover % van de bevelvoerders en % van de manschappen. Van de

groep die aangeeft de visie te kennen, geeft vervolgens % aan zich in deze visie te
herkennen. Daarbij geven nagenoeg alle officieren ( %) aan zich te herkennen in de visie,
tegenover een ruime meerderheid van de manschappen ( %) en een kleine meerderheid van
de bevelvoerders ( %).
Omdat voorgaande vragen deels specifiek betrekking hebben op de regionale
brandweerorganisaties, is een uitsplitsing naar regio eveneens relevant (tabel

).

Brandweer Nederland
Brandweerlieden is in het kader van de toekomstvisie van de brandweer ook gevraagd in
hoeverre zij van mening zijn dat de brandweer zich in de toekomst tot één Brandweer
Nederland zou moeten ontwikkelen (
). Een grote minderheid van de respondenten is deze
mening toegedaan ( %).
Brandveilig leven
Een belangrijke beleidsontwikkeling die raakt aan het beroep en de positie van repressieve
brandweermensen is de aandacht voor brandveilig leven en voor preventie. In de initiatiefase
voor dit onderzoek is in gesprekken met repressief brandweerpersoneel naar voren gekomen
dat de zorg bestaat dat inzet op brandveilig leven als bezuinigingsmaatregel wordt
aangewend of als reden wordt gebruikt om opkomsttijden ruimer te nemen. Tevens bestaat
zorg over de plaats van repressieve brandweerlieden in de brandweerorganisatie en over de
professionele identiteit: het blussen van brand raakt de kern van het werk van repressief
brandweerpersoneel; het geven van voorlichting of het plaatsen van rookmelders is van een
andere orde. Tegen deze achtergrond is de beleving van het beleidsthema brandveilig leven
aan de hand van verschillende stellingen onderzocht (tabel ). De resultaten voor de
verschillende vragen zijn gesorteerd van hoog naar laag, waarbij telkens het percentage
respondenten wordt gerapporteerd dat het (helemaal) eens is met de desbetreffende stelling.
De resultaten in tabel illustreren allereerst dat er binnen de Nederlandse brandweer sprake
is van draagvlak voor preventief brandweerwerk (rond de helft van de respondenten is het
eens met de stelling dat hier meer aandacht naar uit dient te gaan), maar dat gelijktijdig
zorgen bestaan of het repressieve brandweerwerk hierdoor niet in de verdrukking komt. Een
grote minderheid van de respondenten ( %) vindt dat het repressieve brandweerwerk
centraal staat, terwijl een ruime minderheid ( %) vindt dat de inzet op brandveilig leven ten
koste gaat van het repressieve brandweerwerk, het werk dat volgens een ruime meerderheid
van de respondenten ( %) de kern van de brandweerorganisatie vormt. Verder geeft een
meerderheid ( %) aan dat zij zich kunnen vinden in een visie waarbij brandveilig leven en
repressief brandweerwerk elkaar aanvullen.
Een uitsplitsing naar aanstelling laat zien dat het vooral de beroeps en respondenten met een
combi-aanstelling zijn die vinden dat het repressieve werk onder druk staat: een kleine
meerderheid van de beroeps en respondenten met een combi-aanstelling vinden dat het
repressieve werk onder druk staat. Van de groep vrijwilligers ervaart een grote minderheid
dit. Een ruime minderheid van de beroeps ( %) en van de respondenten met een combiaanstelling ( %) vindt dat het repressieve werk centraal staat, tegenover een grote
minderheid van de vrijwilligers ( %). Ook vindt rond de helft van de beroeps en de
respondenten met een combi-aanstelling dat de aandacht voor brandveilig leven ten koste
gaat van de aandacht voor het repressieve brandweerwerk, waar maar % van de
vrijwilligers dit ook ervaart. De aanstelling die medewerkers hebben (beroeps-, vrijwillige of
combi-aanstelling) houdt geen verband met de stelling dat de brandweer meer aandacht
moet hebben voor manieren om brand te voorkomen of snel te ontdekken.

Tabel

: Waardering repressief en preventief brandweerwerk (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

Repressieve brandweermensen vormen het
hart van de organisatie. ( )
N= .

R

Ik vind het een gevaarlijke ontwikkeling als
door preventieve maatregelen, zoals de
aanwezigheid van rookmelders, opkomsttijden
ruimer worden genomen. ( )
N= .

Ik herken mij in een visie waarbij brandveilig
leven (preventie) en repressief brandweerwerk
elkaar aanvullen. (
)
N= .

Ik ervaar dat er bij de brandweer in mijn regio
steeds minder aandacht is voor repressief
brandweerwerk (het ‘blussen’). ( )
N= .

R

R

R

R

R

ns

De brandweer moet meer aandacht hebben
voor manieren om brand te voorkomen of snel
te ontdekken (o.a. brandmelders). ( )
N= .

Bij de brandweer staat het repressieve
brandweerwerk (‘blussen’) centraal. (
N= .

ns

)

Ik vind dat de aandacht voor ‘brandveilig
leven’ (voorlichting en preventie) ten koste
gaat van de aandacht voor het repressieve
brandweerwerk. (
)
N= .

R

R

R

Bij een uitsplitsing naar functie valt op dat functie geen verband houdt met de stelling over de
aandacht voor repressief brandweerwerk ( ). Een ruime minderheid van de officieren ( %)
vindt het gevaarlijk dat door preventieve maatregelen opkomsttijden ruimer worden
genomen: een ruime meerderheid van de manschappen ( %) en bevelvoerders ( %) zien
hier wel gevaar in. Een ruime meerderheid van de officieren ( %) herkent zich in een visie
waar preventief werk en repressief werk elkaar aanvullen. Rond de helft van de manschappen
( %) en bevelvoerders ( %) herkent zich ook in deze visie. Vergeleken met manschappen
en bevelvoerders ervaren officieren in mindere mate dat er in hun regio minder aandacht is
voor repressief werk. Een ruime minderheid van de manschappen ( %) en bevelvoerders
( %) vindt dat de aandacht voor ‘brandveilig leven’ ten koste gaat van de aandacht voor het
repressieve werk. Ongeveer een kwart van de officieren ( %) is het met hen eens.

Tabel : Opvattingen over de toekomstvisie van de brandweer (% (helemaal) mee eens)
(N varieert per vraag)
Ik herken mij in
de visie van de
brandweer in
mijn regio.
(
)

N= .

Ik denk dat
brandweermense
n zich in de
toekomst steeds
meer zullen
moeten
specialiseren.
(
)
N= .

Ik weet wat de visie
van de brandweer
in mijn regio is.
(
)

N= .

Ik vind het een
aansprekend idee
dat alle
brandweerregio’s
in de toekomst als
één Brandweer
Nederland werken.
(
)
N= .

De brandweer in
mijn regio heeft
een duidelijk idee
over hoe de
brandweer zich in
de toekomst moet
ontwikkelen.
(
)
N= .

R

R

R

Amsterdam-Amstelland
Brabant-Noord
Brabant-Zuidoost
Drenthe
Flevoland
Fryslân
Gelderland Midden
Gelderland-Zuid
Gooi en Vechtstreek
Groningen
Haaglanden
Hollands Midden
IJsselland
Kennemerland
Limburg-Noord
Midden- en West-Brabant
Noord- en Oost-Gelderland
Noord-Holland-Noord
Rotterdam-Rijnmond
Twente
Utrecht
Zaanstreek-Waterland
Zeeland
Zuid-Holland-Zuid
Zuid-Limburg
Nederland
R

Een bekend principe uit de bedrijfs- en organisatiekunde is dat verantwoordelijkheden voor
het werk zo dicht mogelijk tegen de uitvoering aan zouden moeten worden georganiseerd.
Tevens geldt dat als het werk te ver in afzonderlijke taken wordt opgeknipt, de betekenis voor
de medewerker verloren gaat. Werk dient daarom bij voorkeur in zo compleet mogelijke
taken te worden georganiseerd. Dit veronderstelt een redelijke mate van regelruimte voor
medewerkers, zodat zij zelf kunnen sturen op de uitvoering van het werk.
In de werksessies en focusgroepen in de initiatiefase van het onderzoek gaven repressieve
brandweerlieden aan druk te ervaren op de regelruimte in hun werk, mede als gevolg van het
proces van schaalvergroting dat de brandweerorganisatie de afgelopen jaren heeft
doorgemaakt.
De ontwikkeling van regelruimte vanuit het medewerkersperspectief is in het
belevingsonderzoek uitgevraagd door middel van vragen die enerzijds betrekking hebben op
de mate waarin medewerkers centraal staan in de organisatie en anderzijds betrekking
hebben op de door medewerkers ervaren regelruimte in de uitvoering van hun werk.
Medewerker en werkvloer centraal
Het eerste perspectief heeft betrekking op de mate waarin medewerkers en de werkvloer
centraal staan in de organisatie.
De volgende drie vragen bleken bij een nadere analyse samen te kunnen worden genomen als
één construct dat uitdrukking geeft aan de mate waarin de werkvloer centraal staat:
- Ondersteunende functies zoals facilitaire zaken, gebouwenbeheer, personeel en
organisatie, ICT en communicatie sluiten goed aan op de activiteiten van de werkvloer.
(082)
- Het management houdt goed rekening met de werkzaamheden van de werkvloer. (083)
- De organisatie vervult haar taken voor de werkvloer goed. (084)
Tabel 19 toont door middel van een score de waardering voor dit construct, dus voor de
mate waarin respondenten de taken, activiteiten en werkzaamheden van de werkvloer
centraal vinden staan in de brandweerorganisatie.
Tabel

: Werkvloer centraal (construct o.b.v. vragen

Beleving van de mate waarin de werkvloer
centraal staat in de brandweerorganisatie
N= .

,

en

; = laag, = hoog)

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

,

,

,

,

R

R

Uit tabel blijkt dat respondenten de mate waarin de werkvloer centraal staat relatief laag
beoordelen: de gemiddelde score op het construct bedraagt een , op een -puntsschaal
van (laag) via (neutraal) tot (hoog). Deze bevinding ligt in de lijn van het resultaat op een
andere vraag, namelijk of het beschikbare budget aan de goede prioriteiten wordt besteed
(
). Op deze vraag antwoordt % van de respondenten bevestigend, % geeft aan het
(helemaal) oneens te zijn met de stelling.
Een uitsplitsing naar aanstelling laat zien dat vrijwilligers een hogere beoordeling geven dan
beroeps of respondenten met een combi-aanstelling. Bij de uitsplitsing naar functie is
opvallend dat officieren een hogere score geven dan manschappen en bevelvoerders.
Enkele andere vragen hebben betrekking op de mate waarin de mens centraal staat in de
brandweerorganisatie. Tabel toont de resultaten van drie vragen die op de plaats van de
mens in de organisatie betrekking hebben.
Tabel

: De mens centraal (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

Bij de brandweer zijn mensen even belangrijk
als resultaten (
)
N= .

R

De brandweer heeft veel over voor haar
medewerkers (
)
N= .

R

Bij de brandweer in mijn regio zijn mensen
even belangrijk als cijfers (
)
N= .

Uit tabel blijkt dat op elk van de drie vragen minder dan een derde van de respondenten
het (helemaal) eens is met de stelling. % van de respondenten geeft aan dat bij de
brandweer mensen even belangrijk zijn als resultaten, % van de respondenten ervaart in
hun regio dat mensen even belangrijk zijn als cijfers. % van de respondenten vindt dat de
brandweer veel over heeft voor haar medewerkers.
Bij een uitsplitsing naar functie blijkt vooral een verschil tussen enerzijds manschappen en
bevelvoerders en anderzijds officieren. Rond de helft van de officieren kan zich vinden in de
stellingen dat bij de brandweer mensen even belangrijk zijn als resultaten, tegenover een
ruime minderheid van de manschappen en bevelvoerders. Ditzelfde patroon geldt ook voor
de stelling dat de brandweer veel over heeft voor haar medewerkers.
Regelruimte
Het tweede perspectief heeft betrekking op de ervaren regelruimte in de
brandweerorganisatie. Regelruimte is in de vragenlijst geïntroduceerd als ‘de ruimte om zelf
te kunnen beslissen over hoe u het werk wilt uitvoeren, zelf oplossingen te kunnen bedenken
en zelf te bepalen in welke volgorde u werkzaamheden wilt doen’. Tabel toont de
resultaten van een viertal stellingen op een -puntsschaal die betrekking hebben op de
ervaren regelruimte, gesorteerd van hoogste naar laagste landelijke waardering.

Tabel

: Beleving regelruimte
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

Posten en kazernes kunnen zelf beslissen hoe
zij het werk willen organiseren. (% (helemaal)
mee eens) (
)
N= .

Hoe ervaart u de ruimte om op uw
post/kazerne over kleine uitgaven (bijv. een
bloemetje voor een collega) te kunnen
beslissen? (% ‘uitstekend’ of ‘goed’) (
)
N= .

Ik ervaar ruimte om zelf mee te denken over
het beleid in mijn regio. (% (helemaal) mee
eens) (
)
N= .

R

Hoe waardeert u, alles bij elkaar genomen, de
‘regelruimte’ in uw eigen brandweerwerk? (%
‘uitstekend’ of ‘goed’) (
)
N= .

R

R

Uit de tabel blijkt dat een minderheid van de respondenten zich positief uitspreekt over de
stellingen. Uitsplitsing van de resultaten naar aanstelling en functie laat zien dat de vragen
die aangrijpen op ‘posten of kazernes’ (
en
) geen relevant verschil laten zien.
Opvallend is de lage waardering die vrijwilligers in vergelijking met beroeps uitspreken voor
de stelling die betrekking heeft op de ervaren regelruimte (
). In de uitsplitsing naar functie
valt op dat officieren de stellingen over meedenken met beleid in de regio ( ) en
regelruimte (
) hoger waarderen dan manschappen en bevelvoerders.
De resultaten voor vraag
bieden een interessante relativering van de resultaten in tabel
: tabel laat de verdeling van antwoorden op de vraag ‘hoe waardeert u uw takenpakket
en verantwoordelijkheden en de regelruimte die u daarin krijgt?’ zien.
Tabel

: Waardering takenpakket, verantwoordelijkheden en regelruimte (
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

)(N= .
Manschap

Precies goed. Ik draag verantwoordelijkheid
voor die taken die ik van belang vind om in
mijn functie goed brandweerwerk te kunnen
leveren.
Te krap. Ik zou meer zeggenschap willen
hebben over zaken die raken aan mijn taak en
functie.
Te ruim. Ik heb soms het gevoel teveel ballen
in de lucht te moeten houden, wat ten koste
gaat van wat ik als mijn echte taak beschouw.
R

R

Bevelvoerder

)
Officier

Allereerst valt op dat een kleine meerderheid ( %) van alle respondenten hun takenpakket,
verantwoordelijkheden en regelruimte als ‘precies goed’ waardeert, terwijl een ruime
minderheid het takenpakket, verantwoordelijkheden en regelruimte als te krap kwalificeert.
Uit deze vraag blijkt verder dat officieren relatief vaak aangeven het takenpakket en de
verantwoordelijkheden als te ruim te ervaren. Een kwart van de officieren ervaart soms
‘teveel ballen tegelijk in de lucht te moeten houden’, tegenover nagenoeg alle manschappen
( %) of bevelvoerder ( %).
Behoefte tot inspraak bij keuzes over het werk
Voorgaande vragen hebben betrekking op de behoefte aan regelruimte in algemene zin. Dit
geeft echter nog geen zicht op de onderwerpen waar repressieve brandweerlieden dan
invloed op willen kunnen uitoefenen. Dit thema is uitgevraagd door een aantal aspecten uit
het dagelijks werk aan respondenten voor te leggen, met de vraag in hoeverre zij het van
belang vinden daar zelf bij keuzes betrokken te worden. Grafiek vat de resultaten van deze
vragen in één oogopslag samen.
Grafiek : Behoefte van repressieve brandweerlieden om betrokken te worden bij keuzes m.b.t…
De selectie van nieuwe collega’s voor op de post/kazerne. (096; N = 7.793)

85%

De werving van nieuwe collega’s voor op de post/kazerne. (095; N = 7.787)

81%

Verzorging en aankleding van de verblijfsruimte op de post/kazerne. (094;…

76%

Mijn dagindeling op de kazerne tijdens een 24-uursdienst. (098; N = 3.568)

76%

Aanschaf van persoonlijke beschermingsmiddelen. (088; N = 7.672)

69%

Aanschaf van nieuwe voertuigen. (090; N = 7.660)

68%

Onderhoud van blusmaterieel en/of persoonlijke hulpmiddelen. (089; N =…

56%

Onderhoud van voertuigen. (091; N = 7.594)
Onderhoud van gebouwen. (092; N = 7.508)
De zorg voor voldoende kantoorbenodigdheden en meubilair. (097; N =…
Schoonmaak van gebouwen. (093; N = 7.493)

43%
30%
26%
25%

Uit de voorgaande grafiek blijkt dat respondenten invloed willen kunnen uitvoeren op die
aspecten die bepalend zijn voor de uitvoering van het dagelijks werk: de collega’s in het team,
de aankleding van de verblijfsruimte en de dagindeling tijdens een -uursdienst. Deze
aspecten wegen volgens hen zwaarder dan aspecten van meer facilitaire aard, zoals de
schoonmaak of het beheer van gebouwen, de aanschaf van kantoormeubilair.
Brandweerlieden hechten meer waarde aan invloed bij keuzes ten aanzien van de materialen
waar zij zelf mee moeten werken (voertuigen, beschermingsmiddelen, blusmateriaal) dan
aan de meer facilitaire aspecten, zoals schoonmaak en huisvesting. Uit de grafiek spreekt een
duidelijke boodschap: repressieve brandweerlieden willen vooral gekend worden in
beslissingen ten aanzien van zaken die direct raken aan hoe zij de operatie ervaren: zowel
tijdens een uitruk, als in rust op de post of kazerne.

Vakbekwaam zijn is een essentieel onderdeel van het uitoefenen van het brandweervak. In de
situaties waar brandweerlieden zich tijdens een uitruk bevinden, maar ook in de dagelijkse
werkzaamheden, is vakbekwaamheid cruciaal. Vakbekwaam blijven wordt binnen de
brandweerorganisatie georganiseerd door op frequente basis op te leiden, te oefenen en te
trainen.
In de werksessies gaven brandweerlieden aan dat zij op een professionelere manier oefenen
dan vroeger, maar dat zij inspraak in de manier van oefenen missen. Zij zijn van mening dat
wanneer kazernes en posten meer inspraak hebben op de manier van oefenen, de oefeningen
beter aansluiten bij de gevaren en risico’s die zij ervaren tijdens een uitruk.
Algemene waardering vakbekwaamheid
De volgende stellingen hebben betrekking op de waardering van de vakbekwaamheid:
- Ik vind dat mijn eigen vakbekwaamheid op orde is. (035)
- Bij een uitruk kunnen mijn collega’s en ik blindelings op elkaar vertrouwen. (036)
- Ik vind dat de vakbekwaamheid van mijn collega’s op orde is. (037)
- Als ik eerlijk ben, voel ik me soms onzeker over mijn vakbekwaamheid. (039)
Bij een nadere analyse bleken deze vragen samen te kunnen worden getrokken tot één
construct: de algemene waardering voor vakbekwaamheid. Vraag 039 is bij de uitwerking
van het construct gespiegeld, zodat de resultaten van alle vragen gelijk gericht zijn en
samengevoegd kunnen worden tot één construct. Tabel 23 toont de score op dit construct.
Tabel : Waardering vakbekwaamheid (construct o.b.v. vragen
= laag, = hoog)

Waardering vakbekwaamheid
N= .

,

,

,

;

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

,

,

,

,

Het construct ‘waardering voor vakbekwaamheid’ geeft gemiddeld een , . Dit betekent dat
de vakbekwaamheid binnen de organisatie hoog wordt gewaardeerd. Er blijken geen
relevante verschillen naar aanstelling en functie.
Onderhouden van vakbekwaamheid
Op verschillende manieren wordt de vakbekwaamheid van brandweerlieden op peil
gehouden en waar nodig verbeterd. In de vragenlijst is een aantal stellingen opgenomen over
het onderhouden van de vakbekwaamheid. In tabel is het percentage respondenten
weergegeven dat het (helemaal) met de stelling eens is. Daarbij is een uitsplitsing gemaakt
naar aanstelling en functie.

Tabel

: Beleving onderhoud vakbekwaamheid (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Ik word door de leiding/organisatie voldoende
in staat gesteld om mijn vakbekwaamheid op
peil te houden. ( )
N= .

Ik vind de wijze waarop vakbekwaamheid
getoetst wordt te vrijblijvend. (
)
N= .

Om te toetsen of onze vakkennis op peil is,
zouden we veel meer dan nu moeten werken
met profchecks. (
)
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

R

R

R

R

De meerderheid van de respondenten ( %) vindt dat zij door de leiding en/of organisatie
voldoende in staat wordt gesteld om hun vakbekwaamheid op peil te houden. Minder dan de
helft ( %) vindt de wijze waarop vakbekwaamheid wordt getoetst te vrijblijvend. De actuele
vakbekwaamheid wordt door middel van profchecks getoetst. % van de respondenten
vindt dat deze profchecks vaker moeten worden ingezet.
Een uitsplitsing naar aanstelling laat zien dat ongeveer de helft van de respondenten met een
beroeps- of combi-aanstelling vinden dat zij in staat worden gesteld om hun
vakbekwaamheid op peil te houden. Vrijwilligers zijn positiever: een ruime meerderheid
( %) vindt dat zij voldoende in staat worden gesteld om hun vakbekwaamheid op peil te
houden.
Rond de helft van de respondenten met een aanstelling als beroeps ( %) en een kleine
meerderheid van de respondenten met een combi-aanstelling ( %) vindt de wijze waarop
vakbekwaamheid wordt getoetst te vrijblijvend, vergeleken met een grote minderheid ( %)
van de vrijwilligers. Een kleine meerderheid van de respondenten met een beroeps- ( %) of
combi-aanstelling ( %) vindt dat er meer gewerkt moet worden met profchecks, tegenover
een ruime minderheid van de vrijwilligers ( %).
Bij de uitsplitsing naar functie valt op dat % van de manschappen vindt dat er vaker met
profchecks gewerkt moet worden, tegenover de helft ( %) van de bevelvoerders en twee
derde ( %) van de officieren. Een grote minderheid van de manschappen ( %) vindt de
manier waarop vakbekwaamheid wordt getoetst te vrijblijvend. Rond de helft van de
bevelvoerders ( %) en twee derde van de officieren ( %) deelt deze mening.
Oefenen en trainen
De mate waarin brandweerlieden de relevantie van de brandweeroefeningen waarderen, is
samengevat in het construct ‘waardering kwaliteit en relevantie brandweeroefeningen’. De
volgende vragen zijn samengenomen in dit construct:
- De kwaliteit van de brandweeroefeningen bij mij in de regio is van een hoog niveau. (042)
- De brandweeroefeningen in mijn regio sluiten goed aan bij wat we nodig hebben om
tijdens een uitruk het werk goed te kunnen doen. (043)
- Bij brandweeroefeningen kan ik voldoende met realistische situaties oefenen. (044)
De score voor het construct waardering brandweeroefeningen is weergegeven in tabel .

Tabel : Waardering kwaliteit en relevantie brandweeroefeningen
(construct o.b.v. vragen
,
en
; = laag, = hoog)

Waardering kwaliteit en relevantie
brandweeroefeningen
N= .

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

,

,

,

,

R

Het construct ‘waardering brandweeroefeningen’ geeft gemiddeld , . Dit betekent dat men
overwegend positief is over de kwaliteit en de relevantie van de brandweeroefeningen. De
score van vrijwilligers ( , ) op dit construct ligt hoger dan de score van respondenten met een
beroeps- ( , ) of combi-aanstelling ( , ).
Bij het op peil houden of verbeteren van de vakbekwaamheid speelt de frequentie van het
oefenen een rol. Respondenten is gevraagd of het oefenrooster hen in staat stelt voldoende te
kunnen oefenen (
). Een kleine meerderheid ( %) van de respondenten vindt dat het
oefenrooster hen in staat stelt voldoende te kunnen oefenen. Over de inspraak die
respondenten hebben op de manier van oefenen zijn respondenten iets minder positief: rond
de helft ( %) is het (helemaal) eens met de stelling dat de kennis van repressieve
brandweerlieden wordt benut bij het ontwerpen en opstellen van oefeningen (
). Van de
beroeps is een ruime minderheid ( %) het (helemaal) eens met de stelling, tegenover %
van de vrijwilligers.
Veranderende competenties van brandweerlieden
In de vragenlijst is ook een aantal stellingen aan bod gekomen die betrekking hebben op de
toekomst van de brandweer. Een kleine minderheid van de respondenten ( %) is het met de
stelling ‘Ik denk dat brandweermensen zich in de toekomst steeds meer zullen moeten
specialiseren’ (
) eens.
In vergelijking met de situatie vóór de regionalisering vindt ongeveer een kwart van de
respondenten ( %) de brandweer in hun regio professioneler (
). Een derde ( %)
antwoordt neutraal op de stelling ‘sinds de regionalisering is de brandweer in mijn regio
professioneler’ en % is het (helemaal) niet met deze stelling eens.

Dit hoofdstuk behandelt de resultaten van de vragen die betrekking hebben op de positie van
vrijwilligers in de brandweerorganisatie en het vrijwilligersbeleid. Achtereenvolgens komen
hierbij aan bod:
- de aantrekkelijkheid van de brandweerorganisatie voor vrijwilligers
- de positie van vrijwilligers binnen de brandweerorganisatie
- de werving van nieuwe vrijwilligers
- de vakbekwaamheid van vrijwilligers.
Aantrekkelijkheid van de brandweerorganisatie voor vrijwilligers
De aantrekkelijkheid van de brandweer voor vrijwilligers is aan de hand van verschillende
vragen uitgevraagd:
- Het werk als vrijwilliger is goed te combineren met een baan buiten de brandweer en
privéleven. (024)
- De brandweer faciliteert vrijwilligers goed. (025)
- De brandweer is een aantrekkelijke organisatie voor vrijwilligers. (026)
- De brandweer biedt vrijwilligers aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden. (028)
Bij een nadere analyse bleken deze vragen samen te kunnen worden getrokken tot één
construct. Tabel 26 toont de score op dit construct op een 5-puntsschaal, waarbij een
uitsplitsing wordt gemaakt naar aanstelling en functie.
Tabel : Aantrekkelijkheid brandweer voor vrijwilligers
(construct o.b.v. vragen
,
,
en
; = laag, = hoog)

Aantrekkelijkheid van de
brandweerorganisatie voor vrijwilligers

Nederland

Beroeps

Vrijwilli
gers

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

,

,

,

,

N= .

De score van 3,1 laat een licht positief oordeel over de aantrekkelijkheid van de
brandweerorganisatie voor vrijwilligers zien. Een nadere analyse naar de scores voor dit
construct per regio laat zien dat er geen sprake is van regionale verschillen: de beide
verbanden zijn zwak. De scores variëren regionaal tussen de 2,9 (licht negatief) en 3,3 (licht
positief).
Positie van vrijwilligers
In de voorbereidende fase van het onderzoek is in werksessies en focusgroepen met
repressieve brandweerlieden gesproken over de positie van vrijwilligers binnen de
brandweerorganisatie. Eén van de aandachtspunten die hierbij naar voren kwam is de positie
van vrijwilligers ten opzichte van beroepsbrandweerlieden, meer specifiek: dat er in de
organisatie meer aandacht zou zijn voor beroepsbrandweerlieden dan voor vrijwilligers. Deze

zorg is aan respondenten voorgelegd met de stelling: ‘het brandweermanagement houdt
meer rekening met beroeps dan met vrijwilligers’ (
). Het resultaat op deze vraag levert een
verdeeld beeld op: % van de respondenten is het (helemaal) eens met de stelling, terwijl
% het (helemaal) oneens is met de stelling. De overige respondenten ( %) antwoorden
neutraal. Een analyse naar aard van de aanstelling laat zien dat vooral vrijwilligers zich in de
stelling herkennen: % van de vrijwilligers is het (helemaal) eens met de stelling, tegenover
% van de beroeps.
Werving vrijwilligers
Een andere zorg die in de werksessies en focusgroepen naar voren kwam, betreft de werving
van vrijwilligers. Hierbij werd de zorg geuit dat het voor de brandweer steeds moeilijker wordt
om nieuwe vrijwilligers te werven. Als mogelijke verklaringen noemden de brandweerlieden
met wie gesproken is dat mensen steeds kritischer kiezen hoe ze hun tijd willen besteden, dat
de concurrentie van andere vormen van (vrije)tijdsbesteding groter is dan vroeger, maar ook
dat het niet altijd makkelijk is een rol als brandweervrijwilliger te combineren met gewoon
betaald werk: niet iedereen kan zomaar weglopen van het werk. Dit thema – de werving van
vrijwilligers – is in de vragenlijst betrokken. Tabel 27 toont de resultaten van de vragen die op
dit thema betrekking hebben.
Tabel

: Werving vrijwilligers (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Het wordt steeds lastiger om nieuwe
vrijwilligers te werven. (
)
N= .

De brandweer doet voldoende om nieuwe
vrijwilligers te werven. (
)
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

R

R

In mijn regio kunnen we voldoende vrijwilligers
werven. (
)
N= .

Uit de tabel blijkt dat de zorgen uit de werksessies en focusgroepen breed gedeeld worden
door de respondenten die de vragenlijst hebben ingevuld. Nagenoeg iedereen ( %) is het
(helemaal) eens met de stelling dat het steeds lastiger wordt vrijwilligers te werven.
In een uitsplitsing naar aanstelling valt op dat nagenoeg alle respondenten met een combi( %) of vrijwillige aanstelling ( %) ervaren dat het lastiger wordt om nieuwe vrijwilligers te
werven. Een ruime meerderheid van de beroeps ( %) is het met hen eens. Rond de helft van
de beroeps ( %) vindt dat de brandweer voldoende doet om nieuwe vrijwilligers te werven.
Een ruime minderheid van de vrijwilligers ( %) en respondenten met een combi-aanstelling
( %) is het met hen eens.
In een uitsplitsing naar functie valt op dat de kleine meerderheid van de officieren ( %) vindt
dat de brandweer voldoende doet om nieuwe vrijwilligers te werven. % van de
manschappen en % van de bevelvoerders is het met deze groep eens.
Een nadere analyse naar regio laat zien dat de zorgen rond de werving van vrijwilligers breed
worden gedeeld. Op de stelling ‘het wordt steeds lastiger om nieuwe vrijwilligers te werven’
(
) is bij alle regio’s een ruime meerderheid van de respondenten het (helemaal) eens met

de stelling. De regio met de laagste score rapporteert op deze stelling
met de hoogste score op % komt.

%, terwijl de regio

Vakbekwaamheid
Een ander thema dat is onderzocht, betreft de vakbekwaamheid van vrijwilligers. Naast een
algemene vraag naar de vakbekwaamheid is specifiek uitgevraagd of de vakbekwaamheid
van vrijwilligers verschilt van die van beroeps. Tabel toont de resultaten voor deze vragen.
Tabel

: Vakbekwaamheid vrijwilligers (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Aan vrijwilligers worden bij de brandweer in
mijn regio dezelfde eisen gesteld als aan
beroeps. (
)
N= .

Vrijwilligers zijn voldoende opgeleid en
getraind om veilig en goed te kunnen werken.
(
)
N= .

Er is een verschil in vakbekwaamheid tussen
vrijwilligers en beroeps. ( )
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

R

R

Een ruime meerderheid van de respondenten ( %) vindt dat aan vrijwilligers in hun regio
dezelfde eisen worden gesteld als aan beroeps. Ook vindt een ruime meerderheid ( %) dat
vrijwilligers voldoende zijn opgeleid en getraind om veilig en goed te kunnen werken. Een
ruime minderheid van de respondenten ( %) ervaart een verschil in vakbekwaamheid
tussen vrijwilligers en beroeps.
Uit de tabel spreekt een verschil in beleving tussen respondenten met een aanstelling als
beroeps, als vrijwilliger of respondenten met een combi-aanstelling. Uit de scores van
beroeps spreekt een beeld waarbij de verschillen tussen beroeps en vrijwilligers wordt
geaccentueerd, terwijl de scores van vrijwilligers juist wijzen op het tegendeel. Van de
beroepsbrandweerlieden in deze enquête oordeelt twee derde dat sprake is van verschil in
vakbekwaamheid tussen beroeps en vrijwilligers, tegen een ruime minderheid van de
vrijwilligers. Daarnaast oordelen beroepsbrandweerlieden terughoudend op de stelling dat
vrijwilligers voldoende zijn opgeleid en getraind om veilig en goed te kunnen werken. Een
ruime minderheid ( %) van de beroeps is het met deze stelling eens, tegenover % van de
vrijwilligers.

In het belevingsonderzoek is uitgebreid uitgevraagd hoe repressieve brandweerlieden de
relatie tot leidinggevenden in de brandweerorganisatie ervaren. Dit hoofdstuk presenteert de
resultaten van de vragen die hierover aan respondenten zijn voorgelegd. Achtereenvolgens
komen de volgende aspecten aan bod:
- de waardering voor leidinggevenden
- de beleving van de mate waarin leidinggevenden ruimte bieden voor inspraak
- de beleving van de relatie tussen werkvloer en leidinggevenden.
In de vraagstelling in het belevingsonderzoek wordt onderscheid gemaakt naar ‘direct
leidinggevenden’, zoals ploegchefs, en ‘hogere leidinggevenden’ of ‘managers’. Dit
onderscheid is aan respondenten als volgt toegelicht:
- ‘Met ploegchefs worden de dagelijks direct leidinggevenden van repressieve
brandweermensen bedoeld. Als u werkzaam bent op een vrijwillige post heeft uw direct
leidinggevende wellicht een andere naam, zoals postcommandant of postcoördinator.’
- ‘Met ‘management’ worden de dagelijkse hogere leidinggevenden in de regionale
brandweerorganisatie bedoeld, zoals teamleiders, afdelingshoofden of commandanten.’
Ook als respondenten zelf een functie hadden als direct of hogere leidinggevende konden zij
de vragen invullen, met uitzondering van de vragen:
- 107: ‘ik voel me gewaardeerd door mijn ploegchef’
- 121: ‘ik voel me gewaardeerd door het management’
- 127: ‘bij een uitruk weet mijn bevelvoerder wat het inhoudt een brand te blussen’ en
- 128: ‘bij een uitruk weet mijn Officier van Dienst wat het inhoudt een brand te blussen’.
Voor deze vragen geldt als respondenten zelf de functie vervullen waar de vraag betrekking
op heeft, zij de vraag met ‘n.v.t.’ dienden te beantwoorden.
Waardering leidinggevenden
De waardering voor direct leidinggevenden/ploegchefs en voor hogere
leidinggevenden/managers is onderzocht aan de hand van een achttal vragen. In tabel
worden de resultaten voor deze vragen gepresenteerd, waarbij op de stippels bij elke vraag
‘ploegchef’ resp. ‘manager’ kan worden gelezen. De resultaten zijn gesorteerd van hoog naar
laag voor de kolom ‘ploegchefs’.

Tabel

: Waardering leidinggevenden (% (helemaal) mee eens)

Ploegchefs resp. managers…..

Ploegchefs

Managers

… weten wat repressieve brandweermensen nodig hebben om hun werk
goed te kunnen doen ( , )
N= .

resp. .

… weten wat er speelt op de werkvloer (
N= .

,

resp. .

Ik voel mij gewaardeerd door mijn … (
N= .

… stellen de werkvloer centraal (
N= .

,

resp. .

,

)
)

)

resp. .

… komen over het algemeen hun afspraken na (
N= .

resp. .

,

)

Ik ervaar een goede dialoog tussen de werkvloer en … (
N= .

,

resp. .

)

… zijn er open over als ze hun afspraken niet kunnen nakomen (
N= .

resp. .

… zijn transparant over de keuzes die zij maken (
N= .

resp. .

,

,

)

)

De resultaten uit tabel maken inzichtelijk dat respondenten met name de nabijheid van
direct leidinggevenden waarderen: stellingen die betrekking hebben op kennis van en
betrokkenheid bij de werkvloer scoren hoger dan stellingen die betrekking hebben op het
nakomen van afspraken.
Deze bevindingen worden ondersteund door het resultaat voor vraag
die de stelling bevat:
‘voor mij hoeft een manager niet per se repressieve ervaring te hebben’. Twee derde van de
respondenten ( %) is het (helemaal) niet eens met deze stelling; zij vinden dat een manager
repressieve ervaring moet hebben. Gevraagd of leidinggevenden tijdens een uitruk weten wat
het inhoudt een brand te blussen (vragen en
en
), oordeelt % van de respondenten
dat dit voor bevelvoerders het geval is. De waardering voor Officieren van Dienst voor deze
stelling ligt met % lager
Zeven van de acht stellingen uit tabel blijken samen te kunnen worden getrokken in één
construct, dat de waardering uitdrukt voor de direct leidinggevende/ploegchef resp. de
hogere leidinggevende/manager. Alleen de stelling m.b.t. de ervaren waardering door de
leidinggevende (vraag
resp. ) blijft hier buiten beschouwing. Tabel geeft op een
-puntsschaal de score weer voor beide constructen weer. Daarbij staat een voor een lage
waardering voor de leidinggevende, terwijl een correspondeert met een hoge waardering.

Tabel

: Waardering voor direct leidinggevende en management (constructen; = laag, = hoog)

Waardering voor direct
leidinggevende/ploegchef (construct o.b.v.
vragen
t/m
)

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

R

ns

N= .

Waardering voor hogere leidinggevenden/
management (construct o.b.v. vragen ,
, , ,
en
)

,

,

,

,

,

N= .

R

R

Tabel toont de waardering op een -puntsschaal van (laag) tot (hoog), waarbij een
score van het midden markeert. De score voor hogere leidinggevenden is met , , iets lager
dan het midden van de schaal. De score voor direct leidinggevenden ligt met een , hoger
dan het gemiddelde van de schaal.
Bij een uitsplitsing naar aanstelling is te zien dat vrijwilligers hun direct leidinggevende hoger
beoordelen dan beroeps. Respondenten met een combi-aanstelling geven op beide
constructen een lagere score; zij hebben een lagere waardering voor hun direct
leidinggevende en het hoger management dan vrijwilligers en beroeps. Vrijwilligers en
beroeps scoren met een , hetzelfde op het construct ‘waardering hogere leidinggevenden.’
Bij een uitsplitsing naar functie valt de score van de officieren over de waardering voor hogere
leidinggevenden op. Deze ligt relatief hoger dan de waarderingsscore van manschappen en
bevelvoerders.
Uit tabellen en blijkt dat respondenten hun direct leidinggevende hoger waarderen dan
hogere leidinggevenden/managers. En dat zij zich meer gewaardeerd voelen door direct
leidinggevenden dan door hoger leidinggevenden ( , ).
Waardering ruimte voor inspraak
Respondenten is een vijftal stellingen voorgelegd die betrekking hebben op een aantal
activiteiten van leidinggevenden. Respondenten werden gevraagd aan te geven of
leidinggevenden de genoemde activiteiten ‘naar tevredenheid’ uitvoerden, waarbij zij konden
antwoorden met ‘ja’, ‘nee’ of ‘geen mening’.
Tabel

: Waardering leidinggevenden (% (helemaal) mee eens)

Ploegchefs resp. managers…..

Ploegchefs
% ‘ja’

… reageren goed op voorstellen van brandweermedewerkers (
N= .

… informeren naar de mening van brandweerpersoneel (
N= .

,

resp. .

… beoordelen medewerkers zorgvuldig en transparant (
N= .

,

resp. .

,

)
)

… vragen het brandweerpersoneel met voorstellen te komen (
N= .

,

resp. .

… bieden de mogelijkheid om besluiten te beïnvloeden (
N= .

)

resp. .

resp. .

,

)

)

Managers
% ‘ja’

Vier van de vijf stellingen uit tabel blijken samen te kunnen worden betrokken in één
construct, dat de waardering uitdrukt voor de geboden inspraak door respectievelijk direct
leidinggevenden/ploegchefs en hogere leidinggevenden/managers. Alleen de stelling m.b.t.
de beoordeling van medewerkers door de leidinggevende (vraag
resp.
) blijft hier
buiten beschouwing. Tabel geeft de score voor beide constructen weer, op een schaal van
tot en met
, waarbij een voor een lage waardering voor de geboden inspraak en
voor een hoge waardering voor de geboden inspraak.
Tabel

: Waardering ruimte voor inspraak (constructen; schaal Nederland

Waardering geboden ruimte voor inspraak
door direct leidinggevende/ploegchef
(construct o.b.v. vragen
,
,
en ;
= laag,
= hoog)
N= .

Waardering geboden ruimte voor inspraak
door hogere leidinggevenden/management
(construct o.b.v. vragen
,
,
en
;
= laag,
= hoog)
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

)
Beide

Manschap

R

ns

R

R

Bevelvoerder

Officier

Uit tabellen en blijkt dat respondenten de geboden ruimte voor inspraak door direct
leidinggevenden dubbel zo hoog waarderen als de door hogere leidinggevenden geboden
ruimte voor inspraak.
Een ruime meerderheid van de vrijwilligers ( %) beroeps ( %) en brandweerlieden met een
combi-aanstelling ( %) waardeert de geboden ruimte voor inspraak door direct
leidinggevenden of ploegchefs positief. Een ruime minderheid van de beroeps ( %),
vrijwilligers ( %) en brandweerlieden met een combi-aanstelling ( %) waardeert de
geboden ruimte voor inspraak door hogere leidinggevenden/management positief.
Een ruime meerderheid van de officieren ( %) waardeert de geboden ruimte voor inspraak
door hogere leidinggevenden/management positief, tegenover een ruime minderheid van de
manschappen ( %) en bevelvoerders ( %).
Relatie werkvloer en leidinggevende
Tot besluit van dit hoofdstuk komt een aantal stellingen aan bod dat betrekking heeft op de
relatie tussen werkvloer en leidinggevenden (tabel ).
De resultaten uit voorgaande tabel laten zien dat nagenoeg iedereen van mening is dat
brandweermensen terecht kritiek hebben op wat er niet goed is in de organisatie ( %
(helemaal) mee eens). % van de respondenten herkent zich in de stelling ‘ik vind kritiek op
de leiding meestal onterecht’. Een ruime minderheid ( %) van de respondenten is het
(helemaal) eens met de stelling dat er sprake is van wederzijds begrip tussen werkvloer en
management.
Deze bevindingen sluiten aan bij de door respondenten geconstateerde ‘kloof’ tussen
werkvloer en management’ (zie open vragen, hoofdstuk ). Een aangrijpingspunt om deze
‘kloof’ te dichten biedt de score op vraag . Een ruime meerderheid van de respondenten
geeft aan dat het ook aan repressieve brandweerlieden zelf is om oplossingen aan te dragen
voor problemen in de organisatie.

Tabel

: Relatie werkvloer-leidinggevende (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

R

R

Ik vind dat brandweermensen terecht kritiek
hebben op wat er niet goed is in de
organisatie. ( )
N= .

Ik durf het op te nemen voor mijn
leidinggevende. ( )
N= .

ns

Ik vind dat brandweermensen zelf moeten
bijdragen aan een oplossing voor problemen in
de organisatie. ( )
N= .

Het lijkt me lastig om leiding te geven in de
brandweerorganisatie. ( )
N= .

Het zijn altijd dezelfde collega’s die kritiek
uiten op de leiding. ( )
N= .

Ik ervaar dat er wederzijds begrip is tussen
werkvloer en management: we snappen
elkaars positie en verantwoordelijkheden.
( )
N= .

R

Ik vind kritiek op de leiding meestal onterecht.
( )
N= .

R

Bij de uitsplitsing naar aanstelling valt op dat een verschil in aanstelling niet samenhangt met
de stelling ‘ik durf het op te nemen voor mijn leidinggevende’.
Nagenoeg alle manschappen ( %) en bevelvoerders ( %) vinden dat brandweermensen
terecht kritiek hebben op wat er niet goed gaat in de organisatie. Een ruime meerderheid van
de officieren ( %) deelt deze mening. Opvallend is ook de uitsplitsing naar functie bij de
stelling over wederzijds begrip tussen werkvloer en management ( ). Officieren zijn meer
dan bevelvoerders en manschappen van oordeel dat men elkaars positie en
verantwoordelijkheden snapt. Een ruime minderheid van de officieren ( %) vindt kritiek op
de leiding meestal onterecht. Nagenoeg niemand van de manschappen ( %) of bevelvoerders
( %) deelt deze mening.

Een belangrijk onderdeel in de beleving van het dagelijks werk bij de brandweer is de
organisatiecultuur. In de vragenlijst is een aantal vragen opgenomen die meten hoe
brandweermensen de cultuur in de organisatie ervaren. In dit hoofdstuk komen verschillende
onderdelen van de cultuur aan bod. Middels rapportcijfers wordt inzichtelijk in hoeverre
brandweermensen de cultuur als open en veilig ervaren, of er sprake is van een cultuur
waarin men elkaar kan aanspreken en of de cultuur voldoende gericht is op evalueren en
leren. Daarnaast komt in dit hoofdstuk diversiteit binnen de organisatie aan bod.
Waardering open en veilige organisatiecultuur
De mate waarin brandweerlieden de cultuur als open en veilig ervaren, is samengevat in het
construct ‘waardering ervaren openheid en veiligheid organisatiecultuur’. De volgende
vragen zijn samengenomen in dit construct:
- Het is makkelijk om zaken bespreekbaar te maken binnen de brandweer. (206)
- Ik ervaar de cultuur binnen de brandweerorganisatie als veilig. (207)
- Als ik iets bespreekbaar maak wat ik lastig vind of waar ik het niet mee eens ben, dan
word ik daar niet op ‘afgerekend’. (212)
De score voor het construct openheid en veiligheid van de organisatiecultuur is weergegeven
in tabel .
Tabel : Open en veilige organisatiecultuur (construct o.b.v. vragen
= laag, = hoog)

Waardering ervaren openheid
en veiligheid organisatiecultuur
N= .

,

en

;

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

,

,

,

,

,

,

,

,

R

R

≥
jaar

,

R

Gemiddeld bedraagt de score voor de openheid en veiligheid van de cultuur van de regionale
brandweerorganisatie een , . Uit de tabel is af te lezen dat de brandweerlieden die korter in
dienst zijn hoger scoren op het construct open en veilige organisatiecultuur dan
brandweerlieden die langer in dienst zijn ( , vs. , ). Voorts blijkt dat beroeps ( , ) en
brandweerlieden met een combi-aanstelling ( , ) lager scoren dan de vrijwilligers ( , ). Ook is
een verschil in functie te zien: manschappen scoren in dit opzicht hoger ( , ) dan
bevelvoerders ( , ) en officieren ( , ).
Waardering aanspreekcultuur
De mate waarin brandweerlieden de organisatiecultuur ervaren als een cultuur waarbinnen
men elkaar kan aanspreken, is uitgevraagd aan de hand van de volgende twee stellingen:
- Als ik weet hoe het werk beter kan dan zeg ik dat ook. (208)
- Ik durf mijn collega’s aan te spreken op hun gedrag. (209)

Tabel

: Waardering aanspreekcultuur (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

Als ik weet hoe het werk beter
kan dan zeg ik dat ook. (208)
N = 3.358

Ik durf mijn collega’s aan te
spreken op hun gedrag. (209)
N = 3.364

Nagenoeg iedereen stelt dat er sprake is van een goede aanspreekcultuur. Er blijken geen
relevante verschillen naar aanstelling en functie.
Waardering lerende cultuur
De mate waarin brandweerlieden de cultuur ervaren als een cultuur waarin leren en
verbeteren centraal staat, is samengevat in het construct ‘waardering lerende organisatie’. De
volgende vragen zijn opgenomen in dit construct:
- Ik vind dat we voldoende evalueren na een inzet. (210)
- De cultuur binnen de brandweer is voldoende gericht op leren en verbeteren. (211)
De score voor dit construct over leren en verbeteren, is af te lezen in tabel .
Tabel

: Waardering lerende organisatie (construct o.b.v. vragen
Nederland

Waardering lerende organisatie
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

,

,

,

,
R

en

; = laag, = hoog)

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

R

<
jaar

,

≥
jaar

,

R

De landelijke score voor dit construct is , op een -puntsschaal. Bij een uitsplitsing naar
aanstelling valt op dat de groep vrijwilligers een hogere score geeft dan beroeps of
respondenten met een combi-aanstelling. Bij een uitsplitsing naar functie scoort de groep
manschappen hoger dan de groep bevelvoerders en officieren. De score van de groep
officieren ligt met , lager dan de score die manschappen en bevelvoerders geven. Bij een
uitsplitsing naar dienstjaren blijkt de groep respondenten die nog maar kort in dienst is hoger
te scoren op het construct ‘lerende organisatie’ dan de groep medewerkers die al jaar of
langer in dienst is.
Diversiteit
Door middel van een viertal vragen konden brandweerlieden aangeven in hoeverre zij hun
organisatie in balans vonden als het gaat om verschillen in kenmerken en achtergronden van
medewerkers. De volgende vier vragen vormen samen het construct ‘waardering voor
diversiteit binnen de brandweerorganisatie’:
- Ik vind de balans tussen mannen en vrouwen goed. (047)
- Ik vind de balans tussen jonge en oude medewerkers goed. (048)
- Ik vind de balans tussen lager en hoger opgeleiden goed. (049)
- Ik vind de balans tussen medewerkers met verschillende culturele achtergronden goed.
(050)
Het algemene rapportcijfer dat is weergegeven in tabel drukt het oordeel van
brandweerlieden over de diversiteit in hun organisatie uit.

Tabel : Waardering diversiteit (construct o.b.v. vragen
= laag, = hoog))

Waardering voor diversiteit in
de brandweerorganisatie
N= .

,

,

en

;

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

,

,

,

,

,

,

,

,

≥
jaar

,

R

Uit tabel blijkt dat de landelijke score voor de waardering van de diversiteit van de
brandweerorganisatie een , bedraagt op een -puntsschaal. De score van officieren ( , ) is
lager dan die van bevelvoerders ( , ) en manschappen ( , ). Uit een nadere analyse op het
kenmerk geslacht blijkt dat er een relatief zwak verband bestaat: mannen scoren een , op
het construct en vrouwen een , .
Respondenten is gevraagd hoe belangrijk zij het vinden dat de brandweer in hun regio een
afspiegeling van de maatschappij vormt ( ). Rond de helft van de respondenten ( %) is
het (helemaal) met deze stelling eens, terwijl een kwart van de respondenten ( %) het
(helemaal) oneens is met de stelling en % van de respondenten neutraal antwoordt. Een
volgende stelling, of respondenten het van belang vinden dat hun directe collega’s een
afspiegeling vormen van de maatschappij (
), geeft een vrijwel identiek resultaat.

Dit hoofdstuk behandelt de waardering voor het concept van variabele voertuigbezetting. Dit
concept is enkele jaren terug bij de Nederlandse brandweer geïntroduceerd. De bedoeling is
het optreden van de brandweer beter af te stemmen op het type incident. Daarom wordt ook
wel gesproken over ‘uitruk op maat’.
Het landelijke kader voor variabele voertuigbezetting luidt als volgt:
- Na een melding rukt de brandweer standaard uit met:
- een tankautospuit met 6 personen (TS6) of
- een combinatie van voertuigen met in totaal minimaal 6 personen, zoals TS4 + SIV2 of
TS4 + TS4.
Dit is gebaseerd op brand in een woning (het zogenaamde ‘maatgevend incident’).
- Uitruk op maat is mogelijk bij incidenten kleiner dan het maatgevend incident ‘brand in
een woning’.
- Bij meldingen van kleinere incidenten kan gekozen worden om uit te rukken met een snel
interventievoertuig met twee personen (SIV2) of een tankautospuit met 4 personen (TS4).
- Er kan altijd opgeschaald worden.
In het kader van het belevingsonderzoek is aan respondenten gevraagd hoe zij het concept
van variabele voertuigbezetting waarderen. Niet alle respondenten hebben zelf ervaring
opgedaan met variabele voertuigbezetting. In dit hoofdstuk worden de resultaten van het
belevingsonderzoek daarom uitgesplitst naar respondenten mét en zonder ervaring met
uitruk op maat. Uit vraag
blijkt dat % van de respondenten ervaring in het werken met
uitruk op maat heeft.
Algemene waarderingen variabele voertuigbezetting
Op de vraag of variabele voertuigbezetting een zinvolle ontwikkeling is, op voorwaarde dat de
melding helder is en daarmee duidelijk is welke situatie verwacht kan worden, antwoordt een
kleine meerderheid van de respondenten ( %) positief. Rond de helft van de respondenten
( %) waardeert het dat de brandweer sneller ter plaatse kan komen door variabele
voertuigbezetting. Daar staat tegenover dat nagenoeg niemand ( %) van mening is dat het
werken met een variabele voertuigbezetting de kwaliteit van de hulpverlening van de
brandweer verbetert.
Uit de werksessies bleek dat brandweerlieden graag meepraten over de invoering van uitruk
op maat. Uit de vragenlijst blijkt dat nagenoeg niemand ( %) vindt dat bij de invoering van
variabele voertuigbezetting goed is geluisterd naar de ideeën en behoeften van de werkvloer.
Rond de helft van de respondenten ( %) vindt uitruk op maat vooral een
bezuinigingsmaatregel.

Brandweerlieden die ervaring hebben met variabele voertuigbezetting oordelen positiever
dan brandweerlieden die geen ervaring hebben met uitruk op maat. Tabel geeft deze
verschillen weer.
Tabel

: Stellingen variabele voertuigbezetting (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Variabele voertuigbezetting is een zinvolle ontwikkeling, op voorwaarde
dat de melding helder is en daarmee duidelijk is welke situatie verwacht
kan worden. ( )
N= .

Variabele voertuigbezetting is vooral een bezuinigingsmaatregel. (
N= .

)

Wel
ervaring

Geen
ervaring

R

R

Door te werken met een variabele voertuigbezetting kan de brandweer
sneller ter plaatse komen. ( )
N= .

R

Bij de invoering van variabele voertuigbezetting is goed geluisterd naar
de ideeën en behoeften van de werkvloer. ( )
N= .

R

Het werken met een variabele voertuigbezetting verbetert de kwaliteit
van de hulpverlening van de brandweer. ( )
N= .

R

Waardering uitruk op maat bij kleinere incidenten
Uitruk op maat wordt gebruikt bij verschillende incidenten. % van de brandweerlieden
geeft aan variabele voertuigbezetting prima te vinden, zolang het geen brand in een gebouw
betreft ( ). Daarbij is te zien dat van de brandweerlieden met ervaring met variabele
voertuigbezetting een ruime minderheid ( %) positief is over de inzet van variabele
voertuigbezetting zolang het geen brand in een gebouw betreft. Van de brandweerlieden
zonder ervaring is een ruime minderheid positief over de inzet van variabele
voertuigbezetting, zo lang het geen brand in een gebouw betreft ( %).
Respondenten is gevraagd hoe zij het idee van uitruk op maat waarderen bij kleinere
incidenten dan het maatgevend incident ‘brand in een woning’ ( ). De rapportcijfers zijn
weergegeven in tabel . Per regio is af te lezen welk percentage brandweerlieden ervaring
heeft met variabele voertuigbezetting. Gemiddeld geven brandweerlieden het idee van uitruk
op maat bij een kleiner incident het rapportcijfer , . Brandweerlieden die ervaring hebben
met variabele voertuigbezetting waarderen de inzet hoger ( , ) dan brandweerlieden die
geen ervaring hebben met variabele voertuigbezetting ( , ). Het hebben van ervaring met
variabele voertuigbezetting correleert hoog met de waardering die brandweerlieden voor
inzet van uitruk op maat bij een kleiner incident geven. De correlatiecoëfficiënt (R) tussen
beide vragen bedraagt . , wat duidt op een hoge samenhang. Het hebben van ervaring met
uitruk op maat gaat gepaard met een hogere waardering voor inzet van variabele
voertuigbezetting bij kleinere incidenten.
Tabel illustreert de sterke variatie tussen regio’s in de ervaring met variabele
voertuigbezetting. In sommige regio’s hebben veel brandweerlieden ervaring met variabele
voertuigbezetting, in andere regio’s ligt dit percentage lager. Landelijk gezien heeft % van
de brandweerlieden ervaring met variabele voertuigbezetting.

Tabel : Waardering voor variabele voertuigbezetting bij kleinere incidenten dan ‘brand in
woning’ ( ) (gemiddeld rapportcijfer) en ervaring met variabele voertuigbezetting ( ) (%
respondenten dat ervaring heeft) ( N = .
voor beide vragen)
Nederland
( )

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

Amsterdam-Amstelland

,

,

,

,

,

,

,

Brabant-Noord

,

,

,

,

,

,

,

Brabant-Zuidoost

,

,

,

,

,

,

,

Drenthe

,

,

,

,

,

,

,

Flevoland

,

,

,

,

,

,

,

Fryslân

,

,

,

,

,

,

,

Gelderland Midden

,

,

,

,

,

,

,

Gelderland-Zuid

,

,

,

,

,

,

,

Gooi en Vechtstreek

,

,

,

,

,

,

,

Groningen

,

,

,

,

,

,

,

Haaglanden

,

,

,

,

,

,

,

Hollands Midden

,

,

,

,

,

,

,

IJsselland

,

,

,

,

,

,

,

Kennemerland

,

,

,

,

,

,

,

Limburg-Noord

,

,

,

,

,

,

,

Midden- en West-Brabant

,

,

,

,

,

,

,

Noord- en Oost-Gelderland

,

,

,

,

,

,

,

Noord-Holland-Noord

,

,

,

,

,

,

,

Rotterdam-Rijnmond

,

,

,

,

,

,

,

Twente

,

,

,

,

,

,

,

Utrecht

,

,

,

,

,

,

,

Zaanstreek-Waterland

,

,

,

,

,

,

,

Zeeland

,

,

,

,

,

,

,

Zuid-Holland-Zuid

,

,

,

,

,

,

,

Zuid-Limburg

,

,

,

,

,

,

,

Nederland

,

,

,

,

,

,

,

ns

Ervaring
met
UoM?
% ‘ja’
( )

R

Variabele voertuigbezetting bij een maatgevend incident
Naast het inzetten van variabele voertuigbezetting bij kleine incidenten, kan variabele
voertuigbezetting ook bij maatgevende incidenten worden ingezet. In de vragenlijst konden
respondenten per voertuigsamenstelling aangeven in hoeverre zij deze samenstelling
acceptabel vinden bij een maatgevend incident (
t/m ). Grafiek geeft de uitkomsten
weer.
Grafiek : Welke voertuigsamenstelling is acceptabel bij het maatgevend incident ‘brand in
woning’? (% acceptabel) ( N = .
)
100%

97%

90%
80%
66%

70%
60%

54%

50%

54%

39%

40%
30%
20%
10%

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

0%
TS6

TS4 en SIV2

TS4 en TS4

TS4 en TS6

andere variant
met slagkracht 6
personen

Nagenoeg alle respondenten ( %) vinden een uitruk met een tankautospuit met een
slagkracht van zes personen een acceptabele uitruksamenstelling. Combinaties van
voertuigen worden minder hoog gewaardeerd. De combinatie van een tankautospuit met een
slagkracht van vier personen en het snelle interventie voertuig met twee personen wordt het
minst hoog gewaardeerd: een ruime minderheid van de respondenten ( %) vindt dit een
acceptabele uitruksamenstelling bij een maatgevend incident.
Een kleine meerderheid van de respondenten ( %) vindt dat bij een melding ‘brand’ altijd
standaard uitgerukt moet worden met een volledig bemande TS omdat zij het anders niet
verantwoord vinden ( ).
Waardering inzet variabele voertuigbezetting (<TS ) bij verschillende situaties
In de vragenlijst hebben respondenten kunnen aangeven bij welke situaties er met een
kleinere bezetting dan een TS gewerkt kan worden. Tabel geeft per situatie het
percentage respondenten weer dat het acceptabel vindt dat er in die situatie gewerkt wordt
met een kleinere bezetting dan TS . Het verschil in mening tussen brandweerlieden die
ervaring hebben met variabele voertuigbezetting en brandweerlieden zonder ervaring met
variabele voertuigbezetting is in de laatste twee kolommen weergegeven.

Tabel

: Bij welke meldingen kan gewerkt worden met een bezetting < TS ? (% ‘ja’)
Nederla
nd

Brand afval/rommel (
Liftopsluiting (

R

) N= .

R

) N= .

R

) N= .

Ongeval te water waarbij alleen materiële schade is (
Brand nablussen (

Brand brandgerucht (

R

) N= .

R

) N= .

R

) N= .

Brand in een container naar bebouwing (

R

) N= .

R

) N= .

Brand in een bijgebouw (
Brand in een woning (

R
R

OMS (meldingen via het Openbaar Meldsysteem) (

Brand natuur (

) N= .

) N= .

Brand wegvervoer (

Sterkte
verband

R

Brand berm/bosschage (
Dier in nood (

Geen
ervaring

R

) N= .

) N= .

Brand nacontrole (

Wel
ervaring

R

) N= .

R

) N= .

Ongeval te water waarbij sprake is van menselijk letsel (
Brand in een winkelgebouw (

) N= .

) N= .

Brand in een bedrijfsgebouw/loods (

) N= .

Respondenten die ervaring hebben met variabele voertuigbezetting zien de
toepassingsmogelijkheden ruimer dan de respondenten zonder ervaring. Nagenoeg niemand
( %) geeft aan dat bij een brand in een woning een kleinere bezetting mogelijk is, immers dit
is in de huidige situatie ook niet toegestaan.
Variabele voertuigbezetting en bezettingsproblematiek
Variabele voertuigbezetting raakt ook aan de bezettingsproblematiek op posten en kazernes.
Respondenten konden middels twee vragen hun mening over de verhouding tussen variabele
voertuigbezetting en bezettingsproblematiek geven. Het construct ‘waardering voor
variabele voertuigbezetting bij bezettingsproblematiek’ bestaat uit de volgende twee vragen:
- Variabele voertuigbezetting is mogelijk bij bezettingsproblemen, op voorwaarde dat
(vervolg)opschaling is geregeld, zodat de veiligheid is geborgd. (161)
- Variabele voertuigbezetting biedt een uitkomst als er sprake is van onderbezetting
aangezien we dan toch vlot kunnen uitrukken. (162)
Het rapportcijfer in tabel laat zien in hoeverre respondenten variabele voertuigbezetting
als uitkomst zien voor het garanderen van een snelle uitruk in het geval van
bezettingsproblematiek.

Tabel : Waardering variabele voertuigbezetting bij bezettingsproblematiek
(construct o.b.v. vragen
en
; = laag, = hoog)

Waardering voor variabele voertuigbezetting
bij bezettingsproblematiek
N= .

Nederland

Beroeps

Vrijwilligers

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

,

,

,

,

,

,

,

R

R

Opvallend is dat beroeps de variabele voertuigbezetting als oplossing bij
bezettingsproblematiek laag scoren, met gemiddeld een , . Respondenten met een
aanstelling als vrijwilliger of combi-aanstelling scoren hoger. Ook is uit de tabel een verschil
in waardering tussen functies af te lezen. Officieren waarderen variabele voertuigbezetting als
oplossing voor bezettingsproblematiek positiever ( , ), dan vrijwilligers ( , ) en
bevelvoerders ( , ).
In de vragenlijst is de volgende stelling opgenomen: ‘De variabele voertuigbezetting helpt om
onze beschikbare capaciteit beter in te zetten: bij veel meldingen is het niet nodig om met
man uit te rukken.’ ( ) Een ruime minderheid van de respondenten is het hiermee eens
( %). Van de respondenten die ervaring hebben met variabele voertuigbezetting, vindt %
dat variabele voertuigbezetting helpt om capaciteit beter in te zetten. Van de respondenten
die geen ervaring hebben met variabele voertuigbezetting vindt een ruime minderheid ( %)
dat variabele voertuigbezetting helpt om capaciteit beter in te zetten.
Een stelling die hierop aansluit is: ‘De variabele voertuigbezetting helpt de vrijwillige
brandweer om snel ter plaatse te komen, omdat niet altijd hoeft te worden gewacht tot alle
collega’s op de post zijn gearriveerd.’ ( ) De helft van de respondenten is het hiermee eens
( %). Ook hier is verschil te zien in brandweerlieden die ervaring hebben met variabele
voertuigbezetting en brandweerlieden die geen ervaring met variabele voertuigbezetting
hebben. % van de brandweerlieden met ervaring is het met de stelling eens, tegenover %
van de brandweerlieden zonder ervaring.
Of het werken met variabele voertuigbezetting bij de beroepsbrandweer voordeel oplevert, is
gemeten middels de volgende stelling: ‘Bij de beroepsbrandweer levert het werken met
variabele voertuigbezetting niet echt voordeel op: de collega’s zijn toch al in dienst op de
kazerne. Bij een melding kunnen ze dan net zo goed met volledige bemanning uitrukken.’
( ) Een ruime meerderheid van de respondenten is het hiermee eens ( %). Van de
brandweerlieden met ervaring met variabele voertuigbezetting is % het met de stelling
eens, tegenover % van de brandweerlieden zonder ervaring met variabele
voertuigbezetting.
Variabele voertuigbezetting en veilig werken
In het kader van veilig werken (hoofdstuk ) is gevraagd in hoeverre brandweerlieden vinden
dat variabele voertuigbezetting en veilig werken kunnen samengaan. % van de
respondenten vindt dat variabele voertuigbezetting en veilig werken kunnen samengaan,
terwijl % vindt dat dit niet het geval is (
). Op de stelling ‘De variabele voertuigbezetting
kan leiden tot onveilige situaties, doordat de brandweer niet met de juiste bezetting ter
plaatse komt’ ( ) antwoordt twee derde ( %) van de respondenten positief, waarbij er een
verschil te zien is tussen brandweerlieden met en zonder ervaring met variabele
voertuigbezetting; % van de brandweerlieden met ervaring antwoordt positief, tegenover
% van de brandweerlieden zonder ervaring met variabele voertuigbezetting.

Dit hoofdstuk behandelt vragen met betrekking tot de opkomsttijden. De ‘opkomsttijd’ is de
tijd tussen de melding van een incident bij de meldkamer tot en met het moment dat de
brandweer ter plaatse is. De brandweer heeft in elke regio de wettelijke tijdsnorm uitgewerkt
in een dekkingsplan. Daarin zijn de opkomsttijden verfijnd naar lokale omstandigheden.
In werksessies met repressieve brandweerlieden is een aantal knelpunten rondom het halen
van opkomsttijden besproken. De deelnemers aan de sessies gaven aan dat door het sluiten
van kazernes en posten en het werken met een vrijwillige invulling van de brandweer de
opkomsttijden wel eens onder druk komen te staan.
Algemeen oordeel over opkomsttijden
Tabel toont de resultaten van een aantal algemene stellingen over opkomsttijden.
Tabel

: Beleving opkomsttijden (% (helemaal) mee eens, m.u.v. vraag
Nederland

Hoe realistisch vindt u de opkomsttijden
die gelden voor uw kazerne of post? ( )
(% realistisch/een beetje realistisch)
N= .

De opkomsttijden zijn voor de vrijwillige
brandweer minder makkelijk te halen dan
voor de beroepsbrandweer. ( )
N= .

Beroeps

Vrijwilligers

Beide

)
Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

ns

Het is logisch dat er binnen de regio
verschillen bestaan in opkomsttijden: het
ene gebied is het andere niet. ( )
N= .

Met de juiste bezetting ter plaatse komen
is belangrijker dan de snelheid waarmee
we ter plaatse komen. ( )
N= .

ns

Uit tabel is te lezen dat een nagenoeg alle manschappen ( %) en een ruime meerderheid
van de bevelvoerders ( %) de opkomsttijden die gelden voor hun kazerne of post (een
beetje) realistisch. % van de officieren is het met hen eens. Uit een nadere analyse blijkt dat
% van de respondenten de opkomsttijden ‘onrealistisch’ of een ‘beetje onrealistisch’ vindt.

In de focusgroepen voorafgaand aan de vragenlijst werd genoemd dat de opkomsttijden voor
de vrijwillige brandweer minder makkelijk te halen zijn dan voor beroepsbrandweerlieden.
Respondenten bevestigen dit beeld in de vragenlijst: meer dan driekwart van de
respondenten ( %) vindt dat de opkomsttijden voor de vrijwillige brandweer minder
makkelijk te halen zijn dan voor de beroepsbrandweer. Verschillen in opkomsttijden in de
regio zijn logisch volgens driekwart van de respondenten ( %), omdat het ene gebied het
andere niet is.
Knelpunten bij het halen van opkomsttijden
Dat de opkomsttijden door een meerderheid als realistisch worden beschouwd, laat onverlet
dat brandweerlieden knelpunten kunnen ervaren die het lastig maken op binnen de gestelde
opkomsttijden ter plaatse te komen.
Aan de respondenten is een vijftal mogelijke knelpunten voorgelegd:
- Onderbezetting op vrijwillige kazernes (174)
- Onvoldoende brandweerlieden beschikbaar in de functie van bevelvoerder (175)
- Onvoldoende brandweerlieden beschikbaar in de functie van chauffeur (176)
- De locatie van kazernes en posten (177) en
- De wijze waarop het dekkingsplan is uitgewerkt (178).
Tabel toont de resultaten van deze vragen, uitgesplitst naar regio. Uit de tabel is af te lezen
dat in de meeste regio’s onderbezetting op vrijwillige kazernes en de uitwerking van het
dekkingsplan grotere knelpunten zijn dan de locatie van de kazerne/post en de
beschikbaarheid van bevelvoerders en chauffeurs. De regio’s verschillen op alle vijf punten
(zeer) sterk.
Opkomsttijden en kazernevolgorde
Middels de kazerne-volgordetabel (KVT) wordt bepaald vanuit welke post wordt meegereden
op de melding, wanneer het eerste of tweede uitrukvoertuig niet beschikbaar is. Bij
opschaling wordt aan de hand van de KVT bepaald welke tankautospuit in de omgeving
wordt gealarmeerd. In de vragenlijst is een stelling opgenomen over kazernevolgorde: ‘ik vind
het een goede zaak dat een andere kazerne een melding kan overnemen, als dat nodig is om
snel en adequaat hulp te kunnen bieden’ ( ). Nagenoeg alle respondenten ( %) zijn het
hiermee eens.

Tabel

: Knelpunten opkomsttijden (% ‘Ja, dit speelt op mijn post’)
Onderbezetting
op vrijwillige
kazernes
( )
N= .

Onvoldoende
bevelvoerders

Onvoldoende
chauffeurs

( )
N= .

( )
N= .

R

R

De locatie van
kazernes en
posten
( )
N= .

De uitwerking van
het dekkingsplan
( )
N= .

Amsterdam-Amstelland
Brabant-Noord
Brabant-Zuidoost
Drenthe
Flevoland
Fryslân
Gelderland Midden
Gelderland-Zuid
Gooi en Vechtstreek
Groningen
Haaglanden
Hollands Midden
IJsselland
Kennemerland
Limburg-Noord
Midden- en West-Brabant
Noord- en Oost-Gelderland
Noord-Holland-Noord
Rotterdam-Rijnmond
Twente
Utrecht
Zaanstreek-Waterland
Zeeland
Zuid-Holland-Zuid
Zuid-Limburg
Nederland

R

R

R

Opkomsttijden en vrijwillige posten
Zoals hierboven beschreven is de opkomsttijd de tijd tussen de melding van een incident bij
de meldkamer tot en met het moment dat de brandweer ter plaatse is. Vergeleken met
beroepskazernes speelt op vrijwillige posten een extra factor die de opkomsttijd bepaalt: de
tijd die vrijwilligers nodig hebben om naar de post te komen. Daardoor ligt de reactiesnelheid
van vrijwillige posten lager dan die van beroepskazernes. Tabel laat de scores op de
stellingen zien.
Tabel

: Opkomsttijden en vrijwillige posten (%(helemaal) mee eens)
Nederland

Ik vind het geen probleem dat de
reactiesnelheid van vrijwillige posten iets lager
ligt dan die van beroepskazernes, als er maar
voldoende vrijwillige posten zijn om de regio
goed te bedienen. ( )
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

Nieuwbouw van vrijwillige brandweerposten
buiten de bebouwde kom maakt het lastiger
voor vrijwilligers om op tijd te komen en
daarmee de opkomsttijd te halen. ( )
N= .

Als een vrijwillige post niet op tijd kan
uitrukken met volledige bezetting vind ik het
redelijk om ook met minder mensen uit te
rukken. ( )
N= .

Als een vrijwillige post niet op tijd kan
uitrukken, moet niet een andere kazerne de
melding overnemen, maar moet de
opkomsttijd worden aangepast. ( )
N= .

R

R

R

Een ruime meerderheid ( %) vindt het geen probleem dat de reactiesnelheid van vrijwillige
posten lager ligt dan die van beroepskazernes, als er maar voldoende vrijwillige posten zijn
om de regio goed te bedienen. Ook is een ruime meerderheid van de respondenten ( %) het
eens met de stelling dat nieuwbouw van vrijwillige posten buiten de bebouwde kom het
lastiger maakt voor vrijwilligers om op tijd te komen en daarmee de opkomsttijd te halen. Een
grote minderheid van de respondenten ( %) vindt het redelijk dat als een vrijwillige post
niet op tijd kan uitrukken met een volledige bezetting, er met minder mensen uitgerukt
wordt. Ten slotte vindt nagenoeg niemand ( %) dat wanneer een vrijwillige post niet op tijd
kan uitrukken, de opkomsttijd moet worden aangepast.
Een uitsplitsing naar aanstelling laat bij stelling
zien dat een kleine meerderheid van de
beroeps ( %) het met deze stelling eens is, tegenover % van de vrijwilligers en % van de
respondenten met een combi-aanstelling. Ook bij stelling
is een kleine meerderheid van
de beroeps het eens met de stelling ( %), tegenover een ruime meerderheid van de
respondenten met een combi aanstelling ( %) of aanstelling als vrijwilliger ( %). Bij stelling
is het opvallend dat % van de respondenten met een beroepsaanstelling het eens is
met de stelling, tegenover % van de respondenten met een vrijwillige aanstelling en %
van de respondenten met een combi-aanstelling. Ten slotte onderschrijft % van de
vrijwilligers de stelling dat de opkomsttijden moeten worden aangepast als een vrijwillige

post niet op tijd kan uitrukken. % van de respondenten met een combi-aanstelling en
van de beroeps is het met deze groep eens.

%

Opkomsttijden in een bestuurlijke context
De gegevens over opkomsttijden worden niet alleen gebruikt voor interne doeleinden, maar
worden ook gebruikt in een bestuurlijke context. Zo worden afspraken gemaakt over
opkomsttijden. In onderstaande tabel zijn stellingen opgenomen over het gebruik van de
opkomsttijden als prestatie-indicator.
Tabel

: Opkomsttijden als prestatie-indicator (% (helemaal) mee eens)
Nederland

De burger heeft er recht op dat de brandweer er zo snel mogelijk is: het is daarom van
belang te werken met harde afspraken over de opkomsttijden. ( )
N= .

Bij de opkomsttijden wordt alleen maar naar het eerste voertuig gekeken dat ter plaatse
komt. Ik vind dat dat een vertekend beeld van de werkelijkheid geeft. ( )
N= .

Opkomsttijden zijn vooral van belang voor brandweermanagers en politieke
bestuurders. ( )
N= .

Opkomsttijden geven zinvolle informatie over de prestaties en de kwaliteit van het
brandweerwerk. ( )
N= .

Een ruime meerderheid ( %) vindt dat de burger er recht op heeft dat de brandweer zo snel
mogelijk ter plekke is en dat het daarom belangrijk is om te werken met harde afspraken over
opkomsttijden. De helft van de respondenten ( %) vindt dat de opkomsttijd een vertekend
beeld van de werkelijkheid geeft, omdat alleen gekeken wordt naar de opkomsttijd van het
eerste voertuig dat ter plaatse komt.
Met de stelling ‘opkomsttijden zijn vooral van belang voor brandweermanagers en politieke
bestuurders’ is % het eens. Een ruime minderheid van de respondenten ( %) vindt dat
opkomsttijden zinvolle informatie over de prestaties en kwaliteit van het brandweerwerk
geven.
Werken met opkomsttijden
Ook de mate van betrouwbaarheid van de registratie, mogelijkheid tot gemotiveerd afwijken
en inspraak in het opstellen van het dekkingsplan zijn belangrijke aspecten van
opkomsttijden. Hierover is in tabel een drietal stellingen opgenomen.
De registratie van opkomsttijden wordt door een grote minderheid van de respondenten
( %) als zorgvuldig en betrouwbaar beoordeeld. Minder dan één derde vindt dat de
brandweer in hun regio zorgvuldig gebruik maakt van de wettelijke mogelijkheid tot
‘gemotiveerd af te wijken’ van de opkomsttijden. Bij deze stelling heeft een grote groep
respondenten ‘geen mening’ geantwoord. Minder dan één vijfde van de respondenten vindt
dat er goed geluisterd is naar de werkvloer bij het opstellen van het dekkingsplan.

Tabel

: Beleving opkomsttijden (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Ik vind dat de brandweer in mijn regio de
opkomsttijden zorgvuldig en betrouwbaar
registreert. ( )
N= .

Manschap

Bevelvoerder

Officier

R

Ik vind dat de brandweer in mijn regio
zorgvuldig gebruik maakt van de wettelijke
mogelijkheid om ‘gemotiveerd af te wijken’
van de opkomsttijden. ( )

R

N= .

R

Ik vind dat er goed wordt geluisterd naar de
werkvloer bij het opstellen van het
dekkingsplan in mijn regio. ( )
N= .

R

Bij een uitsplitsing naar aanstelling valt op dat % van de beroeps vindt dat de brandweer in
hun regio zorgvuldig gebruik maakt van de wettelijke mogelijkheid om ‘gemotiveerd af te
wijken’ van de opkomsttijden. % van de respondenten met een combi-aanstelling en %
van de vrijwilligers is het met deze groep eens.
In het oog springt ook dat officieren positiever oordelen op de drie stellingen dan
manschappen en bevelvoerders. Opvallend is dat % van de officieren vindt dat er goed
geluisterd is naar de werkvloer, tegenover % van de manschappen en % van de
bevelvoerders.
Opkomsttijden en brandveilig leven
Wanneer afgeweken wordt van de gangbare opkomsttijden, moet de brandveiligheid op
andere manieren geborgd worden. Dat kan door andere voorzieningen die het niveau van de
brandveiligheid op peil houden, zoals door het intensiveren van het gebruik van rookmelders.
Over de relatie tussen opkomsttijden en brandveilig leven is een aantal stellingen in de
vragenlijst opgenomen. Tabel laat de uitkomsten op deze stellingen zien.
Tabel

: Beleving opkomsttijden en brandveilig leven (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Ik vind het een gevaarlijke ontwikkeling als
door preventieve maatregelen, zoals de
aanwezigheid van rookmelders, opkomsttijden
ruimer genomen worden. ( )
N= .

De brandweer moet meer aandacht hebben
voor manieren om brand te voorkomen of snel
te ontdekken (o.a. brandmelders). ( )
N= .

Ik vind dat we meer aandacht moeten hebben
voor de meldtijd (de tijd tussen het ontdekken
van de brand en de melding bij de
meldkamer), aangezien de meldtijd veel
belangrijker is dan de opkomsttijd. ( )
N= .

Beroeps

R

ns

Vrijwilliger

Beide

Manschap

R

Bevelvoerder

Officier

Een ruime meerderheid van de respondenten ( %) vindt het een gevaarlijke ontwikkeling als
door preventieve maatregelen de opkomsttijden ruimer genomen worden. Rond de helft van
de respondenten ( %) vindt dat de brandweer meer aandacht moet hebben voor manieren
om brand te voorkomen of snel te ontdekken. Ook vindt een ruime minderheid ( %) dat er
meer aandacht moet zijn voor de meldtijd, aangezien de meldtijd veel belangrijker is dan de
opkomsttijd.
Een ruime meerderheid van bevelvoerders en manschappen geeft aan dat het een gevaarlijke
ontwikkeling is dat door preventieve maatregelen de opkomsttijden ruimer genomen
worden. Een ruime minderheid ( %) van de officieren is het met hen eens.

In de vragenlijst voor het belevingsonderzoek is een reeks vragen opgenomen die betrekking
hebben op arbeidsomstandigheden en op veilig en gezond werken. De vragen met betrekking
tot veilig werken komen in het volgende hoofdstuk aan bod. In dit hoofdstuk worden de
resultaten van de vragen die betrekking hebben op werkdruk, werktijden en roostering en
naleving van de arbeidstijdenwet aan de orde gesteld.
Werkdruk
Respondenten is eerst gevraagd naar hun beleving van de werkdruk in hun werk voor de
brandweer. Een viertal vragen heeft betrekking op verschillende aspecten van werkdruk. Bij
een nadere analyse is gebleken dat deze vier vragen niet te combineren zijn tot één construct.
Daarom worden hieronder de resultaten voor de afzonderlijke vragen gerapporteerd (tabel
).
Tabel

: Beleving werkdruk (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Ik kan mijn werk goed combineren met mijn
privéleven. ( )
N= .

N= .

N= .

Als ik na mijn werk thuis kom, duurt het lang
voor ik mijn werk heb losgelaten. (
)
N= .

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

ns

Op mijn kazerne/post is de personele bezetting
op orde. ( )
Ik heb meer werk te doen dan ik aankan. (

Vrijwilliger

)

ns

R

R

R

R

Uit de tabel blijkt dat een ruime meerderheid van de respondenten ervaart dat het
brandweerwerk goed te combineren is met het privéleven ( ).
Bij de uitsplitsing naar aanstelling valt op dat beroeps en medewerkers met een combiaanstelling vaker dan vrijwilligers aangeven meer werk te doen te hebben dan zij aankunnen
en dat het lang duurt voordat zij hun werk kunnen loslaten (vraag
en
).
Opvallend is dat er geen verband is tussen functie en de stellingen
en
. Daarnaast valt
bij de uitsplitsing naar functie op dat officieren een hogere werkdruk rapporteren dan
manschappen en bevelvoerders: % van de officieren geeft aan meer werk te doen te
hebben dan ze aan kunnen, vergeleken met % van de bevelvoerders en % van de

manschappen. Ook op de stelling ‘als ik na mijn werk thuis kom, duurt het lang voordat ik
mijn werk heb losgelaten’ rapporteren officieren een hogere score. Deze bevindingen liggen
in lijn met de uitkomst die in hoofdstuk is gepresenteerd m.b.t. de ervaren regelruimte. Een
ruime minderheid van de officieren herkent zich in de daar gerapporteerde stelling soms
‘teveel ballen in de lucht te moeten houden’ vergeleken met % van de bevelvoerders en %
van de manschappen.
Bij een uitsplitsing naar regio blijkt vooral voor de stelling ‘op mijn post/kazerne is de
personele bezetting op orde’ divers te worden beantwoord. Grafiek toont de resultaten voor
deze stelling naar regio.
Grafiek : Beleving bezetting op orde (

) (% (helemaal) mee eens).

Amsterdam-Amstelland

48%

Brabant-Noord

56%

Brabant-Zuidoost

62%

Drenthe

63%

Flevoland

46%

Fryslân

77%

Gelderland Midden

44%

Gelderland-Zuid
Gooi en Vechtstreek

49%
38%

Groningen

74%

Haaglanden

66%

Hollands Midden

46%

IJsselland
Kennemerland

56%
37%

Limburg-Noord

40%

Midden- en West-Brabant

55%

NEDERLAND

50%

Noord- en Oost-Gelderland

43%

Noord-Holland-Noord
Rotterdam-Rijnmond

46%
36%

Twente

45%

Utrecht

50%

Zaanstreek-Waterland

46%

Zeeland

46%

Zuid-Holland-Zuid
Zuid-Limburg

60%
35%

Sterkte van het verband: R (relatief minder sterk verband).

Uit de grafiek blijkt dat de spreiding in de beleving van de bezettingsproblematiek varieert. In
de brandweerregio Fryslân herkennen de meeste respondenten zich in de stelling dat de
bezetting op hun post of kazerne op orde is ( %), terwijl in Zuid-Limburg de laagste score
( %) wordt gerapporteerd. Ook uit een analyse van de open vragen aan het begin van de
vragenlijst (zie hoofdstuk : Algemeen beeld) laten respondenten hun zorgen over druk op de
personele bezetting doorklinken.
Werktijden en roostering
Uit werkdrukonderzoek is bekend dat de mogelijkheid voor werknemers om zelf invloed uit te
kunnen oefenen op wanneer en hoe zij hun werk doen mede bepalend is voor de mate waarin
zij werkstress ervaren. Anders geformuleerd: hoge taakeisen in termen van hoeveelheid of
complexiteit van het werk hoeven niet te leiden tot stress, mits de medewerker voldoende
regelruimte heeft. Eén van de aspecten van regelruimte is de mate waarin medewerkers zelf
kunnen sturen op het moment waarop zij werken. Om die reden is in de vragenlijst een aantal

vragen opgenomen die betrekking hebben op roostering. Tabel
deze vragen.
Tabel

toont de resultaten voor

: Beleving roostering, naar aanstelling en functie (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

Het is altijd mogelijk te schuiven in het rooster.
(
)
N= .

R

Bij het roosteren houdt de brandweer rekening
met mijn wensen. (
)
N= .

R

Ik moet regelmatig een extra dienst draaien
om ‘gaten’ in het rooster op te vangen. (
)
N= .

De eerste twee vragen in de tabel hebben betrekking op de ervaren flexibiliteit in de roosters.
Uit de antwoorden blijkt dat ongeveer de helft van de respondenten voldoende flexibiliteit
ervaart. Een kleine meerderheid ( %) is het (helemaal) eens met de stelling dat er altijd wel
te schuiven valt in het rooster, terwijl rond de helft ( %) vindt dat bij het roosteren rekening
wordt gehouden met de wensen van medewerkers.
Bij een uitsplitsing naar aanstelling blijkt het vooral de groep vrijwilligers te zijn die aangeeft
dat het altijd mogelijk is om te schuiven in het rooster. Bij een uitsplitsing naar functie is
opvallend dat % van de officieren vindt dat de brandweer rekening houdt met hun wensen
wat betreft roostering, tegenover % van de bevelvoerders en manschappen.
De derde stelling in bovenstaande tabel heeft betrekking op de noodzaak om extra diensten
te moeten draaien om gaten in het rooster op te vangen (
). De resultaten van deze stelling
illustreren de eerder in dit hoofdstuk geconstateerde druk op de personele bezetting: %
van de respondenten is het (helemaal) eens met de stelling. Een nadere analyse van de
resultaten voor deze vraag waarbij een uitsplitsing naar regio is uitgevoerd, laat zien dat er de
ervaren druk op de bezetting (vraag
) correleert met de resultaten voor de stelling die
betrekking heeft op de noodzaak een extra dienst te draaien. De correlatiecoëfficiënt (R)
tussen beide vragen bedraagt - , : een groter ervaren druk op de bezetting gaat gepaard
met regelmatiger extra diensten moeten draaien.
Naleving arbeidstijdenwetging
Tenslotte is aan respondenten een tweetal vragen voorgelegd met betrekking tot de
Arbeidstijdenwet. Tabel toont de resultaten van deze vragen.
Tabel

: Beleving Arbeidstijdenwet (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Ik vind het brandweerwerk goed uit te voeren
volgens de regels van de Arbeidstijdenwet.
( )
N= .

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

R

R

R

R

Ik neem de verplichte rustdagen/-uren zoals
voorgeschreven door de Arbeidstijdenwet
altijd in acht. (
)
N= .

Bevelvoerder

Officier

Uit de tabel blijkt dat respondenten volledige naleving van de regels uit de Arbeidstijdenswet
niet altijd als gemakkelijk ervaren. Een kleine meerderheid ( %) is het (helemaal) eens met
de stelling dat het brandweerwerk zich goed laat verenigen met dit wettelijk kader. Een derde
van de respondenten ( %) geeft aan de verplichte rusttijden altijd in acht te nemen.
In de uitsplitsing naar aanstelling valt op dat vergeleken met beroeps en vrijwilligers,
medewerkers met een combi-aanstelling het minder eens zijn met de stelling dat het
brandweerwerk goed uit te voeren is binnen de regels van de Arbeidstijdenwet. Verder valt op
dat beroeps ( %) vaker dan vrijwilligers ( %) en respondenten met een combi-aanstelling
( %) aangeven de verplichte rustdagen/-uren in acht te nemen.
In de uitsplitsing naar functie valt het op dat een kleine meerderheid van de manschappen
( %) vindt dat het brandweerwerk goed uit te voeren is binnen de kaders van de
Arbeidstijdenwet. % van de bevelvoerders en % van de officieren deelt deze mening. Ook
valt op dat manschappen ( %) en officieren ( %) vaker dan bevelvoerders ( %) aangeven
de verplichte rustdagen/-uren in acht te nemen.

Dit hoofdstuk behandelt de vragen met betrekking tot veilig en gezond werken.
Achtereenvolgens komen vragen aan bod over de aandacht voor fysieke en mentale
gezondheid, over schoon werken en over het periodiek preventief medisch onderzoek
(PPMO). Vragen met betrekking tot de veiligheidscultuur binnen de brandweerorganisatie
(draagt de organisatiecultuur bij aan veilig werken) zijn behandeld in hoofdstuk
Organisatiecultuur.
Aandacht voor fysieke en mentale gezondheid
Respondenten oordelen in meerderheid positief over de inspanningen van de brandweer om
repressieve brandweerlieden veilig te laten werken. % van de respondenten is het
(helemaal) eens met de stelling dat de brandweer er alles aan doet om hen veilig hun werk te
laten doen ( ). % van de respondenten is het (helemaal) eens met de stelling dat de
brandweer de goede uitrusting en het juiste materieel biedt om veilig te kunnen werken ( ).
Door middel van een rapportcijfer hebben respondenten hun waardering uitgedrukt voor:
- de aandacht voor de fysieke gezondheid van brandweermensen (213)
- de aandacht voor de mentale gezondheid van brandweermensen (214)
- de aandacht voor post-traumatische stress (PTSS) (215)
- de aandacht voor agressie en geweld tegen hulpverleners (216) en
- steun en hulp voor brandweermensen als zij een incident hebben meegemaakt (nazorg)
(217).
Tabel 52 toont de resultaten voor deze vragen, uitgesplitst naar verschillende
respondentkenmerken.
Tabel

: Aandacht voor fysieke en mentale gezondheid (rapportcijfer)

Beleving aandacht voor…

Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

… nazorg na incident (

)

,

,

,

,

,

,

,

,

,

… fysieke gezondheid (

)

,

,

,

,

,

,

,

,

,

… agressie en geweld (

)

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

N= .

N= .

N= .

… mentale gezondheid (
N= .

… PTSS (
N= .

)

)

Een uitsplitsing naar aanstelling, functie of aantal dienstjaren laat geen sterke verschillen zien
met betrekking tot aandacht voor fysieke en mentale gezondheid. Uit de tabel blijkt dat
respondenten de hoogste waardering geven aan de steun en hulp voor brandweerlieden na
een incident ( ). De laagste rapportcijfers worden gegeven voor de vragen die betrekking
hebben op de aandacht voor mentale gezondheid (vragen
en
).
Middels een vijftal stellingen is vervolgens onderzocht in hoeverre respondenten vinden dat
de brandweer als werkgever goed zorg draagt voor haar repressieve werknemers.
Brandweerwerk is een hoog-risicoberoep: daar past een zorgzame werkgever bij. De
resultaten van de drie stellingen die in dit verband zijn gesteld, volgen in tabel .
Tabel

: Stelling zorg werkgever (% (helemaal) mee eens)

Beleving aandacht voor…

Nederland

Beroeps

Bij een ongeval op het werk zorgt
de brandweer goed voor je. ( )
N= .

Aansprakelijkheid en rechtsbijstand zijn voor mij door de
brandweer goed geregeld. (
)
N= .

R

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

R

R

R

R

≥
jaar

De brandweer biedt de goede
uitrusting en het juiste materieel
om veilig te kunnen werken. ( )
N= .

ns

ns

Ik weet dat ik goed verzekerd ben
voor de risico’s die het
brandweerwerk met zich
meebrengt. ( )
N= .

Ik vind dat de brandweer er alles
aan doet om mij veilig mijn werk
te laten doen. ( )
N= .

R

Uit de tabel blijkt dat respondenten positief oordelen over de zorg van de werkgever. Relatief
veel respondenten hebben op de vragen die betrekking hebben op de nazorg,
aansprakelijkheid, rechtsbijstand en verzekering ( ,
en
) ‘geen mening’ ingevuld.
Een uitsplitsing naar aanstelling laat zien dat beroepsbrandweerlieden op de stelling over
aansprakelijkheid en rechtsbijstand een hogere waardering uiten dan vrijwilligers of
brandweerlieden met een combi-aanstelling.
Bij de stellingen of de brandweer goed voor je zorgt bij een ongeval op werk en de stelling of
aansprakelijkheid en rechtsbijstand goed geregeld zijn, geven officieren ( %) de hoogste
beoordeling, gevolgd door manschappen ( % en %). De bevelvoerders scoort het laagst
( % en %).
Wat verder in het oog springt bij deze twee stellingen is de hogere waardering van
werknemers die nog maar kort in dienst zijn bij de brandweer, vergeleken met die van
medewerkers die vijf jaar of langer bij de brandweer werken. Ook vinden respondenten die
korter bij de brandweer werken dat de brandweer er alles aan doet om hen veilig hun werk te

laten doen ( %). Een ruime meerderheid van de respondenten (
dienst is, deelt deze mening.

%) die vijf jaar of langer in

Schoon werken
Een tweede aspect dat in het kader van dit hoofdstuk wordt uitgelicht betreft de aandacht
voor schoon werken. Op basis van de gesprekken tijdens de focusgroepen zijn twee stellingen
geformuleerd die raken aan twee overwegingen ten aanzien van schoon werken. De eerste
stelling heeft betrekking op het belang van schoon werken om beroepsziekten te voorkomen.
Deze overweging is door respondenten ook regelmatig als een voorbeeld van een positieve
ontwikkeling in de brandweerorganisatie genoemd bij de open vragen aan het begin van de
vragenlijst (zie ook de uitwerking in hoofdstuk : Algemeen beeld). De tweede overweging
grijpt aan op kritiek op de wijze waarop het uitgangspunt van schoon werken uitwerking
krijgt. De regels voor schoon werken worden door repressieve brandweermensen wel als te
rigide en niet goed uitvoerbaar beschouwd. Deze kritiek klinkt ook door bij de open vragen,
waar een deel van de respondenten schoon werken juist als een voorbeeld van een negatieve
ontwikkeling in de brandweerorganisatie heeft omschreven. Tabel toont de resultaten van
de stellingen die op beide overwegingen zijn gebaseerd.
Tabel

: Beleving schoon werken (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

<
jaar

≥
jaar

Ik vind schoon werken van belang
om (beroeps)ziekten te
voorkomen. (
)
N= .

ns

De regels voor schoon werken zijn
zo streng dat ze in de praktijk niet
goed na te leven zijn. ( )
N= .

R

R

Uit de tabel blijkt dat een grote meerderheid ( %) zich herkent in de stelling die betrekking
heeft op het belang van schoon werken om beroepsziekten te voorkomen (
). Rond de helft
van de respondenten ( %) kan zich vinden in de stelling dat de regels rond schoon werken
zo streng zijn dat ze in de praktijk niet goed na te leven zijn ( ).
Daarbij valt op dat de helft van de vrijwilligers de regels voor schoon werken zo streng vindt
dat de regels in de praktijk niet goed na te leven zijn, tegenover een grote minderheid ( %)
van de respondenten met een combi-aanstelling en een ruime minderheid ( %) van de
beroeps.
Naar functie is op te merken dat officieren ( %) ten opzichte van manschappen (
bevelvoerders ( %) in mindere mate deze stelling onderschrijven.

%) en

Veilig werken
Het volgende onderwerp heeft betrekking op de beleving van veilig werken binnen de
brandweerorganisatie. Grafiek toont de resultaten van zeven stellingen die op dit
onderwerp betrekking hebben.

Grafiek : Beleving veilig werken (% (helemaal) mee eens)
Ik durf mijn collega’s aan te spreken als ik zie dat zij de regels
om veilig te werken niet volledig naleven. (223) N = 3.317

90%

Veilig werken begint met vakbekwaamheid. (224) N = 3.336

89%

Ik ben voldoende op mijn collega’s ingespeeld om samen veilig
te kunnen werken. (227) N = 3.317

79%

De vele regels om veilig te werken zijn er niet voor niets:
veiligheid gaat voor alles. (222) N = 3.332

66%

Ik zou veiliger kunnen werken als ik vaker realistisch kan
oefenen. (225) N = 3.318
Variabele voertuigbezetting en veilig werken kunnen goed
samen gaan. (228) N = 3.275
De vakbekwaamheid van sommige collega’s vind ik uit oogpunt
van veiligheid niet voldoende. (226) N = 3.297

54%
47%
43%

Uit de grafiek spreekt dat respondenten ook een eigen verantwoordelijkheid voelen om bij te
dragen aan een veilige uitoefening van de brandweertaak. Nagenoeg iedereen ( %) geeft
aan collega’s aan te durven spreken als zij de regels om veilig te werken niet volledig naleven
( ). Bij een nadere analyse naar aantal dienstjaren blijkt dat de respondenten die nog maar
kort bij de brandweer werken lager scoren op deze stelling dan de respondenten die vijf jaar
of langer in dienst zijn ( % vs. % (helemaal) mee eens). De ervaren eigen
verantwoordelijkheid voor veilig werk spreekt ook uit een andere stelling, namelijk die dat
veiligheid begint met vakbekwaamheid. Nagenoeg alle respondenten ( %) zijn het eens of
helemaal eens met deze stelling.
Bij een nadere analyse op voorgaande stellingen naar aanstelling, functie of dienstjaren
blijken genoemde respondentkenmerken geen relevante verschillen te laten zien, met
uitzondering van de volgende aspecten:

- Een eerst uitzondering vormt de stelling die betrekking heeft op realistisch oefenen (225).
Landelijk antwoordt rond de helft van de respondenten (54%) dat zij veiliger zouden
kunnen werken als zij vaker realistisch zouden kunnen oefenen. Voor de respondenten
die nog maar kort in dienst zijn, ligt dit percentage op 69%, tegenover 52% voor de
respondenten die vijf jaar of langer in dienst is.

- Ten tweede verschilt de groep respondenten die kort in dienst is (< 5 jaar) van de groep

die vijf jaar of langer in dienst is op de stelling over het aanspreken van collega’s (223).
Van de respondenten die korter dan vijf jaar in dienst zijn is 82% het met de stelling eens,
tegenover 91% van de respondenten die vijf of meer jaar in dienst zijn.

- Een derde punt dat bij nadere analyse naar respondentkenmerken opvalt is de stelling

met betrekking tot variabele voertuigbezetting (228). 47% van de respondenten oordeelt
dat variabele voertuigbezetting en veilig werken goed kunnen samengaan. Voor de
officieren geldt echter dat nagenoeg alle officieren (80%) zich in de stelling herkennen,
vergeleken met een grote minderheid (43%) van de manschappen en rond de helft van de
bevelvoerders (47%). Ook blijkt bij deze stelling een verschil tussen de scores van
medewerkers die kort in dienst zijn vergeleken met de groep respondenten vijf jaar of
langer in dienst is: 59% van de medewerkers die korter dan vijf jaar bij de brandweer
werkt herkent zich in deze stelling, tegenover 46% van de respondenten die vijf jaar of

langer bij de brandweer werkt. Van de vrijwilligers is 50% het met de stelling eens,
tegenover 41% van de beroeps en 45% van de respondenten met een combi-aanstelling.
Periodiek preventief medisch onderzoek (PPMO)
Het laatste thema in dit hoofdstuk heeft betrekking op het periodiek preventief medisch
onderzoek (PPMO). Van de respondenten geeft een ruime meerderheid ( %) aan in de
afgelopen maanden een PPMO-test te hebben afgelegd ( ). Analyse wijst uit dat de
waardering voor PPMO sterk afhangt van de vraag of respondenten er zelf wel of geen
ervaring mee hebben (tabel ).
Tabel

: Beleving PPMO naar aanstelling en functie (% (helemaal) mee eens)
Nederland

Beroeps

Vrijwilliger

Beide

Manschap

Bevelvoerder

Officier

Test
gedaan

Test
niet
gedaan

Ik vind het PPMO een geschikte
test om na te gaan of ik voldoende fit ben om mijn werk op
de uitruk te kunnen doen. ( )
N= .

ns

R

Ik vind dat het PPMO goed
aansluit op de praktijk. (
)
N= .

R

Ik vind dat in het PPMO
rekening moet worden
gehouden met verschillen
tussen brandweermensen,
zoals man/vrouw, of oud/jong.
(
)
N= .

R

Bij een uitsplitsing naar aanstelling blijken vrijwilligers vaker dan beroeps van mening te zijn
dat bij het PPMO rekening moet worden gehouden met verschillen in geslacht of leeftijd. Een
ruime meerderheid van de respondenten die de test gedaan heeft, is het eens met de stelling
‘ik vind het PPMO een geschikte test om na te gaan of ik voldoende fit ben om mijn werk op
de uitruk te kunnen doen’. De helft van de respondenten die de test niet gedaan heeft, is het
met de stelling eens. Ditzelfde verschil is te zien bij de stelling ‘ik vind dat het PPMO goed
aansluit op de praktijk’: de helft van de respondenten die de test gedaan heeft is het met de
stelling eens, tegenover % van de respondenten die de test niet gedaan heeft.
Het resultaat voor vraag
(de mate waarin respondenten het PPMO een geschikte test
vinden) is in grafiek nader uitgesplitst naar regio.
De grafiek laat zien dat er sprake is van een duidelijke spreiding in de waardering voor het
PPMO voor wat betreft de geschiktheid tussen de verschillende regio’s. Er is sprake van een
minder sterk verband (R) tussen de waardering van de geschiktheid van de PPMO test en
regio’s. In een nadere analyse is onderzocht of de waardering voor de geschiktheid van het
PPMO als test om de fitheid te meten ( ) correleert met de resultaten van de vraag naar de
mate waarbij het PPMO aansluit op de praktijk (
). De correlatiecoëfficiënt tussen beide
stellingen bedraagt , , wat duidt op een hoge correlatie. Dit impliceert dat een hoge score
voor de beleefde geschiktheid van het PPMO samenhangt met de beleefde praktijkrelevantie
van de test.

Grafiek : Waardering geschiktheid PPMO (

) naar regio (% (helemaal) mee eens) N =

Amsterdam-Amstelland

44%

Brabant-Noord

55%

Brabant-Zuidoost

45%

Drenthe

52%

Flevoland

53%

Fryslân

63%

Gelderland Midden

45%

Gelderland-Zuid

55%

Gooi en Vechtstreek

52%

Groningen

74%

Haaglanden

52%

Hollands Midden

58%

IJsselland

54%

Kennemerland

47%

Limburg-Noord

65%

Midden- en West-Brabant

62%

NEDERLAND

54%

Noord- en Oost-Gelderland

59%

Noord-Holland-Noord
Rotterdam-Rijnmond

48%
34%

Twente

53%

Utrecht

60%

Zaanstreek-Waterland
Zeeland
Zuid-Holland-Zuid
Zuid-Limburg

62%
43%
52%
48%

Deze bevinding sluit aan op noties uit het de focusgroepen, waarbij repressieve
brandweerlieden naar voren brachten dat zij de PPMO-test als onvoldoende realistisch
ervaarden, waarbij met name de ‘stairmaster’, een testinstrument waarbij respondenten in
volle bepakking een omgekeerde roltrap moeten beklimmen het moest ontgelden.
Ook voor de stelling dat rekening zou moeten worden gehouden met verschillen tussen
medewerkers bij het afnemen van het PPMO (bijvoorbeeld naar geslacht of leeftijd, zie vraag
) is de correlatie onderzocht. De correlatiecoëfficiënt tussen deze twee stellingen is laag:
, . Dit wil zeggen dat de resultaten van beide stellingen nauwelijks samenhangen. De
implicatie van deze nadere analyse is dat de verschillen in waardering voor het PPMO eerder
gezocht moeten worden in de beleefde praktijkrelevantie dan in het principe dat de test niet
differentieert naar medewerkersgroepen.

In deze bijlage volgt een verantwoording over de opzet, uitvoering en organisatie van het
onderzoek.
Achtereenvolgens wordt ingegaan op:
- de doelstelling van het onderzoek en de projectopdracht
- de organisatie van het onderzoek
- de onderzoeksmethode
- de initiatiefase
- de onderzoeksfase
- de onderzoekspopulatie en respons
- de analyse- en rapportagefase.
Doelstelling en projectopdracht
Deze rapportage in het kader van het belevingsonderzoek brandweerpersoneel maakt deel
uit van een breder onderzoek ‘Brandweerstatistiek en beleving brandweerpersoneel’. Het
dagelijks bestuur van het Veiligheidsberaad heeft de projectopdracht voor dit brede
onderzoek als volgt geformuleerd:

- Het opzetten en uitvoeren van een onafhankelijk en (wetenschappelijk) valide kwantitatief

en kwalitatief onderzoek onder brandweerpersoneel dat inzichtelijk maakt hoe de
brandweer ervoor staat en presteert (kwantitatief) én hoe de beleving en ervaring is van het
brandweerpersoneel in relatie tot hun werk (kwalitatief).’ De resultaten van dit onderzoek
worden gedragen door Veiligheidsberaad, Brandweer Nederland en vakbonden.

De doelstelling van het onderzoeksproject is daarmee inzicht te krijgen in de landelijke en
regionale functies van de brandweer, inclusief de beleving van het personeel. In de
startnotitie voor het onderzoek zijn de volgende onderliggende doelen geformuleerd:

- het komen tot eenduidige en onomstreden data/statistiek, gelegitimeerd door bestuur,
management en vakbonden, op basis waarvan zij een mening kunnen vormen over de
brandweer en daarover met elkaar in gesprek kunnen gaan;

- de opgehaalde data voorzien in de behoefte van de werkgevers om, vanuit hun zorg voor
hun beroeps en vrijwillig personeel te kunnen signaleren hoe het welbevinden (de
beleving) van de mensen in de organisatie is;

- de opgehaalde data en analyse daarvan voorzien in de informatiebehoefte van de

partijen rondom (het ‘sturing geven’ aan) de brandweerorganisatie en de beleving van de
(eigen) brandweermensen.

Over de resultaten van het onderzoek naar brandweerstatistiek wordt separaat
gerapporteerd. Dit rapport beperkt zich tot de beleving van repressief brandweerpersoneel.
Voor de langere termijn heeft het Veiligheidsberaad de ambitie om te komen tot een
longitudinaal onderzoek om inzicht te krijgen in de effectiviteit van het functioneren van de
brandweerorganisatie op regionaal en landelijk niveau. De opzet van het onderhavige
belevingsonderzoek is geschikt voor dergelijk longitudinaal onderzoek. De resultaten van het
onderzoek worden (geanonimiseerd) overgedragen aan het Instituut voor Fysieke Veiligheid.
Organisatie van het onderzoek
Het belevingsonderzoek brandweerpersoneel is uitgevoerd door Andersson Elffers Felix (AEF)
in opdracht van het Veiligheidsberaad. Voor de aansturing van het onderzoek is een
stuurgroep samengesteld, waarin het Veiligheidsberaad, de Raad van
Brandweercommandanten, vakbonden en vakorganisaties zijn vertegenwoordigd. De
stuurgroep is onder meer verantwoordelijk voor de inhoudelijke afbakening van het
onderzoek (selectie te onderzoeken thema’s) en voor de accordering van de uiteindelijke
vragenlijst. Een begeleidingscommissie heeft toegezien op een methodisch zorgvuldige
uitvoering van het onderzoek. Onderstaand volgt een overzicht van de samenstelling van
stuurgroep, begeleidingscommissie en onderzoeksteam:
Stuurgroep
Veiligheidsberaad
Raad van Brandweercommandanten
FNV
Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers
Instituut voor Fysieke Veiligheid

John Berends (voorzitter)
Stephan Wevers
Bert de Haas
Marcel Dokter
Astrid Steverink (secretaris)

Begeleidingscommissie
Radboud Universiteit
Raad van Brandweercommandanten
CNV Overheid
Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers
Instituut voor Fysieke Veiligheid
WODC Ministerie van VenJ
Instituut voor Fysieke Veiligheid

Bert Felling (voorzitter)
Fred Heerink
Ad Baselier
Ronald Kraan
Ricardo Weewer
Theo van Mullekom
Janice Meerenburgh (secretaris)

Onderzoeksteam
Andersson Elffers Felix
Andersson Elffers Felix
Instituut voor Fysieke Veiligheid

Ivo van Duijneveldt (projectleider)
Marion Herder
Janice Meerenburgh

Onderzoeksmethode
Het belevingsonderzoek brandweerpersoneel is uitgevoerd door middel van een
surveyonderzoek waarbij gebruik is gemaakt van zowel kwalitatieve als kwantitatieve
onderzoeksmethoden. Het kwalitatieve deel van het onderzoek omvat een viertal
focusgroepen met repressieve brandweerlieden. Het kwantitatieve deel van het onderzoek is
uitgevoerd door middel van een vragenlijst die in digitale vorm aan alle repressieve
brandweerlieden in Nederland is aangeboden.
Voor wat betreft de uitvoering van het onderzoek kan onderscheid gemaakt worden naar drie
fasen: een voorbereidende of initiatiefase, een onderzoeksfase en een analyse- en

rapportagefase. Elke fase wordt hieronder nader toegelicht, waarbij ook de uitgevoerde
activiteiten aan de orde komen.
Initiatiefase
Bij aanvang van het onderzoek had de stuurgroep haar informatiebehoefte reeds op
hoofdlijnen geformuleerd in de volgende acht onderzoeksthema’s:
- beleving opkomsttijden
- beleving arbeidsomstandigheden
- beleving arbeidsverhoudingen en relatie management/werkvloer
- beleving uitruk op maat en variabele voertuigbezetting
- beleving arbeidsveiligheid
- beleving vrijwilligersbeleid
- beleving effecten regionalisering
- betrokkenheid brandweerpersoneel bij vakinhoud.
Het doel van de initiatiefase was de informatiebehoefte van de stuurgroep nader te
specificeren. Daarbij was het de expliciete wens van de stuurgroep ook input van repressief
brandweerpersoneel te betrekken. AEF heeft daartoe een tweetal werksessies georganiseerd
met repressieve brandweerlieden.
Werksessies met repressieve brandweerlieden
Deze werksessies vonden plaats in Zwolle ( februari
) en in Berkel en Rodenrijs (
februari
). Voor deze sessies zijn brandweerlieden (beroeps en vrijwilligers) uitgenodigd
uit verschillende regio’s. Aan de sessie in Zwolle namen brandweerlieden uit de regio’s
Drenthe, Twente en IJsselland deel. Aan de sessie in Berkel en Rodenrijs namen 8
brandweerlieden uit Haaglanden, Hollands Midden, Rotterdam Rijnmond en Zuid Holland
Zuid deel. Deelnemers zijn aselect geworven volgens het criterium ‘eerstvolgende
dienstjubilaris’. Het gesprek tijdens de werksessies was erop gericht om zoveel mogelijk
aanvullende onderwerpen en ‘brandende kwesties’ op tafel te krijgen die in het
belevingsonderzoek betrokken zouden kunnen worden.
Initiatiedocument
De resultaten van de werksessies zijn betrokken bij een initiatiedocument, op basis waarvan
de stuurgroep haar definitieve informatiebehoefte heeft bepaald. Het definitieve
initiatiedocument is door de stuurgroep vastgesteld op maart
.
Onderzoeksfase
Focusgroepen
Aanvullend aan de werksessies heeft AEF vier focusgroepen georganiseerd. Doel van deze
focusgroepen was om tot een dieper begrip te komen van onderzoeksthema’s uit het
initiatiedocument. De focusgroepen vormen het kwalitatieve deel van het veldwerk van dit
onderzoek. De resultaten uit de focusgroepen zijn betrokken bij het opstellen van de
vragenlijst die onder alle repressieve brandweerlieden is uitgezet.
De focusgroepen vonden plaats in Zaandam ( maart
) en Tilburg ( maart
). Op
beide dagen is zowel een focusgroep georganiseerd met vrijwillige brandweerlieden als met
beroepsbrandweerlieden. Bij de focusgroepen in Zaandam zijn in totaal brandweerlieden
uit de regio’s Amsterdam-Amstelland, Kennemerland, Noord-Holland-Noord en ZaanstreekWaterland betrokken. Bij de focusgroepen in Tilburg zijn in totaal brandweerlieden uit de
regio’s Brabant-Noord, Brabant-Zuidoost en Midden-West-Brabant betrokken. Respondenten

voor de focusgroepen zijn opnieuw aselect geworven volgens het criterium ‘eerstvolgende
dienstjubilaris’.
Vragenlijst
Aan de hand van de door de stuurgroep in het initiatiedocument vastgestelde
informatiebehoefte is de vragenlijst voor het belevingsonderzoek opgesteld. Daarbij zijn de
inzichten uit de focusgroepen betrokken. De definitieve vragenlijst is door de stuurgroep
vastgesteld op april
. De volledige vragenlijst omvat
vragen. De vragenlijst en de
resultaten per vraag zijn in de vorm van een tabellenboek opgenomen als bijlage bij deze
rapportage.
Onderzoekspopulatie
Het belevingsonderzoek is uitgevoerd onder alle repressieve brandweerlieden (vrijwilligers en
beroeps) bij alle regionale brandweerkorpsen. In totaal gaat het om .
personen. De
respons wordt in de volgende paragraaf behandeld.
Subsets
De vragenlijst is in concept voorgelegd aan een panel repressieve brandweerlieden uit de
regio Midden-West-Brabant. Doel van deze toets was na te gaan of de vraagstelling
begrijpelijk en eenduidig was. Tevens is getoetst hoeveel tijd het invullen van de vragenlijst
zou vergen. Het beantwoorden van alle vragen bleek bij de toets meer dan minuten te
vergen, terwijl de stuurgroep een invulduur van minuten als bovengrens had gesteld. Om
te komen tot een acceptabele invulduur, zonder te hoeven snijden in vragen, is gekozen de
vragenlijst in te delen in een generiek deel dat aan alle respondenten is voorgelegd en vier
thematische ‘subsets’. Iedere respondent kreeg de generieke vragen voorgelegd plus, at
random en evenwichtig verdeeld, één van de vier subsets. Daarbij geldt dat respondenten de
mogelijkheid hadden om desgewenst meer subsets te beantwoorden. Iedere respondent
heeft dus de mogelijkheid gekregen desgewenst de volledige vragenlijst in te vullen.
De volgende onderzoeksthema’s zijn aan alle respondenten voorgelegd (de cijfers tussen
haakjes verwijzen naar de vraagnummers zoals opgenomen in het tabellenboek):
- respondentkenmerken (001 t/m 007)
- algemeen beeld over de brandweerorganisatie (008 t/m 013)
- vragen met betrekking tot vakinhoud, vrijwilligersbeleid, vakbekwaamheid, oefenen,
diversiteit en organisatie- en toekomstvisie (014 t/m 058)
- vragen met betrekking tot schaalvergroting en betrokkenheid bij het werk (059 t/m 099).
De overige vragen zijn als volgt over vier subsets verdeeld:
- subset 1: vragen met betrekking tot sturing in en op het werk (100 t/m 135)
- subset 2: vragen met betrekking tot uitruk op maat en variabele voertuigbezetting (136
t/m 172)
- subset 3: vragen met betrekking tot opkomsttijden (173 t/m 196)
- subset 4: vragen met betrekking tot arbeidsomstandigheden en veilig werken (197 t/m
235).
Wijze en duur van verspreiding vragenlijst
De vragenlijst is uitgezet in de periode van mei tot en met juni
. Gedurende deze
periode is de door de stuurgroep vastgestelde vragenlijst uitgezet onder alle repressieve
brandweerlieden (vrijwilligers en beroeps) van de regiokorpsen. Hierbij is gebruik gemaakt
van het online enquêteplatform Survey Monkey (professionele licentie; beveiligde opslag van
data). Van de brandweerregio’s hebben regio’s de e-mailadressen van het repressieve

personeel aan AEF aangeleverd. Deze respondenten hebben per mail een persoonlijke
uitnodiging voor deelname aan het onderzoek ontvangen. De overige brandweerregio’s
wilden geen e-mailadressen verstrekken. De repressieve brandweerlieden uit deze regio’s
konden via een generieke weblink de vragenlijst invullen. Per regio is gewerkt met
afzonderlijke links.
Anonimiteit
De anonimiteit van respondenten wordt gewaarborgd doordat de verstrekte e-mailadressen
uitsluitend voor dit onderzoek worden aangewend en na rapportage vernietigd worden.
Overdracht van de dataset aan het Instituut voor Fysieke Veiligheid vindt plaats zonder
verwijzingen naar e-mailadressen. In de rapportage wordt uitsluitend op een zodanig
generiek niveau gerapporteerd dat resultaten niet tot individuele respondenten te herleiden
zijn.
Onderzoekspopulatie en respons
Het belevingsonderzoek is, zoals hiervoor reeds vermeld, uitgevoerd onder alle repressieve
brandweerlieden (vrijwillig en beroeps) bij alle regionale brandweerkorpsen. In totaal gaat
het om .
personen. In totaal zijn .
vragenlijsten ontvangen. Dit komt neer op een
bruto-respons van %. Bij
vragenlijsten zijn alleen de vragen met betrekking de
respondentkenmerken ingevuld (vragen
t/m
). Omdat deze vragenlijsten geen
antwoorden bevatten op de vragen met betrekking tot de onderzoeksthema’s zijn deze bij de
analyse buiten beschouwing gelaten. In gevallen is sprake van dubbele verzending van een
ingevulde vragenlijst. Ook deze vragenlijsten zijn bij de analyse buiten beschouwing gelaten.
Per saldo resteert daarmee een totaal van .
ingevulde vragenlijsten die in de dataset
voor nadere analyse zijn betrokken. Dit komt neer op een netto-respons van %.
Respons per subset
Respondenten konden op elk moment stoppen met het invullen van de vragenlijst. Van de
8.942 respondenten die zijn begonnen met de beantwoording van het generieke deel van de
vragenlijst, hebben 8.156 respondenten alle vragen in dit deel (vragen 001 t/m 099)
beantwoord. Deze 8.156 respondenten kregen vervolgens at random één van de vier subsets
voorgelegd. Elke subset is dus aan ruim 2.000 respondenten voorgelegd. Na afronding van die
subset konden respondenten facultatief nog één of meer subsets beantwoorden. Ook hier
geldt dat respondenten tussentijds de beantwoording van de vragen konden beëindigen. Het
aantal respondenten dat met een subset begon ligt dus hoger dan het aantal respondenten
dat de laatste vraag van elke subset heeft beantwoord. Tabel 56 toont het maximale en het
minimale aantal respondenten voor het generieke deel en voor de vier subsets.
Tabel

: Respons per subset

Subset

Minimum # respondenten

Maximum # respondenten

0 generiek deel

8.156

8.942

1 sturing

3.154

3.231

2 uitruk op maat

4.025

4.094

3 opkomsttijden

4.116

4.160

4 arbeidsomstandigheden

3.343

3.438

Uit tabel 55 blijkt dat voor elk van de vier subsets geldt dat er een groep respondenten is die
facultatief gekozen heeft de desbetreffende subset te beantwoorden. Immers, elke

respondent ontving at random één subset en kon vervolgens naar believen zelf nog
aanvullende subsets beantwoorden. De tabel laat zien dat de subsets voor uitruk op maat en
opkomsttijden hierbij het meest zijn gekozen.
Respons per regio
De respons varieert per regio, evenals het aantal repressieve brandweerlieden (tabel ). De
ene regio kent een groter bestand repressieve medewerkers dan de andere. Dit hangt mede
samen met de mate waarin het personeelsbestand van een regio is samengesteld uit
vrijwilligers of beroeps. Vanwege deze verschillen én vanwege het ontbreken van een
landelijke vergelijkingsmaatstaf is er niet voor gekozen een wegingsfactor toe te kennen aan
regio’s bij het opstellen van het landelijk beeld. Concreet betekent dit dat het landelijk beeld
gebaseerd is op de resultaten van alle respondenten volgens het principe ‘elke stem telt’.
Gezamenlijke brandweer
Naast de regiokorpsen, is de vragenlijst ook uitgezet onder repressieve brandweerlieden
verbonden aan de Gezamenlijke Brandweer in het Rotterdamse havengebied. De
Gezamenlijke Brandweer is een samenwerkingsverband tussen ongeveer zestig bedrijven in
het haven- en industriegebied van Rotterdam en de Gemeente Rotterdam. De respons vanuit
de Gezamenlijke Brandweer was echter zodanig laag dat de resultaten buiten beschouwing
zijn gelaten bij deze rapportage.
Betrouwbaarheid en nauwkeurigheid
Uit tabel 57 blijkt dat voor 18 van de 25 regio’s de responspercentages voldoende hoog zijn
om te kunnen spreken van representatieve uitkomsten met een betrouwbaarheid van
tenminste 95% en een foutmarge van ten hoogste 5%. Voor de regio’s AmsterdamAmstelland, Brabant-Zuidoost, Flevoland, IJsselland, Limburg-Noord geldt een
betrouwbaarheid van 90% en voor Gooi en Vechtstreek en Zeeland 85%.
Analyse- en rapportagefase
In de analyse- en rapportagefase is allereerst op basis van de retour ontvangen vragenlijsten
een dataset samengesteld. Deze dataset is vervolgens gebruikt voor de verdere analyse van
de resultaten.
Dataset
Bij de constructie van de dataset zijn verschillende controles uitgevoerd om dubbele
registraties uit de dataset te filteren. De aldus ‘geschoonde’ dataset bevat de resultaten van
.
ingezonden vragenlijsten. Hierbij geldt zoals hierboven reeds is uitgewerkt dat niet alle
vragenlijsten volledig zijn ingevuld. Er is bewust gekozen om vragenlijsten die gedeeltelijk zijn
ingevuld wel te betrekken in het onderzoek. Mede vanwege de omvang van de vragenlijst is
gekozen voor het uitgangspunt ‘elk antwoord telt’. Het aantal respondenten verschilt
derhalve per vraag, dit nog los van de verschillen in N vanwege het werken met subsets. In het
tabellenboek is per vraag zichtbaar welk aantal respondenten de vraag beantwoord heeft.
Een nadere beschrijving van de dataset volgt in het volgende hoofdstuk.
Analyse
De dataset is vervolgens geanalyseerd en uitgewerkt in de voorliggende landelijke
rapportage, inclusief een landelijk tabellenboek. Daarnaast zijn regionale beelden
opgesteld, waarbij de resultaten in een regionaal tabellenboek worden gepresenteerd. In de

Tabel

: Betrouwbaarheid en nauwkeurigheid

Regio

Populatie

Respons
(%)

Respons
(N)

Amsterdam-Amstelland
Brabant-Noord

.

Brabant-Zuidoost
Drenthe
Flevoland
Fryslân

.

Gelderland Midden
Gelderland-Zuid
Gooi en Vechtstreek
Groningen
Haaglanden
Hollands Midden

.

IJsselland
Kennemerland
Limburg-Noord
Midden- en West-Brabant

.

Noord- en Oost-Gelderland

.

Noord-Holland-Noord

.

Rotterdam-Rijnmond

.

Twente
Utrecht

.

Zaanstreek-Waterland
Zeeland

.

Zuid-Holland-Zuid
Zuid-Limburg
Nederland

.

.

(

Minimale respons
% betrouwbaarheid,
% nauwkeurigheid)

regionale tabellenboeken zijn bij elke vraag naast de scores van de desbetreffende regio ook
het landelijke resultaat opgenomen, alsmede de scores van (geanonimiseerd) de laagst en
hoogst scorende regio op de desbetreffende vraag.
Kruisverbanden
Ten behoeve van de landelijke rapportage zijn diverse uitsplitsingen gemaakt naar voor de
desbetreffende vraag relevante persoonskenmerken. Over het algemeen wordt naast de
landelijke score ook een uitsplitsing naar aanstelling (beroeps, vrijwilliger of beide) en functie
(manschap, bevelvoerder of officier) gepresenteerd. Bij enkele vragen wordt een uitsplitsing
gemaakt naar aantal dienstjaren (korter dan jaar werkervaring bij de brandweer of juist
jaar of langer) of naar geslacht. Bij de vragen m.b.t. uitruk op maat en variabele
voertuigbezetting wordt een uitsplitsing gepresenteerd naar de groep respondenten die zelf
ervaring heeft met uitruk op maat en de groep respondenten die er geen ervaring mee heeft.
Aanvullend op genoemde uitsnedes op specifieke respondentkenmerken is voor elke vraag
een statistische toets uitgevoerd op de respondentkenmerken aanstelling, functie en
dienstjaren. Deze toets laat zien in hoeverre verschillen in scores op een vraag op basis van de
genoemde kenmerken statistisch significant resp. relevant zijn. Alle in dit rapport vermelde
kruisrelaties zijn significant, tenzij in de tabel is aangegeven ‘ns’; dan is die specifieke
kruisrelatie niet significant. Per kruisrelatie staat de relevantie vermeld: relatief sterke
verbanden zijn aangeduid met een ‘R’ (vet gedrukt) (Cramer’s V of η = . of hoger), relatief
minder sterke verbanden (Cramer’s V of η van . -. ) zijn aangeduid met een ‘R’.
Constructen
Tenslotte is in de analysefase onderzocht in hoeverre op basis van de vragen in de vragenlijst
constructen konden worden gedefinieerd. Een construct wordt gedefinieerd op basis van
verschillende onderliggende vragen die met elkaar uitdrukking geven aan het begrip dat het
construct meet. Zo was in de vragenlijst een viertal vragen opgenomen over diversiteit bij de
brandweer, die samengevoegd zijn tot één construct: ‘waardering voor diversiteit binnen de
brandweerorganisatie’. In het tabellenboek is naast de scores voor de afzonderlijke vragen
ook de scores op de constructen opgenomen. Door toetsing op inhoudsvaliditeit zijn
uiteindelijk dertien constructen gedefinieerd (tabel ) en opgenomen in de landelijke
rapportage en het tabellenboek.
Alle constructen bestaan uit één component en hebben een Cronbach’s alpha (α) van
minimaal . . Waar nodig zijn vragen gehercodeerd, zodat deze gelijk gericht zijn. Verder
geldt dat alleen de antwoorden van respondenten bij het construct zijn betrokken die alle
onderliggende vragen hebben beantwoord. Hierbij zijn respondenten die bij één of meer
vragen de antwoordoptie ‘geen mening’ hadden aangegeven buiten beschouwing gelaten.
Twaalf van de dertien constructen zijn gebaseerd op stellingen in de vorm van een
-puntsschaal (helemaal mee oneens t/m helemaal mee eens). De antwoordmogelijkheden
zijn gecodeerd, waarbij een staat voor ‘helemaal mee oneens’ en een voor ‘helemaal mee
eens’. De score op het construct wordt in de rapportage eveneens weergegeven als score op
een -puntsschaal. Voor twee constructen geldt dat deze betrekking hebben op stellingen
waarbij respondenten ‘ja’ of ‘nee’ konden antwoorden. De resultaten op deze stellingen zijn
gecodeerd waarbij een staat voor het antwoord ‘nee’ en een staat voor het antwoord ‘ja’.
De score op het construct ligt daardoor tussen de en de . In de rapportage en in het
tabellenboek is deze score met een factor
vermenigvuldigd, waardoor de scores liggen
tussen en
.

Tabel

: Overzicht constructen

Construct

Cronbach’s alpha (α)

Onderliggende vragen

Mate van betrokkenheid bij het werk en de
brandweerorganisatie

.

,

Mate waarin de werkvloer centraal staat in de
brandweerorganisatie

.

,

,

Waardering vakbekwaamheid

.

,

,

Waardering kwaliteit en relevantie
brandweeroefeningen

.

,

,

Aantrekkelijkheid van de brandweerorganisatie voor
vrijwilligers

.

,

,

Waardering voor direct leidinggevende/ploegchef

.

,
,

,

Waardering voor hogere leidinggevende/management

.

,
,

,

Waardering geboden ruimte voor inspraak door direct
leidinggevende/ploegchef

.

,

,

,

Waardering geboden ruimte voor inspraak door hogere
leidinggevende/management

.

,

,

,

Waardering voor diversiteit binnen de
brandweerorganisatie

.

,

,

Waardering ervaren openheid en veiligheid
organisatiecultuur

.

,

,

Waardering lerende organisatie

.

,

Waardering voor variabele voertuigbezetting bij
bezettingsproblematiek

.

,

,

,
,

,

,

,

,

,
,