Bestuurlijke agenda forensische zorg
2 november 2020
Inleiding
De afgelopen kabinetsperiode heeft het ministerie van Justitie en Veiligheid samen met de partners
uit de forensische zorgsector nauw samengewerkt aan nieuwe fundamenten voor de forensische
zorg, onder meer in het Programma Forensische Zorg en de Taskforce Forensische Zorg. De wens
is deze samenwerking de komende jaren voort te zetten en onder één gemeenschappelijke
noemer te brengen ook wanneer deze programma’s aflopen (respectievelijk 2020 en 2021), zodat
dat wat ontwikkeld is goed geïmplementeerd en geborgd wordt. Met het inrichten van een
bestuurlijk overleg forensische zorg, met bijbehorende bestuurlijke agenda, blijft er een
gezamenlijke basis bestaan voor overleg in de sector. Dit doen we op basis van de
samenwerkingsafspraken zoals we die vorm hebben gegeven in de Taskforce en het Programma
Forensische Zorg. Daarnaast wordt gezorgd voor bestuurlijke rust waarbij kwaliteitsontwikkeling
doorgang kan vinden, doordat ingezet wordt op gezamenlijkheid en lange inhoudelijke lijnen.
Daarom zal in 2021 het bestuurlijk overleg forensische zorg van kracht worden waarbij de
bestuurlijke tafel van de Taskforce (voor de looptijd van het Meerjarenakkoord) zal aanschuiven.
De voorliggende bestuurlijke agenda dient daarbij als uitgangspunt en geeft de koers aan op basis
waarvan de betrokken partijen in de toekomst samen blijven werken aan effectieve forensische
zorg.
Gezamenlijke doelstellingen
De forensische zorg levert een belangrijke bijdrage aan de veiligheid van de samenleving. Doordat
psychische problemen achter strafbaar gedrag worden aangepakt met hoogwaardige behandeling,
begeleiding en beveiliging op maat, wordt het recidiverisico teruggedrongen. Forensische zorg is
een essentieel en effectief onderdeel van de sanctietoepassing in Nederland. Maar deze zorg is ook
kwetsbaar. Het gaat om de behandeling van complexe problematiek, waarbij het gedrag dat
voorkomen moet worden, grote gevolgen kan hebben. Het is dan ook van het grootste belang
zorgvuldig te werk te gaan. De kwaliteit die geleverd wordt, zit in de mensen die het moeilijke
werk doen. Daarbij geldt ook dat we stil moeten staan bij waar we het voor doen en wat we daar
voor over hebben.
Tegelijkertijd voelen we ook de gezamenlijke noodzaak om op professioneel niveau afwegingen te
maken om de juiste zorg op de juiste plek te leveren. Op deze manier kan de best mogelijke zorg
geleverd worden, tegen de best mogelijke randvoorwaarden in termen van middelen, duur en
intensiteit van de inzet. Op- en afschalen van zorg en beveiliging horen hierbij, binnen de eigen
instelling of via doorstroom naar een andere instelling. Hiervoor is voldoende capaciteit binnen de
forensische zorg en meer specifiek het (forensisch) beschermd wonen noodzakelijk. Ook een goede
samenwerking met het sociale domein is essentieel om doorstroming in de keten te realiseren,
onnodige behandeldruk te mitigeren en ex-patiënten of cliënten een zo goed mogelijke basis voor
een nieuwe start in de samenleving te bieden.
De forensische zorg zet zich in voor hoogwaardige zorg voor de patiënt of cliënt, maar voelt zich
ook verantwoordelijk voor de veiligheid van de maatschappij en de leefbaarheid van de directe
omgeving van de patiënt. Door samenwerking met politie, gemeente en wijkteams willen we de
zorg en begeleiding in het gehele zorg-, veiligheids- en sociaal domein zo effectief mogelijk
vormgeven en het risico op incidenten door onze patiënten en/of cliënten verminderen. Goed
aansluitende wetgeving is een noodzakelijke randvoorwaarde voor deze afstemming en
samenwerking. Daarnaast is heldere communicatie over onze mogelijkheden en bevoegdheden
naar burgers en samenleving belangrijk.
Ook het creëren van een klimaat van continue samenwerking tussen de domeinen is van belang,
zodat deze van elkaar leren en wederzijdse expertise kunnen benutten. Dit is bijvoorbeeld van
belang voor de doelgroep personen met verward gedrag en een hoog veiligheidsrisico, waarvoor
zorg met ‘forensische kenmerken’ nodig is om hen en hun omgeving te beschermen en zo te
voorkomen dat ze met justitie in aanraking komen. In 2021 zal nader worden verkend hoe deze
samenwerking verder vorm kan krijgen. Bestuurlijke betrokkenheid van gemeenten en het
ministerie van VWS is hierbij noodzakelijk.

1

De ontwikkelingen die de afgelopen jaren onder andere via de Taskforce Forensische Zorg en het
Programma Forensische Zorg zijn ingezet, getuigen van een brede gezamenlijke ambitie om te
werken aan kwaliteit en veiligheid in de forensische zorg. Daarbij horen de volgende gezamenlijke
doelstellingen:
De forensische zorg werkt vanuit een gemeenschappelijke visie.
De forensische sector streeft voortdurend naar de hoogst mogelijke kwaliteit en
professionaliteit van de forensische behandeling.
De forensische sector ontwikkelt zich voortdurend, onder andere door differentiatie in het
aanbod van zorg en beveiligingsniveaus, en zet zich in voor een sterk en deskundig
personeelsbestand en tijd en mogelijkheden om te leren en reflecteren. Dat geldt zowel
voor zorgaanbieders als voor het stelsel in het geheel.
Er is sprake van een reële vergoeding voor geleverde zorg die recht doet aan het beoogde
kwaliteitsniveau. Daarbij wordt de forensische zorg zo doelmatig en doeltreffend als
mogelijk vormgegeven.
Ketensamenwerking en continuïteit van zorg vormen hierbij belangrijke speerpunten.
Daarbij ligt een belangrijke focus op de noodzakelijke randvoorwaarden (zoals wonen, werk,
inkomen, netwerk en de betrokkenheid van gemeenten) die de aansluiting naar het sociaal
domein tot een succes maken en een veilige inbedding in de maatschappij mogelijk maken.
Het wederzijds uitwisselen van informatie en kennis tussen de forensische zorg en de
betrokken partijen uit het maatschappelijk-, veiligheids- en sociaal domein is daarvoor
belangrijk.
Werken vanuit een gemeenschappelijke visie
De wens is de komende jaren vanuit een gemeenschappelijke visie verder te blijven werken aan
deze doelstellingen, om zo de kwaliteit en veiligheid in de sector en in de samenleving nog verder
te vergroten. De afgelopen periode is hard gewerkt aan het verwoorden van een visie die
gedragen wordt door het veld en die beschrijft vanuit welke kernwaarden de forensische zorg
wordt uitgevoerd en doorontwikkeld. De kernboodschap van deze visie wordt hieronder
weergegeven, gevolgd door de ambities voor de komende jaren.
Visie forensische zorg
Bescherming
Forensische zorg beschermt de samenleving. We pakken psychische problemen achter strafbaar
gedrag aan door hoogwaardige behandeling, begeleiding en beveiliging op maat te bieden aan
mensen die een straf of maatregel hebben gekregen. Zo wordt de kans op terugval kleiner. De
veiligheid van de maatschappij staat daarbij centraal.
Ruimte bieden én grenzen stellen is daarvoor cruciaal. Vrijheden toekennen is noodzakelijk om
voortgang te boeken in de behandeling en om een stapsgewijze terugkeer mogelijk te maken.
Door scherpe risicotaxatie, goede informatieoverdracht en passende begeleiding en toezicht
bewaken we de veiligheid van burgers en medewerkers.
Perspectief
Mensen die zijn veroordeeld tot een straf of maatregel krijgen een kans om opnieuw deel te
nemen aan de maatschappij. Door behandeling en begeleiding bieden we hen toekomstperspectief
en handvatten om hun leven weer op te pakken. Ze worden daarbij aangesproken op hun eigen
verantwoordelijkheid, door goed aan te sluiten bij hun mogelijkheden, motivatie en niveau. Voor
dat perspectief is vaak blijvende zorg en begeleiding na afloop van een straf of maatregel
noodzakelijk. Een actieve verbinding met en betrokkenheid van onder andere gemeenten,
reguliere zorg en opvang is van groot belang, ook tijdens de straf of maatregel.
Evenwicht
Beveiliging, behandeling en rechtsbescherming vormen een drie-eenheid binnen de forensische
zorg. Dat vraagt om het continu bewaken van het evenwicht dat past bij het rechtsgevoel in de
samenleving én ruimte biedt voor verantwoorde terugkeer. Met zorg die zo intensief is als nodig
maar ook niet langer duurt dan noodzakelijk. Voor het bewaken van dat evenwicht is forensische
zorg van het hoogste niveau nodig, die wordt uitgevoerd door goed opgeleide professionals.

2

Agenda
Uit de visie en gemeenschappelijke doelstellingen vloeien ambities voort die hieronder nader
worden uitgewerkt. Uitgangspunt is steeds verder te bouwen op al ingezette ontwikkelingen en
daarbij de nadruk te leggen op implementatie en borging. Dat betekent ook dat gezien de
hoeveelheid projecten en programma’s die al lopen, niet te veel nieuwe plannen en projecten
worden opgetuigd. Zonder onnodige administratieve belasting en met tijd en ruimte voor leren en
reflecteren. Ook na afloop van de Taskforce is het zaak om te blijven bezien waar administratieve
belasting verminderd kan worden en elkaar daarop te blijven aanspreken.
Kwaliteit en professionaliteit forensische zorg verder versterken


Kwaliteit verankerd
Het verbeteren van de kwaliteit, leren en innoveren zijn én blijven de belangrijkste
speerpunten van de sector. Het programma Kwaliteit Forensische Zorg (KFZ) en de
Kwaliteitsnetwerken maken hier een essentieel onderdeel van uit. Deze en andere projecten op
het gebied van kwaliteit en kennisdeling zijn onder andere ondergebracht bij het
Expertisecentrum Forensische Psychiatrie (EFP). KFZ heeft een belangrijke rol in het
verbeteren van de kwaliteit en richt zich de komende jaren onder meer op de implementatie
van bestaande KFZ-producten. Zorgaanbieders zetten zich in voor de implementatie van voor
hen relevante producten. Met de indiening van het kwaliteitskader voor de forensische zorg bij
het Zorginstituut wordt een belangrijke stap gezet in het beter verankeren van kwaliteit in het
stelsel. Inschrijving bij het Zorginstituut gaat gepaard met de opdracht om ook de financiële
consequenties van de implementatie van dit kader inzichtelijk te maken en daarover met
elkaar het goede gesprek te kunnen voeren. Adequate bekostiging is een kritische
randvoorwaarde. Net als het voortdurend beperken van de administratieve last. Het
kwaliteitskader biedt professionals handvatten bij hun werk en het maakt transparant welke
kwaliteit verwacht mag worden.



Gezamenlijke arbeidsmarktaanpak en forensisch vakmanschap
De komende periode wordt de gezamenlijke arbeidsmarkaanpak gecontinueerd. Dit draagt bij
aan een sterk personeelsbestand zodat tijd en ruimte bestaat voor het werken aan kwaliteit.
Daarnaast draagt het bij aan het versterken van het imago van de sector en het vergroten van
de kennis over de sector. Daarbij is een open houding richting politiek en samenleving van
belang, waarbij de sector duidelijk laat zien wat zij doet en hoe zij dat doet.
De professionals die werken in de forensische zorg moeten goed zijn toegerust om deze
complexe taak goed en veilig te kunnen volbrengen. Met het Programma Forensisch
Vakmanschap wordt een continue borging gerealiseerd van een deskundig en goed opgeleid
personeelsbestand in de forensische zorg. Het programma moet ervoor zorgen dat de
medewerkers in de forensische zorg beschikken over een stevige en gedeelde basiskennis.



Inzet ervaringsdeskundigheid en destigmatisering
De bij de forensische zorg betrokken partijen zien voor de komende jaren een belangrijke rol
weggelegd voor de inzet van ervaringsdeskundigheid. Ook middelengebruik als criminogene
factor moet hoog op de agenda staan, met specifieke aandacht voor terugval in
middelengebruik, gezonde leefstijl en de relatie tussen verkeersveiligheid en verslaving.
Daarnaast is het van belang een aanpak te ontwikkelen om stigmatisering tegen te gaan en
mensen met een forensisch verleden (waarbij sprake is van dubbele stigmatisering) ook toe te
kunnen leiden tot de arbeidsmarkt en sociale integratie te bevorderen. Met betrokkenheid van
de Stichting Samen Sterk zonder Stigma gaan we hiervoor een programma ontwikkelen. De
wijze waarop dat programma financieel wordt ondersteund zal in de komende periode worden
uitgewerkt.

Meer sturen op doelmatigheid en doeltreffendheid in de forensische zorg


Reële bekostiging van de forensische zorg
Voor de komende periode streven we naar meer evenwicht in de relatie tussen DJI en de
zorgaanbieders, ook als het gaat om de bekostiging. Allereerst wordt een nieuwe
inkoopstrategie ontwikkeld die beter aansluit bij de inkoopdoelen, zowel die van DJI als die van
zorgaanbieders. Verder wordt per 1 januari 2022 het zorgprestatiemodel ingevoerd als nieuwe

3

bekostigingssystematiek voor de forensische zorg en de geneeskundige ggz. De
tariefprestaties sluiten dan beter aan bij de feitelijk geleverde zorg zodat meer sprake is van
een reële vergoeding. Bij het komen tot reële vergoedingen moeten afspraken gemaakt
worden per type prestatie zoals die zijn omschreven in de bekostigingssystematiek. Het gaat
dus enerzijds om de prestaties zoals omschreven in het zorgprestatiemodel, anderzijds om de
ZZP’s die van toepassing zijn in de verblijfszorg en extramurale parameters. Passende tarieven
voor ZZP’s en extramurale prestaties behoeven apart aandacht, want vallen buiten het
Zorgprestatiemodel. Tot slot wordt in de toekomst gestreefd naar een betere onderbouwing
van te maken keuzes bij schaarse middelen. Een zogenaamde budget impact analyse, uit te
voeren door de Nederlandse Zorgautoriteit, is randvoorwaardelijk om de juiste afwegingen te
kunnen maken tussen het te leveren niveau van kwaliteit en de financiële vergoeding die daar
tegenover staat.
Het budget voor de forensische zorg is per definitie eindig. In de verdeling van middelen zullen
dus altijd keuzes gemaakt worden. Ambitie is het ontwikkelen van een afwegingskader
waarbij inzichtelijk wordt wanneer de grenzen van de effectiviteit van zorg in beeld komen en
wat dat betekent voor de vorm van begeleiding die een aantal patiënten of cliënten dan nog
moet krijgen. Goede afspraken met onder meer gemeentes en zorgkantoren zijn hierin
onontbeerlijk. De komende periode zal de sector meer betrokken worden bij deze keuzes. Het
gesprek over de verdeling van schaarse middelen is ingewikkeld, zeker in een sector als de
forensische zorg. Het kwaliteitskader zal daarom dienen als een ijkpunt voor het gesprek
hierover.


Verbeteren van ICT systemen en informatievoorziening in de forensische zorg
De forensische zorgsector is complex ingericht: er zijn veel gecontracteerde zorgaanbieders, er
zijn meerdere partijen die indicaties stellen, er wordt met diverse ICT-systemen gewerkt en de
werkprocessen zijn niet optimaal gestandaardiseerd. Dit leidt tot versnippering en maakt
effectieve en efficiënte samenwerking tussen organisaties binnen en buiten de forensische zorg
tot een uitdaging. Het zorgt bovendien voor lacunes in de dataverzameling en
informatievoorziening. Een goede beheersing en evaluatie van het stelsel, van beleidsvorming
en de ontwikkeling van doeltreffende en doelmatige werkwijzen zijn daardoor niet altijd
mogelijk. De komende periode wordt gewerkt aan het verbeteren van ICT systemen en
(structurele) dataverzameling. Hierdoor kan meer inzicht verkregen worden in de keten en
zodoende in instroom, doorstroom en uitstroom. Dit komt uiteindelijk ook ten goede aan de
samenwerking tussen de forensische zorgaanbieders, DJI en reclassering. Het levert tevens
een bijdrage aan het verminderen van de administratieve lasten. Voorbeelden van ICTprojecten die de beoogde verbeteringen zullen bewerkstelligen zijn IFZO 2.0, het Forensisch
CV, de digitalisering van de plaatsingsbrief en het stoppen met schrijven van indirecte tijd.

Versterken ketensamenwerking en continuïteit van zorg


Regie en samenwerking in de keten
Met de implementatie van trajectindicaties wordt bijgedragen aan de samenwerking in de
keten en het versterken van de regie. Trajectindicaties zijn indicaties die het gehele
forensische traject tijdens de strafrechtelijke titel omvatten en geven ook inzicht in de zorg die
na afloop van de justitiële titel nodig is. Dit versterkt de ketenregie doordat alle betrokken
partijen vooraf weten hoe het traject gaat lopen en de benodigde samenwerking daarop kan
worden afgestemd. Herindicaties hoeven niet meer aangevraagd te worden, waardoor op- en
afschalen vanuit behandelinhoudelijke overwegingen wordt gedaan en daarmee het
behandeltraject flexibeler en effectiever kan worden vormgegeven. De continuïteit van zorg
wordt hierdoor beter gewaarborgd. Bovendien draagt het bij aan vermindering van
administratieve lasten. Ook draagt deze werkwijze bij aan verbeterde (risico)communicatie in
de keten doordat sprake is van tijdige en effectieve (warme) informatieoverdracht. Dit komt de
kwaliteit en veiligheid sterk ten goede omdat behandeling en risicomanagement direct en
passend kan worden ingezet, ook daar waar het een overdracht naar een andere instelling
betreft. Voldoende wettelíjke grondslagen voor informatie-uitwisseling zijn daarbij een
noodzakelijke voorwaarde om de juiste zorg te kunnen leveren en de veiligheid van de
samenleving te bewaken.



Effectief benutten van capaciteit
Een van de belangrijkste beleidsdoelstellingen van de forensische zorg is het behandelen van
de juiste patiënt op de juiste plek. Met een beveiligingsniveau en behandelintensiteit die zo
hoog als noodzakelijk en zo laag als mogelijk is. Dat begint met een goede toeleiding van

4

patiënten of cliënten naar een passende plek. Om meer zicht te krijgen op beschikbare
beveiligde bedden zal bezien worden of een dashboard beveiligde bedden kan worden
ingericht, dat real time inzicht biedt in de beschikbare capaciteit. Gebruik, doel en effectiviteit
zullen regelmatig worden geëvalueerd. De forensische zorg streeft er als onderdeel van de
gehele zorg- en veiligheidsketen naar patiënten of cliënten met psychiatrische problematiek en
risicogedrag passende, continuerende en kwalitatief goede zorg en ondersteuning te bieden in
een voor hem of haar passende en veilige omgeving, waarbij de leefbaarheid en veiligheid van
de mensen of professionals in zijn of haar omgeving geborgd is. Daarvoor wordt tevens
toegewerkt naar voldoende capaciteit van passende (vervolg)voorzieningen, met name met
een uitbreiding van klinische uitstroomplaatsen op de lagere beveiligingsniveaus 1 en 2 in
combinatie met een hoge zorgintensiteit, en forensisch beschermd wonen, zodat de
doorstroom beter verloopt en de druk op de keten afneemt.
Spelregels
De bestuurlijke agenda forensische zorg draagt bij aan bestuurlijke rust. Met de agenda en
bijbehorende overlegstructuur hebben het ministerie van Justitie en Veiligheid en de forensische
zorgsector samen overzicht en wordt voorkomen dat trajecten overlappen. Zo wordt geborgd dat
partijen niet overvraagd worden en voldoende ondersteuning kunnen organiseren. De agenda
beschrijft de doelen en enkele middelen die al ingezet zijn, het bestuurlijk overleg zorgt voor
procesinvulling en -bewaking.
Het bestuurlijk overleg brengt structuur en overzicht binnen de overlegstructuren van de
forensische zorg, dient er voor om samen de prioriteiten te stellen, toe te zien op de voortgang
van gemaakte afspraken (en dus ook de voortgang op de bestuurlijke agenda) en om elkaar aan
te spreken. Het bestuurlijk overleg zal aan de geformuleerde ambities een tijdpad verbinden.
De betrokken partijen committeren zich aan deze agenda. Bij sommige projecten en activiteiten
die voortvloeien uit de agenda is de inzet van zorgprofessionals noodzakelijk. De inzet van
zorgprofessionals mag niet ten koste gaan van de kwaliteit en veiligheid van zorg voor cliënten en
voor medewerkers en wordt daarom zo efficiënt mogelijk vormgegeven.
Het bestuurlijk overleg Programma Forensische Zorg wordt in 2021 voortgezet als bestuurlijk
overleg forensische zorg. Getracht wordt om het bestuurlijk overleg Taskforce hierbij zo veel
mogelijk te laten aansluiten. Over de samenstelling, organisatie en beheer wordt op een later
moment nog beslist. Het bestuurlijk overleg doorkruist de bestaande verantwoordelijkheidslijnen
niet: leden van het bestuurlijk overleg zijn en blijven eigenstandig verantwoordelijk voor hun eigen
organisatie of achterban.
Deze bestuurlijke agenda is opgesteld door:
Ministerie van Justitie en Veiligheid
De Nederlandse ggz
Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland
Valente, branchevereniging voor participatie, begeleiding en veilige opvang
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Leger des Heils Jeugdbescherming & Reclassering
Reclassering Nederland
Dienst Justitiële Inrichtingen
MIND

5