Anders zijn
is van iedereen
Gesprekken met schoolgaande jeugd over hetero- en homoseksualiteit

Anders zijn
is van iedereen
Gesprekken met schoolgaande jeugd
over hetero- en homoseksualiteit

 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Samenvatting

De minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) gaf de Inspectie van
het Onderwijs begin 2008 de opdracht
rondetafelbijeenkomsten te organiseren
met jongeren en experts. Het kabinet maakt
zich zorgen over de tolerantie tegenover
homoseksuelen in de maatschappij. Om te
verkennen of er sprake is van homovijandig
gedrag bij de jeugd, heeft een extern bureau
gesprekken met jongeren gevoerd. Een
selectie van deze gesprekken is weergegeven in deze brochure. In dit verslag worden
de meningen van de jongeren verwoord.
Daarbij wordt de jongerentaal gebruikt.
In de Nederlandse maatschappij wordt
verschillend gedacht over en omgegaan met
homoseksualiteit1. Over het algemeen wordt
homoseksualiteit getolereerd, maar daarmee
niet geaccepteerd. Dit zou zo zijn als homoseksualiteit gelijkgesteld wordt aan heteroseksualiteit. Jongeren zien homoseksualiteit
als één van de diversiteiten waarmee je in
aanraking kunt komen. Zij accepteren het feit
dat iedereen anders is en dat je op die basis
kunt samenleven. Zij doen dat op basis van
respect. Respect betekent respect hebben
voor mensen met een andere mening of
leefwijze en dat je mag zijn wie je bent.
Volgens de jongeren past plagen en pesten
in de jeugdcultuur, vooral voor jongens onder
elkaar. Als jongeren anderen uitsluiten en/of
stelselmatig negatief benaderen, doen ze
dat niet zozeer omdat je homo of lesbo bent,

1

Onder ‘homoseksuelen’ worden homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen verstaan en onder
‘homoseksualiteit’ homoseksuele geaardheid.

maar omdat ze onzeker zijn over wie ze zijn
en/of niet zijn. Wie je bent is geen keuze,
hoe je je gedraagt wel. Extreme uitingsvormen worden uitgelegd als onzekerheid.
Sommige jongeren geven heel duidelijk aan
afstand te willen houden van homoseksualiteit. Echter, zolang jongeren wel tolerant zijn
en elkaar met respect benaderen, is er niets
aan de hand. Hier wordt wel eens de grens
overschreden. Volgens jongeren moet streng
worden opgetreden tegen alle personen die
te ver gaan in hun plaag- en pestgedrag en
daarmee ‘anders zijn’ niet accepteren.
Jongeren zijn het erover eens dat de
omgeving waarin je opgroeit, zowel thuis
als op school, belangrijk is voor de mate van
acceptatie van ‘anders zijn’. Ouders, leraren,
leeftijdsgenoten, regio, religie, culturele
achtergrond, media: allemaal zijn ze van
invloed op de manier waarop jongeren tegen
homoseksualiteit aankijken. Ook het geslacht
blijkt van invloed: homoseksuele jongens
worden vaker uitgesloten dan homoseksuele
meiden.
In de omgang met volwassenen (ouders,
verzorgers en leraren) komen jongeren
vaak in aanraking met vooroordelen en
weerstand ten opzichte van ‘anders zijn’,
zoals allochtonen, homo’s, lesbo’s, et cetera.
Volwassenen hebben in de ervaring van
jongeren meer moeite met homoseksualiteit
dan zijzelf.

Samenvatting

Belangrijk is het omslagpunt tussen tolerantie en acceptatie van homoseksualiteit.
Volgens jongeren kun je elkaar accepteren
zonder het eens te hoeven zijn over hoe
de ander zijn leven leeft. Je doet dat op
basis van respect. Wel is kennis over de
ander en de leefwijze van de ander daarbij
nodig. Homoseksualiteit blijkt voor jongeren
meestal geen probleem, maar zodra dit principieel tegen je eigen normen en waarden
ingaat of iemand je probeert te overtuigen van zijn visie, wordt het ingewikkeld.
Acceptatie wordt dan lastiger.
Als niet met jongeren gepraat wordt over
dit omslagpunt, is acceptatie moeilijk te
bereiken. Het maakt volgens jongeren dan
ook uit voor de mate waarin homoseksualiteit geaccepteerd wordt op school, hoe de
schoolcultuur vormgegeven is en hoe er om
wordt gegaan door alle betrokkenen met
personen die ‘anders zijn’. Uit onderzoek van
de Nationale Jeugdraad2 en de gesprekken
met jongeren blijkt dat in de praktijk weinig
scholen homoseksualiteit bespreekbaar
maken.
Jongeren vinden het belangrijk dat je op
school veilig kunt zoeken naar je identiteit
en dat je jezelf mag zijn. Dat als je homo of
lesbo blijkt, je daar veilig voor uit kunt komen
op school. Daarbij horen ook duidelijke
regels en kaders waarbinnen dit plaatsvindt.
Ook als je ‘anders’ bent dan de doorsnee
jongere verdien je respect en veiligheid. Om

2

‘Seksualiteit en Tolerantie. Homo-emancipatie op
school’, Nationale Jeugdraad, 2006.

deze open en veilige cultuur te creëren is het
volgens jongeren belangrijk dat de school
een platform is waarin een diversiteit van
mensen, opvattingen en geloven een plek
hebben. Daarbij is het praten in termen van
respect over onderwerpen als homoseksualiteit van essentieel belang.
Het bespreekbaar maken van tolerantie en
acceptatie voor ‘anders zijn’ en leren over
respect voor elkaar heeft veel impact voor
de samenleving in de toekomst. In het kader
van de wetgeving tegen discriminatie en
de wens van de overheid om alle jongeren
burgerschapscompetenties aan te leren, is
het volgens de jongeren hoog tijd voor zo’n
respectcultuur. Jongeren zien graag dat
schoolbesturen een standpunt innemen en
regels bepalen over hoe iedereen op hun
scholen met elkaar moet omgaan en hierop
toezien.



 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Volgens jongeren zou het goed zijn als erop
wordt toegezien dat elke school dit doet
en dat in het lesaanbod van burgerschapscompetenties de Grondwet artikel 1 en de
Algemene wet gelijke behandeling (AWGB)
een prominente plaats innemen.
Echte voorlichting over en agenderen van
‘anders zijn’ en alles wat daarbij hoort en
dus respect verdient, is een eigen taak van
de school. Een veilige schoolcultuur kan
in samenspraak met leerlingen, leraren en
anderen worden gevormd. Hierover kan
verantwoording worden afgelegd aan ouders
en leerlingen, maar ook aan de Inspectie van
het Onderwijs.
De Inspectie van het Onderwijs wil met
deze brochure, op een manier zoals jongeren
dat zelf hebben verwoord, niet alleen de
kennis over dit onderwerp vergroten, maar
ook scholen en bestuurders handvatten
bieden om homoseksualiteit bespreekbaar
te maken.
Homovijandig gedrag onder jongeren kan
helaas nooit helemaal uitgesloten worden.
Maar door homoseksualiteit bespreekbaar te
maken binnen een veilige, open en respectvolle schoolcultuur kunnen het begrip en de
tolerantie voor ‘anders zijn’ toenemen.

Samenvatting

‘Het ligt aan
generaties,
het begint steeds
normaler te
worden.’



 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Aanleiding

Volgens dit kabinet lijkt het alsof de tolerantie ten opzichte van homoseksuelen afneemt
in de maatschappij. Regelmatig bespreekt
de Tweede Kamer het onderwerp ‘homoemancipatie’. Hoewel de tolerantie ten
opzichte van homoseksuelen in de afgelopen
decennia is verbeterd, maakt het kabinet
zich zorgen over intimidatie en geweldsincidenten, de meldingen van discriminatie
en uitingen van homohaat op het internet.
Het gebruik van ‘homo’ als scheldwoord op
school en op straat lijkt de gewoonste zaak
van de wereld3.
Voor dit kabinet is het van belang dat zij
scherp blijft toezien op het tegengaan van
homovijandig gedrag4 en de sociale acceptatie van homoseksuelen bevordert.
Het kabinet verbreedt en versterkt zijn inzet
op deze terreinen in deze kabinetsperiode.
Het wil meer aandacht geven aan het belang
van respect voor verschil, de dialoog erover
en de veiligheid van de homoseksuelen op
school. Minister Plasterk gaf de Inspectie
van het Onderwijs de opdracht gesprekken
te houden met ervaringsdeskundigen over
het mogelijke probleem van homovijandig
gedrag binnen het onderwijs. Dit is gebeurd
in twee rondetafelgesprekken, één met
jongeren en één met beleidsmakers en uitvoerders die betrokken zijn bij dit onderwerp.
In de voorbereiding hiervan bleken aard en
omvang van homovijandig gedrag onder
jongeren niet scherp. De politie kon geen
duidelijke cijfers geven en er is binnen het

3

Fragment uit een brief naar de voorzitter van de
Tweede Kamer der Staten Generaal op 9 november
2007 door minister Plasterk.

4

Fragment uit de Nota ‘Gewoon Homo zijn’, p.49.

onderwijs nog weinig onderzoek gedaan
onder heterojongeren en jongeren die nog
niet uit de kast zijn gekomen.
Daarom heeft de inspectie besloten via een
aantal inventariserende gesprekken eerst in
kaart te brengen of jongeren een probleem
hebben met homoseksualiteit en of er
sprake is van homovijandig gedrag. Deze
gesprekken zijn gevoerd door een extern
bureau, namelijk bureau Keesie.
De definitie van homovijandig gedrag
die is aangehouden, is gepubliceerd in
‘Discriminatie in de buurt’ van het Landelijk
Bureau Racismebestrijding (nu artikel1)
geschreven in opdracht van het Nationaal
Platform voor overleg en samenwerking
tegen Racisme en Discriminatie (NPRD).
Homovijandigheid wordt ook wel homofobie
genoemd en betekent: sterke afkeer van, of
zelfs angst voor homoseksueel gedrag en
homoseksuelen. In ernstige gevallen kan
de afkeer overgaan in haat ‘homohaat’, en
geweld tegen homo’s (‘potenrammen’).5
Met het begrip homoseksualiteit worden
zowel homoseksuele mannen als lesbische
vrouwen bedoeld. Daar waar onderscheid is,
wordt dat ook apart benoemd.
Omdat de inspectie het belangrijk vindt dat
scholen kennis nemen van de meningen
van jongeren heeft zij deze brochure van
gemaakt.

5

Uitgave 2004, definitie is te lezen op pagina 11,
de gehele publicatie is te vinden via www.art1.nl.

Aanleiding

Met deze brochure wil de inspectie dan ook
de kennis vergroten over de jeugdcultuur in
relatie tot dit thema bij (school)bestuurders
en scholen op een manier zoals jongeren
dit zelf hebben verwoord. En hen tevens
handvatten aanreiken om diversiteit en
daarbinnen homoseksualiteit bespreekbaar
te maken op scholen.



 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Leeswijzer

Deze brochure gaat over homoseksualiteit in
de jeugdcultuur. Alle citaten komen letterlijk
uit de gesprekken met jongeren en staan in
dit stuk cursief. Zij zijn hier ter illustratie en
verheldering opgenomen.
De tekst is geschreven door een extern
bureau, dat vanuit respect voor deze jongerencultuur het verhaal door de jongeren laat
vertellen.
In het taalgebruik van jongeren zijn de
woorden ‘homo’ en ‘lesbo’ normale
woorden. Daarom worden deze bewoordingen in het vervolg van deze brochure
gebruikt.

len tussen jongens en meiden worden hier
besproken. Hoofdstuk 3 is gewijd aan plagen
en pesten. Wat is dat eigenlijk? Waarom
doen jongeren het en in welke vormen komt
het voor? En wat doet dat met jongeren?
Hoofdstuk 4 beschrijft wat een jongere (al
dan niet uit de kast) tegenkomt op school
en thuis. Hoofdstuk 5 beschrijft de rol van
school. In hoofdstuk 6 worden de conclusies beschreven en aanbevelingen van de
jongeren gegeven. Deze zijn bedoeld om
de acceptatie van homoseksualiteit (en
daarmee ‘anders zijn’) te ontwikkelen binnen
de schoolcultuur.

De indeling van de hoofdstukken volgt de
opbouw van de gespreksleidraad waarmee
gewerkt is.

Aan het eind van ieder hoofdstuk is onder
het kopje ‘kortom’ de conclusie te lezen van
dat hoofdstuk.

Eerst wordt uitleg gegeven over de opzet
van de gespreksrondes en de rondetafel
met de jongeren, dan volgt een korte
inleiding op het thema. Vervolgens beschrijft
hoofdstuk 1 de omgang tussen mensen
in het algemeen en tussen jongeren in het
bijzonder. In dit hoofdstuk gaat het over
het verschil tussen jongens en meiden en
de manier waarop jongeren omgaan met
mensen die ‘anders zijn’, zoals homo’s,
lesbo’s, allochtonen en hoogbegaafden.
Tevens worden de sleutelwoorden uitgelegd
die de jongerencultuur kenmerken: respect
en gezelligheid. In hoofdstuk 2 staat de
ontwikkeling centraal van de identiteit en de
rol die seksualiteit daarin speelt. De verschil-

Opzet gespreksrondes en rondetafelgesprek met jongeren

Opzet gespreksrondes en
rondetafel met jongeren

De Inspectie van het Onderwijs heeft een
extern bureau opdracht gegeven inventariserende gesprekken met jongeren te voeren
over hetero- en homoseksualiteit in de jeugdcultuur. De gesprekken met jongeren zijn
een verkenning en dienen als input voor een
grootschalig onderzoek naar dit onderwerp,
dat gepland staat voor eind 2008 en begin
2009.

tijdsgroep volop in beweging en zich aan het
uitkristalliseren. Op jongere leeftijd komen
gevoelens rond (homo)seksualiteit ook voor,
maar meer sluimerend en slechts bij een
deel van de jeugd. Op oudere leeftijd (boven
de 18 jaar) zijn ’de kaarten geschud’ en gaan
de reacties vooral over het verdedigen en
motiveren van de posities die ze als jongere
hebben ingenomen.

De volgende vragen stonden centraal:

De uitkomst van de groepsgesprekken is in
een afsluitend rondetafelgesprek getoetst.
Hierbij was de hele doelgroep (13 tot 24
jaar) betrokken. Er waren hetero-, homoen lesbische jongeren aanwezig, evenals
vertegenwoordigers van het LAKS, JOB en
Expreszo. In het rondetafelgesprek was een
derde van de groep homo of lesbo.

Wat betekent homovijandig gedrag voor
jongeren, wanneer is hier sprake van, hoe uit
zich dit en in hoeverre blijkt dit een probleem
in het privé- en publieke domein (met nadruk
op onderwijs)? Als er een probleem is, wat
zijn aanknopingspunten voor oplossingen?
En kan toezicht hieraan bijdragen?

Regio en groepssamenstelling
Om de vragen te kunnen beantwoorden,
hebben, voorafgaand aan het rondetafelgesprek, zes groepsgesprekken plaatsgevonden. Dit gebeurde met behulp van een
gespreksleidraad. De gesprekken stonden
onder leiding van gespreksleiders die kennis
hebben van en ervaring hebben met de
jeugdcultuur.

Doelgroep
Tijdens deze inventariserende gesprekken is
gesproken met jongeren in de leeftijd van 14
tot en met 18 jaar. De voordien sluimerende
gevoelens – zowel homofoob als homoseksueel – zijn voor de jongeren in deze leef-

De gesprekken zijn gevoerd in twee regio’s.
Als grootstedelijk gebied is gekozen voor
Amsterdam. Als provinciale regio (en
centrum van vele omliggende dorpen) is
gekozen voor Nunspeet.
Per regio zijn drie groepsgesprekken van
negentig minuten gevoerd. De eerste groep
bestond uit alleen jongens, de tweede
uit alleen meisjes en de derde groep was
gemengd. In totaal hebben 59 jongeren,
afkomstig van negentien scholen, deelgenomen aan de zes inventariserende
gesprekken.



10 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

De respondenten zijn willekeurig geselecteerd via een straatselectieproces. Getrainde
selecteurs hebben jongeren aangesproken
op straat, rondom scholen en op centrale
punten, zoals trein- en busstations. Een
aantal heeft afgezien van deelname.
Redenen daarvoor waren: geen interesse
in het onderwerp, andere afspraak op dat
tijdstip, wordt thuis niet goed gevonden
en/of moeite met de video-opname tijdens
het rondetafelgesprek.
Voor alle groepen golden de volgende
selectiecriteria 6 :
een mix van allochtoon en autochtoon;
een variatie in opleiding (vmbo, havo, vwo,
mbo);
een variatie in schooltype (gemengde,
‘witte en ‘zwarte scholen’);
een variatie in levensbeschouwingen
of overtuigingen (christelijk, islamitisch,
liberaal).
De bovenstaande categorieën waren vertegenwoordigd in alle gesprekken.
Tijdens de inventariserende gesprekken is
niet gevraagd naar seksuele geaardheid van
de deelnemers, omdat het hier ging om het
in kaart brengen van de hele jeugdcultuur en
niet van een aparte groep. Allen zijn gestimuleerd actief deel te nemen aan het gesprek,
met respect voor eventuele gevoeligheden
rondom dit onderwerp. Zij kenden vooraf het
onderwerp van gesprek.

6

Precieze aantallen zijn te vinden in bijlage I

Na de inventariserende groepsgesprekken
is ze gevraagd ook mee te doen aan het
rondetafelgesprek. De ouders en de school
werden met een brief van de Inspectie van
het Onderwijs op de hoogte gebracht van
de aanleiding, doelstelling en het onderwerp
daarvan. Niet alle jongeren konden of wilden
nogmaals deelnemen aan een gesprek. Aan
dit afsluitende rondetafelgesprek deden
in totaal 33 jongeren mee uit beide regio’s,
aangevuld met homo- en heterojongeren
elders uit het land en de vertegenwoordigers
van de landelijke belangenorganisaties als
JOB, Laks en Expreszo.
Uit de inventariserende gesprekken in de
regio’s en het rondetafelgesprek vloeiden
dezelfde conclusies voort. Doordat er aparte
gesprekken met jongens en meisjes waren,
kwamen beide groepen in die gesprekken
goed aan bod. In de gemengde groepen
werd bevestigd wat in de aparte groepen
was gezegd. Tijdens het rondetafelgesprek
waren de jongens meer aan het woord.
Binnen die groep speelt het onderwerp dan
ook een grotere rol.
Het tweede rondetafelgesprek met beleidsmakers en uitvoerders maakt geen
onderdeel uit van deze verkennende
gesprekken. Dit is dan ook niet verwerkt in
deze brochure.

Inleiding

Inleiding
Wat zegt de wet?

Burgerschapscompetenties?

De Grondwet is een wet waarin in
beginsel de verhouding tussen de
overheid en de burger wordt geregeld.
Steeds vaker worden de bepalingen in de
Grondwet ook gebruikt om de verhouding
tussen burgers onderling te reguleren.

Scholen moeten het ‘actief burgerschap
en de sociale integratie’ van leerlingen bevorderen. Het creëren van een leeromgeving waarin zij burgerschapscompetenties
leren, moet er toe leiden dat zij actieve
en sociale burgers worden en blijven. Dit
is terug te vinden in de kerndoelen die
zijn vastgesteld door het ministerie van
OCW 7:

Art 1. Allen die zich in Nederland
bevinden, worden in gelijke gevallen
gelijk behandeld. Discriminatie wegens
godsdienst, levensovertuiging, politieke
gezindheid, ras, geslacht of op welke
grond dan ook, is niet toegestaan.
Ook artikel 1 van de Algemene wet
gelijke behandeling (AWGB) is hier van
toepassing:

‘De leerling leert over overeenkomsten,
verschillen en veranderingen in cultuur en
levensbeschouwing in Nederland, leert
eigen en andermans leefwijze daarmee in
verband te brengen, en leert de betekenis
voor de samenleving te zien van respect
voor elkaars opvattingen en leefwijzen.’ 8

Hoofdstuk 1 Gelijke behandeling van
personen ongeacht hun godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras,
geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele gerichtheid of burgerlijke staat.

7

Art 1. In deze wet en de daarop berustende bepalingen wordt verstaan onder:
a) onderscheid: direct en indirect onderscheid, alsmede de opdracht daartoe;
b) direct onderscheid: onderscheid
tussen personen op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke
gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit,
hetero- of homoseksuele gerichtheid
of burgerlijke staat;
c) indirect onderscheid: onderscheid
op grond van andere hoedanigheden
of gedragingen dan die bedoeld in
onderdeel b, dat direct onderscheid tot
gevolg heeft.

De kerndoelen worden genoemd in de Wet op
het voortgezet onderwijs, in dit geval artikel 11b.
Ze worden vastgesteld in ondergenoemd besluit,
openbaar gemaakt in het Staatsblad 2006, nr.
316, zie bijlage.
Besluit van 7 juni 2006, houdende vaststelling
van de kerndoelen voor de onderbouw van het
voortgezet onderwijs alsmede aanpassing van
het Inrichtingsbesluit W.V.O. (Besluit kerndoelen
onderbouw VO).
Citeertitel: Besluit kerndoelen onderbouw VO.
De kerndoelen, bedoeld in de artikelen 11b en 11e
van de wet, worden vastgesteld als aangegeven
in de bij dit besluit behorende bijlage.

8

Toezicht op Burgerschap en Integratie van de
Inspectie van het Onderwijs, punt 43, pagina 14.

11

12 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

De Nederlandse wet is er duidelijk over:
Allen die zich in Nederland bevinden,
worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.
Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras,
geslacht of op welke grond dan ook, is niet
toegestaan. 9
Tolerantie voor homoseksualiteit is in ons
land geen issue meer. Roze zaterdagen,
gayprides en huwelijken van paren van
gelijk geslacht: onze jongeren groeien op in
een samenleving waarin homoseksualiteit
normaal is en niet meer als afwijkend wordt
gezien. Toch blijken we in Nederland niet
altijd zo tolerant te zijn ten opzichte van
mensen die ‘anders zijn’, zoals allochtonen,
homoseksuelen, orthodox gelovigen, gehandicapten, et cetera. Volgens jongeren wordt
de mate waarin homoseksualiteit geaccepteerd wordt met name bepaald door de
manier waarop de samenleving omgaat met
verschillen tussen mensen. Hoeveel ruimte
hebben mensen om ‘anders te zijn’ dan de
norm?
Tolerantie en acceptatie zijn de basis van een
succesvolle samenleving. Volgens jongeren
kun je elkaar accepteren zonder dat je het
eens hoeft te zijn met de manier waarop
een ander zijn leven leeft. Acceptatie is ook
accepteren dat de ander anders is en er een
andere levensstijl op na houdt.

9

Artikel 1 Grondwet

Respect voor mensen die anders zijn dan
jij ligt daaraan ten grondslag. In de jongerencultuur is respect voor jezelf en voor de
ander een belangrijk thema. Respect voor
de ander betekent dat je elkaar niet hoeft te
overtuigen van je gelijk, maar dat de ander
mag zijn wie hij is. Dat dit soms tot lastige
situaties leidt, is onvermijdelijk. Niet veel
moeten hebben van homoseksualiteit en
afstand willen houden van homoseksuelen
kan overslaan in homovijandig gedrag, maar
dat hoeft niet. Jongeren voorspellen dat over
een aantal generaties homoseksualiteit geen
issue meer is.
Iedereen heeft het recht zichzelf te zijn
zonder daarbij de ander te kwetsen.
Homoseksualiteit blijft daarom een belangrijke issue voor iedereen, niet alleen voor
homoseksuelen. Want anders zijn is van
iedereen.

Hoe gaan we met elkaar om?

Hoe gaan we
met elkaar om?

In de jongerencultuur is ‘anders zijn’ heel
gewoon. Iedereen wijkt wel ergens af van
de norm. Als je weet wie je bent of er naar
op zoek bent, en er ook naar leeft, verdien
je respect. In het boek ‘Generatie Einstein.
Slimmer, sneller en socialer’ (Boschma
& Groen, 2006) komt deze basishouding
in gesprekken met jongeren over allerlei
onderwerpen telkens terug. De kernvraag in
de gesprekken over hetero- en homoseksualiteit met jongeren was: hoe gaan we met
elkaar om?

De maatschappij
Op het eerste gezicht wordt homoseksualiteit in Nederland heel normaal gevonden,
maar tegelijk zie je op individueel niveau, met
name in de media, intolerantie: meldingen
van homohaat, bepaalde gedragscodes van
scholen, discussies over het homohuwelijk,
enzovoorts. Jongeren worden onvermijdelijk
met die paradox geconfronteerd.

‘Homoseksualiteit is niet iets
wat in Nederland over het
algemeen normaal wordt
gevonden om mee te geven
aan je kinderen of om les in
te geven. Daarom ontbreekt
het in de schoolboeken. Wij
kunnen hier nu wel met zijn
allen roepen dat wij vinden
dat acceptatie op scholen
normaal moet zijn, maar dat
is niet wat er gebeurt en wat
mensen gewend zijn.’

13

14 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

‘Ik moet eerlijk zijn,
het is een kwestie
van omgeving, hoe
je ouders je
opvoeden. Mijn
vader zegt altijd
dat homo’s
niet kunnen.’

Hoe gaan we met elkaar om?

Jongeren van nu groeien op in een maatschappij waarin met name de volwassenen
ambigu zijn als het gaat om de acceptatie
van homoseksualiteit. Enerzijds is de norm
dat homoseksuelen gelijk zijn aan heteroseksuelen (acceptatie). Anderzijds zijn er
genoeg voorbeelden van uitingen waarin
homoseksuelen als afwijkend worden gezien
en blijft het bij tolerantie. In een onderzoek
van het Sociaal en Cultureel Planbureau
(SCP)10 blijkt dat er wel een brede acceptatie is onder de bevolking, maar ook dat
uit de ervaringen van homoseksuelen blijkt
dat er knelpunten zijn. Onderzoeker Saskia
Keuzenkamp maakt hier een onderscheid
in ‘doegedrag’ en ‘zeggedrag’. Volgens
haar is goed denkbaar dat (een deel) van de
mensen zegt homoseksualiteit te accepteren (zeggedrag) – omdat men weet dat dat
nu eenmaal zo hoort – terwijl ze eigenlijk
problemen hebben met homoseksualiteit
(doegedrag). De Nationale Jeugdraad11 geeft
na onderzoek aan dat jongeren homoseksualiteit niet volledig accepteren, maar ook
niet duidelijk afwijzen. Veel jongeren hebben
geen mening of hebben er nog nooit over
nagedacht of gepraat. Volgens de Jeugdraad
biedt dit scholen de kans het onderwerp
te bespreken, voordat vooroordelen een
grotere rol in hun beeldvorming gaan spelen.
De vraag is in hoeverre jongeren bepaald
worden door hun omgeving in de beeldvorming over homoseksualiteit. Tolerantie
betekent dat je homoseksualiteit openlijk
goedkeurt, maar wel als afwijkend ten
opzichte van heteroseksualiteit beschouwt.
Acceptatie houdt in dat je homoseksualiteit
als gelijkwaardig aanvaardt. Maar waar ligt
het omslagpunt naar acceptatie?

10 ‘Monitoring van sociale acceptatie van homoseksuelen in Nederland.’ Onderzoek door Prof. Dr. S.
Keuzenkamp in opdracht van SCP, 2007.
11 In onderzoek ‘Seksualiteit en Tolerantie. Homo-emancipatie op school’ Nationale Jeugdraad, 2006.

Verschil tolerantie en acceptatie
to·le·ran·tie (dev)
1. verdraagzaamheid jegens
andersdenkenden
2. (toleranties) (techniek) toegestane
afwijking van bepaalde norm
ac·cep·ta·tie (dev; acceptaties)
aanvaarding
(Bron: Dikke Van Dale)

Invloed van omgeving
Ouders, leraren, leeftijdsgenoten, regio,
religie en de media zijn allemaal van invloed
op de beeldvorming van jongeren en
homoseksualiteit.
Jongeren ervaren op dit onderwerp een
generatieverschil. Volwassenen hebben in
de beleving van jongeren vaak meer moeite
met homoseksualiteit, voor dan wel tegen
zijn, dan zijzelf.
‘Mijn vader en mijn broertje zijn absoluut
tegen. Mijn moeder niet. Die heeft veel
homoseksuele vrienden. Mijn vader wil daar
nooit mee naartoe.’
‘Mijn moeder is juist weer tegenovergesteld.
Zij roept tegen iedereen die het wil horen
dat haar zoon homo is. Toen ik aangaf niet
op straat hand in hand met mijn vriend te
willen lopen, omdat ik niet altijd zin heb
in de eventuele reacties, zei ze dat ik een
probleem had. Ik zou mezelf niet accepteren.’
‘Mijn ouders zouden het echt niet accepteren. En ik ook niet. Kijk, ik heb wel respect
voor jou, maar ik heb het liever niet. Ik
zeg gewoon ‘ik wil niks met jou te maken
hebben’. Gewoon afstand. Iets in mij van
binnen zegt: NEE klaar.’

15

16 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

‘Ik denk dat mijn broer wel het huis uit zou
moeten als die homo blijkt te zijn.’

‘Je merkt aan de jongere
generatie dat ze het meer
accepteren en steeds meer
kiezen voor zichzelf. De
ouders en opa’s en oma’s
vinden het nog moeilijk om
ermee om te gaan.’
‘Het ligt aan generaties, het begint steeds
normaler te worden.’
Het verschil in omgang met homoseksualiteit tussen volwassenen en jongeren zien
jongeren ook op school terug. In de klas
wordt er meestal niet openlijk over gediscussieerd. Regio en religie zijn van invloed op
de mening en gevoelens van jongeren over
homoseksualiteit. Deze invloed kwam in
de gesprekken steeds terug, onder andere
de verschillen tussen de grootstedelijke en
provinciale regio. In een provinciale regio is
homoseksualiteit meer verborgen en onuitgesproken dan in een grootstedelijke regio.
Ook leven er meer vooroordelen.

Het sociale netwerk in de provinciale regio
is veel kleiner dan in een grootstedelijke
regio en te klein om een aparte homocultuur te laten bestaan. In grootstedelijke
regio’s kun je daarnaast veel gemakkelijker
‘verdwijnen’ en zijn de meeste inwoners aan
het idee gewend. In een provinciale regio
is de sociale controle veel groter en weet
iedereen alles van elkaar en kun je minder
makkelijk, zoals de jongeren dat uitlegden,
‘anders zijn’.
‘Amsterdam is toch anders dan opgroeien in
een christelijk dorp. In Amsterdam kan en
mag alles.’

Invloed van religie
Ook worden verschillen door de jongeren
verklaard uit de soms extreme invloed
van religies die een verschillende stempel
op de beeldvorming over homoseksualiteit drukt. Maar als het gaat over respect,
vallen verschillen tussen mensen weg. Bij
respect hebben voor elkaar hoort ook dat de
essentie van de eigen religie boven culturele
meningsvorming uitgaat: vrijheid van de
atheïst, de naastenliefde van de Bijbel en het
respect voor de vreemdeling van de Koran.
Je kunt respect voor elkaar hebben en toch
een andere mening.

‘Homo’s? Nee die hebben we hier niet!’
‘Ik heb hier echt nog nooit over gepraat of
nagedacht’.
‘Vroeger was het toch een ziekte? Voor
sommige is dat nog steeds zo hoor!’
‘Je moet je gevoelens gewoon onderdrukken
en normaal doen!’
‘Homo’s? Komt dat niet veel meer voor in
steden enzo?’

‘God keurt het af als twee mannen samen
met elkaar een seksuele relatie hebben.
Maar we zijn allemaal een kind van God, dus
zij ook. Maar het is wel iets werelds en dus
af te keuren.’
‘In mijn cultuur wordt het echt niet geaccepteerd. Mijn ouders zouden hele erge dingen
doen met mij.’

Hoe gaan we met elkaar om?

Jongerencultuur:
respect en gezelligheid
De jongerencultuur is door twee sleutelwoorden te typeren: respect en gezelligheid.
Respect voor jezelf en voor elkaar zodat het
samen gezellig is. Gezellig betekent niet dat
je dezelfde dingen moet doen of dezelfde
mening moet hebben. Jongeren maken het
gezellig en alleen van daaruit kan het juiste
respect ontstaan. Dat betekent dat jongeren
hun eigen mening op waarde schatten en
niet bezig zijn anderen daarvan te overtuigen. Diversiteit kan zorgen voor meer begrip
voor de ander, mits respect centraal staat in
de omgang. Respect garandeert een mooie
toekomst, omdat tolerantie voor verschil
daarmee voor jongeren onlosmakelijk
verbonden is.12

‘Hoe iemand ook is, je moet er
wel respect voor hebben.’
‘Ik denk dat je je niet teveel moet focussen
op een groep, je moet gewoon respect
hebben voor iedereen.’
‘Er zijn zoveel dingen die je kunt hebben,
behalve homo zijn, waardoor je niet geaccepteerd wordt. Ook die jongeren moet je
steunen. Die hebben het net zo zwaar en
misschien zelfs wel zwaarder.’
‘Samen je eigen dingen doen, dat is
gezellig!’
Voor jongeren is respect niet iets wat je
jezelf kan toe-eigenen of eisen dat iemand
het voor je heeft, maar iedereen kan het
wel uitdelen en krijgen. Je kunt respect niet
opbouwen of verdienen op basis van status,
hiërarchie, positie of leeftijd.

12 Generatie Einstein. Slimmer, sneller en socialer.
Boschma & Groen, 2006.

17

18 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Begripsverwarring
In gesprekken tussen volwassenen en
jongeren is er vaak onduidelijkheid over de
betekenis van de woorden ‘respect’ en ‘gezelligheid’. Dit kan leiden tot onbegrip.

Respect volgens de Dikke Van Dale

Respect volgens jongeren

Respect
eerbied uit hoogachting of angst

Respect
voor alles wat nou eenmaal bestaat

Respectabel
1. (van personen)eerbiedwaardig
2. (van zaken)prijzenswaardig
3. (van zaken)door grootte, groot in aantal
indrukwekkend

Respectabel
Iedereen die weet wie hij is, dan wel daarnaar op
zoek is, en daar ook naar leeft.

Gezelligheid volgens de Dikke Van
Dale

Gezelligheid volgens jongeren

Gezellig
1. aangenaam van sfeer
2. (informeel) onderhoudend
Gezelligheid
1. aangenaam verkeer, genoeglijk samenzijn

Gezellig
Samen, maar niet gelijk

Gezelligheid
In respect samenzijn en allemaal jezelf zijn en
doen waar je zin in hebt

Hoe gaan we met elkaar om?

Respect voor verschil

Kortom

Homoseksualiteit is voor jongeren geen
probleem, maar zodra het principieel tegen
de eigen normen en waarden ingaat, wordt
het ingewikkeld. Wanneer niet met deze
jongeren gepraat wordt, is acceptatie
moeilijk te bereiken. Door op een respectvolle manier het gesprek aan te gaan, kan
acceptatie ontstaan. Respect hebben geldt
namelijk ook voor mensen met een andere
mening, die bijvoorbeeld uitgesproken tegen
homoseksualiteit zijn en die afstand willen
houden. Daar ligt het omslagpunt tussen
tolerantie en acceptatie. Acceptatie is dan,
als niet met jongeren gepraat wordt, moeilijk
te bereiken. Het maakt volgens de jongeren
voor de acceptatie van homoseksualiteit
ook uit hoe de samenleving waarin je leeft
omgaat met verschillen tussen mensen.

In de Nederlandse maatschappij wordt verschillend omgegaan met homoseksualiteit.
Volgens jongeren is dit typisch voor de wijze
waarop Nederland omgaat met mensen die
‘anders zijn’. Tolerantie is openlijk goedkeuren, maar wel als afwijkend zien. Acceptatie
gaat om iemand als je gelijke zien. Jongeren
zijn gewend om respect te hebben voor
iemand die echt zichzelf is. Door op dit
fundament van respect (mogen zijn wie je
bent) het gesprek te voeren, ontstaat acceptatie. Dit gaat verder dan tolerantie.

Alles in hokjes
Voor jongeren is het heel normaal om te
gaan met leeftijdsgenoten uit verschillende
culturen en met verschillende achtergronden. Het is de dagelijkse realiteit als ze om
zich heen kijken. Het begrip ‘multiculturele
samenleving’ vinden ze dan ook maar raar.
Door een bepaald aspect van de samenleving een aparte term te geven, krijgt
het een nadruk die het in de ervaring van
jongeren zwaarder maakt om ermee om
te gaan. Zolang mensen je niet lastigvallen
(en respect tonen wanneer je afstand wil
houden) is het verrijkend om met allerlei
mensen (arm, rijk, jong, oud, homo, lesbo,
wit, zwart) om te gaan.
Volgens jongeren is het nodig om eerst
respect voor jezelf te hebben. Hoe meer
diversiteit in je omgeving, bijvoorbeeld op
school, hoe makkelijker het wordt om om te
gaan met verschillen. Respect betekent ook
dat één bepaalde (minderheids)groep niet
meer aandacht krijgt dan andere groepen.

19

20 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Ontwikkeling
van identiteit

Opgroeien is experimenteren om te
ontdekken wie je bent. Met name op de middelbare school word je geconfronteerd met
leeftijdsgenoten die dit proces allemaal op
een andere manier doorlopen. In de gesprekken legden de jongeren uit dat er een groot
verschil is tussen de manier waarop jongens
met elkaar omgaan en de manier waarop
meiden met elkaar omgaan. Het is interessant om hier dieper op in te gaan, omdat dit
alles te maken heeft met de ontdekking van
jezelf, hoe je tegenover de ander staat en de
rol van seksualiteit daarin.

Jongens
Jongensgroepen ondernemen veel en
kletsen daarbij over wat ze doen. Het is leuk
om in de vriendengroep elkaar te plagen
en uitschelden hoort erbij. Maar dit alles is
voor de lol. Wanneer jongens ruzie hebben,
zijn ze daar snel weer overheen. Ze zoeken
meteen naar een oplossing wanneer een
probleem zich voordoet. In groepsverband
zijn er dan ook zelden lange ruzies. Samen
naar de meiden kijken zorgt direct weer voor
een connectie.

‘Gewoon, dan drinken we een
biertje en is het over.’
Meiden
Meiden gaan heel anders met elkaar om.
Binnen meidengroepen wordt veel over
gevoelens gepraat en soms ook geknuffeld. Als zij ruzie hebben, is dat niet zomaar
opgelost. Ruzies duren lang, maar meiden
weten vaak na een tijdje niet meer waar het
over ging. Ze praten hier graag lang over
door en hoeven niet per se een oplossing te
vinden.
‘Ik heb al maanden ruzie met mijn beste
vriendin. Waarover weet ik niet meer.’

Ontwikkeling van identiteit

Jongens en meiden
Meiden en jongens samen in een groep
lopen tegen deze verschillen aan. Dit is niet
alleen lastig, maar ook leuk. De rollen binnen
zo’n groep zijn duidelijk verdeeld:
‘Meiden zorgen voor de verhalen, jongens
zorgen voor het eten en drinken.’
Binnen zulke gemengde groepen ontdekken
jongeren hun ‘man zijn’ dan wel ‘vrouw
zijn’. Je gedragen volgens zulke typeringen
is dan de norm. Sommige meiden vinden
het echter leuk zich zo te gedragen dat
ze eigenlijk beter bij het andere geslacht
passen. De ‘tomboys’ of ‘jongensmeiden’
doen stoer en voelen zich lekker bij de rechtdoorzee jongens.

Gezamenlijk doel
De verschillen tussen jongens en meiden
(en andere verschillen, zoals afkomst of
religie) vallen weg als zij een gezamenlijk
doel nastreven, bijvoorbeeld een project voor
school. De verschillende benaderingen en
visies maken het eindresultaat zelfs beter!
Een gezamenlijke doel biedt dan ook de kans
om acceptatie voor ‘anders zijn’ binnen en
buiten de schoolcultuur te ontwikkelen. Dit
draagt bij aan een respectcultuur.
‘Het is toch altijd zo als je een gezamenlijk
doel hebt dat de saamhorigheid dan beter is.
Als Nederland speelt staat iedereen erachter
en dan sta je toch ook te springen met
allerlei mensen die je niet kent. Het is juist
de bedoeling dit te creëren, dat dit gevoel na
het project blijft. Als je opdracht ingeleverd is
en het cijfer binnen is, dat je je dan ook nog
steeds samen beter voelt.’

Seksuele gevoelens van jongens
Voor jongens wordt de onderlinge verbondenheid vooral bepaald door een gedeelde
interesse in het andere geslacht. Zij voelen

zich hierdoor sterk en goed. Het samen over
de meiden hebben, versterkt dit gevoel. Als
binnen een vriendengroep een jongen homo
blijkt te zijn, valt hij direct buiten de groep.
Hij voelt zich aangetrokken tot dezelfde
sekse en wordt daarmee zelfs als bedreigend ervaren. Als die jongen onverwacht
homo blijkt te zijn, is dat in meer of mindere
mate een vernedering voor het mannelijke
geslacht in het algemeen en verraad voor de
vriendschap in het bijzonder. De jongen zal
vaak een gevoelsmatige afstand ervaren met
zijn oude vrienden en valt buiten jongensgroepen in het algemeen. Sommige jongens
zeggen dat zij min of meer een fysieke afkeer
ervaren.

‘Prima, als ze maar uit mijn
buurt blijven.’
‘Prima, als ze hun handen maar thuis houden.’
‘Ik vind het niet erg, als ik het maar niet zie.’
‘Als er een homo achter me loopt, dan weet
ik dat ie naar mijn kont kijkt met dezelfde
energie als ik naar een mooi meisje zou
kijken. En ik ken die energie, dus ik voel hoe
hij naar me kijkt.’

Seksuele gevoelens van meiden
Meiden zijn minder op het andere geslacht
gericht dan jongens. Zij richten zich op de
eigen gevoelens en praten hier onderling
vaak en uitgebreid over. Hierdoor ontstaat
een sterke binding binnen de meidengroep.
Een jongen die homo blijkt te zijn, kan vaak
aansluiting vinden bij meidengroepen, omdat
hij het praten over zijn gevoelens herkent.
Een meisje dat lesbisch blijkt te zijn, wordt
binnen de meidengroep niet als bedreigend
ervaren en kan nog steeds praten over haar
gevoelens.

21

22 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

‘Meiden accepteren het
makkelijker als een vriendin
lesbisch blijkt te zijn, dan
jongens een vriend.’
Zoenen in het openbaar?
Uitingen van affectie in het openbaar hoeven
van jongeren niet zo nodig, ongeacht of het
een hetero- of homostel betreft. Daarmee
lijken jongeren een stuk minder tolerant
dan volwassenen: slechts 16 procent van
de volwassenen vindt het aanstootgevend
als ze een man en een vrouw zien zoenen
(Keuzenkamp et al., 2006). De tolerantie
van volwassenen voor twee vrouwen of
twee mannen die zoenen is ook laag: ruim
driekwart van de Nederlanders vindt het aanstootgevend als twee mannen zoenen, een
derde als het om twee vrouwen gaat.

Kortom
De jongeren zeggen dat er verschillen zijn in
de manier waarop jongens en meiden met
elkaar omgaan. Seksuele gevoelens maken
deze verschillen interessanter én lastiger.
Homoseksualiteit maakt de jeugdcultuur
complexer, maar ook rijker. Het dwingt
jongeren na te denken over wie ze zijn en
waar ze staan.
Deze confrontatie levert vooral voor jongens
een ingewikkelde emotie op tussen fysieke
lust en fysieke weerzin. Homo’s hebben het
binnen de jongerencultuur dan ook moeilijker
dan lesbo’s. Zij ondervinden vaker uitsluiting binnen de jongensgroep en dit kan hun
zoektocht naar gelijkgezinden verklaren.

Ontwikkeling van identiteit

‘Prima, als ze hun
handen maar
thuis houden.’

23

24 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Plagen en pesten

In de vorige hoofdstukken hebben we gezien
dat respect de jongerencultuur domineert.
Dit respect bestaat ondanks verschillen in
meningen of gevoelens. Respect gaat niet
over homo, lesbo of hetero zijn, maar over
de ander en ‘anders zijn’. Hoe komt het dan
dat er nog altijd geplaagd en gepest wordt?
Opgroeien is lastig en brengt veel onzekerheid met zich mee. Jongeren zijn meedogenloos als het gaat om onzekerheid. Dit
leidt tot pesten of gepest worden. Belangrijk
hierbij is weerbaarheid: voel je je goed over
wie je bent of waai je met alle winden mee?
Niet jezelf zijn of onzeker over jezelf zijn,
betekent dat je geen respect voor jezelf hebt.
Jongeren vinden het dan bijna onmogelijk
om respect voor een ander te hebben. Wie
zeker over zichzelf is pest niet.
Wanneer je zeker bent over wie je bent en
je daar goed bij voelt, ben je weerbaar tegen
geintjes, plagen en pesten. Dan verdien je
respect, ook al zijn anderen het niet met je
keuze en/of je gedrag eens.

Verschil plagen en pesten
Af en toe een geintje, dat moet kunnen.
Maar stelselmatig iemand pesten of uitsluiten kan zeer heftige gevolgen hebben. Dat is
volgens jongeren nooit goed te praten.
‘Homo’s worden uitgescholden om afstand
te houden.’
‘Als je ‘homo-homo’ (nichterig, aanstellerig
gedrag, red.) doet op school, dan word je
100% zeker gepest.’

‘Ik zeg er altijd wat van als
het te ver gaat, onnodig is of
nergens op slaat. Dat staat
helemaal buiten homo of
hetero zijn.’

Plagen en pesten

Plagen is leuk, vooral voor jongens onder
elkaar. In de respectcultuur zijn ze voortdurend bezig de grenzen te verkennen van het
onverwoestbaar zelfrespect.
Iemand met weinig zelfrespect is angstig en
onzeker en dus een bron van vermaak: hij
kan gepest worden, zeggen de jongeren. Dat
is niet altijd serieus bedoeld, maar komt voor
het slachtoffer wel hard aan. Pesten wordt
door de pester als leuk ervaren, vooral als
iemand angstig en onzeker is en buiten de
groep valt. Ontdekken dat je homoseksueel
bent, leidt tot veel onzekerheid. Als je je dan
ook nog excentriek gedraagt, is er een grote
kans dat je het mikpunt wordt van pesterijen.
Excentriek gedrag zien de jongeren als een
uiting van onzekerheid.
Veel leuker is het om de held in jezelf aan
te spreken: namelijk door op te komen voor
iemand die gepest wordt: ‘Dat geeft echt
een heel goed gevoel’. Hoeveel vrijheid
daarvoor is, ligt aan de norm in de omgeving,
de grens van toelaatbaar gedrag.

‘Hé homo!’
‘Homo’ is een geaccepteerd woord in de
jeugdcultuur en een veelgebruikt scheldwoord. Je kunt het tegen iedere jongen
roepen en heeft voor hetero’s weinig
betekenis. Ook homo’s zeiden wel ‘gewend’
te zijn aan dit woord en het zelfs soms zelf
te gebruiken. De associatie van het scheldwoord blijft negatief en staat voor mietje,
slappeling en watje en doet afbreuk aan de
mannelijkheid die homo’s zeker wel (willen)
bezitten.
‘Bij ons op school is het, zeg maar, normaal
als scheldwoord: ‘ je doet als een homo’, ‘ je
bent een homo’.’

‘Bij mij op school zegt iemand er meteen iets
van als je ‘homo’ zegt! Dan krijgt diegene
meteen iets terug naar zijn hoofd.’

‘Ik geloof wel dat homo’s
er last van kunnen hebben,
ik hoor het niet eens meer
als het tegen mij gezegd
wordt. Het wordt gewoon
standaard gebruikt.’
‘Nee lesbo, dat wordt dan weer niet gezegd.’
‘Lesbo gebruik je niet als scheldwoord, dat is
geil. Homo, dat vinden ze vies.’
Volgens de jongeren kan – als je nog in de
kast zit en dus ook nog niet kan zijn wie
je echt bent – het horen van ‘homo’ als
scheldwoord ingewikkeld zijn. Als iemand
het woord achteloos gebruikt, doet dat zeer.
Jongeren vinden dat als je vrienden je voor
de gein voor homo uitmaken het minder zeer
doet dan als een onbekende bijvoorbeeld
op straat dat doet. Als je twijfelt over je
geaardheid ben je extra gevoelig voor het
gebruik van ‘homo’ als scheldwoord. Het
komt dan erg dicht bij jouw identiteit waar
jij onzeker over bent, die op dat moment
wordt misbruikt. Het versterkt keer op
keer jouw gevoel van beklemming en je
identiteitsvraag.

Pesten op school
Wanneer iemand gepest wordt, moet de
school daar direct op reageren vinden de
jongeren, ook wanneer het om een docent
gaat. Dit geldt voor alles: pesten op grond
van seksuele geaardheid, haarkleur, hobby,
religie, achtergrond, et cetera. Jongeren
geven aan dat er op school wel vaak regels
zijn, maar dat die in de praktijk niet altijd

25

26 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

worden nageleefd. Bij incidenten waarbij
sprake is van homohaat (‘potenrammen’)
moet volgens jongeren direct worden opgetreden, eventueel met een sanctie.

Kortom
Plagen is leuk, pesten niet. Iemand stelselmatig pesten of uitsluiten is nooit goed te
praten. Wanneer je zeker bent over wie je
bent en je daar goed bij voelt, verdien je
respect, ook al zijn anderen het niet met je
keuze en/of je gedrag eens.
De basis voor homovijandige gedrag gaat
niet over homoseksueel zijn, maar over een
vijandige houding tegenover ‘anders zijn’.
Wanneer personen onzeker zijn en geen
weerbaarheid hebben, lopen zij grote kans
om gepest te worden.
Binnen de jongerencultuur plagen jongeren,
vooral jongens onder elkaar, elkaar voortdurend. Het scheldwoord ‘homo’ is een
veelgebruikt (scheld)woord onder jongeren.
Zelfs veel homoseksuele jongens zijn er aan
‘gewend’. Toch kan het gebruik van dit woord
kwetsend zijn voor jongens die homoseksueel zijn of daarover twijfelen.
Scholen moeten duidelijke regels omtrent
pestgedrag hebben. Wanneer de regels
overschreden worden, moet de school
op een consequente manier maatregelen
nemen en de respectcultuur de ruimte geven
vinden de jongeren.

Homo of lesbo zijn

Homo of lesbo
zijn

Eigenlijk denken opgroeiende jongeren
nooit na over hun seksualiteit. Totdat ze
geconfronteerd worden met homoseksuele
gevoelens. Wat dan? Ineens behoren ze tot
een minderheidsgroep.

In de kast
Homoseksuele jongens en meiden die nog
niet ‘uit de kast’ zijn, worden vaak wel als
zodanig bekeken.
‘Ervan verdacht worden, ook al weten ze het
zelf nog niet.’

‘Als je gewoon normaal
doet en niemand iets aan
je kan zien, kun je er wel
makkelijker voor uitkomen.’
Jongeren die worstelen met hun seksuele
geaardheid zijn op zoek naar hun bestaansrecht en het recht te benoemen dat ze homo
zijn. De homoseksuele jongeren zeiden dat
dit een lastige periode is waarbij ze best wat
hulp, steun en respect kunnen gebruiken.
‘Als je in de ontdekkingsfase zit, dan ga je op
zoek naar meer informatie. Ik ging toen op
zoek in het biologieboek. Daar stond alleen
in: ‘ je hebt homoseksuele mensen. Dat zijn
mannen die op mannen vallen en vrouwen
die op vrouwen vallen. Biseksuele vallen op
beide’. Maar ja dat wist ik dus al. Dus daar
schoot ik niets mee op.’

Uit de kast
Volgens jongeren verdienen homo’s en
lesbo’s die uit de kast komen daarvoor
respect, want dat is wie ze zijn. Het is
zijn/haar leven, geaardheid en proces. Het is
gemakkelijker om uit de kast te komen als
je zeker weet dat je homo of lesbo bent. Je
bent dan zekerder over wie je bent.

27

28 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

En dat je het tegen een klein clubje goede
vrienden vertelt, is logisch.
Het maakt echter wel een verschil hoe je je
als homo of lesbo gedraagt. Dat is namelijk
een keuze, anders dan homo of lesbo zijn.
Verschillende homo’s en lesbo’s gaven in de
gesprekken aan dat zij er tegenop zagen om
uit te kast te komen. Achteraf bleek het vaak
mee te vallen en reageerde hun omgeving
positief.

Jongens
Uit de gesprekken bleek dat jongens in de
eerste plaats vanuit zichzelf reageren: ‘Als ze
maar uit mijn buurt blijven’. Als een jongen
uit de kast komt, krijgt hij het moeilijk met
mannelijke vrienden en kennissen: het
is een verloochening van het ‘man zijn’.
Vriendschappen veranderen: dat wat de
jongensgroep bindt – de meiden –, heeft niet
(meer) de interesse van de homo.

‘Ik denk dat mensen denken
dat als homo’s in de kast zijn
ze er niks mee doen. Maar dat
als ze uit de kast zijn ze ook
echt gaan proberen contact
met jongens te leggen. Ik
denk dat ze daar bang voor
zijn.’
Meiden
Meiden reageren in de eerste plaats vanuit
de ander: ‘Het lijkt me moeilijk om homo te
zijn, maar mij maakt het niet uit’. Zij vinden
lesbo’s minder bedreigend en een homovriend is juist een verrijking.
‘Als je verliefd bent en een relatie hebt, dan
kan niemand er omheen dat je homo of
lesbo bent. Dan kunnen mensen er alleen

maar respect voor hebben. Als je nog niet
zeker bent, word je waarschijnlijk gepest.’

Drie soorten homo’s/lesbo’s
Volgens jongeren zijn er drie soorten homo’s
en lesbo’s. Er zitten verschillen in de manier
waarop homo’s en lesbo’s hun homoseksualiteit uiten en zich gedragen.
Ten eerste zijn er de homo’s die uit de kast
komen en er zeker van zijn dat dit is wie
ze zijn. Ze zijn niet extreem vrouwelijk of
mannelijk. Hiervan hebben jongeren geen
‘last’; ze gedragen zich als ieder ander.
Dan zijn er jongens die zich, zodra ze uit
de kast zijn gekomen, vrouwelijker gaan
gedragen. Deze jongeren hebben het
moeilijk op school. Het overnemen van vrouwentrekjes wordt namelijk gezien als een
uiting van onzekerheid.
‘Hij kwam toen ineens met roze shirts en
een tasje op school. Dan vraag je er wel
een beetje om dat mensen er iets van gaan
zeggen’.
‘Ik heb dan gewoon zoiets van dat ze het
moeten bewijzen ofzo.’
Ten slotte is er nog een categorie die zeer
vrouwelijk is, in de volksmond ook wel
oneerbiedig aangeduid als ‘flikkers’, ‘nichten’
of ‘mietjes’. Zij vallen duidelijk buiten de
jongensgroepen, maar zijn voor meiden
aantrekkelijk om mee om te gaan.

‘Het zijn meiden en jongens
in een!’

Homo of lesbo zijn

Ook bij de lesbo’s zijn er verschillende
groepen.
Ten eerste zijn er de lesbo’s die uit de kast
zijn gekomen en zich ‘normaal’ gedragen. Ze
zijn wie ze zijn en daar zijn ze zeker van.
Dan zijn er de meiden die voor jongens
spannend en sexy zijn. Zij worden de
‘lipsticklesbo’s’ genoemd. Het is vaak geen
probleem wanneer een vriendin uit de kast
komt. Het verandert de vriendschap niet
essentieel.

‘Meiden zoenen best wel
vaak met hun beste vriendin,
gewoon voor de gein.’
‘Meiden experimenteren meer dan jongens.’
De laatste groep wordt ook wel oneerbiedig
aangeduid als ‘tuinbroekpotten’. Zij vallen
zowel buiten de jongens- als de meisjesgroep. Zelfverzekerde lesbische meiden
vormen een eigen groep. Als ze angstig en
onzeker zijn, worden ze zielig gevonden en
lopen ze het risico geplaagd en gepest te
worden.

Kortom
Jongens kunnen er veel moeite mee
hebben als blijkt dat iemand in hun directe
omgeving homo is. Het zorgt voor een
(fysieke) afstand. Meiden hebben er minder
problemen mee als een vriendin lesbisch is.
Onzekere jongeren worden gepest, maar
als ze eenmaal uit de kast zijn, verdienen
ze respect. Dan accepteren ze namelijk wie
ze zijn. Toch blijft het belangrijk om vooral
‘normaal te doen’ vinden de jongeren.

Het is onmogelijk te voorkomen dat
(homo)jongeren, die worstelen met hun
identiteit, problemen ondervinden. Ga
met jongeren in gesprek en zie dat juist
een positieve houding ten opzichte van
‘anders zijn’ het sleutelwoord is tot respect.
Jongeren vinden dat er meer openheid moet
zijn.

29

30 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

‘Je kan zo lekker
kleren kopen met
een homo.’

De school als platform

De school als
platform

De school is een afspiegeling van de
maatschappij. Je ziet er dezelfde gevoelens,
discussies en problemen terug. Dat geldt
ook voor homoseksualiteit. Toch bleek uit de
gesprekken met jongeren dat veel scholen
de discussie over homoseksualiteit niet
aangaan.
Uit onderzoek van de Nationale Jeugdraad13
(2006) blijkt dat 51 procent van de jongeren
het belangrijk vindt dat er over homoseksualiteit gesproken mag worden. In de praktijk
blijkt dat maar weinig scholen dit doen.

‘Bij mij op school wordt er
eigenlijk niet over gesproken.
Ze zullen er wel zijn, maar
ja, je hoort het niet. Het
wordt als scheldwoord
gebruikt. Maar ik heb nog
nooit gehoord van iemand die
echt homo was.’
‘Het ligt heel erg aan hoe je school met jou
omgaat en hoe jij met je school omgaat. Als
je inderdaad al te horen krijgt van iemand
‘als je homo bent dan kun je beter naar een
andere school gaan’ op wat voor school zit je
dan?! Dan betekent dat toch dat het tolerantieniveau heel erg laag is?’

Homo’s op school
Op school komen jongeren in aanraking met
mensen die andere opvattingen hebben dan
zijzelf. Bovendien kom je elkaar ook nog eens
regelmatig tegen. ‘Vluchten’ is niet mogelijk.
Toch betekent dat niet automatisch dat er op
school ook over homoseksualiteit gesproken
wordt.
‘Ik ben openlijk homoseksueel. Maar als dat
niet zo was, zou er op mijn school niet over
worden gesproken.’

13 ‘Seksualiteit en Tolerantie. Homo-emancipatie op
school’ Nationale Jeugdraad, 2006.

31

32 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

‘Het gaat er gewoon om dat
het bespreekbaar is. Niet dat
het er constant over moet
gaan.’
‘Het moet op school niet gaan over wat het is,
maar hoe te accepteren dat het er is.’
In een veilige, open schoolcultuur is het vanzelfsprekend makkelijker om uit de kast te
komen. Op scholen met veel leerlingen met
een ‘anti-homo’ achtergrond, is het moeilijker
voor homo’s en lesbo’s. Dit zijn scholen waar
‘anders zijn’ zichtbaar niet wordt geaccepteerd. Op orthodoxe scholen is vaak een
minder open cultuur om homo of lesbo te
zijn, zo ervaren de jongeren.

‘Dan kan-ie beter een andere
school zoeken.’
Bij leerlingen voert echter, meer dan bij hun
ouders, respect de boventoon wanneer het
onderwerp ‘anders zijn’ wordt geagendeerd.
De jongeren zeiden dat op veel scholen
ook de leraren geen goed voorbeeld geven
van de door leerlingen gewenste respectcultuur. Dit geldt ook voor hoe zij omgaan
met homo’s en lesbo’s binnen de eigen
schoolcultuur.
Op grote scholen speelt dit minder. Daar
ga je makkelijker op in de massa en ben je
anoniemer. Ook vind je er meer gelijkgezinden. Mbo-leerlingen gaven aan dat er in het
mbo sowieso minder interesse is in wie je
bent als leerling.
‘Het kan ze toch niet schelen of ik er wel of
niet ben.’

Als het onderwerp niet bespreekbaar is en
de schoolleiding geen stelling neemt, kan
dat leiden tot excessen.

Zichtbaarheid vergroten
In een recent onderzoek van het SCP
(Keuzenkamp, 2007) wordt ingegaan op
de rol van de school met betrekking tot de
acceptatie van homoseksualiteit. Het gaat
hierbij niet alleen om het verschaffen van
lesmateriaal en didactiek waarin homoseksualiteit een plek heeft, maar ook om
de zichtbare acceptatie van homoseksuele
docenten.
Leerlingen dienen te weten wat de normen
en waarden zijn binnen de schoolcultuur. Daarbij hoort ook gedrag in en rond
de school ten opzichte van leerlingen die
‘anders zijn’.
‘Als een persoon erg sterk is en die zegt ‘hier
sta ik voor’, dan is het ook heel erg moeilijk
om door anderen gekwetst te worden. Als
die persoon er misschien niet helemaal
achter staat, dan kan die persoon beïnvloed
worden en dan kan het juist weer helemaal
fout lopen en kan diegene er juist extra ongelukkig door worden. Dus daarom is het ook
erg belangrijk dat de sfeer op school heel erg
open is en tolerant.’

Rol en betekenis voorlichting
In een goede schoolcultuur staat respect
voor ‘anders zijn’ centraal. Speciale homovoorlichting werkt stigmatiserend en is
olie op het vuur van wie moeite heeft met
homoseksualiteit. Volgens jongeren moet
voorlichting op school dan ook uitgaan van
het promoten van respect en liefde voor
iedereen. Een van de belangrijkste aanbevelingen uit de verschillende gesprekken
die gevoerd zijn met jongeren, is dat de
school hét platform is om de diversiteit (van
o.a. cultuur, religie, seksuele geaardheid

De school als platform

en afkomst) en daarmee de identiteit van
jongeren bespreekbaar te maken.

‘Onbegrip kan ook komen
door onwetendheid.’
‘Ik denk dat als een school een omgeving
creëert waarin alles mogelijk is en geaccepteerd wordt, dat het dan voor menig
leerling veel makkelijker wordt om zichzelf te
ontdekken en zichzelf te kunnen zijn.’

Er zijn scholen die homoseksualiteit
bespreekbaar maken, maar slechts
weinig bestuurlijke organisaties hebben
dit onderwerp opgepakt. Degenen die het
wel hebben gedaan, zijn zeer uitgesproken over de identiteit van de school en
het omgaan met homoseksualiteit. Deze
identiteit kent echter wel zijn grenzen.
Die worden bepaald door de Grondwet
en de AWGB. Een recent voorbeeld
hiervan is de visienota van de Vereniging
voor Gereformeerd Schoolonderwijs14
(VGS). Deze nota dient als leidraad
voor het beleid van reformatorische
scholen ten aanzien van homoseksualiteit. Het document pleit voor een
veilige schoolomgeving voor leerlingen
en medewerkers waarbij (onder andere)
homohaat actief wordt tegengegaan.
Minister Plasterk gaf in een reactie aan
de Tweede Kamer aan dat hij in principe
positief staat tegenover het innemen en
uitdragen van een visie met betrekking
tot homoseksualiteit, maar bezorgd is
over de invulling en de wettelijke kaders
van deze visienota: ‘Mijn zorgpunt betreft
de invulling van de kerndoelen van het
onderwijs. Maken de leerlingen in het
reformatorisch onderwijs ook kennis
met andere visies op homoseksualiteit?
Dat hoeft niet ten koste te gaan van de
eigen levensbeschouwelijke visie van de
school: men kan de eigen visie geven,
maar geeft ook vanzelfsprekend informatie over andere visies en gaat daarover in
gesprek. Dit uitgangspunt geldt uiteraard
voor alle scholen’. ‘Daarnaast geeft de
VGS aan binnen de kaders van de wet te
willen opereren, maar ze lijken deze (te)
ruim op te vatten. Dat kan ze in botsing
brengen met de Algemene wet gelijke
behandeling’.15
Jongeren stellen hierop dat dit soort
visiedocumenten beter zijn dan niets,

14 Visienota (homo)seksualiteit, Vereniging voor
Gereformeerd Schoolonderwijs, juni 2008.
15 Fragment uit brief minister Plasterk d.d. 1
september 2008 aan De voorzitter van de Tweede
Kamer der Staten Generaal

33

34 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

omdat zij duidelijkheid scheppen over de
schoolcultuur en kaders en regels bieden
voor alle betrokkenen.
‘Dan kun je als homo zelf beslissen of je
op die school wilt zitten of niet.’

Voorlichting door mensen van buiten school
wordt door de jongeren verschillend beleefd.
Enerzijds wordt het gezien als homoreclame,
stigmatiserend voor homo’s en olie op het
vuur voor antihomoseksuele gevoelens.
‘Dan komt er een homo voor de klas vertellen
dat hij het vroeger moeilijk had omdat
hij homo was, maar nu gelukkig is, want
iedereen accepteert hem. Dat interesseert
me eigenlijk helemaal niet.’
Anderzijds is het leuk en leerzaam om kennis
te maken met jongeren die ‘anders zijn’. Als
het maar gaat over de overeenkomsten
tussen mensen, in plaats van de verschillen.

‘Nou, dan ken ik nog wel veel
meer soorten mensen die het
moeilijk hebben. Daar krijgen
we toch ook geen les van?’
De meest aansprekende ‘andere’ groepen,
naast homo’s, om eens mee kennis te
maken en respect voor te ontwikkelen zijn:
de niet-Nederlandse culturen, orthodox
christelijke en islamitische gelovigen, gehandicapten, stotteraars, asielzoekers en
hoogbegaafden.
‘Als het gaat om respect voor elkaar en hoe je
met elkaar omgaat. Dat moet in alle lessen
een plek hebben. Godsdienst of maatschappijleer is dan het makkelijkste om mee te
beginnen.’
Qua lesmateriaal zou het goed zijn als er af
en toe een tekst voorkwam waarin – zonder
er nadruk op te leggen – homoseksualiteit
voorkomt.

De school als platform

‘Waarom gaat het in
de voorbeelden van een
economieboek altijd over
een man en een vrouw? Dat
kan toch ook een keer gaan
over twee meiden die gaan
samenwonen of een christen
en een moslim die een relatie
hebben?’
Lesmateriaal kan ook een negatieve rol
spelen wanneer je worstelt met de vraag of
je homo of lesbo bent. In het eerste rondetafelgesprek werd bijvoorbeeld door jongeren
aangegeven dat biologieboeken homoseksualiteit als een genafwijking beschrijven.
‘Wat ik heel erg gemist heb op school is dat
we een biologieboek hadden met een heel
klein stukje over homoseksualiteit en dat was
het dan. En dan voel je zelf ook wel, ja, dat
het abnormaal zou zijn.’
‘Als het in het biologieboek nou eens zou
gaan over hoe het voor hem of haar was
toen die ontdekte dat die homoseksueel was,
dan creëer je al een soort sfeer dat het oké
is en dan kun je het ook meteen hebben over
vragen van mensen.’
‘Het gaat er dan ook om hoe dit verhaaltje
wordt behandeld in de klas.’
‘Het is dus niet zo dat het ineens in elk boek
over homoseksualiteit moet gaan. Het gaat
erom dat je laat zien dat er meer mogelijkheden zijn dan jongetje-meisje. Dat een meisje
dat verliefd wordt op een meisje en dat je
dan weet ‘Hé, ik mag er ook zijn’.’

Een veilige schoolcultuur
In een veilige schoolcultuur mogen alle
mensen op school zichzelf zijn. De school is
een vrijplaats om te praten over en oefenen
met je identiteit. Daarvoor is communicatie en zijn (gedrags)regels noodzakelijk.
Wanneer er een respectcultuur is op school,
is er namelijk ook plek voor de mensen die
geen problemen hebben met homoseksualiteit, maar wel afstand willen houden. De
schoolleiding geeft duidelijk aan waar de
grens ligt en treedt consequent op tegen
personen die de grens overschrijden.
‘Ik weet niet of er homo’s of lesbo’s zijn
op mijn school. Als ze er zijn, laten ze het
gewoon niet zien. Je denkt wel van iemand
‘diegene is homo’, maar die zegt het toch
niet. Ze zijn dan bang om gepest te worden.’
‘Ik zit eigenlijk op een school die heel open
is, we hebben zelf vier of vijf homoseksuele
leraren en die gaan er ook gewoon goed
mee om. En die praten daar ook openlijk over.
Dus je creëert al een heel open sfeer als
leraren geen gemene grapjes over homo’s
maken en er zelf open voor uitkomen.’

Rol van toezicht
Een van de deelvragen van dit onderzoek
was of toezicht kan bijdragen aan een
oplossing voor homovijandig gedrag. Het
creëren, uitbouwen en behouden van een
veilige, open en respectvolle schoolcultuur
is een taak van de school zelf, evenals er
op toezien dat de eigen regels nageleefd
worden. Het is van belang dat de scholen
verantwoording over hun beleid afleggen aan
ouders, leerlingen en docenten.

35

36 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Binnen het lesaanbod van burgerschapscompetenties kunnen artikel 1 van de Grondwet
en de AWGB een prominente plaats
innemen. Volgens jongeren zou het goed zijn
als de overheid (bijvoorbeeld de Inspectie
van het Onderwijs) hier toezicht op houdt.

Kortom
De school is een vrijplaats om te praten
over je identiteit. Voorlichting over en het
agenderen van ‘anders zijn’ en alles wat
daarbij bestaat is een taak van de school.
Om dat voor elkaar te krijgen, zijn communicatie en (gedrags)regels noodzakelijk. Een
goede schoolcultuur wordt in samenspraak
met leerlingen, docenten en andere betrokkenen vormgegeven.
Ook moet de school duidelijk aangeven waar
de grens ligt en consequent optreden tegen
personen die deze grens overschrijden.
Dat is de eigen verantwoordelijkheid van
de school. Het zal voor elke school anders
zijn hoe een open veilige respectcultuur te
creëren, te vergroten of te behouden.
Het is van belang dat de scholen verantwoording over hun beleid afleggen aan
ouders, leerlingen en docenten. Binnen het
lesaanbod van burgerschapscompetenties
zouden artikel 1 van de Grondwet, de AWGB
(en daarmee ook seksuele geaardheid) een
prominente plaats moeten innemen. Het zou
goed zijn als de overheid hier toezicht op
houdt, vinden de jongeren.

De school als platform

‘Als iemand bij ons
op school zou
zeggen dat die
homo is, dan
wordt die
zeker gepest.’

37

38 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Conclusie en
aanbevelingen
van de jongeren

In Nederland wordt verschillend gedacht
over en omgegaan met homoseksualiteit.
Jongeren vinden dit typisch voor de wijze
waarop in het algemeen omgegaan wordt
met mensen die ‘anders zijn’. Minderheden
worden getolereerd, maar wel als afwijkend
gezien. Acceptatie wil zeggen dat je iemand
als je gelijke ziet. Dat gaat dus verder dan
tolerantie. Acceptatie vindt zijn basis in
respect: mogen zijn wie je bent.
Volgens jongeren kun je tegen homoseksualiteit zijn, maar toch respectvol met elkaar
omgaan. Je kunt elkaar accepteren zonder
het eens te zijn over de manier waarop de
ander zijn leven leeft. Dat is in de ogen van
jongeren respect.
De basis van homovijandig gedrag gaat
volgens de jongeren niet over homoseksueel zijn, maar over een vijandige houding
tegenover ‘anders zijn’. Dit opvallend ‘anders
zijn’ vindt zijn oorsprong in een gevoel van
onzekerheid. Onzeker zijn over jezelf als
homo is een bron voor pesten. Wanneer je
zeker bent over wie je bent, je daarbij goed
voelt, ben je weerbaar en bestand tegen
geintjes, plagen en ook pesten.
Ben je als jongere eenmaal uit de kast, dan
verdien je respect. Dan accepteer je wie
je bent. De jongeren zeiden dat het belangrijk is dat je daarbij normaal blijft doen.
Homovijandig gedrag – en daarmee al het
vijandig gedrag tegen mensen die ‘anders
zijn’ – behoort voor jongeren tot de excessen
en die moeten altijd bestraft worden.
Homoseksualiteit maakt de jeugdcultuur
complexer, maar ook rijker. Het dwingt
jongeren na te denken over wie ze zijn, waar
ze staan en hoe ze met elkaar omgaan.
Homo’s hebben het binnen de jongerencultuur moeilijker dan lesbo’s. Zij ondervinden
vaker uitsluiting binnen de jongensgroep.

Conclusies en aanbevelingen van de jongeren

Dit kan hun zoektocht naar gelijkgezinden
verklaren.

1 en de Algemene wet gelijke behandeling
een prominente plaats innemen.

Begrip voor andere mensen draagt bij aan
het op een goede manier met elkaar omgaan.
Kennis over diversiteit is daarbij noodzakelijk.
Dit kan onder andere bereikt worden door
te leren over andere culturen, leefstijlen,
ideeën, et cetera. Dit gaat dan ook over
homoseksualiteit. Scholen spelen een belangrijke rol in het creëren van een veilige en
open cultuur, waarin ruimte is voor tolerantie
en acceptatie.

De Inspectie van het Onderwijs

Jongeren geven heel duidelijk aan dat
geforceerde aandacht voor homoseksualiteit
stigmatiserend kan werken en olie op het
vuur kan zijn van degenen die er moeite mee
hebben. Aandacht voor ‘anders zijn’ in het
algemeen is zeer belangrijk en zou daarom
een vast onderdeel moeten zijn van de dagelijkse schoolpraktijk.

Aanbevelingen van jongeren:
wat betekent dit alles voor de
school?
Als school voorkom je niet dat homo’s en
lesbo’s in de jongerencultuur moeite hebben
met het hervinden van een plek. Wel kan de
school ze steunen door het onderwerp bespreekbaar te maken, een veilige respectcultuur te creëren en lesmateriaal aan te reiken
dat aansluit op diversiteit. Hierdoor wordt
de respectcultuur gestimuleerd. Jongeren
zien graag dat schoolbesturen een standpunt
innemen, regels bepalen en hierop toezien.
Dit om veiligheid voor ‘anders zijn’ te garanderen. De kunst is om een veilige omgeving
te creëren voor alle meningen en ideeën,
zonder dat er een te heftige discussie
ontstaat. Volgens jongeren zou het goed zijn
als toezicht wordt gehouden dat elke school
dit doet en dat binnen het lesaanbod van burgerschapscompetenties de Grondwet artikel

De Inspectie van het Onderwijs vindt vooral
belangrijk dat de schoolbesturen veiligheid
voor diversiteit gaan waarborgen. Leerlingen,
die respect als geen ander begrijpen, daarbij
betrekken is essentieel.
Homoseksualiteit is iets wat er gewoon is en
altijd zal blijven. Erover praten in de context
van ‘hoe gaan wij met elkaar om?’ helpt om
er respect voor te hebben en te accepteren
dat het onderdeel is van de samenleving. De
term ‘multiculturele samenleving’ is volgens
jongeren iets voor volwassenen, net als
het woord ‘homo-emancipatie’. Juist door
over deze onderwerpen te praten en het
omslagpunt tussen tolerantie en acceptatie
en houding en gedrag te bespreken, maakt
de klas samen met de docent een proces
door. De docent heeft hierbij de rol van
gespreks- en procesbegeleider. Hij of zij
heeft de taak grenzen te bewaken, zodat
niemand gekwetst wordt door de uitspraken
van een ander. Op de lerarenopleiding en in
scholing zou dit onderwerp meer aandacht
moeten krijgen, zodat docenten zich hierin
kunnen bekwamen. Docenten hebben
handvatten nodig om een veilige respectcultuur in de klas te creëren. Essentieel is dat
de docent zich hierin gesteund voelt door de
schooldirectie.
Het is belangrijk om op een respectvolle
manier te blijven communiceren. Op het
niveau van respect gaat het dan over het
blootleggen van overeenkomsten, niet
van verschillen. Het kan bijvoorbeeld gaan
over de moeilijkheden die jongeren tegenkomen wanneer ze opgroeien. Niet alleen
homo’s en lesbo’s hebben daar moeite mee,
maar ook heterojongeren. Dat zou dan het
onderwerp van gesprek kunnen zijn.

39

40 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

De kracht van samenwerking kan ingezet
worden om de verschillen tussen mensen
te overstijgen. Daardoor worden de sterke
punten van een ander zichtbaar. Dit proces
kan een bijdrage leveren aan acceptatie en
tolerantie en kan onderdeel uitmaken van de
manier waarop scholen een veilige respectcultuur creëren.
De Inspectie van het Onderwijs vindt vooral
belangrijk dat de schoolbesturen veiligheid
voor diversiteit waarborgen. Leerlingen
daarbij betrekken is essentieel.

Suggesties van jongeren
Stel duidelijke regels op die invulling
geven aan ‘hoe gaan wij hier met elkaar
om?’.
Maak ‘anders zijn’, zoals homoseksualiteit, identiteit en diversiteit, bespreekbaar.
Geef docenten de middelen om als
procesbegeleider op te kunnen treden.
Geef grenzen aan; leerlingen moeten
vrijuit kunnen praten zonder anderen
daarmee te kwetsen. Steun als schoolleiding leerlingen en docenten hierin.
Bied lesmateriaal aan waarin homoseksualiteit geïntegreerd is of als onderwerp is opgenomen. Dit kan ook voor
vakken als Nederlands, maatschappijleer, godsdienst en economie.
Zorg dat homoseksualiteit de aandacht
krijgt die het verdient, ‘anders zijn’ is
tenslotte een onderwerp dat iedereen
raakt.
Geef homoseksualiteit geen aparte aandacht, maar behandel het binnen een
allesomvattende les over respect.

Stel een duidelijk pestprotocol op en
reageer direct en adequaat wanneer iemand (docenten, leerlingen, conciërges,
bestuurders) de regels overtreedt.
Creëer een veilige respectcultuur, zodat
iedereen die op de school rondloopt zich
vrij voelt om zichzelf te zijn, ook als dat
‘anders’ is.
Praat met jongeren niet over verschillen,
maar over dat wat hen gelijk maakt en
creëer een gezamenlijk doel.

Literatuur

Literatuur

Boschma, J. & I. Groen (2006). Generatie Einstein. Slimmer, sneller, socialer. Amsterdam:
Amsterdam: Pearson Education Uitgeverij.
Inspectie van het Onderwijs (2006). Toezicht op Burgerschap en Integratie.
Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Keuzenkamp, S. (2007). Monitoring van sociale acceptatie van homoseksuelen in Nederland.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).
Keuzenkamp, S.[et.al] (2006). Gewoon doen. Acceptatie van homoseksualiteit in Nederland.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).
Grubben, G. (2004). Discriminatie in de buurt. Utrecht: Landelijk Bureau Racismebestrijding.
(www.art.1.nl, gezien op 7 oktober 2008)
Nationale Jeugdraad (2006). Seksualiteit en tolerantie. Homo-emancipatie op school.
Utrecht: Nationale Jeugdraad.
OCW (2007). Lesbisch- en homo-emancipatiebeleid 2008-2011.
(Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan de voorzitter van de
Tweede Kamer der Staten Generaal, 9 november 2007).
Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).
OCW (2007). Gewoon homo zijn. (Nota) Lesbisch- en homo-emancipatiebeleid 2008-2011.
Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).
OCW (2008). Reactie op de visienota VGS (homo)seksualiteit en reformatorisch onderwijs.
Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).
VGS (2008). Visienota (homo)seksualiteit.
Ridderkerk: Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs (VSG).

41

42 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Bijlage I

Samenstelling groepen Amsterdam en Nunspeet
Totaal 59 respondenten
Nunspeet
Groep 1: N = acht jongens van 14 t/m 18 jaar;
Groep 2: N = elf meisjes van 14 t/m 18 jaar;
Groep 3: N = elf jongens en meisjes gemengd van 14 t/m 18 jaar.
Amsterdam
Groep 1: N = negen jongens van 14 t/m 18 jaar;
Groep 2: N = tien meisjes van 14 t/m 18 jaar;
Groep 3: N = tien jongens en meisjes gemengd van14 t/m 18 jaar.
Leeftijd:
11 jongeren van 14 jaar
12 jongeren van 15 jaar
17 jongeren van 16 jaar
11 jongeren van 17 jaar
8 jongeren van 18 jaar
Opleiding:
13 jongeren van het gymnasium/vwo
11 jongeren van de havo
29 jongeren van het vmbo
1 jongere van de mavo
4 jongeren van het mbo
Afkomst:
41 jongeren van Nederlandse afkomst
7 jongeren van Marokkaanse afkomst
1 jongere van Turkse afkomst
1 jongere van Tunesische afkomst
4 jongeren van Surinaamse afkomst
1 jongere van Argentijnse afkomst

Bijlage I

1 jongere van Portugese afkomst
1 jongere van Servische afkomst
1 jongere van Kaap-Verdische afkomst
1 jongere van Armeense afkomst

Nieuwe jongeren aanwezig bij de rondetafel (naast de jongeren uit de
voorrondes)
Leeftijden:
1 jongere van 14 jaar
4 jongeren van 15 jaar
1 jongere van 16 jaar
1 jongere van 17 jaar
2 jongeren van 21 jaar
1 jongere van 22 jaar
1 jongere van 23 jaar
Opleiding:
4 jongeren van het vwo
2 jongeren van de havo
1 jongere van het vmbo
1 jongere van het mbo
3 jongeren onbekend
Afkomst:
11 jongeren van Nederlandse afkomst

43

44 Inspectie van het Onderwijs

Anders zijn is van iedereen

Colofon

Auteursrecht voorbehouden
Gehele of gedeeltelijke overneming of reproductie van de inhoud van deze uitgave
op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
auteursrechthebbende is verboden, behoudens de beperkingen bij de wet gesteld.
Het verbod betreft ook gehele of gedeeltelijke bewerking.

Onderzoek
Bureau Keesie, Amsterdam
Inspectie van het Onderwijs

Redactie en productie
Inspectie van het Onderwijs

Vormgeving
Blik grafisch ontwerp, Utrecht

Drukwerk
Koninklijke Broese & Peereboom, Breda

Uitgave
Inspectierapport 2008-29
februari 2009
Postbus 51-nummer 22BR2008G029
ISBN: 978-90-8503-130-7
Exemplaren van deze brochure zijn telefonisch te bestellen bij de Postbus 51 Infolijn.
Telefoonnummer 0800 - 8051 (gratis), elke werkdag van 8.00-20.00 uur
of via internet op www.postbus51.nl
Deze brochure staat ook op internet:
www.onderwijsinspectie.nl

Colofon

45