Peuterspeelzaalwerk NL II:
facts & figures 2016
Vervolgonderzoek ter voorbereiding op
“een betere basis voor peuters”
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang

April 2016

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

Peuterspeelzaalwerk NL II:
facts & figures 2016
VERVOLGONDERZOEK TER VOORBEREIDING OP
“EEN BETERE BASIS VOOR PEUTERS”

Inhoudsopgave
1. INLEIDING ..................................................................................................... 4
2. ONDERZOEKSVRAGEN EN AANPAK ....................................................................... 5
2.1 Onderzoeksvragen ........................................................................................ 5
2.2 Aanpak ...................................................................................................... 5
3. HET AANBOD VAN PEUTERSPEELZAALWERK IN NEDERLAND ....................................... 6
3.1 Aanbod peuterspeelzaalwerk krimpt .................................................................. 6
3.1.1 Inleiding ................................................................................................ 6
3.1.2 Ontwikkeling aantal houders ....................................................................... 6
3.1.3 Ontwikkeling aantal locaties ....................................................................... 6
3.1.4 Ontwikkeling aantal kindplaatsen ................................................................. 7
3.2 De krimp verklaard … .................................................................................... 7
3.2.1 Populatie peuters in Nederland stabiliseert ..................................................... 7
3.2.2 Recente krimp peuterspeelzaalwerk door bezuinigingen en omvorming ................... 8
3.3 Aanbod peuterspeelzaalwerk per gemeente ......................................................... 9
3.3.1 Aantal gemeenten met en zonder aanbod peuterspeelzaalwerk ............................ 9
3.3.2 Aantal gemeenten die na omvorming geen regeling voor kostwinners hebben ........... 9
4. INVENTARISATIE GEBRUIK PEUTERSPEELZAALWERK IN NEDERLAND ........................... 10
4.1 Inleiding .................................................................................................. 10
4.2 Aanpak en reikwijdte bereik onderzoek ............................................................ 10
4.3 Aantal peuters dat gebruik maakt van peuterspeelzaalwerk ................................... 10
4.4 Aandeel ambitieniveau 1 en 2 ........................................................................ 11
4.5 Type ouderbijdrage peuterspeelzaalwerk .......................................................... 11
4.6 Startleeftijd peuterspeelzaalwerk ................................................................... 12
4.7 Bereik peuterspeelzaalwerk in Nederland ......................................................... 12
4.8 Plannen om locaties om te vormen maar peuteropvang ......................................... 13
5. INVENTARISATIE ONDER GEMEENTEN MET PEUTEROPVANG ..................................... 14
5.1 Inleiding .................................................................................................. 14
5.2 Lansingerland ............................................................................................ 14
5.2.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 14
5.2.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 14
5.2.3 Situatie voor harmonisatie ....................................................................... 14
5.2.4 Omschrijving regeling na harmonisatie ........................................................ 14
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

1

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
5.2.5 Situatie na harmonisatie .......................................................................... 15
5.2.6 Effect en aandachtspunten ....................................................................... 15
5.3 Almere .................................................................................................... 16
5.3.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 16
5.3.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 16
5.3.3 Situatie voor harmonisatie ....................................................................... 16
5.3.4 Omschrijving regeling na harmonisatie ........................................................ 16
5.3.5 Situatie na harmonisatie .......................................................................... 17
5.3.6 Effect en aandachtspunten ....................................................................... 17
5.4 Arnhem ................................................................................................... 18
5.4.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 18
5.4.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 18
5.4.3 Situatie voor harmonisatie ....................................................................... 18
5.4.4 Omschrijving regeling na harmonisatie ........................................................ 18
5.4.5 Situatie na harmonisatie .......................................................................... 19
5.4.6 Effect en aandachtspunten ....................................................................... 19
5.5 Schagen ................................................................................................... 19
5.5.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 19
5.5.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 19
5.5.3 Situatie voor harmonisatie ....................................................................... 20
5.5.4 Omschrijving regeling na harmonisatie ........................................................ 20
5.5.5 Situatie na harmonisatie .......................................................................... 20
5.5.6 Effect en aandachtspunten ....................................................................... 21
5.6 Nijkerk .................................................................................................... 22
5.6.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 22
5.6.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 22
5.6.3 Situatie voor harmonisatie ....................................................................... 22
5.6.4 Omschrijving regeling na harmonisatie ........................................................ 22
5.6.5 Situatie na harmonisatie .......................................................................... 22
5.6.6 Evaluatie en aandachtspunten ................................................................... 23
5.7 Heerenveen .............................................................................................. 24
5.7.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 24
5.7.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 24
5.7.3 Omschrijving regeling ............................................................................. 25
5.7.4 Effect en aandachtspunten ....................................................................... 25
5.8 Hardinxveld-Giessendam .............................................................................. 26
5.8.1 Algemeen en aanleiding omvorming ............................................................ 26
5.8.2 Voorbereiding en implementatie ................................................................ 26
5.8.3 Omschrijving regeling ............................................................................. 27
5.8.4 Effect en aandachtspunten ....................................................................... 27
5.9 Conclusie: uitvoering peuteropvang lokaal maatwerk ........................................... 28
5.9.1 Toegankelijkheid gezinnen met / zonder kinderopvangtoeslag ........................... 28
5.9.2 Onderscheid in ouderbijdrage gezinnen met / zonder kinderopvangtoeslag ............ 28
5.9.3 Onderscheid in subsidiegrondslag: exploitatie- versus vraagfinanciering ................ 28
5.9.4 Onderscheid in subsidie- en ouderbijdrage VVE aanbod .................................... 28
5.9.5 Onderscheid in uitvoering: wel / geen integratie met aanbod dagopvang .............. 28
5.10 Aandachtspunten vanuit gemeentelijke praktijk ................................................ 29
5.10.1 Zorgvuldige voorbereiding en implementatie ............................................... 29
5.10.2 Informatievoorziening aan ouders vergt veel inzet ......................................... 29
5.10.3 Inkomenstoets ouders zonder toeslagaanspraak ............................................ 29
5.10.4 Geen aantasting van bereik door harmonisatie ............................................. 29
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

2

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
6. SAMENVATTING ............................................................................................ 30
6.1 Omvang en kenmerken aanbod peuterspeelzaalwerk in Nederland ........................... 30
6.2 Omvang gebruik peuterspeelzaalwerk in Nederland ............................................. 30
6.3 Ervaring van gemeenten die voorgesorteerd hebben ….......................................... 31
BIJLAGE 1: GEMEENTEN ZONDER GEREGISTREERD PEUTERWERK (MAART 2016) .............. 32

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

3

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

1. INLEIDING
Ter onderbouwing van het financieel kader en de gevolgen voor overheden, gebruikers en exploitanten heeft
de Directie Kinderopvang van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan Buitenhek
Management & Consult gevraagd onderzoek te doen en feitenmateriaal over het peuterspeelzaalwerk in
Nederland te verzamelen. Dit rapport bevat de resultaten van dit onderzoek.
Het is een vervolg op het onderzoek dat in 2014 is uitgevoerd en waarvan de resultaten zijn gepubliceerd in
Peuterspeelzaalwerk NL: facts & figures 2014 (Buitenhek Management & Consult, 2014) en dat in juni 2014
naar de Tweede Kamer is verstuurd1.
Door de hoge respons en bereidwillige medewerking van exploitanten en gemeenten is het gelukt een zeer
gedetailleerd beeld te schetsen van het aanbod en het gebruik van het peuterspeelzaalwerk in Nederland.
Daarnaast is een overzicht opgenomen van de aanpak die exploitanten en gemeenten hebben gevolgd die in
de afgelopen jaren hebben voorgesorteerd op het kabinetsvoornemen.
In het bijzonder willen wij de MOgroep Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening, de Brancheorganisatie
Kinderopvang en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en hun leden bedanken voor de medewerking.
Ed Buitenhek
Buitenhek Management & Consult, Utrecht

1

Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2014/06/17/kamerbrief-over-een-betere-basis-voor-peuters

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

4

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

2. ONDERZOEKSVRAGEN EN AANPAK
2.1 Onderzoeksvragen
In dit onderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen beantwoord:
A. Wat is de omvang van het aanbod peuterspeelzaalwerk in Nederland per begin 2016?
Als basis voor deze analyse is het databestand van het Landelijk Register Kinderopvang en Peuterspeelzalen
(LRKP) geraadpleegd. Deze gegevens zijn gecontroleerd en aangevuld door alle peuterspeelzaalhouders in
Nederland te benaderen en een vragen-set voor te leggen.
B. Wat is de omvang van het gebruik van het peuterspeelzaalwerk in Nederland per begin 2016?
Deze analyse geeft antwoord op de vraag wat het daadwerkelijk aantal kinderen is dat gebruik maakt van de
peuterspeelzalen in Nederland aan het begin van 2016. Deze gegevens zijn geïnventariseerd door alle
peuterspeelzaalhouders in Nederland te benaderen en een vragen-set voor te leggen.
C. Welke ervaring hebben gemeenten die hebben voorgesorteerd op “een betere basis voor peuters”?
Deze analyse geeft antwoord op de vraag welke invoeringsvarianten gemeenten en houders in de praktijk
hanteren, welke knelpunten kunnen ontstaan en welke oplossingen daarvoor zijn, of kunnen worden
ontwikkeld.

2.2 Aanpak
Het onderzoek is aangepakt door een combinatie van data-analyse, telefonische en persoonlijke interviews
van houders en vertegenwoordigers van gemeenten en het registreren van resultaten in een database.
De inventarisatie van het aanbod is uitgevoerd door een data-analyse van het Landelijk Register
Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP2). De inventarisatie van het gebruik en de overige
onderzoeksgegevens over vraag en aanbod is via persoonlijke benadering van de geregistreerde houders
verricht.
Doelstelling was een respons van tenminste 80% van de geregistreerde capaciteit. De uiteindelijke respons
bedraagt 92% van de geregistreerde kindplaatsen en 86% van het aantal geregistreerde locaties.
Onderdeel C. - de inventarisatie van praktijkervaringen bij gemeenten – is gedaan door het inventariseren en
analyseren van de dossiers bij gemeenten en het interviewen van sleutelfiguren. In overleg met de
opdrachtgever, en op basis van de inbreng van de aan het project gekoppelde werkgroepen, zijn de volgende
gemeenten betrokken bij het onderzoek: Lansingerland, Almere, Arnhem, Schagen, Nijkerk, Heerenveen en
Hardinxveld-Giessendam.

2

Zie http://www.landelijkregisterkinderopvang.nl

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

5

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

3. HET AANBOD VAN PEUTERSPEELZAALWERK IN NEDERLAND
3.1 Aanbod peuterspeelzaalwerk krimpt
3.1.1 Inleiding
Sinds 2012 wordt het aanbod peuterspeelzaalwerk geregistreerd in het Landelijk Register Kinderopvang en
Peuterspeelzalen (LRKP). Voor 2012 werd op basis van steekproeven en extrapolaties een raming gemaakt
van het aanbod (zie o.a. Regioplan 2012).
3.1.2 Ontwikkeling aantal houders
Het aantal houders met peuterspeelzaalwerk werd in 2007 geraamd op 1.727 en in 2011 op 1.139
(Regioplan, 2012). Op basis van het LRKP is vast te stellen dat het aantal houders met peuterspeelzaalwerk
daarna substantieel is afgenomen. Eind maart 2016 zijn er nog 520 verschillende houders met geregistreerd
peuterspeelzaalwerk. Dat betekent dat het aantal houders in twee jaar tijd met 18% is afgenomen.

Bron: Regioplan 2012, LRKP 2014 en LRKP 20163 (zie voetnoot voor toelichting pijlen bij cijfers 2012)

3.1.3 Ontwikkeling aantal locaties
Het aantal geregistreerde locaties voor peuterspeelzaalwerk bedroeg eind 2012 3.065 (LRKP). Op basis van
het LRKP is vast te stellen dat het aantal locaties peuterspeelzaalwerk sterk afneemt. De meest recente
meting (eind maart 2016) laat nog 2.150 locaties zien. In vergelijking met 2014 is dat een daling van 26%:

:
Bron: LRKP 2014 en LRKP 2016, (zie voetnoot voor toelichting pijlen bij cijfers 2012)

3

Omdat in 2012 de registratie van houders in het LRKP is begonnen is het aannemelijk dat de registratie eind 2012 nog niet volledig
was en het daadwerkelijk aantal houders per eind 2012 hoger is.
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

6

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
3.1.4 Ontwikkeling aantal kindplaatsen
De capaciteit van het aanbod wordt uitgedrukt in aantal kindplaatsen en is per locatie in het LRKP
vastgelegd.
In 2007 werd het beschikbaar aanbod aan kindplaatsen geraamd op 235.658 en in 2011 op 150.280
(Regioplan, 2012). In de periode 2007-2011 daalde het aanbod met ongeveer een derde (36%).
In de afgelopen twee jaar nam het aanbod peuterspeelzaalwerk in versneld tempo af van ruim 63.000
kindplaatsen per begin april 2014 tot ruim 43.000 kindplaatsen (-32%) eind maart 2016:

Bron: Regioplan 2012, LRKP 2014, LRKP 20164 (zie voetnoot voor toelichting pijlen bij cijfers 2012)

Het gemiddeld aantal locaties per houder is de afgelopen twee jaar gedaald (van 5 naar 4) en het gemiddeld
aantal kindplaatsen per locatie is eveneens licht gedaald (van 22 naar 20).

3.2 De krimp verklaard …
3.2.1 Populatie peuters in Nederland stabiliseert
Uit bevolkingscijfers blijkt dat het aantal peuters in Nederland in de periode 2014-2016 met 4% is gedaald:

Bron: CBS 2014

4

Omdat in 2012 de registratie van houders in het LRKP is begonnen is het aannemelijk dat de registratie eind 2012 nog niet volledig
was en het daadwerkelijk aantal kindplaatsen per eind 2012 hoger is.
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

7

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
De krimp van het aanbod peuterspeelzaalwerk in de afgelopen jaren (2014-2016) is dus deels te verklaren
door de krimp van het aantal peuters (4%). Deze factor verklaart echter maar een heel klein deel van de
krimp van de capaciteit in de afgelopen twee jaar (32%).
In de voorgaande analyse (Buitenhek Management & Consult, 2014) is al geconstateerd dat de krimp van het
peuterspeelzaalwerk tot 2014 grotendeels verklaard werd door omvorming van het aanbod peuterspeelzaalwerk naar peuteropvang.
3.2.2 Recente krimp peuterspeelzaalwerk door omvorming
De recente krimp van het aanbod peuterspeelzaalwerk wordt grotendeels verklaard door omvorming van het
aanbod peuterspeelzaalwerk naar peuteropvang.
Om een beter beeld te krijgen van de achtergronden van de krimp is nader onderzoek gedaan naar de
peuterspeelzaallocaties die zijn uitgeschreven uit het LRKP en als dagopvanglocaties zijn ingeschreven in het
LRKP. In totaal is het aantal geregistreerde locaties peuterspeelzaalwerk tussen 2014 en 2016 gedaald met
769. Het grootste aandeel in de totale krimp van het aantal peuterspeelzalen - ruim 20% - is toe te schrijven
aan de omvorming van locaties in de gemeente Rotterdam. Waren er daar begin 2014 nog 182 peuterspeelzaallocaties geregistreerd, eind maart 2016 zijn er nog 17.
Ook het aantal gemeenten zonder geregistreerd peuterspeelzaalwerk is sterk toegenomen. Waren er begin
2014 nog 85 gemeenten zonder geregistreerd peuterspeelzaalwerk, begin 2016 is dat met 55% toegenomen
tot 132 ofwel 34% van de in totaal 390 verschillende gemeenten (zie bijlage 1).
Uit een nadere analyse blijkt dat van de 64 gemeenten met een relatief lage capaciteit aan beschikbare
kindplaatsen5 er in 56 van die gemeenten het peuterspeelzaalwerk grotendeels is omgevormd tot
peuteropvang. Het gaat dan onder andere om de gemeenten Eindhoven, Amersfoort, Arnhem, Zaanstad,
Dordrecht, Amstelveen, Stichtse Vecht, Westland en Lansingerland.
Dat betekent dat eind maart 2016 in bijna de helft (188 of 48%) van alle 390 gemeenten het peuterspeelzaalwerk is omgevormd.
In 2016 zet deze ontwikkeling door. Onder andere in de gemeenten Leiden, Bergen op Zoom, Gorinchem en
Breda melden de aanbieders dat de geregistreerde peuterspeelzalen in 2016 zijn of worden omgevormd.
Op basis van deze inventarisatie is te verwachten dat voor eind 2016 in meer dan de helft van alle
Nederlandse gemeenten het peuterspeelzaalwerk is omgevormd tot peuteropvang.
Omvorming naar peuteropvang en registratie als dagopvang locatie is de afgelopen twee jaar de
belangrijkste verklaring voor de krimp van het geregistreerde peuterspeelzaalwerk.

5

tot 9% van het aantal 2,5 tot 4 jarigen

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

8

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

3.3 Aanbod peuterspeelzaalwerk per gemeente
3.3.1 Aantal gemeenten met en zonder aanbod peuterspeelzaalwerk
Op basis van het LRKP en het aantal peuters per gemeente per 1 januari is het aanbod per gemeente
geïnventariseerd en vergeleken met de situatie in 2014:

bron LRKP, CBS

In totaal hebben nu 194 (50%) van de 390 gemeenten een peuterspeelzaalaanbod dat - in aantal
geregistreerde kindplaatsen - tenminste 10% van het aantal peuters omvat.
Van de 390 gemeenten in Nederland hebben 132 (34%) gemeenten geen peuterspeelzaalwerk aanbod (zie
bijlage 1) en hebben 64 (16%) gemeenten een zeer beperkt aanbod voor slechts een klein deel van het
aantal peuters in de gemeente. In deze laatste categorie vallen onder andere gemeenten waar op basis van
het gemeentelijk beleid het peuterspeelzaalwerk is omgevormd naar peuteropvang maar waar ook nog een
beperkt aanbod peuterspeelzaalwerk is geregistreerd.
3.3.2 Aantal gemeenten die na omvorming geen regeling voor kostwinners hebben
In de 132 gemeenten die per eind maart 2016 geen geregistreerd peuterspeelzaalwerk hebben en waar het
peuterspeelzaalwerk is omgevormd naar peuteropvang is nader onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid
van de peuteropvang voor gezinnen die geen aanspraak hebben op kinderopvangtoeslag.
Zonder gemeentelijke subsidieregeling voor deze groep – grotendeels kostwinnersgezinnen – wordt de
toegankelijkheid beperkt omdat ouders dan de kosten voor het aanbod voor 100% uit eigen zak moeten
betalen.
Van de 132 gemeenten zonder geregistreerd peuterspeelzaalwerk (peiling eind maart 2016) heeft het
overgrote deel wél een gemeentelijke subsidieregeling peuteropvang. Een steekproefonderzoek onder deze
gemeenten laat zien dat het aantal gemeenten zonder subsidieregeling voor kostwinners op één hand te
tellen is6.
Ook na omvorming blijft daardoor in het merendeel van de gemeenten het voorschoolse aanbod ook
toegankelijk voor gezinnen die geen aanspraak hebben op kinderopvangtoeslag.

6

Een aselecte steekproef van 66 van de 132 gemeenten zonder peuterspeelzalen levert 2 gemeenten (3%) op zonder regeling voor
kostwinners.
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

9

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

4. INVENTARISATIE GEBRUIK PEUTERSPEELZAALWERK IN NEDERLAND
4.1 Inleiding
Wat is de omvang van het gebruik van het peuterspeelzaalwerk in Nederland per begin 2016 en wat zijn de
kenmerken van het aanbod? Dat zijn de vragen die in dit deel van het onderzoek centraal staan.
Deze analyse geeft antwoord op de vraag wat het daadwerkelijk aantal kinderen is dat gebruik maakt van de
peuterspeelzalen in Nederland aan begin van 2016. Daarnaast is onderzoek gedaan naar de startleeftijd en
het kwaliteitsniveau van het aanbod. Deze gegevens zijn geïnventariseerd door alle peuterspeelzaalhouders
in Nederland te benaderen en per locatie een vragen-set voor te leggen.

4.2 Aanpak en reikwijdte bereik onderzoek
De inventarisatie van het aanbod is uitgevoerd door een onderzoekbestand te maken van alle geregistreerde
peuterspeelzaallocaties. Vervolgens zijn de onderzoeksgegevens geïnventariseerd door alle 520 houders te
benaderen. Doelstelling was een respons van tenminste 80% van de geregistreerde locaties.
De uiteindelijke respons bedraagt 86% van het aantal geregistreerde locaties en 92% van het aantal
geregistreerde kindplaatsen:

Resultaten onderzoek peuterspeelzaalwerk 2016

In aantal
geregistreerde
locaties

In aantal
geregistreerde
kindplaatsen

In %
aantal
kindplaatsen

non bereik

301

3.641

8%

aantal responsgroep

1.849

39.673

92%

totaal aantal

2.150

43.314

100%

4.3 Aantal peuters dat gebruik maakt van peuterspeelzaalwerk
In de locaties van de responsgroep maken in totaal 67.014 verschillende peuters per week gebruik van een
aanbod. Op basis van deze respons betekent het dat begin 2016 in totaal 73.000 (43.314 kindplaatsen totaal
/ 39.673 kindplaatsen responsgroep x 67.014 peuters in responsgroep) peuters gebruik maken van het
geregistreerd peuterspeelzaalwerk in Nederland. In vergelijking met 2014 is dat een daling met 26% in twee
jaar tijd:

De krimp van het aantal peuters dat gebruik maakt van peuterspeelzaalwerk (-26%) in de periode 2014-2016
is lager dan de krimp van de capaciteit (-32%). Dat doet vermoeden dat de bezettingsgraad van het
peuterspeelzaalwerk in de afgelopen twee jaar is toegenomen. Dat kan samenhangen met de krimp van de
dagopvang in de afgelopen jaren waardoor meer ouders gebruik maken van informele opvang en dat
combineren met peuterspeelzaalwerk.
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

10

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

4.4 Aandeel ambitieniveau 1 en 2
Van de 1.849 locaties in de responsgroep zijn in totaal 507 (27%) ambitieniveau 1 zalen (1 beroepskracht
per groep met 16 peuters).
Het aantal ambitieniveau 2 zalen bedraagt 1.342 (73%). Op basis van 2.150 locaties betekent het dat begin
2016 er in Nederland in totaal 590 ambitieniveau 1 zalen zijn.
In vergelijking met 2014 is het aandeel ambitieniveau 1 zalen gelijk gebleven. Dat betekent dat er geen trend
waarneembaar is dat de harmonisatie van deze zalen achterblijft bij de harmonisatie van ambitieniveau 2
zalen.
In onderstaande kaart de spreiding van ambitieniveau 1 zalen over het land van de responsgroep (in het
plaatje rechts is per regio gegroepeerd:

Daaruit blijkt dat ambitieniveau 1 zalen over het land gespreid zijn. Het is ook niet zo dat ambitieniveau 1
zalen (met 1 beroepskracht per groep) uitsluitend in kleine gemeenten voorkomen. Ook in grote steden zijn
peuterspeelzalen op ambitieniveau 1.

4.5 Type ouderbijdrage peuterspeelzaalwerk
In het onderzoek worden drie typen ouderbijdrageregelingen onderscheiden:
a. geen ouderbijdrage;
b. een vaste (niet-inkomensafhankelijke) ouderbijdrage; en,
c. een inkomensafhankelijke ouderbijdrage.
Van de 1.849 locaties in de responsgroep heeft 13% geen ouderbijdrage, heeft 47% een vaste ouderbijdrage
en heeft 39% een inkomensafhankelijke ouderbijdrage.

geen ouderbijdrage

In % totaal aantal locaties
2014
8%

In % totaal aantal locaties
2016
13%

vaste ouderbijdrage

53%

47%

Type ouderbijdrage per locatie

inkomensafhankelijke ouderbijdrage

39%

39%

Totaal

100%

100%

In de G4 gemeenten wordt ofwel geen (Amsterdam) ofwel een vaste ouderbijdrage (overige G4 gemeenten)
gehanteerd.
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

11

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
Als we de G4 gemeenten uit de responsgroep filteren ontstaat de volgende verdeling:
Type ouderbijdrage per locatie
(excl. G4 gemeenten)
geen ouderbijdrage
vaste ouderbijdrage

In % totaal aantal locaties
2014
1%

In % totaal aantal locaties
2016
0%

53%

54%

inkomensafhankelijke ouderbijdrage

46%

46%

Totaal

100%

100%

Van de 1.460 locaties in de responsgroep exclusief de G4 gemeenten heeft 54% een vaste ouderbijdrage en
heeft 46% een inkomensafhankelijke ouderbijdrage. Die verhouding is vrijwel gelijk gebleven in vergelijking
met 2014.
Daaruit blijkt ook dat - buiten de gemeente Amsterdam - voor vrijwel alle peuterspeelzalen in Nederland een
ouderbijdrageregeling geldt. Voor iets minder dan de helft van de locaties is dat een inkomensafhankelijke
regeling.

4.6 Startleeftijd peuterspeelzaalwerk
In het kader van dit onderzoek is per locatie onderzoek gedaan naar de instroomleeftijd van peuters. De
gemiddelde instroomleeftijd van alle peuterspeelzaallocaties bedraagt 2,18 jaar. Dat betekent dat peuters
gemiddeld bij een leeftijd van 2 jaar en 2 maanden instromen.
In onderstaande tabel de resultaten van de responsgroep:
In aantal
geregistreerde
locaties

In %
aantal
locaties

Vanaf 2 jaar

1.141

62%

Vanaf > 2 jaar en < 2,5 jaar

128

7%

Vanaf 2,5 jaar

545

30%

Vanaf > 2,5 jaar

35

2%

1.849

100%

Resultaten onderzoek peuterspeelzaalwerk 2016: instroomleeftijd

Totaal aantal responsgroep

Uit het onderzoek blijkt dat de meeste peuters starten met een peuterspeelzaal aanbod als zij 2 jaar oud zijn.
In veel onderzoek publicaties wordt nu nog aangenomen dat de meeste peuterspeelzalen een instroomleeftijd hanteren van 2,5 jaar.

4.7 Bereik peuterspeelzaalwerk in Nederland
Door omvorming heeft het geregistreerd peuterspeelzaalwerk aan bereik ingeboet. Het bereik onder de totale
groep 2- en 3-jarigen is afgenomen van 27% in 2014 tot 21% in 2016:
Bereik peuterspeelzaalwerk aanbod

2014

2016

Totaal aantal 2- en 3-jarigen per 1/1/

365.038

349.635

Aantal peuters dat gebruik maakt van peuterspeelzaal

99.000

73.000

Bereik onder 2- en 3-jarigen

27%

21%

Totaal

100%

100%

Als we de totale doelgroep corrigeren voor de gemiddelde instroomleeftijd (2,18 jaar) dan ziet het bereik er
als volgt uit:
Bereik peuterspeelzaalwerk aanbod gecorrigeerd

2014

2016

Totaal aantal 2,18 tot en met 3-jarigen per 1/1/

332.607

318.599

Aantal peuters dat gebruik maakt van peuterspeelzaal

99.000

73.000

Bereik onder 2,18 tot en met 3-jarigen

30%

23%

Totaal

100%

100%

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

12

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

4.8 Plannen om locatie s om te vormen maar peuteropvang
Bij de houders is per locatie geïnformeerd of er plannen zijn om de locatie binnen een termijn van 1 jaar om
te vormen naar peuteropvang. Daaruit blijkt dat er voor 565 (31%) van de 1.849 locaties in de responsgroep
concrete plannen zijn.
Plannen omvorming naar peuteropvang

In aantal locaties

In % totaal totaal

concrete plannen voor omvorming binnen 1 jaar

565

31%

geen plannen, niet bekend

1.284

69%

Totaal

1.849

100%

In 2014 was het aandeel peuterspeelzalen met concrete omvormplannen nog beperkt tot 13%. Met 31% in
2016 is dat aandeel dus aanzienlijk hoger.
Van de locaties waarvan de houder aangeeft dat er plannen zijn om de locatie binnen 1 jaar om te vormen
naar peuteropvang bestaat het merendeel (64%) uit locaties op ambitieniveau 2. Omdat deze locaties al met
2 beroepskrachten per groep bezet zijn voldoen zij al aan een belangrijke kwaliteitseis voor dagopvang
waardoor de drempel voor omvorming lager is. Toch is dat aandeel lager dan het gemiddeld aandeel
ambitieniveau 2 zalen (73%) en dat betekent dat de gemeenten die nu concrete omvormplannen hebben
relatief veel ambitieniveau 1 zalen hebben.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

13

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

5. INVENTARISATIE ONDER GEMEENTEN MET PEUTEROPVANG
5.1 Inleiding
Welke ervaring hebben gemeenten die hebben voorgesorteerd op “een betere basis voor peuters”. Op basis
van interviews met sleutelfiguren bij gemeenten zijn ervaringen en verschillende implementatie-vormen in
kaart gebracht. In dit hoofdstuk zijn deze ervaringen samengevat.
Bij de selectie van de gemeenten die zijn opgenomen in de inventarisatie is onder andere rekening gehouden
met variatie in geografische locatie, grootte, stedelijk/platteland. In deze inventarisatie zijn de volgende
gemeenten opgenomen: Lansingerland, Almere, Arnhem, Schagen, Nijkerk, Heerenveen, HardinxveldGiessendam.

5.2 Lansingerland
5.2.1 Algemeen en aanleiding omvorming
De gemeente Lansingerland bestaat uit de kernen Bergschenhoek, Berkel en Rodenrijs en Bleiswijk en heeft
begin 2015 ruim 58.000 inwoners (CBS, 2016) waarvan 1.730 peuters van 2 t/m 3 jaar (CBS, 2016).
Aanleidingen voor de omvorming waren:
a. een bezuinigingsdoelstelling, en
b. het nieuwe landelijke beleidskader (peuterplan Asscher).
5.2.2 Voorbereiding en implementatie
In 2014 is gestart met de voorbereidingen en in oktober 2014 heeft de gemeenteraad een besluit genomen
over de harmonisatie. Vervolgens zijn de aanbieders gestart met de voorbereiding van de omvorming en
hebben zij voor eind 2014 een plan van aanpak opgesteld. Per september 2015 is de implementatie afgerond
en werken beide aanbieders volgens de nieuwe regeling.
5.2.3 Situatie voor harmonisatie
De gemeente Lansingerland had drie aanbieders van peuterspeelzaalwerk: De Stichting Peuterspeelgroep
Bleiswijk, Stichting Kinderspeelzaal en de een niet-gesubsidieerd aanbod van de Rotterdamse Vereniging voor
Katholiek Onderwijs (RVKO). Het peuterspeelzaalaanbod omvatte groepen op zowel ambitieniveau 1 (combi
beroepskracht en vrijwilliger per groep) als op ambitieniveau 2 (2 beroepskrachten per groep). Voor de
harmonisatie betaalden ouders een vaste niet-inkomensafhankelijke ouderbijdrage per dagdeel voor deelname aan een peuterspeelzaal. De ouderbijdrage voor harmonisatie bedroeg ongeveer gemiddeld ca. € 2,50
per uur (ca. €600,- per jaar) voor kinderen zonder VVE indicatie en ongeveer € 250,- per jaar voor kinderen
mét VVE indicatie.
5.2.4 Omschrijving regeling na harmonisatie
In onderstaand overzicht een samenvatting van de ouderbijdrage 7:
Omschrijving regeling aan de hand van
kenmerken gezinnen

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Ouders betalen € 8,50 per uur (2016) voor
een aanbod van 5,5 uur per week
gedurende 40 weken per jaar en krijgen
een inkomensafhankelijke
kostencompensatie via de
kinderopvangtoeslagregeling.

Ouders betalen € 8,50 per uur (2016) voor
de eerste twee dagdelen per week (10,5
uur) gedurende 40 weken per jaar en
krijgen een inkomensafhankelijke
kostencompensatie via de toeslagregeling.
De gemeente financiert de kosten van de
twee extra dagdelen (derde en vierde
dagdeel) per week volledig waardoor
daarover geen ouderbijdrage van

7

Gebaseerd op tariefstelling grootste aanbieder peuteropvang

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

14

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
toepassing is.
Gezinnen zonder aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
eigen bijdrage conform de adviestabel van
de VNG (met minder inkomenscategorieën)
maar op basis van een uurtarief van € 8,50
(in plaats van € 6,89).

Ouders betalen eigen bijdrage conform de
adviestabel van de VNG (aangepast voor
het hogere uurtarief van € 8,50) over de
eerste twee dagdelen. De gemeente
financiert de kosten van de twee extra
dagdelen (derde en vierde dagdeel) per
week volledig waardoor over het derde en
vierde dagdeel geen ouderbijdrage van
toepassing is.

5.2.5 Situatie na harmonisatie
De gemeente heeft na harmonisatie een subsidieregeling voor zowel VVE geïndiceerde als voor kostwinnersgezinnen zonder aanspraak op kinderopvangtoeslag. Een deel van de ouders is door de omvorming een
hogere ouderbijdrage gaan betalen.
In onderstaande grafiek de vergelijking tussen de ouderbijdrage per uur voor en na harmonisatie voor
tweeverdieners-gezinnen naar belastbaar gezinsinkomen bij de grootste aanbieder in de gemeente:

Uit een eerste evaluatie een half jaar na implementatie blijkt dat er geen signalen zijn van substantieel
vraaguitval door de harmonisatie. Er zijn wel enkele peuters afgemeld maar dat betrof veelal peuters die kort
daarna doorstroomden naar de basisschool.
Uit deze eerste evaluatie blijkt dat het aandeel toeslagouders vrijwel overeenkomt met de aannames die op
basis van onderzoek voor de harmonisatie zijn gemaakt (ca. 50 tot 60%).
5.2.6 Effect en aandachtspunten
De gemeente geeft aan dat door de harmonisatie het volledige voorschoolse aanbod in de gemeente in stand
is gebleven ondanks de bezuiniging op de gemeentelijke subsidiebijdrage. In het eerste halfjaar na

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

15

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
implementatie zijn door de gemeente geen knelpunten gesignaleerd. De komende periode blijft de gemeente
de ontwikkelingen monitoren8.

5.3 Almere
5.3.1 Algemeen en aanleiding omvorming
De gemeente Almere heeft begin 2015 bijna 197.000 inwoners (CBS, 2016) waarvan 5.007 peuters van 2 t/m
3 jaar (CBS, 2016).
Doel van de harmonisatie was om meer eenduidigheid in het voorschoolse aanbod te creëren, de segregatie
tegen te gaan en de kwaliteit verder te versterken.
Hiermee zou een sterkere basis ontstaan voor de IKC-vorming. Gedurende het traject werd duidelijk dat ook
de toenemende wachtlijsten op de peuterspeelzalen met de harmonisatie opgelost konden worden.
5.3.2 Voorbereiding en implementatie
Eind 2012 is het onderzoek naar de mogelijke scenario’s en consequenties van de harmonisatie afgerond.
Toen is gekozen voor overname van de peuterspeelzalen van de welzijnsstichting door kinderopvangorganisaties. In 2013 is een selectieprocedure uitgewerkt en uitgevoerd, waarmee uiteindelijk acht
aanbieders zijn geselecteerd voor de overname van in totaal 27 locaties.
Omdat meer tijd nodig was om de overdracht zorgvuldig uit te kunnen voeren, is in 2014 het bestaande
aanbod als kinderopvang geregistreerd en is ook al uitbreiding gerealiseerd om de wachtlijsten op te lossen.
De definitieve overname van de peuterspeelzalen is per 1 augustus 2015 een feit geworden.
5.3.3 Situatie voor harmonisatie
Op de meeste locaties werd al gewerkt op ambitieniveau 2 (2 beroepskrachten per groep), op een aantal
locaties van een tweede gesubsidieerde (kleine) aanbieder werd nog op ambitieniveau 1 gewerkt (combinatie
van een beroepskracht en een vrijwilliger/ouder per groep).
Voor het peuterspeelzaalwerk werd een inkomensafhankelijke ouderbijdrage gehanteerd voor de
niet-doelgroep peuters. Deze varieerde van € 1,45 tot € € 3,98 per uur (€ 26,50 tot € 73 per maand).
Voor ouders van doelgroep peuters werd voor de laagste inkomensgroepen gerekend met een bijdrage van
€ 105 per jaar.
5.3.4 Omschrijving regeling na harmonisatie
In onderstaand overzicht een samenvatting van de ouderbijdrage:
Omschrijving regeling aan de
hand van kenmerken gezinnen
Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Ouders betalen een uurtarief van € 7,55 per
uur aan de aanbieder bij een aanbod van 6
uur per week en 40 weken per jaar en
vragen hierover kinderopvangtoeslag aan.

De gemeente bekostigt het 3de en 4de dagdeel
volledig. Ouder betalen de eerste twee dagdelen
zelf op basis van € 7,55 per uur en vragen hierover
kinderopvangtoeslag aan.
Voor ouders van doelgroeppeuters uit de laagste
inkomensgroepen geldt nog een lagere
ouderbijdrage, deze ouders vragen geen
kinderopvangtoeslag aan.

Gezinnen zonder aanspraak
op kinderopvangtoeslag

8

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
eigen bijdrage conform de adviestabel van
de VNG (met minder inkomenscategorieën)
maar op basis van het uurtarief van € 7,55
in plaats van 6,89.

Voor doelgroeppeuters wordt door de gemeente
aan de aanbieders tevens een aanvullende VVEvergoeding betaald van € 418 (2016) per jaar.
Ouders betalen een eigen bijdrage conform de
niet-VVE-doelgroep over de eerste twee dagdelen.
Voor ouders van doelgroeppeuters uit de laagste
inkomensgroepen geldt nog een lagere
ouderbijdrage.
De gemeente financiert de kosten van de twee
extra dagdelen (derde en vierde dagdeel) per week

Zie info beleidsnota: http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/Historie/Lansingerland/346367/346367_1.html

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

16

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
volledig.
Voor doelgroeppeuters wordt door de gemeente
aan de aanbieders tevens een aanvullende VVEvergoeding betaald van € 418 (2016) per jaar.

5.3.5 Situatie na harmonisatie
De gemeente heeft met de overnemende partijen een tijdelijke compensatieregeling afgesloten voor de
meerkosten van het personeel dat is overgenomen en een aantal relatief dure huurlocaties binnen Brede
Scholen/Integrale Kindcentra.
In onderstaande grafiek de vergelijking tussen de ouderbijdrage per uur voor en na harmonisatie:

Vooraf is uit een enquête gebleken dat circa 40% van de ouders recht had op kinderopvangtoeslag. In de
praktijk ligt dit nu lager, mede omdat voor de doelgroep peuters nog een afwijkend (lagere) ouderbijdrage
wordt gerekend voor de laagste drie inkomensgroepen. Hierdoor kan een deel van de ouders van
doelgroeppeuters geen kinderopvangtoeslag aanvragen. Ook de toegenomen werkloosheid zal hierop van
invloed zijn.
5.3.6 Effect en aandachtspunten
Door het versnipperde aanbod van kinderopvang in Almere (circa 80 aanbieders van dagopvang), heeft de
selectieprocedure veel tijd en zorg gevraagd.
Door de verschillen tussen peuterspeelzaalwerk/VVE en dagopvang (wat betreft organisatie, doelgroep,
financiering, aanpak etc.), moeten de kinderopvangorganisaties de tijd krijgen zich hierin te ontwikkelen.
Goede begeleiding in de vorm van ondersteuning en scholing is noodzakelijk om deze overgang goed te laten
verlopen. Er wordt veel aandacht geschonken aan het behoud van kwaliteit.
Ook het overnemen van personeel is niet een louter technische aangelegenheid gebleken en doet beroep op
het werkgeverschap van de overnemende organisatie.
Het aanbod is inmiddels met ruim 200 plaatsen uitgebreid, de wachtlijsten zijn verdwenen.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

17

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

5.4 Arnhem
5.4.1 Algemeen en aanleiding omvorming
De gemeente Arnhem heeft begin 2015 ruim 152.000 inwoners (CBS, 2016) waarvan 3.480 peuters van 2
t/m 3 jaar (CBS, 2016).
Aanleiding voor de omvorming was met name de wens om het gesubsidieerde aanbod te verbreden naar
andere partijen. Het kunnen uitbreiden van het VVE-aanbod over de hele stad werd daarbij ook als groot
voordeel gezien.
5.4.2 Voorbereiding en implementatie
In de jaren 2012 en 2013 is samen met de aanbieders van peuterspeelzaalwerk en kinderopvang de tijd
genomen voor onderzoek naar verschillende scenario’s en het uitwerken van de plannen voor de
harmonisatie. Vervolgens is het bestaande aanbod (twee aanbieders) in 2014 als kinderopvang geregistreerd
en is een deel van de ouders een beroep gaan doen op de kinderopvangtoeslag. Per 1 maart 2015 is het
nieuwe subsidiebeleid ingevoerd en wordt ook door kinderopvangpartijen subsidie aangevraagd.
5.4.3 Situatie voor harmonisatie
In Arnhem werd nog onderscheid gemaakt tussen VVE-peuterspeelzalen met ambitieniveau 2 (2
beroepskrachten per groep) en ‘reguliere’ peuterspeelzalen met ambitieniveau 1 (combinatie van een
beroepskracht en een vrijwilliger/ouder per groep).
Voor het peuterspeelzaalwerk werd een inkomensafhankelijke ouderbijdrage gehanteerd. Deze varieerden
van € 0,24 tot € € 4,96 per uur (€ 5,31 tot € 110,73 per maand).
5.4.4 Omschrijving regeling na harmonisatie
In onderstaand overzicht een samenvatting van de subsidieregeling na harmonisatie:
Omschrijving regeling aan de
hand van kenmerken gezinnen
Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Ouders betalen een uurtarief van € 7,30 per
uur aan de aanbieder bij een aanbod
variërend tussen de 6 en 7 uur per week en
40 weken per jaar en vragen hierover
kinderopvangtoeslag aan.

De gemeente bekostigt het 3de en 4de dagdeel
volledig. Ouder betalen de eerste twee dagdelen
zelf op basis van € 7,30 per uur en vragen hierover
kinderopvangtoeslag aan.
Aanvullend betaalt de gemeente extra subsidie
voor taakuren. Dit is circa € 1.440 per peuter per
jaar.

Gezinnen zonder aanspraak
op kinderopvangtoeslag

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
eigen bijdrage conform de adviestabel van
de VNG (met minder inkomenscategorieën)
bij een aanbod variërend tussen de 6 en 7
uur per week. De ouderbijdrage is daarbij
gebaseerd op € 7,30 per uur in plaats van
6,89. De gemeente bekostigt de overige
kosten tot de uurprijs.
Aanvullend betaalt de gemeente extra
subsidie voor taakuren en huisvesting. Dit is
circa € 375 per peuter per jaar.

Ouders betalen eigen bijdrage conform de nietVVE-doelgroep over de eerste twee dagdelen. De
gemeente financiert de kosten van de twee extra
dagdelen (derde en vierde dagdeel) per week
volledig.
Aanvullend betaalt de gemeente extra subsidie
voor taakuren en huisvesting. Dit is circa € 1.660
per peuter per jaar.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

18

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
5.4.5 Situatie na harmonisatie
In onderstaande grafiek de vergelijking tussen de ouderbijdrage per uur voor en na harmonisatie:

Vergelijking ouderbijdrage per uur
voor en na harmonisatie
€6,00
€5,00
€4,00
€3,00
€2,00
€1,00
€0,00

na

voor

Vooraf is uit onderzoek van de aanbieders gebleken dat bij de ene aanbieder (reguliere en VVEpeuterspeelzalen) circa 40% van de ouders recht had op kinderopvangtoeslag, bij de andere aanbieder
(alleen VVE-zalen) lag dit rond de 20%. In de praktijk is dit ook rond deze percentages uitgekomen.
Arnhem heeft tevens de mogelijkheid voor ouders die niet meer dan 120% van bijstandsniveau aan
inkomsten hebben, om een beroep te doen op de Gelrepas. Hiermee kunnen ze voor € 8,00 per maand
gebruik maken van de peuterspeelzaal. Deze ouders kunnen dan geen beroep doen op de
kinderopvangtoeslag.
5.4.6 Effect en aandachtspunten
De harmonisatie is zonder noemenswaardige knelpunten verlopen. Het heeft de aanbieders wel veel tijd en
zorg gekost om alle ouders te informeren en om te zetten naar de nieuwe situatie. De gemeente Arnhem is
zeer tevreden over de nieuwe regeling.

5.5 Schagen
5.5.1 Algemeen en aanleiding omvorming
De gemeente Schagen bestaat uit bijna 30 kernen. In 2013 zijn de gemeenten Harenkarspel, Schagen en
Zijpe samengevoegd tot de fusiegemeente Schagen. Schagen heeft begin 2015 ruim 46.000 inwoners (CBS,
2016) waarvan 873 peuters van 2 t/m 3 jaar (CBS, 2016).
Aanleiding voor de omvorming was vooral de wens voor een meer transparante en vraag-gestuurde wijze
van financiering van het aanbod en meer keuzevrijheid voor ouders. Door meer aanbieders een
tegemoetkoming te bieden voor ouders die geen recht hebben op de kinderopvangtoeslag, is er nu op meer
locaties binnen de gemeente aanbod beschikbaar.
5.5.2 Voorbereiding en implementatie
In najaar 2011 is gestart met een eerste onderzoek naar de mogelijkheden en consequenties van de
harmonisatie en in juni 2013 heeft de gemeenteraad een besluit genomen over de harmonisatie. In verband
met de voorbereidingen van de gemeentelijke fusie, heeft deze fase relatief lang geduurd. Vervolgens zijn de
aanbieders gestart met de voorbereiding van de omvorming en is de nieuwe financiering in augustus 2014
ingevoerd.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

19

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
5.5.3 Situatie voor harmonisatie
De gemeente Schagen had in de oorspronkelijke drie gemeenten elk één aanbieder van peuterspeelzaalwerk.
Bij twee van de drie aanbieders was het aanbod bijna geheel op ambitieniveau 2 (2 beroepskrachten per
groep), bij de derde aanbieder werd nog op ambitieniveau 1 gewerkt (combinatie van een beroepskracht en
een vrijwilliger/ouder per groep).
Bij twee van de drie aanbieders betaalden ouders een vaste niet-inkomensafhankelijke ouderbijdrage van
respectievelijk € 41 en € 50 per maand voor twee dagdelen per week (2014). Dit komt overeen met € 2,05
en € 2,50 per uur. Bij de derde aanbieder varieerde de ouderbijdrage tussen de € 1,60 en € 3,50 per uur
(tussen € 32 en € 70 per maand).
5.5.4 Omschrijving regeling na harmonisatie
In onderstaand overzicht een samenvatting van de ouderbijdrage:
Omschrijving regeling aan de
hand van kenmerken gezinnen
Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Gezinnen zonder aanspraak
op kinderopvangtoeslag

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Ouders betalen het uurtarief dat de
aanbieder zelf heeft vastgesteld voor het
aantal uren en weken dat ouders willen
afnemen.

Als gebruik wordt gemaakt van een peutergroep
met maximaal 6 uur per week, dan betaalt de
gemeente het 7e t/m 12 uur volledig
Als ouders minder dan 12 uur afnemen in de
dagopvang dan vergoedt de gemeente de
aanvullende uren/dagdelen, zodat tenminste 12 uur
verdeeld over 3 dagdelen wordt afgenomen. Beide
tegen het uurtarief dat de aanbieder hanteert.

De gemeente vergoedt een percentage van
de uurprijs van de aanbieder tot € 6,89. Het
vergoedingspercentage is
inkomensafhankelijk conform de adviestabel
van de VNG. De overblijvende kosten komen
voor rekening van de ouders. Het uurtarief
verschilt per aanbieder en wijkt veelal af van
€ 6,89.

Voor doelgroeppeuters wordt door de gemeente
tevens een aanvullende VVE-vergoeding betaald
van € 400 per jaar.
Ouders betalen eigen bijdrage conform de nietVVE-doelgroep over de eerste twee dagdelen. De
gemeente financiert de kosten van de twee extra
dagdelen (derde en vierde dagdeel) per week
volledig.
Voor doelgroeppeuters wordt door de gemeente
tevens een aanvullende VVE-vergoeding betaald
van € 400 per jaar.

Er geldt wel een maximum uurtarief van
€ 8,51 per uur, maar daar zitten alle
aanbieders ruim onder.

5.5.5 Situatie na harmonisatie
De gemeente heeft na harmonisatie een regeling ‘ Tegemoetkoming in de kosten van kinderopvang Schagen'
opgesteld. Zowel ouders van VVE geïndiceerde peuters als ouders die geen beroep kunnen doen op de
kinderopvangtoeslag, kunnen deze tegemoetkoming via bijna alle kinderopvanglocaties in de gemeente
aanvragen.
Een deel van de ouders is door de omvorming een lagere ouderbijdrage gaan betalen, anderen een hogere.
De toegankelijkheid van de voorziening is vergroot, zowel financieel als fysiek. De geharmoniseerde
voorziening is op meer locaties beschikbaar en voor de laagste inkomenscategorieën is de voorziening tegen
een lagere ouderbijdrage te verkrijgen.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

20

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
In onderstaande grafiek is een vergelijking gemaakt tussen de ouderbijdrage per uur voor en na
harmonisatie bij de verschillende aanbieders:

Vergelijking ouderbijdrage per uur
voor en na harmonisatie
€ 7,00
€ 6,00
€ 5,00
€ 4,00
€ 3,00
€ 2,00
€ 1,00
€ 0,00
€ 11.500 € 18.176 € 27.946 € 38.455 € 52.304 € 75.184 € 104.184 en hoger
na (aanbieder x)

na (aanbieder y)

voor (aanbieder 2)

voor (aanbieder 3)

voor (aanbieder 1)

In 2016 zijn meer aanbieders actief, in bovenstaande grafiek is met de oranje grafiekkolom aangegeven wat
ouders bij een aantal van hen betalen bij een uurprijs van € 6,89. Een aantal zit op een nog iets lager
uurtarief. De gele grafiekkolom geeft de kosten voor ouders weer bij de (nu gefuseerde) oorspronkelijke
aanbieders van het peuterwerk in de gemeente Schagen.
Vooraf is uit een enquête gebleken dat ruim 80% van de ouders recht had op kinderopvangtoeslag. Dit is in
de praktijk ook rond dit percentage uitgekomen.
5.5.6 Effect en aandachtspunten
De gemeente heeft geen noemenswaardige knelpunten ervaren tijdens de invoering. Alle aanbieders die met
peuterspeelzaalwerk en dagopvang al actief waren, doen nu ook een beroep op deze tegemoetkoming voor
ouders. De markt is met behoud van de kwaliteitseisen volledig vrij gegeven. Aanbieders declareren de
kosten op maandbasis bij de gemeente met een specificatie van de werkelijk geplaatste peuters.
Met name het aanbod in de kleine kernen blijft wel aandacht vragen. De mogelijkheid van het combineren
van peuters met andere producten van de kinderopvang biedt daar wel voordelen.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

21

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

5.6 Nijkerk
5.6.1 Algemeen en aanleiding omvorming
De gemeente Nijkerk bestaat uit 3 kernen: de stad Nijkerk en de dorpen Hoevelaken en Nijkerkerveen. Op 1
januari 2015 had de gemeente 40.870 inwoners (CBS, 2016) waarvan 986 peuters van 2 t/m 3 jaar (CBS,
2016).
Aanleiding voor de omvorming was enerzijds een bezuinigingstaakstelling van de gemeente en anderzijds het
ingezette landelijke beleid.
5.6.2 Voorbereiding en implementatie
In 2011 is gestart met een eerste verkenning naar de mogelijkheden en consequenties van de harmonisatie.
In april 2013 heeft de gemeenteraad een besluit genomen over de harmonisatie.
Vanaf 1 januari 2014 werken de voormalige peuterspeelzalen volgens het harmonisatiescenario.
5.6.3 Situatie voor harmonisatie
De gemeente Nijkerk had voorafgaand aan de harmonisatie 4 verschillende aanbieders van peuterspeelzaalwerk. Al sinds 2010 was het aanbod van alle peuterspeelzalen in de gemeente op ambitieniveau 2
gebracht met 2 professionele leidsters op de groep. Voor de harmonisatie betaalden ouders voor het regulier
peuterspeelzaalwerk een ouderbijdrage die verschilde per aanbieder (als gemiddelde ouderbijdrage werd
gerekend met een ouderbijdrage van € 620 per jaar voor twee dagdelen per week (2013).
Dit komt overeen met € 2,82 per uur. Voor het VVE aanbod gold een lagere ouderbijdrage van € 264 per jaar
voor 4 dagdelen (€ 0,60 per uur).
5.6.4 Omschrijving regeling na harmonisatie
In onderstaand overzicht een samenvatting van de subsidieregeling en ouderbijdrage per categorie9:
Omschrijving regeling aan de
hand van kenmerken gezinnen
Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Ouders betalen het uurtarief dat de
aanbieder zelf heeft vastgesteld voor het
aantal uren en weken dat ouders willen
afnemen. Het uurtarief verschilt per
aanbieder en ligt rond de € 7,50 (2016).
De gemeente subsidieert aanvullend
maximaal € 150,- per dagdeel per jaar.

Ouders betalen voor 2 dagdelen het uurtarief dat
de aanbieder zelf heeft vastgesteld. Het uurtarief
verschilt per aanbieder en ligt rond de € 7,50
(2016). De gemeente subsidieert aanvullend
maximaal € 2.880 per VVE plaats per jaar (waarvan
€ 1.440 als kostencompensatie voor 3e en 4e
dagdeel en € 840 als algemene kosten compensatie
voor VVE).

Gezinnen zonder aanspraak
op kinderopvangtoeslag

Ouders betalen een vaste niet-inkomensafhankelijke ouderbijdrage op basis van het
tarief van de aanbieder minus een vaste
gemeentelijke subsidie per dagdeel.
De gemeente vergoedt een vast bedrag per
dagdeel per jaar van € 560.

Ouders betalen aan de aanbieder een vaste eigen
bijdrage van maximaal € 211,20 per jaar (o.b.v. 11
uur per week).
De gemeente subsidieert € 3.550 per VVE plek per
jaar (minimaal 10 uur per week).

5.6.5 Situatie na harmonisatie
De gemeente heeft voor de harmonisatie een subsidieregeling peuteropvang en voorschoolse educatie
opgesteld10. Daarin was eveneens een overgangsregeling met aanvullende subsidie opgenomen voor 2014
omdat in dat jaar de omvorming naar peuteropvang op basis van de toen geldende wet- en regelgeving nog
leidde tot inkrimping van de maximale groepsgrootte van 16 naar 14 peuters. Vanaf 2015 is op dit punt de
wet- en regelgeving aangepast en is de overgangsregeling vervallen.

9

Er wordt een onderscheid gemaakt in wel/geen VVE indicatie en wel/geen toeslagaanspraak

10

Zie http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/historie/Nijkerk/336051/336051_2.html

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

22

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
Een deel van de ouders is door de omvorming een lagere ouderbijdrage gaan betalen, anderen een hogere.
In onderstaande grafiek is een vergelijking gemaakt tussen de netto ouderbijdrage per uur voor reguliere
peuters (zonder VVE indicatie met toeslagaanspraak) voor en na de harmonisatie:

Vooraf (2012) is uit een enquête gebleken dat 60% van de ouders recht had op kinderopvangtoeslag. Dit is
in de praktijk (2016) ook rond dit percentage uitgekomen.
5.6.6 Evaluatie en aandachtspunten
Uit de evaluatie (oktober 2015) blijkt dat de aannames in het harmonisatiemodel, over het geheel genomen,
correct zijn gebleken. De vraaguitval - waarover vooraf veel zorg was - bleef beperkt. De aanbieders hebben
aangegeven dat het aantal opzeggingen bij de invoering van de harmonisatie gering was. Een aantal ouders
heeft strategisch opgezegd: als hun kind in het eerste kwartaal van 2014 4 jaar werd, hebben zij de opvang
per 31 december 2013 beëindigd, zodat zij geen kinderopvangtoeslag meer hoefden aan te vragen.
In de doorrekening van het harmonisatiemodel is de aanname gedaan dat 60% van de ouders recht zou
hebben op kinderopvangtoeslag. In de praktijk blijkt dat ook zo te zijn. Het percentage ouders dat in
aanmerking komt voor kinderopvangtoeslag bij VVE plekken ligt lager, namelijk tussen de 15% en 40%. Bij
de reguliere peuterplekken ligt dit percentage juist hoger: dit varieert van 70 tot ruim 80%.
Sommige aanbieders hebben moeite het hoofd boven water te houden. Dat kan veroorzaakt worden door de
overgang van aanbod- naar vraagsubsidiering en door hogere exploitatielasten ten opzichte van de
landelijke kengetallen.
De gemeente heeft geen noemenswaardige knelpunten ervaren tijdens de invoering. Wel bleek de termijn
tussen besluitvorming en implementatie (ca. 8 maanden) krap.
De gemeente constateert dat na de harmonisatie het aantal VVE plekken sterk is toegenomen. Mogelijke
oorzaken zijn: de brede doelgroep definitie in combinatie met een ruimere indicatiestelling en de ontwikkeling
dat peuteropvang aanbieders zelf steeds beter de ontwikkeling van kinderen volgen en achterstandsrisico’s
beter en sneller signaleren en daarover actief contact opnemen met de indicatiesteller.
De overgang van peuterspeelzaal naar peuteropvang en de gewijzigde subsidiesystematiek kost de
instellingen extra tijd en administratie. Voorheen betaalden ouders een vaste ouderbijdrage. Nu moet per
kind vastgesteld worden welke tariefgroep van toepassing is. Daarbij heeft elke tariefgroep specifieke
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

23

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
administratieve processen die doorlopen moeten worden. Wijzigingen in tariefgroep leiden ook tot extra
administratie. Aanbieders die geen dagopvangaanbod hadden hebben meer moeite gehad met de
administratieve omschakeling dan aanbieders die al een dagopvang aanbod hadden.
Op basis van de doorrekening van het harmonisatiemodel was berekend dat de harmonisatie voor 2014 een
besparing op de subsidiebijdrage van € 180.000 zou opleveren. In 2014 is die besparing (ruimschoots)
gerealiseerd. Voor 2015 en de daaropvolgende jaren is een extra besparing ingeboekt van jaarlijks € 80.000
vanwege het wegvallen van de compensatieregeling die gold voor de eerste 8 maanden van 2014. Deze
regeling was bedoeld om de teruggang van 16 naar 14 kinderen in een groep tijdelijk te compenseren.
Vanwege de stijging van het aantal VVE plekken is het nog onzeker of deze extra structurele besparing
volledig gehaald wordt.

5.7 Heerenveen
5.7.1 Algemeen en aanleiding omvorming
Heerenveen is een gemeente met begin 2015 circa 50.000 inwoners waarvan bijna 1.020 peuters van 2 t/m
3 jaar (Basisadministratie gemeente). Het peuterspeelzaalwerk werd bij aanvang van het omvormingstraject
grotendeels al door kinderopvangorganisaties uitgevoerd.
Aanleiding voor de omvorming was de vaststelling dat de gemeente door de jaarlijks toenemende kosten van
het peuterspeelzaalwerk, bij gelijkblijvende budget, steeds minder plaatsen zou kunnen inkopen.
Verder was sprake van een disbalans in het aanbod: twee grote (kinderopvang)aanbieders die de markt
domineerden en twee één-pitters (vrijwilligersbesturen).
Ook dienden zich nieuwe aanbieders aan die belangstelling toonden om de voorziening te gaan exploiteren.
Tot slot wilde gemeente stappen nemen in de realisatie van IKC’s, waardoor de noodzaak van harmonisatie
verder toenam, met name ten aanzien van een heldere en eenduidige financieringssystematiek.
Op basis daarvan zijn 5 parallelle trajecten gestart:
a. vooronderzoek harmonisatie: mogelijkheden en scenario’s in relatie tot de ambities van de gemeente;
b. uitvoeren enquête onder ouders om vast te stellen welk percentage van de ouders/VVE-ouders gebruik
zou kunnen maken van de kinderopvangtoeslag;
c. formuleren gemeentelijke beleidskaders voor randvoorwaarden, uitmondend in een omvormingsplan;
d. uitwerken subsidieregeling, inclusief Beleidsregels- en Uitvoeringsregeling peuteropvang;
e. communicatie naar ouders en professionals, waaronder huidige en nieuwe aanbieders.
Parallel aan bovenstaand traject heeft de gemeente het beleid aangaande de voor- en vroegschoolse
educatie (VVE) herijkt.
5.7.2 Voorbereiding en implementatie
In 2015 is gestart met de eerste voorbereidingen, het formele raadsbesluit dateert van 13 januari 2015 en
per september 2015 is de implementatie afgerond. Er is tijdens de voorbereiding onderzoek gedaan naar het
aandeel gezinnen in de peuterspeelzalen dat gebruik kon maken van de kinderopvangtoeslagregeling.
In onderstaand overzicht de ramingen vooraf en de realisatie in 2015:
Onderzoek en realisatie aandeel

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Raming op basis van onderzoek: 69% (met
marge: 64%)
Realisatie: 64% (schatting*)

Raming op basis van onderzoek: 60% (met
marge 55%).
Realisatie: 55% (schatting*)

Bron: gemeente Heerenveen. *Er is momenteel nog een overgangsregeling van kracht, maar de verwachting is dat de ramingen zullen
standhouden.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

24

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
5.7.3 Omschrijving regeling
In de gemeente was voor de harmonisatie al sprake van een inkomensafhankelijke ouderbijdrage, die
grotendeels gebaseerd was op de adviestabel van de VNG. Met uitzondering van de vaste ouderbijdrage voor
VVE, deze was voor 2015 vastgesteld op € 254,- per jaar.
De gemeenteraad heeft voor kostwinner-gezinnen, uitkeringsgerechtigde ouders en ouders van kinderen die
gebruik maken van het VVE aanbod een Subsidieregeling peuteropvang vastgesteld, met een
inkomensafhankelijke ouderbijdrage.
Ouders van doelgroep peuters betalen voor de eerste twee dagdelen een inkomensafhankelijke bijdrage, het
derde en vierde dagdeel zijn kosteloos .
Belangrijke voorwaarde voor de implementatie was, onder andere, dat de toegankelijkheid gewaarborgd zou
worden en zou aansluiten bij de ouders die gebruik zouden gaan maken van de kinderopvangtoeslag.
Daarbij werd gekozen voor de Adviestabel peuteropvang van de VNG, op basis van een maximum uurtarief
van € 6,84 (2015), ondanks dat de kostprijzen van de aanbieders hoger lagen in 2015: op € 7,30 per uur.
Om dit verschil te compenseren verstrekt de gemeente - om het verkooptarief van de aanbieders te
drukken - per peuter een vaste subsidiebijdrage per jaar van € 115,20 (0,46 per uur) per peuter. Voor
peuters met een VVE indicatie van € 400,-. In onderstaand overzicht een samenvatting van de ouderbijdrage:
Omschrijving regeling aan de hand van
kenmerken gezinnen

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Ouders betalen € 6,84 per uur (2015) voor
een aanbod van 6 uur per week gedurende
40 weken per jaar.

Ouders betalen € 6,84 per uur (2015) voor
een aanbod van 6 uur per week (dagdeel 1
en 2) gedurende 40 weken per jaar. De
gemeente financiert het restant aanbod
(dagdeel 3 en 4) volledig.

Gezinnen zonder aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
ouderbijdrage voor een aanbod van 6 uur
per week gedurende 40 weken per jaar.
conform de kinderopvangtoeslagtabel en
een bruto tarief van € 6,84.

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
ouderbijdrage voor een aanbod van 6 uur
per week gedurende 40 weken per jaar
(dagdeel 1 en 2) conform de kinderopvangtoeslagtabel en een bruto tarief van €
6,84. De overige kosten (dagdeel 3 en 4)
worden gefinancierd door de gemeente.

Bovengenoemde systematiek leidt ertoe dat de netto eigen bijdrage voor een peuter- of VVE-arrangement
(voor het eerste kind) varieert van € 156,- (laagste verzamelinkomens) tot € 1.344,- (verzamelinkomen van
€ 102.706 en meer). In de oude situatie was de bandbreedte: € 192,- tot € 960,- voor reguliere plaatsen en
€ 255,- voor het VVE aanbod van 4 dagdelen per week.
Om in aanmerking te komen voor de gemeentelijke regeling moeten ouders met een Inkomensverklaring
(voormalig IB 60 verklaring) aantonen dat ze geen recht hebben op kinderopvangtoeslag.
5.7.4 Effect en aandachtspunten
De omvorming heeft tot effect gehad dat de kleine peuterspeelzaalaanbieders zich genoodzaakt zagen zich te
laten overnemen door de (grotere) kinderopvangaanbieders. De belangrijkste reden voor de besturen van de
peuterspeelzalen was gelegen in de omzet gerelateerde onzekerheden van de nieuwe subsidiesystematiek
(‘geld volgt kind’) in combinatie met de naar verwachting sterker wordende concurrentie op termijn.
Hoewel er nog slechts een korte periode wordt gewerkt met het nieuwe scenario (invoering per 1 januari
2016) lijkt de nieuwe subsidie- systematiek in de gemeente Heerenveen te leiden tot meer vraag naar
peuteropvang.
De gemeente heeft een extra subsidieregeling getroffen voor woongebieden met een afnemende vraag naar
peuteropvang, om te voorkomen dat peuteropvang uit kleine kernen verdwijnt. Als er sprake is van terugloop
van het aantal kinderen kan een subsidie per locatie aangevraagd worden, op basis van een minimumnorm
voor het aantal kinderen. Gezien de toenemende vraag, is hierop tot nu toe geen beroep gedaan.
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

25

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
Omdat de kinderopvangaanbieders al gewend waren aan de subsidiesystematiek bracht dit voor hun weinig
problemen met zich mee. Wel is de voorlichting aan de peuteropvangouders geïntensiveerd
(communicatieplan opgesteld en veel individuele uitleg aan ouders), deze extra kosten zijn door de gemeente
eenmalig gesubsidieerd (frictiekosten omvorming).
Er is nog niet bekend of er nog knelpunten zijn rond de inkomenstoets. Wel wil de gemeente 50% van de
aanvragen voor subsidieplaatsen bij nieuwe aanbieders laten beoordelen op het juist uitvoeren van de
inkomenstoets en 20% bij de huidige aanbieders.
Hoewel de omvorming slechts enkele maanden van kracht is en er voor de huidige ouders een ruime
overgangsregeling getroffen is, mag verwacht worden dat het bereik van het voormalige peuterspeelzaalwerk
niet aangetast wordt. Het aantal klachten over de hogere bijdrage voor (nieuwe) ouders met een hoog
inkomen is zeer beperkt gebleven. In hoeverre dit op termijn invloed heeft op het bereik is nog niet aan te
geven, wel kan verondersteld worden dat het bereik onder ouders met een laag inkomen zal toenemen.
Nu de vraagfinanciering ingevoerd is wordt de ‘markt’ voor de peuteropvang geleidelijk opengesteld.
Hiervoor zijn de volgende uitgangspunten gekozen:
 de markt zal in 2016 alleen opengesteld worden voor de huidige peuteropvang aanbieders in de
gemeente;
 in 2017 voor de kinderopvangaanbieders die in 2015 in het Landelijk Register Kinderopvang geregistreerd
waren als kinderdagopvangaanbieder in de gemeente Heerenveen;
 in 2017 voor de onderwijsorganisaties die scholen exploiteren in de gemeente Heerenveen, indien zij in
eigen beheer peuteropvang gaan exploiteren;
 in 2018 voor nieuwe aanbieders.
Het verzet van de nieuwe aanbieders tegen het voorgenomen besluit was groot. Vanwege de hoge kosten
van de subsidieverplichtingen aan de huidige aanbieders (een extra jaar subsidie oude stijl), heeft de
gemeenteraad toch ingestemd met het voorstel.

5.8 Hardinxveld-Giessendam
5.8.1 Algemeen en aanleiding omvorming
Hardinxveld Giessendam is een gemeente met begin 2014 bijna 17.800 inwoners waarvan bijna 433 peuters
van 2 t/m 3 jaar (Basisadministratie gemeente, 2014).
Aanleiding voor de omvorming was de beleidskeuze om de voorschoolse voorzieningen meer te integreren en
beter te laten aansluiten op het basisonderwijs.
Op basis daarvan zijn de volgende trajecten gestart:
a. vooronderzoek harmonisatie: mogelijkheden en scenario’s in relatie tot de ambities van de gemeente;
b. uitvoeren enquête onder ouders om vast te stellen welk percentage van de ouders/VVE-ouders gebruik
zou kunnen maken van de kinderopvangtoeslag;
c. formuleren gemeentelijke beleidskaders voor randvoorwaarden, uitmondend in een omvormingsplan;
d. uitwerken subsidieregeling, inclusief Beleidsregels- en Uitvoeringsregeling peuteropvang;
e. communicatie naar ouders en professionals, waaronder huidige en het basisonderwijs.
Doel daarvan was o.a. integratie van het peuterspeelzaalwerk met het basisonderwijs en het bevorderen van
de kwaliteit van het aanbod en het bereik van doelgroepkinderen.
5.8.2 Voorbereiding en implementatie
In juni 2013 is gestart met de eerste voorbereidingen, het formele raadsbesluit dateert 30 oktober 2014 en
per 1 juli 2015 is de implementatie afgerond. Er is tijdens de voorbereiding onderzoek gedaan naar het
aandeel gezinnen in de peuterspeelzalen dat gebruik kon maken van de kinderopvangtoeslagregeling.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

26

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
In onderstaand overzicht de ramingen vooraf (2014) en de realisatie in de tweede helft van 2015:
Onderzoek en realisatie aandeel

Alle ouders (niet nader uitgesplitst)

Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Raming op basis van onderzoek: 70%
Realisatie 2015: 70%

Bron: gemeente Hardinxveld Giessendam

5.8.3 Omschrijving regeling
De gemeenteraad heeft voor kostwinner-gezinnen, uitkeringsgerechtigde ouders en ouders van kinderen die
gebruik maken van het VVE aanbod een subsidieregeling vastgesteld in de vorm van een Gemeentetoeslag
peuteropvang, op basis van een inkomensafhankelijke bijdrage (VNG adviestabel peuteropvang).
Ouders van doelgroep peuters betalen voor de eerste twee dagdelen een inkomensafhankelijke bijdrage, het
derde en vierde dagdeel zijn kosteloos.
In 2015 bedroegen de kostprijzen van de twee aanbieders € 8,50 en € 9,25 per uur. Om het bereik te
waarborgen heeft de gemeente besloten om gedurende anderhalf jaar (van 1 juli 2015 tot 31 december
2016) de meerkosten boven het door de gemeente vastgestelde maximum uurtarief van € 7,25 per uur
aanvullend te subsidiëren (van juli 2015 tot en met juni 2016 voor 100%, tweede helft 2016 voor 50%).
In het eerste jaar bedraagt de subsidie € 250,- en € 400,- per peuter per jaar, in het laatste half jaar € 125
en € 200,-.
Voorwaarde is wel dat de huidige aanbieders voor peuteropvang deze periode gebruiken om een
bezuinigingsdoelstelling te realiseren, zodat na de aangegeven periode een voor ouders aanvaardbaar tarief
ontstaat.
In onderstaand overzicht een samenvatting van de ouderbijdrage:
Omschrijving regeling aan de hand van
kenmerken gezinnen

Niet VVE doelgroep

VVE doelgroep

Gezinnen met aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Ouders betalen € 7,25 per uur (2015) voor
een aanbod van 5 uur per week gedurende
40 weken per jaar.

Ouders betalen € 7,25 per uur (2015)
voor een aanbod van 5 uur per week
(dagdeel 1 en 2) gedurende 40 weken per
jaar. De gemeente financiert het restant
aanbod (dagdeel 3 en 4) volledig.

Gezinnen zonder aanspraak op
kinderopvangtoeslag

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
ouderbijdrage voor een aanbod van 5 uur
per week gedurende 40 weken per jaar.
conform de kinderopvangtoeslagtabel en
een bruto tarief van € 7,25.

Ouders betalen een inkomensafhankelijke
ouderbijdrage voor een aanbod van 5 uur
per week gedurende 40 weken per jaar
(dagdeel 1 en 2) conform de kinderopvangtoeslagtabel en een bruto tarief van €
7,25 De overige kosten (dagdeel 3 en 4)
worden gefinancierd door de gemeente.

Bovengenoemde systematiek leidt ertoe dat de netto eigen bijdrage per jaar (2015) voor een peuter- of VVEarrangement (voor het eerste kind) varieert van € 204,- (laagste verzamelinkomens) tot € 1.200,(verzamelinkomen van € 102.706 en meer). In de oude situatie (2013) was dit € 468,- per jaar.
De VVE subsidiebijdrage van de gemeente bedraagt € 500,- per doelgroep peuter per jaar.
Om in aanmerking te komen voor de gemeentetoeslag peuteropvang moeten ouders door middel van een
Inkomensverklaring van de belastingdienst aantonen dat ze geen aanspraak hebben op kinderopvangtoeslag.
5.8.4 Effect en aandachtspunten
De gemeente heeft 2 jaar over het harmonisatietraject gedaan, dit is mede veroorzaakt door de
onduidelijkheid / uitstel van het rijksbeleid. De beleidsvorming is daardoor vertraagd.
In het voorbereidende traject gaven de besturen van de twee aanbieders voor peuterspeelzaalwerk aan dat
zij de gevolgen van de harmonisatie dermate belastend vonden, dat zij de stichtingen wilden overdragen aan
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

27

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
de plaatselijke organisaties voor bassionderwijs.
Inmiddels is één stichting gefuseerd, naar verwachting volgt de andere stichting medio 2016.
De gemeente heeft ervoor gekozen om de subsidieregeling (inkomenstoets e.d.) zelf uit te voeren analoog
aan de kinderopvangtoeslag in de vorm van een gemeentetoeslag voor de duur van 2 jaar.
Met name bij de start was het aanvragen van de Inkomensverklaring wennen voor ouders. De gemeente had
speciale spreekuren georganiseerd. Toch is er weinig ondersteuning gevraagd bij het aanvragen van zowel
de kinderopvangtoeslag, als de gemeentetoeslag. Er zijn volgens de gemeente geen knelpunten rondom de
inkomenstoets.
Voor zover bekend bij de gemeente is er geen sprake van terugloop in het bereik.

5.9 Conclusie: uitvoering peuteropvang lokaal maatwerk
In het eerste onderzoek in 2014 bleek dat al dat de aanleiding voor implementatie van peuteropvang in
gemeenten varieert. Dit beeld wordt bevestigd in dit vervolgonderzoek.
Veelal maakt een bezuinigingstaakstelling onderdeel uit van de motieven maar daarnaast spelen ook
inhoudelijke beleidsmotieven een rol zoals het verbeteren van de kwaliteit, het tegengaan van segregatie en
de vorming van Integrale Kindcentra (IKC’s).
Uit de praktijk inventarisatie blijkt dat er een grote variatie is in de uitvoering van peuteropvang. Dat geldt
zowel voor de beleidskeuzes van gemeenten als voor de uitvoeringsvarianten van aanbieders.
5.9.1 Toegankelijkheid gezinnen met / zonder kinderopvangtoeslag
Het meest voorkomende aanbod peuteropvang (met korte dagdelen van maximaal 3,5 uur gedurende 40
weken per jaar) heeft een hogere kostprijs dan de dagopvang (met lange dagdelen en veelal een aanbod van
46 tot 52 weken per jaar). Indien aanbieders de volledige kosten doorberekenen in het uurtarief voor
gezinnen met aanspraak op kinderopvangtoeslag, dan leidt dat tot een relatief hoge ouderbijdrage voor deze
groep.
Er zijn gemeenten die uitsluitend het aanbod subsidiëren voor gezinnen zonder aanspraak op
kinderopvangtoeslag. Andere gemeenten kiezen ervoor om ook het aanbod voor gezinnen met aanspraak te
subsidiëren om zo de ouderbijdrage voor deze groep te dempen en de toegankelijkheid en het bereik te
stimuleren.
5.9.2 Onderscheid in ouderbijdrage gezinnen met / zonder kinderopvangtoeslag
De meeste gemeenten kiezen ervoor om de ouderbijdrage voor gezinnen zonder kinderopvangtoeslag zoveel
mogelijk te harmoniseren met de ouderbijdrage voor gezinnen mét kinderopvangtoeslag.
Gevolg van een inkomensafhankelijke ouderbijdrage is dat aanbieders of de gemeente een inkomenstoets
moeten doen om de hoogte ervan vast te kunnen stellen voor ouders zonder aanspraak op toeslag. Soms
wordt voor het vaststellen van de ouderbijdrage gebruik gemaakt van de adviestabel van de VNG.
5.9.3 Onderscheid in subsidiegrondslag: exploitatie - versus vraagfinanciering
Ook de subsidieregelingen variëren. Zo zijn er gemeenten die een vorm van exploitatiefinanciering hanteren.
De subsidiegrondslag zijn dan de exploitatielasten van het aanbod op locatie of groepsniveau minus de
ouderbijdrage van ouders met, en ouders zonder aanspraak op kinderopvangtoeslag.
Andere subsidieregelingen op basis van vraagfinanciering hebben als subsidiegrondslag het aantal geleverde
peuteropvang uren. Er geldt dan een subsidietarief per geleverd uur.
5.9.4 Onderscheid in subsidie- en ouderbijdrage VVE aanbod
Een veel voorkomende subsidievariant voor VVE doelgroepen die aanspraak hebben op kinderopvangtoeslag
is dat deze gezinnen voor de eerste twee dagdelen een beroep moeten doen op de kinderopvangtoeslag en
een inkomensafhankelijke ouderbijdrage betalen. Voor de resterende dagdelen geldt geen ouderbijdrage,
deze worden volledig gefinancierd door de gemeente.
5.9.5 Onderscheid in uitvoering: wel / geen integratie met aanbod dagopvang
Ook de uitvoering varieert. In de meeste gevallen blijft er op groepsniveau een onderscheid in het aanbod
Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

28

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016
peuteropvang - met korte dagdelen - en het aanbod dagopvang met langere dagdelen.
Dat heeft niet alleen te maken met de financiering door gemeenten (langere dagdelen vergen meer subsidie)
maar ook met de voorkeur van ouders (voorkeur voor aanbod met korte dagdelen).

5.10 Aandachtspunten vanuit gem eentelijke praktijk
De inventarisatie onder gemeenten met peuteropvang heeft de volgende aandachtspunten opgeleverd.
5.10.1 Zorgvuldige voorbereiding en implementatie
De tijd die wordt uitgetrokken voor de implementatie is vaak aan de krappe kant. Aan de kant van
aanbieders blijkt dat de voorbereiding vaak meer tijd kost bij aanbieders zonder dagopvangaanbod en minder
tijd bij aanbieders die al gewend zijn om te werken met de toeslagsystematiek .
5.10.2 Informatievoorziening aan ouders vergt veel inzet
Veel zorg wordt besteed aan de informatievoorziening voor ouders. Het gaat dan met name over de
aanvraagprocedure en de ouderbijdrage- en toeslagregeling. Deze rol vergt zowel een inspanning van
aanbieders als van gemeenten.
5.10.3 Inkomenstoets ouders zonder toeslagaanspraak
Enkele gemeenten geven aan dat de inkomenstoets van niet toeslagouders via de inkomensverklaring
knelpunten kan opleveren.
Het hanteren van de VNG adviestabel voor kostwinner-gezinnen heeft als voordeel dat er minder variatie zit
in de ouderbijdrageheffing.
5.10.4 Geen aantasting van bereik door harmonisatie
Uit evaluaties na implementatie blijkt dat er geen signalen zijn van structureel vraaguitval door de
omvorming. Incidenteel ontstaat vraaguitval onder huishoudens met peuters die kort na omvorming
doorstromen naar de basisschool.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

29

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

6. SAMENVATTING
6.1 Omvang en kenmerken aanbod peuterspeelzaalwerk in Nederland
Eind maart 2016 zijn er nog 520 verschillende houders met geregistreerd peuterspeelzaalwerk. Dat betekent
dat het aantal houders in twee jaar tijd met 18% is afgenomen.
Op basis van het LRKP is vast te stellen dat het aantal locaties peuterspeelzaalwerk sterk afneemt. De meest
recente meting (eind maart 2016) laat nog 2.150 locaties zien. In vergelijking met 2014 is dat een daling van
26%. In de periode 2007-2011 daalde het aanbod in kindplaatsen met ongeveer een derde (36%). In de
afgelopen twee jaar nam het aanbod peuterspeelzaalwerk in versneld tempo af van ruim 63.000
kindplaatsen per begin april 2014 tot ruim 43.000 kindplaatsen (-32%) eind maart 2016.

6.2 Omvang gebruik peuterspeelzaalwerk in Nederland
Begin april 2014 maakten ongeveer 99.000 peuters (27%) van 2 tot 4 jaar gebruik van de peuterspeelzaal.
In 2016 bedraagt dat 73.000 peuters (21%). Als we corrigeren voor de gemiddelde instroomleeftijd (2,18
jaar) dan ziet het bereik er als volgt uit:
Bereik peuterspeelzaalwerk aanbod gecorrigeerd

2014

2016

Totaal aantal 2,18 tot en met 3-jarigen per 1/1/

332.607

318.599

Aantal peuters dat gebruik maakt van peuterspeelzaal

99.000

73.000

Bereik onder 2,18 tot en met 3-jarigen

30%

23%

Totaal

100%

100%

Dat betekent niet dat door deze ontwikkeling minder peuters gebruik maken van het voorschoolse aanbod.
Het aanbod peuterspeelzaalwerk waarvan zij gebruik maken wordt door omvorming peuteropvang en
daarmee geregistreerd als dagopvang aanbod. Ook voor gezinnen die geen aanspraak hebben op
kinderopvangtoeslag blijken de meeste gemeenten met een peuteropvang aanbod in 2016 een
subsidieregeling te hanteren.
Van de 2.150 peuterspeelzaal locaties begin 2016 zijn er naar schatting 590 (27%) nog op ambitieniveau 1.
De overige zalen worden bezet met 2 beroepskrachten per groep van 16 peuters. In vergelijking met 2014 is
het aandeel ambitieniveau 1 zalen gelijk gebleven. Dat betekent dat er geen trend waarneembaar is dat de
harmonisatie van deze zalen achterblijft bij de harmonisatie van ambitieniveau 2 zalen.
De ouderbijdrage voor het peuterspeelzaalwerk is nauwelijks veranderd. Als we de G4 gemeenten uit de
responsgroep filteren ontstaat de volgende verdeling:
Type ouderbijdrage per locatie
(excl. G4 gemeenten)
geen ouderbijdrage

In % totaal aantal locaties
2014
1%

In % totaal aantal locaties
2016
0%
54%

vaste ouderbijdrage

53%

inkomensafhankelijke ouderbijdrage

46%

46%

Totaal

100%

100%

Daaruit blijkt ook dat - buiten de gemeente Amsterdam - voor vrijwel alle peuterspeelzalen in Nederland een
ouderbijdrageregeling geldt. Voor iets minder dan de helft van de locaties is dat een inkomensafhankelijke
regeling.
Eind maart 2016 is in bijna de helft (188 of 48%) van alle 390 gemeenten het peuterspeelzaalwerk
omgevormd. Op basis van deze inventarisatie is te verwachten dat voor eind 2016 in meer dan de helft van
alle Nederlandse gemeenten het peuterspeelzaalwerk is omgevormd tot peuteropvang.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

30

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

6.3 Ervaring van gemeenten die voorgesorteerd hebben …
Gemeenten die het peuterspeelzaalwerk hebben omgevormd naar peuteropvang - waardoor tweeverdieners
ook voor dit aanbod een beroep kunnen doen op de toeslagregeling - hanteren verschillende uitvoeringsvarianten en subsidieregelingen die aansluiten op de lokale situatie.
Een veel voorkomende subsidievariant voor VVE doelgroepen die aanspraak hebben op kinderopvangtoeslag
is dat deze gezinnen voor de eerste twee dagdelen een beroep moeten doen op de kinderopvangtoeslagregeling en een inkomensafhankelijke ouderbijdrage betalen.
Ook de uitvoering van de peuteropvang door aanbieders varieert. In de meeste gevallen blijft er op
groepsniveau een onderscheid in het aanbod peuteropvang - met korte dagdelen - en het aanbod dagopvang
met langere dagdelen.
Uit de inventarisatie onder gemeenten blijkt niet dat - na omvorming van peuterspeelzalen naar peuteropvang - het bereik substantieel is afgenomen.
Implementatie vergt veelal meer tijd dan bij de voorbereiding was ingeschat. Goede informatie voor ouders
blijkt van groot belang. Het gaat dan met name over de aanvraagprocedure en de ouderbijdrage- en
toeslagregeling.

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

31

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

BIJLAGE 1: GEMEENTEN ZONDER GEREGISTREERD PEUTERWERK (MAART 2016)
1.

Aa en Hunze

47. Hollands Kroon

93. Reimerswaal

2.

Achtkarspelen

48. Hoogezand-Sappemeer

94. Reusel-De Mierden

3.

Albrandswaard

49. Horst aan de Maas

95. Ridderkerk

4.

Alphen-Chaam

50. Hulst

96. Roerdalen

5.

Baarle-Nassau

51. Kapelle

97. Roosendaal

6.

Barendrecht

52. Kerkrade

98. Rucphen

7.

Beemster

53. Laarbeek

99. Schagen

8.

Bergen (L.)

54. Landerd

100. Scherpenzeel

9.

Berkelland

55. Langedijk

101. Schijndel

10. Bernheze

56. Laren

102. Schouwen-Duiveland

11. Beuningen

57. Leek

103. Sint-Oedenrode

12. Blaricum

58. Leeuwarderadeel

104. Sittard-Geleen

13. Boekel

59. Leudal

105. Sliedrecht

14. Borne

60. Leusden

106. Smallingerland

15. Borsele

61. Lingewaal

107. Soest

16. Boxmeer

62. Lisse

108. Someren

17. Brummen

63. Lochem

109. Son en Breugel

18. Bunnik

64. Loon op Zand

110. Stede Broec

19. Buren

65. Losser

111. Steenbergen

20. Culemborg

66. Medemblik

112. Stein

21. Delfzijl

67. Menameradiel

113. Terneuzen

22. Deventer

68. Meppel

114. Texel

23. Dinkelland

69. Midden-Delfland

115. Teylingen

24. Doetinchem

70. Mill en Sint Hubert

116. Tubbergen

25. Drechterland

71. Moerdijk

117. Twenterand

26. Drimmelen

72. Montferland

118. Tytsjerksteradiel

27. Echt-Susteren

73. Mook en Middelaar

119. Uithoorn

28. Eersel

74. Nederweert

120. Valkenburg aan de Geul

29. Enschede

75. Nijkerk

121. Veenendaal

30. Epe

76. Nijmegen

122. Veldhoven

31. Ferwerderadiel

77. Noord-Beveland

123. Vlaardingen

32. Franekeradeel

78. Noordwijk

124. Vlieland

33. Gemert-Bakel

79. Oegstgeest

125. Wageningen

34. Gennep

80. Oirschot

126. Werkendam

35. Giessenlanden

81. Oldebroek

127. Westervoort

36. Goirle

82. Olst-Wijhe

128. Woensdrecht

37. Grave

83. Oostzaan

129. Wormerland

38. Groningen

84. Opsterland

130. Woudrichem

39. Haaksbergen

85. Oss

131. Zoeterwoude

40. Hardinxveld-Giessendam

86. Oude IJsselstreek

132. Zundert

41. Harlingen

87. Ouder-Amstel

42. Heeze-Leende

88. Oudewater

43. Hellevoetsluis

89. Overbetuwe

44. 's-Hertogenbosch

90. Papendrecht

45. Heumen

91. Peel en Maas

46. Hof van Twente

92. Pijnacker-Nootdorp

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

32

Peuterspeelzaalwerk NL II: facts & figures 2016

Buitenhek Management & Consult | Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Kinderopvang29-4-2016

33