Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 570 V

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2021

Nr. 67

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 24 februari 2021
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de
brief van 18 december 2020 over de Nederlandse Polaire Strategie
2021–2025 (Kamerstuk 35 570 V, nr. 65).
De vragen en opmerkingen zijn op 28 januari 2021 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 16 februari 2021 zijn de
vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De griffier van de commissie,
Van Toor

kst-35570-V-67
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

1

Inhoudsopgave
I
II
III
IV
V

blz.

Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinksfractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie

2
7
8
13
20

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
I Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen van de Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025. Zij steunen de
actieve inzet van het kabinet ten aanzien van polaire vraagstukken. Zij
hebben hierbij nog de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre deze nieuwe polaire
strategie een voortzetting is van de vorige polaire strategie, en op welke
punten de koers is gewijzigd. Ook vragen zij hoe de nationale polaire
strategie zich verhoudt tot de beleidsplannen van de Europese Unie en de
NAVO.
1. Antwoord van het kabinet
De Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025 bouwt voort op de
strategie 2016–2020. Na consultaties met onder anderen wetenschappers, NGO’s, bedrijfsleven en experts is geconcludeerd dat
de focus moet blijven liggen op duurzaamheid, internationale
samenwerking en wetenschappelijk onderzoek. Deze drie
hoekstenen zijn ook bij de zich snel voltrekkende veranderingen
actueel en blijven het fundament van het Nederlandse polaire
beleid. Klimaatverandering en veiligheid in al zijn aspecten
krijgen nadrukkelijker aandacht dan voorheen en zijn verweven in
alle onderdelen van de strategie.
De ambities van de EU lopen sterk parallel met die van het
Nederlandse polaire beleid. De EU en Nederland kunnen elkaar
dus versterken om samen de gestelde doelen te behalen. Het
kabinet heeft onder andere via een publieke consultatie van de
Europese Commissie inbreng geleverd voor het EU-beleid.1 De
belangrijkste punten van onze inbreng zijn gereflecteerd in de
samenvatting van deze consultatie waar het nieuwe EU-beleid
mede op zal worden gebaseerd.2 Dit geactualiseerde beleid wordt
naar verwachting eind dit jaar gepubliceerd.
Binnen de EU worden geopolitieke en soft security aspecten ten
aanzien van het Arctisch gebied besproken. Binnen de NAVO
worden de meer hard security-thema’s als ook de militaire
component en praktische samenwerking op het gebied van
veiligheid en situational awareness besproken.

1
2

Kamerstuk 22 112, nr. 2974.
https://ec.europa.eu/fisheries/press/summary-public-consultation-way-forward-europeanunion%E2%80%99s-arctic-policy_en.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

2

Zo is op de NAVO Top in Wales (2014) (Kamerstuk 28 676, nr. 210)
is het Readiness Action Plan aangenomen, dat maatregelen
omvat om snel, flexibel en slagvaardig te reageren op dreigingen
aan de flanken van het NAVO-verdragsgebied, waaronder het
noordpoolgebied. Het gebied wordt hierbij ook betrokken bij
implementatie van operationeel strategische plannen gericht op
het verder versterken van de deterence & defence posture van de
NAVO zoals het concept for the Deterrence & Defence of the
Euro-Atlantic Area (DDA). Het kabinet steunt deze ontwikkelingen en de aandacht die hierbij uitgaat naar het noordpoolgebied.
De leden van de VVD-fractie maken zich in het bijzonder zorgen om de
risico’s die gepaard gaan met de toenemende economische activiteiten in
de polaire gebieden en de groeiende politieke, militaire en economische
interesse van derde landen. Welke concrete risico’s ziet het kabinet op dit
gebied?
2. Antwoord van het kabinet
De onherbergzaamheid van het Arctisch gebied maakt dat hoge
investeringen nodig zijn om tot rendement te komen. Naar de
mening van het kabinet hebben alle betrokkenen er mede
daarom, juist ook wanneer zij economische ontwikkeling willen
realiseren, belang bij dat de Noordpool een vreedzaam, stabiel en
«low-tension» gebied blijft, waar samenwerking centraal staat.
Zoals uiteengezet in de strategie heeft de toenemende economische activiteit vooral risico’s op ecologisch vlak tot gevolg,
zoals vervuiling door ongelukken, illegale lozingen, oil-spills en
dumping van afval in zee. Nederland, de EU en de NAVO blijven
uiteraard waakzaam op mogelijke spanningen in de Arctische
regio.
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het EU-beleid ten aanzien van het noordpoolgebied. Hoe voorziet het
kabinet de samenwerking met Groot-Brittannië, na de Brexit, op dit
gebied?
3. Antwoord van het kabinet
Het VK blijft een strategische partner voor de EU en voor
Nederland. De Handels- en Samenwerkingsovereenkomst tussen
de EU en het VK biedt een goede basis om samen te blijven
werken op internationale uitdagingen die van gezamenlijk belang
zijn. In het akkoord spreken de partijen ook af dat zij op dergelijke onderwerpen zullen streven naar een effectieve dialoog en
een gezamenlijke positie in internationale fora. Wat het kabinet
betreft geldt dit ook voor het noordpoolgebied, en wordt
bijvoorbeeld de goede samenwerking als waarnemers bij de
Arctische Raad voortgezet.
De leden van de VVD-fractie vragen of en in hoeverre de op pagina 18
genoemde besprekingen van politiek-militaire vraagstukken met alle
Arctische staten al plaatsvinden? De genoemde leden waarderen de inzet
van het kabinet de dialoog tussen de NAVO en Rusland ten aanzien van
polaire aangelegenheden te bevorderen. Zij vragen of er momenteel
voldoende mogelijkheden zijn ter voorkoming van miscommunicatie en
eventuele decentrale gewapende incidenten, en wat hierbij de inzet van
Nederland en de NAVO is. Deze leden hebben dezelfde vragen ten aanzien
van de verhoudingen met China.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

3

4. Antwoord van het kabinet
Militaire veiligheidssamenwerking is van meet af aan uitgesloten
geweest van de samenwerking in de Arctische Raad. Op initiatief
van de Verenigde Staten is deze uitzondering expliciet
opgenomen in de eerste voetnoot van de Ottawa Declaration, het
oprichtingsverdrag van de Arctische Raad: «The Arctic Council
should not deal with matters related to military security». Deze
aanpak heeft sinds 1996 een constructieve samenwerking
aangaande het noordpoolgebied mogelijk gemaakt, met een
focus op gedeelde belangen van de Arctische landen. Nederland
is een groot voorstander van het behouden van deze constructieve samenwerking. Het kabinet vindt dat het in de eerste plaats
aan de Arctische landen zelf is om een overlegvorm over politiekmilitaire vraagstukken in te richten. Voor zover het kabinet
bekend vinden dergelijke overleggen met alle Arctische staten
tegelijk nog niet plaats.
Er zijn diverse andere fora waarin in verschillende constellaties
wordt gesproken over verschillende aspecten van veiligheid in
het Arctisch gebied, zoals de Northern Group, de Nordic Defence
Cooperation, het Arctic Coast Guard Forum, de Arctic Security
Forces Roundtable en de Joint Expeditionary Force. Het Northern
Flank gedeelte van de Arctic Security Forces Roundtable houdt
zich bijvoorbeeld specifiek bezig met het analyseren van de
mogelijke militaire dreiging in het Arctisch gebied. In het Arctic
Coast Guard Forum wordt door de kustwachten van de acht
Arctische landen samengewerkt ter bevordering van veilige (safe
& secure) en duurzame maritieme activiteiten.
In het kader van haar 360-graden benadering blijft ook de NAVO
aandacht geven aan het Arctisch gebied. Recent deden onafhankelijke experts van de Reflectiegroep in het kader van NAVO2030
de aanbeveling een NAVO Arctische Strategie te formuleren.
Nederland vindt het van belang om op militair en veiligheidspolitiek gebied de dialoog met Rusland te blijven zoeken. Dit zou
kunnen gaan om veiligheids- en vertrouwenwekkende maatregelen, het voorkomen van incidenten en nadere samenwerking bij
search and rescue en civiel-militaire samenwerking ten behoeve
van rampenbestrijding. Zo is er het periodieke overleg tussen de
Koninklijke Nederlandse Marine en de Marine van de Russische
Federatie in het kader van de sinds 1990 en onlangs geactualiseerde opgestelde INCSEA overeenkomst.
China is formeel geen Arctische staat en er vindt daarom ook
geen overleg met China plaats over politiek-militaire vraagstukken in het Arctisch gebied. Het Arctisch gebied is onderdeel
van de Nieuwe Zijderoute en vanuit dat opzicht volgt Nederland,
zoals ook in de China-notitie vermeld staat, de ontwikkelingen3.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de werkzaamheden van de
Arctisch ambassadeur vorderen. Welke andere landen hebben een
soortgelijke ambassadeur, en hoe verloopt de samenwerking? De leden
van de VVD-fractie lezen over de bilaterale samenwerking met andere
Europese landen en dat er verkend kan worden of er met één of meer
andere landen bilateraal de samenwerking kan worden versterkt. Deze
leden vragen zich af aan welke landen de Minister denkt om de samen3

Zie Chinanotitie «Nederland-China: een nieuwe balans»: Kamerstuk 35 207, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

4

werking mee te versterken. Zijn dit landen waarmee Nederland al
bilaterale samenwerkingen heeft of denkt de Minister er ook aan om
andere landen te benaderen om een samenwerking te bewerkstelligen?
5. Antwoord van het kabinet
Onder andere door deelname aan internationale Arctische
bijeenkomsten, zoals aan de a.s. Ministeriële Bijeenkomst van de
Arctische Raad in mei a.s., voert de Arctisch ambassadeur de
Nederlandse Polaire Strategie uit. Door COVID-19 zijn een veel
Arctische internationale bijeenkomsten sinds maart 2020 komen
te vervallen. De focus van de afgelopen periode lag dan ook op
het voeren van bilaterale gesprekken – mede in het teken van de
voorbereiding van de Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025 –
met nationale en internationale partners, zoals de EU Speciaal
Gezant voor het Arctisch gebied, de Arctisch ambassadeurs van
diverse Arctische landen, de voorzitter van de Arctische Raad en
vertegenwoordigers van inheemse groepen. In Nederland is de
Arctisch ambassadeur constant in gesprek met de Nederlandse
Arctische stakeholders, bijvoorbeeld via het Algemene Polaire
Overleg en tijdens Arctische bijeenkomsten als het jaarlijkse
Poolsymposium van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Alle Arctische landen alsook de
meeste landen met waarnemersstatus bij de Arctische Raad
hebben een Arctisch ambassadeur of speciaal gezant, met wie
direct contact wordt onderhouden.
Het kabinet beoogt de bilaterale relaties met de Arctische staten
te intensiveren, onder meer door het onderhouden van een meer
regelmatige dialoog met Arctische staten over het noordpoolgebied. Dit geldt in het bijzonder voor de (Europese) Arctische
landen en de EU. Voor wetenschappelijke samenwerking geldt
dat naast de bewezen vruchtbare langlopende bilaterale samenwerkingsverbanden met Duitsland en het Verenigd Koninkrijk
onder deze polaire strategie verkend zal worden of samenwerking met één of meer andere landen kan worden versterkt.
De leden van de VVD-fractie zijn verheugd te lezen dat er vol wordt
ingezet op het behalen van de Klimaatdoelen van Parijs, ook met
betrekking op het Noordpoolgebied. De opwarming is zorgwekkend, en de
gevolgen voor de betrokken gebieden alarmerend. Deze leden zijn er van
overtuigd dat op dit gebied internationale samenwerking van essentieel
belang is.
Het baart de leden van de VVD-fractie zorgen dat de Verenigde Staten het
VN-Zeerechtenverdrag nog niet heeft geratificeerd. Welke gevolgen en
risico’s heeft dit voor het beschermen van het Poolgebied? Worden deze
potentiele gevolgen en risico’s gemitigeerd door andere internationale
afspraken?
6. Antwoord van het kabinet
Het noordpoolgebied valt grotendeels onder de rechtsmacht van
de acht noordpoolstaten (Canada, Denemarken, Finland, IJsland,
Noorwegen, Rusland, Verenigde Staten en Zweden). Deze landen
mogen de regels in de gebieden onder hun rechtsmacht bepalen
met inachtneming van internationale afspraken. Voor wat betreft
de zeegebieden van het noordpoolgebied – zowel binnen als
buiten de rechtsmacht van staten – vormt het
VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS) de basis voor de rechten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

5

plichten van kuststaten en vlagstaten. De Verenigde Staten heeft
alleen met Canada een overlappende maritieme claim4. Hoewel
de Verenigde Staten geen partij is bij het VN-Zeerechtverdrag,
beschouwt de Verenigde Staten het overgrote deel van de
bepalingen in het verdrag als codificatie van het gewoonterecht.
De vijf Arctische kuststaten – waaronder de Verenigde Staten –
hebben bovendien het belang van het zeerecht benadrukt in de
Ilulissat-verklaring van 2008. Ook in andere internationale
verbanden, zoals OSPAR en de Arctische Raad, wordt er
gesproken over (de bescherming van) het noordpoolgebied.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe het kabinet actief wil bijdragen
aan een verlenging van het regime voor Antarctica na 2048, en of het
wenselijk mogelijk is om hier nu al met gelijkgezinde landen een initiatief
toe te nemen.
7. Antwoord van het kabinet
In het Milieuprotocol bij het Antarcticaverdrag is vastgelegd dat
in Antarctica geen exploratie en winning van grondstoffen mag
plaatsvinden. Dit verbod blijft van kracht (ook na 2048), tenzij
artikel 7 van het Milieuprotocol wordt gewijzigd en vervangen
door een bindende afspraak waarin wordt geregeld of en onder
welke voorwaarden exploratie en winning van delfstoffen
toelaatbaar zijn. In 2016 hebben de Consultatieve Partijen (in een
resolutie) unaniem hun inzet herbevestigd om het verbod te
behouden en te handhaven. Daarbij is uitdrukkelijk aangegeven
dat het verbod niet verloopt in 2048.
De leden van de VVD-fractie lezen dat er steeds meer onderzoekstations
komen op Antarctica, maar dat er ook sprake is van onbenutte capaciteit.
Kan de Minister deze onbenutte capaciteit verder toelichten? Hoe staat dit
in verhouding tot de komst van nieuwe onderzoekstations?
8. Antwoord van het kabinet
Onderbenutting van de capaciteit van onderzoekstations kan om
meerdere redenen ontstaan. Vaak heeft het logistieke oorzaken,
zoals beperkte mogelijkheden om personeel te verplaatsen of te
bevoorraden. De meteorologische omstandigheden zijn moeilijk
en er is speciaal materiaal (o.a. vliegtuigen) voor nodig.
Daarnaast is het hebben van een of meerdere onderzoekstations
ook een instrument om de betrokkenheid van een land bij
Antarctica te laten zien; dat heeft naast wetenschappelijke ook
politieke dimensies, vanuit de gedachte dat meer stations grotere
invloed betekent. Het kabinet stelt zich op het standpunt dat bij
de oprichting van onderzoekstations vooral moet worden
gekeken naar het wetenschappelijk belang (ook in relatie tot
locatiekeuze) en dat internationale samenwerking en benutting
van elkaars onderzoekscapaciteit de voorkeur verdienen boven
nieuwe infrastructuur. Nederland heeft zelf een lange samenwerking met de British Antarctic Survey dat het mogelijk heeft
gemaakt dat het Nederlandse mobiele laboratorium bij de Britse
basis Rothera kon worden geplaatst: het Dirck Gerritsz Laboratorium. Dat biedt financiële, milieutechnische en wetenschappelijke voordelen. De Nederlandse aanpak krijgt om deze reden veel
belangstelling van andere bij Antarctica betrokken landen.

4

https://www.dur.ac.uk/ibru/resources/arctic/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

6

II Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025: «Beslagen ten ijs» en
hebben naar aanleiding daarvan nog enkele vragen en opmerkingen.
Allereerst een vraag over de brief die de commissie Buitenlande Zaken
heeft ontvangen van de Icewhale Foundation. De Icewhale Foundation
vraagt de Tweede Kamer de regering te verzoeken een extra paragraaf op
te nemen in de Polaire Strategie waarin beleidsruimte wordt gecreëerd
voor het van overheidswege ondersteunen van burgerinitiatieven die
aansluiten bij de geformuleerde polaire doelen. De leden van CDA-fractie
vragen het kabinet of hier ruimte voor kan worden gecreëerd en zo nee,
welke bezwaren hieraan ten grondslag liggen.
9. Antwoord van het kabinet
Deze mogelijkheid bestaat reeds. In de Polaire Strategie is een
budget voorzien voor [kleinschalige] beleidsondersteunende
activiteiten, het Polair Activiteiten Programma (zie § 3.4). In
principe kan eenieder hier een aanvraag voor doen. Het kabinet
kiest ervoor om de hoofdmoot van de beschikbare polaire
financiële middelen te besteden aan wetenschappelijk poolonderzoek. De financiering van het Nederlandse polaire onderzoek
verloopt via de bestaande structuren en instrumenten waarvan
het Nederlands Polair Programma (NPP) de kern vormt. Het
beheer van en de verantwoordelijkheid hiervoor is belegd bij
NWO. De financiering van wetenschappelijk onderzoek binnen
het NPP vindt hoofdzakelijk plaats via financieringsronden,
waarvoor onderzoekers van alle wetenschappelijke kennisinstellingen in het Koninkrijk aanvragen kunnen indienen.
Voorts vragen de leden van CDA-fractie het kabinet een reflectie te geven
op de bijdrage die herstel van de ijswalvispopulatie kan leveren aan de
afvang van CO2 uit de atmosfeer en of het kabinet mogelijkheden ziet om
onderzoek hiernaar te ondersteunen.
10. Antwoord van het kabinet
Onderzoek laat zien dat de populatie van 12.000 potvissen in de
Zuidelijke Oceaan jaarlijks 200.000 ton koolstof afvoert naar de
diepzee, oftewel 17 ton koolstof per potvis per jaar.5 Ter vergelijking: de door de mens uitgestoten CO2 bedroeg in 2018
wereldwijd circa 10 gigaton koolstof. Het kabinet kiest er daarom
voor om zich niet op een specifieke soort te richten, maar in te
zetten op het behouden en versterken van alle biodiversiteit
tezamen.
Voorstellen voor wetenschappelijk onderzoek naar dit soort
ecosysteemdiensten kunnen door wetenschappers aan Nederlandse universiteiten en andere publieke kennisinstellingen
worden ingediend bij het NPP. De wetenschappelijke kwaliteit en
beleidsrelevantie van onderzoeksvoorstellen is daarbij een
basisvoorwaarde om voor subsidie in aanmerking te komen. Bij
toepassings- en beleidsgerichte rondes worden extra
voorwaarden toegevoegd (zoals urgentie en implementatiestrategie). De selectie en toekenning van financiering verloopt via
een onafhankelijk besluitvormingsproces, zoals vastgelegd in
5

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20554546/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

7

Pool-positie-NL 2.06. Het kabinet ziet geen reden om van deze
bestaande – goed functionerende en met waarborgen
omkleedde – financieringsstructuren af te wijken.
De leden van de CDA-fractie maken zich zorgen over de nucleaire
activiteiten in de Noordelijke IJszee. Rusland heeft onlangs een drijvende
kerncentrale te water gelaten en is van plan haar Arctische vloot de
komende jaren uit te breiden met negen ijsbrekers die worden aangedreven door kernreactoren. De leden van de CDA-fractie vragen of er in de
Arctische Raad wordt gesproken over deze nucleaire schepen en of
Rusland kan garanderen dat de veiligheid voldoende geborgd is bij
nucleair aangedreven schepen en drijvende kerncentrales. Tevens de
vraag hoe het gebruik van dergelijke schepen past binnen de Polar Code
(of andere richtlijnen) van de IMO.
11. Antwoord van het kabinet
De lidstaten van het internationaal atoomagentschap (IAEA) zijn
verantwoordelijk voor de naleving van de internationale veiligheidsvoorschriften. Dit geldt dus ook voor Rusland.
In de Arctische Raad, en dan met name in de Emergency
Prevention, Preparedness and Response (EPPR)-werkgroep wordt
hier ook over gesproken. Ook het internationaal atoomagentschap (IAEA) neemt deel aan deze bijeenkomsten. In de Polar
Code wordt geen speciale aandacht besteed aan nucleair aangedreven schepen.
Tot slot over het VN-Zeerechtverdrag. De leden van de CDA-fractie vragen
de Minister of hij kans ziet de nieuwe Amerikaanse regering te vragen het
VN-Zeerechtverdrag ter ratificering aan het Amerikaanse Congres voor te
leggen.
12. Antwoord van het kabinet
Zoals vermeld in de strategie zal het kabinet blijven vragen om de
ratificatie van het VN-Zeerechtverdrag door alle Arctische staten.
Graag verwijs ik u verder naar het antwoord op vraag 6.
III Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025. Deze leden hebben nog enkele
vragen aan de bewindslieden.
De leden van de D66-fractie zijn goed te spreken over de strategie die door
de ministeries is opgesteld. Het is goed om te lezen dat Nederland het
belang van het poolgebied als natuurreservaat inziet en zijn best zal
blijven doen het gebied te beschermen, onder andere als onderdeel van
de Sustainable Development Goals en de doelen van het Klimaatakkoord
van Parijs uit 2015. Daarnaast lezen dezelfde leden dat Nederland zich
specifiek zal inzetten voor het tegengaan van en aanpassen aan klimaatverandering, het tegengaan van vervuiling van het gebied en het
beschermen van biodiversiteit, inheemse bevolkingsgroepen en het
maritieme milieu. Dit bevestigt het beeld dat de inzet van Nederland in de
poolgebieden voornamelijk gericht is op conservering en ecologie.
Daarnaast zijn grote delen van Antarctica tot beschermd poolgebied
verklaard en zal er tot 2048 geen exploratie en winning van grondstoffen
meer plaatsvinden. Echter lezen deze leden in het rapport niet over een
6

https://www.nwo.nl/sites/nwo/files/media-files/poolpositie-nl_2_0_web.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

8

dergelijke verklaring voor het noordpoolgebied. Kunnen de bewindslieden
uitleggen of de bescherming van delen van het noordpoolgebied ook op
deze manier vastgelegd gaan worden? Zo nee, waarom niet?
13. Antwoord van het kabinet
Het Arctisch gebied en Antarctica zijn ook in deze zin niet met
elkaar te vergelijken. Antarctica bestaat uit onbewoond land
omringd door oceanen. Volgens de opvatting van Nederland,
gedeeld door de overgrote meerderheid van staten, kan in het
geheel geen territoriale aanspraak worden gemaakt op het
Antarctische continent. Het Arctisch gebied bestaat uit een
oceaan omringd door land; land dat al sinds millennia wordt
bewoond en dat tot de onbetwiste soevereiniteit van een aantal
staten behoort. In het gebied buiten de 200 zeemijl – dus richting
de Noordpool – hebben diverse Arctische landen claims gelegd op
het zogenaamde verlengde continentaal plat. De beoordeling van
deze claims ligt voor aan de Commission on the Limits of the
Continental Shelf, opgericht bij het VN-Zeerechtverdrag. Het
Arctisch gebied in zijn geheel tot een natuurreservaat te maken,
zoals met Antarctica is gebeurd, acht het kabinet dan ook geen
haalbare kaart.
Wel is het instellen van een (netwerk van) beschermde zeegebieden (marine protected areas, MPA) in het noordpoolgebied een
belangrijk doel voor Nederland, zoals vastgelegd in de Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025. Individuele Arctische
kuststaten wijzen nu al beschermde gebieden aan in de eigen
economisch exclusieve zones en hun territoriale wateren. Middels
het OSPAR-verdrag wordt het mariene milieu in het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan beschermd. Op de gebieden
die gerekend worden tot de volle zee is het VN-Zeerechtverdrag
(UNCLOS) van toepassing. Momenteel wordt in dit VN-kader
onderhandeld over de bescherming van het mariene milieu en
biodiversiteit in deze gebieden (BBNJ-onderhandelingen). Ook is
in 2019 een nieuwe visserij-overeenkomst gesloten tussen de
Arctische kuststaten en de EU. Hierin is afgesproken dat geen
commerciële visserij mag plaats vinden in de centrale Noordelijke
IJszee.
De leden van de D66-fractie zien in de polaire strategie geen duidelijk
routeplan of een strategische visie terugkomen voor multilaterale
samenwerking inzake de noordpool, zoals er wel bestaat voor Antarctica.
In de Arctische raad worden geen bindende afspraken gemaakt en landen
als Nederland zijn daarin enkel waarnemer. De leden van de D66-fractie
vinden dit zorgelijk aangezien er nu geen bindende afspraken gemaakt
worden waarbij het behoud van veerkracht van het Arctische systeem
centraal staan. De gevolgen van een ondermaats beheer zijn gigantisch en
gelden niet alleen voor de Arctische staten, maar voor de hele wereld. Kan
de Minister in een brief een visie uiteenzetten wat de Nederlandse visie is
voor betere governance en multilaterale samenwerking inzake de
noordpool?
14. Antwoord van het kabinet
Het kabinet herkent zich niet in de kwalificatie dat de governance en multilaterale samenwerking inzake het Arctisch gebied
ondermaats is. Juist ten aanzien van het Arctisch gebied staat
multilaterale samenwerking centraal. In fora als de EU, de
Arctische Raad, de Raad voor de Barentszzee (BEAC), de Noorde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

9

lijke Dimensie, de NAVO, de Noordse Raad, de Northern Group,
de Nordic Defence Cooperation, het Arctic Coast Guard Forum,
de Arctic Security Forces Roundtable, de Joint Expeditionary
Force, de VN, de International Maritime Organization, de Arctic
Science Ministerial Meetings, en met het bedrijfsleven, NGO’s en
kennisinstellingen vindt overleg plaats en worden afspraken
gemaakt. Hiernaast zijn afspraken vastgelegd in bindende
overeenkomsten zoals het VN-Zeerechtverdrag, het OSPARverdrag en de IMO-Polar Code. In 2019 is bovendien een nieuwe
visserij-overeenkomst gesloten tussen de Arctische kuststaten en
de EU, waarin is afgesproken dat geen commerciële visserij mag
plaats vinden in nieuwe ijsvrije gebieden. In VN-kader wordt
momenteel onderhandelt over de bescherming van het mariene
milieu en biodiversiteit in gebieden buiten nationale rechtsmacht,
dus ook de Noordelijke IJszee (BBNJ-onderhandelingen).
De leden van de D66-fractie zijn er van op de hoogte dat het steeds
makkelijker wordt via het poolgebied van Azië naar Europa te varen. Dit
zal leiden tot een toename van handelsstromen tussen Noordwest-Europa
en Noordoost-Azië van circa 10 procent en kan voor Rotterdam een
versterking van haar hub-functie betekenen. Op welke manier zorgt
Nederland er voor dat Rotterdam inderdaad een nog sterkere hub-functie
gaat vervullen en deze economische kans niet wordt ontnomen door
concurrerende havens zoals Antwerpen en Hamburg?
15. Antwoord van het kabinet
De mainport Rotterdam is gemeten naar op- en overslag de
grootste haven van Europa. Mede door de gunstige ligging, goede
maritieme toegang en uitstekende infrastructurele verbindingen
naar het nationale en internationale achterland heeft de Rotterdamse haven een goede uitgangspositie om ook nieuwe handelsstromen aan te trekken. Voor het behouden en mogelijk
versterken van deze positie is het belangrijk om proactief in te
(blijven) spelen op de economie van de toekomst die duurzaam,
digitaal en verbonden is. Dit is ook de ambitie van de Havennota
2020–2030, waarin de Minister van Infrastructuur en Waterstaat
vanuit een integraal en publiek perspectief ingaat op de kansen
en uitdagingen voor de Nederlandse havens (Kamerstuk 31 409,
nr. 306). Om de krachtige positie van mainport Rotterdam te
behouden en waar mogelijk te versterken zet Nederland in op een
goede toekomstbestendige bereikbaarheid van de haven en haar
achterlandverbindingen, op basis van een volledig gestroomlijnd
en gedigitaliseerd multimodaal goederenvervoersysteem, een
gelijk speelveld met omringende buitenlandse havens en het
verkennen van de mogelijkheden voor nauwere samenwerking
tussen Nederlandse havens, ook om het logistiek systeem
optimaal te kunnen laten functioneren.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd te lezen dat er binnen de
International Maritime Organisation (IMO) richtlijnen zijn aangenomen
met betrekking tot scheepvaartverkeer in de poolgebieden, zoals de IMO
Polar Code. Het is van groot belang om te beseffen dat de toename van
scheepvaart in het noordelijke gebied als gevolg van smeltend ijs, grote
gevolgen zal hebben voor het Arctisch milieu. Het is goed dat Nederland
in IMO-verband werkt aan een stappenplan om het sneller smelten van ijs
door de uitstoot en het neerslaan van zwart roet als gevolg van de
toenemende scheepvaart te onderzoeken en tegen te gaan. De leden van
de D66-fractie vragen of er naast het tegengaan van de gevolgen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

10

scheepvaart, ook wordt gekeken naar het tegengaan van een te grote,
schadelijke, groei in de scheepvaart door het poolgebied?
16. Antwoord van het kabinet
Het is niet mogelijk om beperkingen op te leggen aan de groei
van scheepvaart. In de internationale wateren van de Noordelijke
IJszee geldt de vrijheid van navigatie. In de territoriale zee geldt
het recht op onschuldige doorvaart.
Het kabinet acht het dan ook zinvol om ervoor te zorgen dat de
schepen die er varen zo min mogelijk schade aanrichten. Zo
neemt Nederland in IMO-kader deel aan de totstandkoming van
feitelijke afspraken over parameters en meetmethoden voor
zwart roet. Daarnaast zet Nederland zich er actief voor in dat
deze afspraken in ISO-normen voor brandstoffen worden
opgenomen en kijkt het vanuit het voorzorgsprincipe naar
mogelijkheden en steun om de initiële maatregelen verder uit te
werken en vrijwillige acties zoveel mogelijk aan te moedigen. Dit
alles om de uitstoot van zwart roet te reduceren.
In de IMO strategie staat dat de normen die gesteld worden aan scheepvaart in de Arctische regio «gestaag» worden verhoogd. Kan de Minister
uitleggen op welke termijn wordt geduid met «gestaag»?
17. Antwoord van het kabinet
Ontwikkeling van standaarden en normen (eisen aan schepen en
uitrusting) vinden binnen diverse relevante werkgroepen van IMO
plaats en zijn in die zin een continu proces. Zo wordt momenteel
gewerkt aan een lijst van eisen aan scheepsuitrusting speciaal
voor het functioneren onder extreme omstandigheden.
De doorlooptijd van dit soort ontwikkeltrajecten bedraagt
gewoonlijk ongeveer 4 jaar en is afhankelijk diverse factoren,
zoals mondiaal beschikbare technologieën, marktontwikkeling en
sectorinbreng.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd met het feit dat Nederland
mede-initiatiefnemer is van een verbod op het verbruik en vervoer van
zware stookolie in het Arctisch gebied, om vervuiling door stookolie in het
Arctisch gebied tegen te gaan. Echter sprak de Minister van Buitenlandse
Zaken in het algemeen overleg op 11 februari 2020 over eventuele
uitzonderingen die op dit verbod zouden gelden (Kamerstuk 35 300-V,
nr. 65). Er dienen hoge eisen gesteld te worden aan de lijst met uitzonderingen. Kan het kabinet daarom al meer inzicht geven op deze lijst?
Wanneer komt een land of organisatie hiervoor in aanmerking?
18. Antwoord van het kabinet
Nederland heeft in 2018 met gelijkgestemde lidstaten een
voorstel bij de Internationale Maritieme Organisatie (IMO)
ingediend om een verbod op zware stookolie in het Arctisch
gebied te agenderen en heeft actief bijgedragen aan de onderhandelingen over een voorstel voor zo’n verbod. Afgelopen november
is tijdens de IMO milieucommissie (Marine and Environment
Protection Committee) ingestemd met het voorstel voor een
verbod op het gebruik en vervoer van zware stookolie in het
Arctisch gebied. Het verbod gaat in op 1 juli 2024 en kent de
volgende uitzonderingen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

11

–

–

–

–

Het verbod geldt niet voor schepen die 1) betrokken zijn bij
het verzekeren van de veiligheid van schepen, 2) search and
rescue operaties uitvoeren en 3) gericht zijn op het reageren in
geval van een olielek.
Schepen die een extra tankbescherming hebben, zoals
opgenomen in MARPOL Annex 1 regulatie 12A of de Polar
Code deel II-A, hebben een uitstel op het verbod tot 1 juli
2029.
Een Arctische kuststaat mag tijdelijk ontheffing op het verbod
verlenen voor schepen die onder de vlag van dat land varen
wanneer zij actief zijn in wateren onder de soevereiniteit of
jurisdictie van dat land. In dat geval moeten de door IMO te
ontwikkelen richtlijnen voor mitigatiemaatregelen in acht
worden genomen. Deze ontheffingen moeten door de betreffende kuststaat aan IMO worden gecommuniceerd. Deze
ontheffingen zijn na 1 juli 2029 niet meer geldig.
Indien eerder gebruik is gemaakt van zware stookolie, is het
schoonmaken of spoelen van tanks of pijpleidingen niet nodig.

De leden van de D66-fractie maken zich grote zorgen het smeltende ijs op
de noordpool. Binnen tien jaar zal de noordpool in de zomer grotendeels
ijsvrij zijn. Dit smeltend ijs heeft als gevolg dat er meer grondstoffen
vrijkomen die gewonnen kunnen worden, zoals olie en gas. Politieke,
militaire, economische, en ecologische veiligheid kunnen hierbij niet los
van elkaar worden gezien. Zowel Rusland en China hebben grote
interesse in het gebied, en waarbij Rusland daadwerkelijk grenst aan het
noordpoolgebied heeft China zichzelf bestempeld als een «near Arctic
State». China zegt zich te houden aan de IMO Polar Code, echter valt niet
uit het rapport op te maken of Rusland zich ook zal committeren aan de
IMO Polar Code. Kan de Minister bevestigen dat Rusland zich ook heeft
aangesloten of gaat aansluiten bij de IMO Polar Code? Zo nee, zal de
Nederlandse inzet zijn dat dit wel gebeurt?
19. Antwoord van het kabinet
Als verdragsluitende staat (SOLAS en MARPOL) is Rusland
verbonden en gebonden aan de Code. Rusland heeft meegewerkt
aan de totstandkoming van de Code.
Zijn er daarnaast al afspraken gemaakt over de toekomstige winning van
energie en grondstoffen?
20. Antwoord van het kabinet
De Arctische landen hebben zich in dit kader gecommitteerd aan
de Arctic Offshore Oil and Gas Guidelines, opgesteld onder de
Arctische Raad, waarin onder andere is bepaald dat olie- en
gaswinning uitsluitend kan plaatsvinden indien aan zeer strenge
milieu- en veiligheidsnormen is voldaan. Alvorens tot activiteit
over te gaan, dient bovendien een milieueffectrapportage te
worden gemaakt om aan te tonen dat dit het geval is. Ook heeft
de Arctische Raad – na brede consultaties met o.a. mijnbouwbedrijven, inheemse bevolkingen en NGO’s – aanbevelingen
opgesteld ter bescherming van biodiversiteit in mijnbouwprojecten.7

7

Zie Mainstreaming Biodiversity in Arctic Mining Challenges and Proposed Solutions (caff.is).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

12

Tot slot zijn de leden van de D66-fractie positief over het feit dat
Nederland zich binnen de VN, de Arctische raad en bilateraal blijft inzetten
voor het uitsluitend laten plaatsvinden van olie- en gaswinning onder zeer
strenge milieu- en veiligheidsnormen om zo het voortbestaan van
kwetsbare ecosystemen, ecosysteemfuncties en Arctische soorten te
waarborgen. Zal Nederland zich ook in EU-verband inzetten om het
welzijn van de polaire gebieden te waarborgen en olie, gaswinning en
mijnbouw opnemen in de toekomstige Europees brede taxonomie? Bent u
het met de leden van de D66-fractie eens dat de EU een eensgezind geluid
moet vertolken inzake de polaire gebieden?
21. Antwoord van het kabinet
Mede dankzij de Nederlandse inzet is al afgesproken dat de
Europese Commissie voor 31 december 2021 met een rapport
komt over de wenselijkheid van een taxonomie voor economische
activiteiten die het milieu schaden. Het kabinet acht hiervoor een
verbreding van de taxonomie wenselijk en zal zich hier dan ook
voor inzetten. Een algemene taxonomie kan financiële instellingen en toezichthouders namelijk helpen bij het in kaart
brengen van duurzaamheidsrisico’s. Net zoals voor de duurzame
taxonomie, dient een verbreding gebaseerd te zijn op wetenschappelijke inzichten. Wat het kabinet betreft zou het logisch
zijn dat juist fossiele investeringen, zowel binnen als buiten het
noordpoolgebied, die nadrukkelijk niet bijdragen aan het behalen
van de doelen van Parijs, onderdeel zouden zijn van dergelijke
verbreding.
Helemaal tot slot willen de leden van de D66-fractie vragen hoe de
Minister aankijkt tegen toekomstige investeringen van de financiële sector
in olie- en gasbedrijven die in het Noordpoolgebied olie en gas winnen.
Kunt u verkennen of het mogelijk is om juridische beperkingen op te
leggen op zulke investeringen, naar het voorbeeld van clustermunitie?
22. Antwoord van het kabinet
Op 16 oktober 2020 heeft het kabinet de beleidsnota «Van
voorlichten tot verplichten: een nieuwe impuls voor internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemerschap»
(Kamerstuk 26 485, nr. 337) met uw Kamer gedeeld. In deze nota
geeft het kabinet aan in te zetten op een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting. Dit heeft de voorkeur boven een
verplichting gericht op één thema of sector. Ook heeft het
kabinet de voorkeur voor een verplichting op Europees niveau.
Gepaste zorgvuldigheid in lijn met de OESO-richtlijnen voor
multinationale ondernemingen is gericht op het voorkomen en
aanpakken van (potentiële) negatieve gevolgen voor mens en
milieu. Het verbreken van zakenrelaties is een uiterst redmiddel.
IV Vragen en opmerkingen van de leden van de
GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben verheugd kennisgenomen van
de nieuwe Nederlandse Polaire Strategie 2021–2025 en prijzen de
betrokkenheid van het kabinet bij het Noordpoolgebied. Zij hebben over
de Nederlandse Polaire Strategie de volgende vragen en opmerkingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

13

DEEL I Het Arctisch gebied
1.1.1. Bestuur en beheer van het Arctisch gebied
De leden van de GroenLinks-fractie vragen het kabinet welke kansen het
ziet om de status van de EU binnen de Arctische Raad te verhogen tot
formele waarnemersstatus? Zij vragen of het kabinet zich in wil zetten
voor een gepaste strategie om hiertoe te komen, mede in het kader van de
actualisatie van de EU Arctische Strategie die is voorzien voor 2021 en in
lijn met de input die Nederland hier reeds voor heeft gegeven8?
23. Antwoord van het kabinet
Op dit moment functioneert de Europese Unie de facto al als
waarnemer bij de Arctische Raad. Toetreding als permanent
waarnemer zal uitsluitend een formele bevestiging zijn van deze
positie. Het kabinet zal zich bilateraal en in de context van de
Arctische Raad blijven inzetten voor een formalisering van de
EU-positie in de Arctische Raad.
1.2 Beschermen natuur en milieu
De leden van de GroenLinks-fractie delen de grote zorgen van het kabinet
omtrent het tempo van klimaatverandering in de Noordpool. In het kader
van het aantreden van president Biden in de Verenigde Staten vragen zij
het kabinet welke mogelijkheden het ziet om klimaatverandering in het
Noordpoolgebied tegen te gaan, en vragen zij of er concrete gelegenheden zijn gepland om hierover gezamenlijk te spreken?
24. Antwoord van het kabinet
Verdere opwarming van de poolgebieden en het versterkende
effect daarvan op mondiale klimaatverandering is alleen te
stoppen door ambitieuze implementatie van het Parijsakkoord.
De klimaatverandering in het Arctisch gebied is voor het
overgrote deel aan gedrag elders te wijten: de uitstoot van
broeikasgassen. Nederland verwelkomt de ambitieuze klimaatagenda van President Biden, inclusief de terugkeer van de
Verenigde Staten naar het Parijsakkoord. In de bilaterale
contacten met de Verenigde Staten zal nader worden gesproken
over concrete samenwerkingsmogelijkheden o.a. ten aanzien van
klimaatverandering.
Zien zij net als de leden van de fractie van GroenLinks kansen bij de
aankomende Biodiversiteitstop om te komen tot meer en bindendere
bescherming & verdragen ten aanzien van de Noordpoolgebied? Zo ja,
welke inspanningen is het kabinet bereid hiertoe te plegen, eventueel in
samenwerking met gelijkgezinde landen?
25. Antwoord van het kabinet
Nederland zet zich in voor een ambitieus nieuw raamwerk met
bindende doelen onder het VN-biodiversiteitsverdrag (CBD). Als
hier aangescherpte doelen worden afgesproken, kunnen die ook
bijdragen aan betere bescherming van het noordpoolgebied. Voor
bindende doelen ontbreekt internationaal nog het benodigde
8

Zie: The Arctic Council remains the most important facilitator for cooperation with and between
the Arctic countries. We therefore see added value for the EU to be an official observer to the
Arctic Council.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

14

draagvlak. Verder zijn niet alle Arctische staten partij bij het
Biodiversiteitsverdrag. Mede daarom zet het kabinet conform de
Polaire Strategie 2021–2025 ook in op andere samenwerkingsverbanden, zoals de Arctische Raad, het OSPAR-verdrag en het
VN-Zeerechtverdrag. Voor het overige wordt terugverwezen naar
vraag 13.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij met de inzet van het kabinet
aangaande de bescherming van inheemse volkeren. Zij betreuren het dat
zo weinig landen de ILO Conventie 169 hebben ondertekend, die hiervoor
waarborgen biedt. Derhalve vragen deze leden het kabinet of het bereid is
via relevante internationale gremia zoals de Arctische Raad te pleiten voor
brede ondertekening van deze conventie? Daarnaast vragen zij het kabinet
of landen met groeiende interesse in de Arctische regio, zoals Rusland en
China, ruimhartig meewerken met het beschermen van de inheemse
bevolking en hen betrekken bij de ontplooiing van economische activiteiten die in hun leefgebied plaatsvinden? Zo niet, is het kabinet bereid dit
bilateraal en in andere geschikte samenwerkingsverbanden onder de
aandacht te brengen?
26. Antwoord van het kabinet
In lijn met de Polaire Strategie 2021–2025 vindt het kabinet het
van belang dat de belangen van inheemse bevolkingen worden
meegenomen bij de ontplooiing van economische activiteiten in
het Arctisch gebied. Gelukkig worden inheemse volkeren op
allerlei manieren betrokken bij dialoog en besluitvorming ten
aanzien van het Arctisch gebied. Zo hebben de zes organisaties
van inheemse volkeren als permanent participants een vaste plek
aan tafel bij de vergaderingen van de Arctische Raad, en staat
een van de zes werkgroepen van de Arctische Raad – de Sustainable Development Working Group – in het teken van duurzame
ontwikkeling en leefomstandigheden van inheemse groepen.
Nederland neemt actief deel aan deze werkgroep. Inheemse
bevolkingsgroepen worden tevens nauw betrokken bij het werk
van de Euro-Arctische Raad voor de Barentszzee. In 2007 werd
bovendien de VN-Verklaring over de Rechten van Inheemse
Volkeren aangenomen, waarin de individuele en collectieve
rechten van inheemse volken op cultureel en economisch gebied
zijn vastgelegd. In de VN-verklaring is «Free, Prior and Informed
Consent of Indigenous Peoples» (FPIC) opgenomen. Dit betekent
dat inheemse bevolkingsgroepen moeten worden geraadpleegd
wanneer bijvoorbeeld industriële activiteiten in de regio worden
gepland. Het kabinet vindt het aan (de Arctische) landen zelf om
de ILO Conventie 169 al dan niet te ratificeren. Indien er
indicaties zijn dat de belangen van de inheemse bevolking niet
voldoende worden meegewogen, zal dit bilateraal of in andere
samenwerkingsverbanden onder de aandacht worden gebracht.
1.3 Versterken internationale samenwerking
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het positief dat het kabinet
aandacht blijft vragen voor ondertekening van VN-Zeerechtverdrag. Zij
vragen het kabinet naar een appreciatie van de kans dat de Verenigde
Staten dit verdrag de komende tijd kan gaan ondertekenen en hoe
internationale inspanningen van de zijde van het kabinet dit verder
kunnen bevorderen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

15

27. Antwoord van het kabinet
Het kabinet blijft het belang van ratificatie van het
VN-zeerechtverdrag door de Verenigde Staten aan de orde stellen.
Het is niet aan het kabinet om uitspraken te doen over de stand
van zaken van interne besluitvormingsprocessen van andere
landen. Voor het overige wordt terugverwezen naar vraag 6.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen het kabinet ook op welke wijze
en met welke frequentie veiligheidsrisico’s inzake het Noordpoolgebied
worden besproken binnen de NAVO? Vindt het kabinet het effectief dat dit
buiten de Arctische Raad gebeurt? Welk animo denkt het kabinet dat er is
om binnen de Arctische Raad te bewegen naar het bespreken van
veiligheid gerelateerde onderwerpen inzake het Noordpoolgebied, in lijn
met het ook door het kabinet aangehaalde onderzoeksrapport van
Instituut Clingendael?9 De leden van de GroenLinks-fractie zijn van
mening dat vanwege veiligheidsrisico’s gerelateerd aan klimaatverandering het goed zou zijn als de Arctische Raad zich daarover gaat buigen.
28. Antwoord van het kabinet
Militaire veiligheid is van meet af aan uitgesloten geweest van de
samenwerking binnen de Arctische Raad. Op initiatief van de VS
is deze uitzondering expliciet opgenomen in de eerste voetnoot
van de Ottawa Declaration, het oprichtingsverdrag van de
Arctische Raad: «The Arctic Council should not deal with matters
related to military security». Een besluit om dit te veranderen
dient door de Arctische landen unaniem genomen worden. Op dit
moment heeft het kabinet geen indicaties dat permanente leden
militaire veiligheidssamenwerking een plek willen geven binnen
de Arctische Raad.
In lijn met het onderzoeksrapport van Instituut Clingendael over
Arctische veiligheid acht het kabinet voortzetting van het
niet-politieke karakter van de Arctische Raad van groot belang.
Juist de focus op gedeelde belangen op het gebied van milieu,
biodiversiteit, wetenschap en sociale ontwikkeling heeft ertoe
geleid dat de Arctische landen al sinds 1996 constructief
samenwerken. Deze niet-politieke focus zorgt ervoor dat alle
Arctische landen samen aan tafel zitten, hetgeen een basis
creëert voor dialoog en vertrouwen en indirect spanningen
voorkomt. Voor politiek-militaire samenwerking in de noordpoolregio ziet het kabinet de NAVO als het belangrijkste forum.
NAVO-bondgenoten hebben sinds de oprichting van het bondgenootschap aandacht voor de veiligheidssituatie in de Arctische
regio. Mogelijke dreigingen voor het NAVO-verdragsgebied,
waaronder in de Arctische regio, worden geregeld besproken.
Ook worden veiligheidspolitieke ontwikkelingen in en rond het
Arctisch gebied met de relevante spelers besproken.
Ook vragen de leden van de GroenLinks-fractie welke initiatieven het
kabinet precies gaat ondernemen om meer transparantie van
NAVO-activiteiten en activiteiten van Rusland inzake het Noordpoolgebied
te bewerkstelligen en welk traject er ondernomen gaat worden om het
Weens document te moderniseren?

9

Clingendael rapport «The future of Arctic security», April 2020. https://www.clingendael.org/
sites/default/files/2020–04/Report_The_future_of_Arctic_security_April2020.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

16

29. Antwoord van het kabinet
Dreigingen met veiligheidsimplicaties in het Arctisch gebied, ook
die uitgaan van Rusland, hebben de aandacht van de NAVO. In het
kader van de NAVO-Rusland Raad dringt de NAVO bij Rusland aan
op transparantie rondom militaire activiteiten. Echter, deze NRR
is sinds juli 2019, als gevolg van Russische weigeringen, niet
meer bijeen gekomen.
In oktober 2019 heeft een groep van 30 landen, waaronder
Nederland, een pakket met voorstellen voor actualisering van het
Weens Document in Wenen gepresenteerd. Inmiddels
co-sponsoren 34 OVSE-landen het pakket. Rusland weigert echter
om over modernisering te spreken «zolang NAVO voortgaat met
zijn containment policy tegenover de Russische Federatie».
Tijdens de OVSE Ministeriële Raad in december 2020 hebben 45
(van de 57) OVSE-landen een verklaring uitgebracht met een
oproep besprekingen te starten die leiden tot de gewenste
modernisering van het document. De pogingen om Rusland te
bewegen tot bespreking/onderhandeling worden voortgezet. Het
proces vindt met name in Wenen plaats, waar voor dat doel een
coördinatiegroep is gevormd. De verwachtingen zijn niet heel
hoog gespannen: in een recente bijeenkomst van het Forum for
Security Cooperation van de OVSE herhaalde de Russische
vertegenwoordiger de bekende standpunten en bood weinig
ruimte voor toenadering.
Tot slot vragen deze leden op welke wijze het kabinet alert en waakzaam
blijft dat China zich zal houden aan alle huidige Arctische regelgeving en
structuren, zoals de United Nations Convention on the Law Of the Sea
(UNCLOS) en de International Maritime Organisation (IMO), inclusief de
IMO Polar Code? De leden van de fractie van GroenLinks zijn van mening
dat de grotendeels materiële belangstelling van China voor het Noordpoolgebied noopt tot maximale duidelijkheid over het belang van
bescherming van biodiversiteit in het Noordpoolgebied.
30. Antwoord van het kabinet
Bescherming van biodiversiteit is een belangrijk punt voor alle
Arctische landen. In het Chinese witboek over hun Arctisch
beleid onderstreept ook China het belang hiervan. China
benadrukt regelmatig dat wetenschappelijk onderzoek en milieuen klimatologische zorgen hoofdredenen zijn voor betrokkenheid
bij het gebied, en besteedt USD 60 miljoen per jaar aan poolonderzoek. Door de betrokkenheid in alle relevante (Arctische) fora,
en de goede bilaterale contacten met Arctische landen bevindt
Nederland zich in een uitstekende informatiepositie om eventuele
schendingen tijdig te kunnen constateren. Op dit moment zijn er
geen signalen dat China zich niet aan de huidige Arctische
regelgeving en structuren zal houden.
1.4 Waarborgen duurzaamheid economische activiteiten
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat met het mogelijk
vrijkomen van toekomstige nieuwe zeeroutes zorgvuldig moet worden
omgegaan. Daarom vragen zij het kabinet welke inspanningen worden
gericht om in contacten met bedrijfsleven, zoals via de Dutch Arctic Circle
(DAC), het belang van duurzaamheid, de inspraak van inheemse volkeren
en behoud van biodiversiteit te benadrukken? Hoe staat het bedrijfsleven
daar tegenover, zo vragen zij?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

17

31. Antwoord van het kabinet
Tijdens de bijeenkomsten van de Dutch Arctic Circle – maar ook
in gesprekken met individuele bedrijven – wordt het belang van
duurzaamheid, mede met het oog op het behoud van biodiversiteit, en het daar waar mogelijk betrekken van inheemse
volkeren consequent benadrukt. Gesprekspartners staan hier in
het algemeen positief tegenover.
Daarnaast vragen zij het kabinet hoeveel Nederlandse bedrijven zich reeds
hebben aangesloten bij het Arctic Economic Council en hoeveel Nederlandse bedrijven naar medeweten van het kabinet een speciale (economische) strategie voor het Noordpoolgebied hebben?
32. Antwoord van het kabinet
Op dit moment zijn er nog geen Nederlandse bedrijven aangesloten bij de Arctic Economic Council. Naar medeweten van het
kabinet zijn er ook nog geen bedrijven met een speciale (economische) strategie voor het noordpoolgebied.
De leden van de GroenLinks-fractie vinden dat het kabinet nog een tandje
bij kan zetten in het tegengaan van investeringen in olie- en mijnbouwbedrijven in het Noordpoolgebied. Zij vragen derhalve of het kabinet bereid
is zich in EU-verband in te zetten om olie, gaswinning en mijnbouw in het
Noordpoolgebied op te nemen in de toekomstige Europese brede bruine
taxonomie?
33. Antwoord van het kabinet
Graag verwijs ik u naar het antwoord op vraag 21.
Daarnaast constateren zij dat er nog veel onduidelijkheid bestaat over de
investeringen van financiële instellingen in bedrijven die zich onshore en
offshore bezig houden met exploitatie van olie, gas en mijnbouwproducten. Is het kabinet bereid om druk uit te oefenen op financiële
instellingen om tenminste de OESO Richtlijnen (inclusief de zes due
diligence stappen van deze richtlijnen) expliciet toe te passen op olie- en
mijnbouwbedrijven waarin wordt geïnvesteerd aan risicovolle exploitatie
in het Noordpoolgebied?
34. Antwoord van het kabinet
Het kabinet verwacht van bedrijven dat zij de OESO-richtlijnen
voor multinationale ondernemingen en de UN Guiding Principles
on Business and Human Rights naleven. Dit betekent dat
bedrijven, waaronder financiële instellingen, de risico’s voor
mens en milieu in hun waardeketen in kaart moeten brengen,
moeten voorkomen en moeten aanpakken. Ook moeten zij hier
transparant over zijn. Bij investeringen of beleggingen in activiteiten in het polaire gebied behoren financiële instellingen de
risico’s voor biodiversiteit in kaart te brengen en deze risico’s te
voorkomen of aan te pakken.
Op 16 oktober 2020 heeft het kabinet de beleidsnota «Van
voorlichten tot verplichten: een nieuwe impuls voor internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemerschap»
(Kamerstuk 26 485, nr. 337), gedeeld met de Tweede Kamer. Op
basis van de resultaten van evaluatie, consultatie en onderzoek
heeft het kabinet geconcludeerd dat het huidige IMVO-beleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

18

onvoldoende effectief is. In de nota geeft het kabinet aan in te
zetten op een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting. Dit
heeft de voorkeur boven een verplichting gericht op één thema of
sector. Ook heeft het kabinet de voorkeur voor een verplichting
op Europees niveau.
Is het kabinet daarnaast bereid om in gesprek te gaan met de Nederlandse
financiële sector (pensioenfondsen, verzekeraars, banken, vermogensbeheerders) om erop aan te dringen investeringen in bedrijven die naar olie
en gas (willen) boren in het Noordpoolgebied te beëindigen? De leden van
de GroenLinks-fractie vragen of het kabinet juridische mogelijkheden wil
verkennen om te komen tot een moratorium voor investeringen van
financiële instellingen in olie- en gasbedrijven die aantoonbaar actief zijn
in het Noordpoolgebied?
35. Antwoord van het kabinet
Het kabinet is continu in gesprek met de financiële sector over
het terugdringen van fossiele investeringen als onderdeel van het
commitment van de financiële sector aan het klimaatakkoord.
Instellingen hebben zich gecommitteerd om in 2022 reductiedoelstellingen en actieplannen te presenteren. Gezien de forse
klimaatimpact van fossiele investeringen lijkt het logisch dat
financiële instellingen nadrukkelijk bezien hoe zij dergelijke
investeringen kunnen terugdringen. Het is goed om te zien dat
een deel van de instellingen al acties onderneemt en specifieke
doelstellingen ten aanzien van fossiele sectoren heeft geformuleerd. Financiële instellingen zullen hun reductiedoelstellingen en
actieplannen richting 2022 in toenemende mate in lijn brengen
met de doelstellingen van Parijs. Het kabinet ziet nu geen
noodzaak tot aanvullende stappen.
Tot slot vragen de leden van de GroenLinks-fractie of het kabinet in
navolging van Finland en het Europees Parlement bereid is ook steun te
verlenen aan de oprichting van een Arctisch Reservaat, zoals in Antarctica
al bestaat?10
36. Antwoord van het kabinet
Nee. Voor het overige verwijs ik u graag naar het antwoord op
vraag 13.
DEEL III. Uitvoering – Programma’s en middelen
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich bij de uitvoering van de
Nederlandse Polaire Strategie af of er ruimte kan worden gecreëerd voor
de financiering en ondersteuning van burgerinitiatieven, zoals het
beoogde onderzoek van de Icewhale Foundation naar het voortplantingsgebied van de bedreigde Spitsbergen-populatie IJswalvissen Balaena
mysticetus en ander voorgesteld onderzoek op het gebied van klimaat,
biodiversiteit en vervuiling? Is het kabinet bereid dit initiatief nader te
bestuderen en in gesprek te gaan over financiering hiervan, vragen de
leden van de GroenLinks-fractie?11 En is het kabinet tevens bereid om
breder te kijken naar flexibele financiële en politieke ondersteuning van
soortgelijke initiatieven die nog niet concreet in de Nederlandse Polaire
Strategie zijn opgenomen?
10
11

https://news.mongabay.com/2014/03/europe-votes-for-an-arctic-sanctuary/.
https://www.trouw.nl/duurzaamheid-natuur/de-ijswalvis-hoe-een-dier-van-100–000-kilo-hetklimaat-stabiliseert~b7ead752/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

19

37. Antwoord van het kabinet
Graag verwijs ik u naar de antwoorden op de vragen 9 en 10.
V Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken inzake de Nederlandse Polaire Strategie. Zij hebben de
volgende vragen en opmerkingen.
Ten aanzien van het Arctisch gebied is de Nederlandse inzet gericht op het
beschermen van mens, milieu, veiligheid en internationale stabiliteit. In
hoeverre komt dit overeen met de prioriteiten van de belangrijkste actoren
in het gebied, namelijk de Verenigde Staten, Rusland, Canada,
Denemarken, Noorwegen, Finland en IJsland, zo vragen de leden van de
SGP-fractie? Worden door deze landen wellicht uitgangspunten gehanteerd die hier fundamenteel van afwijken?
38. Antwoord van het kabinet
Een blik op de gepubliceerde strategieën van de Arctische staten
leert dat zij allemaal het belang van internationale samenwerking, wetenschappelijk onderzoek en duurzame ontwikkeling
noemen. Het grootste verschil betreft de geografische reikwijdte.
De strategieën van de Arctische landen richten zich voor het
grootste deel op (ontwikkeling van) het Arctische gebied binnen
hun landsgrenzen. Als niet-Arctisch land hanteert Nederland een
bredere geografische benadering t.o.v. de Arctische regio. Er zijn
geen uitgangspunten die fundamenteel afwijken van de Nederlandse inzet.
De leden van de SGP-fractie vragen waarom er gekozen is voor een,
vergeef hen de uitdrukking, «bipolaire» strategie, terwijl de situaties op en
rond de Noord- en Zuidpool sterk verschillen, en Nederland alleen al om
geografische redenen hoofdzakelijk te maken heeft met uitdagingen rond
het Arctische gebied?
39. Antwoord van het kabinet
Nederland kiest er al sinds de jaren ’80 voor om de beide poolgebieden beleidsmatig met elkaar te verbinden. Vanwege historische redenen, maar ook om zo uitdrukking te geven aan
overeenkomsten in de uitdagingen met betrekking tot beide
gebieden.12 Beide polen zijn zeer gevoelig voor veranderingen in
het klimaat; ze vormen als het ware de polsslag van het klimaatsysteem. Een van de redenen waarom wetenschappelijk
onderzoek in deze gebieden zo relevant is. Nederland beschouwt
zowel Antarctica als het noordpoolgebied – voor zover dat niet
onder de rechtsmacht van Arctische staten valt – als global
public goods (ook wel global commons genoemd). Dit zijn
gebieden met belangrijke een unieke waarde voor de mensheid
en voor het ecosysteem aarde, die daarom niet alleen een
aangelegenheid zijn van de aangrenzende staten. Tevens verricht
Nederland in beide gebieden al decennialang poolonderzoek,
onder andere met een onderzoeksstation op Spitsbergen en een
mobiel laboratorium op Antarctica, bij de Britse basis Rothera.

12

Zie voor meer informatie over de Nederlandse geschiedenis in de poolgebieden het beleidskader 2011–2015: Bijlage bij Kamerstuk 33 400 V, nr. 116.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

20

Ten aanzien van duurzaam ondernemen, ook in de Arctische regio,
hanteert Nederland de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen als norm. Dat is van belang. Van bedrijven mag verwacht worden
dat zij gepaste zorgvuldigheid betrachten door risico’s op negatieve
effecten voor klimaat en milieu te identificeren, voorkomen of mitigeren
en rekenschap afleggen over dit proces. In hoeverre wordt op dit moment
daadwerkelijk gedaan door Nederlandse (en andere) bedrijven die in het
Noordpoolgebied actief zijn, zo vragen de leden van de SGP-fractie?
Voorts vragen deze leden of Nederlandse bedrijven voldoende geholpen
worden om kansen te benutten om op verantwoorde maar rendabele
wijze bij te dragen aan economische activiteiten en duurzame ontwikkelingen in gebied?
40. Antwoord van het kabinet
Het kabinet verwacht van alle Nederlandse bedrijven die in het
noordpoolgebied actief zijn dat zij gepaste zorgvuldigheid in lijn
met de OESO-richtlijnen toepassen. Voor ondersteuning bij
gepaste zorgvuldigheid kunnen deze bedrijven onder andere
gebruik maken van het postennetwerk en de OESO Due Diligence
Handreiking. Het kabinet heeft geen zicht op in hoeverre
bedrijven die in het noordpoolgebied actief zijn zich houden aan
de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen (OESOrichtlijnen).
Nederland zal specifieke kennis en expertise van het Nederlandse
bedrijfsleven op het gebied van duurzame ontwikkeling onder de
aandacht brengen van de Arctische staten wanneer mogelijk.
Diverse bedrijven, kennisinstellingen, NGO’s en vertegenwoordigers van verschillende ministeries hebben zich bovendien
georganiseerd in de Dutch Arctic Circle (DAC). Binnen dit
verband wordt op informele wijze kennis rondom Arctische
activiteiten gedeeld. De DAC zal de komende jaren worden benut
om relevante kennis en kunde van Nederlandse bedrijven op het
gebied van duurzaamheid te mobiliseren en te identificeren hoe
deze kan worden ingezet ten behoeve van duurzame ontwikkeling van het Arctisch gebied.
Nederland zet zich binnen de VN, de Arctische Raad en bilateraal in voor
het toestaan van olie- en gaswinning onder zeer strenge milieu- en
veiligheidsnormen. Daarmee moet het voortbestaan van kwetsbare
ecosystemen, ecosysteemfuncties en Arctische soorten worden gewaarborgd. In hoeverre vindt dit pleidooi voor strenge normen weerklank bij
de andere betrokken partijen, zo vragen de leden van de SGP-fractie?
Doen zich in de praktijk ook situaties voor waarbij geen groen licht
gegeven wordt of dient te worden?
41. Antwoord van het kabinet
Alle Arctische landen hebben zich gecommitteerd aan de Arctic
Offshore Oil and Gas Guidelines, opgesteld onder de Arctische
Raad, waarin onder andere is bepaald dat olie- en gaswinning
uitsluitend kan plaatsvinden indien aan zeer strenge milieu- en
veiligheidsnormen is voldaan. Alvorens tot activiteit over te gaan
dient bovendien een milieueffectrapportage te worden gemaakt
om aan te tonen dat dit het geval is. Omdat de olie- en gasactiviteiten plaatsvinden in gebieden die onder de rechtsmacht vallen
van de Arctische staten, is het aan die landen zelf om al dan niet
groen licht te geven op basis van deze rapportage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

21

Terecht signaleert het kabinet dat het belang toeneemt om binnen de
Arctische Raad ook politiek-militaire onderwerpen te bespreken, zodat
conflicten voorkomen of in de kiem gesmoord kunnen worden. Dit wordt
versterkt door «het strategische belang van de regio voor zowel Rusland
als de NAVO, de toenemende militaire activiteiten van Rusland en de
groeiende interesse van China in het Arctisch gebied». Kan de Minister
voorbeelden noemen van toegenomen Russische militaire activiteiten in
het gebied, zo willen de leden van de SGP-fractie weten? Wat is de aard
en het doel van deze activiteiten?
42. Antwoord van het kabinet
Op 1 december 2014 richtte Rusland een nieuw strategisch
militair commando op rond de al bestaande Noordelijke Vloot,
speciaal voor de Arctische regio. De Russische Nationale Veiligheidsstrategie van eind 2015 noemt de bescherming van de
nationale belangen in het Arctisch gebied een hoofdtaak. Dit uit
zich door het vergroten van de Russische militaire presentie in
het Arctisch gebied, meer militaire oefeningen en het moderniseren van materieel en infrastructuur. De toegenomen militarisering van de Russische Federatie moet worden gezien in de
context van het bevaarbaar worden van de Noordelijke passage
en de daarmee gepaard gaande verdediging van de eigen kustlijn,
TTW en EEZ.
Per 1 januari 2021 is het militair commando Noordelijke Vloot
opgewaardeerd tot een (vijfde) militair district. De groeiende
Russische militaire aanwezigheid in het gebied wordt door
Moskou als defensief gekarakteriseerd; een pure noodzakelijkheid om het land – inclusief de aanwezige grondstoffen – te
beschermen. De Russische wens om het Arctisch gebied te
ontwikkelen en de noodzaak om hiervoor samen te werken met
andere landen, leiden ertoe dat Rusland niet gebaat is bij
oplopende spanningen in dit gebied.
Via welk gremium wordt met alle betrokken landen de dialoog gevoerd
over militaire aangelegenheden, zolang de Arctische Raad niet unaniem
besluit het oprichtingsverdrag in dit opzicht aan te passen?
43. Antwoord van het kabinet
Naar de kennis van het kabinet is er niet één gremium waarin er
met alle betrokken Arctische landen militaire aangelegenheden
worden besproken. Zoals ook aan de orde gesteld in een in april
2020 gepubliceerd onderzoeksrapport van Instituut Clingendael,
vragen de huidige ontwikkelingen ook om het bespreken van
politiek-militaire vraagstukken met alle Arctische staten, waarbij
deze vraagstukken bezien kunnen worden in het bredere
perspectief van ecologische en economische ontwikkelingen.13
Voor het overige zie vraag 4.
Voorts vragen de leden van de SGP-fractie of Nederland in de grote
belangstelling van China voor het Arctisch gebied, in samenhang met de
economische belangen van natuurlijke hulpbronnen en potentiële
zeeroutes, een bedreiging ziet voor de toekomstige veiligheid en stabiliteit
rond het Noordpoolgebied? De Polaire Strategie verwijst in dit kader naar
de beleidsnotitie «Nederland-China: een nieuwe balans» (Kamerstuk
13

Clingendael rapport «The future of Arctic security», April 2020. https://www.clingendael.org/
sites/default/files/2020–04/Report_The_future_of_Arctic_security_April2020.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

22

35 207, nr. 1). In die notitie ontbreekt echter iedere vorm van aandacht
voor de Arctische regio. Welke plaats neemt de Arctische regio dus
concreet in binnen de brede diplomatieke- en handelsbetrekkingen met
China in het kader van de «Chinanotitie»? Zijn Nederland en de EU
bijvoorbeeld in gesprek met overheden in IJsland en Groenland/
Denemarken over de potentiële risico’s van investeringen door Chinese
staatsbedrijven in het gebied?
44. Antwoord van het kabinet
Momenteel zijn er geen redenen om aan te nemen dat China in de
nabije toekomst in het Arctisch gebied een veiligheids- of
stabiliteitsrisico vormt. De Polar Silk Road vormt een onderdeel
van het Chinese Belt and Road Initiative (BRI). Zoals uiteengezet
in de Chinanotie blijft de invloed van China in landen langs de
BRI-routes een punt dat kritische aandacht blijft houden van dit
kabinet. Dit geldt ook voor het Arctisch gebied. We zetten
gestaag in op kennisvermeerdering14. In de brede bilaterale
contacten van Nederland met IJsland en Denemarken wordt dit
onderwerp eveneens meegenomen. Het Arctisch gebied is
momenteel in de bredere CHI-NL betrekkingen in het kader van
de China-notitie geen prioriteit, maar het kabinet houdt aandacht
voor relevante ontwikkelingen.

14

Zie bv. https://www.clingendael.org/publication/future-arctic-security en China’s Arctic strategy
in Iceland and Greenland | Clingendael.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 V, nr. 67

23