RIGO Research en Advies BV
De bewoonde omgeving
www.rigo.nl

Buurtleefbaarheid beschreven
Ontwikkeling in de veertig aandachtswijken

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO Research en Advies. Het gebruik van cijfers
en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldiging en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede
opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van RIGO Research
en Advies. RIGO Research en Advies aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere
onvolkomenheden.

RIGO Research en Advies BV
De bewoonde omgeving
www.rigo.nl

Buurtleefbaarheid beschreven
Ontwikkeling in de veertig aandachtswijken

Opdrachtgever

BZK/WWI

Auteurs

René Schulenberg
Kees Leidelmeijer
Henriette Rombouts

Uitgave

november 2010

Rapportnummer

P16580a

RIGO Research en Advies BV ∙ De Ruyterkade 139 ∙ 1011 AC Amsterdam
Telefoon 020 522 11 11 ∙ Fax 020 627 68 40 ∙ E -mail info@rigo.nl ∙ www.rigo.nl

Inhoudsopgave
Samenvatting en conclusie

Buurtleefbaarheid beschreven

i

I

Aanleiding van het onderzoek

i

II

Algemeen beeld

ii

Hoofdstuk 1

Inleiding

1

1.1

Achtergrond

1

1.2

Doel

2

1.3

Aanpak

3

Hoofdstuk 2

Woningvoorraad

5

2.1

Samenstelling woningvoorraad

5

2.2

Tevredenheid woning

7

2.3

Aantrekkelijke bebouwing

8

2.4

Staat van onderhoud

8

2.5

Samenvatting

10

Hoofdstuk 3

Sociaal

11

3.1

Ontwikkeling bevolkingssamenstelling

11

3.2

Sociale samenhang

16

3.3

Samenvatting

18

Hoofdstuk 4

Openbare ruimte

20

4.1

Ontmoetingsfuncties

20

4.2

Woningdichtheid

21

4.3

Groenvoorziening

22

4.4

Schoon en heel

24

4.5

Leegstand

26

4.6

Samenvatting

27

Hoofdstuk 5

Veiligheid en overlast

29

5.1

Veiligheidssituatie

29

5.2

Sociale veiligheid

30

5.3

Samenvatting

33

Inhoudsopgave

6

Hoofdstuk 6

Voorzieningen

34

6.1

Afstand tot voorzieningen

34

6.2

Tevredenheid met voorzieningen

36

6.3

Samenvatting

37

Hoofdstuk 7

Leefbaarheid

38

7.1

Subjectief: oordeel over leefbaarheid

38

7.2

Ontwikkeling subjectieve leefbaarheid

39

7.3

Geobjectiveerde leefbaarheid

40

7.4

Samenvatting

42

Hoofdstuk 8

Beschouwing en conclusie

43

Bijlagen
Geen inhoudsopgavegegevens gevonden.

i

Samenvatting en conclusie
Buurtleefbaarheid beschreven
De leefbaarheid is naar het oordeel van de bewoners in de veertig aandachtswijken
tussen 1998 en 2009 verbeterd en gemiddeld in Nederland iets achteruitgegaan.
Daarmee lopen de aandachtswijken wat in van de achterstand op de overwegend gunstige woon- en leefsituatie waar de meeste Nederlanders – ook naar hun eigen oordeel – in verkeren. De verbeteringen in de aandachtswijken hebben vooral sinds 2002
gestalte gekregen met een toenemende kwaliteit van en waardering voor de wonin gvoorraad en de openbare ruimte, in combinatie met een wat positiever oordeel over
de medebewoners. De verbetering van de objectieve veiligheid is van recentere aard
en heeft zowel in de aandachtswijken als in de rest van het land nog niet geleid tot
een groter gevoel van veiligheid.

I

Aanleiding en aanpak van het onderzoek
In een aantal recent verschenen onderzoeken die door het Ministerie van VROM/WWI zijn g epubliceerd, zoals ‘Leefbaarheid door de tijd‘, ‘Waterbedeffecten van het wijkenbeleid‘ en ‘Het
wonen overwogen’ wordt ingegaan op de ontwikkeling van de leefbaarheid in Nederland. De
indruk die daaruit naar voren komt, is dat de leefbaarheid zich in het bijzonder in veel aa ndachtswijken gunstig heeft ontwikkeld. De beschrijving van de ontwikkeling in die onderzoeken
geeft echter geen gedetailleerd beeld van de verschillende aan leefbaarheid te onderscheiden
aspecten. Ook is op basis van die onderzoeken nog niet scherp hoe de geobjectiveerde ontwik1
kelingen op basis van de Leefbaarometer zich verhouden tot de perceptie van de ontwikkelingen door de burger.
Om dat inzicht wel te bieden, wordt in dit onderzoek een uitgebreide beschrijving gepresenteerd van de ontwikkeling sinds 1998 op een groot aantal aan leefb aarheid verbonden aspecten. De basis van de gegevens wordt gevormd door de onderliggende dimensies en indicatoren
van de Leefbaarometer. Deze bron is waar nodig aangevuld met gegevens uit andere registraties om het inzicht in de feitelijke ontwikkelingen t e vergroten. Voorts zijn gegevens uit de
grootschalige enquêtes WBO en WoON van het Ministerie van VROM/WWI gebruikt om ook de
ontwikkeling in de oordelen van bewoners in beeld te krijgen. De ontwikkelingen zijn geanaly2
seerd voor Nederland als geheel en voor de veertig aandachtswijken in het bijzonder. Daarmee
wordt ook duidelijk(er) hoe de ontwikkelingen in de aandachtswijken zich verhouden tot de
meer algemene ontwikkelingen in het land.
1

2

De Leefbaarometer is opgebouwd uit objectief meetbare gegevens. Met die gegevens wordt een zo
goed mogelijke indicatie gegeven van de waardering van de leefbaarheid door de bewoners. Het blijft
echter een indicatie en geen feitelijke meting van het oordeel. Daarom spreken we over de geobject iveerde leefbaarheid: het oordeel over de leefbaarheid voor zover dat kan worden afgeleid uit objecti eve omgevingscondities.
Bij indicatoren die worden ontleend aan de inspecties uit de module Sociaal -Fysiek van het WoON zijn
alleen gegevens beschikbaar voor de G31. Waar dat aan de orde is, zal dat steeds worden aangegeven.

Samenvatting

ii

II

Algemeen beeld
Bevestiging van de overwegend positieve ontwikkeling
Uit de beschrijving van de ontwikkeling van de leefbaarheid in Nederland komt naar voren dat
in het bijzonder binnen de veertig aandachtswijken een substantiële verbetering heeft plaat sgevonden. De verbetering vond vooral plaats na 2002 en betreft een breed spectrum van aan
leefbaarheid verbonden thema´s. De meest eenduidige verbeteringen in de aandachtswijken
zijn bereikt op de thema´s ‘woningvoorraad’ en ‘openbare ruimte’. Bovendien ontwikkelen de
veertig aandachtswijken zich op deze twee terreinen beter dan de rest van het land en halen ze
een stuk van hun achterstanden in.
Binnen deze thema´s wijzen zowel de feitelijke ontwikkelingen en objectieve waarnemingen als
de oordelen van bewoners in de richting van verbetering. Binnen de woningvoorraad valt in het
bijzonder de grote toename van de fysieke ingrepen in deze wijken op vanaf 2001, evenals de
toename van het aandeel koopwoningen en de afname van het aandeel etagewoningen. Binnen
het thema openbare ruimte vinden we significante verbeteringen - zowel feitelijk als in de perceptie - op de aspecten woningdichtheid, vervuiling en vernielingen en het aandeel parken en
plantsoenen. Op geen van de aspecten van de openbare ruimte is in de aandachtswijken een
verslechtering geconstateerd.
… maar ook meer gemengde resultaten
Wat meer gemengde resultaten zijn bereikt op de thema´s ´sociaal´, ´voorzieningen´ en ‘veiligheid’. De feitelijke ontwikkelingen en objectieve waarnemingen op de thema’s ‘sociaal’ en ‘veiligheid’ zijn niet uitsluitend positief, maar in de perceptie van bewoners is er wel degelijk sprake van een positieve ontwikkeling. De objectieve veiligheidssituatie in de aandachtswijken is
wel (vrij recent) verbeterd (na 2006). Dat heeft desondanks nog niet geleid tot een algemeen
sterker gevoel van veiligheid. Hoewel verschillende indicatoren op de terreinen sociaal, voo rzieningen en veiligheid dus (beperkte) vooruitgang zien, wordt de kloof tussen de veertig aa ndachtswijken en de rest van het land op deze thema’s niet verkleind, aangezien ook in de rest
van het land soortgelijke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden.
Per saldo
Per saldo kan gesteld worden dat op twee van de vijf thema’s de veertig aandachtswijken een
duidelijke vooruitgang hebben geboekt en hierbij ook de kloof met de rest van het land verkleind. Op de drie andere thema’s is de kloof niet verkleind maar is er wel sprake geweest van
voorzichtige vooruitgang. Deze overwegend positieve conclusie wordt ook bevestigd als naar de
totaalleefbaarheid in de veertig aandachtswijken wordt gekeken. De aandachtwijken hebben
zowel wat het oordeel van bewoners betreft als de meer geobjectiveerde meting van leefbaa rheid (die voortvloeit uit de Leefbaarometer) een positieve ontwikkeling doorgemaakt, waarbij
ook sprake is van (licht) inlopen op het rest van het land.

Buurtleefbaarheid beschreven

1

Hoofdstuk 1
Inleiding
1.1

Achtergrond
De ontwikkeling van de leefbaarheid van buurten en wijken staat onverminderd in de belan gstelling. In een aantal recent verschenen onderzoeken die door het Ministerie van VROM/WWI
zijn gepubliceerd, zoals ‘Leefbaarheid door de tijd‘, ‘Waterbedeffecten van het wijkenbeleid ‘ en
‘Het wonen overwogen’ wordt ingegaan op de ontwikkeling van de leefbaarheid in Nederland.
De indruk die daaruit naar voren komt, is dat de leefbaarheid zich in het bijzonder in veel aa ndachtswijken gunstig heeft ontwikkeld. Met die publicaties zijn inzichten gegeven in de ontwikkeling van de leefbaarheid en welke omstandigheden daar een rol in hebben gespeeld.
Van leefbaarheid naar aspecten van leefbaarheid
De beschreven ontwikkelingen in die publicaties hebben vooral betrekking op de leefbaarheid
als totaalconcept. De aan leefbaarheid te onderscheiden aspecten zijn minder over het voetlicht gebracht. In deze publicatie wordt dat detailniveau wel geboden. Daarmee wordt inzicht
gegeven in hoe de ontwikkelingen zijn geweest op de verschillende aan leefbaarheid verbonden
aspecten van de fysieke en sociale woonomgeving. Daardoor kan word en gezien op welke aspecten ondubbelzinnig vooruitgang is geboekt en op welke aspecten dat minder eenduidig het
geval is geweest.
Objectief en subjectief
In dit onderzoek wordt ingegaan op de ontwikkelingen van de verschillende leefbaarheidsa specten door de jaren heen. Er wordt daarbij zowel naar de objectieve als naar de subjectieve
kant van de (ontwikkeling van) verschillende leefbaarheidsaspecten gekeken. De belangrijkste
reden daarvoor is dat beide van belang zijn. Het oordeel van de burger over (aspecten van) de
leefbaarheid van hun buurt is vanzelfsprekend relevante informatie voor wie iets wil weten
over hoe leefbaar buurten en wijken zijn. Maar het is vanzelfsprekend ook van belang om te
weten hoe het er feitelijk voor staat en welke ontwikkel ingen daarin zijn te bespeuren. Voor de
beleidmaker is het immers lastig om direct te sturen op percepties. Aangrijpingspunten voor
beleid zijn veelal eenvoudiger te vinden in de feitelijke omgevingscondities. Maar, dan is het
wel weer wenselijk om een inzicht te hebben in hoe veranderingen in die feitelijke omgeving scondities doorwerken in de percepties van bewoners.
Dat percepties en feitelijke ontwikkelingen niet altijd dezelfde richting uitwijzen hebben rece nte discussies in het domein van de veiligheid ook weer eens getoond: waar de veiligheid in
objectieve zin verbetert, lijkt dit niet of nauwelijks in verband te staan met de veiligheidsbel eving van de burger. In dit onderzoek gaan we na of daar ook op andere th ema’s aanwijzingen
voor bestaan.
In het onderzoek ‘Kwaliteit van buurt en straat: tussen feit en fictie’ is gebleken dat een substantieel deel van de perceptie van mensen over hun woon - en leefomgeving wel degelijk kan
worden verklaard uit feitelijke omgevingscondities – mits op een voldoende laag schaalniveau
wordt geanalyseerd en rekening wordt gehouden met verschillen tussen personen en de - veelal plausibele - wensen en eisen die zij stellen aan hun woonomgeving . Zo blijken gezinnen met
kinderen beduidend meer waarde te hechten aan de verkeersveiligheid van de woonomgeving

Inleiding

2

dan andere typen huishoudens. En zo werkt het oordeel over sociale veiligheid voor vrouwen
sterker door in de mate waarin iemand het prettig vindt om ergens te wonen dan voor mannen.
Naast dit soort verschillen die kunnen worden gerelateerd aan persoon en plaats, is het den kbaar dat ook de factor tijd invloed heeft op de relatie tussen de feitelijke omgevingscondities
en de bewonersoordelen met betrekking tot de verschillende aspecten van de leefbaarheid.
Hierin liggen verschillende mogelijke invloeden besloten. Het is mogelijk dat feitelijke verbet eringen pas met vertraging doorwerken in de perceptie omdat de burger pas na verloop van tijd
– als een verbetering langer stand houdt – voldoende vertrouwen heeft in de bestendigheid
van zo’n verbetering. Maar het is ook mogelijk dat er in de tijd een verandering optreedt in de
norm of het referentiepunt waartegen de situatie wordt getoetst. Dan kan een feitelijke verb etering nog steeds ‘onder de norm’ zijn en dus leiden tot een n egatief oordeel. Verschuivingen
in het referentiepunt of de norm kunnen door allerlei invloeden ontstaan: door discussies in de
media, door verwachtingen die worden gewekt of door welvaartsontwikkelingen bijvoorbeeld.
Een derde invloed op de factor ‘tijd’ zijn specifieke gebeurtenissen die op een bepaald moment
in de tijd of gedurende een periode plaatsvinden en de publieke opinie zo beïnvloeden dat ze –
los van bijvoorbeeld feitelijke ontwikkelingen – invloed uitoefenen op de oordelen van mensen.
Oorlogen, economische crises, of – wat specifieker - prominent in de media gevoerde discussies
over herkomst en geloof bijvoorbeeld kunnen daaronder worden verstaan.
In dit onderzoek wordt nog niet in verklarende zin gezocht naar de redenen van eventuele co nvergentie en divergentie van oordelen en feitelijke omgevingscondities in de tijd. Het betreft
niet meer dan een eerste stap in die richting: de constatering van de mate waarin de ontwikkelingen door de tijd van feitelijke omgevingscondities en de percepties met betrekking tot diezelfde condities overeenkomen of juist niet.

1.2

Doel
Het doel van dit onderzoek om een (nog) scherper beeld te krijgen van de zaken die goed en
minder goed gaan in de buurten, en dan vooral in de aandachtswijken. Om de aandachtswijken
te analyseren is gekeken naar de zogenaamde ’40 wijken’. Dit zijn de veertig aandachtswijken
die in 2007 geselecteerd zijn om extra investeringen te doen. Deze wijken zijn geselecteerd op
hun stapeling van sociale, fysieke en economische problemen.
Er zijn veel met leefbaarheid verbonden aspecten. Deze aspecten worden geordend naar verschillende overkoepelende thema’s. In deze rapportage komen de volgende thema’s aan de
orde:


Woningvoorraad



Sociaal (sociaaleconomische bevolkingssamenstelling en sociale samenhang)



Openbare ruimte



Veiligheid en overlast



Voorzieningen

Aan elk van deze vijf thema’s is een hoofdstuk gewijd. Afsluitend wordt een hoofdstuk gewijd
aan de ontwikkeling van de algemene leefbaarheid, waarna het totaal van de ontwikkelingen in
een meer algemeen beschouwend hoofdstuk wordt beschreven. Daarin wordt o ok gezocht naar
samenhangen tussen ontwikkelingen en thema’s en naar mogelijke oorzaken van discrepanties
tussen feitelijke ontwikkelingen, percepties en tevredenheidsoordelen.

Buurtleefbaarheid beschreven

3

1.3

Aanpak
In deze paragraaf wordt de aanpak van dit onderzoek kort uitgewerkt. Het onderzoek is begeleid door een commissie bestaande uit Sinisa Boksic (BZK/WWI), Willem Relou (BZK/WWI), Gaby Laane (BZK), Monique Verbraken (BZK/WWI), Jankees Kok (BZK/WWI) en Farhana Goelaman
(BZK/WWI). De auteurs danken de leden van de begeleidingscommissie voor hun constructieve
en inspirerende bijdrage aan de totstandkoming van deze rapportage.
Bronnen
Bronnen voor dit onderzoek zijn de enquêtegegevens van verschillende versies van het Woning
Behoefte Onderzoek (WBO 1998 en 2002) en het Woononderzoek Nederland (WoON 2006 en
2009). Tevens zijn de modules Sociaal-Fysiek van het WoON (2006 en 2009) een belangrijke
bron van informatie. Met behulp van deze enquêtebestanden kan de perceptie van de bewoners door de jaren heen in beeld worden gebracht. Als extra onderdeel van de module SociaalFysiek zijn inspecteurs bij de woningen van de ondervraagden langs geweest om tal van kenmerken van de woonomgeving op een gestandaardiseerde (objectieve) manier te meten. Deze
inspecties worden gebruikt om de objectieve ontwikkeling van verschillende aspecten van de
woonomgeving – zoals de staat van onderhoud van de woningen en beplanting of de leegstand
– in beeld te brengen. Ten slotte worden de Leefbaarometer en de onderliggende dimensies en
indicatoren gebruikt om in het bijzonder een aantal objectieve ontwikkelingen weer te geven.
Periode
De nadruk van de beschrijving ligt op de recente ontwikkelingen (de periode 2006 -2008/2009).
Voor elk aspect binnen elk thema wordt deze ontwikkeling beschreven. Daar waar mogelijk
wordt ook een langere periode beschreven (afhankelijk van de beschikbare data vanaf 1998 of
2002). Hierdoor wordt niet alleen een beeld geschetst van de kortetermijnontwikkelingen,
maar wordt ook duidelijk wat de langjarige trend is.
Gebiedsonderscheiden
Voor elk aspect wordt de ontwikkeling voor de veertig aandachtswijken in beeld gebracht, vaak
afgezet tegen de ontwikkeling voor Nederland als geheel . Een kanttekening die daarbij moet
worden geplaatst, is dat waar de inspecties uit de module Sociaal-Fysiek gebruikt worden, de
ontwikkelingen niet voor Nederland als geheel worden weergegeven, maar e nkel voor de G31
(de 31 gemeenten die deel uitmaakten van GSB-III). De inspecteurs zijn voor de 2009-versie van
deze module namelijk alleen bij de respondenten uit deze G31 langs geweest. Voor alle andere
bronnen zijn wel landsdekkende databestanden beschikbaar, en zal dan ook de ontwikkeling
van Nederland als geheel worden weergegeven.
Betrouwbaarheid
Zoals hiervoor aangegeven, wordt voor het inzicht in de percepties gebruikgemaakt van gegevens uit enquêtes. Deze zijn op basis van steekproeven onder de bevolking verzameld. Omdat
er altijd enige onzekerheid bestaat over of die steekproeven representatief zijn voor de gehele
bevolking, is er een mate van onzekerheid in de uitkomsten. Deze mate van onzekerheid wordt
weergegeven met het 95-procentbetrouwbaarheidsinterval. Als bijvoorbeeld het 95 -procentsbetrouwbaarheidsinterval van een perceptie in 2009 binnen h et 95-procentsbetrouwbaarheidsinterval van de perceptie in 2006 valt, kan niet met zekerheid gesteld worden dat het verschil in
de gemiddelde perceptie tussen 2006 en 2009 daadwerkelijk heeft plaatsgevonden of dat het
verschil door de steekproeftrekking wordt veroorzaakt. In zo’n geval is de gevonden ontwikkeling niet-significant, en dus is de conclusie dat er geen ontwikkeling in de perceptie is. In so m-

Inleiding

4

mige gevallen is het 95-procentsbetrouwbaarheidinterval weergegeven met behulp van fou tbalken, in andere gevallen staat het in de tekst gemeld.

Buurtleefbaarheid beschreven

5

Hoofdstuk 2
Woningvoorraad
De woningvoorraad is één van de meest in het oog springende kenmerken van een buurt. Er is
een duidelijk verschil tussen buurten met veelal rijtjeswoningen en buurten die gedomineerd
worden door galerij- of portiekflats. Eigenschappen van de woningvoorraad hebben invloed op
het soort mensen dat er woont en mede daardoor ook op de leefbaarheid van de buurt. De
kwetsbare groepen in de samenleving zijn veelal aangewezen op goedkope woningen, die bi jvoorbeeld in buurten met galerijflats te vinden zijn.

2.1

Samenstelling woningvoorraad
De woningvoorraad heeft zich – bezien vanuit het perspectief van de leefbaarheid – vrij goed
ontwikkeld de afgelopen jaren. Vooral in de veertig aandachtswijken is de ontwikkeling positief
te noemen. In de veertig aandachtswijken zijn - na een aanvankelijke daling van de vernieuwingsgraad tot 2000 - de fysieke ingrepen in de woningvoorraad de laatste jaren flink opg eschroefd. Die toename weerspiegelt vermoedelijk het beleid om middels fysieke herstructur ering te komen tot een meer gedifferentieerde woningvoorraad. Uit recent onderzoek blijkt dat
het vervangen van verouderde sociale huurwoningen door nieuwe koopwoningen leidt tot een
3
meer gemêleerde de wijkbevolking, gelet op inkomens, huishoudenstype en etniciteit , door
instroom van bewoners van zowel autochtone als allochtone afkomst. In Nederland wordt jaarlijks tussen de 60.000 en 90.000 nieuwbouwwoningen aan de bestaande voorraad van zeven
miljoen woningen toegevoegd en ongeveer 20.000 woningen onttrokken door sl oop van woningen. Gemiddeld gesproken ligt de graad van vernieuwing van de nationale woningvoorraad
tussen de 1 en 1,5 procent, zo blijkt uit figuur 1.
f i g u u r 1 V e r n i e u w i n g s g r a a d w o n in g v o o rra a d

4

* Bron: Woningmutatie CBS, bewerking RIGO

3

4

Dam, F. van et al, ‘Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie: effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken’, PBL, UU en NIDI, augustus 2010.
Vernieuwingsgraad is het maximum van sloop en nieuwbouw in een postcodegebied als aandeel van de
woningvoorraad.

Woningvoorraad

6

In figuur 2 is te zien dat het aandeel etagewoningen in de veertig aandachtswijken tussen 1998
en 2008 gedaald is van 25 naar 17 procent. Het aandeel flats met meer dan vier verdiepingen is
ongeveer gelijk gebleven. Eerdere analyses hebben uitgewezen dat juist deze twee typen w o5
ningen negatief samenhangen met het leefbaarheidsoordeel van bewoners. In desbetreffende
analyses werd gecorrigeerd voor andere kenmerken, zoals de bevolkingssamenstelling en de
veiligheidssituatie. Deze twee typen woningen hangen dus negatief samen met het leefbaa rheidsoordeel eerst en vooral vanwege de typen woningen zelf, en niet door andere kenmerken
die veelvuldig voorkomen in en/of rond deze woningen.
Vanuit deze gedachte is de samenstelling van de woningvoorraad er in de aandachtswijken dus
op vooruit gegaan, zowel op de kortere termijn sinds 2006, als op een langere termijn sinds
1998.
f i g u u r 2 O n t w i k k e l i n g a a n d e e l e t a g e w o n in g e n e n f la t s m e t m e e r d a n 4 v e rd i e p in g e n

* Bron: WDM, bewerking RIGO

Eigendomsverhouding
Een ander veelvuldig ingezet instrument in de aanpak van buurten en wijken is de verkoop van
(sociale) huurwoningen. Buiten het financiële aspect voor corporaties is het achterliggende
idee dat bewoners zich meer betrokken voelen bij een eigen woning en de directe woonomg eving dan wanneer ze een woning huren. Tevens kan het in kwetsbare buurten ook zorgen voor
een meer gemengde bevolking als de huurwoningen verkocht worden aan midden - en hoge
inkomens. Uit de publicatie ‘Kwaliteit van buurt en straat’ kwam ook naar voren dat naarmate
het aandeel koopwoningen toeneemt, het leefbaarheidsoordeel enigszins toeneemt.
Dit beleidsinstrument wordt sinds de jaren negentig op grotere schaal ingezet. Tot op dat m o6
ment werden jaarlijks maximaal 5.000 sociale huurwoningen verkocht ., vanaf midden jaren
7
negentig ligt de verkoop tussen de 10.000 en 20.000 sociale huurwoningen per jaar
5

6

7

Leidelmeijer, K., G. Marlet e.a. ‘De Leefbaarometer; Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten
gemeten en vergeleken – rapportage instrumentontwikkeling’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v.
VROM/WWI, mei 2008.
Neele, J. et al., ‘Van huur- naar koopwoning: effecten van verkoop van huurwoningen’, RIGO i.o.v.
VROM, april 2008.
Overigens is dat beduidend minder dan de beleidsdoelstelling uit de Nota Wonen 2 000 van toenmalig
Minister Remkes. Hierin werd als beleidswens uitgesproken om in tien jaar tijd 700.000 huurwoni ngen te verkopen, waarvan 500.000 door corporaties. Later werd deze doelstelling terug gebracht tot
25.000 verkochte huurwoningen per jaar. Ook dat aantal wordt niet gehaald.

Buurtleefbaarheid beschreven

7

Figuur 3 Aandeel koopwoningen

* Bron: WDM, bewerking RIGO

Naast de verkoop van huurwoningen, ligt in de nieuwbouw het accent op de koopwoningmarkt.
Gezamenlijk zorgen deze trends ervoor dat het eigenwoningbezit het afgelopen decennium met
bijna een procent per jaar is toegenomen. Figuur 3 laat zien dat het aandeel koopwoningen is
gestegen van 49 procent in 1998, naar 58 procent in 2008. In de veertig aandachtswijken is het
eigenwoningbezit zelfs bijna verdubbeld, van 15 naar 27 procent.

2.2

Tevredenheid woning
Gemiddeld gesproken ligt het bewonersoordeel met betrekking tot de ei gen woning tussen
tevreden en zeer tevreden in. In de veertig aandachtswijken is op lange termijn een lichte –en
significante- verbetering van de tevredenheid met de woning te zien. De verbetering van de
tevredenheid die tussen 2006 en 2009 aanwezig lijkt te zijn, is echter niet-significant. Al met al
gaat de gemiddelde tevredenheid met de eigen woning redelijk gelijk op met ontwikkelingen in
de woningvoorraad. Beide zijn vooruit gegaan, of op minst gelijk gebleven, zowel op korte als
op lange termijn. De ontwikkeling in het bewonersoordeel komt overeen met de verandering in
samenstelling van de woningvoorraad naar woningtype . Deze ontwikkelingen zijn zowel in Nederland als geheel, als in de veertig aandachtswijken te zien.

Woningvoorraad

8

figuur 4 Tevredenheid woning

* Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

2.3

Aantrekkelijke bebouwing
De bewoners oordelen wat minder positief op de stelling of ze de bebouwing in de buurt aantrekkelijk vinden. Uit figuur 5 dat de gemiddelde Nederlander het niet volledig met deze ste lling eens is. Over de gehele periode bekeken is deze perceptie ook nog iets gedaald, maar sinds
2002 wordt de bebouwing steeds aantrekkelijker gevonden. Deze trend is voor een deel zich tbaar in de veertig aandachtswijken, ware het niet dat sinds 2006 het oordeel gelijk is gebleven.
f i g u u r 5 D e b e b o u w i n g i n d e z e b u u r t is a a n t re k k e li j k

* Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

2.4

Staat van onderhoud
In deze paragraaf wordt ten slotte gekeken naar de onderhoudsstaat van de woningvoorraad.
De staat van onderhoud is berekend op basis van de module Sociaal -Fysiek van het WoON.
Hiervoor zijn inspecteurs de woningen van d e geënquêteerden langs gegaan en hebben ze onder meer aangegeven in welke mate er beschadigingen aan de woning zijn en in welke mate dat

Buurtleefbaarheid beschreven

9

de woning bouwtechnisch vervallen is. Hieruit volgt dat de onderhoudsstaat van de gemiddelde
8
Nederlandse woning in de G31 achteruit is gegaan (zie figuur 6). Zowel wanneer gekeken
wordt naar beschadigingen aan de woning, als naar bouwtechnisch verval ervan, is te zien dat
dit significant is toegenomen. Een deel van de verklaring is mogelijk de toename van het e igenwoningbezit. Mensen die net een huis hebben gekocht –zeker de wat meer armlastige kopers van corporatiewoningen – zullen het meestal financieel te moeilijk hebben om een woning
ook nog goed te kunnen onderhouden.

f i g u u r 6 B e s c h a d i g i n g e n e n b o u w t e c h n is c h v e r v a l a a n w o n in g e n

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

In de veertig aandachtswijken is de mate van b eschadigingen van woningen daarentegen afgenomen. Het bouwtechnisch verval lijkt in eerste instantie te zijn toegenomen, maar deze on twikkeling is niet-significant (te zien aan de overlappende foutbalkjes), en dus kan niet met z ekerheid gesteld worden dat deze toename ook daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. In de ogen
van de bewoners is de onderhoudsstaat over de gehele periode significant gelijk gebleven , zo
blijkt uit Figuur 7. De ontwikkeling van de perceptie in Nederland en de G31 is wel significant
achteruit gegaan. De figuur laat overigens ook zien dat de bewoners nog steeds tevreden zijn
met de onderhoudsstaat van de woning.

8

Inspecties zijn in 2009 alleen in de G31 uitgevoerd, de ontwikkeling kan dus ook alleen voor de G31
worden weergegeven.

Woningvoorraad

10

F i g u u r 7 D e w o n i n g i s s l e c h t o n d e rh o u d e n

* Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

2.5

Samenvatting
In de veertig aandachtswijken hebben de fysieke ingrepen (vooral sinds 2005 ligt de vernieuwingsgraad flink hoger dan elders in Nederland) hun sporen nagelaten: op praktisch elk terrein
is voortuitgang te zien, zo blijkt uit het linkerdeel van figuur 8. Het aandeel etagewoningen is
behoorlijk gedaald en ook het aandeel hoogbouwflats (meer dan vier verdiepingen) is sinds
2002 aan het dalen. Het aandeel koopwoningen heeft in deze wijken bijna een verdubbeling
(tot 27 procent in 2008) doorgemaakt. Zelfs het onderhoud van de woningen is - in tegenstelling tot gemiddeld in de G31 - volgens de inspecteurs verbeterd: het bouwtechnisch verval is
gelijk gebleven en de mate van beschadigingen is afgenomen.
De perceptie is iets minder positief. Op de meeste terreinen is geen significante ontwikkeling te
zien. Er is wel een lang jarige trend zichtbaar dat men meer tevreden is met de woning en de
bebouwing in de buurt aantrekkelijker gevonden wordt. Deze trends lopen gelijk op met de
vernieuwingsgraad, die vanaf 2001 aan het stijgen is. Hiermee lijken de veertig aandachtswijken op het terrein van de woningvoorraad een inhaalslag op de rest van het land te hebben
gemaakt.
f i g u u r 8 O n t w i k k e l i n g e n w o n i n g v o o rra a d 4 0 a a n d a c h t s w i j k e n

Buurtleefbaarheid beschreven

11

Hoofdstuk 3
Sociaal
De leefbaarheid in de buurt wordt voor een aanzienlijk deel bepaald door de sociaaleconomische bevolkingssamenstelling en de sociale cohesie in de buurt. In de publicatie ‘ Leefbaarheid door de tijd’ is onder meer naar voren gekomen dat veranderingen in de landelijke lee fbaarheid in hoge mate veroorzaakt worden door (veranderingen) in de sociaaleconomische
bevolkingssamenstelling. Zo hebben buurten waar relatief veel hoogopgeleiden of zelfstandigen woonachtig zijn, de leefbaarheid gemiddeld beter zien ontwikkelen dan andere buurten.
Buurten waar daarentegen relatief veel jongeren, niet -westerse allochtonen of langdurig werklozen (al dan niet in een economisch kansrijke omgeving) wonen, hebben het relatief minder
9
goed gedaan.
De manier waarop mensen met elkaar omgaan hangt samen met de mate waarin zij het prettig
vinden ergens te wonen. Overigens hoeft het niet te betekenen dat in de buurten waar de soc iale cohesie hoog is, de leefbaarheid goed is. In bepaalde volkswijken is het juist prima gesteld
met de sociale samenhang, terwijl de leefbaarheidsproblemen er evident zijn.
In dit hoofdstuk wordt ten eerste nagegaan wat de ontwikkelingen zijn geweest op een aantal –
aan leefbaarheid gerelateerde – indicatoren met betrekking tot de bevolkingssamenstelling , en
in de tevredenheid van de bewoners met de bevolkingssamenstelling , en ten tweede gekeken
naar de ontwikkelingen in de perceptie van de sociale cohesie.

3.1

Ontwikkeling bevolkingssamenstelling
Vanaf 2010 gaan de eerste babyboomers de pensioengerechtigde leeftijd bereiken. De vergrijzing is echter al een tijd aan de gang, doordat een gestegen welv aart en een verbeterde gezondheidszorg ervoor gezorgd hebben dat de levensverwachting de afgelopen jaren is toeg enomen. Het aandeel ouderen van 65 jaar en ouder is tussen 1998 en 2009 daardoor gestegen
van 13 naar 15 procent, zo laat figuur 9 zien. In de veertig aandachtswijken is het aandeel ouderen gedaald van 14 naar 12 procent.
Het aandeel jongeren is in Nederland tussen 1998 en 2009 redelijk stabiel gebleven. Na een
aanvankelijke toename is vanaf 2005 het aandeel aan het dalen. Ook in de veertig aandacht swijken is deze ontgroening sinds 2003 zichtbaar. De ontgroening wordt niet alleen veroorzaakt
door een lager geboortecijfer, maar ook door de toegenomen levensve rwachting, waardoor
ouderen een steeds groter aandeel van de Nederlandse bevolking beslaan.
Het is niet eenvoudig om deze ontwikkelingen te relateren aan de leefbaarheid, omdat er niet
onmiddellijk een ratio te bedenken is waarom leeftijd samenhangt met de leefbaarheid in de
buurt. Leefbaarheidsproblemen hangen voornamelijk samen met de aanwezigheid van kansa rme groepen, zoals mensen met een lage opleiding, werkloosheid, slechte huisvesting en geregeld van niet-westerse afkomst. Deze kwetsbare groepen komen in alle leeftijdscategorieën
voor. Toch zijn er aanwijzingen dat het aandeel ouderen in een buurt positief samenhangt met

9

In absolute zin hebben deze buurten de leefbaarheid positief zien ontwikkelen, maar gecorrigeerd voor
de uitgangssituatie hebben genoemde indicatoren een negatieve samenhang met de leefbaarheidson twikkeling.

Sociaal

12

10

het leefbaarheidsoordeel. Een mogelijke achtergrond van deze samenhang kan gezocht worden in de beperkte verhuismobiliteit van deze groep, wat bevorderend kan werken voor de
sociale samenhang. Tevens zijn er aanwijzingen dat het aandeel jongeren tussen tien en twintig
11
jaar samenhangt met een negatieve leefbaarheidsontwikkeling. Dit zou te maken kunnen
hebben met de overlast die van (sommige groepen) jongeren uitgaat.
f i g u u r 9 A a n d e e l o u d e r e n ( 6 5 j a a r e n o u d e r ) e n j o n g e re n (t o t 2 0 j a a r )

*bron: CBS, bewerking RIGO.

3.1.1 Tevredenheid met de bevolkingssamenstelling
De tevredenheid met de bevolkingssamenstelling van de buurt heeft een sterke relatie met het
algemene leefbaarheidsoordeel van de bewoners. Uit de publicatie ‘ Kwaliteit van buurt en
straat’ blijkt dat ongeveer 20 procent van de variantie in het algemene leefbaarheidsoordeel
op rekening komt van de tevredenheid met de bevolkingssamenstelling. In de veertig aandachtswijken ligt de tevredenheid na een daling tussen 1998 en 2002, bij de laatste meting
weer op hetzelfde niveau. De positieve ontwikkeling in tevredenheid tussen 2002 en 2008 is
significant, die tussen 2006 en 2008 wijkt statistisch niet -significant van het gemiddelde af.

10

11

Leidelmeijer, K., G. Marlet e.a. ‘De Leefbaarometer; Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten
gemeten en vergeleken – rapportage instrumentontwikkeling’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v.
VROM/WWI, mei 2008.
Ministerie van VROM, ‘Leefbaarheid door de tijd’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v. VROM/WWI,
oktober 2009.

Buurtleefbaarheid beschreven

13

f i g u u r 1 0 T e v r e d e n h e i d s a m e n s t e l lin g b e v o lk in g

Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

3.1.2 Niet-westerse allochtonen
Het aandeel inwoners van niet-westerse afkomst is in Nederland tussen 1998 en 2008 gestegen
van 8 naar 11 procent. De oorzaak van deze toename moet niet alleen in de migratie worden
gezocht, maar ook in het hogere geboortecijfer van de allochtone vrouwen, in vergelijking met
de autochtone vrouwen. In de veertig aandachtswijken is het aandeel van 39 naar 48 procent
12
gestegen.
Uit eerdere analyses is gebleken dat het aandeel niet -westerse allochtonen negatief samen13
14
hangt met de leefbaarheid en de ontwikkeling daarvan. Deze toename van het aandeel nietwesterse allochtonen duidt dus op een achteruitgang van de leefbaarheid, wanneer alle andere
indicatoren die de leefbaarheid beïnvloeden gelijk zouden blijven. Uit de publicatie ‘Kwaliteit
van buurt en straat’ is echter gebleken dat het aandeel niet-westerse allochtonen weliswaar
samenhangt met de mate of de bewoners tevreden zijn met de bevolkingssamenstelling van
hun buurt, maar dat dit verband niet aanwezig is al s het aandeel minder dan 10 procent bedraagt. Hierop aansluitend is veel hedendaags beleid in het kader van leefbaarheidsproblemen
gericht op het spreiden van kansarme groepen, zodat er minder concentratie van deze groepen
is en de leefbaarheidsproblemen in potentieel kwetsbare wijken beperkt blijven.
Daarom is in figuur 11 gekeken naar het aandeel bewoners dat te maken heeft met een conce ntratie van niet-westerse allochtonen. Als ondergrens voor een concentratie wordt de 10 procent gebruikt, die in ‘Kwaliteit van buurt en straat’ werd gevonden. Hieruit volgt dat in Nederland het aandeel bewoners dat met deze concentratie van niet -westerse allochtonen in de directe woonomgeving te maken heeft, is toegenomen van ruim 20 naar ruim 30 procent. Dat
betekent dat ongeveer één op drie Nederlanders leeft in een omgeving waar minstens 10 procent niet-westerse allochtonen woonachtig is. In de veertig aandachtswijken is h et aandeel
12
13

14

Bron: CBS-statline.
Leidelmeijer, K., G. Marlet e.a. ‘De Leefbaarometer; Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten
gemeten en vergeleken – rapportage instrumentontwikkeling’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v.
VROM/WWI, mei 2008.
Ministerie van VROM, ‘Leefbaarheid door de tijd’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v. VROM/WWI,
oktober 2009.

Sociaal

14

gestegen van bijna 90 naar 97 procent. Het aandeel bewoners dat te maken heeft met deze
concentratie is de afgelopen jaren dus toegenomen.
In de publicatie ‘Jongerenoverlast in perspectief’ is geconstateerd dat een aandeel van 35 pro15
cent niet-westerse allochtonen een drempelwaarde is waar meer jongerenoverlast ontstaat .
In figuur 11 is daarom ook gekeken naar het aandeel bewoners dat te maken heeft met min imaal 35 procent niet-westerse allochtonen in de woonomgeving. In de veertig aandachtswijken
is het aandeel bewoners dat te maken heeft met deze concentratie in tien jaar tijd van bijna 50
naar 70 procent gestegen. In Nederland als geheel is het aandeel bew oners dat te maken heeft
met deze concentratie van 4 naar 8 procent gestegen..
f i g u u r 1 1 A a n d e e l b e w o n e r s w o o n a c h t ig in g e b ie d

16

m e t m in i m a a l 1 0 % o f 3 5 % n ie t - w e s t e rs e

allochtonen

*bron: CBS/GBA, bewerking RIGO.

3.1.3 Interetnische contacten
In een brief aan de Kamer neemt toenmalig Minister van WWI Van der Laan stelling tegen etn ische concentratiebuurten, aangezien hier nauwelijks contact is tussen de oorspronkelijke b e17
woners en migranten. Hij waarschuwt voor het ontstaan van ‘paral lelle gemeenschappen’. Uit
onderzoek van het Sociaal-Cultureel Planbureau blijkt dat etnische concentratie inderdaad een
18
belangrijke voorspeller is voor een beperkt aantal contacten met autochtone Nederlanders .
In figuur 12 is te zien dat de laatste twee jaar meer bewoners van de veertig wijken het aantal
contacten tussen allochtone en autochtone bewoners hebben zien afnemen dan toenemen. Per
saldo zijn er dus minder interetnische contacten. In Nederland als geheel zijn er per saldo meer
interetnische contacten.

15

16
17

18

Leidelmeijer, K., A. Bogaerts, W. Roet: ‘Jongerenoverlast in perspectief: Een analyse van de omstandigheden die van invloed zijn op de overlast van jongeren’, RIGO i.o.v. VROM/WWI, 2010.
Binnen een straal van 200 meter.
VROM/WWI: ‘Brief van de minister voor Wonen, Wijken en Integratie aan de Tweede Kamer der Staten Generaal’, Den Haag: Ministerie van VROM/WWI, 2009.
Gijsberts, M. et al: ‘Maakt de buurt het verschil: de relatie tussen de etnische samenstelling van de
buurt interetnisch contact en wederzijdse beeldvorming’, Den Haag: SCP, maart 2010.

Buurtleefbaarheid beschreven

15

f i g u u r 1 2 O n t w i k k e l i n g i n t e r e t n is c h e c o n t a c t e n in d e b u u rt in 2 0 0 7 - 2 0 0 8

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

3.1.4 Werkloosheid
De hoogte van de werkloosheid wordt voor een belangrijk deel bepaald door macro -economische ontwikkelingen. Fluctuaties in de werkloosheid zijn dan ook evident. In 2008 was sprake
van een hoogconjunctuur in Nederland. In de veertig aandachtsw ijken was het aandeel nietwerkende werkzoekenden gezakt van circa 12 procent in 1998 en 10 procent in 2006, tot onge19
veer 7 procent in 2008. Gezien de eerder geconstateerde sterke samenhang tussen de wer kloosheid en de objectief gemeten leefbaarheid betekent dit een aanmerkelijke verbetering van
de leefbaarheid.
Met betrekking tot het verband tussen de werkloosheid en de tevredenheid met de samenste lling van de bevolking is er tot nu toe geen bewijs gevonden dat er een omslagpunt in waard ering bestaat, zoals dat bij een aandeel van 10 procent niet-westerse allochtonen gevonden is.
Toch geldt ook hier dat een concentratie van werklozen voor leefbaarheidsproblemen kan zo rgen.
In figuur 13 is te zien hoeveel bewoners woonachtig zijn in een omgeving met minimaal 7 pro20
cent niet-werkende werkzoekenden (als aandeel van de potentiële beroepsbevolking). In de
veertig aandachtswijken heeft in 2008 twee derde van de bewoners te maken met een concentratie van werklozen in de woonomgeving, voor Nederland is dat 12 procent.

19
20

Bron: CWI/CBS.
In tegenstelling tot de 10 en 35 procent niet-westerse allochtonen is 7 procent niet-werkende werkzoekenden geen omslagpunt. De 7 procent is op zichzelf een redelijk arbitraire grens. Dit percentage is uiteindelijk gekozen als grenswaarde omdat dit in 2008 het gemiddelde aandeel niet -werkende werkzoekenden in de veertig aandachtswijken was.

Sociaal

16

f i g u u r 1 3 A a n d e e l b e w o n e r s w o o n a c h t ig in g e b ie d

21

m e t m in i m a a l 7 % w e rk lo z e n

*bron: CWI/CBS, bewerking RIGO.

3.2

Sociale samenhang

3.2.1 Mutatiegraad
figuur 14 Mutatiegraad

22

* bron: CBS/Cendris

Een voorwaarde voor sociale samenhang in de buurt is dat mensen elkaar kennen en er sprake
is van enige stabiliteit van de bevolking. In een situatie waar veel verhuisd w ordt is de kans
aanwezig dat mensen minder snel met elkaar vertrouwd raken en neemt als gevolg daarvan ook
21
22

Binnen een straal van 200 meter.
De mutatiegraad voor de veertig wijken is berekend op basis van gegevens uit het databestand van
Cendris. Cendris is echter geen compleet bestand met alle verhuizingen, maar alleen van mensen die bij
de TNT hun verhuizing hebben doorgegeven. Na 2006 is de dekking van dit databe stand kleiner geworden, terwijl het totaal aantal verhuizingen niet is veranderd. Door deze trendbreuk in de data is het niet
mogelijk een betrouwbare langjarige trend te laten zien.

Buurtleefbaarheid beschreven

17

hun tevredenheid met betrekking tot de bevolkingssamenstelling af. In de veertig aandacht swijken is er een trend zichtbaar van een afnemende mutatieg raad. Het aantal verhuizingen als
aandeel van de bevolking is dus afgenomen. Dat zal vermoedelijk een positieve uitwerking
hebben op de sociale samenhang.

3.2.2 Sociale cohesie
De sociale cohesie volgens de bewoners kan gemeten worden met behulp van de enquêteb estanden van VROM: het WBO en het WoON. Op basis van de vragen “ik voel me prettig”; “ik
voel me thuis”; “ik woon in een gezellige buurt met veel saamhorigheid” en “mensen in deze
buurt kennen elkaar nauwelijks” kan de GSB-indicator ‘Sociale cohesie’ worden samengesteld.
Bij deze indicator impliceert een hogere score meer sociale cohesie. Tussen 1998 en 2002 is de
sociale cohesie in Nederland en de veertig aandachtswijken achteruitgegaan, zo volgt uit figuur
15. Vervolgens volgt de sociale cohesie vanaf 2002 een stijgende trend. Daarmee loopt de sociale cohesie gelijk op met de trend van tevredenheid met de bevolkingssamenstelling. Ten slotte
blijkt dat er vanaf 2006 een significante vooruitgang in de ontwikkeling van de sociale cohesie
in de veertig aandachtswijken te zien is.
f i g u u r 1 5 S o c i a l e c o h e s i e ( G S B - in d ic a t o r )

Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

3.2.3 Contacten met buren en buurtgenoten
De contacten met de buren zijn de afgelopen jaren toegenomen, zowel in Nederland als geheel,
als in de veertig aandachtswijken (zie figuur 16). In de periode tussen 2006 en 2009 is in de
aandachtswijken wel een kleine daling te zien, die echter niet -significant is. De trend met
betrekking tot de contacten met de buurtgenoten is opvallend. Na een aanvankelijke
verbetering is deze tussen 2006 en 2009 significant gedaald, vooralin de veertig
aandachtwijken. In totaliteit betekent dit dat de contacten tussen buurtgenoten in Nederland
tussen 1998 en 2009 significant gestegen zijn, maar in de veertig aandachtswijken gelijk zijn
gebleven.

Sociaal

18

f i g u u r 1 6 V e e l c o n t a c t e n m e t b u re n e n b u u rt g e n o t e n

Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

3.3

Samenvatting
In de veertig aandachtswijken lijkt de perceptie met betrekking tot de ontwikkeling van de b evolkingssamenstelling positiever dan de daadwerkelijke ontwikkeling. Voor de objectieve indicatoren geldt dat naast een toename van de concentratie van de niet -westerse allochtonen ook
een afname van het aandeel ouderen te zien is. Daar staat tegenover dat over de gemeten periode de mutatiegraad is gedaald. Op de andere terreinen l oopt de ontwikkeling gelijk op met
de rest van het land.
f i g u u r 1 7 O n t w i k k e l i n g e n b e v o lk in g s s a m e n s t e l l in g e n s o c ia le s a m e n h a n g in d e a a n dachtswijken

Objectief/registratie
Dominantie werklozen
Dominantie allochtonen
Dominantie jongeren
Dominantie ouderen
Mutatiegraad

1998/20022008

20061998/20022008 Subjectief/perceptie
2008
Tevredenheid samenstelling bevolking

20062008

Contact tussen buren
Contact tussen buurtgenoten
Sociale samenhang
Interetnische contacten

Ondanks het feit dat naast de toename van de concentratie niet-westerse allochtonen ook het
aandeel ouderen zich negatief ontwikkeld heeft, zijn de bewoners meer tevreden met de b evolkingssamenstelling in hun buurt dan in 1998. Vanaf 2006 is deze tevredenheid gelijk gebl e-

Buurtleefbaarheid beschreven

19

ven. Opvallend is dat in Nederland als geheel de objecti eve ontwikkelingen positiever zijn dan
in de veertig aandachtswijken, en de perceptie juist omgekeerd.
Met betrekking tot de sociale samenhang is zowel de lange - als de kortetermijntrend positief.
Het aantal contacten tussen buren is tot 2006 gestegen en vervolgens gelijk gebleven. Ten slotte is het aantal contacten tussen buurtgenoten en tussen autochtone en niet -westerse allochtonen de laatste jaren afgenomen.
Hoewel niet alle indicatoren een positieve ontwikkeling hebben doorgemaakt, is er sprake van
een lichte verbetering in de veertig aandachtswijken op het terrein van de bevolkingssame nstelling en sociale samenhang. Aangezien deze ontwikkelingen niet veel afwijken van de on twikkelingen in Nederland, is er geen sprake van een inhaalslag in de veertig aa ndachtswijken.

Sociaal

20

Hoofdstuk 4
Openbare ruimte
De openbare ruimte heeft voor veel mensen een verschillende betekenis. Eén van die betekenissen is dat er veel ontmoetingen tussen mensen plaatsvinden. In de eerste paragraaf wordt
gekeken naar de aanwezigheid van ontmoetingsplaatsen in de woonomgeving.
De beperkte ruimte die er in steden in het bijzonder is, staat onder grote druk. De wonin gdichtheid geeft een indicatie van de verhouding tussen de bebouwing en de openbare ruimte
weer: daar waar veel woningen staan is - variaties in bebouwingstypen daargelaten - minder
plaats voor belangrijke onderdelen van de openbare ruimte. Er is minder mogelijkheid voor
groen of andere voorzieningen, speelmogelijkheden voor kinderen zijn beperkt en de druk op
de beperkt aanwezige openbare ruimte neemt toe. De (ontwikkeling van de) woningdichtheid
komt in de tweede paragraaf aan bod.
De openbare ruimte heeft niet alleen een ontmoetingsfunctie, maar ook een gebruiksfunctie.
In het bijzonder groenvoorzieningen in de woonomgeving zijn belangrijk als tegenhanger van
de bebouwde omgeving, ter ontspanning of om tot rust te komen. De ontwikkeling van de
groenvoorzieningen komt in de derde paragraaf aan bod.
Ten slotte komt de staat van de openbare ruimte aan bod. Er wordt in de vierde paragraaf gekeken naar de mate van vervuiling, bekladding en vernieling. Deze ‘schoon en heel’ onderwe rpen geven aan of de openbare ruimte verloedert. En hierbij aansluitend wordt de blik op de
ontwikkeling van de leegstand gericht. Leegstand heeft op zichzelf niet veel met de openbare
ruimte te maken. Maar een buurt met veel leegstand ziet er al snel verloederd uit, met als co nsequentie voor de openbare ruimte dat deze minder aantrekkelijk wordt.

4.1

Ontmoetingsfuncties
In de openbare ruimte vindt een groot deel van de meer terloopse ontmoetingen tussen mensen plaats. Het zijn echter niet alleen de ontmoetingen waarbij mensen elkaar spreken die positief voor sociale cohesie kunnen zijn. Enkel de aanwezigheid van buurtgenoten kan ook voor
23
een thuis- en veilig gevoel zorgen.
De inspecteurs van de module Sociaal-Fysiek van het WoON zijn bij de huizen van de geënqu êteerden langs geweest. Eén van de dingen waar ze op gelet hebben is of er in de directe woo nomgeving van het huis een ontmoetingsfunctie a anwezig is. Uit deze gegevens blijkt dat het
aandeel huizen met een ontmoetingsfunctie in de directe omgeving de afgelopen jaren is to egenomen. In 2009 is bij ongeveer één op de drie huizen in de G31 een ontmoetingsfunctie
aanwezig. In de veertig aandachtswijken geldt dit voor circa vier van de tien woningen. De to ename die in figuur 18 te zien is, is echter niet-significant. Hierdoor kan niet met zekerheid gesteld worden of de gevonden toename ook daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.

23

Blokland, T., ‘Ontmoeten doet ertoe’, i.o.v. Vestia, 2008.

Buurtleefbaarheid beschreven

21

f i g u u r 1 8 A a n d e e l w o n i n g e n m e t o n t m o e t in g s f u n c t ie s in d e w o o n o m g e v in g

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

4.2

Woningdichtheid
De omvang van de groenvoorziening binnen de bebouwde kom is een maatstaf voor in hoeverre
mensen zich aan de drukke woonomgeving kunnen onttrekken. Hoe druk die woonomgeving is
– en daarbij aansluitend hoeveel plaats er voor de openbare ruimte is – kan worden weergegeven met behulp van de woningdichtheid. Binnen bebouwd gebied verdunt de woningvoorraad
de laatste jaren. Dat heeft niet alleen te maken met de sloop van woningen, maar vooral met
de lagere dichtheid waarin de nieuwbouw tot stand komt (in vergelijking met de dichtheid van
24
de bestaande voorraad). De daling tussen 2006 en 2008 is overigens beperkt, aangezien de
woningvoorraad een sterke constante factor is. Woningen worden nu eenmaal voor vele dece nnia gebouwd.
figuur 19 Woningdichtheid binnen bbg

25

*bron: Woningmutaties CBS en Bodemstatistiek, bewerking RIGO.

24
25

Piek, M. et al.: ‘Verdichten met lagere dichtheid’, NovaTerra juni 2010, p. 18-23.
BBG = Bestaand Bebouwd Gebied (binnen de bebouwde kom).

Openbare ruimte

22

In de veertig aandachtswijken is de afname van de dichtheid sterker geweest dan in Nederland.
Was de dichtheid in 1998 nog 57,1 woning per hectare, in 2008 was deze gedaald naar 55,7 in
de aandachtswijken. De veelgehoorde opvatting dat herstructurering leidt tot verdichting blijkt
gemiddeld gesproken dus niet te kloppen. In Hoofdstuk 2 kwam al naar voren dat de omvang
van de fysieke ingrepen in deze wijken relatief groter is dan in de rest van Nederland. En deze
fysieke ingrepen zijn in veel gevallen gericht op het vervangen van hoogbouw met veel woni ngen door complexen met een beperkter aantal woningen, of door eengezinswoningen.
De woningdichtheid is zowel in de aandachtswijken als in Nederland dus licht gedaald. Dat betekent dat de druk op de openbare ruimte is afgenomen. Toch is dit niet wat bewoners in Nederland ervaren (figuur 20). In de veertig aandachtswijken is de daling van de woningdichtheid
groter geweest dan in Nederland. Maar in de ogen van de lokale bewoners is de dichtheid niet
veel veranderd. De mening van deze bewoners bevindt zich daarmee de laatste jaren op een
constant en neutraal niveau.
f i g u u r 2 0 O o r d e e l o v e r d e s t e ll in g " w o n in g e n in d e b u u rt s t a a n d i c h t o p e l k a a r"

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

4.3

Groenvoorziening
Groenvoorzieningen komen in verschillende vormen en maten. Bos, hei en duin hebben een
belangrijke recreatiefunctie, maar voor veel mensen liggen deze voorzieningen niet naast de
deur. Stadsparken en –plantsoenen spelen voor bijvoorbeeld stedelijke bewoners een belan grijke rol ter ontspanning of om tot rust te komen. Zo heeft onderzoek uitgewezen dat de aa nwezigheid van flora en fauna in de woonomgeving bijdraagt aan het welzijn van de mens en het
26
leefklimaat bevordert. Het is dan ook een belangrijk onderdeel van de openbare ruimte bi nnen de bebouwde kom. Daartegenover staat dat eerdere analyses hebben uitgewezen dat
27
groen in combinatie met vroeg-naoorlogse bouw negatief samenhangt met de leefbaarheid.

26
27

Bron: Kennisnetwerk Groen en de Stad.
Leidelmeijer, K., G. Marlet e.a., ‘De Leefbaarometer: Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten
gemeten en vergeleken – rapportage instrumentontwikkeling’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v.
VROM/WWI, mei 2008.

Buurtleefbaarheid beschreven

23

De omvang van dit soort groenvoorzieningen in de woonomgeving heeft een redelijk constant
karakter. Dat is niet onlogisch omdat het merendeel van de ruimte binnen de bebouwde kom al
in gebruik is. Is het niet door gebouwen of wegen, dan liggen er al parken of plantsoenen. Toch
laat figuur 21 zien dat het aandeel parken en plantsoenen binnen de bebouwde kom aan het
28
toenemen is, zowel in Nederland als in de veertig wijken. Deze ontwikkeling is opmerkelijk in
het licht van het idee dat bij herstructurering flats en groen worden ingeruild voor eengezin swoningen. Toch heeft ook eerder onderzoek al uitgewezen dat het aande el parken en plantsoe29
nen toeneemt, omdat deze in nieuwe woongebieden worden aangelegd .
Het aandeel parken en plantsoenen maakt in de veertig aandachtswijken 9 procent uit van het
totale oppervlak binnen de bebouwde kom. In de vorige paragraaf bleek al dat de woningdich theid in de veertig aandachtswijken hoger ligt dan in de rest van Nederland. Deze uitkomsten
lijken op het eerste oog tegenstrijdig. Maar in de veertig –veelal naoorlogse - aandachtswijken
staan veel hoogbouwflats (=hoge dichtheid), met daaromheen veel groen.
30

f i g u u r 2 1 A a n d e e l p a r k e n e n p la n t s o e n e n in d i re c t e w o o n o m g e v in g (b in n e n b b g )

* Bron: Bodemstatistiek, bewerking RIGO

Opvallend is dat het aandeel groen in deze buurten drie keer zo groot is als in Nederland. Dat
heeft er mede mee te maken dat de naoorlogse wijken ruim zijn opgezet, met veel groen tussen
de flatgebouwen. De veertig aandachtswijken zijn voornamelijk in de decennia na de oorlog
gebouwd.
De inspecteurs van de module Sociaal-Fysiek hebben gekeken naar de onderhoudsstaat van de
beplanting. In de veertig aandachtswijken is de staat van onderhoud gelijk gebleven en is het
niveau nu bijna gelijk aan dat in de G31. Het belangrijkste verschil is dat in de veertig aa ndachtswijken de slecht onderhouden beplanting gemiddeld in een iets slechtere toestand is.

28

29

30

In de Bodemstatistiek is alleen groen opgenomen dat aaneengesloten één hectare beslaat. Ieder (pos tzegel)park, plantsoen of andersoortige groenstrook met een kleiner oppervlak is niet meegenomen. Het
aandeel parken en plantsoenen is daarom een onderschatting van het werkelijke aandeel groen in de
woonomgeving.
Reijden, H. van der, e.a., ‘De ruimte voor woningbouw binnen het bestaand bebouwd gebied’, RIGO en
Goudappel Coffeng BV, december 2008.
BBG = Bestaand Bebouwd Gebied (binnen de bebouwde kom).

Openbare ruimte

24

f i g u u r 2 2 A a n d e e l s l e c h t e o n d e rh o u d e n b e p la n t in g

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

Daar waar de groenvoorziening binnen de bebouwde kom iets is toegenomen, is de o nderhoudsstaat van de beplanting dus afgenomen. De tevredenheid van de bewoners met het groen
in de buurt is ook significant iets afgenomen, zo laat figuur 23 zien. Dit geldt zowel voor Nederland in het algemeen als de G31 specifiek. In de veertig aandachtswijken is de onderhoudsstaat
van de beplanting gelijk gebleven en het aandeel groen toegenomen. De tevredenheid van de
bevolking met het groen is echter gelijk gebleven de afgelopen jaren. De lichte verschuivingen
die te zien zijn, zijn niet-significant.
f i g u u r 2 3 T e v r e d e n h e i d g r o e n in d e b u u rt

*bron: WBO/WoON, bewerking RIGO.

4.4

Schoon en heel
Een aantrekkelijke openbare ruimte draagt bij aan het thuis- en veiligheidsgevoel van mensen.
Dit kan weer voor een zelfversterkend effect zorgen: mensen die zich veilig voelen, zullen ee r-

Buurtleefbaarheid beschreven

25

der ontmoetingen met anderen aangaan, wat de veiligheidsgevoelens weer verder versterkt.
31
Mensen zullen hierdoor positiever oordelen over hun woning en woonomgeving .
In het kader van de module Sociaal-Fysiek, is door de inspecteurs beoordeeld of er in de directe
woonomgeving van de respondenten tekenen zijn van bijvoorbeeld vervuiling, bekladding en
vernieling van de openbare ruimte. Hiermee kan een inschatting gemaakt worden over de aa ntrekkelijkheid van de openbare ruimte, en de ontwikkeling daarvan. Op basis van deze informatie zijn samengestelde schaalscores berekend, waarbij 100 procent betekent dat de inspecteurs
op alle deelonderwerpen van vervuiling, bekladding of vernieling het meest negatieve inspe ctieoordeel hebben gegeven.
Het beeld dat uit figuur 24 naar voren komt, is dat gemiddeld in de G31, de bekladdingen en
vernielingen zijn toegenomen, maar dat de vervuiling is afgenomen. In de veertig aandachtswijken is de ontwikkeling gunstiger geweest. De mate van bekladding is gelijk gebleven, terwijl
zowel de vervuiling als de vernielingen zijn afgenomen.
f i g u u r 2 4 A a n d e e l v e r v u i l i n g e n , v e rn ie lin g e n e n b e k la d d in g e n in d e o p e n b a r e ru im t e

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

Daar waar de inspecties in de veertig aandachtswijken een vrij positief beeld laten zien op het
vlak van de verloedering van de openbare ruimte, wijst de perceptie van de ontwikkeling van
verschillende aspecten van verloedering niet (volledig) dezelfde richting op. Wanneer op basis
van de onderliggende indicatoren ontwikkeling van vandalisme, rommel op straat en onde rhoud een samengestelde indicator wordt gemaakt, is te zien dat de in de aandachtswijken de
ontwikkeling van de verloedering in de ogen van de bewoners een kleine, maar statistisch niet
32
significante, positieve ontwikkeling laat zien .

31
32

KEI: ‘Betekenis van de openbare ruimte’, www.kei-centrum.nl.
Dit in tegenstelling tot eerder gepubliceerde resultaten in het onderzoek ‘ Het wonen overwogen’. In dat
onderzoek werd de ontwikkeling van de verloedering in beeld gebracht door de perceptie van verloed ering in 2009 te vergelijken met de perceptie van verloedering in 2006. Hieruit kwam een toename van
de verloedering naar voren. In dit onderzoek is met aanvullende data de ontwikkeling van de verloed ering in beeld gebracht door daadwerkelijk aan mensen te vragen of ze de verloedering hebben zie n toeof afnemen. Hieruit komt naar voren dat volgens de buurtbewoners gemiddeld genomen geen sprake is

Openbare ruimte

26

Deze ontwikkeling is niet alleen op de samengestelde indicator zichtbaar. De drie achterligge nde indicatoren laten dezelfde trend zien. Dit leidt tot de conclusie dat objectief meetbare (pos itieve) ontwikkelingen op het vlak van verloedering (nog) niet (volledig) doorspelen in de pe rceptie van de wijkbewoners.
f i g u u r 2 5 P e r c e p t i e v a n o n t w i k k e l in g v e r lo e d e r in g in 2 0 0 7 - 2 0 0 8

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

4.5

Leegstand
Leegstaande woningen hebben op zichzelf niet zo veel met de openbare ruimte van doen. Toch
sluit het wel aan bij het vorige onderwerp van verloedering. Een buurt met veel leegstand lijkt
al snel te verloederen, waardoor de openbare ruimte ook minder aantrekkelijk wordt. De inspecteurs van de module Sociaal-Fysiek hebben gekeken of er leegstand in de omgeving van de
door hen geïnspecteerde woningen is (figuur 26). In de veertig aandachtswijken lijkt een daling
van de leegstand te hebben plaatsgevonden. Deze ontwikkeling is echter niet -significant. Ook
de toename van de leegstand in de g31 is niet -significant.
f i g u u r 2 6 L e e g s t a n d i n d e w o o n o m g e v in g

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

van een toename van de verloedering. Daarnaast volgt uit objectieve waarnemingen van de woono mgevingsinspecteures dat de vervuiling en vernielingen afgenomen zijn.

Buurtleefbaarheid beschreven

27

Wanneer aan de bewoners dezelfde vraag gesteld wordt, blijkt dat ze eenzelfde mate van lee gstand ervaren in hun buurt als in 2006 (zowel in Nederland algemeen als in de g31 specifiek). In
de veertig aandachtswijken is wel een significante verbetering van de perceptie te zien wat
aansluit bij de – net niet significante - verbetering op dit punt voor wat betreft de inspecties.
Ook hier lopen percepties en inspecties dus wat uit elkaar.
f i g u u r 2 7 O o r d e e l o f e r v e e l l e e g s t a n d in d e b u u r t v a n d e b e w o n e rs is

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

4.6

Samenvatting
In de veertig aandachtswijken is op alle terreinen van de ontwikkeling in de openbare ruimte
ofwel vooruitgang geboekt, ofwel is de situatie gelijk gebleven. Op geen enkel terrein is achte ruitgang te zien. Om te beginnen is de mate van vernieling en bekladding afgenomen, en de
mate van bekladding gelijk gebleven. Tegelijkertijd is de perceptie van de verloedering gelijk
gebleven. In de ogen van de bewoners is de leegstand wel gedaald. Op basis van de objectieve
cijfers lijkt dit ook te gebeuren, ware het niet dat deze ontwikkeling niet -significant is.
f i g u u r 2 8 O n t w i k k e l i n g o p e n b a re ru i m t e in d e a a n d a c h t s w i j k e n

Objectief/registratie
Vernielingen
Beklading
Vervuiling
Aandeel parken en plantsoenen
Onderhoud beplanting
Ontmoetingsfuncties
Dichtheid
Leegstand

1998/20022008

20062008 Subjectief/perceptie
Verloedering

1998/20022008

20062008

Tevredenheid groen

Tevredenheid dichtheid
Leegstand

Openbare ruimte

28

Het aandeel groen in de woonomgeving is toegenomen en het onderhoud van de beplanting is
op hetzelfde niveau gebleven. De tevredenheid met de groenvoorziening is tevens gelijk gebl even. Ten slotte is de woningdichtheid afgenomen, maar is het aantal ontmoetingsfuncties gelijk
gebleven. De perceptie van de dichtheid is ook op hetzelfde niveau gebleven.
Op verschillende deelaspecten van de openbare ruimte hebben de veertig aandachtswijken
vooruitgang geboekt. Deze ontwikkeling is sterker geweest ten opzichte van de rest van het
land. Er is dus sprake van een inhaalslag.

Buurtleefbaarheid beschreven

29

Hoofdstuk 5
Veiligheid en overlast
De kwaliteit van de woon- en leefomgeving hangt mede af van de veiligheidssituatie. Het gaat
daarbij niet alleen om geweldsmisdrijven, inbraken of overlast, maar ook om sociale veiligheid.
Gevoelens met betrekking tot sociale veiligheid worden onder meer bepaald door de aanwezigheid van ‘enge plekken’ of de afwezigheid van toezichtsmogelijkheden.
In dit hoofdstuk wordt allereerst gekeken naar de ontwikkeling van de veiligheidssituatie, zowel
vanuit registratiebestanden als vanuit het oogpunt van de bewoners. Vervolgens wordt het oog
gericht op de sociale veiligheid. Aan de objectieve kant wordt gekeken naar de aanwezigheid
van ‘enge plekken’ en toezichtsmogelijkheden. Aan de subjectieve kant komt de ervaren sociale
veiligheid en vermijdingsgedrag aan bod.

5.1

Veiligheidssituatie
In het kader van de ontwikkeling van de Leefbaarometer is onderzocht welke (landelijke gereg istreerde) veiligheidsindicatoren samenhangen met het bewonersoordeel met betrekking tot de
33
leefbaarheid van de woonomgeving. Hieruit volgde dat vernielingen, verstoring van de openbare orde, geweldsmisdrijven, diefstal uit auto’s en overlast (van o.a. drugsgebruik, jongeren,
omwonenden etc.) significant samenhangen met dat bewonersoordeel. Deze vijf indicatoren –
afkomstig uit registratiebestanden van de politie en de politiemonitor - zijn samengevoegd tot
één samengestelde dimensie waarmee de objectieve ontwikkeling van de veiligheid in beeld
kan worden gebracht.
f i g u u r 2 9 O n t w i k k e l i n g v e i l i g h e id s s it u a t ie * *

*bron: Leefbaarometer (RIGO en Atlas voor gemeenten)
** Samengestelde indicator. Gestandaardiseerd t.o.v. gemiddelde veiligheidssituatie in Nederland 2006. Score van
-50 (zeer onveilig) tot 50 (zeer veilig).

33

Leidelmeijer, K., G. Marlet e.a. ‘De Leefbaarometer; Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten
gemeten en vergeleken – rapportage instrumentontwikkeling’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v.
VROM/WWI, mei 2008.

Veiligheid en overlast

30

In figuur 29 is te zien dat na een aanvankelijk verslechtering, de veiligheidssituatie sinds 2006
weer aan het verbeteren is. De aanvankelijke verslechtering werd veroorzaakt door een toen emend aantal geweldsmisdrijven, terwijl de achtergrond van de daaropvolgende verbetering
34
moet worden gezocht in een afnemende mate van overlast. In de veertig aandachtswijken is
overigens de verbetering van de veiligheidssituatie – in verhouding met Nederland in het geheel – iets achtergebleven, maar volgt zij wel dezelfde trend.
Aan de bewoners is ook gevraagd in welke mate bepaalde vormen van overlast en misdrijven in
de buurt voorkomen. Hieruit blijkt dat niet alleen de registraties tussen 2006 en 2009 een ve rbetering hebben laten zien, maar dat ook de perceptie van veiligheid op zijn minst gelijk is gebleven. In de ogen van de bewoners zijn de berovingen gedaald en de mate van jongere noverlast, bedreigingen en drugsoverlast gelijk gebleven.
F i g u u r 3 0 P e r c e p t i e v a n v ó ó r k o m e n v a n d ru g s o v e r l a s t , b e d re ig in g e n , j o n g e r e n o v e r la s t e n
berovingen**

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek/WoON module Woningmarkt, bewerking RIGO
**Indexscore: Een hogere score betekent meer voorkomen van betreffende aspect

In de veertig aandachtswijken zijn geen significante ontwikkelingen geconstateerd. De objecti eve veiligheidsindicator heeft wel een vooruitgang laten zien, maar deze was veel kleiner dan in
het gehele land. Dat zou kunnen verklaren dat de perceptie van veiligheid in de veertig wijken
gemiddeld genomen niet is verbeterd tussen 2006 en 2009.

5.2

Sociale veiligheid
De ervaren sociale veiligheid hangt samen met de aanwezigheid van plaatsen waar kwaadwillenden zich kunnen verschuilen en dat er dingen kunnen gebeuren zonder dat andere mensen
dat kunnen zien (toezichtsmogelijkheden). Aan de inspecteurs van de module Sociaal -Fysiek is
gevraagd of zij in de directe woonomgeving van de geïnspecteerde huizen plekken zagen waar
kwaadwillenden zich kunnen verstoppen. Volgens deze inspecteurs is bij één op de drie huizen

34

Ministerie van VROM, ‘Leefbaarheid door de tijd’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v. VROM/WWI,
oktober 2009.

Buurtleefbaarheid beschreven

31

minstens één plek te vinden waar dit het geval zou kunnen zijn. In de veertig aandachtswijken
is wel een duidelijke – en significante – afname van het aandeel ‘enge plekken’ vastgesteld.
f i g u u r 3 1 A a n w e z i g h e i d ' e n g e p le k k e n ' in d e d i re c t e w o o n o m g e v in g

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

De inspecteurs hebben ook geïnventariseerd in welke mate er toezicht mogelijk is op trottoirs,
fietspaden en parkeerplaatsen. Hierbij is slecht toezicht geoperationaliseerd als plaatsen die
vanuit de omliggende woningen niet kunnen worden gezien. De toezichtsmogelijkheden zijn
goed als de plek vanuit minstens vijf woningen zichtbaar is. Op alle drie de terreinen blijkt er –
zowel in de G31 als in de veertig aandachtswijken – een afname van de mogelijkheden tot toezicht te zijn (figuur 32). Gemiddeld genomen bevindt de mogelijkheid tot toezicht zich op de
drie terreinen echter nog altijd tussen ‘redelijk’ en ‘goed’.
f i g u u r 3 2 T o e z i c h t m o g e l i j k h e d e n in d e w o o n o m g e v i n g

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

Veiligheid en overlast

32

Een onderdeel van het veiligheidsgevoel is de stelling of bewoners bang zijn om in hun buurt
lastig gevallen of beroofd te worden (figuur 33). Gemiddeld gesproken zijn mensen niet eens
met de stelling dat ze bang zijn om lastig gevallen of beroofd te worden in de buurt . Wel komt
uit de antwoorden naar voren dat mensen zich in 2009 iets onveiliger in hun buurt voelen dan
in 1998 of 2006. In de veertig aandachtswijken zijn tussen 1998 en 2006 enerzijds en 2009 a nderzijds geen significante verschillen gevonden als het gaat om het veili gheidsgevoel in de
buurt.
f i g u u r 3 3 B a n g o m i n d e z e b u u rt la s t ig g e v a ll e n o f b e ro o f d t e w o rd e n

*Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

Ook is aan mensen gevraagd of ze bepaalde plaatsen mijden. De plaatsen waar naar gevraagd is
zijn: straten, pleinen, parken, winkelstraten, winkelcentra, haltes voor bus, tram, metro of
trein, achterom van de eigen woning en voetpaden. Van deze aspecten is afzonderlijk gevraagd
of men die plekken mijdt in het donker, overdag of zowel in het donker als overdag.
Op al deze verschillende aspecten is het vermijdingsgedrag niet of nauwelijks veranderd. Dit
komt dan ook terug in de – uit de hierboven genoemde aspecten samengestelde - vermijdingsindicator (figuur 34, hogere score is meer vermijdingsgedrag), waar geen verandering in te zien
is.
f i g u u r 3 4 I n d e x s c o r e v e r m i j d i n g s g e d ra g * *

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO
**Een hogere score betekent meer vermijdingsgedrag

Buurtleefbaarheid beschreven

33

Concluderend kan gesteld worden dat het aantal ‘enge plekken’ onveranderd is. De objectieve
toezichtsmogelijkheden zijn afgenomen en de ervaren sociale veiligheid is in de 40 wijken gelijk
gebleven, maar in de rest van het land is er een achteruitgang te zien.

5.3

Samenvatting
In de veertig aandachtswijken is de objectief gemeten veiligheid sinds 2006 verbeterd, zij het
minder dan in het gehele land. De lokale bewoners hebben echter geen verandering in het
voorkomen van verschillende aan veiligheid gerelateerde aspecten gesignaleerd.
Uit de inspecties is gebleken dat het aantal ‘enge plekken’ is afgenomen. Echter, ook de toezichtsmogelijkheden zijn afgenomen. Mogelijkerwijs heffen deze beide –tegengestelde- ontwikkelingen elkaar op, want de ervaren sociale veiligheid en het vermijdingsgedrag zijn gelijk gebleven. Anderzijds zijn ‘enge plekken’ en toezichtsmogelijkheden slechts een deel van de erv aren sociale veiligheid. Het zou dus ook kunnen zijn dat andere delen van de sociale veiligheid
deze ontwikkeling van de ervaring de laatste jaren hebben gestuurd.
Als naar de ontwikkeling op het terrein van veiligheid in zijn totaliteit gekeken wordt kan g esteld worden dat op sommige indicatoren de veertig aandachtswijken het (iets) beter hebben
gedaan dan de rest van het land en op andere indicatoren juist (iets) slech ter. Alles bij elkaar
genomen hebben de 40 wijken zich dus ongeveer even goed ontwikkeld als de rest van het
land.
f i g u u r 3 5 O n t w i k k e l i n g e n v e i l ig h e id in d e 4 0 w ij k e n

Objectief/registratie
Dimensie Veiligheid

'Enge plekken'
Toezichtmogelijkheden

1998/20022008

20062008 Subjectief/perceptie
Drugsoverlast
Bedreigingen
Jongerenoverlast
Berovingen
Ervaren sociale veiligheid
Vermijdingsgedrag

1998/20022008

20062008

Veiligheid en overlast

34

Hoofdstuk 6
Voorzieningen
In vergelijking met veel andere landen is het voorzieningenniveau in Nederland redelijk op
orde. De nabijheid van voorzieningen als winkels, scholen, banken en huisartsen heeft invloed
op de kwaliteit van de leefomgeving. Overigens blijkt dat de invloed groter is wanneer gevraagd
wordt naar het belang dat aan voorzieningen gehecht wordt, dan wanneer de feitelijke aanw ezigheid van voorzieningen in verband wordt gebracht met het leefbaarheidsoordeel van de
35
bewoners. In dit hoofdstuk wordt allereerst gekeken naar de feitelijke aanwezigheid van b epaalde voorzieningen. Vervolgens wordt de blik gericht op de tevredenheid van de bewoners
met deze voorzieningen.

6.1

Afstand tot voorzieningen
Figuur 36 laat zien dat steeds meer bewoners een grotere afstand moeten afleggen om gebruik
te kunnen maken van een supermarkt of bankfiliaal /pinautomaat. Ook in de veertig aandachtswijken is sprake van een afname – na een aanvankelijke toename – van het aandeel bewoners
dat een supermarkt in de nabijheid heeft.
De daling van een nabijgelegen bankfiliaal of pinautomaat komt duidelijker naar voren dan de
daling van supermarkten in de directe omgeving. Dit is niet verwonderlijk aangezien voor
steeds meer bankvoorzieningen geen direct contact met bankmedewerkers meer nodig is, bi jvoorbeeld vanwege de komst van internetbankieren. Dat zorgt voor een toenemend aantal
sluitingen van bankfilialen, zowel in Nederland als in de veertig aandachtswijken.
F i g u u r 3 6 A a n d e e l b e w o n e r s m e t e e n b a n k f i lia a l/ p i n a u t o m a a t e n s u p e r m a r k t b in n e n e e n
afstand van 500 meter

*Bron: WDM, bewerking RIGO

35

Leidelmeijer, K., G. Marlet e.a. ‘De Leefbaarometer; Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten
gemeten en vergeleken – rapportage instrumentontwikkeling’, RIGO en Atlas voor gemeenten i.o.v.
VROM/WWI, mei 2008.

Buurtleefbaarheid beschreven

35

De ontwikkeling van het aantal basisscholen in de omgeving lijkt zich te onttrekken aan de
neerwaartse trend, zo blijkt uit Figuur 37. Het aandeel bewoners met een basisschool binnen
500 meter is redelijk constant gebleven tussen 2006 en 2009. Dit is een toch enigszins verra ssende uitkomst. De achtergrond hiervan is vermoedelijk tweeledig. Allereerst is de trend van
schaalvergroting in het (basis)onderwijs na de jaren tachtig en negentig in een wat kwader
daglicht komen te staan en is er van beleidswege minder stimulatie met betrekking tot schoo lfusies. Verder zijn de opheffingsnormen van basisscholen versoepeld. Als de oorspronkelijk
uniforme opheffingsnorm van 260 wordt gevolgd, zou dat leiden tot de opheffing van bijna de
helft van de basisscholen, met name in het landelijke gebied. Door deze uniforme opheffingsnorm te vervangen door een meer gedifferentieerde norm – door middel van toepassing van de
leerlingendichtheid -, kunnen veel meer plattelandsscholen openblijven.
F i g u u r 3 7 A a n d e e l b e w o n e r s m e t e e n b a s is s c h o o l b in n e n 5 0 0 m e t e r e n e e n s c h o o l v o o r
voortgezet onderwijs binnen 1.000 meter

*Bron: Basisgegevens Bekostigd Onderwijs (OCW), bew erking RIGO.

In figuur 38 is te zien dat de afstand tot de dichtstbijzijnde speelvoorziening de afgelopen periode is toegenomen. Had in 2006 nog 41 procent van de Nederlanders een speelvoorziening
binnen de honderd meter liggen, in 2009 is dat gedaald tot 34 procent. Deze trend is ook in de
veertig aandachtswijken te zien.

Voorzieningen

36

f i g u u r 3 8 A f s t a n d t o t d i c h t s t b i j z ij n d e s p e e l v o o rz ie n in g

* Bron: WoON module Sociaal-Fysiek, bewerking RIGO

6.2

Tevredenheid met voorzieningen
In grote lijnen is het voorzieningenniveau in Nederland de afgelopen tijd iets gedaald. Dat betekent niet dat de bewoners ook minder tevreden zijn geworden met het voorzieningenniveau ,
zo laat figuur 39 zien.
f i g u u r 3 9 T e v r e d e n h e i d m e t b a s is s c h o le n , w in k e ls e n j o n g e re n v o o r z ie n in g e n

Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

In de veertig aandachtswijken is een constante – en significante – verbetering zichtbaar in de
tevredenheid met de winkels. En dat terwijl de indruk is dat de nabijheid van winkels hier ee rder is afgenomen. In de tevredenheid met de speelvoorzieningen in de veertig aandachtswijken

Buurtleefbaarheid beschreven

37

zijn echter geen significante ontwikkelingen waar te nemen (de veranderingen in tevredenheid ,
die zichtbaar zijn in de figuur, zijn niet-significant).
Voor Nederland gemiddeld is daarentegen wel een verbetering van de tevredenheid met spee lvoorzieningen over de gehele periode 2002-2009 te zien. Dit wordt veroorzaakt door de verbetering tussen 2002 en 2006. Tussen 2006 en 2009 is de mate van tevredenheid gelijk gebleven,
terwijl de afstand tot de speelvoorzieningen gemiddeld genomen is toegenomen.

6.3

Samenvatting
In de veertig aandachtswijken is de discrepantie tussen de ontwikkelingen en de perceptie b eperkt. Zo is zowel de afstand tot basisscholen en speelvoorzieningen als de tevredenheid daa rover gelijk gebleven. Alleen tussen de afstand tot winkels en de tevredenheid met de buurtwi nkels is een verschil te vinden. De gemiddelde afstand tot winkels is t oegenomen, terwijl men er
meer tevreden mee is.
Deze ontwikkelingen in de veertig aandachtswijken lopen niet (in belangrijke mate) uit de pas
met de landelijke ontwikkelingen.
f i g u u r 4 0 O n t w i k k e l i n g v o o r z i e n in g e n in d e a a n d a c h t s w i j k e n

Objectief/registratie
Afstand tot bank/Pinautomaat
Afstand tot winkels
Afstand tot scholen
Afstand tot speelvoorzieningen

1998/20022008

20062008 Subjectief/perceptie

1998/20022008

20062008

Tevredenheid winkels in de buurt
Tevredenheid scholen in de buurt
Tevredenheid buurtspeelvoorzieningen

Voorzieningen

38

Hoofdstuk 7
Leefbaarheid
Kenmerkend aan het begrip leefbaarheid is dat iedereen er zijn of haar eigen invulling aa n
geeft. Een bruikbare benadering, waarover ook in de literatuur enige consensus te vinden is,
houdt in dat leefbaarheid de mate is waarin de woon - en leefomgeving aansluit bij de eisen en
wensen die er door de mens aan worden gesteld. Daarbij spelen de aspecten die in de vorige
hoofdstukken besproken zijn een grote rol. In dit hoofdstuk wordt gekeken hoe de ontwikkeling
van deze aspecten – zowel objectief als subjectief - samenkomt in een overkoepelende leefbaarheidsontwikkeling. In de eerste paragraaf wordt gekeken naar de leefbaarheid in termen
van bewonersoordelen, in de tweede naar de geobjectiveerde leefbaarheid die ook in de Leefbaarometer wordt gebruikt.

7.1

Subjectief: oordeel over leefbaarheid
Uit de definitie dat leefbaarheid iets zegt over de woonomgeving vanuit het perspectief van de
bewoners volgt dat leefbaarheid een subjectief gegeven is. Op basis van de grootschalige enquêtes WoON en WBO van VROM/WWI kan voor verschillende jaren het evaluatieve oordeel
met betrekking tot de leefbaarheid worden berekend. In deze enquêtes is een drietal vragen
en/of stellingen opgenomen die gezamenlijk het oordeel over de leefbaarheid in de buurt
weergeven dat ook is gebruikt bij de modelontwikkeling in het subjectieve spoor van de Lee fbaarometer. Het betreft de vragen/stellingen: ‘Hoe tevreden bent u met uw huidige woono mgeving?’; ‘Het is vervelend om in deze buurt te wonen’ en ‘Ik voel mij thuis in deze buurt’. In
figuur 41 is de ontwikkeling van de – op basis van deze drie vragen- samengestelde indicator
weergegeven.
f i g u u r 4 1 O n t w i k k e l i n g o o r d e e l le e f b a a rh e id

*Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

Tussen 1998 en 2002 vond een flinke daling plaats van het leefbaarheidsoordeel in de aandachtswijken, om daarna weer te verbeteren. Tussen 2006 en 2009 is er geen significante ver-

Buurtleefbaarheid beschreven

39

andering van het algemene leefbaarheidsoordeel. De veertig aandachtswijken hebben zich
daarmee onttrokken aan de landelijke trend. Uit de antwoorden op deze vragen volgt dat de
gemiddelde Nederlander meer dan tevreden is met de leefbaarheid in de woonomgeving. Opvallend is dat deze ontwikkelingen dezelfde trend volgen als een aantal andere percepties over
aspecten van de leefbaarheid, zoals ‘Tevredenheid met de bevolkingssamenstelling’, ‘Sociale
cohesie’ en ‘Sociale veiligheid’. De percepties van burgers met betrekking tot deze deelaspecten van leefbaarheid en het totale leefbaarheidsoordeel lopen dus gelijk op.

7.2

Ontwikkeling subjectieve leefbaarheid
In paragraaf 7.1 is de ontwikkeling van de subjectieve leefbaarheid in beeld gebracht door de
oordelen over de leefomgeving door de jaren heen met elkaar te vergelijken. Een andere mog elijkheid is om concreet te vragen aan de bewoners hoe de buurt zi ch ontwikkelt. Met andere
woorden, in plaats van kijken naar de ontwikkeling van de perceptie wordt in deze paragraaf
gekeken naar de perceptie van de ontwikkeling. Uit figuur 42 blijkt dat hieruit een ander beeld
naar voren komt. Wanneer wordt gekeken naar de vraag hoe men de buurt heeft zien ontwikkelen, blijkt dat zowel in 2002 als in 2009 meer bewoners in Nederland de buurt positief hebben
zien ontwikkelen dan negatief. In deze jaren is de ontwikkeling van het oordeel – zoals in para36
graaf 7.1 beschreven - dus negatiever dan de perceptie van de ontwikkeling.
f i g u u r 4 2 E r v a r e n o n t w i k k e l i n g b u u rt a f g e lo p e n j a a r

*Bron: WBO/WoON, bewerking RIGO

In de veertig aandachtswijken viel de balans tussen het aandeel bewoners dat de buurt positief
of negatief heeft zien ontwikkelen in de jaren 2002 en 2006 in het voordeel uit van de bew oners die de buurt negatief hebben zien ontwikkelen. In 2009 waren in de veertig wijken voor
het eerst meer bewoners van mening dat de buurt zich positief ontwikkeld heeft dan negatief.

36

Bij deze vergelijkingen moet opgemerkt worden dat aan bewoners gevraagd is naar de buurtontwikk eling het laatste jaar, terwijl de ontwikkeling van de objectieve leefbaarheid meerdere jaren beslaat. D eze vergelijking kan dus niet één-op-één gemaakt worden, maar geeft wel degelijk enig houvast aan de
ontwikkelingen.

Leefbaarheid

40

7.3

Geobjectiveerde leefbaarheid
Sinds een aantal jaar bestaat er ook een meer objectief instrument om de landelijke leefbaa rheid op een laag schaalniveau te meten: de zogenaamde Leefbaarometer. Dit – in opdracht van
VROM/WWI door RIGO en Atlas voor gemeenten ontwikkelde – instrument brengt de leefbaarheid in beeld op basis van een vijftigtal objectieve omgevingsindicatoren. In feite levert de
Leefbaarometer op basis van die indicatoren een nauwkeurig modelmatige voorspelling van het
subjectieve bewonersoordeel, maar omdat de onderliggende indicatoren van objectieve aard
zijn, kan het hiermee gemeten oordeel als geobjectiveerd worden beschouwd.
f i g u u r 4 3 O n t w i k k e l i n g g e o b j e c t iv e e rd e le e f b a a rh e id

* Bron: www.leefbaarometer.nl

In figuur 43 is te zien dat dit objectief gemeten leefbaarheidsoordeel door de jaren heen
schommelt. Gedurende de periodes 1998-2002 en 2006-2008 is de leefbaarheid toegenomen
en tussen 2002 en 2006 ging de leefbaarheid achteruit. Ondanks die schommeling is in iedere
meting de landelijke leefbaarheid gemiddeld gesproken ‘positief’. In de veertig aandachtswijken bevindt de gemiddelde leefbaarheid in de periode 1998 -2008 zich in het ‘matige’ domein.
Wanneer de objectieve en subjectieve leefbaarheid met elkaar vergeleken worden, valt op dat
de trends in Nederland tegengesteld zijn. In periodes waar de geobjectiveerde leefbaarheid
een verbetering laat zien, neemt het tevredenheidsoordeel juist iets af vergeleke n met de
voorgaande meting en vice versa in de periode waar de objectieve indicator een verslechtering
laat zien.
Deze tegengestelde trends vragen om een verklaring. Een mogelijke oorzaak moet gezocht worden in de ontwikkeling van de werkloosheid en de manier waarop deze doorwerkt in het leefbaarheidsoordeel. In de publicatie ‘Leefbaarheid door de tijd’ is gebleken dat deze schommeling voor een belangrijk deel bepaald wordt door de economische conjunctuur: in tijden van
hoogconjunctuur is de werkloosheid laag en dat hangt samen met een betere leefbaarheid.
Gedurende een economische recessie gebeurt het omgekeerde: een stijgende werkloosheid
zorgt voor een afname van de landelijke leefbaarheid.
Vermoedelijk zijn dit soort schommelingen in werkloosheid in de buurt minder waarneembaar
voor de bewoners dan veranderingen van andere kenmerken van de bevolkingssamenstelling.
In het derde hoofdstuk is bijvoorbeeld te zien dat de (afnemende) tevredenheid met de bevolkingssamenstelling in Nederland vooral samen lijkt te hangen met de toegenomen concentratie
van het aandeel niet-westerse allochtonen en niet zozeer met de afname van de concentratie

Buurtleefbaarheid beschreven

41

niet-werkende werkzoekenden. De verandering van de werkloosheid heeft bovendien vaak
betrekking op dezelfde bewoners. Of mensen wel of geen werk hebben is echter niet altijd direct waarneembeer, zeker als de contacten tussen bewoners beperkt zijn . Daarentegen wordt
verandering van het aandeel allochtonen of hoogopgeleiden veroorzaakt door verhuisstromen
en is dus veel directer waarneembaar.
Als na verloop van tijd toch andere leefpatronen ontstaan – als gevolg van veranderingen in de
werkloosheid – kan dat vanzelfsprekend wel doorwerken in het oordeel over de leefbaarheid
van de buurt. Maar het is plausibel dat een verandering van het aandeel niet-werkende werkzoekenden niet direct doorwerkt in het leefbaarheidsoordeel. Daarom is in figuur 44 de geobjectiveerde leefbaarheid gecorrigeerd voor de landelijke werkloosheidstrend. De landelijke
werkloosheid is hierin door de jaren heen constant gehouden, maar verschillen in ontwikkeling
van de werkloosheid tussen buurten zijn wel meegenomen. Dat betekent dat buurten waar de
werkloosheid meer is afgenomen, deze grotere afname is meegenomen. De totale werkloosheid
37
van alle buurten opgeteld is echter gelijk gehouden door de jaren .
f i g u u r 4 4 O n t w i k k e l i n g g e o b j e c t iv e e rd e le e f b a a rh e id , g e c o rr ig e e rd v o o r la n d e l ij k e w e r k loosheidsontwikkeling

* Bron: www.leefbaarometer.nl, bewerking rigo.

Uit deze figuur blijkt dat de ontwikkeling van de geobjectiveerde – en gecorrigeerde - leefbaarheid in de veertig aandachtswijken goed overeenkomt met het subjectieve leefbaarheidsoo rdeel. Tussen 1998 en 2002 was in beide gevallen sprake van een negatieve leefbaarheidson twikkeling. En vanaf 2002 is in beide gevallen de leefbaarheidstrend positief geweest.
In Nederland als geheel geldt dat zowel het geobjectiveerde - en gecorrigeerde - als het subjectieve leefbaarheidsoordeel positief is. Daarnaast zijn er door de jaren heen weinig grote ve rschuivingen in leefbaarheid te noteren. De geobjectiveerde en gecorrigeerde leefbaarheid
maakt tot 2006 een lichte daling door, om vanaf 2006 weer te stijgen. Deze trend volgt de ontwikkeling van de objectieve veiligheidssituatie. Deze objectieve veiligheidssituatie is tussen
1998 en 2006 verslechterd als gevolg van een toename van het aantal geweld smisdrijven. Vanaf

37

Dit is een eerste poging om de leefbaarheidsontwikkeling te corrigeren voor de invloed van de economische conjunctuur. Hierdoor wordt het mogelijk om de subjectieve en objectieve ontwikkeling van de
leefbaarheid beter met elkaar te kunnen vergelijken. Er is echter verder onderzoek nodig om het s amenspel van de economische conjunctuur en de leefbaarheidsontwikkeling nader te duiden.

Leefbaarheid

42

2006 is de veiligheidssituatie weer aan het verbeteren, met name door een daling van de mate
van overlast.
In vergelijking met het subjectieve leefbaarheidsoordeel volgt de gecorrigeerde objectieve
leefbaarheidstrend gemiddeld in Nederland wel een andere trend. Met name tussen 2006 en
2008 is het verschil opmerkelijk. Waar de geobjectiveerde leefbaarheid toeneemt, neemt het
subjectieve oordeel af. De achtergrond hiervan moet vermoedelijk gezocht worden in de eerd ere constatering dat de objectieve veiligheid dan wel verbeterd - en waargenomen – is, maar dat
deze feitelijke verbetering nog niet geleid heeft tot een veiliger gevoel.

7.4

Samenvatting
De ontwikkeling van de geobjectiveerde leefbaarheid die naar voren komt uit de Leefbaarom eter is per saldo positief geweest tussen 1998 en 2008. De schommelingen in de tussenliggende
periode worden gedomineerd door conjuncturele bewegingen die tot uiting komen in het aa ndeel niet-werkende werkzoekenden. Deze variatie in het aandeel niet -werkende werkzoekenden heeft maar in beperkte mate een directe relatie met de ontwikkeling van het oordeel over
de leefbaarheid. Dat oordeel is gemiddeld in Nederland in dezelfde periode namelijk wat ac hteruitgegaan en sinds 2002 verbeterd in de aandachtswijken. Als gecorrigeerd wordt voor deze
conjuncturele schommelingen, volgen het objectieve en subjectieve leefbaarheidsoordeel in de
veertig wijken wel dezelfde –sinds 2002 positieve - trend. De positieve ontwikkeling in de veertig aandachtswijken wordt ook gevonden a ls gekeken wordt naar de perceptie van ontwikkeling, hierbij is een duidelijke trendbreuk waar te nemen: bij de meting 2009 zien voor het eerst
dat meer bewoners hun buurt vooruit zien gaan dan achteruit, dit in tegenstelling tot de m etingen 2002 en 2006.
Alles beschouwend, kan worden geconcludeerd dat qua leefbaarheid de veertig aandachtswijken bezig zijn aan een voorzichtige inhaalslag, en dat sinds de start van de wijkaanpak de
buurtbewoners duidelijk meer vooruitgang ervaren dan in de voorgaande period es.

Buurtleefbaarheid beschreven

43

Hoofdstuk 8
Beschouwing en conclusie
Op de meeste aan leefbaarheid verbonden aspecten zijn de feitelijke ontwikkelingen in de aa ndachtswijken gunstiger geweest dan gemiddeld in Nederland. De oordelen van de bewoners
vertonen ook minder discrepanties met de feitelijke ontwikkelingen dan gemiddeld in Nede rland het geval is. Hieruit volgt dat grotere feitelijke veranderingen meer samenhangen met een
eenduidige ontwikkeling van percepties daarover dan meer kleinere en meer ambigue veranderingen.
De overwegend positieve ontwikkelingen in de aandachtswijken zijn, in het bijzonder waar het
de percepties betreft, pas sinds 2002 aan de orde. Tussen 1998 en 2002 nam de tevredenheid
op vrij veel aspecten – inclusief het algemene, samengestelde oordeel over de leefbaarheid –
juist af. Alleen in termen van de geobjectiveerde leefbaarheid – en dus ook voor wat betreft
een aantal feitelijke ontwikkelingen - was er tussen 1998 en 2002 al sprake van een verbetering
in de aandachtswijken. Na 2002 zijn feitelijke ontwikkelingen en oordelen meer gelijk op g egaan, waarbij de oordelen soms – bijvoorbeeld in het sociale domein - zelfs positiever lijken te
zijn dan de feitelijke ontwikkelingen op het eerste gezicht rechtvaardigen.
Woningvoorraad
Sinds 2001 is er sprake geweest van een gestaag toenemende vernieuwingsgraad in de aa ndachtswijken tot een niveau dat ruim 2,5 keer zo hoog ligt als gemiddeld in Nederland. In de
periode rond de eeuwwisseling was dat wel anders, want toen werd zelfs het gemiddelde n iveau in Nederland niet gehaald. De veranderingen in de woningvoorraad die deze vernieuwing
met zich mee hebben gebracht, zijn voor wat betreft de woningtypen vooral zichtbaar in een
afnemend aandeel etagewoningen en in een afnemende dichtheid. Daarnaast is het aandeel
eigenaar-bewoners is in de aandachtswijken flink toegenomen en bedraagt anno 2009 bijna het
dubbele van het aandeel in 1998.
Het lijkt plausibel om aan te nemen dat de toegenomen inspanningen op het gebied van de
herstructurering in de aandachtswijken na 2001 verantwoordelijk zijn voor de ook na dat jaar
toenemende gemiddelde tevredenheid van de bewoners. Het kan echter op basis van de b eschrijvende analyses die hier worden besproken niet met zekerheid worden gesteld. In de rapportage ‘Steden- en wijkenbeleid: kansen en invloed op de leefbaarheid’ komt naar voren dat
wel degelijk een aantoonbaar positief effect van herstructurering op de leefbaarheid uitgaat.
Sociaal
De samenstelling van de bevolking is vooral van invloed op het oordeel over de leefbaarheid via
de aandelen niet-werkende werkzoekenden en niet-westerse allochtonen in een buurt. De ontwikkelingen daarin in de aandachtswijken lopen min of meer parallel met die in de rest van
Nederland. Tussen 1998 en 2008 is het aandeel niet-werkende werkzoekenden afgenomen. In
beginsel heeft dat een gunstig effect op de leefbaa rheid. Tegelijkertijd is echter het aandeel
niet-westerse allochtonen gemiddeld in Nederland gestegen. Het niveau is echter anders in de
veertig aandachtswijken – zo woont inmiddels nagenoeg elke bewoner van een aandachtswijk
in een gebied met meer dan 10% niet-westerse allochtonen. Ook is de schommeling van bijvoorbeeld het aandeel niet-werkende werkzoekenden aanzienlijk groter in de aandachtswijken
dan gemiddeld in Nederland. Vergeleken met 1998 is het aandeel bewoners van een aan-

Beschouwing en conclusie

44

dachtswijk dat in een gebied woont met veel niet-werkende werkzoekenden dan ook substantieel lager: een afname van zo’n 20 procentpunten. De toename van het aandeel bewoners dat in
een gebied woont met meer dan 10% niet-westerse allochtonen is kleiner: circa 8 procentpunten. Tussen 2002 en 2006 was er in deze wijken zelfs nagenoeg geen toename van het aandeel
bewoners van een buurt met meer dan 10% niet -westerse allochtonen. Per saldo zijn de ontwikkelingen in de aandachtswijken van deze bevolkingskenmerken - die een aantoonbare relatie hebben met hoe mensen de leefbaarheid van hun buurt waardere n - dan ook positief geweest.
Er moet wel worden opgemerkt dat met de beschreven ontwikkelingen op zichzelf geen slu itende verklaring wordt gegeven voor de eveneens gunstige ontwikkeling van het oordeel van
de bewoners over de bevolkingssamenstelling en d e sociale samenhang. Die verbeterde immers
pas vanaf 2002, terwijl de afname van de werkloosheid ook tussen 1998 en 2002 substantieel
was. Klaarblijkelijk was in deze periode de ontwikkeling van het aandeel niet -westerse allochtonen van grotere betekenis voor wat betreft de tevredenheidsoordelen van de bewoners dan
de ontwikkeling van het aandeel niet-werkende werkzoekenden.
Openbare ruimte
In de aandachtswijken is de ontwikkeling van de indicatoren die iets zeggen over de kwaliteit
van de openbare ruimte over de gehele linie overwegend gunstig geweest. Dat geldt ook voor
het oordeel van de bewoners. De ontwikkelingen in de aandachtswijken op dit vlak zijn daa rmee een stuk eenduidiger geweest dan in de rest van Nederland. Het is aannemelijk dat hier de
toegenomen inspanningen van gemeenten op het vlak van beheer en onderhoud in met name
deze wijken in doorklinken.
Veiligheid
De ontwikkelingen op het vlak van veiligheid zijn in de aandachtswijken – net als in de rest van
Nederland - gemiddeld genomen pas na 2006 omgeslagen naar een positieve ontwikkeling. De
verbetering is wel veel minder groot dan gemiddeld in Nederland het geval is geweest. De b ewoners van de aandachtswijken ervaren gemiddeld genomen dan ook geen substantiële afname
van aantallen misdrijven of overlast. Het is waarschijnlijk dat hier vrij grote verschillen tussen
de aandachtswijken onderling aan de orde zijn. Zo is bijvoorbeeld in de publicatie ‘Het wonen
overwogen’ aangetoond dat er in de aandachtswijken van de G4 sprake is van een afname van
de overlast tussen 2006 en 2009 terwijl er in de aandachtswijken van de G14 (de overige 14
gemeenten met een of meer aandachtswijken) sprake is van een toename van de overlast.
Ondanks de beperkte gunstige ontwikkeling op het gebied van de veiligheid in de aandachtswijken is de ervaren sociale veiligheid sinds 2002 ongeveer hetzelfde gebleven. En hoewel dat op
zichzelf overeenkomt met de feitelijke ontwikkelingen, is het wel opmerkelijk in het licht van de
ontwikkelingen in de rest van Nederland. Daar waren de feitelijke verbeteringen immers groter
en werden deze ook grotendeels waargenomen, maar verslechterde de ervaren sociale veili gheid.
Voorzieningen
De nabijheid van voorzieningen (winkels, speelvoorzieningen, basisscholen, bankfilialen en
voortgezet onderwijs) is in de aandachtwijken afgenomen. De gemiddelde afstand van een
woonadres naar deze voorzieningen is groter geworden. Dat is geen ontwikkeling die uniek is
voor de aandachtswijken maar een algemene trend die in het hele land is terug te zien. Maar
net als elders in Nederland leidt die afname van de nabijheid van voorzieningen niet of nauw elijks tot een afname van de tevredenheid. Tussen 2002 en 2006 is er bijvoorbeeld zelfs sprake
geweest van een toename van de tevredenheid met winkelvoo rzieningen. Tussen 2006 en 2009

Buurtleefbaarheid beschreven

45

is er echter geen positieve ontwikkeling van de tevredenheid met voorzieningen geweest.
Daarmee komt ook die ontwikkeling meer in de buurt van de feitelijke veranderingen.

Beschouwing en conclusie