Earth, Life and Social Sciences
Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2014 R10949

DoorTAStend, LCA studie van draagtassen

Datum

14 januari 2015

Auteur(s)

E. Boukris MSc
Ing. R.N. van Gijlswijk
Ir. A.M.M.Toon Ansems
Drs. L.S. Jongeneel

Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtgever
Projectnaam
Projectnummer

116 (excl. bijlagen)
5
Kennisinstituut Duurzaam Verpakken
DoorTAStend, LCA studie van draagtassen
060.08742

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan.
© 2014 TNO

T +31 88 866 42 56
infodesk@tno.nl

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Managementsamenvatting
Algemeen
Het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken heeft aan TNO het verzoek gedaan een
levenscyclusanalyse (LCA) uit te voeren naar de milieuimpact van draagtassen.
Deze studie heeft het volgende tot doel:
- Het inzicht geven in en het vergelijken van de milieuimpact van
verschillende draagtassen, zodat een kwantatieve vergelijking kan worden
gemaakt, wat betreft de milieuimpact van verschillende typen draagtassen.
- Het bepalen van het verschil in impact tussen eenmalig en meermalig
gebruik van draagtassen; hierbij wordt het verschil in gebruik van de
verschillende typen draagtassen meegenomen.
Deze levenscyclusanalyse is dus een vergelijkende LCA met als doel om de
milieuimpact van diverse typen draagtassen te vergelijken en om verschillende
partijen hierover te informeren.
In deze studie zijn hiervoor de volgende draagtassen bestaande uit de aangegeven
materialen meegenomen;:
- HDPE; hemdtas
- LDPE; middelgrote draagtas
- r-LDPE (uit gerecycled); middelgrote draagtas
- PP; big shopper
- r-PP (uit gerecycled); big shopper
- Papier; hemdtas, middelgrote draagtas en big shopper
- r-Papier (uit gerecycled); hemdtas, middelgrote draagtas en big shopper
- Katoen; middelgrote draagtas en big shopper
- PBAT/PLA-blend; hemdtas
- Bio-PE; hemdtas
- Zetmeelblend; hemdtas
- PET (Polyester); middelgrote draagtas en big shopper
- Jute; middelgrote draagtas en big shopper
Daarnaast is er onderscheid gemaakt in aankopen van 2 kg en aankopen van 10
kg.
Bij het vervoeren van aankopen van 2 kg wordt aangenomen dat van elk formaat en
materiaal 1 draagtas wordt gebruikt.
Bij het vervoeren van aankopen van 10 kg wordt aangenomen dat 5 hemdtassen
worden gebruikt, 2 middelgrote draagtassen of 1 big shopper.
In deze LCA studie is de volgende functionele eenheid gekozen:
1. Het vervoeren van 2 kg kleine aankopen in een draagtas van een
winkel naar huis.
2. Het vervoeren van 10 kg kleine aankopen in een draagtas van een
winkel naar huis.

2 / 116

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

3 / 116

In deze studie is onderscheid gemaakt tussen een onderdeel dat aan de richtlijnen
van ISO 14040/14044 en van het ILCD-handboek (International reference Life
Cycle Data system), voor het uitvoeren van LCA studies, voldoet, waarbij de impact
van de verschillende draagtassen wordt vergeleken per effectcategorie.
In het niet-ISO conforme onderdeel van dit rapport worden de bijdragen van de
verschillende effectcategorieën gewogen en opgeteld tot één totaalscore, namelijk
de overall milieuimpact van een draagtas over de volledige, beschouwde
levenscyclus op basis van schaduwkosten. Bij het lezen en interpreteren van deze
resultaten is het belangrijk te beseffen dat wegen een vorm van waardering is.
Waardering is geen constante maar afhankelijk van tijd en perspectief. De
schaduwprijzen moeten worden geïnterpreteerd als indicaties van waarde die de
huidige Nederlandse samenleving hecht aan het voorkomen van milieuimpacts.
ISO conforme onderdeel
Om deze LCA uit te kunnen voeren, is de methodiek ReCiPe midpoint toegepast,
waarbij de bijdrage van 18 milieueffectcategorieën wordt bekeken.
Effectcategoriën
Voor de volgende effectcategorieën is de milieuimpact van de verschillende type
draagtassen bepaald;
− Water depletion
− Metal depletion
− Fossil depletion
− Climate change
− Ozone depletion
− Human toxicity
− Freshwater eco-toxicity
− Marine eco-toxicity
− Terrestrial eco-toxicity
− Photochemical oxidant formation
− Freshwater eutrophication
− Marine eutrophication
− Terrestrial acidification
− Particulate matter formation
− Ionising radiation
− Agricultural land occupation
− Urban land occupation
Bijdrage van verschillende ketenstappen op impact verschillende effectcategorieën
Per effecttcategorie is bekeken in welke mate ketenstappen (van
grondstoffenwinning tot en met afdanking) een bijdrage hebben aan de
milieuimpact. Voor alle draagtassen geldt dat de productie van de grondstoffen
vrijwel voor iedere milieueffectcategorie een zeer grote/ grootste bijdrage heeft. Ter
illustratie zijn in Figuur S1 de bijdragen van de verschillende ketenstappen voor de
PET middelgrote draagtas weergegeven per effectcategorie in percentages.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur S1

4 / 116

Bijdragen verschillende ketenstappen voor de PET middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

Milieuimpact van de verschillende draagtassen per effectcategorie
Vervolgens is de milieuimpact per effectcategorie van de verschillende draagtassen
voor het vervoeren van 2 en 10 kg aankopen met elkaar vergeleken.
Per effectcategorie bij eenmalig gebruik van de draagtas zijn hieronder de
belangrijkste bevindingen samengevat. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de
jute en de katoenen tas ontworpen zijn voor meermalig gebruik.
- Voor alle effectcategorieën heeft katoen de hoogste milieuimpact bijdrage
bij het vervoeren van 2 kg aankopen, waarbij van elk type draagtas één
draagtas wordt gebruikt. Ook bij het vervoeren van 10 kg aankopen, waarbij
5 hemdtassen of 2 middelgrote draagtassen of 1 big shopper gebruikt
worden, is hetzelfde te zien.
- Voor het vervoeren van 2 kg aankopen heeft ofwel de bio-PE tas, de HDPE
hemdtas of de r-PP big shopper de laagste milieuimpact, afhankelijk van de
beschouwde effectcategorie. Bij het vervoeren van 10 kg aankopen heeft
de bio-PE tas de laagste impact voor klimaatverandering, uitstoot van
fijnstof en de uitputting van fossiele grondstoffen. Voor de overige
effectcategorieën is het steeds een ander type tas dat de laagste impact
heeft.
- De tassen van papier, verschillende fossiele kunststoffen en
biokunststoffen vallen in een middencategorie, en zitten verhoudingsgewijs
dicht bij elkaar qua grootte van de bijdrage aan de desbetreffende
effectcategorie.
Ter illustratie is in figuur S2 de impact van de effectcategorie klimaatverandering
weergegeven per draagtas voor het vervoeren van 10 kg. Hierbij is aangenomen
dat voor het vervoeren van 10 kg 1 bigshopper, 2 middelgrote draagtassen of 5
hemdtassen worden gebruikt.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur S2

5 / 116

Klimaatverandering voor het vervoeren van 10 kg aan boodschappen (5 hemdtassen,
2 middelgrote draagtassen, 1 big shopper)

Gevoeligheidsanalyse
In deze studie is een aantal aannames gedaan. Voor enkele aannames, die
duidelijk invloed hebben op de resultaten, zijn gevoeligheidsanalyses uitgevoerd.
De volgende invloeden zijn daarbij geconstateerd:
- Landgebruik is een effectcategorie waarover discussie bestaat. Met een
gevoeligheidsanalyse is gekeken naar het verlies van Soil Organic Matter in
plaats van landgebruik. De vertaling van landgebruik naar bodemverarming
betekent dat de houtgebaseerde (dus papieren) tassen het relatief beter
gaan doen ten opzichte van de jute- en katoengebaseerde draagtassen.
- Met betrekking tot fijnstofuitstoot zijn transport en de toegepaste
elektriciteitsmix bepalende factoren. Uit de resultaten van een
gevoeligheidsanalyse blijkt dat wanneer tassen in Europa, in plaats van in
China, worden geproduceerd de fijnstofuitstoot lager is. Dit varieert van
35% minder fijnstofuitstoot voor papieren tassen tot 70% minder uitstoot bij
HDPE tassen.
Zwerfafval
Er is nog geen methode beschikbaar om de milieu impacts van zwerfafval te
bepalen en daarom is de milieuimpact van zwerfafval in deze studie voor de
kwantitatieve analyse buiten beschouwing gelaten. Wel is het belang van de
milieuimpact van zwerfafval onderkend en daarom is er een literatuurscan
uitgevoerd, wat betreft de afbreekbaarheid van de verschillende
draagtasmaterialen. Deze bevindingen kunnen dus niet direct gerelateerd worden
aan de LCA, omdat de data van een geheel andere aard zijn. Gegevens over
hoeveelheden zwerfafval van draagtassen, die in Nederland in het milieu belanden,
zijn niet gevonden. Daarnaast is de afbreekbaarheid van zwerfafval slechts één
aspect en zegt het nog niets over het effect ervan op het milieu. Op basis van de
beperkte literatuurscan kan het volgende worden geconcludeerd:
- Biologische afbreekbaarheid van materialen hangt af van de aanwezigheid
en de activiteit van de soort micro-organismen, welke weer afhankelijk zijn
van de omgeving.
- Katoen, jute en papier worden sneller afgebroken dan kunststoffen (van
kunststoffen is nog niet bewezen dat ze volledig worden afgebroken).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

6 / 116

Afbreekbaarheid van op biomassa gebaseerde kunststoffen hangt af van
de samenstelling van de kunststof. Als certificering, conform de norm
EN13432 voor bio afbreekbare kunststoffen, heeft plaatsgevonden,
betekent dit dat de kunststoffen afbreekbaar zijn in een industriële
composteringsinstallatie en niet per se in de natuur.

Niet-ISO conforme onderdeel
Bevindingen eenmalig gebruik
Hemdtassen
In Figuur S3 wordt de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van de in deze
studie vergeleken hemdtassen getoond. Deze figuur laat de resultaten van het
eenmalig gebruik van hemdtassen voor het vervoeren van 2 kg aankopen zien. De
HDPE hemdtas heeft de laagste milieuimpact, gevolgd door de bio-PE hemdtas en
de zetmeelblend hemdtas. De PBAT/PLA blend hemdtas en de papieren hemdtas
hebben de hoogste milieuimpact.
Bij de papieren hemdtassen, is zowel een variant van primair materiaal als een
variant van gerecycled materiaal meegenomen. Uit de resultaten blijkt dat de rpapieren draagtas een lagere milieuimpact heeft dan de papieren draagtas.
In de studie is ook gekeken naar de milieuimpact bij het vervoeren van 10 kg
aankopen. Er is aangenomen dat hiervoor vijf hemdtassen nodig zijn. Dan zijn de
schaduwkosten voor het vervoeren van 10 kg voor elke type hemdtas 5 keer zo
hoog. De volgorde van materialen, zoals getoond in Figuur S3, blijft hierbij
hetzelfde.

Figuur S3

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van eenmalig gebruik hemdtassen voor
het vervoeren van 2 kg aankopen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

7 / 116

Middelgrote draagtassen
In Figuur S4 wordt de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van de in deze
studie vergeleken middelgrote draagtassen getoond. In deze figuur worden de
resultaten getoond van het eenmalig gebruik van middelgrote draagtassen voor het
vervoeren van 2 kg aankopen. De r-LDPE middelgrote tas heeft de laagste
milieuimpact, gevolgd door de LDPE middelgrote tas en de r-papieren middelgrote
tas. De jute en de katoenen middelgrote tassen hebben de hoogste milieuimpact.
Bij de papieren en LDPE middelgrote draagtassen is zowel een variant van primair
materiaal als een variant van gerecycled materiaal bekeken. Uit de resultaten blijkt
dat de variant van gerecycled materiaaal een lagere milieuimpact heeft dan de
variant van primair materiaal.
Bij het vervoeren van 10 kg wordt aangenomen dat twee middelgrote tassen nodig
zijn. Dan zijn de schaduwkosten voor het vervoeren van 10 kg voor elk type
draagtas 2 keer zo hoog. De volgorde van materialen, zoals getoond in Figuur S4,
blijft hierbij hetzelfde.

Figuur S4

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van eenmalig gebruik middelgrote
draagtassen voor het vervoeren van 2 kg aankopen

Big shoppers
In Figuur S5 wordt de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van de in deze
studie vergeleken big shoppers, getoond. De figuur toont de resultaten van het
eenmalig gebruik van big shoppers voor het vervoeren van 2 kg aankopen.
De r-PP big shopper heeft de laagste milieuimpact, gevolgd door de r-papieren big
shopper en de PP big shopper. De jute en de katoenen big shoppers hebben de
hoogste milieuimpact.
Net als bij de hemdtassen en de middelgrote tassen blijkt dat bij de draagtassen
waarvan een variant van primair materiaal en een variant van gerecycled materiaal
is meegenomen (PP en papier), de milieuimpact van de variant van gerecycled
materiaal lager is dan die van de variant van primair materiaal.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

8 / 116

Aangenomen wordt dat een big shopper ook 10 kg kan vervoeren. Daardoor zijn de
schaduwkosten voor het vervoeren van 10 kg voor elk type big shopper even hoog
als voor het vervoeren van 2 kg. De volgorde van materialen, zoals getoond in
Figuur S5, blijft hierbij hetzelfde.

Figuur S5

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, bij eenmalig gebruik big shoppers voor het
vervoeren van 2 kg aankopen

Bevindingen meermalig gebruik
Om de impacts van meermalig gebruik in deze studie inzichtelijk te maken is een
scenario opgesteld, waarbij als uitgangspunt ‘realistisch geacht gebruik’ is
genomen. Er is in deze studie geen onderzoek gedaan naar het
consumentengedrag en de resultaten geven dus geen inzicht in het effect van
daadwerkelijk gebruik. Tabel S1 geeft het aantal aangenomen keren van meermalig
gebruik weer voor elke draagtas. Er is eerst gekeken naar de milieuimpact per keer
vervoeren en daarna naar de milieuimpact wanneer een consument 150 keer
boodschappen in een jaar doet. Het is belangrijk dat de resultaten van meermalig
gebruik zijn gebaseerd op een realistisch geacht scenario op basis van een best
professional guess, waarvoor geen onderzoek is gedaan naar het reële
consumentengedrag of naar het meest wenselijke consumentengedrag.
Op hoofdlijnen blijkt uit de resultaten van deze studie dat de milieuimpact bij
meermalig gebruik lager is dan die bij eenmalig gebruik. Bij eenmalig gebruik
variëren de schaduwkosten tussen 0,003 en 1,32 euro per tas. Bij meermalig
gebruik variëren de schaduwkosten tussen 0,0002 en 0,044 euro per keer gebruik.
Dit verschil laat zien dat het meermalig gebruik van een draagtas belangrijk is voor
het reduceren van de milieuimpact. Door meermalig gebruik van de verschillende
draagtassen worden de schaduwkosten lager dan bij eenmalig gebruik. Bij tassen
geproduceerd van papier, LDPE en PP zijn tassen van primair materiaal
meegenomen en tassen van gerecycled materiaal.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

9 / 116

Voor deze draagtassen kan geconcludeerd worden dat tassen van gerecycled
materiaal een lagere milieuimpact hebben dan tassen van primair materiaal zowel
bij eenmalig als bij meermalig gebruik. De gerecyclede papieren hemdtas heeft
bijvoorbeeld een lagere milieuimpact dan de papieren tas van primair materiaal.
Tabel S1

Aannames voor het scenario meermalig gebruik, wat betreft het mogelijk aantal keren
gebruik van elke gepresenteerde draagtas

Aannames aantal keren gebruik per type tas
Hemdtassen
Middelgrote
Big shoppers
tassen
Ontwerp
Draagtassen
ontworpen voor
meermalig
gebruik
Hemdtassen

Overige tassen

Materialen
PP, r-PP
PET (Polyester)
Katoen
Jute
HDPE
PBAT/PLA-blend
Bio-PE
Zetmeel blend
Papier, r-papier
LDPE, r-LDPE
Papier, r-papier

75
75
75

75
75
75
75

10
5

5

1
1
1
1
1

Milieuimpact hemdtassen per keer boodschappen doen bij meermalig gebruik
Omdat in het scenario wordt aangenomen dat alle hemdtassen één keer worden
gebruikt, zijn de resultaten van de milieuimpact van hemdtassen voor meermalig
gebruik gelijk aan die van de milieuimpact voor eenmalig gebruik (zie Figuur S3).
Milieuimpact middelgrote draagtassen per keer boodschappen doen bij meermalig
gebruik
Figuur S6 laat de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van de middelgrote
tassen voor meermalig gebruik, voor het vervoeren van 2 kg aankopen, zien. Hieruit
blijkt dat de PET-tas de laagste milieuimpact heeft, gevolgd door de r-LDPE en de
LDPE tas. De jute middelgrote tas, katoenen en de papieren middelgrote tas
hebben de hoogste milieuimpact.
Net als bij eenmalig gebruik blijkt voor papieren en LDPE middelgrote draagtassen
dat de variant van gerecycled materiaal een lagere milieuimpact heeft dan de
variant van primair materiaal.
Voor het vervoeren van 10 kg aankopen is de milieuimpact per keer boodschappen
doen twee keer zo groot, omdat dan twee middelgrote draagtassen nodig zijn.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur S6

10 / 116

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van meermalig gebruik middelgrote
draagtassen voor het vervoeren van 2 kg aankopen

Milieuimpact big shoppers per keer boodschappen doen bij meermalig gebruik
Figuur S7 laat de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van de big shoppers
voor meermalig gebruik, voor het vervoeren van 2 kg aankopen, zien. Hieruit blijkt
dat de r-PP tas de laagste milieuimpact heeft, gevolgd door de PP big shopper en
PET big shopper. De papieren tas en de katoenen tas hebben de hoogste
milieuimpact. Voor het vervoeren van 10 kg aan boodschappen zijn de
schaduwkosten even hoog als voor die van 2 kg, omdat in een big shopper ook 10
kg past.Net als bij eenmalig gebruik blijkt voor papieren en PP bigshoppers dat de
variant van gerecycled materiaaal een lagere milieuimpact heeft dan de variant van
primair materiaal.

Figuur S7

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten van meermalig gebruik big shoppers voor
het vervoeren van 2 kg aankopen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

11 / 116

Milieuimpact verschillende draagtassen bij het doen van 150 aankopen
Op basis van het hiervoor beschreven scenario voor meermalig gebruik is berekend
wat de milieuimpact zal zijn van de verschillende type tassen als in een jaar 150
aankopen worden gedaan en daarvoor één type tas wordt gebruikt. 150
hemdtassen worden dan gebruikt of 2 jute tassen (middelgrote tassen of big
shoppers) of 15 LDPE middelgrote tassen om deze 150 aankopen te vervoeren.
In Figuur S8 en Figuur S9 wordt de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van
het meermalig gebruik van de verschillende draagtassen getoond bij 150 aankopen
van 2 kg en 10 kg.
Het verschil in schaduwkosten tussen detassen uit verschillende materialen, die 75
keer (bij 150 aankopen van 2 kg 2 gebruikte tassen) gebruikt worden, is relatief
klein, met uitzondering van katoen.
De resultaten, gepresenteerd in beide figuren, laten zien, dat bij meermalig gebruik
de milieuimpact lager wordt dan bij eenmalig gebruik.
Ook laten de resultaten zien dat wanneer een r-PP big shopper of een PET
middelgrote draagtas veelvuldig gebruikt wordt, dit leidt tot een lagere milieuimpact
dan het eenmalig gebruiken van een hemdtas.
De r-LDPE en LDPE middelgrote draagtas hebben bij 10 keer gebruiken (dus bij
150 aankopen van 2 kg 15 gebruikte tassen) een relatief lage milieuimpact.

Figuur S8

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, voor het doen van 150 aankopen bij
meermalig gebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur S9

12 / 116

Milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, voor het doen van 150 aankopen bij
meermalig gebruik voor het vervoeren van 10 kg aankopen

Gevoeligheidsanalyses
In deze studie is een aantal aannames gedaan. Voor enkele aannames, die
duidelijk invloed hebben op de resultaten, zijn gevoeligheidsanalyses uitgevoerd.
De volgende invloeden zijn daarbij geconstateerd:
- Voor het gewicht van de draagtas blijkt dat de grootte van de milieuimpact
meebeweegt met de verandering van het gewicht. Lichte tassen hebben een
lagere milieuimpact dan zwaardere draagtassen van hetzelfde materiaal. Dit
betekent dat materialen die nog in ontwikkeling zijn, zoals de onderzochte, op
biomassa gebaseerde kunststoffen, de zetmeelblend hemdtas en de PBAT/PLA
blend hemdtas, in de toekomst lichter zullen worden en dat de milieuimpact
daarvan gereduceerd zal worden.
- De gekozen allocatiemethode kan invloed hebben op de resultaten. In de studie
is als basis de value corrected substitutie methode toegepast, omdat deze de
werkelijke situatie het beste benadert (de kwaliteit van de materialen neemt af
bij recycling). Wanneer de cut-off methode wordt toegepast hebben met name
de r-papieren middelgrote draagtas en hemdtas lagere schaduwkosten, die
vervolgens beter scoren dan het best scorende type primair materiaal. Bij
toepassing van massa allocatie zijn de veranderingen duidelijk kleiner. Uit deze
gevoeligheidsanalyse blijkt dat bij de interpretatie van de resultaten de nodige
voorzichtigheid in acht genomen dient te worden.
- Wanneer een draagtas wordt hergebruikt in de functie van een
pedaalemmerzak, wordt de milieuimpact lager.
- Andere waarden van de set schaduwprijzen geven andere waarden voor de
milieuimpact. Door de alternatieve set schaduwprijzen neemt vooral de impact
van de papieren en r-papieren tassen toe. Die van katoen neemt eveneens toe.
De verschillen zijn te herleiden tot verschillen in schaduwkosten voor agrarisch
landgebruik (hoger voor de alternatieve set) en die voor de uitputting van
zoetwater (in de alternatieve set zijn hiervoor geen kosten meegenomen).
- Een alternatief scenario voor meermalig gebruik, dat is doorgerekend, leidt tot
een kleine verandering in de volgorde. De volgorde ten opzichte van de
hemdtassen veranderd; de hemdtassen gaan iets beter scoren.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

13 / 116

De HDPE hemdtas, bij het vervoeren van 2 kg, scoort bijvoorbeeld iets lager
dan de PET bigshopper en de zetmeelblendhemdtas en r-papieren hemdtas
scoren iets lager dan de jute bigshopper. Het is aan te bevelen om de
resultaten van meermalig gebruik met voorzichtigheid te interpreteren.

Aandachtspunten
De resultaten van het onderzoek en de intensieve informatie uitwisseling met beide
commissies hebben geleid tot de volgende aandachtspunten:
- Zwerfafval kan een belangrijke impact hebben op het milieu. Ook
draagtassen kunnen als zwerfafval in het milieu belanden. Voor de
gehanteerde LCA methode en in de Ecoinvent database zijn geen
standaard gegevens beschikbaar om de milieuimpact van zwerfafval te
kunnen bepalen. Het meenemen van de milieuimpact van draagtassen in
het zwerfafval wordt noodzakelijk geacht. Om de milieuimpact ten gevolge
van draagtassen te kwantificeren is extra onderzoek nodig. Zwerfafval is in
deze studie wel kwalitatitief onderzocht met betrekking tot afbreekbaarheid.
Echter interferentie met het milieu wordt niet alleen door afbreekbaarheid
bepaald. Via modellering en praktisch onderzoek zal aangetoond dienen te
worden in welke mate de milieuimpacts relevant zijn, welke ingrepen daar
aan bijdragen en of er snelle oplossingen vereist zijn.
- De hoeveelheid zwerfafval, afkomstig van draagtassen, is in deze studie
niet meegenomen. Aangezien er geen data voor beschikbaar zijn, is de
hoeveelheid in het afdankstadium op nul gesteld. In de praktijk zullen er wel
draagtassen in het zwerfafval voorkomen. Extra onderzoek naar de
hoeveelheid en naar welke type draagtassen in het zwerfafval is nodig om
een beter beeld van de werkelijke situatie te krijgen.
- Het potentiële aantal meermalig gebruik van draagtassen is door middel
van een scenario op basis van een expert guess in beeld gebracht. Voor de
uitvoering van deze studie waren geen data beschikbaar van de technische
en economische levensduur van draagtassen. Bekend is dat de
economische levensduur van producten vaak bepalend is voor het gebruik
van producten (bijvoorbeeld mobiele telefoons worden over het algemeen
minder lang gebruikt dan de technische levensduur van de telefoon
mogelijk maakt). Om gewenst gedrag te kunnen specificeren moet de
economische en de technische levensduur met betrekking tot het
meermalig gebruik van draagtassen verder worden onderzocht. Dit zal
verder inzicht verschaffen in de mogelijkheden en richting van het
stimuleren van de mogelijkheden van meer meermalig gebruik en dat zou
dan op de verschillende consumentengroepen in specifieke situaties van
boodschappen doen, afgestemd kunnen worden.
- In deze studie is gekozen om 12 verschillende materialen voor 3 typen
draagtassen te onderzoeken. In totaal zijn 20 verschillende draagtassen
vergeleken. In de maatschappij is een nog groter aantal varianten en
formaten (grootte en gewicht) draagtassen beschikbaar. Deze studie geeft
alleen inzicht in de resultaten van de 20 onderzochte varianten. Wanneer
consumenten en winkeliers voor hun specifieke situatie beslissingen willen
nemen met betrekking tot andere formaten tassen kunnen de resultaten
niet één op één worden gebruikt. Als de wens is om consumenten en
winkeliers voor elke specifieke situatie een keuze te kunnen laten maken,

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

14 / 116

waarin de milieuimpact wordt meegenomen, zou deze LCA uitgebreid
moeten worden met informatie overdracht en eventueel andere
instrumenten.
Een LCA is altijd een momentopname waarin gebruik gemaakt wordt van
de op dat moment beschikbare en bruikbare data en procesgegevens.
Binnen elke van de drie typen draagtassen bestaat een grote variëteit in
gewicht en volume; verschillende databronnen voor hetzelfde materiaal
kennen soms een grote variatie. Processen (zowel voor de productie als
voor de end of life van materialen) worden continue in meer of mindere
maten aangepast en verbeterd. Dit geldt zeker in deze studie voor
materialen die nog aan het beginstadium van de ontwikkeling staan, zoals
kunststoffen geproduceerd uit biomaterialen. Ook zijn voor sommige
materialen de data beperkt (de gegevens voor de productie van papier zijn
bijvoorbeeld afkomstig van één bedrijf). Het verdient aanbeveling om
voortdurend de gebruikte data te evalueren en verkleining van
onzekerheden daarin na te streven.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

15 / 116

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ..................................................................................... 2
Begrippenlijst ......................................................................................................................... 17
1
1.1
1.2

Inleiding .................................................................................................................. 19
Levenscyclusanalyse voor verschillende type draagtassen .................................... 19
Leeswijzer ................................................................................................................ 19

Deel 1 Conform de ISO 14040 / 14044 standaarden ........................................................... 21
2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12

Bepaling doel en reikwijdte .................................................................................. 22
Doel.......................................................................................................................... 22
Context van besluitvorming ..................................................................................... 22
Reikwijdte ................................................................................................................ 22
Gebruik van draagtassen: Functionele eenheid en meermalig gebruik .................. 25
Systeemgrenzen ...................................................................................................... 29
Impact assessmentmethode .................................................................................... 30
Toepassing ISO 14040, ISO 14044 en ILCD handboek ......................................... 31
Presentatie van de bijdragen van de effectcategorieën .......................................... 32
Allocatie ................................................................................................................... 32
Databeschikbaarheid en datakwaliteit ..................................................................... 35
Gevoeligheidsanalyse.............................................................................................. 37
Reviewcommissie .................................................................................................... 38

3
3.1

Inventarisatie Levenscyclus ................................................................................. 40
Proces van dataverzameling ................................................................................... 40

4
4.1

Impact verschillende milieueffect categorieën ................................................... 50
Bijdragen milieueffectcategorieën bij eenmalig gebruik van diverse draagtassen
voor het vervoeren van 2 kg en 10 kg aankopen .................................................... 50
Bijdragen verschillende milieueffectcategorieën over de keten .............................. 50
Milieuimpact van de verschillende draagtassen voor het vervoeren van maximaal 2
kg en 10 kg aankopen bij eenmalig gebruik ............................................................ 57
Gevoeligheidsanalyse.............................................................................................. 70
Zwerfafval ................................................................................................................ 74
Conclusies per effectcategorie bij eenmalig gebruik van de draagtas .................... 76

4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Deel 2 Niet conform de ISO 14040/14044 standaarden ...................................................... 78
5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Integrale milieuimpact van de onderzochte draagtassen ................................ 79
Bepaling van de integrale milieuimpact ................................................................... 79
Integrale milieuimpact bij eenmalig gebruik voor het vervoeren van 2 kg kleine
producten ................................................................................................................. 82
Break-even analyse en meermalig gebruik ............................................................. 86
Gevoeligheidsanalyses ............................................................................................ 93
Conclusies ............................................................................................................. 108

6

Aandachtspunten ................................................................................................ 113

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

7

16 / 116

Referenties ........................................................................................................... 115
Bijlage(n)
A Bijlage overzicht van de inventarisatie van de verschillende gewichten
B Kwantitatieve verantwoording van het proces
C Bijlage milieuimpact per categorie voor hemdtassen, middelgrote draagtassen en
bigshoppers
D Rapporten van de review commissie inclusief opmerkingen van TNO
E Feedback expertgroep en Raad van Advies inclusief opmerkingen van TNO

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

17 / 116

Begrippenlijst
Begrip
Aggregatie

Allocatie

Biologische
afbreekbaarheid

Biobased kunststoffen
Break-even analyse

Cut-off allocatie

Draagtas

Definitie
Het samenvoegen van (resultaten voor) verschillende
milieuimpact-categorieën, doorgaans door middel
van weging. Bedoeld om de interpretatie van de
resultaten eenvoudiger te maken.
Het verdelen van de input en outputstromen van een
proces of een product systeem tussen het product
systeem van de studie en één of meerdere andere
product systemen.
Biologisch afbreekbare of biodegradeerbare
materialen zijn materialen die door micro-organismen
(bacteriën of schimmels) afgebroken kunnen worden
tot water en kooldioxide (CO2). Als een materiaal
biologisch afbreekbaar (biodegradeerbaar,
‘biodegradable’) is, wil dat nog niet zeggen dat het
altijd overal zal afbreken, want de activiteit van microorganismen wordt in belangrijke mate beïnvloed door
de omgevingsomstandigheden zoals temperatuur
(denk aan de diepvries of opslag in de zomer),
vochtgehalte (winkelschap, zomer en winter,
woestijn), beschikbaarheid van zuurstof, etc.
Bovendien zegt de term biodegradeerbaar niets over
de snelheid en of de mate waarin het materiaal wordt
afgebroken en kan een product dat slechts deels
wordt afgebroken ook biologisch afbreekbaar
genoemd worden. Zonder verwijzing naar de
testmethode is ‘biologisch afbreekbaar’ dus een loos
begrip. Voor specifieke situaties zijn particuliere
certificaten en logo’s op de markt gebracht (bijv.
‘composteerbaar’, ‘oxo-degradable’, ‘biodegradable
in soil’) waarmee producenten kunnen communiceren
dat het product voldoet aan specifieke
afbreekbaarheidseisen vastgelegd in internationale
normen of certificatieschema’s.
Kunststoffen geproduceerd uit hernieuwbare
grondstoffen
Analyse voor het vinden van het omslagpunt in
milieuimpact: hoe vaak moet een product van het ene
materiaal worden hergebruikt om een vergelijkbare
milieuimpact te krijgen (per keer gebruik) als een
product van een ander materiaal?
Methode voor allocatie, waarbij de levenscyclus op
een bepaald punt wordt afgekapt. Alle milieuimpact
die verderop in de (recycling-)keten wordt
veroorzaakt, wordt toegekend aan het volgende
product.
Een tas om aankopen in een winkel naar huis te
vervoeren

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Fossiele kunststoffen
Functionele eenheid

Gevoeligheidsanalyse
Levenscyclusanalyse

Massa allocatie
ReCiPe midpoint
methode

Schaduwprijzenmethode

Value Corrected
substitution

Winkelkanalen

Zwerfafval

18 / 116

Kunststoffen gebaseerd op olie en gas geproduceerd
uit fossiele bronnen
Rekeneenheid die de basis vormt voor een LCA. Alle
impacts worden teruggerekend naar deze eenheid.
De eenheid beschrijft de te vervullen functie van het
onderwerp van studie. Bij een goede vergelijkende
LCA kan deze functie dus vervuld worden door alle
vergeleken producten.
Analyse om het belang van invloedrijke aannames (of
onzekerheden) in een LCA studie in beeld te brengen
Methode om milieuimpacts van een bepaald product
over de gehele keten (van grondstoffenwinning tot en
met afdanking) op een gestructureerde en
transparante manier in beeld te brengen en te
beoordelen
Methode voor allocatie waarbij de milieu impact van
recycling aan het eerste product wordt toegerekend.
Een in Europa breed toegepaste methode om
ingrepen in het milieu (onttrekking van grondstoffen,
emissies naar lucht, water en bodem) te vertalen
naar impacts op het milieu. Deze vertaling wordt
“impactbeoordeling” of “impact analyse” genoemd, en
is een vast onderdeel van een LCA.
Methode om de waarde van milieuimpact van elke
milieuimpactcategorie uit te drukken in een monetaire
eenheid, de Euro. Het gaat hierbij om effecten die
niet in de economie worden meegenomen,
zogenaamde externe effecten die niet in de
marktprijs zijn verdisconteerd. In deze LCA wordt de
prijs per milieuimpactcategorie gebruikt als
weegfactor voor de aggregatie van resultaten.
Allocatiemethode waarbij de milieuimpact van
secundaire grondstoffen wordt berekend op basis
van de economische waarde ten opzichte van die
van een primair product.
Een onderverdeling van winkels in bijvoorbeeld
supermarkten, modezaken, speelgoedwinkels,
drogisterijen etc.
Afval dat mensen bewust of onbewust weggooien of
achterlaten op plaatsen die daar niet voor bestemd
zijn of afval dat door indirect toedoen of nalatigheid
van mensen op die plaatsen terechtgekomen is

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

1

Inleiding

1.1

Levenscyclusanalyse voor verschillende type draagtassen

19 / 116

Conform de afspraken in de het Addendum bij de Raamovereenkomst
Verpakkingen 2013 – 2022 heeft het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken (KIDV)
onderzoek ingesteld naar middelen om aankopen in het winkelkanaal op de minst
milieubelastende vorm thuis te krijgen’. Met winkelkanalen wordt een
onderverdeling van winkels in bijvoorbeeld supermarkten, modezaken,
speelgoedwinkels, drogisterijen etc. bedoeld. ln het kader van dit project heeft
Milieu Centraal een inventarisatie uitgevoerd van de milieuimpact van draagtassen
uit verschillende materialen. De inventarisatie geeft een kwalitatief overzicht van
milieu- en gebruiksparameters, maar daarmee kan het Kennisinstituut niet komen
tot een kwantitatieve vergelijking van verschillende typen tassen om een lijst met
duurzame alternatieven op te stellen. Om tot dit afgewogen oordeel te komen heeft
het Kennisinstituut een verzoek aan TNO gedaan om een levenscyclusanalyse uit
te voeren naar de milieuimpact van draagtassen. Het voorliggende rapport is het
resultaat van dit onderzoek.
Dit rapport geeft antwoord op de vraag: "Wat is de milieuimpact van verschillende
soorten draagtassen die worden gebruikt bij het doen van aankopen in winkels?"
Doel van dit onderzoek is het kwantitatief vergelijken van de milieuimpact van
verschillende draagtassen om op basis daarvan verschillende partijen te
informeren.
De studie wordt uitgevoerd met behulp van een levenscyclusanalyse (LCA). Dit is
een methode om de verschillende milieuimpacts, gerelateerd aan de gehele
productieketen (van grondstofwinning tot en met afdanking), in beeld te brengen.
Om de studie goed aan te laten sluiten bij de praktijk is een externe commissie,
bestaande uit experts uit de industrie en uit belangenorganisaties, geconsulteerd.
Om de kwaliteit van de uitgevoerde LCA te waarborgen is een externe commissie,
bestaande uit LCA experts, geconsulteerd.
1.2

Leeswijzer
In deze studie is onderscheid gemaakt tussen een onderdeel dat aan de richtlijnen
van ISO 14040/14044 en van het ILCD (International reference Life Cycle Data
system) handboek voldoet, hoofdstukken 2 t/m 4. Het doel, de reikwijdte, de
gehanteerde methodes en de aanpak (inclusief de externe commissies) van deze
studie worden toegelicht in hoofdstuk 2.
In hoofdstuk 3 zal de inventarisatie van de levenscyclus worden besproken. Hierbij
wordt een toelichting gegeven op:
Het proces van dataverzameling;
De kwaliteit van de data;
De aannames in deze studie;
De levenscyclus van verschillende draagtassen.
In hoofdstuk 4 zal per milieueffectcategorie het resultaat van de berekende impact
van de verschillende draagtassen worden besproken voor eenmalig gebruik,
inclusief gevoeligheidsanalyses. Dit hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies.
Het niet ISO conforme deel betreft hoofdstuk 5.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

20 / 116

In hoofdstuk 5 wordt de integrale milieuimpact van de verschillende draagtassen
beschreven voor eenmalig en meermalig gebruik. Ook de gevoeligheden van de
resultaten van de integrale milieuimpact worden in dit hoofdstuk besproken. Dit
hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies.
In het afsluitende hoofdstuk 6 worden enkele relevante aandachtspunten
beschreven.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Deel 1 Conform de ISO 14040 / 14044 standaarden

21 / 116

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

2

Bepaling doel en reikwijdte

2.1

Doel

22 / 116

De doelstellingen voor het uitvoeren van een Levenscyclusanalyse (LCA) zijn voor
het KIDV:
- Het geven van inzicht in en het vergelijken van de milieuimpact van
verschillende draagtassen, zodat een kwantatieve vergelijking kan worden
gemaakt, wat betreft de milieuimpact van verschillende typen draagtassen.
- Het bepalen van het verschil in impact tussen eenmalig en meermalig
gebruik van draagtassen; hierbij wordt het verschil in gebruik van de
verschillende typen draagtassen meegenomen.
Deze levenscyclusanalyse is dus een vergelijkende LCA met als doel om het KIDV
meer inzicht te verschaffen over de milieuimpact van verschillende typen
draagtassen.
Het KIDV, met de verschillende participerende doel- en belangengroepen, vormt de
primaire doelgroep voor de resultaten van deze LCA studie.
Daarnaast wordt met deze studie beoogd de winkeliers/inkopers van draagtassen,
die ze aan de consumenten verstrekken, te informeren over de milieuimpact van
de verschillende draagtassen.

2.2

Context van besluitvorming
De eerste vraag die gesteld dient te worden is of een LCA wordt uitgevoerd in de
context van besluitvorming. De LCA voor draagtassen is bedoeld om het KIDV
inzicht te verschaffen over de milieuimpact van de verschillende typen draagtassen
en een overzicht te geven van alternatieve gebruiken van deze draagtassen, met
de milieuimpact daarbij. Er is dus geen sprake van besluitvorming. De uitkomsten
zullen worden gecommuniceerd richting de winkeliers en consumenten om
informatie te verschaffen over de milieuimpact van draagtassen en meer
bewustwording te bewerkstelligen omtrent de potentiële reductie van de
milieuimpact bij meermalig gebruik van een draagtas.

2.3

Reikwijdte
In deze LCA worden drie formaten tassen in beschouwing genomen: de hemdtas,
de middelgrote draagtas, de big shopper (grote draagtas).
Deze levenscyclusanalyse beperkt zich tot een milieukundige analyse. Het betreft
geen technische of economische analyse. Tevens is er geen analyse uitgevoerd
met betrekking tot het gedrag van consumenten. Wel wordt er rekening gehouden
met gangbare typen draagtassen en worden er op sommige punten aannames
gedaan over het gebruik van draagtassen. De volgende materialen worden
meegenomen, (zie ook Tabel 1) :
-

Hoge Dichtheid PolyEthyleen (HDPE)
Lage Dichtheid PolyEthyleen (LDPE)

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

23 / 116

Gerecycled LDPE (r-LDPE)
PolyPropyleen (PP)
Gerecycled PP (r-PP)
PolyEthyleenTereftalaat (PET, is een Polyester)
Papier
Gerecycled papier (r-Papier)
Jute
Katoen
Bio PolyEthyleen (Bio-PE)
PolyButyraat Adipaat Tereftalaat / Polymelkzuur blend (PBAT/PLA-blend)
Zetmeelblend

Met betrekking tot de functie van de draagtassen wordt onderscheid gemaakt op
basis van draaggewicht en sterkte van de tas. In eerste instantie werd ook specifiek
gebruik in een winkelkanaal als aspect meegenomen. Winkelkanalen omvatten een
onderverdeling van winkels in bijvoorbeeld supermarkten, modezaken,
speelgoedwinkels, drogisterijen, etc. Echter de variëteit aan draagtassen binnen
winkelkanalen en tussen winkelkanalen is zeer groot en divers gebleken.
Bijvoorbeeld het winkelkanaal van modezaken kent een grote variëteit aan
formaten, type materialen, luxe uitvoeringen (zie Figuur 1). Op basis van contacten
met leveranciers van draagtassen blijkt dat bij het leveren van draagtassen niet
zozeer onderscheid wordt gemaakt tussen draagtassen voor een specifiek
winkelkanaal als wel de functie die de tas moet vervullen; (inhoud, sterkte).
Daarom zijn in deze studie voor elk formaat draagtas veelvoorkomende typen
gekozen (zie hoofdstuk 3), op basis van inhoud en sterkte en niet op basis van
winkelkanalen.
Daarbij speelt de frequentie van gebruik een relevante rol. Deze frequentie, en ook
het verstrekken van de soort tassen, heeft weer een relatie met het soort
winkelkanaal, dat door de consument wordt bezocht. In deze studie is het gedrag
van consumenten buiten beschouwing gelaten. Wel zal de milieuimpact van
meermalig gebruik inzichtelijk worden gemaakt aan de hand van zgn. break-even
analyses, zie 2.4. Daarnaast wordt in een scenario, aan de hand van een
inschatting van het mogelijk aantal keer gebruik, inzicht gegeven in de impacts van
meermalig gebruik.
In deze studie wordt rekening gehouden met het volume en het gewicht van de
aankopen. Daarnaast wordt bij meermalig gebruik ook rekening gehouden met
scherpe voorwerpen. In 2.4 wordt hiervoor een nadere toelichting gegeven.
Bij de aankopen wordt geen rekening gehouden met de vochtigheid of de
temperatuur van de aankoop. Er is aangenomen dat vochtige aankopen in een
primaire verpakking worden verpakt en draagtassen worden in eerste instantie niet
als primaire verpakking ontworpen. Daarnaast worden geen materialen in
beschouwing genomen, die relevante warmte/koelte vasthoudende eigenschappen
bezitten. Ook wordt geen rekening gehouden met het bestand zijn tegen invloeden
van buitenaf, zoals regen of hitte.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 1

Materiaal

Hemdtas

HDPE

LDPE

-

PP

-

24 / 116

Afbeeldingen van in de studie meegenomen draagtassen (de afbeeldingen zijn slechts
weergaven ter indicatie van de bestudeerde type draagtassen en zijn niet op schaal
weergegeven)

Middelgrote tas

Big shopper

-

-

-

-

Papier

Katoen

-

PBAT/PLAblend
Bio-PE
Zetmeelblend

PET
(Polyester)

-

Jute

-

-

-

-

-

-

-

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 1

2.4

25 / 116

Grote diversiteit aan draagtassen in het winkelkanaal modezaken

Gebruik van draagtassen: Functionele eenheid en meermalig gebruik
De primaire functie van de draagtassen, die in een winkel worden verstrekt, is het
op een handzame wijze naar huis vervoeren van de aankopen en het tegen
invloeden van buitenaf beschermen van deze aankopen. Te denken valt daarbij
aan bescherming tegen regen, het warm houden van kant-en-klaar maaltijden, het
passen in fietstassen en manden, met lichtgewicht tassen gangbare gewichten van
ingekochte producten verplaatsen, etc.
Draagtassen kunnen ook een marketingfunctie hebben; denk hierbij aan de grotere
tassen die modewinkels uitgeven. De draagtassen zijn dan het visitekaartje buiten
de winkel. De functie van een draagtas kan ook in de tijd veranderen; veel mensen
gebruiken de hemdtassen bijvoorbeeld als pedaalemmerzak of bewaren er spullen
in. De primaire functie verandert dan nog voordat de draagtas in het eindelevensstadium terecht komt.
Na raadpleging van toeleveranciers en de externe commissie van experts is
gekozen voor formaten/typen draagtassen op basis van gewicht en inhoud, zie 2.3
en 3.
De meeste aankopen wegen in diverse winkels maximaal 2 kg. Een jeans en
sweater wegen samen bijvoorbeeld ongeveer 1,5 kg, een afhaalmaaltijd voor 3
personen ongeveer 2 kg, shampoo met douchegel en conditioner 1,5 kg, een
winterjas 1 kg, brood, boter, een pak melk en kaas 2kg. Voornamelijk in
supermarkten zullen ook frequent aankopen worden gedaan, met een totaal
gewicht van 10 kg of meer, die in draagtassen worden vervoerd.
Producten kunnen groot (winterjas, stofzuiger) of klein (tandpasta, brood,
ondergoed, sokken) zijn. Afhankelijk van het gewicht en het volume zullen
mogelijkerwijs meerdere draagtassen nodig zijn. En sommige voorwerpen zullen
niet in een hemdtas of middelgrote draagtas passen. Tabel 2 geeft een aantal
verschillende typen aankopen weer, met een aanname voor het aantal te gebruiken
tassen voor het vervoeren van deze aankopen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 2

Eigenschap
aankoop

10 kg groot (bv.
grote
gereedschappen)
10 kg klein (bv.
boodschappen)
2 kg groot (bv.
winterjas)
2 kg klein

26 / 116

Verschillende typen aankopen en het aantal benodigde draagtassen voor het
vervoeren van deze aankopen

Hemdtas
Benodigd aantal voor
het vervoeren van de
aankopen
-

Middelgrote draagtas
Benodigd aantal voor het
vervoeren van de
aankopen
-

Big shopper
Benodigd aantal voor
het vervoeren van de
aankopen
1

5

2

1

-

1

1

1

1

1

Om het aantal vergelijkingen in deze studie te beperken is gekozen voor de twee
soorten aankopen, waarbij alle verschillende formaten tassen kunnen worden
gebruikt; 2 kg kleine aankopen en 10 kg kleine aankopen.
2.4.1

Functionele eenheid
In de functionele eenheid worden de hiervoor beschreven aspecten op de volgende
wijze vertaald;
1. Het vervoeren van 2 kg kleine aankopen in een draagtas van een
winkel naar huis.
2. Het vervoeren van 10 kg kleine aankopen in een draagtas van een
winkel naar huis.
Voornamelijk bij hergebruik van een tas zal het uitmaken of de te vervoeren
aankopen scherp of niet scherp zijn. Afhankelijk van de materiaalsoort zal bij het
vervoeren van scherpe voorwerpen het realistisch of minder realistisch zijn, dat een
tas wordt hergebruikt. In 2.4.2 wordt het eenmalig en meermalig gebruik nader
toegelicht.

2.4.2

Eenmalig en meermalig gebruik
In winkels is vaak een uiteenlopend assortiment aan draagtassen beschikbaar, die
worden meegegeven om een aankoop in te vervoeren. Sommige van deze
draagtassen zijn ontworpen voor meermalig gebruik; andere zijn ontworpen voor
eenmalig gebruik.
Met betrekking tot meermalig gebruik is in deze studie onderscheid gemaakt tussen
drie soorten ontwerpen van draagtassen:
1. Draagtassen die zijn ontworpen voor meermalig gebruik, zoals de big
shoppers van PP, r-PP, PET,katoen, jute en de middelgrote draagtassen
van PET, katoen, jute. Deze zijn ontworpen om meerdere malen te worden
hergebruikt.
2. Hemdtassen, waarvan wordt aangenomen dat ze eenmalig worden
gebruikt.
3. Overige, zoals de LDPE, r-LDPE middelgrote draagtassen en de
middelgrote draagtassen/ big shoppers van papier en r-papier.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

27 / 116

Deze zijn meestal niet specifiek ontworpen voor meermalig gebruik, maar
aangenomen wordt dat deze in de praktijk wel worden hergebruikt. Hierbij
is het scenario aangenomen dat papier minder vaak zal worden hergebruikt
dan LDPE.
Hoewel sommige tassen tot doel hebben meermalig gebruikt te worden, kan het
ook gebeuren dat consumenten een tas aanschaffen en deze onbedoeld niet meer
opnieuw gebruiken. Daarom is in deze studie zowel naar de milieuimpact van
eenmalig gebruik als van meermalig gebruik gekeken.

Figuur 2

Voorbeeld van een presentatie van een break-even analyse

Met een break-even analyse (zie Figuur 2) zal worden bekeken hoe vaak een
draagtas van het ene materiaal moet worden gebruikt om een vergelijkbare
milieuimpact te krijgen als een draagtas van een ander materiaal, die slechts één
maal wordt gebruikt (zie 5.3). Aangenomen wordt dat de verschillende typen
draagtassen van alle materialen in elk geval eenmalig kunnen worden gebruikt. Of
meermalig gebruik reëel wordt geacht, is afhankelijk van het materiaal, zoals in
Tabel 3 wordt weergegeven.
Wanneer aankopen scherpe randen hebben (bijv. pakken sap of gereedschappen)
wordt aangenomen dat het (her)gebruik van sommige typen draagtassen niet
realistisch is. Met behulp van de resultaten van break-even analyses zal verder
worden ingegaan op de frequentie van meermalig gebruik in relatie tot de
milieuimpact ervan.
Voor scherpe voorwerpen geeft Tabel 3 weer wanneer er wel of geen meermalig
gebruik wordt verondersteld.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 3

28 / 116

Meermalig gebruik bij scherpe voorwerpen, met daarin aangegeven: Wel meermalig
gebruik, Geen meermalig gebruik of X wanneer de variant niet voorkomt.

Materiaal
PE
r-PE
Papier
r-Papier
PP
r-PP
PBAT/PLAblend
Bio-PE
Zetmeelblend
Jute
Katoen
PET (Polyester)

Hemdtassen
Geen
Geen
Geen
Geen
X
X

Middelgrote draagtas
Wel
Wel
Wel
Wel
X
X

Big shopper
X
X
Wel
Wel
Wel
Wel

Geen

X

X

Geen
Geen
X
X
X

X
X
Wel
Wel
Wel

X
X
Wel
Wel
Wel

Om de impacts van meermalig gebruik in deze studie inzichtelijk te maken is een
scenario opgesteld, waarbij als uitgangspunt ‘realistisch geacht gebruik’ is
genomen. Het doel van het scenario is om inzicht te verstrekken in de
consequenties van (realistisch geacht) meermalig gebruik. Er is in deze studie geen
onderzoek gedaan naar het consumentengedrag en de resultaten geven dus geen
inzicht in het effect van daadwerkelijk gebruik.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

2.5

29 / 116

Systeemgrenzen
Het onderzoek heeft betrekking op de volledige levenscyclus van de draagtas, dus
van ‘wieg tot graf’ (grondstoffenwinning tot en met afdankingsfase van
draagtassen), zie Figuur 3. Dit betekent dat de volgende ketenstappen en
activiteiten worden meegenomen:
- Winning van grondstoffen;
- Productie van materialen;
- Productie van draagtassen;
- Gebruik van draagtassen;
- Hergebruik van de tassen zelf;
- Recycling van de tassen;
- End-of-Life (verbranding of eventueel compostering) van de tassen;
- Alle tussenliggende transporten, vervoersbewegingen en logistieke
handelingen tussen de diverse ketenstappen.
Winning
grondstoffen

Transport

Productie
granulaat/
vezel

Productie
basismateriaal
(bv. Folie PE, stof)

Transport

Productie
draagtas uit
basismateriaal

Bedrukking

transport
distributiecent
ra
Recycling
Afvalverwerking

Verbranding

Figuur 3

Compostering

Winkelkanaal
Transport

vergisting

Gebruik als
draagtas
Transport
consument
Secundair gebruik

Systeemgrenzen van deze studie; blauw = wel meegenomen, wit = buiten
beschouwing gelaten

Bedrukking
Voor elke tas is wat betreft gewicht een vastgesteld bedrukkingspercentage
meegenomen (voor nadere toelichting zie hoofdstuk 3). Variaties in bedrukking zijn
niet meegenomen.
Transport
Met betrekking tot transport is het volgende meegenomen:
- Van grondstoffenwinning naar productielocatie van granulaten en basismateriaal;
- Van productielocatie basismateriaal naar productielocatie draagtassen;
- Van productielocatie draagtassen naar winkelkanaal;
- Van afvalinzamelpunt naar afvalverwerkingslocatie.
Transport van supermarkt naar consument is buiten beschouwing gelaten.
Distributiecentra
De opslag in distributiecentra (bijvoorbeeld opslag van de draagtassen in
verpakkingen) is buiten beschouwing gelaten, evenals transport van en naar
distributiecentra.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

30 / 116

End-of-life, inclusief recycling
In de uit te voeren LCA berekeningen wordt het end-of-life stadium van de
draagtassen meegenomen. Hierbij is als uitgangspunt genomen dat er in Nederland
geen afval wordt gestort.
In het end-of- life stadium worden de volgende alternatieven meegenomen:
- Recycling
- Verbranden
- Composteren
Met afstemming van de expertgroep is vergisting buiten beschouwing gelaten in
deze studie. Draagtassen kunnen ook als zwerfafval in het milieu belanden. In de
gehanteerde LCA methode en EcoInvent database zijn geen standaard gegevens
beschikbaar over de hoeveelheid zwerfafval. Daarom is het niet mogelijk om binnen
de scope van deze studie de kwantitatieve bijdrage van zwerfafval aan de end-oflife fase te bepalen.
Omdat zwerfafval wel een relevant onderwerp is, als het gaat om milieuimpact van
draagtassen, is in dit onderzoek een literatuurscan uitgevoerd met betrekking tot de
afbreekbaarheid van de verschillende materialen in het milieu. De resultaten van
deze literatuurscan worden besproken in hoofdstuk 6.
Meermalig gebruik
Meermalig gebruik zal worden meegenomen, zoals is beschreven in 2.4. Voor
draagtassen van textiel zal de impact van eventuele wasbeurten bij meermalig
gebruik niet worden meegenomen.
2.6

Impact assessmentmethode
Voor de uitvoering van de LCA wordt de in Europa breed geaccepteerde ReCiPe
methode toegepast. Daarbij worden de ingrepen in het milieu (zoals landgebruik of
de emissies van schadelijke stoffen) met behulp van karakterisatiefactoren
omgerekend naar milieuimpacts. Er wordt gekozen voor de midpoint benadering.
Het voordeel van midpoint methoden is, dat ze een kleinere onzekerheid kennen in
vergelijking met de uitkomsten van endpoint methoden. Midpoint indicatoren geven
meer gedetailleerde informatie over hoe op de omgeving wordt ingegrepen.
Bovendien is er een sterkere relatie met de technische en organisatorische
oplossingen van de milieuproblemen.
De (baseline) milieuimpact categorieën in de ReCiPe midpoint methode zijn:
- Water Depletion
- Metal Depletion
- Fossil Depletion
- Climate Change
- Ozone Depletion
- Human Toxicity
- Freshwater eco-toxicity
- Marine eco-toxicity
- Terrestrial eco-toxicity
- Photochemical oxidant formation
- Freshwater Eutrophication
- Marine Eutrophication
- Terrestrial Acidification

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

31 / 116

Particulate matter formation
Ionising radiation
Agricultural land occupation
Urban land occupation

Over de effectcategorieën, die te maken hebben met landgebruik (met name
agricultural land occupation) bestaat veel discussie sinds de introductie ervan. Land
occupation, uitgedrukt in oppervlakte maal tijd (m²a), refereert aan het gebruik van
land vanwege een zekere activiteit. Als een groot oppervlak voor een lange tijd
wordt gebruikt, zal de activiteit hoog scoren voor deze effectcategorie. Dit wil echter
nog niet direct zeggen, dat het ecosysteem op grote schaal beïnvloed wordt.
Het ILCD Handboek geeft aan dat met de ReCiPe midpoint benadering voor
landgebruik de milieurelevantie ervan ontbreekt. In navolging van de uitvoering van
de LCA van de pilot Drankenkartons (Ligthart 2013) wordt in de
gevoeligheidsanalyse, in lijn met het ILCD Handboek, ook de indicator SOM (loss of
Soil Organic Matter) meegenomen. Deze indicator geeft een beschrijving van de
impact van een activiteit op de bodemkwaliteit en is daarom relevant. Deze door het
ILCD Handboek aanbevolen aanpak is ontwikkeld door Mila i Canals et al (2007a,
b, c).
Voor de grondstoffen die zijn gebaseerd op biomassa (katoen, jute, papier,
PBAT/PLA-blend, bio-PE en zetmeelblend) heeft de CO2-uitstoot een kort cyclisch
karakter. Dit noemt men biogene CO2. In deze studie wordt biogene/kort-cyclische
CO2-emissie gelijk gesteld aan geen CO2-emissie. Dit geldt zowel voor de opname
van CO2 uit de lucht door gewassen en bomen, als voor de uitstoot van CO2 naar
de lucht.
In de gehanteerde LCA methode is geen midpoint indicator beschikbaar om de
milieuimpact van de ‘plastic soep’ of kunststof materialen in de oceaan ten gevolge
van zwerfafval te wegen. Dit heeft mogelijk wel een relevante milieuimpact. Daarom
wordt dit aspect kwalitatief in hoofdstuk 4 besproken en worden hiervoor
aanbevelingen gedaan in hoofdstuk 6.
2.7

Toepassing ISO 14040, ISO 14044 en ILCD handboek
Dit rapport voldoet zoveel mogelijk aan de rapportage vereisten van ISO 14040
(2006) en ISO 14044 (2006) en van het ILCD handboek voor het uitvoeren van een
LCA, waarbij vergelijkingen worden uitgevoerd die openbaar gemaakt kunnen
worden.
Om een gewogen vergelijking en aggregatie van de verschillende milieuthema’s te
kunnen presenteren, wordt gebruik gemaakt van de schaduwprijzen methode; dit is
echter niet conform de ISO standaarden. Daarom worden de resultaten in dit
rapport in twee delen beschreven:
1. Het deel zonder aggregatie, ISO conform (hoofdstukken 2, 3, 4)
2. Het deel met aggregatie, niet conform ISO (hoofdstuk 5)
Het is noodzakelijk om te vermelden dat gebruik van schaduwprijzen noch conform
ISO standaarden voor LCA is, noch conform het ‘handbook of the International
Reference Life Cycle Data System (ILCD).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

2.8

32 / 116

Presentatie van de bijdragen van de effectcategorieën
De bijdragen van de verschillende effectcategorieën aan de totale milieuimpact van
de verschillende formaten draagtassen, bestaande uit diverse materialen, zullen
apart worden getoond. Een heldere en transparante presentatie zal worden
nagestreefd. Daarnaast zullen de bijdragen van de verschillende ketenstappen
worden getoond. Op deze wijze wordt inzichtelijk gemaakt welke effectcategorie
en/of welke ketenstap een dominante invloed heeft op de totale milieuimpact. Dit
inzicht vormt de basis voor de uitvoering van enige gevoeligheidsanalyses.

2.9

Allocatie
Allocatie is het toewijzen van milieuimpacts van een proces aan verschillende
inputs of outputs van dat proces. Allocatie is conform de ISO 14044-norm voor LCA
en het ILCD handboek zoveel mogelijk vermeden. Allocatie is wel toegepast bij
recycling.
Door middel van systeemuitbreiding is allocatie vermeden voor hergebruik van een
draagtas als een pedaalemmerzak.
Hieronder wordt beschreven op welke wijze allocatie en systeemuitbreiding is
toegepast.
Recycling
Bij recycling wordt allocatie toegepast, omdat draagtassen die aan het einde van de
levenscyclus gerecycled worden, doorgaans niet weer in nieuwe draagtassen
worden toegepast, omdat de eigenschappen van de materialen, na inzameling en
recycling, niet voldoende zijn om dezelfde kwaliteit van de tassen te kunnen
garanderen. Draagtassen worden daarom gerecycled in andere producten, zoals
kunststof banken en containers, omdat daarvoor andere eisen met betrekking tot
materiaaleigenschappen en homogeniteit gelden. Het niet recyclen in hetzelfde
product wordt ‘open loop’ recycling genoemd. Recycling in een vergelijkbaar
product wordt ‘closed loop’ recycling genoemd. Omdat het in deze LCA open loop
recycling betreft is systeemuitbreiding voor recycling niet gemakkelijk toe te
passen. Als de producten, waarin de gerecyclede materialen terecht komen,
zouden moeten worden meegenomen in de LCA zou de reikwijdte van de LCA zeer
omvangrijk worden. Daarom is hier allocatie noodzakelijk.
Voor allocatie zijn verschillende methodes beschikbaar, bijvoorbeeld value
corrected substitution methode, de cut-off methode, allocatie op basis van massa
en economische allocatie (Ligthart en Ansems, 2012).
In deze studie zijn er drie nader beschouwd voor open loop recycling:
- Value corrected substitution. Er wordt rekening gehouden met het
kwaliteitsverlies bij recycling. Dit treedt in werkelijkheid ook op en daarom
krijgt de toepassing van deze allocatie ondersteuning. De prijzen van
secundaire materialen weerspiegelen de kwaliteit ervan. Deze methode is
gekozen als basismethode in deze studie.
- Massa allocatie, dus allocatie op basis van massa. Daarbij wordt geen
rekening gehouden met kwaliteitsverlies van producten en materialen die
worden gerecycled. De recycling bonus wordt volledig aan het eerste
product toegekend. Het nadeel is dat hierbij voorbij wordt gegaan aan het
gegeven dat materialen in de tijd in eigenschappen achteruit gaan.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

33 / 116

In de praktijk vindt men dat er met dit kwaliteitsverlies rekening gehouden
dient te worden. Deze methode wordt daarom alleen toegepast in de
gevoeligheidsanalyse (zie hoofdstuk 5).
Cut-off. Alle milieu impact van grondstoffenwinning tot en met vervaardiging
finaal product wordt toegekend aan het eerste product,en niet het volgende
product. Deze methode is in het verleden veelvuldig toegepast, maar drukt
niet de bonus voor recycling uit. In de praktijk vond men dat bij het design
en de ontwikkeling van produkten het recycling gemak dient te stimuleren
en dat dat zichtbaar zou moeten zijn in een milieu impact beoordeling.
Vandaar dat deze methode aan belangstelling heeft ingeboet en men naar
andere methoden op zoek is gegaan. Deze methode wordt nog wel in de
gevoeligheidsanalyse toegepast (zie hoofdstuk 5).

De cut-off methode past aan één kant van het spectrum: alle milieuimpact van
grondstofwinning en primaire productie wordt toegeschreven aan het eerste
product. Producten op basis van gerecycled materiaal krijgen alleen het
opwerkingsproces toegekend. De andere kant van het spectrum houdt het
volgende in: De milieuimpact van primaire productie wordt toegeschreven op de
plaats waar het verloren gaat als afval, zonder rekening te houden met
kwaliteitsverlies bij recycling, dus massa alocatie. De value corrected substitutionmethode zit daartussenin en is een goede methode om verlies in materiaalkwaliteit
mee te nemen in de analyse.
Uitgangspunt van deze methode is dat de milieuimpact van de productie van een
grondstof uit primaire bronnen wordt verdeeld over meerdere levenscycli. De
verdeelsleutel wordt bepaald door de restwaarde van de grondstof. Primair
materiaal heeft de hoogste waarde. Na één gebruikscyclus (de draagtas) is daarvan
nog een deel over. Bij een volgende cyclus gaat weer een deel van de prijs
‘verloren’. De waarde wordt weergegeven ten opzichte van de marktprijs van
primair materiaal. De verhouding van de marktprijzen van primair en gerecycled
materiaal wordt gebruikt om een substitutiefactor uit te rekenen. Met deze
substitutiefactor wordt het secundaire materiaal uitgedrukt in een zekere
hoeveelheid primair materiaal. Bij een substitutiefactor van 0.63 voor secundaire
grondstof wordt er met de LCA berekeningen vanuit gegaan dat 1 kg secundaire
grondstof dus 0.63 kg primaire grondstof substitueert. Bijvoorbeeld voor kunststof
draagtassen van gerecycled materiaal wordt de substitutiefactor berekend op basis
van de verhouding tussen de prijs van ingekocht regranulaat en verkocht
regranulaat aan het einde van de levenscyclus van de draagtas. Toepassing van de
allocatiemethode wordt verder toegelicht in 3.1.7.
Omdat verschillende methodes gebruikt kunnen worden voor allocatie en het
bekend is dat dit invloed heeft op de uitkomsten van een LCA, zal conform de ISO
richtlijnen ook een gevoeligheidsanalyse worden uitgevoerd voor de
allocatiemethode. In deze studie is gekozen voor de cut-off methode en de
methode van massa allocatie in de gevoeligheidsanalyse. Daarmee wordt een goed
beeld verkregen van de invloed van de allocatiemethode, en kan worden
beoordeeld of de algemene conclusies over de resultaten robuust zijn voor deze
invloed. De toepassing van de cut-off methode en de massa allocatie methode
wordt verder toegelicht in 5.4.7.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

34 / 116

Verbranding in een afvalverbrandingsinstallatie (AVI)
Voor de energieopwekking door de AVI wordt een bonus toegekend. De door de
AVI opgewekte hoeveelheid elektriciteit en warmte had namelijk anders in
energiecentrales en met aardgasketels geproduceerd moeten worden. De bonus is
gelijk aan de nu vermeden milieuimpact van de reguliere productie van elektriciteit
en warmte. De hoeveelheden elektriciteit en warmte worden toegekend aan het
afval op basis van hun verbrandingswaarde, en op basis van de energie en
warmteopbrengst van de AVI.
Bij toepassing van de cut-off methode (zie gevoeligheidsanalyse hoofdstuk 5) wordt
de bonus van de energieopwekking toegekend aan de volgende
producten/diensten (zoals bij open loop recycling). Dat betekent dat de diensten
elektriciteit en warmte deze bonus dan toegekend krijgen.
Hergebruik als pedaalemmerzak
Het toekennen van een bonus voor de vermeden productie van primaire producten,
bijvoorbeeld wanneer een hemdtas een secundair gebruik krijgt als afvalzakje.
Hierbij is de milieuimpact van de productie van een pedaalemmerzak als bonus
toegerekend aan de milieuimpact van de levenscyclus van een draagtas.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

2.10

35 / 116

Databeschikbaarheid en datakwaliteit
Een LCA vereist data van materialen, energie, productie gerelateerde emissies,
gebruik van producten en transport van het product. Voor gewichten en
soorten/typen materialen zijn gegevens gebruikt van primaire bronnen, zoals
leveranciers van draagtassen. Secundaire data zijn gebruikt voor de verschillende
productieprocessen.

2.10.1 Data beschikbaarheid
Typen en formaten draagtassen
Voor typen en formaten draagtassen zijn data gebruikt van producenten en
leveranciers van Nederlandse draagtassen en uit de literatuur. In bijlage A is een
overzicht van de geraadpleegde bronnen weergegeven.
Winnen of telen van grondstoffen
Voor het winnen van alle grondstoffen (gewassen, bomen, ruwe olie, etc.), die in
deze studie voorkomen, zijn data beschikbaar uit de Ecoinvent 3 database. Het
winnen of telen van de grondstoffen vindt grotendeels plaats buiten Europa (Verre
Oosten of Zuid Amerika). De gegevens in deze database zijn veelal afkomstig van
Europese fabrikanten. Specifieke data voor grondstoffenwinning in bijvoorbeeld het
Verre Oosten of Zuid Amerika ontbreken. Hier is uitgegaan van de beschikbare
Europese data.
Productie van grondstoffen tot halffabrikaten
Voor de productie van de diverse grondstoffen tot halffabrikaten zijn data
beschikbaar in de Ecoinvent 3 database. Ook hiervan vindt de productie
grotendeels buiten Europa (Verre Oosten en Zuid Amerika) plaats. De beschikbare
gegevens zijn veelal afkomstig van Europese producenten. Gegevens van
productie buiten Europa ontbreken. Hier is uitgegaan van de beschikbare Europese
data.
Productie van draagtassen
Voor de productie van draagtassen uit de halffabrikaten zijn gegevens beschikbaar
uit een Engelse LCA studie van draagtassen (Environment Agency, 2011) voor de
materialen HDPE, LDPE, PET, zetmeelblend, papier, PP en katoen. Voor de
productie van de overige draagtassen, bestaande uit PBAT/PLA-blend, bio-PE en
jute, zijn aannames gedaan op basis van deze materialen.
End-of-life
Met betrekking tot de recycling percentages en de verbrandingspercentages van
kunststoffen zijn gegevens beschikbaar van Nedvang voor de Nederlandse markt.
Deze gegevens zijn niet specifiek voor draagtassen. Voor kunststof draagtassen
zijn geen gegevens beschikbaar. Voor papier recycling percentages in de
Nederlandse markt zijn gegevens beschikbaar via Stichting papier Recycling
Nederland. Deze gegevens zijn niet specifiek beschikbaar voor papieren
draagtassen. Gegevens voor compostering van bio-afbreekbare draagtassen zijn
niet bekend. Hiervoor zijn aannames gedaan.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

36 / 116

Transport
Voor transport is gebruik gemaakt van informatie van leveranciers en hun
productielocaties. Transportafstanden zijn berekend. Aannames zijn gedaan over
de toepassing van verschillende transportmethoden (vrachtwagen, schip).
2.10.2 Datakwaliteit: Geografie, afkomst en historie van de gegevens
Typen en formaten draagtassen
In bijlage A is een overzicht van de geraadpleegde bronnen weergegeven voor
typen en formaten draagtassen. De gegevens zijn grotendeels gerelateerd aan de
Nederlandse of Europese markt.
Productie van grondstoffen tot halffabrikaten
Voor de productie van LDPE, HDPE, PP en PET granulaat worden data van
PlasticsEurope gebruikt (Ecoinvent 3 o.b.v. Boustead, 2005). Er zijn meer recente
data beschikbaar van PlasticsEurope, gebaseerd op meer recente technologieën.
Er is nog geen overeenstemming bereikt over de mate van detail en transparantie
van deze data, waardoor deze data nog niet zijn opgenomen in de Ecoinvent
database. Daarom zijn deze gegevens niet in deze studie verwerkt. Het produceren
van deze grondstoffen vindt grotendeels buiten Europa (Verre Oosten) plaats. De
beschikbare gegevens zijn afkomstig uit Europa.
Voor de productie van papier zijn data beschikbaar van een Zwitserse producent
afkomstig uit 1998.
Voor katoen worden data gehanteerd op basis van een wereldwijd gemiddelde
afkomstig uit Ecoinvent, gebaseerd op basis van data uit 2006, van China, India,
Latijns Amerika en Turkije.
Voor biomaterialen zijn de volgende gegevens gebruikt:
• PBAT/PLA-blend (Ecoinvent 3 o.b.v. Natureworks, 2007),
• Zetmeelblend (Ecoinvent 3 o.b.v. Novamont, 2004);
• Bio-PE o.b.v. bioethanol (mix van diverse agrobronnen) uit Ecoinvent 3,
gecombineerd met een zelf gemodelleerd proces om van ethanol naar
polyethyleen te komen (o.b.v. Haro, 2013).
Voor de PBAT/PLA-blend en de zetmeelblend zijn deze data aangevuld met
gegevens van de fossiele kunststof materialen. Als grondstof voor de PBAT/PLA
blend en zetmeel blend is maïs gehanteerd, omdat dit de meest gangbare grondstof
op dit moment is voor biokunststof tassen. Voor bioethanol is gebruik gemaakt van
een commercieel verkrijgbare mix. De grondstoffen bestaan niet exclusief uit maïs;
suikerriet wordt bijvoorbeeld ook gebruikt voor de productie van deze bioethanol.
Voor jute zijn data uit de Ecoinvent 3 database gebruikt, afkomstig uit een studie
van de FAO van een Indiaas productieproces uit 2006.
Productie van draagtassen
Voor de productie van draagtassen uit halffabrikaten zijn gegevens beschikbaar uit
een Engelse LCA studie van draagtassen (Environment Agency, 2011) voor de
materialen; HDPE, LDPE, PET, zetmeelblend, papier, PP en katoen. Voor de
productie van de overige draagtassen, bestaande uit PBAT/PLA-blend, bio-PE en
jute, zijn aannames gedaan op basis van deze materialen. Gezien de beperking
van de beschikbare bronnen is er geen uitspraak te doen met betrekking tot
datakwaliteit.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

37 / 116

End-of-life
Met betrekking tot de recyclingpercentages en de verbrandingspercentages van
kunststoffen zijn gegevens beschikbaar van Nedvang voor de Nederlandse markt
afkomstig uit 2012. Deze gegevens zijn niet specifiek voor draagtassen. Voor
gegevens specifiek voor kunststof draagtassen is gebruik gemaakt van expert
opinions (Thoden van Velzen, persoonlijke communicatie, april 2014). Voor papier
recycling percentages in de Nederlandse markt zijn gegevens beschikbaar via
Stichting papier Recycling Nederland, afkomstig uit 2012. Deze gegevens zijn niet
specifiek beschikbaar voor papieren draagtassen. Gegevens over compostering
van bio afbreekbare draagtassen zijn niet bekend. Hiervoor zijn aannames gedaan
(zie hoofdstuk 3).
Gezien de beperking van de beschikbare bronnen is er geen uitspraak te doen met
betrekking tot datakwaliteit.
Productieprocessen
Met betrekking tot de productieprocessen zijn gangbare technologieën gekozen uit
Ecoinvent 3 met betrekking tot de productie van de stoffen/folies. Voor het
produceren van de draagtassen uit basismateriaal zijn ook gegevens overgenomen
uit de eerder genoemde studie (Environment Agency 2011, bijvoorbeeld
energiebalansen). Aangezien aangenomen is dat de primaire productie plaatsvindt
in het Verre Oosten, wordt gebruik gemaakt van Chinese achtergronddata,
bijvoorbeeld voor elektriciteitsmixen (Ecoinvent 3 o.b.v. jaar 2008). De productie
van tassen uit secundair (gerecycled) materiaal en de productie van tassen uit
biokunststoffen worden verondersteld in Europa plaats te vinden. In dat geval
worden Europese achtergronddata gebruikt.
In hoofdstuk 3 worden de data verder toegelicht.

2.11

Gevoeligheidsanalyse
In het algemeen wordt een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd voor aannames die het
resultaat duidelijk beïnvloeden.
Omdat er meerdere theorieën zijn om de bijdrage van de milieuimpactcategorie
Landgebruik te berekenen, zal in ieder geval een gevoeligheidsanalyse worden
gedaan wat betreft de toegepaste benadering.
Daarnaast wordt in hoofdstuk 3, op basis van de data inventarisatie, weergegeven
voor welke aspecten aannames zijn gedaan. In hoofdstuk 4 wordt aan de hand van
de resultaten zichtbaar welke aannames het resultaat duidelijk beïnvloeden; op
basis hiervan zijn er gevoeligheidsanalyses uitgevoerd.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

2.12

38 / 116

Reviewcommissie

2.12.1 Externe commissie van experts
Een externe commissie van experts is samengesteld door het KIDV bestaande uit
een brede vertegenwoordiging van verschillende industrieën en
belangenorganisaties. De commissie van experts heeft een reflecterende en
adviserende rol vanuit de praktische toepassing van draagtassen.
De commissie van experts bestond uit de volgende leden:
- Ir. Jeroen Bremmer (Natuur en Milieu);
- Jeroen van Dijken, MSc. (Raad Nederlandse Detailhandel, MVO);
- Drs. Corneel Lambregts (Koningklijke Vereniging van Nederlandse papieren karton fabrieken, VNP);
- Ir. Jan Noordegraaf (Synbra Technology);
- Wienus van Oosterum ( Papier Recycling Nederland, PRN);
- Ir. Aafko Schansema (NRK Verpakkingen);
- Drs.Sytske de Waart (Milieu Centraal);
- Wouter Weide, MSc. (Raad Nederlandse Detailhandel, milieu).
Deze externe commissie is geconsulteerd met betrekking tot de praktijkkant van de
LCA op twee onderwerpen:
- Goal & Scope: met als focus in de praktijk voorkomende materialen en
praktisch gebruik van draagtassen in winkels
- Resultaten: In de praktijk voorkomende gewichten, inschatting mogelijk
aantal keren gebruik van materialen per tas formaat en de presentatie van
de resultaten
De commissie is hiervoor twee keer een halve dag bij elkaar gekomen in Utrecht op
20-03-2013 en in Den Haag op 16-04-2014. Daarnaast heeft de commissie
feedback gegeven op het concept eindrapport. De reacties zijn verzameld in bijlage
E; in oranje is aangegeven hoe TNO deze reacties heeft verwerkt in het
eindrapport.
2.12.2 Externe review commissie van LCA experts
De LCA is gereviewed door een externe commissie bestaande uit de volgende
leden:
- Dr.ir. Jeroen Guinée (CML)
- Prof. José Potting (Universiteit Stockholm)
- Prof. Ernst. Worrell (Universiteit Utrecht)
Dr.ir. Jeroen Guinee is een internationaal erkende LCA specialist, gepromoveerd op
de methode van LCA. Tevens is hij betrokken geweest bij het opstellen van het
Nederlandse handboek voor het uitvoeren van LCA studies en hij is betrokken bij
internationale en nationale LCA gerelateerde projecten.
Prof. José Potting is ook een internationaal erkend LCA expert en heeft uitgebreide
ervaring in milieubeoordelingen.
Prof. Ernst Worrell is professor op het gebied van energie, materialen en milieu aan
het Copernicus instituut van de universiteit van Utrecht.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

39 / 116

Voor twee belangrijke delen van de studie is de review commissie geconsulteerd:
- Goal & Scope (zoals functionele eenheid, methodiek LCA, reikwijdte en
systeemgrenzen, beschikbaarheid en betrouwbaarheid data,
betrouwbaarheid en gevoeligheidsanalyses).
- Resultaten (hoe omgegaan met beschikbaarheid data, aannames, juistheid
berekeningen, presentatie resultaten, uitgevoerde gevoeligheidsanalyses,
getrokken conclusies).
De review commissie heeft hiervoor in april, mei en september contact met elkaar
gehad in verschillende teleconferenties. Tijdens deze teleconferenties is het
concept LCA rapport besproken en aansluitend daarop zijn er review documenten
geleverd. In bijlage D zijn deze documenten toegevoegd, inclusief de reactie van
TNO (in groen gemarkeerd).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

40 / 116

3

Inventarisatie Levenscyclus

3.1

Proces van dataverzameling
Dataverzameling heeft op verschillende manieren plaatsgevonden. Voor de meeste
productieprocessen en materiaalgegevens is de database van Ecoinvent gebruikt,
zoals toegelicht in paragraaf 2.10. Deze gegevens zijn aangevuld op basis van
literatuurbronnen en expert opinions.

3.1.1

Karakterisering draagtassen; typen draagtassen en gewichten
Om draagtassen te selecteren, die (veel) in de praktijk worden toegepast, zijn
verschillende draagtassen leveranciers en literatuurbronnen geraadpleegd. Een
overzicht van bronnen en de variëteit aan gevonden formaten is te vinden in bijlage
A.
Naast de informatie van leveranciers en literatuurbronnen is voor de selectie van
(veel) voorkomende typen draagtassen in de markt de externe commissie
bestaande uit praktijk-experts geconsulteerd. Zij hebben aangegeven in hoeverre
de geselecteerde draagtassen voorkomen in de praktijk. Op basis van deze
consultatie is een aantal materialen afgevallen (bijvoorbeeld de draagtas van
gerecycled katoen) en toegevoegd (bijvoorbeeld een big shopper van PET.
In Tabel 4 wordt de keuze van formaten en gewichten van draagtassen, die in deze
studie als basis zijn gehanteerd, gepresenteerd. Voor materialen waarbij ook een
tas van secundair materiaal is meegenomen, is aangenomen dat deze hetzelfde
gewicht hebben als de tas van primair materiaal. Een uitzondering is de papieren
draagtas, waarvoor 90% van het gewicht van de r-papieren draagtas is
aangenomen om te compenseren voor het verschil in materiaalkwaliteit.

Tabel 4

Gekozen gewichten, materialen en formaten draagtassen. Aangenomen wordt dat een
tas van gerecycled materiaal hetzelfde gewicht heeft als een draagtas van primair
materiaal.

Keuze TNO
Materiaal
HDPE
LDPE
PP
r-Papier
Papier
Katoen
PBAT/PLA
Bio-PE
Zetmeelblend
PET
(Polyester)
Jute

Gewicht per formaat (in g)
Hemdtas
Middelgrote tas
6
30
34
57
31
51
78
15
6
15
-

Big shopper
130
96
86
184
-

-

32

182

-

150

229

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

3.1.2

41 / 116

Karakterisering toegepaste materialen
Voor alle conventionele materialen ( kunststoffen gebaseerd op fossiele
grondstoffen, papier, katoen, jute) zijn geverifieerde data in Ecoinvent 3
beschikbaar. Voor de biokunststoffen, die in de markt vooralsnog minder worden
toegepast, zijn de volgende aannames gedaan over productsamenstelling.
Er is gekozen voor biokunststoffen, die nu al op de markt verkrijgbaar zijn en waar
volgens onderzoek naar de haalbaarheid van bio-afbreekbare kunststof tassen van
de Wageningen Universiteit (Den Oever et al., 2014) ook draagtassen van gemaakt
zouden kunnen worden. In de toekomst zouden de percentages biokunststof per
blend kunnen toenemen. Dit is niet meegenomen in deze studie.
Voor de PBAT/PLA-blend hemdtas is uitgegaan van een tas van het materiaal
Ecovio van BASF. Hierbij is uitgegaan van een blend waarvan 45 % uit PLA bestaat
en 55% uit bioafbreekbaar Polyester afkomstig van fossiele grondstoffen (PBAT,
polybutyrate adipate terephtalate).
Voor de bio-PE tas is uitgegaan van een tas geproduceerd van commercieel
beschikbare 100% bioethanol.
De draagtas geproduceerd met een zetmeelblend is gebaseerd op het materiaal
Novamont Mater-bi NF. Hierbij is uitgegaan van een blend bestaande uit 50 %
fossiele kunststof (Polyester) en 50 % zetmeel afkomstig van maïs.

3.1.3

Kwalitatieve en kwantitatieve beschrijving van het proces
In de volgende tekst worden de stappen in de verschillende productieprocessen
nader beschreven. De kwantitatieve verantwoording is te vinden in bijlage B.
Productieproces conventionele kunststof tassen
Aangenomen wordt dat de productie van draagtassen uit conventionele
kunststoffen (HDPE, LDPE, PP, PET) in China plaatsvindt.
Uit de HDPE korrels wordt door middel van blazen een draagtas geproduceerd. De
LDPE tas wordt geproduceerd middels een extrusieproces. Uit PP wordt door
middel van spunbonding een draagtas geproduceerd.
De draagtas wordt bedrukt met inkt.
Productieproces biokunststof hemdtassen (PBAT/PLA-blend, bio-PE, zetmeelblend)
Het productieproces van biokunststoffen bestaat uit het telen van grondstoffen:
Voor PLA en zetmeel is dat mais; voor bio-PE wordt uitgegaan van commercieel
verkrijgbare bioethanol (mix van verschillende bronnen, o.a. suikerriet).
Uit de grondstoffen worden draagtassen geproduceerd door middel van blazen.
De draagtas wordt bedrukt met inkt.
Draagtassen van textiel (jute en katoen)
Het productieproces van jute en katoen bestaat uit het telen van respectievelijk jute
en katoen. De vezels worden gesponnen en geweven tot een juten of katoenen
doek.
Door middel van knippen en naaien worden van doeken tassen gemaakt.
De draagtas wordt bedrukt met inkt.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

42 / 116

Draagtassen van papier
Er wordt uitgegaan van de productie van gebleekt papier op basis van sulfaatpulp
(o.b.v. Ecoinvent 3). Qua grondstoffen wordt een mix gebruikt van hardhout en
zachthout. Er wordt een wereldwijde mix verondersteld. Het Europese gedeelte van
deze mix bestaat voor ca. 41% uit hardhout, 41% zachthout en 18% chips van
zachthout. 57% van het Europese hout is afkomstig uit Scandinavië en het overige
deel komt uit de rest van het continent.
Vanuit het papier wordt de tas geproduceerd middels knippen, vouwen en lijmen
(hotmelt). De draagtas wordt bedrukt met inkt.
Draagtassen van gerecycled materiaal (papier, LDPE en PP)
Het proces van gerecycled papier omvat het inzamelen van afvalstromen papier en
het produceren van vezels uit oud papier. Door middel van ontwateren en drogen
wordt van de vezels gerecycled papier geproduceerd. Het papier wordt geknipt,
gevouwen en gelijmd tot draagtassen.
De draagtas wordt bedrukt met inkt.
Het proces van gerecycled PE en PP omvat het inzamelen van kunststof
afvalstromen, het sorteren van deze afvalstromen en het opwerken tot regranulaat,
waarvan draagtassen worden geblazen, geëxtrudeerd of gespunbond (afhankelijk
van het basismateriaal).
De draagtas wordt bedrukt met inkt.

3.1.4

Aannames in de keten van het productieproces
Voor alle materialen zijn processen uit de Ecoinvent 3 database gebruikt,
aangevuld met informatie (bijv. gewichtsverhoudingen van verschillende
componenten) specifiek voor draagtassen uit Environment Agency (2011).
Zoals toegelicht in 2.10 wordt aangenomen dat het grootste gedeelte van de
productie in het Verre Oosten plaatsvindt. Hierna wordt toegelicht voor welke
aspecten aannames zijn gedaan.
Productie tassen
Voor de productie zijn product- en snijverliezen aangenomen op basis van
gegevens uit Environment Agency (2011) en op basis van de ‘expert opinion’ van
producent Oerlemans (persoonlijke communicatie, april 2014). Deze aannames zijn
weergegeven in Tabel 5. Aangenomen wordt dat deze verliezen naar de
afvalverbrandingsinstallatie gaan en niet worden hergebruikt.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 5

Aangenomen product- en snijverliezen van de verschillende materialen

Materiaal

3.1.5

43 / 116

Product- en
Snijverliezen

HDPE

5%

LDPE

5%

PP

5%

Papier

5%

Katoen

1%

PET (Polyester)

5%

Jute

1%

Bio-PE

5%

PBAT/PLA-blend

5%

Zetmeelblend

5%

r-papier

5%

r-LDPE

5%

r-PP

5%

End-of-Life/ afdanking
Aan het einde van de levenscyclus van een draagtas zijn er verschillende
mogelijkheden voor verwerking:
- Recycling (papier, conventionele kunststoffen, bio-PE);
- Composteren (voor biomaterialen die geschikt zijn voor verwerking in een
composteringsinstallatie: PBAT/PLA-blend, zetmeelblend);
- Verbranding (alle materialen).
In Tabel 6 worden de in deze studie aangenomen recycling percentages
weergegeven. Voor kunststoffen (LDPE, HDPE, PP, PET, bio-PE) en papier zijn
aannames gedaan voor de recyclingpercentages op basis van gegevens van
Nedvang en Papier Recycling Nederland en op basis van expert opinions. Voor
bioafbreekbare kunststoffen (PBAT/PLA-blend en zetmeelblend) zijn aannames
gedaan, wat betreft het percentage dat gecomposteerd wordt in een
composteringsinstallatie. Deze bioafbreekbare kunststoffen worden niet gerecycled.
Voor katoen en jute wordt aangenomen dat deze niet gerecycled worden.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 6

44 / 116

Aannames afdankfase per materiaal

Inzameling

Waarvan
Gescheiden recycling of
inzameling composteren

Inzameling
met huish.
restafval

Waarvan
Na
Na
verbranden Waarvan
nascheiding nascheiding
in AVI
nascheiden naar AVI
cementoven Zwerfvuil

HDPE

100%

30%

30%

70%

60%

11%

7%

3%

0%

LDPE

100%

30%

30%

70%

60%

11%

7%

3%

0%

PP

100%

30%

30%

70%

60%

11%

7%

3%

0%

Papier

100%

84%

84%

16%

14%

2%

2%

1%

0%

Katoen

100%

0%

0%

100%

85%

15%

15%

0%

0%

PET (Polyester)

100%

30%

30%

70%

60%

11%

7%

3%

0%

Jute

100%

0%

0%

100%

85%

15%

15%

0%

0%

Bio-PE

100%

30%

30%

60%

11%

7%

3%

0%

PBAT/PLA-blend
Zetmeelblend

100%
100%

30%
30%

30%
30%

70%
70%
70%

60%
60%

11%
11%

7%
7%

3%
3%

0%
0%

r-papier
r-LDPE

100%
100%

84%
30%

84%
30%

16%
70%

14%
60%

2%
11%

2%
7%

1%
3%

0%
0%

r-PP

100%

30%

30%

70%

60%

11%

7%

3%

0%

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

45 / 116

Een deel van de ingezamelde draagtassen gaat richting nascheidingsinstallaties.
Na de nascheiding gaat een deel van het materiaal alsnog naar een
afvalverbrandingsinstallatie en een deel naar een cementoven.
Zowel de afvalverbrandingsinstallatie, als de cementoven leveren energie waarvan
de hoeveelheid afhankelijk is van de verbrandingswaarden (de ‘lower heating
value’) van de verschillende materialen. In Tabel 7 zijn de verbrandingswaarden per
kilogram materiaal weergegeven.

Tabel 7

Verbrandingswaarden van de verschillende materialen per kilogram

Materiaal
HDPE
LDPE
PP
Papier
Katoen
PET
(Polyester)
Jute
Bio-PE
PBAT/PLAblend
Zetmeelblend
r-papier
r-LDPE
r-PP

Verbrandingswaarde
(LHV, MJ/kg)
42,5
42,5
32,8
14,1
14,5
23,0
13,4
42,5
27,4
21,2
14,1
42,5
32,8

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

46 / 116

3.1.6

Gevoeligheidsanalyse
In deze studie zijn de volgende parameters/aspecten geïdentificeerd, die kunnen
variëren en waarbij aannames zijn gedaan;
- Gewichten van verschillende typen draagtassen
- End-of-life verwerking: recyclingpercentages in de afdankfase voor papier
en kunststoffen
- Electriciteitsmix en transportafstanden
- Hergebruik kunststof draagtas in een andere functie, zoals
pedaalemmerzak
- Toegepaste LCA-methode
- Toegepaste effectcategorie/indicator voor landgebruik
- Toegepaste allocatiemethode
Op basis van de berekende resultaten zal bepaald worden of de waarden van
parameters/aspecten een relevante invloed hebben op deze berekende resultaten;
op basis daarvan wordt bepaald welke gevoeligheidsanalyses zullen worden
uitgevoerd.

3.1.7

Allocatie
Recycling
Allocatie wordt toegepast volgens de value corrected substitution methode, zoals
beschreven in 2.9.
Marktprijzen zijn verzameld voor grondstoffen op basis van primair materiaal en
grondstoffen op basis van post-consumer secundair materiaal op basis van de
Chinese markt ( website www.made-in-china.com, RISI database voor papier) en
de Duitse markt (http://plasticker.de, RISI database voor papier) en indien relevant
geacht de Amerikaanse markt (RISI database voor papier). De substitutiefactor is
berekend als het gemiddelde van de prijsverhouding secundair/primair van deze
bronnen. De prijzen worden op die plaats in de keten genomen, waarvoor geldt dat
daarna de ketens van primair materiaal en secundair materiaal hetzelfde zullen
zijn.Voor de kunststoffen worden de prijzen van regranuaat met granulaat
vergeleken; voor papier worden de prijzen van secundaie pulp vergeleken met die
van primaire pulp. De resultaten van de berekeningen zijn weergegeven in Tabel 8.
Met behulp van deze substitutiefactor wordt de gerecyclede hoeveelheid secundair
materiaal uitgedrukt in een zekere hoeveelheid primair materiaal, op basis van
kwaliteitsaspecten. De substitutiefactor weerspiegelt de materiaalkwaliteit ten
opzichte van die van primair materiaal; secundair materiaal van een hoge kwaliteit
nadert de factorwaarde 1.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 8

Stof

HDPE

(Chinese site)

HDPE

Substitutiefactoren voor gerecycled materiaal, berekend op basis van deze
marktprijzen volgens de ‘value corrected substitution’

Primaire grondstof
Laag

Hoog

$ 1350

$ 1650

Secundair
Gem.

€ 935

(Duitse site)

HDPE

47 / 116

Factor

Keuze*

Laag

Hoog

$ 1500

$ 700

$ 1300

€ 935

Gem.

€ 560

Keuze*
$ 1000

0,67

€ 560

0,60

(Chinese site)

LDPE

$ 1100

$ 1300

$ 1200
€ 868

(Duitse site)

LDPE

$ 500

$ 1300

€ 868

€ 603

$ 900

0,75

€ 603

0,70

(Chinese site)

PP

$ 750

$ 1750

$ 1250
€ 991

(Duitse site)

PP

$ 300

$ 1200

€ 991

€ 583

$ 750

0,60

€ 583

0,59

gemiddeld

PET

(Chinese site)

Papierpulp
(RISI EU)

(RISI China)
(RISI VS)

0,72

0,72

gemiddeld

PP

0,63

0,63

gemiddeld

LDPE

Substitutiefactor

$ 1000

$ 2000

$ 1500

$ 500

€588

€635

€653
€520

$ 900

$ 700

€627

€627**

€66

€101

€87

€700

€669

€669**

€164

€222

€84

€539

€526

€526**

€63

€119

€187

€87
€84

0,59

0,59

0,47

0,47

0,14

0,23***

0,125

0,325
€187
*) De genoemde prijzen zijn niet altijd goed met elkaar vergelijkbaar, vanwege
verschillen in munteenheid, partijgrootte en markt. Het gaat hier om de
prijsverhouding tussen secundaire en primaire grondstof.
**) de gemiddelde prijs komt niet overeen met het gemiddelde gebaseerd op de
hoge en lage prijs, omdat deze is gebaseerd op meer data. Een uitleg van deze
data is opgenomen in bijlage E onder het kopje Informatie aangeleverd met
betrekking tot papierprijzen
***) De prijzen voor primair papierpulp zijn terug te vinden in de RISI database,
terwijl de prijzen van secundair papierpulp worden afgeleid van de prijzen van
oudpapier in de RISI database. Voor de transformatie van oudpapier naar
secundaire papierpulp wordt een toeslag van 0,02 toegevoegd aan de
substitutiefactor.
In praktische zin betekent dit het volgende voor een middelgrote LDPE-tas, zie
Figuur 4:

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 4

48 / 116

Voorbeeld value corrected substitution bij middelgrote LDPE-tas

Bij de productie uit aardolie is de substitutiefactor 1; het betreft de productie van
primair LDPE. De milieuimpact van de productie van 30 gram LDPE wordt volledig
toegerekend. Na gebruik wordt 30% van de tasjes gescheiden ingezameld en
gerecycled. Rekening houdend met 5% verlies bij recycling (aanname) wordt 8,6
gram materiaal als secundair LDPE op de markt gebracht. Volgens Tabel 8 is de
substitutiefactor 0,72. De ‘credit’ voor recycling bedraagt dan de milieuimpact van
0,72 x 8,6 gram = 6,2 gram primaire productie.
Met andere woorden, er wordt een milieuvoordeel toegekend ter hoogte van het
vervaardigen van 6,2 gram primair LDPE. Netto wordt dus via recycling van 30%
van de oorspronkelijke 30 gram LDPE, 6,2 gram primaire productie teruggewonnen
als bonus, gecorrigeerd voor de milieuimpact van het recyclingproces zelf.
Voor een tas uit secundair materiaal geldt deze bonus niet. Het materiaal waarvan
het tas wordt gemaakt, bestaat niet uit primaire grondstoffen en heeft daardoor al
een lagere milieuimpact. Het betreft evenwel secundaire kunststoffen van een hoge
kwaliteit, die die van primaire kunststoffen benadert. Dat komt omdat dezelfde
technische eisen aan de tas worden gesteld als aan die, geproduceerd uit primaire
kunststof. Het materiaal is waarschijnlijk productieafval of anderszins
hoogwaardiger en homogener materiaal. Toch wordt er aangenomen dat dit
secundair materiaal beneden de prijs van primair materiaal wordt aangeboden.
Er zijn echter geen prijzen voor bekend. Ook de waarde van het regranulaat aan
het einde van de levenscyclus is niet bekend voor dit materiaal, dat reeds
geproduceerd is uit secundaire kunststof.
Daarom is het volgende aangenomen (conservatieve aanname): het
ingangsmateriaal heeft wél dezelfde waarde als gerecyclede tasjes, en het
materiaal, opnieuw aangeboden voor recycling, heeft verhoudingsgewijs evenveel
waarde verloren als een tas uit primair materiaal. In het geval van LDPE is de
waarde van de grondstof dan 0,72, en de waarde van het recyclaat na gebruik en
recycling (0,72x0,72=) 0,52 maal de waarde van primair materiaal. In Figuur 5 is
een voorbeeld gegeven voor een middelgrote r-LDPE-tas.

Figuur 5

Voorbeeld value corrected substitution bij middelgrote r-LDPE-tas

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

49 / 116

De productie van de tas uit gerecycled materiaal (30 gram) komt overeen met de
primaire productie (30 gram x substitutiefactor 0,72) van 21,6 gram. Na 30%
inzameling en correctie voor verliezen resteert nog 8,6 gram primaire productie, De
‘credit’ voor de recycling van deze tas wordt dan de milieubelasting van 4,5 gram
primaire productie; 0,52 (aangenomen substitutiefactor) x 8,6 gram primaire
productie. Deze bonus van 4,5 gram primaire productie wordt nog gecorrigeerd
voor de milieuimpact van het recyclingproces zelf.
Verbranding in Afvalverbrandingsinstallatie (AVI)
De bonus voor de nuttig gebruikte energie uit de AVI is berekend op basis van
gegevens uit Ecoinvent voor de Nederlandse electriciteitsmix en voor opwekking
van warmte met een aardgas. De hoeveelheden zijn berekend met behulp van het
gemiddelde Nederlandse AVI-rendement.
Hergebruik als pedaalemmerzak
Het betreft het toekennen van een bonus voor de vermeden productie van een
primair product, bijvoorbeeld wanneer een hemdtas een secundair gebruik krijgt als
afvalzakje. Dit is meegenomen in een gevoeligheidsanalyse.
Hierbij is de milieuimpact van de productie van een pedaalemmerzak (50 x 55 cm),
als bonus toegekend aan de levenscyclus van een draagtas. Hierbij wordt
aangenomen dat alle hemdtassen kunnen worden hergebruikt als
pedaalemmerzak, behalve papier en r-papier.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

4

Impact verschillende milieueffect categorieën

4.1

Bijdragen milieueffectcategorieën bij eenmalig gebruik van diverse
draagtassen voor het vervoeren van 2 kg en 10 kg aankopen

50 / 116

Zoals in 2.6 beschreven is de ReCiPe midpoint methode gehanteerd. Hierbij wordt
de milieuimpact berekend van 18 effectcategorieën (ook wel milieuthema’s
genoemd). In bijlage C zijn de resultaten van alle impactberekeningen
weergegeven.
In 4.2 worden de bijdragen van de verschillende milieueffectcategorieën voor de
verschillende ketenstappen gepresenteerd.
In 4.3 worden de bijdragen van verschillende milieueffectcategorieën voor
verschillende formaten tassen over de volledige keten getoond.
In 4.4 wordt de gevoeligheid getoond van een aantal milieu effect categorieën voor
verandering van een aantal belangrijke aannamen. In 4.5 worden de resultaten
besproken van de beperkte literatuurscan met betrekking tot de afbreekbaarheid
van zwerfafval. Ten slotte worden in 4.6 de conclusies van dit hoofdstuk besproken.
4.2

Bijdragen verschillende milieueffectcategorieën over de keten
In deze paragraaf wordt voor een aantal draagtassen de bijdrage van een
milieuthema weergegeven, verdeeld over de gehele keten. De LDPE middelgrote
draagtas en de PET middelgrote draagtas worden getoond als voorbeeld van
kunststoffen gebaseerd op fossiele grondstoffen. De bio-PE hemdtas wordt getoond
als voorbeeld van een kunststof gebaseerd op biomassa. Daarnaast worden van
jute, katoen, papier en r-papier de bijdragen van een middelgrote draagtas getoond.
Omdat de verschillende effectcategorieën in absolute zin niet met elkaar te
vergelijken zijn, zijn de resultaten in percentages van de totale impact
weergegeven. Hierbij is de totale bijdrage aan de milieuimpact gelijkgesteld aan
100 % en aan de rechterzijde in de grafieken weergegeven. De bonus die wordt
toegekend aan elektriciteitsopwekking bij verbranding en/of aan recycling is
weergegeven aan de linkerzijde in de grafieken. Om duidelijk te maken dat deze
bonussen de totale bijdrage aan de milieuimpact doen verlagen, is dit als negatieve
impact in de figuren weergegeven.
Kunststoffen gebaseerd op fossiele grondstoffen: LDPE middelgrote draagtas
In Figuur 6 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact voor de LDPE middelgrote draagtas
weergegeven als een voorbeeld voor kunststof tassen uit fossiele grondstoffen.
Naast de productie van grondstoffen als grootste bijdrage, draagt het
extrusieproces voor het maken van de tas meer dan 20% bij aan de meeste
thema’s. Transport draagt ook voornamelijk bij aan thema’s die gerelateerd zijn aan
luchtverontreiniging. De bonus toegekend ten gevolge van verbranding met
energieopwekking is voor bijna alle thema’s groter dan de bonus van recycling.
Voornamelijk komt dat door het gegeven dat bijna 70% verbrand wordt en slechts
30% gerecycled.
Voor sommige thema’s is de netto bijdrage negatief: Natural land transformation en
ozone depletion. De milieubaten (negatieve waarden in de grafiek) zijn groter dan
de milieulasten.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

51 / 116

Dat wordt veroorzaakt door de balans tussen een relatief schoon productieproces
(lage milieuimpact, rechts in de grafiek) en een relatief ‘vuile’ vermeden
elektriciteitsproductie na verbranding (hoge milieuimpact, links in de grafiek).

Figuur 6

Bijdragen van de verschillende ketenstappen voor de LDPE middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

Kunststoffen gebaseerd op fossiele grondstoffen: PET middelgrote draagtas
In Figuur 7 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact voor de PET middelgrote draagtas
weergegeven als een ander voorbeeld voor de kunststof tassen uit fossiele
grondstoffen.
Uit deze figuur is af te leiden dat de bijdrage van de productie van PET voor de PET
middelgrote tas, relatief gezien groter is dan de bijdrage van de productie van LDPE
voor de LDPE middelgrote tas (zie figuur 6). Dat betekent eveneens dat ook de
milieuvoordelen van recycling groter zijn: er is een grotere besparing van
milieuimpact mogelijk door primaire productie te vermijden.
Het proces extrusie scoort bij deze tassen relatief minder dan bij LDPE.
Ook is te zien dat de voordelen van verbranden relatief gezien kleiner zijn dan bij de
LDPE middelgrote tas. Dat komt onder andere door het gegeven dat de
verbrandingswaarde van PET 40% lager is dan die van LDPE.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 7

52 / 116

Bijdragen van de verschillende ketenstappen voor de PET middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

Kunststoffen gebaseerd op bio grondstoffen: Bio-PE hemdtas
In Figuur 8 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact voor de bio-PE hemdtas weergegeven als
een voorbeeld voor kunststof tassen, afkomstig van biomassa.
Voor de bio-PE hemdtas draagt de productie van grondstoffen in dominante zin bij
aan landgebruik, watergebruik en (mariene) vermesting. De productie van de tas
draagt veel bij aan zoetwatervermesting, maar ook aan humane toxiciteit en
ioniserende straling door elektriciteitsgebruik.
De milieubaten van recycling en verbranding zijn gelijk aan die van fossiel LDPE.
Echter, de bij verbranding vrijkomende CO2 is van biogene oorsprong. Daarom is in
absolute zin bij bio-PE een groot voordeel voor klimaatverandering te zien.
De bijdrage van transport is erg klein, omdat aangenomen is dat de productie
vooral in Europa plaatsvindt.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 8

53 / 116

Bijdragen verschillende ketenstappen voor de bio-PE hemdtas, weergegeven per
effectcategorie in percentages

Katoenen middelgrote draagtas
In Figuur 9 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact van de katoenen middelgrote draagtas
weergegeven. Voor de katoenen middelgrote tas is de productie van katoen voor
alle thema’s veruit de meest dominante ketenstap. Transport draagt rond 10
procent bij aan de drie thema’s, gekoppeld aan luchtverontreiniging (groene
balkjes). De productie van de draagtas en het in elkaar zetten van de draagtas
vanuit het ruwe katoen dragen nauwelijks bij.

Figuur 9

Bijdragen verschillende ketenstappen voor de katoenen middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

54 / 116

Jute middelgrote draagtas
In Figuur 10 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact voor de jute middelgrote draagtas
weergegeven. Bij de tassen van jute is de productie dominant, maar minder dan
voor katoenen tassen. Recycling vindt niet plaats, maar verbranding aan het einde
van de levensduur geeft enig voordeel, vooral voor natural land transformation en
ozonlaagaantasting. Deze vallen op, omdat de bijdragen van de overige
ketenstappen klein zijn. Verder is ook nu een bijdrage van transport, van ca. 20%
aan smogvorming, verzuring en fijnstof waar te nemen.

Figuur 10

Bijdragen verschillende ketenstappen voor de jute middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

Papieren middelgrote draagtas
In Figuur 11 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact voor de papieren middelgrote draagtas
weergegeven.
Te zien is dat de bijdragen in deze keten verschillen van die van katoen en jute. De
productie (van papier) is ook nu dominant, maar gecombineerd met een hoog
recyclingpercentage is ook het milieuvoordeel van recycling groot. Transport draagt
relatief veel bij vanwege de lage uitstoot van fijnstof en stikstofoxiden elders in de
keten.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 11

55 / 116

Bijdragen verschillende ketenstappen voor de papieren middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

Middelgrote draagtas uit gerecycled papier
In Figuur 12 zijn voor elke milieueffectcategorie de bijdragen van de verschillende
ketenstappen aan de totale milieuimpact voor de r-papieren middelgrote draagtas
weergegeven.
Gerecycled papier heeft vergeleken met de tas van primair papier een veel kleiner
voordeel van recycling. Dat heeft te maken met de value corrected substitutionallocatiemethode, die waardeverlies als uitgangspunt neemt voor de waardering
van milieulasten en -baten van productie, respectievelijk recycling. Verbranden
speelt een grotere rol dan bij primair papier, omdat de milieuimpact elders in de
keten lager is.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 12

56 / 116

Bijdragen van verschillende ketenstappen voor de r-papieren middelgrote draagtas,
weergegeven per effectcategorie in percentages

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

4.3

57 / 116

Milieuimpact van de verschillende draagtassen voor het vervoeren van
maximaal 2 kg en 10 kg aankopen bij eenmalig gebruik
Hierna wordt per milieuthema een vergelijking gemaakt tussen de verschillende
draagtassen. Om de presentatie overzichtelijk te houden, is gekozen voor een
zestal relevante effectcategorieën. De resultaten voor de overige effectcategorieën
zijn weergegeven in bijlage C.
Gekozen is om de vergelijking voor de volgende effectcategorieën weer te geven:
- Klimaatverandering; deze categorie is te relateren aan energiegebruik in de
productieketen. Voor alle draagtassen levert de consumptie van energie
een grote bijdrage aan de totale milieuimpact.
- Landgebruik; verschillende draagtassen zijn geproduceerd uit biomassa.
Voor biomassa levert landgebruik een grote bijdrage aan de totale
milieuimpact.
- Uitputting van zoetwaterbronnen; verschillende draagtassen zijn
geproduceerd uit biomassa. Voor biomassa levert gebruik van zoetwater
een grote bijdrage aan de totale milieuimpact.
- Fijn stof; de bijdrage aan deze categorie is te koppelen aan energiegebruik
en transport. Voor alle draagtassen levert de consumptie van energie een
grote bijdrage aan de totale milieuimpact.
- Mariene vermesting; verschillende draagtassen zijn geproduceerd uit
biomassa. Mariene vermesting is veelal gerelateerd aan het gebruik van
nutriënten, gebruikt bij het verbouwen van gewassen.
- Uitputting van fossiele grondstoffen; verschillende draagtassen zijn
gebaseerd op fossiele grondstoffen. Daarom is het interessant om voor
deze effectcategorie de fossiele draagtassen met de draagtassen
gebaseerd op biomassa te vergelijken.
De resultaten hebben betrekking op de drie verschillende formaten tassen, voor alle
materialen, weergegeven voor 2 kg aankopen en 10 kg aankopen bij eenmalig
gebruik. Bij 2 kg aankopen is aangenomen dat van elk type draagtas één
exemplaar wordt gebruikt. Bij 10 kg aankopen is aangenomen dat vijf hemdtassen,
of twee middelgrote draagtassen of één big shopper worden gebruikt. Voor een
toelichting, zie 2.4.
Samenvattend laten de resultaten zien dat, als de verschillende materialen naast
elkaar worden gezet, voor alle effectcategorieën de jute en de katoenen tas
(middelgroot en big shopper) de hoogste bijdragen laten zien, in het geval van
eenmalig gebruik. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de jute en de katoenen
tas ontworpen zijn voor meermalig gebruik. Voor de effectcategorie landgebruik
heeft naast jute en katoen ook de papieren tas (zowel hemdtas, middelgroot als big
shopper) een relatief hoge bijdrage. Voor de overige materialen verschilt de hoogte
van de bijdrage per categorie. Daarnaast blijkt dat de HDPE en bio-PE hemdtas
voor het vervoeren van 2 kg aankopen bij eenmalig gebruik van de draagtas de
laagste milieuimpact hebben.
Dit geldt ook voor het doen van 10 kg aankopen. Waarneembaar is dat het verschil
tussen de meeste draagtassen niet groot is. Per categorie wordt tevens een top 3
gegeven van de tassen met de laagste impact. In 4.4 worden de resultaten van de
gevoeligheidsanalyses, die betrekking hebben op specifieke effectcategorieën,
zoals landgebruik en fijnstof, besproken.
Hierna wordt nader ingegaan op de resultaten voor de diverse effectcategorieën.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

58 / 116

NB: Er worden in deze paragraaf figuren getoond waarin varianten op basis van
primair kunststof en varianten op basis van secundair (gerecycled) kunststof naast
elkaar staan. De hoogte van de impact voor de tassen uit secundair kunststof wordt
bepaald door het waardeverlies, hetgeen bij gebrek aan gegevens is gebaseerd op
post-consumer kunststoffen (zie paragraaf 3.1.7). In werkelijkheid zijn de tassen
waarschijnlijk gemaakt van productieafval, waarbij het waardeverlies kleiner is, en
daarmee de milieuimpact, anders zou kunnen zijn.
Klimaatverandering
In Figuur 13 en Figuur 14 is de bijdrage aan klimaatverandering per type draagtas
weergegeven voor éénmalig gebruik bij het vervoeren van 2 kg. In Figuur 13 is te
zien dat jute en katoen van alle onderzochte materialen de grootste bijdrage
hebben aan klimaatverandering. Om de impact van klimaatverandering van de
overige materialen ook goed in beeld te brengen zijn jute en katoen weggelaten in
Figuur 14. Dan blijkt dat de big shopper van PET ook een relatief hoge bijdrage aan
klimaatverandering heeft. Deze big shopper heeft een relatief hoog gewicht,
vergeleken met de draagtassen van andere kunststoffen, hetgeen de relatief hoge
impact verklaart.
Top 3 draagtassen op basis van klimaatverandering bij het vervoeren van 2 kg
aankopen bij eenmalig gebruik:
1. Bio-PE hemdtas
2. r-papieren hemdtas
3. r-papieren middelgrote draagtas

Figuur 13

Klimaatverandering voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen bij eenmalig gebruik

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 14

59 / 116

Klimaatverandering voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen (exclusief katoenen en jute tas) bij eenmalig gebruik

In Figuur 15 wordt de bijdrage aan klimaatverandering voor het vervoeren van 10
kg aankopen weergegeven. Bij het vervoeren van 10 kg blijven de jute en katoenen
draagtassen de hoogste bijdrage aan klimaatverandering geven bij eenmalig
gebruik. Het gebruiken van 5 bio-PE hemdtassen heeft de laagste bijdrage aan
klimaatverandering voor het vervoeren van 10 kg aankopen. De papieren big
shopper heeft bij het vervoeren van 10 kg boodschappen een relatief lage
milieuimpact.
Top 3 draagtassen op basis van klimaatverandering bij het vervoeren van 10 kg
aankopen bij eenmalig gebruik:
1. Bio-PE hemdtas
2. r-papieren big shopper
3. r-papieren middelgrote tas

Figuur 15

Klimaatverandering voor het vervoeren van 10 kg aan boodschappen (5 hemdtassen,
2 middelgrote draagtassen, 1 big shopper)

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

60 / 116

Landgebruik
In Figuur 16 en Figuur 17 is het landgebruik per type draagtas voor éénmalig
gebruik weergegeven voor het vervoeren van 2 kg aankopen. In Figuur 16 is te zien
dat papier, gerecycled papier, jute en katoen het meeste land gebruiken. Opvallend
hierbij is dat gerecycled papier bijna net zoveel land gebruikt als niet gerecycled
papier; dit komt door de allocatiemethode die wordt toegepast (voor de toelichting
zie 2.9). Om de impact van landgebruik van de overige materialen ook goed weer te
geven zijn de draagtassen van papier, jute en katoen weggelaten in Figuur 17.
Top 3 draagtassen op basis van landgebruik bij het vervoeren van 2 kg aankopen
bij eenmalig gebruik:
1. HDPE hemdtas
2. LDPE en r-LDPE middelgrote draagtas
3. PP en r-PP big shopper

Figuur 16 Landgebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen

Figuur 17

Landgebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen (exclusief papier, gerecycled papier, katoenen en jute tas)

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

61 / 116

Voor het vervoeren van 10 kg aankopen bij eenmalig gebruik heeft het gebruik van
vijf HDPE hemdtassen ook de laagste impact voor landgebruik (zie Figuur 18).
Daarnaast is te zien dat de PP big shopper een lagere milieuimpact heeft dan bij
het vervoeren van 2 kg, doordat bij deze aankopen slechts één big shopper nodig
is.
Top 3 draagtassen op basis van landgebruik bij het vervoeren van 10 kg aankopen
bij eenmalig gebruik:
1. HDPE hemdtas
2. PP en r-PP big shopper
3. LDPE en r-LDPE middelgrote draagtas

Figuur 18

Landgebruik voor het vervoeren van 10 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

62 / 116

Uitputting van zoetwaterbronnen
In Figuur 19 en Figuur 20 is de uitputting van zoetwaterbronnen weergegeven per
tas bij eenmalig gebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen. In Figuur 19 is te
zien dat jute en katoen de grootste impact voor deze categorie hebben.
Om de impact van de uitputting van zoetwaterbronnen van de overige materialen
ook goed in beeld te brengen, zijn de jute en katoenen draagtassen weggelaten in
Figuur 20. Voor de kunststof draagtassen geproduceerd uit fossiele grondstoffen
(HDPE, PP, r-PP, PET) is de impact lager dan voor de draagtassen uit
biogrondstoffen. Zowel bij het vervoeren van 2 kg als bij het vervoeren van 10 kg
staan er alleen kunststoffen in de top 3.
Top 3 draagtassen op basis uitputting zoetwaterbronnen bij het vervoeren van 2 kg
aankopen bij eenmalig gebruik:
1. HDPE hemdtas
2. r-PP big shopper
3. LDPE middelgrote tas

Figuur 19

Uitputting van zoetwaterbronnen voor het vervoeren van 2 kg aankopen in
verschillende typen draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 20

63 / 116

Uitputting van zoetwaterbronnen voor het vervoeren van 2 kg aankopen in
verschillende typen draagtassen (exclusief katoenen en jute tas)

Top 3 draagtassen op basis van uitputting van zoetwaterbronnen bij het vervoeren
van 10 kg aankopen (zie Figuur 21) bij eenmalig gebruik:
1. r-PP big shopper
2. HDPE hemdtas
3. LDPE middelgrote tas

Figuur 21

Uitputting van zoetwaterbronnen voor het vervoeren van 10 kg aan boodschappen in
verschillende typen draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

64 / 116

Uitstoot van fijnstof
In Figuur 22 en Figuur 23 is de uitstoot van fijnstof weergegeven van de
verschillende draagtassen voor het vervoeren van 2 kg aankopen bij eenmalig
gebruik.
In Figuur 22 is te zien dat de draagtassen van jute en katoen de hoogste bijdrage
hebben wat betreft de uitstoot van fijnstof.
Om de impact van fijnstof van de overige materialen ook goed in beeld te brengen
zijn de jute en katoenen draagtassen weggelaten in Figuur 23. In deze presentatie
is te zien dat de PET big shopper ook een hoge fijnstof emissie heeft. Dit wordt
vooral veroorzaakt door het relatief hoge gewicht van deze big shopper.
Top 3 draagtassen op basis van de uitstoot van fijnstof bij het vervoeren van 2 kg
aankopen bij eenmalig gebruik:
1. Bio-PE hemdtas
2. HDPE hemdtas
3. r-papieren hemdtas

Figuur 22

Uitstoot van fijnstof van het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 23

65 / 116

Uitstoot van fijnstof voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen (exclusief katoenen en jute tas)

In Figuur 24 wordt de impact van fijnstof getoond voor het vervoeren van 10 kg aan
boodschappen. Bij beide aankopen hebben de kunststof tassen de laagste bijdrage
aan de impact van fijnstof. Bij 10 kg aankopen wordt de relatieve score van de big
shopper wat betreft milieuimpact lager.
Top 3 draagtassen op basis van fijnstof voor het vervoeren van 10 kg aankopen bij
eenmalig gebruik:
1. Bio-PE hemdtas
2. r-PP big shopper
3. r-papieren big shopper

Figuur 24

Uitstoot van fijnstof voor het vervoeren van 10 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

66 / 116

Mariene vermesting
In Figuur 25 en Figuur 26 is de mariene vermesting weergegeven per tas bij
eenmalig gebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen. In Figuur 25 wordt
getoond dat de draagtassen van jute en katoen ook voor deze effectcategorie de
hoogste bijdragen hebben. Daarnaast is in Figuur 26 te zien dat kunststoffen,
(gedeeltelijk) gebaseerd op biomassa, PBAT/PLA-blend, bio-PE en zetmeelblend
hemdtassen, een hogere bijdrage aan mariene vermesting hebben dan de HDPE
hemdtassen.
Top 3 draagtassen op basis van mariene vermesting bij het vervoeren van 2 kg
aankopen bij eenmalig gebruik:
1. HDPE hemdtassen
2. r-LDPE middelgrote draagtas
3. r-papieren hemdtas

Figuur 25

Mariene vermesting voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 26

67 / 116

Mariene vermesting voor het vervoeren van 2 kg aankopen in verschillende typen
draagtassen (exclusief katoenen en jute tas)

In Figuur 27 wordt de impact van mariene vermesting getoond bij het vervoeren van
10 kg aan boodschappen. Bij beide aankopen hebben de kunststof tassen de
laagste bijdrage aan mariene vermesting. Bij 10 kg aankopen wordt de relatieve
score van de big shopper wat betreft milieuimpact lager.
Top 3 draagtassen op basis van mariene vermesting voor het vervoeren van 10 kg
aankopen bij eenmalig gebruik:
1. r-LDPE middelgrote tas
2. HDPE hemdtas
3. r-PP big shopper

Figuur 27

Mariene vermesting voor het vervoeren van 10 kg aan boodschappen in verschillende
typen draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

68 / 116

Uitputting van fossiele grondstoffen
In Figuur 28 en Figuur 29 is de uitputting van fossiele grondstoffen weergegeven
per tas bij eenmalig gebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen. In Figuur 28
wordt getoond dat de draagtassen van jute en katoen ook voor deze effectcategorie
de hoogste bijdragen hebben. Daarnaast is in Figuur 29 te zien dat de PET big
shopper, de PP en de r-PP big shopper een hoge bijdrage hebben aan de uitputting
van fossiele grondstoffen. Opvallend is dat de HDPE hemdtas een lage bijdrage
heeft. Voor de biokunststof tassen leidt het energiegebruik in het productieproces
tot uitputting van fossiele grondstoffen. Bij de fossiele grondstoffen leidt zowel het
gebruik van het materiaal als het energiegebruik tijdens de productie tot uitputting
van fossiele grondstoffen.
Top 3 draagtassen op basis van de uitputting van fossiele grondstoffen bij het
vervoeren van 2 kg aankopen bij eenmalig gebruik:
1. Bio-PE hemdtas
2. r-papieren hemdtas
3. HDPE hemdtas

Figuur 28

Uitputting van fossiele grondstoffen voor het vervoeren van 2 kg aankopen in
verschillende typen draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 29

69 / 116

Uitputting van fossiele grondstoffen voor het vervoeren van 2 kg aankopen in
verschillende typen draagtassen (exclusief katoen en jute)

In Figuur 30 is de impact van de uitputting van fossiele grondstoffen voor
verschillende draagtassen getoond voor het vervoeren van 10 kg aankopen bij
eenmalig gebruik. In deze figuur is te zien dat de papieren big shopper bij 10 kg
aankopen aantrekkelijker wordt dan 5 papieren hemdtassen.
Top 3 draagtassen op basis van uitputting van fossiele grondstoffen voor het
vervoeren van 10 kg aankopen bij eenmalig gebruik:
1. Bio-PE hemdtas
2. r-papieren big shopper
3. r-papieren middelgrote draagtas

Figuur 30

Uitputting van fossiele grondstoffen voor het vervoeren van 10 kg aan boodschappen
in verschillende typen draagtassen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

4.4

70 / 116

Gevoeligheidsanalyse
In deze studie zijn de volgende relevante parameters/aspecten geïdentificeerd die
een relevant gevolg hebben op de grootte van de bijdrage van één effectcategorie;
- Toegepaste effectcategorie/indicator voor landgebruik
- Electriciteitsmix en transportafstanden
Hierna is per aspect beschreven hoe de aannames de resultaten beïnvloeden.

4.4.1

Toegepaste effectcategorie voor landgebruik
Het gebruik van agrarisch areaal voor sommige tassen geeft aanleiding tot milieu
impacts, die bij de andere (aardoliegebaseerde) draagtassen niet of nauwelijks
voorkomen. Deze milieuimpacts openbaren zich op drie verschillende
schaalniveaus, zoals weergegeven in Figuur 31.

Figuur 31

Milieu impacts van landgebruik op drie verschillende schaalniveaus (als voorbeeld,
niet uitputtend)

Aan de linkerkant in Figuur 31 zijn de ingrepen weergegeven. Het gaat om
conversie van land naar gebruik voor agrarische (of bosbouw-) doeleinden, en het
vervolgens in gebruik houden van het land gedurende een bepaalde tijd, die nodig
is om tot een opbrengst van producten te komen. De hoeveelheid van een ingreep,
bijvoorbeeld vierkante meters oppervlak, heeft nog geen koppeling met de
milieuimpacts. In het midden van de figuur staat de potentiële impact die het
gebruik van land kan hebben. Rechts in de figuur staat vervolgens de schade die
dit kan veroorzaken. Elke stap van links naar rechts voegt enerzijds onzekerheid
toe, anderzijds biedt het meer inzicht in de werkelijke schade die wordt toegebracht
aan ecosystemen, en geeft daarmee betere duiding aan verschillen in impacts door
bijvoorbeeld de verschillen tussen gewassen, wijze van landgebruik en
geografische locatie (gevoeligheid van het ecosysteem).
Er zijn nog niet veel kwantitatief uitgewerkte methodes beschikbaar voor de
beoordeling van het potentiële milieuimpact van landgebruik. “Loss of Soil Organic
Matter” is opgenomen als de aanbevolen methode conform het ILCD Handbook.
Hiermee wordt berekend hoeveel organisch materiaal verloren gaat in de bodem
ten gevolge van het gebruik ervan, oftewel in hoeverre de bodem verarmt.
2

In Figuur 32 is eerst het landgebruik in m a weergegeven voor middelgrote tassen
bij het vervoeren van 2 kg aankopen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 32

71 / 116

Landgebruik (m2a) per tas voor het vervoeren van 2 kg aankopen bij eenmalig gebruik

Het verlies van Soil Organic Matter (bodemverarming) is weergegeven in figuur 33.
Hierbij is voor de verschillende typen tassen dezelfde volgorde aangehouden.

Figuur 33

Soil Organic Matter in kg koolstof (C)-verlies per tas voor het vervoeren van 2 kg
aankopen bij eenmalig gebruik

Er is een duidelijk patroon te herkennen in de laatste twee figuren: De vertaling van
landgebruik naar bodemverarming betekent dat de houtgebaseerde tassen het
relatief beter gaan doen, ten opzichte van de jute- en katoengebaseerde tassen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

72 / 116

Landgebruik voor de productie van papier is klaarblijkelijk minder schadelijk dan
landgebruik voor katoen- of juteteelt (per vierkante meter x jaar).
Deze gevoeligheidsanalyse toont aan dat verschillende methodes voor het
beoordelen van landgebruik tot verschillende resultaten kunnen leiden. Op
wetenschappelijk niveau is nog een debat gaande over hoe de impact op de
bodemkwaliteit juist en volledig gekwantificeerd kan worden. Ook Loss of Soil
Organic Matter geeft geen volledig beeld van de potentiële milieuimpacts.
Landgebruik kan ook leiden tot versnippering van ecosystemen, afname van
robuustheid van ecosystemen door monocultuur en andere milieudruk.
4.4.2

Toegepaste electriciteitsmix en transportafstanden
Productie van draagtassen vindt voornamelijk in het Verre Oosten plaats (China,
India). Maar productie kan ook plaatsvinden in Europa. Vooral voor de
effectcategorie “uitstoot van fijnstof” speelt transport een relevante rol (zie 4.2). Met
deze gevoeligheidsanalyse wordt de impact van de Europese electriciteitsmix en
Europese transportafstanden vergeleken met de aangenomen Chinese
electriciteitsmix en transportafstanden naar China op de bijdrage van de
effectcategorie fijnstof.
Voor deze gevoeligheidsanalyse is uitgegaan van het scenario dat alle tassen in
Europa worden geproduceerd. Het basisscenario ging uit van productie in China
voor niet-gerecycled kunststof, katoen en jute. Overigens, voor de productie van de
grondstoffen zelf, zoals HDPE, is uitgegaan van een wereldmarkt, en is
aangenomen dat geen verschil optreedt in milieuimpact tussen tassenproductie in
Europa of in China. Wat ook beïnvloed wordt door de verplaatsing van productie
zijn de transportafstanden. Voor het basisscenario is bij productie in China 1000 km
per truck, 20.000 km per schip en weer 100 km per truck aangenomen voor
distributie naar de afzetmarkt, Nederland. Voor deze gevoeligheidsanalyse is dit
veranderd naar 500 km per truck (transport binnen Europa).
Eén van de milieuthema’s, waar productieprocessen van tassen en
transportprocessen een grote bijdrage aan leveren, is fijnstofuitstoot (particulate
matter formation). In de Figuren 34 en 35 is dit thema weergegeven voor
achtereenvolgens de hemdtassen en de middelgrote tassen.
De bio-alternatieven zijn niet weergegeven, omdat daarvoor al Europese productie
wordt aangenomen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 34

Gevoeligheidsanalyse van uitstoot fijnstof voor het vervoeren van 2 kg aan
boodschappen bij eenmalig gebruik van hemdtassen

Figuur 35

Gevoeligheidsanalyse van uitstoot fijnstof voor het vervoeren van 2 kg aan
boodschappen bij eenmalig gebruik van middelgrote tassen

73 / 116

De invloed van de productielocatie is relatief beperkt voor jute en katoen, omdat de
productie van de grondstoffen (wereldmarkt) hierbij veruit het meest bijdraagt.
Verder is te zien dat voor papieren tassen de fijnstofvormende emissies voor
productie in Europa 35% lager worden. Voor HDPE is dit zelfs 70% lager. De
andere kunststoffen vallen daar tussenin met 55% (LDPE) en 40% (PET).
Voor LDPE en HDPE wordt ruim de helft van de reductie veroorzaakt door
verschillen in transport. De rest van de reductie is een gevolg van het feit dat voor
Europese fabrieken lagere emissies van onder andere stikstofoxiden zijn
aangenomen, door het gebruik van andere brandstoffen en door strengere
emissienormen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

4.5

74 / 116

Zwerfafval
Zwerfafval kan een belangrijke impact hebben op het milieu. Ook draagtassen
kunnen als zwerfafval in het milieu belanden.
Voor de gehanteerde LCA methode en in de Ecoinvent database zijn geen
standaard gegevens beschikbaar om de milieuimpact van zwerfafval te bepalen en
te wegen. Omdat zwerfafval een relevant onderwerp is, als het gaat om de
milieuimpact van draagtassen, is in deze studie een literatuurscan uitgevoerd. Deze
literatuurscan is niet volledig en uitputtend en betreft alleen de afbreekbaarheid van
de materialen. Deze bevindingen kunnen niet direct gerelateerd worden aan de
LCA resultaten, omdat de data van een geheel andere aard zijn. Hierna worden de
resultaten van een literatuurscan beschreven.
Of een product biologisch afbreekbaar is, hangt af van de aanwezigheid en de
activiteit van micro-organismen (den Oever et al, 2014). Afbreekbaarheid speelt bij
zwerfafval een belangrijke rol en wordt hierna voor de draagtassen besproken. Op
het einde van dit hoofdstuk wordt op basis van literatuur een inschatting van de
afbreektermijn per materiaal weergegeven. Andere aspecten van zwerfafval zijn in
deze studie buiten beschouwing gelaten.
In (Bastioli, 2005) is op basis van een literatuurstudie een lijst opgenomen met de
degradatiesnelheden van allerlei materialen in de bodem. Voor de materialen,
waarvan draagtassen gemaakt zijn, en die in deze studie worden beschouwd, zijn
de degradatietijden ongeveer als volgt, zie Tabel 9:
Tabel 9

Degradatieperioden van een aantal materialen (in de grond).

Materiaal
- HDPE
- LDPE
PP
Kraftpapier
PLA
Zetmeel

Degradatieperiode
- >35 jaar - oneindig
- >35 jaar- oneindig
>50 jaar - oneindig
50% afbraak in 1-2 maanden
>2 jaar
10% afbraak in 1 maand

Met betrekking tot bio afbreekbare kunststoffen wordt geconcludeerd dat de
erosiesnelheid van bio afbreekbare kunststoffen in water ligt tussen 0,1 (koud, grote
diepte) en 10 (warm kustwater) µm per week. Uitgaande van een bio afbreekbare
kunststof tas met een dikte van ca. 50 µm komt dat neer op een degradatieperiode
van 5 tot 500 weken in water (ofwel enkele maanden tot meerdere jaren) afhankelijk
van de locatie van de tas in het water.
Norm EN13432 voor bio afbreekbare kunststoffen
Volgens de norm EN13432 voor verpakkingen zijn gecertificeerde bio afbreekbare
kunststoffen composteerbaar, maar worden alleen onder
composteringsomstandigheden (bij 55-60°C, vochtig, aeroob milieu en
aanwezigheid van de juiste micro-organismen) in relatief korte tijd gemineraliseerd.
De te composteren materialen mogen voor deze test niet groter zijn dan 10 cm en
moeten in 3 maanden tijd voor minstens 90% zijn afgebroken.
Verder moet voldaan worden aan de volgende criteria:
het materiaal en zijn relevante organische bestanddelen zijn van nature
biologisch afbreekbaar (aantoonbaar middels laboratoriumproeven);

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

75 / 116

-

de desintegratie van het materiaal gebeurt in een verwerkingsproces voor
biologisch afval;
er wordt geen negatieve impact van het verpakkingsmateriaal op het
verwerkingsproces voor biologisch afval waargenomen;
er wordt geen negatieve impact van de biologisch afgebroken materialen
op de kwaliteit van de daaruit resulterende compost waargenomen.
De afbraaksnelheid in de natuur is meestal (veel) langzamer dan onder
composteringsomstandigheden door de lagere temperatuur (20-30°C) en is verder
o.a. afhankelijk van de beschikbaarheid van water (hoog vochtgehalte), zuurstof en
micro-organismen.
Oxo degradeerbaar kunststof
Oxo degradeerbaar kunststof is een ook in de markt voorkomende kunststof waar
specifieke additieven aan zijn toegevoegd, die fragmentatie van de kunststoffen
kunnen veroorzaken. Dit materiaal is in deze studie niet verder beschouwd, maar
wel is het relevant te noemen dat niet is bewezen dat deze kunststof afbreekbaar is.
Het is mogelijk dat zichtbare vervuiling wordt omgezet in onzichtbare fragmenten.
(den Oever et al, 2014)

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

76 / 116

Samenvatting afbraak draagtassen in het milieu
De globale termijn voor vrijwel volledige afbraak van draagtassen in het milieu is in
de volgende tabel gepresenteerd.
Zwerfvuil
Op land
Kunststof

PE

Materialen

PP

PET (Polyester)
Papier

Kraftpapier

Biobased

Bio afbreekbaar
Niet bioafbreekbaar

Textiel

Katoen/jute

In bodem

1)

In water

Zeer
Zeer
> 35 jaarlangzaam
langzaam
oneindig
afbreekbaar
afbreekbaar
Zeer
Zeer
> 50 jaarlangzaam
langzaam
oneindig
afbreekbaar
afbreekbaar
Zeer
Zeer
Zeer
langzaam langzaam
langzaam
afbreekbaar afbreekbaar afbreekbaar
Snel
Snel
3 mnd.
afbreekbaar
afbreekbaar
Langzaam
Langzaam
> 2 jaar
afbreekbaar
afbreekbaar
Zeer
Zeer
Zeer
langzaam langzaam
langzaam
afbreekbaar afbreekbaar afbreekbaar
0,5 jaar Afbreekbaar Afbreekbaar

1) Gebaseerd op literatuurgegevens (in zwart); schatting (in blauw)

4.6

Conclusies per effectcategorie bij eenmalig gebruik van de draagtas
Per effectcategorie bij eenmalig gebruik van de draagtas kan het volgende
geconcludeerd worden:
- Voor alle effectcategorieën heeft katoen de hoogste milieuimpact bijdrage
bij het vervoeren van 2 kg aankopen, waarbij van elk type draagtas één
draagtas wordt gebruikt. Ook bij het vervoeren van 10 kg aankopen, waarbij
5 hemdtassen of 2 middelgrote draagtassen of 1 big shopper gebruikt
worden, is hetzelfde te zien.
- Voor het vervoeren van 2 kg aankopen is het afhankelijk van de
beschouwde effectcategorie welke tas de laagste milieuimpact heeft. De
kunststoffen draagtassen hebben het vaakst de laagste score. Bij het
vervoeren van 10 kg aankopen heeft de bio-PE tas de laagste impact voor
klimaatverandering, uitstoot van fijnstof en de uitputting van fossiele
grondstoffen. Voor de overige effectcategorieën is het steeds een ander
type tas dat de laagste impact heeft.
- Voor de meeste effectcategorieën is het verschil in de bijdragen tussen de
verschillende tassen beperkt. Papier, verschillende fossiele kunststoffen en
biokunststoffen zitten redelijk dicht bij elkaar qua grootte van de bijdrage
aan de desbetreffende effectcategorie.
- Landgebruik is een effectcategorie waarover discussie bestaat. Met een
gevoeligheidsanalyse is gekeken naar het verlies van Soil Organic Matter in
plaats van landgebruik.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

77 / 116

De vertaling van landgebruik naar bodemverarming betekent dat de
houtgebaseerde tassen het relatief beter gaan doen ten opzichte van de
jute- en katoengebaseerde draagtassen.
Met betrekking tot fijnstofuitstoot zijn transport en de toegepaste
electriciteitsmix bepalende factoren. Uit de resultaten van een
gevoeligheidsanalyse blijkt dat wanneer tassen in Europa in plaats van in
China worden geproduceerd de fijnstofuitstoot lager is. Voor papieren
tassen worden de fijnstofvormende emissies 40% lager. Voor HDPE is de
verlaging zelfs 70%. De andere kunststoffen tonen ook duidelijke reducties:
60% voor PP, 55% voor LDPE en 40% voor PET.

Zwerfafval
Er is nog geen methode beschikbaar om de milieuimpact van zwerfafval integraal te
wegen en daarom is de milieuimpact van zwerfafval in deze studie voor de
kwantitatieve analyse buiten beschouwing gelaten. Wel is het belang van de
milieuimpact van zwerfafval onderkend en daarom is er een literatuurscan
uitgevoerd, wat betreft de afbreekbaarheid van de verschillende
draagtasmaterialen. Deze bevindingen kunnen niet direct worden gerelateerd aan
de LCA, omdat de data van een geheel andere aard zijn. Gegevens over
hoeveelheden zwerfafval van draagtassen, die in Nederland in het milieu belanden,
zijn niet gevonden. Daarnaast is de afbreekbaarheid van zwerfafval slechts één
aspect en zegt het nog niets over de impact op het milieu.
Op basis van de beperkte literatuurscan kan het volgende worden geconcludeerd:
- Biologische afbreekbaarheid van materialen hangt af van de aanwezigheid
en de activiteit van de soort micro-organismen, welke weer afhankelijk zijn
van de omgeving.
- Katoen, jute en papier worden sneller afgebroken dan fossiele kunststoffen
(van kunststoffen is nog niet bewezen dat ze volledig worden afgebroken).
- Afbreekbaarheid van op biomassa gebaseerde kunststoffen hangt af van
de samenstelling van de kunststof. Als certificering conform de norm
EN13432 voor bioafbreekbare kunststoffen heeft plaatsgevonden, betekent
dit dat de kunststoffen afbreekbaar zijn in een industriële
composteringsinstallatie en niet per se in de natuur.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

78 / 116

Deel 2 Niet conform de ISO 14040/14044 standaarden

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

5

Integrale milieuimpact van de onderzochte
draagtassen

5.1

Bepaling van de integrale milieuimpact

79 / 116

De bijdragen van de verschillende effectcategorieën kunnen worden gewogen en
opgeteld tot één totaalscore voor de milieuimpact van de draagtas over de
volledige, beschouwde levenscyclus. Het is niet volgens ISO norm 14040/14044
maar leidt tot een begrijpelijke presentatie van de resultaten. Dit is nog meer het
geval als de weegfactoren een betekenis hebben die door de lezer te begrijpen is.
Daarom wordt de schaduwprijzenmethode (Van Harmelen et al, 2007) gebruikt om
verschillende impactcategorieën vergelijkbaar te maken en te aggregeren. Wegen
is waarderen en deze methode doet dat letterlijk: Met behulp van deze methode
wordt de waarde van milieuimpact van elke categorie uitgedrukt in een monetaire
eenheid, de Euro. Dit gebeurt met behulp van prijzen per effectcategorie. Het gaat
hierbij om effecten die niet in de economie worden meegenomen, zogenaamde
externe effecten die niet in de marktprijs zijn verdisconteerd. Voor deze effecten is
geen markt en dus ook geen marktprijs. Maar ze hebben wel een waarde, men
spreekt dan ook wel van schaduwprijs. Niettemin is het begrip ‘prijs’ algemeen
bekend als de waarde per eenheid en daarom voor een breed publiek goed te
begrijpen.
Hoe wordt dan toch de monetaire waarde voor de samenleving van een eenheid
milieuimpact bepaald als er geen markt voor is? Dit kan op twee principieel
verschillende manieren, namelijk door te kijken wat de schade is van bepaalde
externe effecten (de waarde van de milieuimpact) of door te bepalen tot welk
kostenniveau per eenheid emissiereductie emissies worden teruggedrongen met
maatregelen als gevolg van beleid. Beide methoden geven een benadering van de
waarde (uitgedrukt in geld) die de (Nederlandse) samenleving in het huidige
tijdsgewricht hecht aan emissiebeperking van een bepaalde milieuimpact voor nu
en de naaste toekomst. Een waardering is namelijk geen constante maar
afhankelijk van tijdstip en perspectief.
In Tabel 10 zijn de schaduwprijzen van de desbetreffende milieucategorieën
gegeven. De meest recente waarden zijn van ReCiPe (De Bruyn, 2010). Deze
prijzenset is echter niet compleet voor de ReCiPe midpoint effecten. Vandaar dat
een andere bron is gebruikt om te schatten wat de waarde is van toxiciteit (van
Harmelen et al., 2007). Daarnaast zijn voor waterschaarste en landgebruik andere
prijzen gebruikt dan bepaald in ReCiPe en wel om de volgende redenen.
Water wordt niet expliciet beprijsd in ReCiPe; er wordt slechts beargumenteerd dat
uitputting van abiotische grondstoffen in principe geen extern effect is en dus door
de marktprijs gedekt wordt. Dit is een valide argument voor metalen en fossiele
brandstoffen waarvoor een mondiale markt geldt met mondiale prijzen, die
schaarste (hoewel niet perfect) tot uitdrukking brengen. Voor depletie van niet
hernieuwbare waterreserves geldt dit volgens TNO niet, omdat er geen mondiale
watermarkt is, die via de waterprijs aangeeft hoe het met de mondiale
waterreserves staat. Daarom is ervoor gekozen om met een schaduwprijs voor
gebruik van niet hernieuwbare waterreserves te werken, die gebaseerd is op
waterontziltingstechnologie (van Harmelen et al., 2012).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

80 / 116

De schaduwprijs voor landgebruik in ReCiPe is gebaseerd op Potentially
Disappeared Fraction (PDF), het omgekeerde van het relatieve voorkomen van
soorten. Dit is voor biodiversiteit een goede maat, maar deze is zeer gevoelig voor
lokale omstandigheden. De prijsberekening voor Nederland vinden we dan ook niet
robuust en verder niet zo relevant voor LCA berekeningen die de Nederlandse
grenzen ver overstijgen. Daarom geven we de voorkeur aan een mondiale prijs
gebaseerd op een schatting van mondiale ecosysteem diensten door Constanza
(van Harmelen, 2012).
Overigens wordt de impact van het afwijken van de originele ReCiPe prijzen
getoetst in een gevoeligheidsanalyse.
Het moge duidelijk zijn dat schaduwprijzen geïnterpreteerd moeten worden als
indicaties van de waarde die de huidige Nederlandse samenleving hecht aan de
verschillende milieuimpacts. Het is verstandig om de resultaten dan ook meer te
zien als een scenario aanname en niet als een feitelijke berekening.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 10

81 / 116

Schaduwprijzen per effectcategorie (eq.=equivalent). Prijzen zijn niet direct
vergelijkbaar vanwege verschil in eenheden.

Milieuthema
Climate change
Ozone depletion
Human toxicity
Photochemical oxidant formation
Particulate matter formation

Eenheid
Schaduwprijs
Bron
milieuimpact
[€/eenheid eq. emissie]
Kg CO2-eq.
0,025 (a)
Kg CFC 11 eq.
39,1 (a)
Kg 1,4-DCB0,0206 (a)
eq.
Kg NMVOC
0,585 (a)
Kg PM10-eq.
51,5 (a)

Ionising radiation

Kg U235-eq.

0,0425

(a)

Terrestrial acidification

Kg SO2-eq.

0,638

(a)

Freshwater eutrophication

Kg P-eq.

1,78

(a)

Marine eutrophication

Kg N-eq.

12,5

(a)

Terrestrial ecotoxicity

Kg SO2-eq.

1,28

(b)

0,04

(b)

0,0001

(b)

0,094

(c)

0,094

(c)

0,0019

(c)

1

(c)

Freshwater ecotoxicity
Marine ecotoxicity
Agricultural land occupation

Kg 1,4-DCBeq.
Kg 1,4-DCBeq.
2
ma
2

Urban land occupation

ma

Natural land transformation

m

2

Water depletion

m

3

Metal depletion

Kg Fe-eq.

0

(a)

Fossil depletion

Kg oil-eq.

0

(a)

(a) De Bruyn et al., 2010
(b) Van Harmelen et al., 2007
(c) Van Harmelen et al., 2012
In Figuur 36 wordt per milieueffectcategorie weergegeven hoeveel bijgedragen
wordt aan de integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten. Hieruit blijkt dat
klimaatverandering, uitputting van zoetwaterbronnen, mariene eutrofiëring,
landgebruik voor meer dan 80 % bijdragen aan de schaduwkosten per type
middelgrote tas bij éénmalig gebruik. In de hierna volgende paragrafen wordt per
type draagtas de integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten,
weergegeven. Hierbij worden de kosten van de vijf thema’s die het meest aan de
integrale impact bijdragen specifiek weergegeven. De kosten van de overige
effectcategorieën worden bij elkaar gevoegd in de categorie overig.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 36

5.2

82 / 116

Bijdragen van de verschillende effectcategorieën aan de integrale milieuimpact,
uitgedrukt in schaduwkosten, voor middelgrote draagtassen

Integrale milieuimpact bij eenmalig gebruik voor het vervoeren van 2 kg
kleine producten
Hemdtassen
In Figuur 37 wordt de integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten,
weergegeven bij het eenmalig gebruik van diverse typen hemdtassen voor het
vervoeren van 2 kg producten. Voor het eenmalig vervoeren van 2 kg producten
zijn de schaduwkosten van de HDPE hemdtas het laagst. De integrale milieuimpact
van de papieren hemdtas is het hoogst (ongeveer 12 keer hoger dan HDPE). Dit is
vooral gerelateerd aan landgebruik (54% van de totale schaduwkosten). Verder valt
op dat de biobased hemdtassen (incl. papier) een relatief hoge milieuimpact
hebben voor uitputting van zoetwaterbronnen. De bio-PE hemdtas heeft de laagste
milieuimpact van de drie biobased varianten: 2x zo laag als die van de
zetmeelblend hemdtas, en 3x zo laag als die van de PBAT/PLA-blend hemdtas. De
bio-PE hemdtas is ook lichter in gewicht vergeleken met de andere biobased
varianten. Bij de papieren hemdtassen, is zowel een variant van primair materiaal
als een variant van gerecycled materiaal meegenomen. Uit de resultaten blijkt dat
de r-papieren hemdtas een lagere milieuimpact heeft dan de papieren hemdtas van
primair materiaal.
In Figuur 38 worden de resultaten van eenmalig gebruik voor het vervoeren van 10
kg producten weergegeven. Voor het vervoeren van 10 kg aankopen zijn 5
hemdtassen nodig, onafhankelijk van het materiaal. De volgorde van de
verschillende materialen verandert bij 10 kg aankopen dus niet. Wel wordt de
milieuimpact van de hemdtassen 5 x hoger bij het vervoeren van 10 kg.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

83 / 116

Figuur 37

Milieuimpact van de hemdtassen (in schaduwkosten) voor het vervoeren van 2 kg bij
eenmalig gebruik. De vijf meest bijdragende thema’s zijn weergegeven, overige
thema’s samengevat in “overig”.

Figuur 38

Milieuimpact van de hemdtassen (in schaduwkosten) voor het vervoeren van 10 kg bij
eenmalig gebruik. De vijf meest bijdragende thema’s zijn weergegeven, overige
thema’s samengevat in “overig”.

Middelgrote draagtassen
In Figuur 39 wordt de integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten,
weergegeven bij het eenmalig gebruik van diverse typen middelgrote draagtassen
voor het vervoeren van 2 kg producten. De schaduwkosten van een middelgrote tas
van gerecycled LDPE zijn het laagst.
De integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van een katoenen
middelgrote tas is het hoogst (ca. 80 keer hoger dan die van de r-LDPE middelgrote
tas).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

84 / 116

De milieuimpact van middelgrote tassen van gerecycled materiaal is ongeveer de
helft (LDPE) tot een derde (papier) lager. Verder zijn de schaduwkosten van landen watergebruik bij de biobased middelgrote tassen duidelijk zichtbaar: Voor papier
zijn de schaduwkosten van landgebruik en watergebruik 60-70% van het totaal;
voor katoen en jute resp. 40% en 30%. De integrale milieuimpact van jute is
ongeveer de helft van die van katoen.
Bij de papieren en LDPE middelgrote draagtassen is zowel een variant van primair
materiaal als een variant van recycle materiaal bekeken. Uit de resultaten blijkt dat
de variant van gerecycled materiaal een lagere milieuimpact heeft dan de variant
van primair materiaal.
In Figuur 40 worden de resultaten van eenmalig gebruik voor het vervoer van 10 kg
producten weergegeven. Voor het vervoeren van 10 kg aankopen is aangenomen
dat 2 middelgrote tassen nodig zijn, onafhankelijk van het materiaal. De volgorde
van de verschillende materialen verandert bij 10 kg dus niet. Wel wordt de integrale
milieuimpact van de middelgrote tassen 2 x hoger bij het vervoeren van 10 kg
producten.

Figuur 39

Milieuimpact van de middelgrote tassen (in schaduwkosten) voor het vervoeren van 2
kg bij eenmalig gebruik. De vijf meest bijdragende thema’s zijn weergegeven, overige
thema’s samengevat in “overig”.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 40

85 / 116

Milieuimpact van de middelgrote tassen (in schaduwkosten) voor het vervoeren van
10 kg bij eenmalig gebruik. De vijf meest bijdragende thema’s zijn weergegeven,
overige thema’s samengevat in “overig”.

Big shoppers
In Figuur 41 wordt de integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten,
weergegeven bij het eenmalig gebruik van diverse typen big shoppers voor het
vervoeren van 2 kg of 10 kg producten. Omdat wordt aangenomen dat in een big
shopper 10 kg past kan deze zowel gebruikt worden voor 2 kg als voor 10 kg en
blijft de integrale milieuimpact hetzelfde. Wanneer de diverse typen big shoppers
worden vergeleken voor het eenmalig vervoeren van 2 kg of 10 kg producten blijkt,
dat de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, van de big shopper van
gerecycled PP het laagst is. De integrale milieuimpact van de katoenen big shopper
is het hoogst (80 keer zo hoog als die van de r-PP big shopper). De big shoppers
van gerecycled materiaal hebben ongeveer tweederde (PP) tot een derde (papier)
lagere schaduwkosten. De totale milieuimpact van de jute big shopper is ongeveer
tweederde lager dan die van katoen. Net als bij de hemdtassen en de middelgrote
tassen blijkt dat bij de draagtassen waarvan een variant van primair en gerecycled
materiaal is meegenomen (PP en papier), de milieuimpact van de variant van
gerecycled materiaal lager is dan die van de variant van primair materiaal.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 41

5.3

86 / 116

Milieuimpact van de big shoppers (in schaduwkosten) voor het vervoeren van 2 kg en
10 kg bij eenmalig gebruik. De vijf meest bijdragende thema’s zijn weergegeven,
overige thema’s samengevat in “overig” .

Break-even analyse en meermalig gebruik
Met de zogenaamde break-even analyses is voor de verschillende typen
draagtassen berekend hoe vaak deze moeten worden hergebruikt om een
vergelijkbare milieuimpact te bereiken. Uit de berekende integrale milieuimpact,
uitgedrukt in schaduwprijzen, is voor eenmalig gebruik duidelijk geworden wat de
milieuimpact is. Aan de hand van deze berekening zijn voor meermalig gebruik
break-even analyses gedaan. Hierbij wordt gekeken hoe vaak een draagtas van
een bepaald type materiaal moet worden hergebruikt om een lagere milieuimpact
(uitgedrukt in schaduwkosten) te bereiken dan een tas van een ander materiaal, die
slechts één maal wordt gebruikt. Met behulp van grafieken kan dit inzichtelijk
worden gemaakt. Figuur 42 geeft ter illustratie een grafiek weer, waarbij is gekeken
hoe vaak middelgrote tassen van verschillende materialen moeten worden
hergebruikt om de milieuimpact van een gerecyclede papieren tas te benaderen.
Figuur 42 en de waarden in Tabel 11 en Tabel 12 laten zien hoe vaak een draagtas
zou moeten worden hergebruikt om een vergelijkbare milieuimpact te bereiken.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 42

87 / 116

Grafisch voorbeeld van een break-even analyse waarbij de tas van gerecycled papier
eenmalig wordt gebruikt en de overige middelgrote tassen meermalig worden gebruikt.

In Tabel 11 wordt het eenmalig en meermalig gebruik van een middelgrote draagtas
weergegeven. Hieruit kan bijvoorbeeld worden afgeleid dat een papieren draagtas
11 keer moet worden hergebruikt om de milieuimpact van het eenmalig gebruik van
een gerecyclede LDPE tas, uitgedrukt in schaduwkosten, te evenaren.
De volgende “top 3” met relatief lage milieuimpact voor middelgrote tassen is te
onderscheiden:
1. Gerecycled LDPE
2. Primair LDPE
3. Gerecycled papier
Hierbij dient te worden opgemerkt dat sommige tassen ontworpen zijn voor
meermalig gebruik.
Daarnaast valt op dat katoenen en jute tassen bijzonder vaak dienen te worden
hergebruikt om een vergelijkbare milieuimpact te krijgen, als de eenmalig gebruikte
tassen van (gerecycled) LDPE.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 11

88 / 116

Resultaat break-even analyse van middelgrote tassen van verschillende materialen.
Paars gearceerde materialen kunnen bij het vervoeren van scherpe voorwerpen
waarschijnlijk niet meermalig worden gebruikt

LDPE
Aantal keren
hergebruik
middelgrote
draagtas
noodzakelijk
om
milieuimpact
van
eenmalig
gebruik te
evenaren

LDPE
r-LDPE
Papier
r-Papier
Katoen
PET
Jute

X
6
2
39
2
20

Eenmalig gebruik middelgrote draagtas
rPapier
rKatoen
PET
LDPE
Papier
(Polyester)
3
X
11
X
5
4
3
X
80
8
32
X
25
4
2
X
42
4
17
13

Jute
2
X

In Tabel 12 wordt het eenmalig versus het meermalig gebruik van een big shopper
weergegeven. Hieruit kan bijvoorbeeld worden afgeleid dat een jute tas 7 keer moet
worden hergebruikt om de milieubelasting van een eenmalig gebruikte, gerecyclede
papieren tas te evenaren.
De volgende “top 3” met relatief lage milieuimpact voor big shoppers is te
onderscheiden:
1. Gerecycled PP
2. Primair PP
3. Gerecycled papier
Tabel 12

Resultaat break-even analyse van big shoppers van verschillende materialen. Paars
gearceerde materialen kunnen bij het vervoeren van scherpe voorwerpen
waarschijnlijk niet meermalig worden gebruikt.

Aantal keren
hergebruik big
shopper
noodzakelijk
om
milieuimpact
van eenmalig
gebruik te
evenaren

PP
r-PP
Papier
r-Papier
Katoen
PET
Jute

Eenmalig gebruik big shopper
draagtas
PP
r-PP
Papier
r-Papier
X
3
2
X
3
8
X
5
2
X
30
85
11
44
4
9
2
5
10
29
4
15

Op basis van een professional guess is een scenario opgesteld voor meermalig
gebruik van draagtassen.
Dit scenario is niet gebaseerd op onderzoek naar consumentengedrag en heeft tot
doel meer inzicht te geven in de consequenties van een realistisch geacht
meermalig gebruik. Het scenario is beredeneerd door te kijken naar de
materiaaleigenschappen en door in te schatten hoe de verhoudingen van
hergebruik realistisch gezien zouden kunnen liggen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

89 / 116

In dit scenario is onderscheid gemaakt tussen 3 soorten ontwerpen van
draagtassen:
1. Draagtassen, die zijn ontworpen voor meermalig gebruik, zoals de big
shoppers van PP, r-PP, PET, katoen en jute, de middelgrote draagtassen
van PET, katoen en jute. Deze zijn ontworpen om vele malen te worden
hergebruikt.
2. Hemdtassen, waarvan wordt aangenomen dat ze eenmalig worden
gebruikt, met de uitzondering van hergebruik als afvalzak (zie 5.4.4).
3. Overige, zoals de LDPE, r-LDPE middelgrote draagtassen, de middelgrote
draagtassen en big shoppers van papier en r-papier. Hierbij is voor het
scenario aangenomen dat papier minder vaak zal worden hergebruikt dan
LDPE.
De professional guess is als volgt tot stand gekomen;
Tassen die echt zijn ontworpen voor meermalig gebruik kunnen vaak worden
hergebruikt. Het wordt reëel geacht dat een dergelijke tas 75 keer gebruikt wordt.
Hemdtassen zijn minder stevig en daarmee niet zo geschikt voor hergebruik. De
schatting is dat mensen deze over het algemeen niet hergebruiken. Middelgrote
tassen en big shoppers van papier en de middelgrote tas van LDPE kunnen wel
worden hergebruikt maar de verwachting is dat dit minder lang kan en ook minder
vaak gebeurt dan bij tassen die echt zijn ontworpen voor meermalig gebruik. Ook is
ingeschat dat de papieren middelgrote tas of big shopper minder vaak kan worden
hergebruikt dan de LDPE draagtas. Daarom wordt ingeschat dat de LDPE
middelgrote draagtas 10 keer wordt gebruikt en de papieren big shopper en
middelgrote draagtas 5 keer wordt gebruikt.
In Tabel 13 wordt het aangenomen aantal malen hergebruik per tas weergegeven.

Tabel 13

Scenario met aangenomen aantallen meermalig gebruik van de verschillende typen
draagtassen

Aannames aantal keren gebruik per type tas
HemdMiddelgrote
Big shoppers
tassen
tassen
Ontwerp
Draagtassen
ontworpen voor
meermalig
gebruik
hemdtassen

Overige tassen

Materialen
PP, r-PP
PET (Polyester)
Katoen
Jute
HDPE
PBAT/PLA-blend
Bio-PE
Zetmeelblend
Papier, r-Papier
LDPE, r-LDPE
Papier, r-Papier

75
75
75

75
75
75
75

10
5

5

1
1
1
1
1

Hierna worden de resultaten van de berekeningen van de integrale milieuimpact
voor dit scenario beschreven per type tas.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

5.3.1

90 / 116

Hemdtassen; geen meermalig gebruik aangenomen
Omdat wordt aangenomen dat de hemdtassen eenmalig gebruikt worden, zijn de
resultaten van de berekeningen van de integrale milieuimpact voor het scenario
dezelfde als die voor eenmalig gebruik. In
Figuur 43 worden de resultaten van 2 kg aankopen met hemdtassen nogmaals
weergegeven. De integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten, voor 10 kg
aankopen is vijf keer zo groot, omdat aangenomen wordt dat vijf hemdtassen nodig
zijn voor het vervoeren hiervan (zie Figuur 38).

Figuur 43

Milieuimpact van scenario bij eenmalig gebruik hemdtassen (in schaduwkosten) voor
het vervoeren van 2 kg boodschappen

5.3.2

Meermalig gebruik middelgrote draagtassen
Bij middelgrote draagtassen is voor het scenario onderscheid gemaakt tussen
tassen, die zijn ontworpen voor meermalig gebruik zoals PET, jute en katoen (75
keer hergebruik), en LDPE en r-LDPE tassen, die niet zijn ontworpen voor
meermalig gebruik, maar wel hergebruikt kunnen worden. Hetzelfde geldt voor
papier en r-papier. Aangenomen wordt dat LDPE vaker zal worden gebruikt dan
papier; voor LDPE wordt 10 keer hergebruik aangenomen en voor papier 5 keer.
De resultaten voor meermalig gebruik bij het vervoeren van 2 kg aankopen zijn
weergegeven in Figuur 44. In de figuur is te zien dat de PET tas de laagste
milieuimpact (in schaduwkosten) heeft, gevolgd door de r-LDPE en LDPE tas. De
papieren tas heeft de hoogste schaduwkosten.
In Figuur 45 zijn de resultaten weergegeven voor het vervoeren van 10 kg. Bij het
vervoeren van 10 kg blijft de volgorde gelijk. De integrale milieuimpact wordt 2 keer
zo groot, omdat aangenomen wordt dat 2 tassen nodig zijn voor het vervoeren van
10 kg.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

5.3.3

Figuur 44

Milieuimpact van scenario met meermalig gebruik middelgrote draagtassen (in
schaduwkosten) voor het vervoeren van 2 kg boodschappen

Figuur 45

Milieuimpact van scenario meermalig gebruik middelgrote draagtassen (in
schaduwkosten) voor het vervoeren van 10 kg boodschappen

91 / 116

Meermalig gebruik big shoppers
De meeste big shoppers zijn ontworpen voor meermalig gebruik; hiervoor is net als
voor de middelgrote draagtassen aangenomen dat deze 75 keer worden gebruikt.
Net als bij de middelgrote draagtassen wordt aangenomen dat papieren en rpapieren draagtassen vijf keer worden hergebruikt. In Figuur 46 worden de
berekende resultaten van de integrale milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten,
getoond. Hieruit blijkt dat de r-PP big shopper de laagste milieuimpact heeft,
gevolgd door de PP big shopper en de PET big shopper. De papieren big shopper
heeft de hoogste schaduwkosten.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 46

5.3.4

92 / 116

Milieuimpact van scenario meermalig gebruik big shoppers (in schaduwkosten) voor
het vervoeren van 2 en 10 kg boodschappen

Milieuimpact bij 150 aankopen
In deze paragraaf is het scenario voor meermalig gebruik vertaald om de impacts te
laten zien van een jaar lang boodschappen doen, hier gelijk gesteld aan 150
aankopen (bijvoorbeeld 2 x per week boodschappen in de supermarkt, 8 x per jaar
kleding in modezaken, 1 x per twee weken naar de markt, 12 x per jaar overig).
Daarvoor heeft men 150 hemdtassen nodig of 2 tassen voor meermalig gebruik
(jute, katoen, PET middelgrote draagtassen en big shoppers e.d.). De aannames
voor het meermalig gebruik zijn weergegeven in Tabel 13.
In Figuur 47 wordt dit scenario getoond. In deze figuur is te zien dat de tassen die
75 keer hergebruikt worden, over een jaar genomen een lagere milieuimpact
hebben dan de tassen die 1 keer worden gebruikt.
Het verschil in milieuimpact tussen de verschillende tassen die 75 keer gebruikt
worden is relatief klein. Deze figuur benadrukt het voordeel van meermalig gebruik.
Ook laat het zien dat wanneer een r-PP big shopper of een PET middelgrote
draagtas veelvuldig worden gebruikt, dit leidt tot een lagere impact, dan die van het
eenmalig gebruiken van een hemdtas. De r-LDPE en LDPE middelgrote draagtas
hebben een relatief lage milieuimpact bij 10 keer gebruiken.
In Figuur 48 wordt hetzelfde scenario getoond voor het vervoeren van 10 kg
aankopen. Bij het vervoeren van 10 kg aankopen wordt het verschil tussen big
shoppers en hemdtassen nog groter, omdat voor elke aankoop wordt aangenomen
dat er dan vijf hemdtassen nodig zijn, ten opzichte van 1 big shopper.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

5.4

93 / 116

Figuur 47

Milieuimpact van scenario meermalig gebruik draagtassen voor 150 aankopen (in
schaduwkosten) voor het telkens vervoeren van 2 kg boodschappen

Figuur 48

Milieuimpact van scenario meermalig gebruik draagtassen voor 150 aankopen (in
schaduwkosten) voor het telkens vervoeren van 10 kg boodschappen

Gevoeligheidsanalyses
In deze studie zijn de volgende parameters/aspecten geïdentificeerd, waarvoor
aannames zijn gedaan, die een relevante invloed hebben op de resultaten van de
berekende milieuimpact:
- Toegepaste methode voor landgebruik
- Gewichten van verschillende typen draagtassen
- End-of-life verwerking: recycling percentages in de afdankfase voor papier
en kunststoffen
- Hergebruik kunststof draagtas in een andere functie als pedaalemmerzak
- Toegepaste LCA-methode
- Toegepaste set schaduwprijzen
- Toegepaste allocatiemethode
- Meermalig gebruik

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

94 / 116

Hierna is per parameter/aspect beschreven hoe de aannames de resultaten
beïnvloeden en wat de resultaten van de uitgevoerde gevoeligheidsanalyses zijn.
5.4.1

Toegepaste methode voor landgebruik
Zoals in 4.4 besproken is, zijn verschillende methodes voor de bepaling van de
milieuimpact van landgebruik beschikbaar en leiden deze methodes tot
verschillende resultaten voor de impact van landgebruik. Voor Soil Organic Matter
is ook een schaduwprijs berekend. Daarom is de invloed van dit thema op de totale
milieuimpact (uitgedrukt in schaduwkosten) met de uitgevoerde
gevoeligheidsanalyse berekend en gepresenteerd in Figuur 49. Het zou niet geheel
correct zijn om de impact van agrarisch landgebruik te vervangen door de impact
van het verlies van Soil Organic Matter, omdat landgebruik, zoals eerder
aangegeven, tot meer impacts kan leiden dan alleen het verlies van nutriënten in de
bodem.

Figuur 49

Milieuimpact van verschillende methodes voor landgebruik (in schaduwkosten) per
type tas bij eenmalig gebruik

De bijdrage van de milieuimpact van Soil Organic Matter is groter, dan die van
agricultural land occupation, in het geval van katoen en jute (zie Figuur 49). Voor
papier is deze kleiner. De methode van Soil Organic Matter is in feite een
specificering van een deel van de impact van agricultural land occupation.
Deze gevoeligheidsanalyse laat zien dat de wijze van het beoordelen van
landgebruik invloed heeft. Het hanteren van de methode van Soil Organic Matter
leidt tot andere resultaten.
5.4.2

Gewicht van de tassen
Zoals blijkt uit de inventarisatie van de in de markt voorkomende typen draagtassen
(zie bijlage A) is er veel variatie in voorkomende formaten met bijbehorende
gewichten. Uit de resultaten blijkt dat het gewicht van de draagtas de grootte van de
milieuimpact van de draagtassen sterk beïnvloedt. Daarom is hiervoor eveneens
een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

95 / 116

De milieuimpact van het voor de LCA aangenomen gewicht (standaard) wordt
vergeleken met de milieuimpact van respectievelijk het laagste en het hoogste
gewicht (zie de inventarisatie van gewichten van typen draagtassen, bijlage A).
Het gewicht van drie typen middelgrote tassen is gevarieerd: LDPE, papier en
katoen. Voor LDPE en katoen is gevarieerd met de in literatuur gevonden uiterste
waarden. Voor papier is, bij gebrek aan extra gegevens, gevarieerd met + 20% en –
20% van het standaard gewicht. In Tabel 14 is een overzicht van de gewichten
gegeven.
Tabel 14 Variatie in gewichten van drie typen draagtassen

Standaard
(g)

Laag
(g)

Hoog
(g)

middelgrote tas
Papier

30

15

55

middelgrote tas
Katoen

51,3

41,0

61,6

middelgrote tas

78

44

78

Type tas
LDPE

In Figuur 50 is te zien dat de grootte van de milieuimpact meebeweegt met het
gewicht (vooral voor papier is dit duidelijk te zien).
NB: Let op, bij katoen is het standaard gekozen gewicht gelijk aan het hoge gewicht
en dus zijn de schaduwkosten gelijk.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 50

96 / 116

Milieuimpact van middelgrote tassen bij variatie van gewichten

Lichte tassen hebben een lagere milieuimpact dan zwaardere draagtassen van
hetzelfde materiaal. De materialen die nog in ontwikkeling zijn, zoals kunststoffen
gebaseerd op biomassa, zoals de zetmeelblend of de PBAT/PLA-blend kunnen in
de toekomst lichter worden en dan zal in lijn daarmee de milieuimpact worden
gereduceerd.
5.4.3

Recyclingpercentages
In 4.2 is gebleken dat de end-of-life fase een relevant onderdeel is van de
levenscyclus van een draagtas. Het percentage gescheiden inzameling beïnvloedt
de milieuimpact van diverse opties: meer inzameling kan leiden tot meer recycling
of compostering.
De mate waarin de milieuimpact verandert, is onderzocht door de
inzamelpercentages (en daarmee de recyclingpercentages) te variëren voor HDPE
hemdtassen en PBAT/PLA hemdtassen. Standaard wordt daarvoor 30%
gescheiden inzameling aangenomen. Dit is verhoogd naar 50% en 84%. De laatst
genoemde waarde is gebaseerd op het inzamelpercentage voor papier van Papier
Recycling Nederland (2013).
De resultaten zijn weergegeven in Figuur 51.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 51

97 / 116

Milieuimpact van hemdtassen bij variatie van recyclingpercentages en
composteringspercentages bij eenmalig gebruik

Te zien is dat de integrale milieuimpact van HDPE hemdtassen niet veel verandert.
Dat wordt veroorzaakt door het feit dat de emissie van fijnstof, het belangrijkste
thema (in rood), van recycling met bonus ongeveer gelijk is aan die van verbranding
met bonus.
Voor PBAT/PLA-blend hemdtas wordt de milieuimpact zelfs iets hoger als een
groter aandeel naar compostering gaat. Wanneer we naar de milieuthema’s kijken
die het meest bijdragen, dan blijkt dat de bonus voor verbranding afneemt en er
een beperkte hoeveelheid extra milieuimpact voor het composteren voor in de
plaats komt. Als vergelijking is de integrale milieuimpact, uitgedrukt in de
schaduwkosten, van de papieren hemdtas gegeven.
Uit de resultaten van de gevoeligheidsanalyse voor recyclingpercentages wordt
duidelijk dat het variëren van recycling percentages nauwelijks tot geen invloed
heeft op de totale milieuimpact.
5.4.4

Hergebruik tassen als pedaalemmerzak
Vaak wordt een draagtas niet alleen hergebruikt als draagtas, maar krijgt het
gedurende de levenscyclus soms nog een tweede functie, bijvoorbeeld als
pedaalemmerzak. Hierdoor wordt de milieuimpact van de productie en het gebruik
van een nieuwe pedaalemmerzak vermeden. Met de resultaten van deze
gevoeligheidsanalyse wordt getoond welke impact hergebruik als pedaalemmerzak
heeft op de totale milieuimpact. Hierbij wordt uitgegaan van het vermijden van de
productie van een pedaalemmerzak van 5,2 gram.
In Figuur 52 wordt de milieuimpact weergegeven van de hemdtassen, die worden
hergebruikt als pedaalemmerzak en wordt deze vergeleken met de milieuimpact
van de tassen zonder hergebruik als pedaalemmerzak.
Het hergebruik als pedaalemmerzak vermijdt de productie van een
pedaalemmerzak uit (primair) HDPE, ter waarde van 0,0016 euro schaduwkosten.
Voor de papieren hemdtassen is verondersteld, dat hergebruik als
pedaalemmerzak niet plaatsvindt.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

98 / 116

Wanneer een draagtas wordt hergebruikt in de functie van een pedaalemmerzak
wordt de milieuimpact dus lager (variërend van 10% voor de PBAT/PLA-blend tot
52% voor de HDPE tas).

Figuur 52

5.4.5

Milieuimpact van hemdtassen met en zonder hergebruik als pedaalemmerzak

Andere impact assessmentmethode
Om te zien of de toepassing van een andere milieuimpact assessment methode
leidt tot andere verschillen tussen de draagtassen wat betreft de grootte van de
milieuimpact, zijn de resultaten van de toepassing van de ReCiPe endpoint
methode eveneens beschouwd. Deze methode is geharmoniseerd met de midpoint
methode en vertaalt de resultaten van de midpoint assessment naar (een
inschatting van) de milieuschade. Daar hoort ook een andere weging bij, die
afhankelijk is van het perspectief. Hier is het ‘standaard’ Hierarchist perspectief
gekozen. De methode en de weegfactoren zijn te vinden in de ReCiPe-handleiding
(Goedkoop et al., 2013).
Een vergelijking tussen beide methodes is gemaakt voor de middelgrote tassen. De
resultaten zijn te zien in Figuur 53. De ReCiPe midpoint-resultaten, gewogen en
geaggregeerd met schaduwprijzen (blauw), zijn weergegeven aan de linkerzijde
van de figuur. De gewogen ReCiPe endpointscores (rood) zijn weergegeven aan de
rechterzijde.
Te zien is dat de volgorde in het algemeen niet verandert. De uitzondering is dat
gerecycled papier bij de endpointmethode beter scoort dan LDPE. Het verschil is te
verklaren uit het feit dat met de endpointmethode naar verhouding meer nadruk
wordt gelegd op de uitputting van fossiele brandstoffen en het broeikasimpact,
waardoor de verhouding tussen kunststof en papieren tassen meer in het nadeel
van kunststof, en dus in het voordeel van papier is.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 53

5.4.6

99 / 116

Milieuimpact van middelgrote tassen met vergelijking van de ReCiPe midpoint scores
met die van ReCiPe endpoint bij eenmalig gebruik

Andere set schaduwprijzen
Schaduwprijzen zijn gebruikt om de milieuthema’s ten opzichte van elkaar te wegen
en ze ook te aggregeren. Ervan uitgaande dat aan belangrijk geachte
milieuproblemen meer geld wordt uitgegeven, geven de prijzen een beleidsvoorkeur
aan. De schaduwprijzen variëren met de beleidsvoorkeuren en met het geografisch
gebied waarvoor ze gelden, en ze zijn onderhevig aan onzekerheid, omdat de
kosten van de milieumaatregelen die eraan ten grondslag liggen niet met zekerheid
vast te stellen zijn.
De standaard set (de “oudste” set) bevat waarden met minder onzekerheden en is
daarom als standaard set meegenomen
Voor een aantal effectcategorieën is ook een meer recente schaduwprijs
beschikbaar (met meer onzekerheden), namelijk voor landgebruik en uitputting van
fossiele materialen en metalen.
Zoals uit de resultaten van de vergelijking van de integrale milieuimpact in 5.2 en
5.3 is gebleken, heeft landgebruik een grote bijdrage aan de milieuimpact van
draagtassen. Daarom is in deze gevoeligheidsanalyse gekeken naar de impact van
een veranderde prijs voor landgebruik.
Daarnaast is in de standaard set schaduwprijzen voor uitputting van fossiele
materialen met een schaduwprijs van 0 euro gerekend; in sommige
literatuurbronnen wordt aan uitputting van fossiele materialen wel een schaduwprijs
toegerekend. Omdat er wel voor elk materiaal uitputting van fossiele materialen
voorkomt, is op basis van de alternatieve schaduwprijs voor fossiele materialen een
nieuwe analyse gedaan.
In Tabel 15 zijn de sets prijzen gegeven; te zien is dat er slechts voor de laatste 6
milieuthema’s gerekend is met andere schaduwprijzen.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Tabel 15

100 / 116

Twee verschillende sets schaduwprijzen

Milieuthema

Standaard set Bron

Climate change

0,025

(a)

Alternatieve Bron
set
0,025 (a)

Ozone depletion

39,1

(a)

39,1

(a)

Human toxicity

0,0206

(a)

0,0206

(a)

Photochemical oxidant formation

0,585

(a)

0,585

(a)

Particulate matter formation

51,5

(a)

51,5

(a)

Ionising radiation

0,0425

(a)

0,0425

(a)

Terrestrial acidification

0,638

(a)

0,638

(a)

Freshwater eutrophication

1,78

(a)

1,78

(a)

Marine eutrophication

12,5

(a)

12,5

(a)

Terrestrial ecotoxicity

1,28

(b)

1,28

(b)

Freshwater ecotoxicity

0,04

(b)

0,04

(b)

Marine ecotoxicity

0,0001

(b)

0,0001

(b)

Agricultural land occupation

0,094

(d)

0,64

(a)

Urban land occupation

0,094

(d)

0,78

(a)

Natural land transformation

0,0019

(d)

0

(a)

Water depletion

1

(d)

0

(a)

Metal depletion

0

(a)

0,0596

(c)

Fossil depletion

0

(a)

0,0433

(c)

(a) De Bruyn et al. 2010
(b) Van Harmelen et al. 2007
(c) Goedkoop et al. 2013
(d) Van Harmelen et al. 2012
In Figuur 54 is de milieuimpact van de middelgrote tassen in de volgorde van
toenemende schaduwkosten voor de ‘standaard’ set (bruin) gegeven. De groene
balken geven vervolgens de totale schaduwkosten weer voor de alternatieve set.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 54

101 / 116

Milieuimpact van middelgrote tassen met de vergelijking van 2 sets schaduwprijzen

Wat opvalt, is dat de impact van de papieren middelgrote tassen sterk toeneemt.
Die van katoenen middelgrote tassen neemt ook sterk toe. Deze twee opties
worden in Figuur 55 nader bekeken.

Figuur 55

Milieuimpact van de middelgrote tassen van katoen en papier met de vergelijking van
2 sets schaduwprijzen

De verschillen zijn te herleiden tot de verschillen in schaduwkosten voor agrarisch
landgebruik (hoger voor de alternatieve set) en de uitputting van zoetwater (wordt
niet meegenomen in het geval van toepassing van de alternatieve set).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

5.4.7

102 / 116

Keuze voor andere allocatiemethoden
De milieulasten en –baten van respectievelijk de productie van grondstoffen en de
recycling van de tas, worden toegerekend aan de tas en de hoogte van de
toegerekende milieulasten en –baten wordt berekend aan de hand van de
economische waarde. Dit is gedaan volgens de ‘value corrected subsitution’methode, zie 2.9 en 3.1.7.
Er zijn andere manieren om deze milieuimpact toe te rekenen, met mogelijk een
grote invloed op de resultaten. Wat vooral verandert is de verdeling van de
e
milieuimpact van de productie van primaire grondstoffen over een aantal ketens (1
e
e
product, 2 gerecyclede product, 3 product, …). Value corrected substitution
verdeelt de milieuimpact conform het waardeverlies van de grondstoffen. Twee
andere benaderingen kunnen zijn de cut-off methode of de massa allocatie. Bij de
cut-off wordt de milieuimpact van de grondstofwinning toegerekend aan het product
waarvoor de grondstoffen worden gebruikt. Voor massa allocatie geldt dat de milieu
impact van recycling aan het eerste product wordt toegerekend.
In Figuur 56 is te zien hoe de keten eruit ziet bij de cut-off benadering. De keten van
een draagtas uit primair materiaal bestaat uit grondstofwinning, zoals bij value
corrected substitution, productie van de tas, gebruik en afvalverwerking. De
processen voor recycling, en de bijbehorende milieubaten en die van verbranden
met energieterugwinning (productie energiedragers), worden ‘afgesneden’.
Bijvoorbeeld bij een LDPE middelgrote draagtas uit gerecycled materiaal bestaat de
keten uit inzameling, recycling van secundaire kunststof, productie van de tas,
gebruik en verbranding van de rest van de kunststof. Wat betreft de resultaten mag
verwacht worden, dat tassen uit primair materiaal nu slechter zullen uitpakken dan
in het geval van toepassing van de value corrected substitution; tassen uit
secundair materiaal zullen daarentegen beter scoren.

Figuur 56

Cut-off benadering voor allocatie

Eerst worden hierna de resultaten getoond voor een aantal typen tassen, die zowel
uit primair als gerecycled materiaal kunnen bestaan. De resultaten zijn voor
landgebruik weergegeven in Figuur 57.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 57

103 / 116

Impact van agrarisch landgebruik bij toepassing van verschillende allocatiemethoden

Omdat landgebruik vrijwel geheel bepaald wordt door de winning van grondstoffen,
zijn de verschillen groot voor de cut-off methode. Voor papieren tassen wordt bij
cut-off allocatie al het landgebruik toegekend aan de primaire tassen. Voor tassen
uit gerecycled materiaal is de impact van het landgebruik sterk verminderd.
Daarmee wordt het verschil tussen papier en r-papier groter. Bij de kunststof tassen
(op fossiele basis), waar landgebruik minder een rol speelt, is het verschil beperkt
(NB: Niet zichtbaar in de figuur).
Bij toepassing van massa alocatie is de impact kleiner dan die bij de toepassing van
value corrected substitution. Het landgebruik van papier en r-papier wordt
vergelijkbaar.
Voor het milieuthema broeikaseffect wordt een kleiner verschil via toedeling aan de
primaire productie gevonden (cut-off methode). Bovendien vindt er bij recycling ook
CO2-uitstoot plaats, zodat de impact van het broeikaseffect voor gerecycled
materiaal niet nul is. In Figuur 58 is te zien dat de verschillen tussen de primaire en
secundaire materialen ook hier toenemen, Bij vergelijking van cut-off met value
corrected substitution, is het verschil inderdaad minder dan bij landgebruik. Bij
toepassing van de massa allocatie is voor primaire materialen de impact lager en
voor de secundaire materialen hoger, maar de verschillen zijn duidelijk minder
vergeleken met de scores van de cut-off methode.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 58

104 / 116

Impact van het broeikaseffect bij toepassing van verschillende allocatiemethoden

Voor kunststof tassen leidt de cut-off methode tot een hogere uitstoot van
broeikasgassen, omdat de baten van recycling, maar ook de baten van
energieopwekking in de afvalverbranding niet worden toegekend aan de tas. Dat
geldt ook voor kunststof tassen uit gerecycled materiaal, hoewel de hogere uitstoot
daar beperkt is omdat ook geen deel van de milieuimpact van de primaire productie
wordt toegekend.
Bij papieren tassen uit primair materiaal leidt de cut-off methode ook tot een hogere
uitstoot van broeikasgassen. Bij papieren tassen uit gerecycled materiaal is de
uitstoot juist lager. De toerekening van een deel van de primaire productie valt weg.
Voor verschillende thema’s leidt het dus tot verschillende impacts bij toepassing
van de cut-off allocatie of de massa allocatie. Interessant is het om te zien hoe dit
uitpakt voor de integrale milieuimpact van het vervoeren van 10 kg. In Figuur 59
wordt voor alle typen hemdtassen en alle typen middelgrote tassen de milieuimpact,
uitgedrukt in schaduwkosten, weergegeven.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 59

105 / 116

Integrale milieuimpact van middelgrote tassen (in schaduwkosten) bij toepassing van
verschillende allocatiemethoden

De hemdtas van r-papier heeft de laagste schaduwkosten als de cut-off allocatie
wordt toegepast, in tegenstelling tot de score bij toepassing van de value corrected
substitution methode. Bij toepassing van de massa allocatie wordt een vergelijkbaar
beeld gezien als die bij toepassing van value corrected substitution. Alleen de
varianten PBAT/PLA-blend en papier worden vergelijkbaar qua schaduwkosten.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

106 / 116

Voor de middelgrote tassen geldt dat de r-papieren tas bij toepassing van cut-off
allocatie de laagste milieuimpact heeft. Bij toepassing van de twee andere
methoden is de impact van de r-LDPE-tas het laagst.
Op basis van de resultaten, gepresenteerd in de figuren, kan worden
geconcludeerd dat de keuze voor een allocatiemethode invloed kan hebben op de
volgorde van de diverse tassen, wat betreft de grootte van de milieuimpact. De
keuze van de allocatiemethode is een fundamentele keuze bij de opzet van een
studie. De cut-off methode past aan één kant van het spectrum (geen toekenning
van milieu bonussen aan het eerste product) en de massa allocatie aan de andere
kant (toekenning van alle bonussen aan het eerste product).
Uit de resultaten van deze gevoeligheidsanalyse is gebleken, dat bij de interpretatie
van de resultaten de nodige voorzichtigheid in acht genomen dient te worden.
Vooral bij toepassing van de cut-off methode verandert de situatie bij de vergelijking
van tassen op basis van primair materiaal met tassen op basis van gerecycled
materiaal. Deze allocatiemethode heeft een duidelijk invloed op de verhouding
tussen primair en secundair materiaal.
De toepassing van de massa allocatie laat minder grote verschuivingen zien en
wijkt minder af, vergeleken met de toepassing van de value corrected substitution
methode.
De value corrected substitution-methode benadert meer de praktijk, en is volgens
de auteurs van dit rapport een passende methode voor een vergelijking van
alternatieven van veel verschillende primaire en secundaire materialen, waarbij
kwaliteitsverlies optreedt bij recycling.

5.4.8

Alternatief scenario voor meermalig gebruik
Uit de resultaten van paragraaf 5.3 blijkt dat meermalig gebruik bepalend is voor de
uitkomst van welke tas de laagste milieu impact heeft.
Zoals beschreven in paragraaf 5.3 is het scenario voor meermalig gebruik bepaald
op basis van een professional guess en niet op basis van onderzoek naar
consumentengedrag. Omdat deze aannames de resultaten beïnvloeden wordt in
deze paragraaf een ander scenario getoond voor meermalig gebruik.
Ook in dit scenario is onderscheid gemaakt tussen 3 soorten ontwerpen van
draagtassen:
1. Draagtassen, die zijn ontworpen voor meermalig gebruik, zoals de big
shoppers van PP, r-PP, PET, katoen en jute, de middelgrote draagtassen
van PET, katoen en jute. Deze zijn ontworpen om vele malen te worden
hergebruikt.
2. Hemdtassen, waarvan wordt aangenomen dat ze eenmalig worden
gebruikt, met de uitzondering van hergebruik als afvalzak (zie 5.4.4).
3. Overige, zoals de LDPE, r-LDPE middelgrote draagtassen, de middelgrote
draagtassen en big shoppers van papier en r-papier. Hierbij is voor het
scenario aangenomen dat papier minder vaak zal worden hergebruikt dan
LDPE.
In Tabel 16 is het meermalig gebruik van dit scenario weergegeven.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

107 / 116

Hemdtassen worden nog steeds eenmalig gebruikt, maar voor middelgrote tassen
en big shoppers is een lager aantal malen hergebruik aangenomen dan in het
basisscenario. Het aantal malen hergebruik in het basisscenario is te vinden in
Tabel 13 (paragraaf 5.3).
Tabel 16

Aannames gevoeligheidsanalyse aantal keren gebruik per type tas

Aannames aantal keren gebruik per type tas
HemdMiddelgrote
Big shoppers
tassen
tassen
Ontwerp
Draagtassen
ontworpen voor
meermalig
gebruik
hemdtassen

Overige tassen

Materialen
PP, r-PP
PET (Polyester)
Katoen
Jute
HDPE
PBAT/PLA-blend
Bio-PE
Zetmeelblend
Papier, r-Papier
LDPE, r-LDPE
Papier, r-Papier

30
30
30

30
30
30
30

5
2

2

1
1
1
1
1

In Figuur 60 en Figuur 61 zijn voor de verschillende draagtassen de resultaten te
zien van een verlaging van het aantal malen hergebruik volgens het alternatieve
scenario.

Figuur 60 Schaduwkosten voor draagtassen bij 150 aankopen: alternatief scenario voor
meermalig gebruik bij het vervoeren van 2 kg

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 61

108 / 116

Schaduwkosten voor draagtassen bij 150 aankopen: alternatief scenario voor
meermalig gebruik bij het vervoeren van 10 kg

In het alternatieve scenario neemt voor alle tassen de milieuimpact per keer gebruik
toe, omdat het aantal malen hergebruik steeds lager is dan in het basisscenario,
behalve bij de hemdtassen omdat deze nog steeds eenmalig gebruikt worden. Te
zien is dat de tassen die geschikt zijn voor meermalig gebruik meestal nog steeds
een lagere milieuimpact hebben dan de hemdtassen. Wel treden enkele kleine
verschuivingen op in de volgorde, door het lagere aantal malen hergebruik. De
HDPE-hemdtas scoort nu bijvoorbeeld iets beter dan de PET big shopper en de
zetmeelblend-hemdtas en r-papieren hemdtas scoren iets beter dan de juten big
shopper.
5.5

Conclusies
De berekende resultaten van de milieuimpact van verschillende draagtassen zijn
met elkaar vergeleken. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen het vervoeren van 2
kg respectievelijk 10 kg aankopen en tussen éénmalig respectievelijk meermalig
gebruik. De conclusie voor het eenmalig gebruiken van draagtassen per
effectcategorie zijn besproken in paragraaf 4.5 in het ISO conforme deel. In deze
paragraaf worden de conclusies van eenmalig en meermalig gebruik besproken op
basis van aggregatie. Bij het lezen en interpreteren van deze resultaten is het
belangrijk dat aggregatie een vorm van waardering is. Waardering is geen
constante maar afhankelijk van tijd en perspectief. De schaduwprijzen moeten
worden geïnterpreteerd als indicaties van waarde die de huidige Nederlandse
samenleving hecht aan het voorkomen van milieuimpacts. Ook is belangrijk dat de
resultaten van meermalig gebruik zijn gebaseerd op een realistisch geacht
scenario, waarvoor geen onderzoek is gedaan naar het reële consumentengedrag
of naar het meest wenselijke consumentengedrag.
Op hoofdlijnen blijkt uit de resultaten van deze studie dat de milieuimpact bij
meermalig gebruik lager is dan bij eenmalig gebruik. Bij eenmalig gebruik variëren
de schaduwkosten tussen 0,003 en 1,32 euro. Bij meermalig gebruik variëren deze
tussen 0,0002 euro (r-PP big shopper) en 0,029 euro (papieren middelgrote tas; bij
vervoer van 10 kg) per keer gebruik. Dit verschil laat zien dat het meermalig gebruik
van een draagtas belangrijk is voor het reduceren van de milieuimpact.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

109 / 116

De schaduwkosten voor meermalig gebruik van de verschillende draagtassen zijn
lager dan bij eenmalig gebruik. Dit geldt zowel voor middelgrote draagtassen als big
shoppers. Voor hemdtassen is aangenomen dat deze niet worden hergebruikt.
Bij tassen geproduceerd van papier, LDPE en PP zijn tassen van primair materiaal
meegenomen en tassen van gerecycled materiaal. Voor deze draagtassen kan
geconcludeerd worden dat tassen van gerecycled materiaal een lagere
milieuimpact hebben dan tassen van primair materiaal, zowel bij eenmalig gebruik
als bij meermalig gebruik. De recycle papieren hemdtas heeft bijvoorbeeld een
lagere milieuimpact dan de papieren tas van primair materiaal.
Ter illustratie van deze resultaten wordt in de hierna volgende figuren de integrale
milieuimpact van het eenmalig gebruik van middelgrote tassen (Figuur 62)
vergeleken met die van het meermalig gebruik van deze tassen (Figuur 63). De
resultaten laten zien dat de waarden van de milieuimpact, uitgedrukt in
schaduwkosten, duidelijk dalen bij meermalig gebruik.

Figuur 62

Milieuimpact van eenmalig gebruik middelgrote draagtassen (in schaduwkosten) voor
het vervoeren van 2 kg boodschappen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 63

110 / 116

Milieuimpact van meermalig gebruik middelgrote draagtassen (in schaduwkosten)
voor het vervoeren van 2 kg boodschappen

Daarnaast is voor het scenario van meermalig gebruik in deze studie gekeken wat
het voor de milieuimpact betekent als een consument een jaar lang 150 aankopen
doet. In Figuur 64 en Figuur 65 wordt de milieuimpact, uitgedrukt in schaduwkosten,
getoond van het meermalig gebruik van de verschillende draagtassen bij 150
aankopen van 2 kg en 10 kg.
Het verschil in schaduwkosten tussen de tassen uit verschillende materialen, die 75
keer gebruikt worden (dus 2 tassen bij 150 aankopen van 2 kg), is relatief klein.
De resultaten, gepresenteerd in beide figuren, laten zien dat bij meermalig gebruik
de milieuimpact lager wordt dan bij eenmalig gebruik. Ook laten de resultaten zien
dat wanneer een r-PP big shopper of een PET middelgrote draagtas veelvuldig
gebruikt wordt, dit leidt tot een lagere milieuimpact dan het eenmalig gebruiken van
een hemdtas. Ook is te zien dat de r-LDPE en LDPE draagtas bij 10 keer (dus 15
tassen bij 150 aankopen van 2 kg) gebruiken een relatief lage milieuimpact hebben.

Figuur 64

Milieuimpact (in schaduwkosten) voor het doen van 150 aankopen bij meermalig
gebruik voor het vervoeren van 2 kg aankopen

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Figuur 65

111 / 116

Milieuimpact (in schaduwkosten) voor het doen van 150 aankopen bij meermalig
gebruik voor het vervoeren van 10 kg aankopen

Gevoeligheidsanalyse
In deze studie is een aantal aannames gedaan. Voor enkele aannames, die
duidelijk invloed hebben op de resultaten, zijn gevoeligheidsanalyses uitgevoerd.
De volgende invloeden zijn daarbij geconstateerd:
- De methode voor het uitdrukken van negatieve gevolgen van landgebruik is nog
niet uitontwikkeld. Een alternatieve berekening voor de impacts van landgebruik
laat in deze studie geen verschuivingen zien in de voorkeursvolgorde van de
typen tassen.
- Voor het gewicht van de draagtas blijkt dat de grootte van de milieuimpact
meebeweegt met de verandering van het gewicht. Lichte tassen hebben een
lagere milieuimpact dan zwaardere draagtassen van hetzelfde materiaal. Dit
betekent dat materialen die nog in ontwikkeling zijn, zoals de onderzochte, op
biomassa gebaseerde kunststoffen, de zetmeelblend en de PBAT/PLA blend, in
de toekomst lichter zullen worden en dat de milieuimpact daarvan gereduceerd
zal worden.
- De variaties in de recyclingpercentages hebben nauwelijks tot geen invloed op
de totale milieuimpact.
- Wanneer een draagtas wordt hergebruikt in de functie van een
pedaalemmerzak wordt de milieuimpact lager.
- De resultaten van de toepassing van de ReCiPe endpointmethode, vergeleken
met de toepassing van de ReCiPe midpointmethode, aangevuld met de
schaduwprijzenmethode voor aggregatie, laten zien dat een alternatieve
aggregatiemethode voor middelgrote tassen slechts leidt tot één verandering in
de voorkeursvolgorde: gerecycled papier krijgt de voorkeur ten opzichte van
LDPE. Deze verandering is te verklaren uit het feit dat met de endpointmethode
(naar verhouding) meer nadruk wordt gelegd op uitputting van fossiele
brandstoffen en het broeikaseffect, waardoor de verhouding tussen kunststoffen
en papieren tassen meer in het nadeel van kunststof, en dus in het voordeel
van papier valt.
- Andere waarden van de set schaduwprijzen geven andere waarden voor de
milieuimpact. Voor de onderzochte alternatieve set schaduwprijzen neemt de
impact van de papieren tassen sterk toe. Die van katoen neemt eveneens sterk
toe. De verschillen zijn te herleiden tot verschillen in schaduwkosten voor

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

-

-

112 / 116

agrarisch landgebruik (hoger voor de alternatieve set) en de uitputting van
zoetwater (in de alternatieve set zijn hiervoor geen kosten meegenomen).
De gekozen allocatiemethode kan invloed hebben op de resultaten. In de studie
is als basis de value corrected substitution-methode toegepast. Omdat deze de
werkelijke situatie het beste benadert (de kwaliteit van de materialen neemt af
bij recycling). Wanneer de cut-off methode wordt toegepast heeft met name de
r-papieren middelgrote draagtas en hemdtas lagere schaduwkosten, waardoor
de r-papieren middelgrote draagtas en hemdtas een lagere milieuimpact
hebben dan het laagst scorende type primair materiaal. Bij toepassing van
massa allocatie zijn de veranderingen duidelijk kleiner. Uit deze
gevoeligheidsanalyse blijkt dat bij de interpretatie van de resultaten de nodige
voorzichtigheid in acht genomen dient te worden.
Het aantal malen hergebruik heeft invloed op de milieuimpact van middelgrote
tassen en big shoppers. Een alternatief scenario dat is doorgerekend leidt tot
een kleine verandering in de volgorde. De volgorde ten opzichte van de
hemdtassen veranderd, de hemdtassen gaan iets beter scoren. De HDPE
hemdtas bij het vervoeren van 2 kg scoort bijvoorbeeld iets lager dan de PET
bigshopper en de zetmeelblendhemdtas en r-papieren hemdtas scoren iets
lager dan de jute bigshopper. Het is aan te bevelen om de resultaten van
meermalig gebruik met voorzichtigheid te interpreteren.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

6

113 / 116

Aandachtspunten
De resultaten van het onderzoek en de intensieve informatie uitwisseling met beide
commissies hebben geleid tot de volgende aandachtspunten:
- Zwerfafval kan een belangrijke impact hebben op het milieu. Ook
draagtassen kunnen als zwerfafval in het milieu belanden. Voor de
gehanteerde LCA methode en in de Ecoinvent database zijn geen
standaard gegevens beschikbaar om de milieuimpact van zwerfafval te
kunnen bepalen. Het meenemen van de milieuimpact van draagtassen in
het zwerfafval wordt noodzakelijk geacht. Om de milieuimpact ten gevolge
van draagtassen te kwantificeren is extra onderzoek nodig. Zwerfafval is in
deze studie wel kwalitatitief onderzocht met betrekking tot afbreekbaarheid.
Echter interferentie met het milieu wordt niet alleen door afbreekbaarheid
bepaald. Via modellering en praktisch onderzoek zal aangetoond dienen te
worden in welke mate de milieuimpacts relevant zijn, welke ingrepen daar
aan bijdragen en of er snelle oplossingen vereist zijn.
- De hoeveelheid zwerfafval, afkomstig van draagtassen, is in deze studie
niet meegenomen. Aangezien er geen data voor beschikbaar zijn, is de
hoeveelheid in het afdankstadium op nul gesteld. In de praktijk zullen er wel
draagtassen in het zwerfafval voorkomen. Extra onderzoek naar de
hoeveelheid en naar welke type draagtassen in het zwerfafval is nodig om
een beter beeld van de werkelijke situatie te krijgen.
- Het potentiële aantal meermalig gebruik van draagtassen is door middel
van een scenario op basis van een expert guess in beeld gebracht. Voor de
uitvoering van deze studie waren geen data beschikbaar van de technische
en economische levensduur van draagtassen. Bekend is dat de
economische levensduur van producten vaak bepalend is voor het gebruik
van producten (bijvoorbeeld mobiele telefoons worden over het algemeen
minder lang gebruikt dan de technische levensduur van de telefoon
mogelijk maakt). Om gewenst gedrag te kunnen specificeren moet de
economische en de technische levensduur met betrekking tot het
meermalig gebruik van draagtassen verder worden onderzocht. Dit zal
verder inzicht verschaffen in de mogelijkheden en richting van het
stimuleren van de mogelijkheden van meer meermalig gebruik en dat zou
dan op de verschillende consumentengroepen in specifieke situaties van
boodschappen doen, afgestemd kunnen worden.
- In deze studie is gekozen om 12 verschillende materialen voor 3 typen
draagtassen te onderzoeken. In totaal zijn 20 verschillende draagtassen
vergeleken. In de maatschappij is een nog groter aantal varianten en
formaten (grootte en gewicht) draagtassen beschikbaar. Deze studie geeft
alleen inzicht in de resultaten van de 20 onderzochte varianten. Wanneer
consumenten en winkeliers voor hun specifieke situatie beslissingen willen
nemen met betrekking tot andere formaten tassen kunnen de resultaten
niet één op één worden gebruikt. Als de wens is om consumenten en
winkeliers voor elke specifieke situatie een keuze te kunnen laten maken,
waarin milieuimpact mee wordt genomen, zou deze LCA uitgebreid moeten
worden met informatieoverdracht en eventueel andere instrumenten.
- Een LCA is altijd een momentopname waarin gebruik gemaakt wordt van
de op dat moment beschikbare en bruikbare data en procesgegevens.
Binnen elke van de drie typen draagtassen bestaat een grote variëteit in
gewicht en volume; verschillende databronnen voor eenzelfde materiaal

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

114 / 116

kennen soms een grote variatie. Processen (zowel voor de productie als
voor de end of life van materialen) worden continu in meer of mindere
maten aangepast en verbeterd. Dit geldt zeker in deze studie voor
materialen die nog aan het beginstadium van de ontwikkeling staan, zoals
kunststoffen geproduceerd uit biomaterialen. Ook zijn voor sommige
materialen de data beperkt (de gegevens voor de productie van papier zijn
bijvoorbeeld afkomstig van één bedrijf). Het verdient aanbeveling om
voortdurend de gebruikte data te evalueren en verkleining van
onzekerheden daarin na te streven.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

7

115 / 116

Referenties
European Commission - Joint Research Centre - Institute for Environment and
Sustainability: International Reference Life Cycle Data System (ILCD) Handbook General guide for Life Cycle Assessment - Detailed guidance. First edition March
2010. EUR 24708 EN. Luxembourg. Publications Office of the European Union;
2010.
Goedkoop, M. et al. (2013). ReCiPe 2008: A life cycle impact assessment method
which comprises harmonised category indicators at the midpoint and the endpoint
level, version 1.08, Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer.
Milà I Canals, L., Bauer, C., Depestele, J., Dubreuil, A., Knuchel, R.F. et al.
(2007a). Key Elements in a Framework for Land Use Impact Assessment Within
LCA. Int J LCA, 12, 5-15.
Milà I Canals, L., Romanyà, J., & Cowell, S. (2007b). Method for assessing impacts
on life support functions (LSF) related to the use of “fertile land” in life cycle
assessment (LCA). Journal of Cleaner Production 15, 1426-1440.
Milà I Canals, L.; Muñoz, I; McLaren, S., Brandão, M. (2007c). LCA methodology
and modeling considerations for vegetable production and consumption. CES
Working Paper 02/07.
Harmelen, T. van et al. (2007). The price of toxicity. Methodology for the
assessment of shadow prices for human toxicity, ecotoxicity and abiotic depletion.
In: Quantified Eco-Efficiency. An Introduction with Applications. Series: EcoEfficiency in Industry and Science, Vol 22. Huppes, Gjalt; Ishikawa, Masanobu
(Eds.)
Ligthart, T.N., M.S. Valkering en A.M.M. Ansems (2013), Life Cycle Assessment of
beverage carton collection systems, TNO-rapport 2013 R12036.
Environment Agency (2011). Life Cycle Assessment of Supermarket Carrier bags.
Haro (2013). Potential routes for thermochemical biorefineries. Society of Chemical
Industry and John Wiley & Sons, Ltd, Vol 7, 5, 475-626
Nedvang (2013). Monitoring Verpakkingen Resultaten 2012,
http://www.nedvang.nl/sites/default/files/downloads/monitoring-verpakkingenresultaten-2012.pdf (geraadpleegd in april 2014)
Papier Recycling Nederland (2013), Consumptie-,inzamel- en hergebrukdata van
papier & karton, 2008 – 2012, http://www.prn.nl/downloads/files/cijfers%2020062012%20pdf.pdf (geraadpleegd in april 2014)
Den Oever et al. (2014). Haalbaarheidsstudie bio-afbreekbare tasjes. Wageningen
Universiteit
Bastioli (2005). Handbook of biodegradable polymers. Smithers Rapra Publishing

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

116 / 116

De Bruyn et al (2010), Handboek Schaduwprijzen, tabel 22 en 43, CE Delft, March
2010
Van Harmelen et al (2007), The price of toxicity. Methodology for the assessment of
shadow prices for human toxicity, ecotoxicity and abiotic depletion, table 4.5, pp
105-125, Eco-Efficiency in Industry and Science, Quantified Eco-Efficiency, ISBN
978-1-4020-5398-6, Springer 2007
Van Harmelen et al, Shadow prices of biomass relevant impacts, How to value
water scarcity, eco-toxicity and land use in life cycle impact assessments? TNO
report, March 2012
Website www.made-in-china.com, geraadpleegd in april 2014.
Website plasticker.de, geraadpleegd in mei 2014.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

6

LDPE

middelgrote tas

6

6 tot 8

3 tot 9

6 tot
12

15

55

21

15 tot
55
28-43

44

8 tot
22

PP
big shopper

130

107124

150160

gegevens van der
Windt

Gegevens Gildepak

Grazza, taking home
goods from
supermarket, 2010

Gegevens
internetsearch
maxtassen

4 tot 9

17,5
tot 25
30

Gegevens biostudie
WUR

Gegevens tassenstudie
carrefour

Gegevens tassenstudie
Engeland

Bovenwaarde

Onderwaarde

HDPE
hemdtas

Gegevens Oerlemans

Bijlage overzicht van de inventarisatie van de verschillende gewichten

TNO

A

Bijlage A | 1/3

hemdtas
34

middelgrote tas
57

big shopper
96

middelgrote tas
78

big shopper
184

hemdtas

Biopolyetheen
45,6

44
68,4

78

15
8,2
55

15
17

79-229

PBAT/PLA Blend

10,02

13,36

52

Katoen

44

Papier

34

57

96

gegevens van der
Windt

Gegevens Gildepak

Grazza, taking home
goods from
supermarket, 2010

Gegevens
internetsearch
maxtassen

Gegevens biostudie
WUR

Gegevens tassenstudie
carrefour

Gegevens tassenstudie
Engeland

Gegevens Oerlemans

Bovenwaarde

Onderwaarde

TNO

TNO-rapport | TNO 2014 R10949
Bijlage A | 2/3

hemdtas

hemdtas

middelgrote tas
32

big shopper
150
15

Jute

middelgrote tas
150
167

big shopper
229
229

gegevens van der
Windt

Gegevens Gildepak

Grazza, taking home
goods from
supermarket, 2010

Gegevens
internetsearch
maxtassen

Gegevens biostudie
WUR

Gegevens tassenstudie
carrefour

Gegevens tassenstudie
Engeland

Gegevens Oerlemans

Bovenwaarde

Onderwaarde

TNO

TNO-rapport | TNO 2014 R10949
Bijlage A | 3/3

15

Zetmeelblend

15

PET (Polyester)

32
150

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

B

Bijlage B | 1/2

Kwantitatieve verantwoording van het proces

Inventory (protected
workbook).xlsx

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

C

Bijlage C | 2/2

Bijlage milieuimpact per categorie voor hemdtassen,
middelgrote draagtassen en bigshoppers

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage C | 1/3

HDPEhemdtas

Papieren
hemdtas

r-papieren
hemdtas

PBAT/PLA–
blend
hemdtas

Bio-PE
hemdtas

Zetmeelblend
hemdtas

Effectcategorie

Eenheid

Climate change

kg CO2 eq

2,3E-02

5,0E-02

2,1E-02

1,3E-01

3,7E-03

5,9E-02

Ozone depletion

kg CFC-11 eq

-3,1E-10

2,3E-09

1,3E-09

3,2E-09

3,0E-10

3,4E-09

Terrestrial acidification

kg SO2 eq

1,3E-04

5,6E-04

1,4E-04

3,5E-04

6,7E-05

2,8E-04

Freshwater eutrophication

kg P eq

9,1E-07

1,4E-05

9,6E-06

3,2E-05

5,6E-06

2,5E-05

Marine eutrophication

kg N eq

3,8E-06

3,2E-05

1,5E-05

5,7E-05

2,7E-05

7,3E-05

Human toxicity

kg 1,4-DB eq

2,9E-03

1,4E-02

9,2E-03

3,2E-02

6,8E-03

2,7E-02

Photochemical oxidant formation

kg NMVOC

1,0E-04

4,8E-04

1,3E-04

2,3E-04

6,9E-05

1,6E-04

Particulate matter formation

kg PM10 eq

4,1E-05

2,2E-04

7,3E-05

1,2E-04

2,1E-05

8,6E-05

Terrestrial ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

9,9E-07

7,3E-06

6,0E-06

6,2E-05

1,5E-04

3,2E-05

Freshwater ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

2,1E-04

4,0E-04

2,8E-04

1,2E-03

3,2E-04

1,1E-03

Marine ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

2,1E-04

3,8E-04

2,6E-04

1,2E-03

3,0E-04

1,0E-03

Ionising radiation

kBq U235 eq

-1,8E-04

6,2E-03

3,9E-03

1,1E-02

1,4E-03

8,0E-03

Agricultural land occupation

m2a

2,2E-04

2,1E-01

1,1E-01

8,9E-03

7,5E-03

1,1E-02

Urban land occupation

m2a

8,9E-05

2,3E-03

1,3E-03

8,1E-04

2,8E-04

5,5E-04

Natural land transformation

m2

-1,7E-06

2,1E-05

1,2E-05

6,1E-06

-2,9E-07

1,0E-05

Water depletion

m3

1,8E-05

1,8E-03

1,0E-03

2,9E-03

2,1E-03

5,3E-04

Metal depletion

kg Fe eq

-7,4E-06

1,5E-03

8,9E-04

3,0E-03

3,5E-04

2,5E-03

Fossil depletion

kg oil eq

6,6E-03

1,5E-02

7,0E-03

2,1E-02

-7,9E-05

1,8E-02

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage C | 2/3

Effectcategorie

Eenheid

LDPE
middelgrote tas

r-LDPE
middelgrote tas

Papier
middelgrote tas

r-papier
middelgrote tas

Katoen
middelgrote tas

PET
middelgrote tas

Jute
middelgrote tas

Climate change

kg CO2 eq

1,2E-01

9,0E-02

8,3E-02

3,5E-02

2,0E+00

1,6E-01

8,5E-01

Ozone depletion

kg CFC-11 eq

-1,0E-09

-4,0E-10

3,9E-09

2,2E-09

7,5E-06

3,3E-09

1,5E-08

Terrestrial acidification

kg SO2 eq

5,8E-04

2,1E-04

9,3E-04

2,4E-04

1,2E-02

8,3E-04

7,7E-03

Freshwater eutrophication

kg P eq

8,3E-06

9,5E-06

2,4E-05

1,6E-05

7,2E-04

3,1E-05

3,4E-04

Marine eutrophication

kg N eq

1,7E-05

7,7E-06

5,4E-05

2,5E-05

1,7E-03

3,0E-05

8,2E-04

Human toxicity

kg 1,4-DB eq

1,8E-02

1,8E-02

2,3E-02

1,5E-02

6,3E-01

4,5E-02

2,2E-01

Photochemical oxidant formation

kg NMVOC

5,2E-04

2,0E-04

8,0E-04

2,1E-04

6,3E-03

6,4E-04

5,2E-03

Particulate matter formation

kg PM10 eq

1,9E-04

6,7E-05

3,7E-04

1,2E-04

4,3E-03

2,9E-04

3,2E-03

Terrestrial ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

6,1E-06

7,0E-06

1,2E-05

1,0E-05

1,4E-02

1,7E-05

8,2E-05

Freshwater ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

1,2E-03

1,2E-03

6,7E-04

4,7E-04

1,8E-02

1,7E-03

6,4E-03

Marine ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

1,2E-03

1,2E-03

6,4E-04

4,4E-04

1,4E-02

1,7E-03

6,1E-03

Ionising radiation

kBq U235 eq

1,9E-03

5,2E-03

1,0E-02

6,5E-03

3,6E-01

1,1E-02

6,0E-02

Agricultural land occupation

m2a

1,9E-03

1,9E-03

3,5E-01

1,9E-01

6,4E-01

4,9E-03

2,3E-01

Urban land occupation

m2a

4,4E-04

3,3E-04

3,9E-03

2,1E-03

1,4E-02

1,0E-03

8,7E-03

Natural land transformation

m2

-8,2E-06

-8,6E-06

3,5E-05

2,0E-05

2,8E-04

8,8E-06

8,3E-05

Water depletion

m3

9,5E-05

1,1E-04

3,0E-03

1,7E-03

1,5E-01

4,9E-04

5,6E-02

Metal depletion

kg Fe eq

3,1E-05

4,2E-05

2,5E-03

1,5E-03

5,8E-02

5,5E-03

1,1E-02

Fossil depletion

kg oil eq

3,6E-02

2,1E-02

2,5E-02

1,2E-02

4,2E-01

5,1E-02

1,9E-01

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage C | 3/3

PP big
shopper

r-PP big
shopper

Papier big
shopper

r-papier big Katoen big
shopper
shopper

PET
(Polyester)
big
shopper

Jute big
shopper

Effectcategorie

Eenheid

Climate change

kg CO2 eq

4,2E-01

2,9E-01

1,4E-01

6,0E-02

4,6E+00

9,9E-01

1,3E+00

Ozone depletion

kg CFC-11 eq

-4,7E-09

-5,5E-09

6,6E-09

3,7E-09

1,8E-05

2,1E-08

2,3E-08

Terrestrial acidification

kg SO2 eq

1,9E-03

4,0E-04

1,6E-03

4,1E-04

2,9E-02

5,1E-03

1,2E-02

Freshwater eutrophication

kg P eq

2,0E-06

1,8E-06

4,1E-05

2,7E-05

1,7E-03

1,9E-04

5,1E-04

Marine eutrophication

kg N eq

6,4E-05

2,1E-05

9,1E-05

4,2E-05

3,9E-03

1,8E-04

1,2E-03

Human toxicity

kg 1,4-DB eq

2,6E-02

2,4E-02

3,9E-02

2,6E-02

1,5E+00

2,8E-01

3,4E-01

Photochemical oxidant formation

kg NMVOC

1,8E-03

4,9E-04

1,4E-03

3,6E-04

1,5E-02

3,9E-03

7,9E-03

Particulate matter formation

kg PM10 eq

5,8E-04

1,3E-04

6,3E-04

2,1E-04

1,0E-02

1,8E-03

4,9E-03

Terrestrial ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

5,3E-07

-7,6E-07

2,1E-05

1,7E-05

3,3E-02

1,0E-04

1,2E-04

Freshwater ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

3,4E-03

3,4E-03

1,1E-03

7,9E-04

4,2E-02

1,0E-02

9,8E-03

Marine ecotoxicity

kg 1,4-DB eq

3,3E-03

3,2E-03

1,1E-03

7,4E-04

3,4E-02

1,0E-02

9,4E-03

Ionising radiation

kBq U235 eq

-4,0E-03

-4,4E-03

1,8E-02

1,1E-02

8,4E-01

7,0E-02

9,1E-02

Agricultural land occupation

m2a

2,3E-03

2,4E-03

5,9E-01

3,2E-01

1,5E+00

3,0E-02

3,5E-01

Urban land occupation

m2a

7,9E-04

5,8E-04

6,5E-03

3,6E-03

3,3E-02

6,6E-03

1,3E-02

Natural land transformation

m2

-2,4E-05

-2,8E-05

6,0E-05

3,3E-05

6,7E-04

5,9E-05

1,3E-04

Water depletion

m3

2,0E-04

2,3E-05

5,1E-03

2,9E-03

3,5E-01

3,1E-03

8,5E-02

Metal depletion

kg Fe eq

-1,8E-03

-2,0E-03

4,2E-03

2,5E-03

1,4E-01

3,5E-02

1,7E-02

Fossil depletion

kg oil eq

1,5E-01

6,7E-02

4,2E-02

2,0E-02

1,0E+00

3,3E-01

2,9E-01

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

D

Bijlage D | 1/6

Rapporten van de review commissie inclusief
opmerkingen van TNO
Diarienummer A-2014-0679

Kennisinstituut Duurzaaam Verpakken
t.a.v. Hester Klein Lankhorst & AnneMarth Vrind
Postbus 93383
2509 AJ Den Haag
The Netherlands

C.c. TNO, t.a.v. Toon Ansems

Stockholm, 11 September 2014

Subject:
Eindverklaring review TNO materiaalstudie draagtassen / Final statement review TNO material study
disposable bags

Geachte mevr. Klein Lankhorst en Vrind,

Maandag 25 Augustus jongstleden hebben wij het concept TNO-eindrapport rapport
“DoorTAStend, LCA studie van draagtassen” (TNO 2014 R10609) mogen ontvangen. Het
Kennisinstituut Duurzaam Verpakken heeft ons als review commissie opdracht gegeven

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage D | 2/6

om deze concept-eindrapportage, net als de twee eerdere tussenrapportages, van
kritisch commentaar te voorzien. De review-commissie bestaat uit ondergetekenden,
namelijk Prof. Ernst Worrell, Dr. Jeroen Guinée en Prof. José Potting. In onderstaande
eindverklaring vatten wij het review proces en de taken van de review commissie
samen, en geven we onze laatste reflecties op het eindrapport. Wij beschouwen ons
werk hiermee als teneinde.

Eindverklaring review van TNO-rapport
“DoorTAStend, LCA studie van draagtassen”
(TNO 2014 R10609)
Commissieleden: Dr.ir J.B. Guinée (CML, Universiteit Leiden), Prof.dr. ir. J. Potting
(KTH; Technische University Stock-holm) en Prof. dr. E. Worrell
(Universiteit Utrecht).
Datum:
11-09-2014

Taken van de review commissie
De review heeft plaatsgevonden als een interactief proces. Door deze procesvorm kon
TNO opmerkingen van de review commissie verwerken in een volgende versie van het
rapport.
De review is in beginsel uitgevoerd volgens de meest strikte richtlijnen van de ISO
14040-14044 Normen aangezien in de ogen van de commissie de resultaten gebruikt
gaan worden voor “comparative assertions disclosed to the public”.
De review commissie heeft kritisch gekeken naar de gevolgde aanpak, resultaten en
conclusies zoals beschreven in de voorgelegde (tussen-) rapportages. De review heeft
plaatsgevonden in een kort tijdsbestek met beperkte tijd voor de review. De review
commissie heeft daarom ook niet kunnen kijken naar de correctheid, representativiteit
en validiteit van gebruikte gegevens, de materialensamenstelling van de verschillende
tassen, de validiteit van de aangenomen consumenten scenario’s, en ook niet naar de
gebruikte software, implementaties daarin en gemaakte berekeningen.

Het review proces
De reviewopdracht was als volgt geformuleerd: “Voor 2 belangrijke delen van de studie
zal de review commissie worden geconsulteerd en zal daarover overleg worden
gepleegd:
1.

Goal & Scope (zoals functionele eenheid, methodiek LCA, reikwijdte en
systeemgrenzen, beschikbaarheid en betrouwbaarheid data, betrouwbaarheid en
gevoeligheidsanalyses).

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

2.

Bijlage D | 3/6

Resultaten (hoe omgegaan met beschikbaarheid data, aannames, juistheid
berekeningen, presentatie resultaten, uitgevoerde gevoeligheidsanalyses, getrokken
conclusies).”

Uiteindelijk is ook nog een gecorrigeerde versie van het Resultaten rapport gereviewd.
Deze eindverklaring is daarvan het resultaat.
De review commissie ontving op 11 april 2014 het Goal & Scope rapport “TNO-rapport
TNO 2014 R10609 DoorTAStend, LCA studie van draagtassen; versie 10 april 2014”. De
review commissie heeft haar bevindingen “Review-resultaten materiaalstudie
draagtassen” op 16 april 2014 toegestuurd aan KiDV en TNO.
De review commissie heeft op 7 mei 2014 het draft Resultaten rapport “TNO-rapport
DoorTAStend, LCA studie van draagtassen; versie 6 mei 2014” ontvangen. Op 13 mei
2014 heeft zij haar bevindingen “Review resultaten draft eindrapport (JG2014.09)”
toegestuurd aan KiDV en TNO.
De review commissie heeft op 25 augustus 2014 het definitieve Resultaten rapport
“TNO-rapport TNO 2014 R10949 DoorTAStend, LCA studie van draagtassen; versie 28
juli 2014” ontvangen. De review commissie heeft haar definitieve review verklaring op
11 September aan het project team van KiDV en TNO toegestuurd.

Conclusies
De doelen van de “Materiaalstudie draagtassen” zijn de volgende:
•

•

“Het vergelijken van de milieuimpact van verschillende draagtassen, zodat een
afgewogen beoordeling van verschillende type draagtassen gegeven kan worden wat
betreft de milieuimpact;
Bepalen van het verschil in impact tussen eenmalig en meermalig gebruik van
draagtassen; hierbij wordt het verschil in gebruik van verschillende type
draagtassen meegenomen.”

Zoals eerder aangegeven, is de review in beginsel uitgevoerd volgens de meest strikte
richtlijnen van de ISO 14040-14044 Normen aangezien in de ogen van de commissie de
resultaten gebruikt zouden (kunnen) gaan worden voor ondersteuning van
besluitvorming. In de eerdere rapportages stond dit nog als nevendoel, maar gedurende
de uitvoering van de studie is dit als (expliciet) nevendoel uit de rapportage gehaald.
Hoewel de doelen hierboven ook nog steeds anders zouden kunnen suggereren (“Het
vergelijken van …”), roept vooral het gebruik van frases als “in eerste instantie” op
pagina 18 de suggestie op alsof het nevendoel nog steeds bestaat en alleen niet meer
expliciet is vermeld (de rapportage moet op dit punt worden aangescherpt!). De review
commissie wil echter benadrukken dat ook na aanscherping van het rapport op dit punt,
doordat de studie niet volledig ISO conform is uitgevoerd, het resultaat van de studie
nog steeds niet geschikt is voor het ondersteunen van keuzen tussen draagtassen,
aangezien dit besluitvorming inhoudt op basis van een vergelijking van de afzonderlijke
tassen. Voor dergelijke besluitvorming heeft ISO strikte eisen geformuleerd waar in deze
studie slechts ten dele voldaan is (zie ook hieronder). In die zin voldoet de studie niet
aan bovengenoemde doelen. Het resultaat van deze studie kan nu hoogstens informatief

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage D | 4/6

gebruikt worden: informeren over de potentiele milieu-effecten van verschillende
draagtassen en hoe die zijn opgebouwd. Overigens rapporteert het project team hierover
duidelijk en correct, maar deze en de andere beperkingen van de studie zouden wat ons
betreft meer nadruk moeten krijgen door ze aan de resultaten en conclusies vooraf te
laten gaan, maar ze daar onderdeel van te laten uitmaken. Dit geldt zowel voor de
management samenvatting als het rapport zelf. Verder is de commissie van mening dat
eenzelfde duidelijkheid en correctheid in de publieke berichtgeving over deze studie
moet worden betracht.
De review commissie heeft geconcludeerd dat haar commentaren voor het grootste deel
verwerkt zijn door het project team. De commissie trekt daarnaast de volgende
conclusies:
•

•

•

•

De geformuleerde conclusies en aanbevelingen zijn op zichzelf gebalanceerd en
worden in beginsel ondersteund door de uitgevoerde studie. De beperkingen van de
studie zijn aangegeven en de conclusies houden deels rekening met deze
beperkingen. Wel zou wat ons betreft de onzekerheid in de resultaten meer
benadrukt moeten worden. Het gaat hierbij zowel om onzekerheid in het (her-)
gebruik van draagtassen, de gebruikte inventarisatie-data als de gekozen methoden.
Deze onzekerheden kunnen de resultaten en conclusies (aanzienlijk) hebben
beïnvloed, en dienen ons inziens zorgvuldig gerapporteerd te worden, bij voorkeur
voorafgaand en als onderdeel van de rapportage van de resultaten/conclusies (zowel
in de rapportage als in de management samenvatting).
De management samenvatting doet geen recht aan het rapport. De samenvatting presenteert
vooral de resultaten van de schaduwprijzen methode. Naar onze mening moet de management
samenvatting ook aandacht besteden aan de resultaten van het ISO conforme deel. Ook missen we
de aandachtspunten uit hoofdstuk 8.

Het grootste deel van de studie is uitgevoerd conform de daarvoor geldende ISO
richtlijnen. De hoofdstukken 2 t/m 4 voldoen aan de algemene ISO richtlijnen en
grotendeels ook aan de ISO richtlijnen voor “comparative assertions”. In het rapport
wordt duidelijk aangegeven dat de hoofdstukken 5 t/m 7 niet voldoen aan de ISO
richtlijnen. Voor de balans in de rapportage is het beter als hoofdstuk 7 de
slotparagraaf van hoofdstuk 5 zou zijn, net als dat bij hoofdstuk 4 is gedaan.
Hoofdstuk 5 zou dan het enige niet ISO conforme hoofdstuk zijn. Hoofdstuk 6 gaat
namelijk over zwerfafval dat een zeer belangrijk onderwerp in de discussie over
draagtassen is, maar niet voldoende meegenomen kon worden in de LCA. Hoofdstuk
6 geldt dus in het algemeen en gaat over een belangrijke algemene beperking van
deze studie. Deze beperking dient ons inziens ook duidelijk gerapporteerd te worden
in de samenvatting en conclusies (bij voorkeur voorafgaand aan, en als onderdeel
van de presentatie van de resultaten zelf). Het hoofdstuk gaat feitelijk over wat ISO
14044 onder Clause 4.4.2.5 noemt: “a set of inventory results that are elementary
flows but have not been assigned to impact categories […], and a set of data that
does not represent elementary flows”.
De algemene kwaliteit van de studie is afdoende voor met name informatieve
toepassingen zoals dat hierboven is vermeld. Op de niet ISO conforme hoofdstukken
na (en dus ook de daarop gebaseerde conclusies), is de algemene kwaliteit van de
studie ook afdoende om een basis te vormen voor andere toepassingen zoals
“comparative assertions disclosed to the public” MITS de toepassing gaat over 1 of
meer van de 21 in deze studie onderzochte varianten, waarbij afdoende aandacht
wordt besteed aan het werkelijke consumentengedrag met betrekking tot het
gebruik van draagtassen; de relatief grote onzekerheden in de resultaten, én mits

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

•

Bijlage D | 5/6

aan het probleem van zwerfafval afdoende aparte aandacht wordt besteed en in de
aan de toepassing gekoppelde besluitvorming de zwerfafval problematiek expliciet
meegenomen wordt.
De review commissie ondersteunt volledig de “Aandachtspunten” beschreven in
hoofdstuk 8 en wil er met name op wijzen dat de bijdrage van (met name
eenmalige) plastic draagtassen aan zwerfafval en de plastic soep, en hoe zwerfafval
en plastic soep in LCAs meegenomen zouden kunnen worden nadere aandacht moet
krijgen. Aan de bullet over datakwaliteit zou ons inziens moeten worden toegevoegd
dat er binnen elk van de drie typen draagtassen grote variëteit in gewicht/volume
betaat, en dat verschilllende databronnen voor eenzelfde materiaal soms grote
variatie kennen. Daarnaast bestaat er weinig tot geen data over het feitelijk gebruik
(o.a. gewicht van het product) en hergebruik van draagtassen. Derhalve moeten de
resultaten voorzichtig worden geïnterpreteerd, omdat de gebruikte aannames in de
studie van grote invloed kunnen zijn op de eindresultaten en conclusies. Dit kan van
(aanzienlijke) invloed zijn op de resultaten van de studie.

De review commissie heeft de open en constructieve sfeer tussen opdrachtgever,
projectteam en reviewers gedurende het gehele review traject zeer gewaardeerd.

Met vriendelijke groet, mede namens Dr. Ir. Jeroen Guinée en Prof. Dr. Ernst Worrell,

Prof. Dr. Ir. José Potting (Josepha.Potting@abe.kth.se)

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage D | 6/6

Reactie TNO op review document d.d. 11 september 2014
Algemeen
Daar waar mogelijk zullen we in het rapport benadrukken dat het doel vooral
informatie overdracht is, maar dat in het kader daarvan vergelijken, via het naast
elkaar zetten van de impact van verschillende draagtassen, mogelijk is.
Conclusies
De aandachtspunten worden opgenomen in de Management samenvatting en dan
komen aspecten m.b.t. onzekerheid, zwerfafval, etc. vanzelf nadrukkelijker aan bod.
In de Management samenvatting zal ook meer, o.a. de conclusies, van het ISO
conforme deel worden opgenomen.
Hoofdstuk 7 wordt de slotparagraaf van hoofdstuk 5.
Hoofdstuk 6 (Zwerfafval) wordt paragraaf 4.5
Paragraaf 4.5 (Conclusies) wordt paragraaf 4.6
Hoofdstuk 8 met aandachtspunten wordt hoofdstuk 6.
Zwerfafval komt voldoende aan bod in het overzicht Aandachtspunten. Dus door de
actie van “Aandachtspunten naar de Management samenvatting”, komt er vanzelf
meer aandacht voor Zwerfafval.
Over datakwaliteit wordt nog een punt toegevoegd in de lijst Aandachtspunten.

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

Geachte mevr. Klein Lankhorst en Vrind,
Woensdag 6 mei jongstleden hebben wij het concept-eindrapport van de TNOstudie “DoorTAStend, LCA studie van draagtassen” van 6 mei 2014 mogen
ontvangen. Dit rapport betreft het concept eindverslag van de studie waarop wij als
review-commissie door het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken gevraagd zijn
kritisch commentaar te geven.
De review-commissie bestaat uit ondergetekenden, namelijk Prof. Ernst Worrell, Dr.
Jeroen Guinée and Prof. José Potting. Wij hebben als review-commissie kritisch
gekeken naar het doel van de studie, hoe de voorgestelde aanpak daar in meer
algemene zin op aansluit, de mate waarin die aanpak overeenstemt met ISO 14044
en de huidige gangbare opvattingen binnen de LCA-gemeenschap m.b.t. hoe een
LCA uitgevoerd dient te worden, hoe omgegaan is met de gegevens, aannames,
presentatie resultaten, uitgevoerde gevoeligheidsanalyses, en hoe de conclusies
daarop aansluiten. De review-commissie heeft de LCA-berekeningen niet
gereviewd. Dat was op basis van de aangeleverde materialen niet mogelijk en het
zou ook niet binnen het korte tijdsbestek van de reviewopdracht hebben gepast.
De belangrijkste resultaten van onze review volgen hieronder.

Resultaten review concept-eindrapport van de TNOstudie “DoorTAStend, LCA studie van draagtassen”
van 6 mei 2014
Het concept-eindrapport is over het geheel genomen prettig leesbaar geschreven,
heeft een hoge mate van volledigheid en de stappen van de LCA-methode worden
netjes doorlopen.
Hieronder volgen de resultaten van onze kritische review, waarbij we eerst de
omgang met de onderwerpen van onze review van het “Goal& Scope” rapport
bespreken en waar nodig aanvullen, vervolgens een aantal opmerkingen plaatsen
over hoe eenmalig en meermalig gebruik van tassen is behandeld, en tenslotte een
kort samenvattend eindoordeel over het concept-eindrapport geven.
Algemeen
Tijdsdruk
Naar aanleiding van onze eerdere bevindingen is de tijdsplanning verruimd. Deze
verruiming is echter niet dusdanig geweest dat wij als review-commissie het
vertrouwen hebben dat TNO voldoende tijd heeft gehad om een gedegen studie uit
te kunnen voeren (zie hieronder). Zo hebben wij gemerkt dat ons eerdere
commentaar slechts zeer beperkte invloed heeft gehad op de aanpak van de studie
wat naar alle waarschijnlijkheid onder andere te maken heeft met de tijdsdruk
waaronder de resultaten moesten worden opgeleverd. Daarnaast is naar onze
mening de onderhavige rapportage onder tijdsdruk afgerond wat blijkt uit
CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

slordigheden, kromme zinnen en niet afgeronde delen van het rapport. Ook onze
review heeft onder grote tijdsdruk gestaan (hoewel wij de grootste zorgvuldigheid
hebben betracht in zoverre de tijdsdruk dat toestond).
De review-commissie is van mening dat voor een degelijke studie en een degelijke
review meer tijd gegund had moeten worden.
Naar aanleiding van de feedback van de review commissie is de deadline van
medio mei losgelaten. Hiermee is voldoende ruimte gecreëerd om tot een goede
studie te komen.
Kwaliteit verslaggeving
Zoals gezegd, is de tekst op zichzelf prettig leesbaar geschreven maar bevat het
ook vele slordigheden. Onze eerdere opmerking over verbrokkeling van teksten
heeft tot duidelijke verbetering van een aantal teksten geleid, maar nieuwe teksten
hebben soms weer dezelfde problemen helaas (bijvoorbeeld paragraaf 2.10 en
hoofdstuk 3; kan paragraaf 2.10 niet naar hoofdstuk 3 verwijzen voor, waarbij
details van paragraaf 2.10 verplaatst worden naar hoofdstuk 3?). Hieronder volgen
(niet uitputtend) een paar voorbeelden van onduidelijkheden/slordigheden:
•
•
•
•
•
•

•
•
•
•

Het doel van het onderzoek staat op p. 5 anders geformuleerd dan op p.6.
De alinea “Deze LCA beperkt zich .... gebruik van draagtassen” staat zowel
op p. 6 als 7 (in dezelfde paragraaf).
P. 18: Onderaan de pagina wordt verwezen naar bijlage 1. Die bestaat niet
(bijlage A wel).
P. 20 is een herhaling van p. 19.
P.22: “Guinée” is ook de tweede keer met een streepje en Worrell is ook de
tweede keer met dubbel ‘l’. José is twee keer foutief geschreven (moet ook
met een streepje) en haar titel is Prof. (ook de tweede keer).
P.24: “Het productieproces van biokunststoffen bestaat uit het telen van
grondstoffen: voor PBAT/PLA blend en zetmeel is dat mais, voor bio-PE wordt
uitgegaan van commercieel verkrijgbare bioethanol […]”. Bioethanol is geen
grondstof.
P.29: “Toegepaste LCA methode”. Daar valt alles onder, wat wordt hier
bedoeld?
Eenheden ontbreken in tabel 9.
Captions van figuren zijn niet consistent en consequent: vergelijk
bijvoorbeeld de captions van figuur 33 en 34 met de caption van 35 (“olie
equivalenten”).
P.71: Achter “ReCiPe-Handleiding” staat de referentie (Guinée 2013)
genoemd. Guinée heeft echter nooit aan ReCiPe gewerkt.

Deze opmerkingen zijn verwerkt in het rapport. Het concept eindrapport zal nog een
interne kwaliteitsreview doorlopen.
Vergelijkend karakter draagtassen LCA en politieke gevoeligheid
Naar aanleiding van ons eerdere commentaar is nu geschreven dat de studie
uitgevoerd zal worden op basis van de ISO eisen aan “comparative assertions
disclosed to the public”. Dit punt is dus verhelderd, maar zou ons inziens al in
paragraaf 2.2 moeten worden vermeld i.c.m. de belangrijkste ISO-consequenties
voor de gevolgde methode (voor details kan vervolgens worden vooruit verwezen
naar de betreffende paragrafen) .

CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

Hoewel de auteurs van de studie erkennen dat deze studie gebruikt kan worden
voor “comparative assertions” van draagtassen die vervolgens worden “disclosed to
the public” en dus aan de strengste ISO eisen moet voldoen, bestaat een groot deel
van het rapport uit analyses en resultaten waarbij gebruik wordt gemaakt van
weging middels de schaduwprijzen methode. Dit is in strijd met de ISO richtlijnen en
dat zijn de auteurs zich ook bewust. De review-commissie is - ondanks dit
bewustzijn - echter van mening dat de huidige rapportage door het opnemen van
die gewogen resultaten niet voldoet aan de ISO richtlijnen voor “comparative
assertions disclosed to the public”. Volgens ISO mogen de resultaten daar dus niet
voor gebruikt worden. We hebben het dan met name over de resultaten zoals die
gepresenteerd zijn in hoofdstuk 5 en over de helft van de conclusies in hoofdstuk 6
aangezien die op de schaduwprijzen methode gebaseerd zijn.
In het rapport is een uitsplitsing gemaakt naar een onderdeel dat ISO conform is
(hoofdstukken 2, 3 en 4 van het eindrapport), en een niet ISO conform deel
(hoofdstukken 5, 6, 7 van het eindrapport).
Uiteraard voldoet het ISO conforme deel zoveel mogelijk aan de rapportage
vereisten van ISO 14040 (2006)/ISO 14044 (2006) en het ILCD handboek voor het
uitvoeren van een LCA, waarbij vergelijkingen worden uitgevoerd die openbaar
gemaakt kunnen worden.
In het niet ISO conforme deel is gewogen en aggregatie van de verschillende
milieuthema’s toegepast. Om een integrale vergelijking van de milieu impact van
draagtassen te kunnen maken is aggregatie wel een noodzakelijke werkwijze om te
komen tot een begrijpelijke presentatie van de resultaten. Hierbij is gekozen voor de
veel en internationaal gebruikte schaduwprijzen methode (Van Harmelen et al,
2007).
Aanpak i.r.t. doel studie
De commissie stelt vast dat de eerdere suggesties voor de aanpak in relatie tot het
doel van de studie niet zijn overgenomen en betreurt het dat geen argumenten
gegeven zijn waarom hier niets mee gedaan is. Het betreft hier met name het
achterwege laten van een flexibele functionele eenheid die de weergave van
resultaten completer en overzichtelijker had kunnen maken dan nu het geval is (nu
worden resultaten slechts voor een beperkt aantal
milieucategorieën/materialen/situaties gepresenteerd en besproken).
De functionele eenheid is uitvoerig geanalyseerd en bewust zo opgesteld in overleg
met de externe commissie van experts. In de flexibele functionele eenheid stelt de
reviewcommissie voor om een mathematische relatie te leggen tussen
draagvermogen en oppervlaktegewicht voor een materiaal. Deze mathematische
relatie zal niet gemakkelijk te bepalen zijn, omdat in het gebruik van draagtassen
het draagvermogen vaak niet geheel benut wordt. In een big shopper kan zowel
een aangekochte jas worden vervoerd (3 kg) of bijvoorbeeld boodschappen (8 kg)
terwijl het draagvermogen van de tas 10 kg is.
In deze studie is gekozen voor een functionele eenheid die rekening houdt met
verschillende typen aankopen en wordt er uitgegaan van de drie gangbare tas

CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

categorieën; de hemdtas, de middelgrote tas en de big shopper om deze aankopen
in te vervoeren.
Voorgestelde methodologische benadering
Weliswaar is nu duidelijk dat de studie de ISO richtlijnen wil volgen, maar of het ook
het ILCD Handbook (of een ander Handbook) wil volgen wordt nergens duidelijk.
Slechts voor deelonderwerpen, zoals de impact analyse, wordt gerefereerd naar de
ILCD. Het eerdere stuk over de ILCD besluitvormingssituaties is geheel verdwenen
uit het rapport.
In het rapport is aangegeven dat het ILCD handboek zoveel mogelijk wordt
gevolgd.
Zoals aangegeven in de reactie op “bepaling doel en reikwijdte” review hebben de
resultaten van de LCA een veel meer informatief karakter gekregen en beogen niet
meer ondersteuning in besluitvorming.
Geïdentificeerde problemen en methodologische keuzen
De commissie stelt vast dat er weliswaar een aantal keuzen zijn gemaakt
(bijvoorbeeld ten aanzien van de functionele eenheid) maar dat verdere suggesties
voor dit onderwerp niet zijn overgenomen en betreurt het dat hier geen argumenten
voor gegeven zijn.
Met betrekking tot de keuze van de functionele eenheid is een toelichting gegeven
in bovenstaande tekst onder het kopje aanpak i.r.t. doel studie.
Het toepassen van winkelkanalen is in hoofdstuk 2.3 van het rapport nader
toegelicht.
Het schalen van de milieu impact naar de geschatte totale hoeveelheid verkochte
plastic draagtassen valt buiten de scope van de studie.
Onzekerheden/spreiding
De commissie stelt vast dat er eerdere suggesties voor dit onderwerp niet zijn
overgenomen en betreurt het dat hier geen argumenten voor gegeven zijn. Dat de
tijdsdruk zodanig was dat er geen uitgebreide onzekerheidsanalyses gedaan
konden worden, kunnen wij begrijpen van uit het oogpunt van TNO. Echter,
gevoeligheidsanalyses voor allocatie van open-loop recycling zijn ook niet gedaan
ondanks de alom bekende mogelijk invloed van allocatie op de resultaten van een
LCA. De uitgebreide aandacht aan landgebruik en gevoeligheidsanalyses voor
verschillende methode om landgebruik te karakteriseren heeft in het kader van een
studie over draagtassen weinig zin. Het is algemeen bekend dat bestaande
methoden voor de karakterisering van landgebruik en landgebruiksverandering
incompleet zijn en geen algemene wetenschappelijke acceptatie hebben. Het is
dan veel zinvoller om de korte tijd die beschikbaar was voor deze studie te
besteden aan de te verwachten belangrijkste onderwerpen voor draagtassen die
ook nog incompleet zijn of geen algemene acceptatie van methoden kennen:
allocatie van recycling en bijvoorbeeld zwerfafval.
De commissie is van mening dat het ontbreken van deze analyses de kwaliteit van
de studie niet ten goede is gekomen.
CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

Wij delen de mening van de commissie dat een gevoeligheidsanalyse moet worden
gedaan voor allocatie en hebben daarvoor een gevoeligheidsanalyse toegevoegd
aan het rapport.
Een gevoeligheidsanalyse voor landgebruik werd door externe commissie van
experts aangedragen, aan deze wens hebben we gehoor gegeven.
Op dit moment is er voor de LCA nog geen methode om de milieu impacts ten
gevolge van zwerfafval te kunnen kwantificeren. Om de milieu impact van
zwerfafval te kunnen kwantificeren is uitgebreid onderzoek vereist, hetgeen buiten
de scope van deze studie valt. Wel zijn kwalitatieve bevindingen, op basis van een
uitgevoerde literatuurscan, in deze studie opgenomen.
Daarnaast wordt in de aanbevelingen van de studie opgenomen dat de milieu
impact van zwerfafval ook voor draagtassen relevant is en dat er een methode voor
de bepaling van de milieu impact ontwikkeld dient te worden.

Verbranden versus recyclen
Zoals opgemerkt in onze G&S-review komt verbranden, als methodisch artefact van
het crediteren met vermeden productie, beter uit productvergelijkingen dan recyclen
als de materiaalproductie schoner wordt (Van der Harst & Potting 2014). De
commissie stelt vast dat er in het onderhavige rapport op dit onderwerp niet wordt
ingegaan en betreurt het dat hier geen argumenten voor gegeven zijn.
TNO doet dezelfde waarneming bij de recycling van tassen. Een toelichting op dit
onderwerp is toegevoegd in het eindrapport. Het houdt eveneens in dat bij het
trekken van conclusies voorzichtigheid aan de orde is.
Doel
Behalve dat het begrip winkelkanalen nog steeds niet in het rapport verhelderd
wordt, is dit punt niet meer van toepassing aangezien het derde doel is geschrapt
(“Op basis van de LCA resultaten zal een blauwdruk gegeven worden van een
besluitvormingsmodel”).
Context van besluitvorming
Zie “Vergelijkend karakter draagtassen LCA en politieke gevoeligheid” en
voorgesteld methodologische benadering”.
Reikwijdte
Foto’s van de draagtassen zijn opgenomen en deze werken op zichzelf
verhelderend voor het begrip van de lezer. Wel zouden de draagtassen qua grootte
in de juiste verhouding moeten worden afgebeeld (zo is de big shopper nu kleiner
dan een plastic hemdtasje). De keuze omtrent de omgang met verschillende
formaten van tassen binnen een groep is verhelderd (p.8-9) en het begrip
winkelkanaal is tekstueel met een voorbeeld verhelderd, maar de term valt al een
paar keer eerder. Het verdient aanbeveling om een begrippenlijst op te nemen
waarin dit, en eventuele andere, begrip(pen) eenduidig gedefinieerd worden.

CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

De afbeeldingen zijn een indicatie van het type tas en zijn niet op schaal; wij
hebben getracht afbeeldingen te vinden die een goede weerspiegeling geven van
de werkelijkheid en hebben een opmerking ter verduidelijking toegevoegd.
Toelichting op begrippen is daar waar nodig in de tekst toegevoegd. En een
begrippenlijst is in het eindrapport toegevoegd.
Functionele eenheid
M.u.v. de suggestie onder “Aanpak i.r.t. doel studie” voor een flexibele functionele
eenheid, zijn diverse van de eerdere opmerkingen over dit onderwerp op adequate
wijze verwerkt.
Systeemgrenzen - zwerfafval
Eerder hebben we ons hier vooral verbaasd over het feit dat zwerfafval niet werd
meegenomen. Het huidige rapport bevat nu een apart hoofdstuk (hfdst. 6) over
deze problematiek. De commissie waardeert het feit dat er nu aparte aandacht voor
dit cruciale thema is maar betreurt het dat de studie de problematiek reduceert tot
een probleem van biodegradatie. Deze analyse gaat voorbij aan het feit dat het
meeste zwerfvuil juist niet biodegradeerbaar is (overigens ook een bioplastic als
PLA biodegradeert niet onder natuurlijk omstandigheden), en – veel belangrijker –
dat de verschillende tassen een zeer verschillende potentie hebben om als
zwerfvuil te eindigen. Juist de uiterst lichte HDPE hemdtasjes hebben naar de
mening van de commissie de grootste potentie om als zwerfvuil te eindigen omdat
eenvoudig uit handen vallen, wegwaaien en consumenten geen (financiële; ze zijn
doorgaans gratis) prikkel hebben om ze op te rapen en op de juiste wijze af te
voeren. In verschillende landen is het gebruik van dergelijke hemdtasjes sterk aan
banden gelegd (of zelfs verboden). Voor de zwaardere tassen, waarvoor betaald
moet worden, is deze potentie lager en voor de big shoppers en katoenen/juten
tassen is deze potentie nog veel lager. Op dit punt voegt de studie helaas niets toe
en falen de conclusies van de studie naar de mening van de commissie. Alle
afdankingspercentages van de verschillende draagtassen naar zwerfvuil zijn in
deze studie op 0% gezet (tabel 7). De tekst in de conclusie (p.80) over
biodegradatie (vergelijking natuurvezels met kunststof) is misleidend (er wordt nu
gesuggereerd dat kunststof wel afbreekbaar is, maar niet zo snel als jute/katoen).
De discussie over zwerfafval lijkt de conclusies niet te beïnvloeden, wat opmerkelijk
is gezien het belang hiervan in dit dossier.
We beseffen ons dat zwerfafval een belangrijk onderdeel is van de problematiek.
De scope van deze studie richt zich op de LCA methodiek om de milieuimpact van
diverse materiaalsoorten in beeld te brengen. Voor de gehanteerde LCA methodiek
is nog geen methode beschikbaar om de diverse milieuimpacts ten gevolgen van
zwerfafval te kwantificeren en te wegen. Indien data beschikbaar zouden zijn over
% zwerfvuil per soort tas is dus nog steeds niet duidelijk wat de impact daarvan is.
In deze studie is een beperkte literatuurstudie gedaan naar zwerfafval. Om de
impact van zwerfafval goed te kunnen berekenen, zou een uitgebreid onderzoek
moeten worden uitgevoerd. Het is een terechte opmerking van de reviewcommissie
dat afbreekbaarheid slechts één onderdeel is van de milieuimpact van zwerfafval en
CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

dat dit uitgebreider zou moeten worden onderzocht. In de tekst is verduidelijkt wat
de scope van de studie is en welke conclusies hieraan kunnen worden verbonden.
Wel vinden we het belangrijk hierbij een noot te plaatsen; dat de milieuimpact nu
niet gekwantificeerd wordt, betekent niet dat het er niet toe doet; evenwel betekent
het net zo min dat dit de belangrijkste milieuimpact van draagtassen is. Duidelijk is
dat zwerfafval in het milieu om verschillende redenen onwenselijk is. Extra
onderzoek is nodig om de milieuimpacts ten gevolgen van zwerfafval te
kwantificeren en te wegen, zodat bepaald kan worden hoe deze milieuimpact zich
verhoudt tot andere milieuimpacts.
TNO zal voor dit noodzakelijk geachte onderzoek een aanbeveling doen.
Presentatie en aggregatie van de bijdragen van de impactcategorieën
Het rapport laat geen inventarisatieresultaten zien maar wel resultaten voor
afzonderlijke impactcategorieën.
Vervolgens wordt een groot deel van de resultaten gepresenteerd op basis van de
zogeheten schaduwprijs wegingsmethode. Zoals gezegd hebben wij op zich geen
bezwaar tegen schaduwprijzen maar te stellen dat dit een breed toegepaste
methode is gaat te ver. Tevens roept de uitleg van de schaduwprijzen methode een
aantal vragen op bij de commissie. Zo lijken de gebruikte schaduwprijzen uit
verschillende bronnen te komen, wat de vraag oproept of je die gezien wellicht
verschillende achtergronden wel kunt combineren (LCAs over dezelfde producten
zijn bijvoorbeeld ook niet direct vergelijkbaar). De aanname dat schaarste in de prijs
van grond- en brandstoffen is verdisconteerd en daarom geen schaduwprijzen meer
nodig zijn is niet correct. Grondstofprijzen kijken doorgaans niet verder vooruit dan
6-12 maanden en deze prijzen hebben ook niets te maken met
reductiedoelstellingen en de kosten van maatregelen om die reducties te bereiken
(p.16). Tenslotte, zoals hierboven reeds aangegeven, is de schaduwprijzen weging
in strijd met ISO richtlijnen voor “comparative assertions disclosed to the public”.
De analyses die gemaakt zijn in 4.2 en 4.3 zijn weinig informatief en kunnen naar
onze mening bondiger gepresenteerd worden met name voor de grafieken.
Bijvoorbeeld in 4.2 worden voor zes (waarom deze 6?) impactcategorieën de
resultaten van twee steeds verschillende tassen besproken in termen van de
bijdragen van verschillende ketenstappen aan het totaal zonder een enkele
conclusie. Dit had een stuk informatiever gekund. Waarom niet, i.p.v. de huidige fig.
4-17, per materiaal één diagram met daarin alle impactcategorieën naast elkaar
afgebeeld en op 100% gesteld waarbij iedere impact score uitgesplitst is naar de
bijdragen van de ketenstappen (die ongeacht formaat binnen elk materiaal identiek
zijn). Paragraaf 4.3 is weliswaar een stuk informatiever maar kan ook wat betreft
zijn figuren waarschijnlijk wel bondiger. Echter, de achterliggende gedachte bij de
figuren is dat je voor 2 kg boodschappen zowel een PET big shopper eenmalig zou
gebruiken als een HDPE hemdtas, waarbij de big shopper vanwege het eenmalige
gebruik er natuurlijk slechter afkomt. Er is echter in de praktijk geen enkele
consument die een big shopper koopt en eenmalig gebruikt om 2 kg boodschappen
te vervoeren. Deze vergelijkingen zijn volgens de commissie dan ook in zijn geheel
niet zinnig.

CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

De keuze en toepassing van de schaduwprijzen methode is uitgebreider toegelicht
in het eindrapport.
Paragraaf 4.2 is aangepast op basis van de feedback van de reviewcommissie
Met betrekking tot de opmerking hemdtassen worden vergeleken met de big
shoppers: Hiervoor is gekozen om de data inzichtelijk te maken die als basis nodig
zijn om vervolgens ( in hoofdstuk 5) aan te tonen dat de shopper bij meermalig
gebruik leidt tot lagere milieuimpact. In hoofdstuk 5 wordt daarop in gegaan, omdat
inderdaad de inschatting is dat de shopper meermalig wordt gebruikt. In paragraaf
5.3, tabel 12 wordt de inschatting van het mogelijk hergebruik van de tas
aangegeven, waarbij de inschatting is dat alleen de hemdtas eenmalig wordt
gebruikt en dat de middelgrote tas en de shopper vaker worden gebruikt.
Allocatie
De tekst over allocatie is duidelijk verbeterd maar gevoeligheidsanalyses voor dit
cruciale methodische punt ontbreken nog altijd.
Allocatie wordt aangepakt met de “value corrected substitution” method. Het is goed
om op te merken dat hier alleen de allocatie van open-loop recycling mee bedoeld
wordt en dat er verder kennelijk geen andere allocatiesituaties zijn aangetroffen of
dat daarvan de oplossing van ecoinvent en de Engelse “Environment Agency,
2011” studie is overgenomen.
Allocatie op basis van “value corrected substitution” is slechts één van de vele
opties die er zijn voor dit soort multifunctionele processen (i.c., open-loop recycling).
Allocatie op basis van een fysieke parameter (massa, energie-inhoud, …),
economische allocatie, of op basis van cascade (“the number of subsequent uses
of the recycled material”). Aangezien het algemeen bekend en ook erkend is dat de
keuze van de allocatiemethode zeer bepalend kan zijn voor de uitkomsten van een
LCA, is het goed gebruik om daar gevoeligheidsanalyses op toe te passen. ISO is
hier ook duidelijk over (ISO 14044, Clause 4.3.4.1, p.14): “Whenever several
alternative allocation procedures seem applicable, a sensitivity analysis shall be
conducted to illustrate the consequences of the departure from the selected
approach”. Gevoeligheidsanalyses voor allocatie zijn in de huidige studie niet
uitgevoerd en daarmee is niet voldaan aan ISO, en is de invloed van de nu
gekozen methode – waar geen algemene wetenschappelijk acceptatie voor bestaat
– op de uitkomsten van de studie onduidelijk.
Bij papier en kunststoffen (zie bijv. p.61) wordt gesproken over gerecycled
materiaal. Uit de studie wordt niet duidelijk of hiermee bedoeld wordt dat de
papieren dan wel plastic draagtas is vervaardigd uit gerecycled materiaal, of dat de
papieren/plastic tas na gebruik gerecycled wordt, of kan worden (groot verschil !), of
wellicht beide. Het is belangrijk om duidelijkheid hierover te verkrijgen aangezien
het methodische gevolgen heeft. Als we de “substitutiefactor x impact primaire
productie” aftrekken wanneer iets gerecycled wordt, dan is de ijzeren consequentie
daarvan dat diezelfde “substitutiefactor x impact primaire productie” weer bijgeteld
bij het gerecyclede materiaal dat weer in een nieuwe toepassing gebruikt wordt
moet worden. Volgens tabel 9 op p. 29 zou je zo 0,54 van de impacts van primaire
productie van papier aan secundair papier moeten toerekenen; is dat ook gebeurd?
De tekst onderaan p.40 lijkt te suggereren dat de “value corrected substitution”
methode consistent en consequent is doorgevoerd, maar paragraaf 2.9 is daar niet
CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

zo duidelijk over. Overigens, betreft het gebruik van recycled kunststof in de
productie van draagtassen geen post-consumer afval, maar productie-afval. Dit
blijkt niet uit de tekst, noch worden er consequenties aan verbonden.
Tenslotte verwijzen we hier nog naar de opmerking over de invloed van verbeterde
materiaalproductie onder “Verbranden versus recyclen” hierboven.
Het belang van een gevoeligheidsanalyse van de allocatiemethode is onderkend en
deze is uitgevoerd. In het rapport zijn de resultaten toegevoegd van deze
gevoeligheidsanalyse.
In de tekst zijn in de hoofdstukken met betrekking tot allocatie enkele
verduidelijkingen toegevoegd.
De value corrected substitution methode is toegepast. Voor papier is de
gehanteerde substitutiefactor inderdaad 0,54 bij het hanteren van deze methode.
In dit rapport wordt bij tassen uit gerecycled kunststof uitgegaan van het gebruik
van post-consumer afval.
Datakwaliteit en beschikbaarheid
De tekst over dit onderwerp is aanzienlijk verbeterd. De review-commissie kan
echter geen uitspraak doen over de datakwaliteit en beschikbaarheid aangezien zij
geen inzicht heeft gekregen in de procesdata zelf en er ook geen
inventarisatieresultaten zijn gerapporteerd. Overigens had een gedegen review van
procesgegevens ook niet binnen het korte tijdsbestek van de review-opdracht
gepast.
Wel heeft de commissie inzage gekregen in de opgestelde inventarisatie scenario’s
voor elk van de draagtassen met daarin aangegeven hoeveel en welk materiaal er
gebruikt is, welke transportaannamen gebruikt zijn, welke afvalscenario’s zijn
aangenomen etc. De commissie kon hier echter geen procesgegevens uit afleiden,
massabalansen uit opmaken en ook blijven de gemaakte aannamen achter getallen
onduidelijk (bijvoorbeeld over de productieverliezen in de verschillende stappen, het
land van oorsprong voor jute en katoen wat veel uitmaakt voor water- en kunstmest
gebruik bijvoorbeeld, 30% inzameling van plastic draagtassen, etc.).
Tenslotte nog de volgende opmerking: op p.19 van het rapport staat dat “de
gegevens dateren van na 2012 […].” Vervolgens kan men daaronder (zie de daar
genoemde jaartallen) lezen dat deze opmerking geen hout snijdt. Waarschijnlijk is
2012 het jaar van publicatie maar zeker niet het jaar waaruit de gegevens dateren.
Pagina 19 in het rapport is aangepast op basis van deze opmerking. Bij het rapport
is bijlage B geleverd met een kwantitatieve verantwoording van de data.
Eenmalig versus meermalig
In paragraaf 4.3 wordt steeds een top 3 gepresenteerd van beste tassen op een
bepaalde impactcategorie. Deze geven echter allen een scheef beeld omdat alle
tassen zijn beoordeeld op eenmalig gebruik. Meerdere alternatieven zijn echter
bedoeld, en worden door consumenten ook daadwerkelijk gebruikt, als meermalige
tas. Dit komt nu niet uit de presentatie van de resultaten naar voren. Het rapport
stelt op p.7 dat er “geen analyse [is] uitgevoerd met betrekking tot het gedrag van
consumenten” maar “wel wordt rekening gehouden met gangbare typen
CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

draagtassen en […] op sommige punten aannames [worden] gedaan over het
gebruik van de draagtassen”. Naar de mening van de reviewers komt het rekening
houden met het gebruik van draagtassen niet uit de verf in de huidige presentatie
van resultaten en is het ontbreken van een analyse van het consumentengedrag
met betrekking tot draagtassen een groot gemis. De resultaten van den dergelijke
analyse hadden de basis voor een evenwichtige vergelijking van meermalige en
eenmalige tassen kunnen vormen, alwaar de huidige grafieken voor eenmalig
gebruik op zijn minst verwarrend zijn en uitnodigen tot verkeerde conclusies.
Er wordt nu gewerkt met zogeheten “break-even analyses”, waarbij voor de
verschillende typen draagtassen berekend wordt hoe vaak deze moeten worden
hergebruikt om een vergelijkbare milieuimpact te bereiken.
Hoewel de conclusies (Hfdst. 7) vooral over het eenmalig gebruik van de diverse
draagtassen gaan, vinden we de resultaten van de break-even analyses daar ook
terug. De resultaten van de break-even analyses worden in de conclusies
gepresenteerd (p.80) op een wijze waarbij de lezer al gauw de indruk krijgt dat de
HDPE hemdtasjes te prefereren zijn boven elk van de meermalige alternatieven.
Echter, vrijwel direct na deze conclusies schrijven de auteurs: “het aantal malen dat
een tas wordt hergebruikt is van groot belang voor het bepalen van de milieuimpact.
In deze studie is geen onderzoek gedaan naar consumentengedrag rondom het
gebruik van draagtassen. Dit zou een onderwerp kunnen zijn voor een
vervolgstudie.” Dit is een zeer terechte en belangrijke opmerking in de ogen van de
leden van de commissie. Daar komt nog bij dat naar onze mening de
zwerfvuilproblematiek onderbelicht is in de huidige studie (zie hierboven).
In het hoofdstuk 5.4 zijn aanpassingen doorgevoerd om het belang van meermalig
gebruik beter in beeld te brengen. Bij het formuleren van de doelstellingen van de
studie was een consumentenonderzoek naar het huidige gebruik van draagtassen
niet inbegrepen, maar is een mogelijk (her)gebruik op basis van expert guess wel
geformuleerd. Daarnaast wordt in de conclusie het belang van meermalig gebruik
duidelijker in beeld gebracht.
TNO zal in de aanbevelingen wel opnemen dat zo’n consumentenonderzoek meer
inzicht in het daadwerkelijk gebruik van draagtassen door consumenten gaat
opleveren.
Eindoordeel
Met de in paragraaf 2.2 geformuleerde toepassing van de resultaten in ons
achterhoofd (“de uitkomsten zullen worden gecommuniceerd aan de winkeliers die
met deze informatie verschillende typen draagtassen kunnen vergelijken en een
keuze kunnen maken waarbij ze de milieuimpact meenemen”) is onze conclusie dat
de (kwaliteit van de) huidige resultaten en de rapportage daarvan geen goede basis
vormen voor dergelijke communicatie naar de winkeliers, laat staan naar
consumenten.
De resultaten en ook de conclusie van deze studie moeten worden gezien in relatie
met de scope van het onderzoek en ook de beperkingen hiervan in relatie tot de
werkelijkheid. Onder andere naar aanleiding van dit reviewrapport is in het
eindrapport duidelijker inzichtelijk gemaakt wat de scope van deze studie is en wat
CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

de beperkingen van deze scope zijn. Ook is aangegeven waar additionele studie
noodzakelijk is voor een meer compleet beeld van de milieuimpact van
draagtassen.
Een belangrijke beperking van de studie is dat de milieuimpact van zwerfafval niet
is meegenomen. Duidelijk is dat zwerfafval om verschillende redenen onwenselijk
is. Dat de milieuimpact nu niet gekwantificeerd wordt, betekent niet dat het er niet
toe doet; evenwel betekent het net zo min dat dit de belangrijkste milieuimpact van
draagtassen is. Extra onderzoek is nodig om de milieuimpacts ten gevolgen van
zwerfafval te kwantificeren en te wegen, zodat bepaald kan worden hoe deze
milieuimpact zich verhoudt tot andere milieuimpacts. Zolang consumenten hun
draagtas niet als zwerfafval in het milieu laten eindigen zijn de conclusies wel van
toepassing.
Een andere belangrijke beperking van de studie is dat consumentengedrag van
meermalig gebruik niet is onderzocht. Er is bewust gekozen voor het geven van
inzicht in de milieuwinst van het meermalig gebruik van de tassen door de
consument. De resultaten van deze studie geven de consument duidelijk dit
gewenste inzicht. Deze resultaten kunnen juist naar consumenten en winkeliers
gecommuniceerd worden om bewustwording voor het belang van meermalig
gebruik te bewerkstelligen, waardoor de consument wellicht zijn gedrag aanpast.
Daarnaast worden er in deze studie resultaten gepresenteerd op basis van
schaduwkosten en dit is niet conform ISO. Echter in het rapport zijn conclusies
opgenomen met betrekking tot ISO conforme bevindingen en niet ISO conforme
bevindingen. Aggregatie is weliswaar niet conform ISO maar wel noodzakelijk om
verschillende milieuimpacts onderling te vergelijken. Zonder aggregatie is
vergelijking van verschillende milieu aspecten niet mogelijk en zal er geen integrale
beoordeling plaatsvinden. Wanneer ISO dus volledig gevolgd zou worden, zou een
vergelijking tussen verschillende impacts niet mogelijk zijn.
Een andere beperking van deze studie is dat de variëteit aan verschillende
draagtassen en daarmee ook aan verschillende milieuimpacts niet in de volle
breedte wordt getoond. Ook hier zou vervolg onderzoek completer inzichtelijk
kunnen maken, wat de milieuimpacts van diverse draagtassen zijn.
Als deze beperkingen van deze studie in de communicatie naar externe partijen
duidelijk worden opgepakt, zodat hier rekening mee kan worden gehouden bij het
maken van keuzes, zien wij geen reden om de resultaten niet naar buiten te
communiceren. Deze studie biedt de praktijk meer gedetailleerdere informatie,
omtrent de milieuimpacts van draagtassen, dan reeds bekend is en daarmee een
goed inzicht in een groot aantal milieu aspecten.
Tenslotte, de review-commissie is van mening dat haar bevindingen (zowel de
resultaten van de review van het goal & scope rapport als van de review van het
concept-eindrapport) als bijlage in het TNO-rapport moeten worden opgenomen en
duidelijk moet zijn dat de commissie grote twijfels heeft bij de resultaten, de
presentatie daarvan en het beoogde gebruik ervan. Deze laatste conclusie van de
review-commissie zou daarnaast nog in 2.12.2 van het hoofdrapport vermeld
moeten worden.

CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Centrum oor Milieuwetenschappen
(CML)

De review van de goal & scope en de review van het concept-eindrapport zullen als
bijlage in het eindrapport worden opgenomen. In de conclusie hoofdstukken is
duidelijk aangegeven voor welke situaties de conclusies geldig zijn en is duidelijk
aangegeven wat de beperkingen van de resultaten van de studie zijn. Daarin is de
feedback van de reviewcommissie heel serieus meegenomen; daarnaast komt de
feedback van de reviewcommissie duidelijk terug in het hoofdstuk “Aanbevelingen”.
Op deze wijze doen we ons inziens voldoende recht aan de feedback van de
review-commissie.

Met vriendelijke groet, mede namens Prof. José Potting en Prof. Ernst Worrell,

Dr. Ir. Jeroen Guinée

CML-IE
Einsteinweg 2
Postbus 9518
2300 RA Leiden
 071 527 7477

Beantwoording van de vragen door TNO
Kennisinstituut Duurzaaam Verpakken
t.a.v. Hester Klein Lankhorst & Anne-Marth Vrind
Postbus 93383
2509 AJ Den Haag
The Netherlands
C.c. TNO, t.a.v. Toon Ansems

Stockholm, april 2014
Subject:
Review-resultaten materiaalstudie draagtassen / Review-results material study
disposable bags
Geachte mevr. Klein Lankhorst en Vrind,
Vrijdag 11 april jongstleden hebben wij het concept van hoofdstuk 2 van het TNOrapport “DoorTAStend, LCA studie van draagtassen” (TNO 2014 R10609) mogen
ontvangen. Dit hoofdstuk
vertegenwoordigt de voorgestelde goal & scope definitie van de voorgenomen
studie waarop wij als review-commissie gevraagd zijn kritisch commentaar te
geven.
Het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken heeft ons als review-commissie opdracht
gegeven om de voorgestelde goal & scope definitie van kritisch commentaar te
voorzien. De review-commissie
bestaat uit ondergetekenden, namelijk Prof. Ernst Worrell, Dr. Jeroen Guinée and
Prof. José Potting. Wij hebben als review-commissie kritisch gekeken naar het doel
van de studie en hoe de voorgestelde aanpak daar in meer algemene zin op
aansluit, en de mate waarin die aanpak overeenstemt met ISO 14044 en de huidige
gangbare opvattingen binnen de LCA-gemeenschap m.b.t. hoe een LCA uitgevoerd
dient te worden. De belangrijkste resultaten van onze review volgen hieronder.

Resultaten review concept-hoofdstuk 2 van TNO-rapport
“DoorTAStend, LCA studie van draagtassen”
(TNO 2014 R10609)

Concept-hoofdstuk 2 omvat de voorgestelde goal & scope definitie van de
voorgenomen LCA-studie waarin draagtassen centraal staan. Over het geheel
genomen is dit hoofdstuk prettig leesbaar geschreven en heeft een hoge mate van
volledigheid. De stappen in LCA worden netjes doorlopen.
Hieronder volgen de resultaten van onze kritische review, waarbij eerst
commentaar in algemene zin wordt gegeven, alvorens paragraaf voor paragraaf
wordt doorgelopen.
Algemeen
Tijdsdruk
De review-commissie heeft de onderhavige goal & scope definitie pas in een laat
stadium onder ogen gekregen, en is gevraagd in een zeer kort tijdsbestek
commentaar te geven. De resultaten van deze review zijn daarom onder tijdsdruk
tot stand gekomen, hoewel wij vanzelfsprekend zorgvuldigheid in ons commentaar
hebben betracht. Zorgwekkender achten wij de vraag of ons commentaar nog van
invloed kan zijn op de aanpak van de voorgenomen studie waarvan de
resultaten al eind april beschikbaar lijken te moeten zijn. Wij doen een dringend
beroep op het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken om TNO, meer tijd te gunnen,
en daarmee ook ons als review-commissie, voor het afronden van dit project. Dat
zal ons inziens de zorgvuldigheid en kwaliteit van het project ten goede komen,
zowel ten aanzien van het proces erom heen als de resultaten van de LCA-studie.
Zie onder andere ook onder de subsectie “Vergelijkend karakter draagtassen LCA
en politieke gevoeligheid”.
Kwaliteit verslaggeving
Zoals gezegd, is de tekst op zichzelf prettig leesbaar geschreven. Wel lastig voor
de lezer is dat bij elkaar horende informatie soms niet op dezelfde plaats, maar
verspreid over de tekst wordt gegeven. Zo worden brokjes informatie over
databronnen en -kwaliteit vrijgegeven
in paragrafen 2.2, 2.5 en 2.9. Soms worden dingen bekend verondersteld, en de
relevantie voor de gekozen aanpak niet verder uitgelegd. Zo wordt nergens
uitgelegd wat precies met winkelkanalen wordt bedoeld, maar suggereert het
tweede doel dat er tussen verschillende winkelkanalen een verschil in gebruik van
draagtassen bestaat.
In bijna alle tabelhoofden kan veel duidelijker worden beschreven welke informatie
in de tabel wordt gegeven. Ook moet in de tabelhoofden, en anders in de
kolomhoofden worden aangegeven wat de cijfers, symbolen of woorden in de cellen
representeren. Bij tabel 2.2, bijvoorbeeld, is onduidelijk wat de getallen 10, 2, 1 en –
representeren. Bij tabel 2.3-2.5 betekent de X waarschijnlijk “niet”, maar het blijft
vaag waarop hebben de “wel” en “niet” betrekking hebben (geschiktheid voor
scherpe voorwerpen?).
Onduidelijkheden, slordigheden worden uit het rapport gehaald.
Het concept eindrapport zal nog een interne kwaliteitsreview doorlopen.
In het finale eindrapport wordt een begrippenlijst toegevoegd. Daarin wordt o.a.
uitgelegd, wat winkelkanalen inhoudt.

Vergelijkend karakter draagtassen LCA en politieke gevoeligheid
In paragraaf 2.2 wordt gesteld dat er “in primaire zin geen sprake [is] van
besluitvorming. Op basis van de uitkomsten zal wel een model worden opgesteld
waarbij winkeliers verschillende typen draagtassen kunnen vergelijken en een
keuze kunnen maken waarbij de milieu impact (als resultaat van de LCA studie) van
de keuze zichtbaar wordt.” Dit is een veel gemaakte fout. We beginnen een LCA en
zeggen dat het vooral informatief is en vervolgens passen we de resultaten toe in
een publieke toepassing. Als je deze laatste stap zet terwijl je de studie primair op
een “interne” toepassing gericht hebt, moet je de studie opnieuw doen en alle
verplichtingen vervullen die de
ISO normen aan dergelijke “comparative assertions” stellen. Ons inziens is bij deze
studie naar draagtassen wel degelijk sprake van een “comparative assertion” en
zou de LCA studie van TNO daar naar ingericht moeten worden. Draagtassen zijn
inzet van een publiek, lees politiek, debat. Staatssecretaris Mansveld wil het plastic
tasjes terugdringen en wil een plan daarvoor van het bedrijfsleven, anders komt ze
zelf met wetgeving. Daarnaast moet er gewerkt worden aan duurzame alternatieven
voor plastic tassen. Deze LCA studie lijkt met name over dit laatste aspect te gaan.
De uitkomsten ervan zullen dan dus ook publiek debat worden. Dit betekent dat de
LCA dan moet voldoen aan de strengste ISO eisen en dat het slim is om de diverse
stakeholders er bij te betrekken (of en hoe dit gedaan is wordt in het huidige rapport
niet vermeld). De urgentie van deze studie (b)lijkt zo groot te zijn dat zowel de
review van de goal & scope definition alswel de review van de resultaten van de
LCA studie in 2-3 weken gereviewd moet zijn. Dat is een onmogelijk tijdstraject voor
een studie die aan de ISO eisen van een comparative assertion moet voldoen, hoe
goed de
uitvoerders en de reviewers van deze studie ook moge zijn. Vraag is nu: is het de
bedoeling dat deze studie aan de ISO eisen voor “comparative assertions” voldoet?
Zo ja, hoe denkt men daar aan te
gaan voldoen? Zo nee, hoe zal dan voorkomen worden dat de resultaten van deze
studie toch direct daar voor gebruikt zullen worden?
Deze reactie op de toegestuurde concept “Bepaling doel en reikwijdte” van de LCA
review groep is logisch en begrijpelijk. In het oorspronkelijk geformuleerde doel
stond dat de LCA resultaten een blauwdruk, een ondersteuning zouden vormen bij
het opzetten van een besluitvormingsmodel. Echter na gesprekken met KIDV en na
raadpleging van de externe commissie van experts, bleek dat er veel meer
behoefte was van hoe de milieu impact tot stand kwam en wat de werkelijke invloed
daarvan is. De resultaten van de uitgevoerde LCA hebben veel meer een
informatief karakter gekregen, dan ze keuzeprocessen dienen te ondersteunen.
Vandaar de keuze van TNO voor de uitvoering van een attributionele LCA met een
beperkte besluitvormingscontext.
Aanpak i.r.t. doel studie
Paragraaf 2.2 geeft drie doelen van de onderhavige studie. De rest van hoofdstuk
gaat over de aanpak voor de eerste twee doelen, maar de aanpak voor het derde
doel wordt in dit hoofdstuk niet verder uitgewerkt. Dit had natuurlijk wel gemoeten.
De aanpak van het derde doel geeft ons inziens echter ook een mogelijkheid om de
aanpak, of eigenlijk de uitkomst van de eerste twee doelen te vereenvoudigen. TNO
wil terecht alle relevante variabelen voor draagtassen meenemen, maar in de

voorgestelde aanpak leidt dit tot een enorm aantal of anders heel complexe
staafdiagrammen (9 primair materialen & 6 recycled materialen * 3 formaten * 4
functional units * 2 typen
gebruik * 3 methoden van afvalverwerking * .....). Ook is nog maar de vraag of voor
sommige variabelen alle relevante variatie afdoende wordt meegenomen. Zo
bestaat er ook binnen de klasse van hemdtassen een grote variatie in formaten. Wij
vragen ons af of het mogelijk is om een mathematische relatie te leggen tussen
draagvermogen en oppervlaktegewicht voor een materiaal. In dat geval kan in één
grafiek per materiaal het draagvermogen (x-as) worden uitgezet tegen de milieuimpact (y-as). Zo’n grafiek faciliteert om te werken met een flexibele functionele
eenheid die de gebruiker zelf bepaalt, bijvoorbeeld met een beslisboom waarin alle
relevante
variabelen, om bij de relevante materialen en draagvermogen in de grafiek uit te
komen.
Gezien de verschuiving van ondersteuning naar veel meer informatieverstrekking
over de uitkomsten van de LCA berekeningen is het derde doel uit de studie
gehaald. De uitvoering heeft zich geconcentreerd op de eerste twee doelen.
Via raadpleging van de externe commissie van experts en via gesprekken met
toeleveranciers kwam naar voren dat er in de praktijk niet direct een relatie is
tussen fysische parameters en het latere ontwerp, c.q. materiaalkeuze van de tas.
Daarom is de gangbare praktijk gevolgd en zijn de keuzes van de formaten,
materialen en de uiteindelijke formulering van de functionele eenheid daarop
aangepast.
Voorgestelde methodologische benadering
Wat is het primaire guidance document (ILCD, 2010; Guinée et al. 2002; …) voor
het uitvoeren van deze LCA? Dit wordt nu nergens genoemd en door het document
heen worden verschillende keuzen
gemaakt: ILCD lijkt centraal te staan bij de keuzen voor de context van
besluitvorming; ILCD is niet de primaire keuze voor de impact assessment methode
in 2.6; maar wel weer voor allocatie in 2.8.
Ook is niet duidelijk of de LCA-studie beoogd ISO 14044 te volgen, hetgeen
belangrijke consequenties heeft voor de aanpak gezien het vergelijkende karakter
van de studie waarvan de resultaten naar de buitenwereld zullen worden
gecommuniceerd (zie ook onder “Vergelijkend karakter draagtassen LCA en
politieke gevoeligheid” en paragraaf 2.7 “Presentatie en aggregatie van de
bijdragen van de impact categorieën”).
In 2.7 is aangegeven dat ISO 14040, ISO 14044 en het ILCD handboek gevolgd
zijn als guidance documenten voor het uitvoeren van deze LCA. Daarop is in
principe ook de keuze voor ReCiPe gebaseerd.
Geïdentificeerde problemen en methodologische keuzen
Men bespreekt wel vele problemen maar welke keuzen er nu worden gemaakt in
deze studie blijft vaak onduidelijk. Neem bijvoorbeeld paragraaf 2.4 over de
functionele eenheid. Er worden 4 functionele eenheden voorgesteld, 2 voor 1 kg
aankopen en 2 voor 10 kg aankopen van een winkelkanaal naar huis. Het moet
hierbij gaan om heel verschillende productaankopen en dus ook heel verschillende

winkelkanalen. Als je naar de supermarkt gaat en een plastic tas koopt, dan is dat
een hele andere tas voor andere aankopen dan wanneer je naar de drogist gaat.
Wees hier duidelijk in. Voor je het weet zit je met tassen die zo gemiddeld zijn dat
ze in werkelijkheid nergens verkocht worden. De functional units moeten worden
gedefineerd, althans de projectresultaten moeten geldig zijn voor (alle) realistische
situaties. Het is nu onduidelijk of en hoe de resultaten van deze studie
representatief moeten zijn voor alle winkelkanalen en alle aankopen of niet. Als dat
de bedoeling is, dan verwachten we een plan van aanpak om dit te bereiken (zie
voor een suggestie onder “Aanpak i.r.t. doel studie”).
We verwachten ook voorbeelden, mogelijk i.r.t. zo’n grafiek/beslisboom, voor een
aantal herkenbare realistische situaties (supermarkt, wellicht is deze ook
representatief voor kleine winkels
met zware producten zoals wijnhandel?; kleine winkels met lichte producten zoals
drogisterijen, bakkers, slagers; etc.).
Hoewel het waarschijnlijk niet behoort tot de opdracht van het Kennisinstituut
Duurzaam Verpakken aan TNO, zou het ook interessant zijn om voornoemde
situaties op te schalen naar de geschatte totale hoeveelheid verkochte plastic
draagtassen van ongeveer 360 mln tasjes per jaar (zie
http://derekenkamer.kro.nl/seizoenen/seizoen_6_2014/afleveringen/20-03-2014; uit
deze rapportage zijn ook nog aardige schattingen voor primaire gegeven te halen
en de uitzending geeft bovendien aan dat de plastic draagtas het best verkopende
single item is van supermarkten met zeer hoge winstmarges).
Na 2 vergaderingen met de groep van experts is de functionele eenheid aangepast
en meer gebaseerd op de gangbare praktijk. Deze aanpassing is ook gevoed door
verkregen informatie van toeleveranciers van draagtassen. Er blijkt in de praktijk
geen directe relatie te bestaan tussen de aard van het winkelkanaal en de
uiteindelijke keuze van de formaten/materialen tassen. Wel zijn er uiteraard accent
verschillen en gewoonteverschillen tussen de diverse winkelkanalen. En heeft de
keuze meer te maken met de omvang c.q. hoeveelheid boodschappen.
Zie verder beantwoording “Aanpak i.r.t. doel studie”.
Onzekerheden/spreiding
Een studie als deze zou bij voorkeur onzekerheden/spreiding omtrent gebruikte
gegevens en aannamen/keuzen moeten kwantificeren en ze in ieder geval expliciet
moeten bespreken in relatie tot de conclusies van de studie. Het laatste is nu nog
niet aan der orde. Wat betreft de kwantificering van onzekerheden/spreiding ten
gevolge van aannamen en keuzen worden er diverse gevoeligheidsanalyses
voorgesteld.
Echter vooralsnog geen gevoeligheidsanalyse voor de toerekening van recycling,
hoewel het bekend is dat dit zeer grote invloed op de uitkomsten kan hebben.
Onzekerheden/spreiding omtrent gebruikte gegevens worden niet gekwantificeerd
maar er wordt steeds voor één bron gekozen. Wij raden aan dit alsnog te
kwantificeren waar mogelijk en hiervoor de benadering van Harst en Potting (2014)
of van Henriksson et al. (2014) te gebruiken.
• Harst, E. van der, and J. Potting (2014): Variation in LCA results for disposable
polystyrene beverage cups due to multiple data sets and modelling choices.
Environmental Modelling & Software, 51: 123-135.

• Henriksson, P., J.B. Guinée, R. Heijungs, A. De Koning and D.M. Green (2014): A
protocol for horizontal averaging of unit process data—including estimates for
uncertainty. International Journal of Life Cycle Assessment, 19(2): 429-436.
TNO ondersteunt deze opmerking en een uitgebreide onzekerheidsanalyse zou
meer inzicht geven in de kwaliteit en volledigheid van de gebruikte data. Gezien
echter de looptijd en het beschikbare budget van de studie heeft TNO een aantal
gevoeligheidsanalyses voorgesteld en uiteindelijk uitgevoerd. Een daarvan betreft
de toerekening van recycling.
In hoofdstuk 6 van het finale rapport zal TNO meer aandacht voor een
onzekerheidsanalyse aanbevelen.
Verbranden versus vergelijken
Uit bovengenoemde studie van Harst & Potting (2014) kwam als verrassend
resultaat naar voren dat verbranden beter uit productvergelijkingen komt dan
recyclen naarmate de materiaalproductie schoner wordt. Dit komt doordat de
credits voor recycling dan kleiner worden, maar de credits voor verbranden gelijk
blijven en deze credits relatief hoog zijn door de vermeden “vieze” Nederlandse
electriciteitsopwekking waarin fossiele energiedragers domineren. Dat is een
artefact van de methode, waarvan de resultaten tot beleidsaanbevelingen zouden
kunnen leiden om recyclen af te
bouwen en verbranden te stimuleren (en de vraag is of dat op z’n plaats is tegen de
achtergrond van dit artefact in de methode).
TNO ziet dezelfde waarnemingen bij de recycling van tassen. Dit houdt in dat bij het
trekken van conclusies hier voorzichtigheid aan de orde is. Een directe conclusie
dat verbranden beter is dan recyclen zal TNO dan ook niet in desbetreffende
hoofdstuk opnemen.
Paragraaf na paragraaf
2.1 Doel
Zoals hierboven aangegeven, wordt het derde doel in de rest van de tekst niet
verder uitgewerkt.
Onduidelijk is wat met winkelkanalen wordt bedoeld en hoe deze het gebruik van
draagtassen beïnvloeden (zie ook onder “Geïdentificeerde probleem en
methodologische keuzen”).
De participerende doel- en belangroepen zijn niet gespecificeerd. Behoren de
winkeliers en inkopers hier ook toe?
Zie verder ons eerder commentaar onder “Vergelijkend karakter draagtassen LCA
en politieke gevoeligheid”.
Zoals hiervoor al aangegeven is het derde doel uit het project gehaald. In de
begrippenlijst van het finale rapport wordt aangegeven wat onder winkelkanalen
wordt verstaan. Winkeliers en inkopers behoren onder de participerende
doelgroepen.
2.2 Context van besluitvorming
In tegenstelling tot wat TNO in deze paragraaf stelt, is de review-commissie van
mening dat de onderhavige studie wel degelijk wordt uitgevoerd in een

besluitvormende context (zie onder “Vergelijkend karakter draagtassen LCA en
politieke gevoeligheid” voor het ons inziens). Indien de studie wil voldoen aan ISO
14044, dan heeft dit consequenties voor zowel de gevolgde procedure (bijv. de eis
van een critical review), alswel voor de gevolgde aanpak (bijv. geen normalisatie en
weging). Deze paragraaf gaat nu vooral in op de consequentie voor de beoogde
kwaliteit en bronnen van inventory data (hierbij lijkt dan overigens wèl te worden
uitgegaan van een LCA in
besluitvormende context). De overige consequenties van een LCA in een
besluitvormende context moeten in deze paragraaf ook worden genoemd.
Vervolgens moeten deze consequenties in de relevante paragrafen concreet
worden aangegeven. Zo moet concreet worden uitgewerkt waar een “attributionele
LCA voor micro-level decision-support” concreet toe leidt in paragraaf 2.5
“Systeemgrenzen” (b.v. geen kapitaalgoederen), en v.w.b. data in paragraaf 2.9
“Datakwaliteit
en beschikbaarheid”.
We adviseren overigens om de term “attributionele LCA” te mijden, dan wel
expliciet te vermelden dat in deze studie de ILCD-definitie van een “attributionele
LCA” is gevolg, omdat ILCD hieraan een andere betekenis geeft dan in LCA
gangbaar is (verwarrend). Het is ons inziens ook belangrijk om concreet in woorden
uit te leggen waar met “attributionele LCA” naar wordt verwezen, en wat “microlevel decision-support” daaraan toevoegt”.
Als antwoord op de door u hiervoor beschreven paragraaf “Vergelijkend karakter
draagtassen LCA en politieke gevoeligheid” heeft TNO aangegeven dat de
resultaten veel meer informatieverstrekking beogen en niet ondersteunend wat
betreft besluitvorming. In die context past de benaming attributionele LCA met
beperkte besluitvorming.
De alinea met betrekking tot data en kwaliteit ervan wordt hier verwijderd en
geïntegreerd in de paragraaf ‘Databeschikbaarheid en datakwaliteit”.
2.3 Reikwijdte
Misschien worden in de inleiding foto’s opgenomen van de drie formaten tassen,
anders is het wellicht verhelderend om dat hier te doen.
Elk van de drie formaten tassen vertegenwoordigt feitelijk een range aan formaten.
Zo heb je hele kleine en hele grote hemdtassen. TNO zegt dan ook terecht voor elk
van de drie draagtassen ranges mee te willen nemen. Onduidelijk blijft hoe ze dat
van plan zijn te doen.
Waarom wordt de range in inhoud van de draagtassen niet meegenomen?
In deze paragraaf komen ook de winkelkanalen weer om de hoek kijken. Deze
zouden een relatie hebben met het soort materiaal, formaat/formaten,
gebruiksfrequentie van de draagtassen. Deze
relatie wordt verder niet uitgelegd, en ook niet hoe deze in de analyse wordt
meegenomen.
In deze paragraaf zijn foto’s opgenomen van de drie formaten tassen.
In het finale rapport is in bijlage A een overzicht gegeven van belangrijke data van
de verschillende formaten, materialen en ranges. Daarbij is geen relatie gelegd met
de winkelkanalen op advies van de groep van experts. Op basis van hun input en

gegevens van de leveranciers zijn uiteindelijk de data van formaten met materialen
geselecteerd.
2.4 Functionele eenheid
Het lijkt ons zinvol om hier (explicieter) onderscheid te maken tussen de functie van
draagtassen voor de consument en de winkelier/winkelketen.
Wat is het verschil tussen gewicht/draagvermogen en sterkte, dan wel sterkte en
elasticiteit van draagtassen?
Wederom wordt zonder verdere uitwerking gerefereerd aan de winkelkanalen en
hun invloed op soort materiaal, forma(a)t(en), gebruiksfrequentie (zie ook onder
paragraaf 2.1 “Doel” en onder
“Geïdentificeerde problem en methodologische keuzen”).
Het definiëren van een functionele eenheid voor deze studie is niet makkelijk gezien
het grote aantal variabelen. Onder “Aanpak i.r.t. doel studie” doen we een suggestie
voor een alternatieve benadering dan de hier voorgestelde 4 functional units.
De subparagrafen gaan in op de variabele éénmalig/meermalig gebruik, vochtige
aankopen en warme aankopen. Andere variabelen staan verspreid over het
hoofdstuk. Wellicht is het een idee om een paragraaf op te nemen over
productsystemen, en daarin alle relevante variabelen aan de orde te laten komen.
Bij de beantwoording van “Aanpak i.r.t. doel studie” heeft TNO aangegeven welke
aanpassingen na consultatie van de toeleveranciers en groep van experts zijn
doorgevoerd.
Dit heeft ook geleid tot een aanpassing van de functionele unit.
2.5 Systeemgrenzen
Zie onder “Kwaliteit verslaggeving” voor commentaar m.b.t. informatie in deze
paragraaf over datakwaliteit en databronnen.
Verder verbaast het ons dat zwerfafval niet wordt meegenomen, aangezien dat een
belangrijke reden is om plastic draagtassen ter discussie te stellen. Documenten
van de EU gaan ervan uit dat er
jaarlijks tenminste 8 miljard plastic draagtassen in het milieu eindigen
(werkdocument SWD (2013).443 (van 11 april 2013). Bovendien kunnen we ons
niet voorstellen dat er geen data zijn over de samenstelling en volume van
zwerfafval (voor zover ingezameld, omdat er ook nog een deel niet ingezameld
wordt). We verwachten verschil in hoeveelheid zwerfafval afkomstig van
bijvoorbeeld
hemdtassen en big shoppers (wij vermoeden dat de laatste minder snel als
zwerfafval eindigen).
Er zijn ook geen data beschikbaar over hergebruik van eenmalige draagtassen,
terwijl dat wel wordt meegenomen. Dus de argumentatie voor het weglaten van
zwerfafval lijkt ons niet juist hier.
Hetgeen betrekking heeft op datakwaliteit en databronnen is verschoven naar de
paragraaf “Databeschikbaarheid en datakwaliteit”.
Wat betreft zwerfafval beaamt TNO dat het een relevant thema is. In het finale
rapport wordt daar ook aandacht aan gegeven.
Er zijn geen data beschikbaar over draagtassen in zwerfvuil, hetgeen bevestigd
wordt door de groep van experts.

In het rapport wordt geen hergebruik van eenmalige draagtassen, de hemdtassen,
aangenomen. Wel wordt de optie van hergebruik als pedaalemmerzakje
meegenomen.
2.6 Impact assessment methode
Geen commentaar, m.u.v. de gemaakte opmerking onder “Voorgestelde
methodologische benadering”.
Zie beantwoording “Voorgestelde methodologische benadering”.
2.7 Presentatie en aggregatie van de bijdragen van de impact categorieën
Zal het rapport straks ook resultaten van de inventarisatie laten zien, want alleen
dan kunnen we inzicht krijgen in de kwaliteit van de inventarisatie.
Zullen er verder ook resultaten op basis van afzonderlijke milieu-impacts worden
getoond (vóór weging dus !) ?
Wij hebben op zichzelf geen bezwaar tegen schaduwprijzen, maar dit is volgens
ons binnen LCA geen algemeen geaccepteerde aggregatie-methode. Het is één
van de verschillende beschikbare weegmethoden. Elke weegmethoden, en
schaduwprijzen dus ook, zijn gebaseerd op en/of introduceren subjectiviteit. Het is
dan niet mogelijk een wetenschappelijke voorkeur uit te spreken voor één van de
weegmethode. Daarom ook staat ISO 14044 wegen niet toe in een
LCA voor comparative assertion to disclosed to the public. Veel LCA-ers doen om
diezelfde reden uberhaupt niet aan wegen in LCA.
Het eindrapport laat ook resultaten van de inventarisatie zien.
Daarnaast is in het eindrapport een uitsplitsing in 2 delen gemaakt, nl. een ISO
conform deel en een niet-ISO conform deel.
In het ISO conform deel worden de bijdragen van de afzonderlijke milieu impacts
getoond.
Wegen en aggregeren volgt dan in het niet-ISO conform deel. Wel handhaaft TNO
de toepassing van de schaduwprijzen methode , omdat dat een veel toegepaste
methode is. De beschrijving van aggregatie en de schaduwprijzen methode heeft
TNO verschoven naar het niet-ISO conforme deel van het rapport.
2.8 Allocatie
Deze paragraaf en paragraaf 2.9 “Datakwaliteit en beschikbaarheid” rammelen en
zijn verwarrend. Ze moeten beide grotendeels herschreven worden.
Paragraaf 2.8 over allocatie begint met te stellen dat allocatie “conform het ILCD
handboek zoveel mogelijk vermeden” is. Het blijft echter onduidelijk hoe dat
vermeden is en wat hieronder wordt
verstaan. Vervolgens wordt gesteld dat waar allocatie wel nodig is:
1. Een bonus wordt toegekend voor de vermeden productie van materialen,
bijvoorbeeld wanneer een hemdtas een secundair gebruik krijgt als afvalzakje;
2. Recycling; het betreft hier open-loop recycling; een deel van het gerecyclede
materiaal zal niet als draagtas terugkomen op de markt, maar in een andere
toepassing en dan wordt economische
allocatie toegepast.
Allereerst gaan zowel 1. als 2. welbeschouwd over open-loop systemen (maak een
duidelijk onderscheid naar open loop recycling en open loop hergebruik). De keuze

voor economische allocatie voor 2. is de derde keuze in de ILCD na avoiding
allocation en physical causality en moet
nog wel verantwoord worden. De keuze onder 2. is overigens niet consistent met de
keuze voor 1. (die dus ook open-loop systeem, maar dan voor hergeruik betreft als
we het voorbeeld volgen), en
consistentie is ook een criterium in de ILCD; mocht 1. eigenlijk over closed-loop
gaan, dan geldt waarschijnlijk ILCD provision 14.4.1.2.
Tenslotte, wordt er niets gezegd over allocatie en co-productie situaties.
Allocatie is een belangrijk issue binnen LCA, en in het bijzonder voor de
draagtassen. Draagtassen zijn nu vooral gemaakt van recyclaat uit productie-afval.
De draagtassen worden niet gerecycled in nieuwe draagtassen. De grote
meerderheid van folies worden niet gerecycled, hoogstens gedowncycled. De
waarde van recyclaat uit gemengd consumentenafval voor materiaal, bestaande uit
folies, is nul of zelfs negatief (m.a.w. er moet nog voor betaald worden om het kwijt
te
raken). Slechts een paar fracties brengen nu geld op, terwijl de restfractie nu
grotendeels niks op brengt of als brandstof wordt verkocht. Hoe zal hiermee worden
omgegaan, en welke materialen
worden de gerecyclede draagtassen verondersteld te vervangen?
De paragraaf “Allocatie” is herschreven en duidelijk aangevuld en uitgebreid in het
eindrapport. Daarbij is bijzondere aandacht gegeven aan (open-loop) recycling en
verbranding.
2.9 Datakwaliteit en beschikbaarheid
Ook deze paragraaf is verwarrend, vooral als deze gelezen wordt met opmerkingen
over data elders in het rapport. In de inleiding staat op p.6 “dat zoveel mogelijk
primaire data worden gebruikt van
producenten en secundaire data van leveranciers en downstream gebruikers/
klanten. Achtergrond informatie betreft een gemiddelde markt consumptie mix.
Algemene data van third party data providers kunnen worden gebruikt voor
achtergrond systemen”. In paragraaf 2.9 wordt eerst gesteld dat “voor de meeste
data de ecoinvent database gebruikt is; waar gegevens ontbraken zijn gegevens
overgenomen uit een gereviewde Engelse studie van het ‘Environment Agency’”.
Vervolgens blijken voor papier, katoen en biomaterialen weer andere, vooralsnog
ongespecificeerde bronnen gebruikt te zijn, en tenslotte wordt geëindigd met de
opmerking dat “met betrekking tot de
productieprocessen zijn gangbare technologieën gekozen uit Ecoinvent”. Dit moet
geheel opnieuw geschreven worden waarbij per materiaal aangegeven wordt welke
bron genomen is en waarom.
Daarbij raden wij aan waar meerdere bronnen aanwezig zijn en relevant zijn, niet
een gemiddelde “point value” te nemen als representatief getal, maar
onzekerheden/spreiding te kwantificeren
volgens de benadering van Harst en Potting (EnvModelSoftw (2014) 51: 123-135)
of van Henriksson et al. (Int JLCA(19)2: 429-436).
Deze paragraaf is herschreven. In het eindrapport is per ketenstap voor alle
materalen aangeven hoe met de databeschikbaarheid en de datakwaliteit is
omgegaan.

Met vriendelijke groet, mede namens Dr. Jeroen Guinée en Prof. Ernst Worrell,

Nummer: JG2014.09
Onderwerp: Review resultaten draft eindrapport

Prof. José Potting
(Josepha.Potting@abe.kth.se)

Kennisinstituut Duurzaam Verpakken
t.a.v. Hester Klein Lankhorst & Anne-Marth Vrind
Postbus 93383
2509 AJ Den Haag

Datum: 13-05-2014
Telefoon: 071 527 7432

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

E

Bijlage E | 1/10

Feedback expertgroep en Raad van Advies inclusief
opmerkingen van TNO
FEEDBACK COMMISSIE VAN EXPERTS en Raad van Advies
Methodiek /gevoeligheidsanalyse


1.

2.

3.

Uit de gevoeligheidsanalyse van de allocatiemethode komt een andere
voorkeursvolgorde. Dit geeft aan dat het onderzoek (zeer) gevoelig is voor de
allocatiemethode, zoals TNO ook zegt op blz 97. Dit komt echter niet terug in de
conclusies.
Hierbij zijn de volgende zaken van belang:
De reviewcommissie is er vrij duidelijk over (bijlage D ) dat er voor de
allocatiemethode voor gerecycled materiaal (value corrected substitution) geen
algemene wetenschappelijke acceptatie bestaat. Toch gebruikt TNO deze methode.
Er is geen allocatiemethode waarvoor een brede wetenschappelijke acceptatie
bestaat. Elke allocatiemethode heeft voor- en nadelen. Voor open-looprecycling is
de value corrected substitution een veel toegepaste methode, omdat deze de
kwaliteitsverschillen tussen producten van primair materiaal en van gerecycled
materiaal kan meewegen. Dat is in het bijzonder voor deze studie relevant.
Aangezien voor allocatie verschillende methodes beschikbaar zijn, wordt in de ISO
richtlijn voorgeschreven om een gevoeligheidsanalyse voor de allocatiemethode uit
te voeren. Dit is in deze studie gedaan.
Als je de huidige gevoeligheidsanalyse gebruikt, moeten de conclusies veel
voorzichtiger gesteld worden, waarbij wordt gerefereerd aan het verschil in uitkomst.
De gevoeligheidsanalyses dienen te laten zien hoe robuust de conclusies van de
studie zijn; de uitkomst van de studie verandert daarmee niet. De uitkomst van
deze gevoeligheidsanalyse is wel belangrijk om toe te voegen aan de conclusie en
deze voor de allocatiemethode is ook toegevoegd. Uit de resultaten van deze
gevoeligheidsanalyse blijkt wel, dat bij de interpretatie van de resultaten de nodige
voorzichtigheid in acht genomen dient te worden. Vooral bij de vergelijking van
tassen op basis van primair materiaal met tassen op basis van gerecycled materiaal
is dit aan de orde; de gekozen allocatiemethode bepaalt sterk de verhouding tussen
primair en secundair materiaal.
Specifiek laat de gevoeligheidsanalyse van de allocatiemethode zien dat vooral de
schaduwkosten bij eenmalig gebruik van de middelgrote draagtas van r-papier lager
wordt en dat deze daarmee de laagste milieuimpact krijgt, vergeleken met die van
de andere middelgrote draagtassen. Overigens blijft de belangrijkste conclusie van
de studie; dat meermalig gebruik het meeste bijdraagt aan een lagere milieuimpact
van draagtassen ook bij toepassing van de cut-off allocatiemethode gelden.
In de gevoeligheidsanalyse gebruikt TNO de cut-off allocatie, wat een vrij extreme
manier is om het anders te doen. Er zijn ook (breed gedragen) andere
tussenvormen. Mogelijk zijn er minder grote verschillen met de value corrected
substitution methode als je die zou vergelijken met een minder extreme (en meer
gebruikelijke) allocatiemethode.
TNO heeft bewust gekozen voor een duidelijk andere allocatiemethode, juist om het
verschil te laten zien. Hiermee wordt duidelijk geïllustreerd hoe bepalend de keuze
voor de allocatiemethode is voor de uitkomst van de studie.
Weegfactoren

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 2/10



Optellen met weegfactoren kan eigenlijk niet; dit leidt al gauw tot willekeur en is
onderhevig aan de hype van het tijdsgewricht. Dan zijn minimaal een aantal
exercities nodig met heel verschillende verhoudingen in de set weegfactoren (alle
toxiciteit weegt relatief zwaar of energie en CO2 wegen zwaar of verzuring en
eutrofiëring wegen zwaar of grondstofuitputting weegt zwaar of ….)
In de studie worden zowel de gewogen resultaten getoond als de ongewogen
resultaten per effectcategorie. Bij de ongewogen resultaten worden voor 18
effectcategorieën 18 verschillende uitkomsten getoond. Dit is een minder makkelijk
begrijpelijke presentatie van de resultaten. Eén totaalscore voor de milieuimpact
van de draagtas leidt tot een begrijpelijke presentatie van de resultaten. Het is
duidelijk in de studie aangegeven dat waardering geen constante is, maar
afhankelijk van tijdstip en perspectief en dat de schaduwprijzen geïnterpreteerd
moeten worden als indicaties van de waarde die de huidige Nederlandse
samenleving hecht aan de milieuimpacts. De meerwaarde is ons inziens dat
hiermee een belangrijke en consistente onderbouwing bij de weging kan worden
gegeven. Niettemin blijven andere wegingen natuurlijk mogelijk.



De klimaatbelasting lijkt zeer licht te wegen (of is zelfs op nul gesteld). Hoe wordt de
ranking als de klimaatemissies voorop staan of een zware weegfactor krijgen? (incl.
ILUC en niet-CO2; en incl. de transportemisies voor aanvoer uit China, maar ook
voor transport van hout bv. naar de papierfabriek). Of CO2eq centraal en de andere
impacts obv. een aftrek voor de andere indicatoren verdisconteren in de ranking
(Ecorating in sterren;Paardekooper/N&M)?
De weegfactor voor klimaatverandering is 25 euro per ton CO2-eq. Ter vergelijking,
de huidige CO2-prijs in het Europese emissiehandelsysteem (ETS) is ongeveer 6
euro per ton. ILUC en niet-CO2-gassen worden vooraf ook uitgedrukt in CO2equivalenten en dragen daarmee bij. CO2-emissies van transport zijn onderdeel
van de reikwijdte van deze studie, en daarmee inbegrepen in de resultaten.
De schaduwprijs per eenheid is voor verschillende impacts niet te vergelijken,
omdat de eenheden verschillend zijn. De waardering voor CO₂ en andere impacts
wordt uitgedrukt in de schaduwprijs. Deze schaduwprijs is gebaseerd op de schade
aan mens en milieu of de kosten van maatregelen ter vermijding van bepaalde
impacts, die momenteel gangbaar zijn.



Het is slecht verdedigbaar dat de schaduwprijs van uitputting fossiele grondstoffen
op nul is gesteld. Het heeft nu de schijn dat de plastic tas een kunstmatig (want
schijnbaar arbitrair gekozen) voordeel krijgt.
De review commissie maakt hier ook een opmerking over (zie Bijlage D: ‘De
aanname dat schaarste in de prijs van grond- en brandstoffen is verdisconteerd en
daarom geen schaduwprijzen meer zijn, is niet correct’).
Uit de gevoeligheidsanalyse blijkt dat een schaduwprijs toekennen aan fossiele
uitputting op de volgorde van milieubelasting niet veel zal uitmaken, want alles gaat
omhoog vanwege het fossiele energiegebruik, maar het onderzoek wordt er wel
beter verdedigbaar door. Nu lijkt het alsof er richting plastic gerekend is.
Om de impact van uitputting van fossiele grondstoffen te tonen is in hoofdstuk 4.3
de effectcategorie uitputting van fossiele grondstoffen weergegeven op basis van kg
olie equivalenten. Hieruit blijkt dat de tassen van fossiele kunststoffen geen hogere
milieu impact hebben dan tassen geproduceerd uit biomaterialen.
In ReCiPe wordt beargumenteerd dat uitputting van abiotische grondstoffen in
principe geen extern effect is en dus door de marktprijs wordt gedekt. Dit is een

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 3/10

valide argument voor metalen en fossiele brandstoffen, waarvoor een mondiale
markt geldt met mondiale prijzen die schaarste (hoewel niet perfect) tot uitdrukking
brengt. Daarom is de schaduwprijs voor uitputting van fossiele grondstoffen op nul
gezet. Omdat de ReCiPe methode slechts één gezichtspunt geeft, is een
gevoeligheidsanalyse uitgevoerd waarbij een prijs is gehanteerd voor fossiele
uitputting. Hiermee is de impact van uitputting van fossiele grondstoffen voor de
verschillende alternatieven voldoende inzichtelijk gemaakt.


Waardering voor uitputting grondstof olie lijkt erg laag, tegen waardering in de
optelling voor stof-emissie zeer hoog.
Alleen in de gevoeligheidsanalyse is met een schaduwprijs voor uitputting van
fossiele grondstoffen gerekend. De uitleg voor deze aanpak staat in 5.1.
In de gevoeligheidsanalyse is de schaduwprijs voor fossiele grondstoffen uitgedrukt
per kg olie equivalenten en de schaduwprijs voor fijnstof in kg fijnstof equivalenten.
De schaduwprijs per eenheid is niet goed te vergelijken, omdat de eenheden
verschillend zijn. Er is wel een verschil in waardering. Dit heeft te maken met de
gehanteerde weegmethode. Waarbij in de studie is aangegeven dat waardering
geen constante is maar afhankelijk van tijdstip en perspectief en dat de
schaduwprijzen geïnterpreteerd moeten worden als indicaties van de waarde die de
huidige Nederlandse samenleving hecht aan de milieuimpacts. Het beleid rondom
fijnstof is strenger in Nederland, dan het beleid rondom uitputting van grondstoffen.
Gecombineerd met de uitgestoten hoeveelheden en geconsumeerde hoeveelheden
per tas, weegt in dit onderzoek fijnstof zwaarder mee dan uitputting van fossiele
grondstoffen.
Hemdtassen r-PP en r-PE



Het maken van dunne folies is technisch moeilijk, en erg gevoelig voor zelfs de
geringste vervuiling. De geblazen ballon mag immers niet lek raken. Het opnieuw
inzetten van gerecycled PP en PE in zeer dunne folies is technisch vrijwel
onmogelijk. Mijn advies is om de r-PE en r-PP voor hemdtassen niet op te nemen
en de conclusies hierop aan te passen. Het is niet mogelijk hemdtasjes met dikte
van 12 μ en minder te maken van post-consumer waste
De r-PE hemdtas is uit de studie gehaald. De r-PP hemdtas is geen onderdeel van
de studie geweest

Meermalig gebruik


In tabel S1 zou, los van de wenselijkheid van de aannames voor meermalig gebruik,
de waarde voor alle tassen gelijk moeten zijn.
De aannames van meermalig gebruik zijn dermate belangrijk dat het naar mijn
mening niet wenselijk is zonder aanvullend onderzoek en gedegen onderbouwing
deze aannames mee te nemen. Bij gebrek aan data over consumentengedrag zou
meermalig gebruik gekoppeld kunnen worden aan de materiaaleigenschappen, met
andere woorden je kunt dan het potentieel om de tassen te hergebruiken
berekenen. Dit zou een aanbeveling kunnen zijn voor een vervolgonderzoek. Ik
denk dat de huidige methode te gevoelig voor een kwantitatieve analyse is.
Het gebruikte scenario voor meermalig gebruik is alleen bedoeld om een indruk te
geven van de gevolgen van meermalig gebruik. Het laat duidelijk het belang zien

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 4/10

van meermalig gebruik. De keuze voor het scenario is gecreëerd op basis van een
‘best guess’, waarbij afhankelijk van het materiaal is beredeneerd hoe het
meermalig gebruik ongeveer zou kunnen zijn (bv. het is zeer waarschijnlijk dat een
katoenen tas veel vaker gebruikt wordt dan een papieren tas en het is zeer
waarschijnlijk dat een hemdtas minder vaak wordt gebruikt dan een big shopper).
TNO beveelt dan ook aan om een uitgebreidere studie uit te (laten) voeren naar
huidig consumentengedrag of gewenst consumentengedrag.


Op pagina 80 staat dat 'mede op basis van de resultaten van deze break-even
analyses' een scenario is opgesteld voor het meermalig gebruik. Ik weet niet precies
hoe dit bedoeld wordt, maar het lijkt me niet dat het aantal keer dat je een bepaalde
tas zou moeten gebruiken een sterke rol speelt bij een realistische schatting van het
daadwerkelijk gebruik (anders lijkt het op een soort cirkelredenering). Misschien is
het goed hier specifieker over te zijn en toe te lichten, wat de rol van de break-even
analyses dan precies is bij het opstellen van het scenario.
Dit is foutief beschreven in de tekst. De break-even analyses hebben geen rol
gespeeld bij het opstellen van het scenario. Het scenario is opgesteld op basis van
een best guess met betrekking tot logisch gebruik van draagtassen. In de tekst is nu
duidelijker beschreven hoe het scenario is opgesteld.
Data input



In het onderzoek, ik begrijp uiteraard dat dit enkel met beschikbare data te maken
heeft, wordt er gerekend met een en dezelfde dataset voor de drie type draagtassen
voor het basismateriaal papier. Dat maakt de variabele totaal gewicht van de tas, de
enige variabele die verschillend is voor de drie tassen. Verschillen in
gramsgewichten van papier vallen dan buiten de berekening. Deze beperking heeft
als effect dat het qua materiaaleigenschappen niks uitmaakt of je een hemdtas of
een big shopper pakt. Het verschil in de schaduwkosten zou dus ook direct
gerelateerd aan het gewicht moeten zijn. Dat is een belangrijke beperking om op te
nemen in het rapport.
Voor de gewichten van de draagtassen zijn reële gewichten gebruik van
Oerlemans. Voor de hemdtassen is hierbij uitgegaan van 90 grams papier en voor
middelgrote draagtassen van 100 grams papier. In de markt bestaat een grote
variatie aan formaten en gewichten draagtassen, daarom is ook een
gevoeligheidsanalyse op gewicht uitgevoerd.



Er lijkt geen onderscheid in stofkwaliteit: landbouwstof is toch echt iets anders dan
PM2,5 deeltjes en roetdeeltjes en die zijn nog weer minder erg in vgl. tot ultra-fijn
stof van dieselmotoren.
In deze LCA wordt alleen impact toegekend aan stof kleiner dan 10 micrometer
(PM10). De relatie tussen de fijnheid van het stof binnen deze fractie (bijvoorbeeld
ultrafijn stof) en het gezondheidsimpact is nog niet goed te kwantificeren.



Energie ontbreekt als indicator terwijl gebruik van schaarse groene stroom bv. toch
echt belangrijk is (CO2 nul, maar wel veel energiegebruik moet zichtbaar worden).
Energiegebruik is op zichzelf geen indicator voor milieuimpact. De milieuimpact van
groene stroom (bijvoorbeeld van de productie van het staal in windturbines) is
meegenomen voor zover het in de elektriciteitsmix voorkomt. De consequenties van
de keuze voor het inzetten van bijvoorbeeld houtresten in de productie van papieren
tassen tegenover de inzet van dezelfde houtresten voor een andere toepassing is
interessant, maar valt buiten de scope van dit onderzoek.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 5/10



Zijn de materialen getest op samenstelling? Een kleine fractie andere stof of vezel
kan grote milieu-effecten vertegenwoordigen.
Nee in deze studie zijn geen materialen getest op samenstelling.



Er wordt echter geen duidelijk basisjaar aangegeven. De kwaliteit/beschikbaarheid
van data is moeilijk te beoordelen; de inventarisatieresultaten zijn niet opgenomen
In hoofdstuk 2 en 3 is zo goed mogelijk aangegeven wat de kwaliteit/
beschikbaarheid van de data is. Ook is per materiaal aangegeven van wanneer de
gegevens dateren.



Pag 19: Dit doet tekort aan de vochtwerende eigenschappen van kunststof. Zeker
bij de vergelijking voor meermalig gebruik is dit relevant.
Dit is inderdaad een beperking van de reikwijdte van de studie



Pag 30: Dit doet afbreuk aan de cijfers voor hemdtassen op basis van traditionele
kunststoffen. Deze worden alleen gemaakt in het Verre Oosten. Hoewel daar geen
LCI data voor bestaan is het duidelijk dat deze aanzienlijk slechter zijn dan de
Europeses datasets. Een correctie voor energiegebruik op basis van kolen zou het
minste kunnen zijn.
Door de opbouw van de gebruikte LCI-data is een dergelijke correctie niet mogelijk.
Het is wel een relevant punt, waar in een toekomstige analyse meer aandacht aan
besteed zou kunnen worden. In dat geval is meer inzicht belangrijk in enerzijds
energieproductie en –verbruik in Europa en anderzijds energieproductie en –
verbruik in bijvoorbeeld China.



Pag 31: Dit vind ik een belangrijke tekortkoming van deze studie: voor PET
bijvoorbeeld zijn de LCI data met zo'n 30% verbeterd. Dit is een substantiële
verbetering die zeker opgenomen moet worden
Omdat er nog geen overeenstemming is bereikt over de mate van detail en
transparantie van de meest recente LCI-data van PlasticsEurope, en deze data nog
niet zijn verwerkt in Ecoinvent, zijn deze gegevens niet in deze studie gebruikt.



Pag 31: In Zwitserland wordt zeer schoon geproduceerd. In hoeverre zijn deze
gegevens een realistische maat voor Europa?
Omdat data voor heel Europa niet beschikbaar waren voor ons, is het moeilijk in te
schatten of dit een realistische maat voor Europa is.



Pag 37: Snijafvallen zijn PIW, deze worden normaliter teruggezet in het proces.
Wordt er nu niet dubbel rekening meegehouden?
Snijverliezen die teruggezet worden in het proces zijn niet meegenomen.



Pag 55:Het verbaast mij dat Ag land occupation voor de PET big shopper zo groot
is. Waar komt het landgebruik uit voort? Geldt ook voor PP en rPP.Figuur 18 laat
datzelfde patroon niet zien.
Het lijkt een grote hoeveelheid landgebruik, maar in werkelijkheid is het per gram
materiaal een factor 10 lager dan voor de biobased tassen. Het landgebruik wordt
veroorzaakt door hout in constructies, door biogebaseerd materiaal in de
gemiddelde mix van elektriciteitsopwekking en door het gebruik van kleine
hoeveelheden hout/karton als verpakkingsmateriaal op verschillende plaatsen in de
keten. Dezelfde factoren komen ook bij andere typen tassen in meer of mindere
mate voor, maar het valt niet zo op.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 6/10

Dat in figuur 18 niet hetzelfde patroon te zien is, komt doordat 1) de hemdtassen vijf
keer zo veel gaan bijdragen ten opzichte van de big shoppers, en 2) de katoenen en
juten tas in deze grafiek ook te zien zijn. Die hebben een veel groter impact op
landgebruik, waardoor de schaal van de grafiek anders is.


Pag 87: Bij een eerdere versie heb ik al gemeld dat 30 gram al aan de zware kant
was: standaard zou maximaal 20 gram moeten zijn. In dit perspectief wordt de hoge
variant nu wel erg zwaar: 55 gram. Misschien is dat de toekomst als de 50 mu
tasjes worden verboden.... Nu is het veel te hoog: bovengrens zeker niet hoger dan
40 gram.
Voor een middelgrote draagtas van LDPE hebben we besloten om het gewicht van
een supermarkt tas te kiezen; ook in andere studies worden hiervoor gewichten
tussen de 30 en 40 gram gebruikt. In de gevoeligheidsanalyse is hiervoor bewust
gekozen om het impact van een relatief zware variant te laten zien.
Landgebruik



In de discussie over landgebruik is er geen aandacht voor de certificering
(PEFC/FSC) van grondstoffen. In Nederland is in 2013 de inzet van verse vezels
100% gecertificeerd.
Dat klopt, certificering wordt over het algemeen niet meegenomen in een LCA. Ook
in deze studie is dat niet het geval.



Landgebruik blijft een omstreden parameter, en er is discussie hoe hem goed mee
te nemen in een LCA. Uit figuur 37 (pagina 75) blijkt echter dat als je landgebruik
weglaat, de volgorde van de hemdtasjes niet verandert, met uitzondering van
gerecycled papier. Met landgebruik is de volgorde (minst naar meest
milieubelastend): HDPE, bio-PE, zetmeelblend, PLA-blend, r-papier, papier.
Zonder landgebruik is de volgorde HDPE, bio-PE, r-papier, zetmeelblend, PLAblend, papier. r-Papier is een stuk milieuvriendelijker geworden, maar HDPE ‘wint’
het nog steeds.
Dat klopt, het is bekend dat landgebruik leidt tot een milieuimpact en daarom wordt
deze meegenomen in LCA studies. Het moet nog wetenschappelijk
uitgekristalliseerd worden, wat de juiste methode is om de milieuimpact van
landgebruik in te schatten.
Substitutiefactor



De substitutiefactor voor gerecycled materiaal wordt berekend op basis van
marktprijzen volgens ‘de value corrected substitution’. Echter voor oudpapier zijn de
marktprijzen voor Nederland en Europa significant anders. Op basis van de VNP
statistiek ligt de waarde rond de substitutiefactor 0,18 ipv 0,54. De RISI data laat dit
ook zien (zie onderstaand voorbeeld uit 2014).
De gehanteerde factor geeft de prijsverhouding tussen papier uit primair materiaal
en papier uit secundair materiaal. Dit is niet hetzelfde als oudpapier. We hebben
geen betere data gevonden met betrekking tot prijzen van papier uit primair
materiaal en papier uit secundair materiaal. We schatten in dat het onwaarschijnlijk
is dat papierpulp uit primair materiaal 5 keer zo duur is als papierpulp afkomstig van
gerecycled materiaal. OPMERKING: In november zijn beter onderbouwde
gegevens van RISI aangeleverd deze zijn overgenomen in de studie, zie
opmerkingen onderaan bijlage E.



Blz 31: Er wordt gesuggereerd dat voor de PBAT/PLA-blend alleen de LCA van
NatureWorks is gebruikt ( ik kan niet beoordelen of dat zo is); dat is niet fair die als

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 7/10

maatgevend voor de PBAT/PLA blend te gebruiken omdat het PLA een relatief klein
bestand deel is . Beter is de LCA van BASF Ecovio te gebruiken die gebaseerd is
op PBAT en PLA in de juiste samenstelling
Voor de PBAT/PLA blend is de samenstelling van Ecovio van BASF gehanteerd,
zoals beschreven in 3.1.2.

Zwerfafval


Zwerfafval en dus afbreekbaarheid is sterk onderbelicht behandeld. Het industriële
composteringscriterium is een zinloos, om niet te zeggen een misleidend, criterium,
omdat de consument denkt dat hij het dan kan achter laten in de natuur. Geen
enkele kunststof is afbreekbaar in de natuur (en nog slechter in zeemilieu); dit itt.
draagtassen van papier en vlas/jute/katoen e.d. Dit is een grote pre voor die
natuurlijke vezels. Dit is niet gewogen in het rapport. En overigens dit is juist daar
niet nodig, omdat die draagtassen niet achter blijven in het milieu; juist de
kunststoffen – alle gratis tasjes en zeker de hemdtasjes – wel.
Zwerfafval is in deze studie inderdaad zeer beperkt meegenomen. Om de impact
van zwerfafval van draagtassen goed te kunnen bepalen, zou een uitgebreid
onderzoek moeten worden uitgevoerd.



Zie in tekst “Katoen, jute en papier worden sneller afgebroken dan kunststoffen (van
kunststoffen is nog niet bewezen dat ze volledig worden afgebroken).” Dit mag wel
iets strakker worden geformuleerd en haal aub biodegradeerbare en nietbiodegradeerbare kunststoffen uit elkaar. De meeste traditionele kunststoffen
breken niet af; daar zijn ze ook nooit voor ontworpen. Hoe de vergelijking is tussen
katoen, jute en papier en de biodegradeerbare kunststoffen is (mij) niet bekend.



Pag 98: Ik vind dit een nogal ongenuanceerd statement, en vooringenomen. Het is
waar voor biologische materialen, maar volstrekte onzin voor technische materialen
zoals blik, glas en kunststof. Bij technische materialen gaat het er vooral om in
hoeverre de kringloop is gesloten. Voor Nederland kun je daar wel iets verstandigs
over zeggen; wij zijn niets voor niets koploper op het gebied van afvalmanagement
systemen. Voor kunststof verpakkingsafval betekent het dat er ofwel wordt
gerecycled ofwel wordt verbrand. In beide gevallen wordt er met zorg omgegaan
met de materialen, en wordt er niets gemorst. Zwerfafval - hoe erg ook - heeft in
Nederland andere oorzaken.
De tekst is nader genuanceerd en aangepast op basis van deze feedback.
Conclusie



We missen de ‘waarom’ uitleg. In wat simpele bewoordingen. Waarom scoort
petrobased (plastic) beter dan biobased (papier, bioplastic, katoen, jute). Dit is
namelijk contra-intuïtief dus veel mensen gaan zich dit afvragen. Een belangrijke
factor is het gewicht. Een papieren hemdtas is bijna 6x zwaarder dan een plastic,
een composteerbare 2,5 keer. Daarnaast speelt land- en zoetwatergebruik een
belangrijke rol in het verschil tussen petrobased en biobased tassen.
KIDV zal in haar oplegnotitie aandacht besteden aan deze opmerking.

Tekst aanpassingen


In de tekst wordt voor de LCA de ene keer Levenscylusanalyse gebruikt en de
andere keer –assesment. Voorstel - analyse gebruiken.

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 8/10



In Excel file met scenarios, voor de scenario K, P en X het percentage voor de
recycling 30% i.p.v. 84% gecorrigeerd?



Blz 7: Biobased composteerbaar zijn of de PBAT/PLA-blend of de zetmeelblend;
biobased niet composteerbaar is bio-PE; andere materialen worden niet genoemd.
Ik kan niet zo snel beoordelen of de betere schaduwkosten mogelijk gebaseerd zijn
op eigenschappen, die het niet kan hebben, zoals afbreekbaarheid. Ik neem aan dat
het een tekstuele onjuistheid is , maar geen onjuiste berekening . De essentie van
bio-PE is dat het uit plantaardige grondstoffen is gemaakt, maar verder niet te
onderscheiden is van gewoon PE en als zodanig een drop-in replacement is. Het
kan alleen geidentificeerd worden met een C14 methode.



Tabel 2: Biobased en niet composteerbaar (is dus bio-PE) moet hetzelfde zijn als
PE in de tabel. Het biobased zijn is niet van belang voor de composteerbaarheid
van bio-PE.



Blz 27: Biobased, niet composteerbaar is naar inschatting langzaam afbreekbaar op
land, in de bodem (> 2 jaar) en in water (langzaam afbreekbaar). Idem als blz
7; deze conclusie ( die in de tekst meerdere keren voorkomt) is onjuist. Zie
opmerkingen hieronder. Producten met het label; Biobased niet composteerbaar
breekt even slecht af als gewone kunststoffen zoals HDPE, PP, PET, etc. In de
tabellen zouden de eigenschappen gelijk moeten zijn.



PLA vervangen door PBAT/PLA-blend



Pag 33: Aanpassen : 'Jeroen van Dijken LLM MSc MA (Raad Nederlandse
Detailhandel, MVO)' bij Wouter kan staan 'milieu' achter RND.



Duidelijker maken dat de milieuwinst van gerecyclede materialen alleen geldt voor
post-consumer recycling. Op pagina 43 staat namelijk : ‘Het materiaal is
waarschijnlijk productieafval of anderszins hoogwaardiger en homogener
materiaal’. Dit om greenwashing met de term ‘gerecycled kunststof’ te voorkomen.



Duidelijk maken ergens, dat er ook oxo-degradeerbaar kunststof tassen zijn, maar
dat ze (met reden) niet in deze vergelijking zijn opgenomen.



Blz 36: “Productieproces biokunststof tassen (PLA-blend, bio-PE, zetmeelblend);
het productieproces van biokunststoffen bestaat uit het telen van grondstoffen: Voor
PLA en zetmeel is dat mais; voor bio-PE wordt uitgegaan van commercieel
verkrijgbare bioethanol (mix van verschillende bronnen, o.a. suikerriet). Uit de
grondstoffen worden draagtassen geproduceerd door middel van blazen”.
Suggestie tekst De PBAT in de PBAT /PLA-blend wordt gemaakt van uit olie
geproduceerde PBAT. Het mengsel zelf is voor meer dan 50% uit fossiele
grondstoffen gemaakt. De grondstof van de gebruikte PLA is mais. Voor zetmeel
kan de grondstof aardappelrestanten zijn of lokale gewassen, niet
noodzakelijkerwijze mais.
Deze tekstuele suggesties hebben daar waar nodig geacht, geleid tot
tekstaanpassingen.

Email Milieu Centraal aan KIDV, cc TNO, dd. 05-09-2014
TNO heeft gekozen voor hun eigen value corrected substitution methode om
milieubelasting aan gerecycled materiaal toe te kennen. Ze hebben een

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 9/10

gevoeligheidsanalyse gedaan met de cut-off methode. Hieruit volgde de conclusie
“Vooral bij de milieuvergelijking van tassen op basis van virgin materiaal en tassen
op basis van gerecycled materiaal bepaalt de gekozen allocatiemethode sterk de
verhouding tussen primair en secundair materiaal. “
Met deze conclusie is ons inziens te weinig gedaan in de eindconclusie van het
onderzoek. Hier hebben de HDPE en bioPE tassen een veel betere milieuscore dan
de R-papieren tas. De gevoeligheidsanalyse met de allocatiemethode was bedoeld
om de robuustheid van de eindconclusie aan te tonen, maar laat het tegendeel zien:
met een andere allocatiemethode verandert de hoofdconclusie van ‘plastic tasje is
het meest milieuvriendelijk’ naar ‘r-papier is het meest milieuvriendelijk’. Alleen
benoemen is dan niet voldoende, hier moet je ook consequenties aan verbinden.
Ons voorstel zou zijn een andere, breder gedragen allocatiemethode te nemen (dus
niet die van TNO, maar ook niet een extreme variant). Deze methodes zijn er, het
review panel weet hier ongetwijfeld meer van af, en dan de gevoeligheidsanalyse
met de TNO methode en de cut-off methode te doen. Op die manier krijg je een
goed beeld. Verder moet je de conclusie uit de gevoeligheidsmethode niet alleen
betrekken op middelgrote tassen, maar ook op de hemdtassen. Anders krijg je het
argument dat je een middelgrote papieren tas minder vaak hergebruikt dan een
plastic tas, en de plastic tas bij meermalig gebruik dus toch milieuvriendelijker is.
Een hemdtas is per definitie een eenmalige tas.
Een tweede kritiekpunt blijft, dat bij de schaduwprijzenmethode geen waarde
toegekend wordt aan uitputting fossiele grondstoffen. Uit de gevoeligheidsanalyse
bleek dat het voor de volgorde niet uitmaakt of je hier wel of geen prijs aan hangt.
Ons advies zou zijn om default een prijs toe te kennen aan uitputting fossiele
grondstoffen, en hem in de gevoeligheidsanalyse op nul te zetten. Het verhaal wordt
dan sterker. Het is niet logisch voor de meeste mensen dat plastic de
milieuvoorkeur heeft, en als blijkt dat bij plastic niet is meegenomen dat het van
aardolie komt (een eindige grondstof), kan dat ongeloofwaardig overkomen.
Naar aanleiding van deze email is een extra gevoeligheidsanalyse aan het rapport
toegevoegd waarin een derde allocatiemethode voor open-loop recycling wordt
getoond; de massa allocatie methode. Daarnaast is ook de hemdtas aan de
gevoeligheidsanalyse toegevoegd. Overigens is de value corrected substitution niet
een eigen TNO methode maar ontwikkeld door anderen. Het is een specifieke vorm
van economische allocatie zoals deze ook benoemd wordt in de ISO 14044 norm.
De invloed van uitputting van fossiele grondstoffen is getoond in 4.3, daarbij wordt
geïllustreerd dat kunststof niet de grootste uitputting van fossiele grondstoffen heeft.

Informatie aangeleverd met betrekking tot papierprijzen door VNP aan KIDV,
cc TNO, in reactie op email dd. 25-11-2014
Door VNP zijn na oplevering van de studie en de eindverklaring van de reviewcommissie
gegevens aangeleverd uit de RISI database met betrekking tot papierprijzen, deze zijn
betrouwbaarder dan de eerder gebruikte gegevens van een Chinese website. Daarom is de
substitutiefactor voor papier aangepast. In onderstaande tabel zijn de gegevens
weergegeven op basis waarvan de substitutiefactor is aangepast. Door de aangepaste

TNO-rapport | TNO 2014 R10949

Bijlage E | 10/10

subsititutiefactor heeft er een verschuiving in de milieuimpact van papier plaatsgevonden.
De milieuimpact van r-papier is lager geworden en de milieuimpact van virgin papier hoger.

De prijzen zijn weergegeven voor pulp (gemengd lange en korte vezels) en voor secundair materiaal
(mixed grades, classificatie EN643).

Gemiddelde prijzen (in € p/ton)

Materiaal
OUDPAPIER
Mixed EU
Mixed VS
Mixed China

2011

2012

2013

2014

€ 101
€ 119
€ 222

€ 66
€ 78
€ 174

€ 81
€ 63
€ 164

€ 101
€ 77
€ 189

PULP
Gemiddeld EU
Gemiddeld VS
Gemiddeld China

€ 588
€ 653
€ 523

€ 617
€ 654
€ 521

€ 666
€ 700
€ 539

€ 635
€ 670
€ 520

Value corrected subsitution factor
2011

2012

2013

2014

VNP Statistiek
Nederland

0,19

0,17

0,14

0,14

RISI prijzen
Europa
VS
China

0,17
0,18
0,42

0,11
0,12
0,33

0,12
0,09
0,30

0,16
0,11
0,36

Bronnen;
RISI website, http://www.risiinfo.com/risi-store/do/product/detail/world-recovered-paper-monitor.html,
bezocht in november 2014
RISI website, http://www.risiinfo.com/Marketing/Commentaries/world_pulp_monthly.pdf
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/waste/waste_related_topics/material_prices_recycla
tes, bezocht in november 2014