De pedagogische kwaliteit
van de ouderparticipatiecrëche in 2016;
Draaiers en hun relaties met kinderen in beeld
-Tussenrapport

-

Sit bsidiegever:
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)

Uitvoerder:
Ne de riands Consortium Kinde ropvang Onde rzoe k

\, zi
Conso” èó
deropvau
‘

oktober 2016

Abstract

Nederland kent inmiddels zo’n veertigjaar ouderparticipatiecrëches (opc’s). Dit is eenvorm van
kinderopvang waarb de ouders (die ‘draaiers’ worden genoemd als zij op de groep staan)
gezamenljjk verantwoordelijk zijn voor de kinderopvang van elkaars kinderen en voor het gevoerde
pedagogische beleid. De pedagogische kwaliteit van de ouderparticipatiecrëches, is niet eerder
wetenschappeIk onderzocht. Een eerste kwaliteitspeiling is uitgevoerd met een evaluatie van de
interactievaardigheden (op groepsniveau) en de pedagogische relatie tussen draaiers en hun eigen
kinderen enerzds en andere kinderen anderzjds (dyadisch niveau). Op de basale vaardigheden
sensitieve responsiviteit, respect voor autonomie, sfructureren en grenzen stetlen laten de draaiers
gemiddeld voldoende tot goede kwaliteit zien. Ook de meer educatieve vaardigheid praten en
uitleggen is gemiddeld voldoende tot goed. De kwaliteit van de vaardigheden
onni’ikketingsstirnulering en begeleiding van interacties is gemiddeld onvotdoende. De draaiers
ervaren zowel meer nabijheid als athankelijk- en conflictueus gedrag van hun eigen kind in
verge1king met andere kinderen in de groep die niet van de ouder zeif zijn.

Sleuteiwoorden:

ouderparticipatiecrëche, kinderopvang, proceskwaliteit, CIP-schaal, LLRV

2

1.

Inleiding

De ouderparticipatiecrëche is, ondanks haar veertig jaar bestaan, nog steeds een relatief onbekende
vorm van kinderopvang. De pedagogische kwaliteit van verschillende vormen van professionele
kinderopvang zijn inmiddels geevalueerd in 1ande1jke kwaliteitspeilingen, zoals de dagopvang,
peuterspeelzaal, de peuterspeelzaal met voor- en vroegschoolse educatie (VVE), de buitenschoolse
opvang en ook de gastouderopvang is wetenschappelijk onderzocht, maar de pedagogische kwaliteit
van de ouderparticipatie-crëche is wetenschappelijk nog niet geëvalueerd. De directie Kinderopvang
van bet ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft het Nederlands Consortium
Kinderopvang Onderzoek (NCKO) daarom verzocht een eerste evaluatie van de pedagogische
kwaliteit van de ouderparticipatiecrëches uit te voeren (zie ook de brief van minister Asscher aan de
Tweede Kamer van 25 november 2015).
De ouderparticipatiecrëche (opc) is een vorm van kinderopvang met een ander
organisatiemodel dan de professionele kinderopvang. B opc’s zijn de ouders gezamenlijk
verantwoordeIk voor de kinderopvang van elkaars kinderen en voor het gevoerde pedagogisch
beleid. Deze ouders, die worden aangeduid met draaiers, staan afwisselend op de groep en delen
gezamen1jk de opvoeding van elkaars kinderen. De opc neemt zo een eigen positie in de Nederlandse
kinderopvangcontext naast de dagopvang, peuterspeelzalen en gastouderopvang. Opc’s vormen
slechts een zeer klein onderdeel van de Nederlandse kinderopvang: er zijn zeven locaties in
Nederland, waarvan vf in Utrecht en twee in Amsterdam. Ouders kiezen om verschillende reden
voor dit type opvang. Een kleinschalig scriptie-onderzoek van Calis (2011) liet zien dat veel ouders
voor een opc kiezen vanwege de nauwe betrokkenheid van ouders bij de opvang. Ook de contacten
met de andere ouders en de andere kinderen worden als pluspunten genoemd.
De opc wordt door voorstanders van deze vorm van opvang gezien als een goed voorbeeld
van een burgercollectief in de zogenaamde ‘participatiesamenleving’ (Bergwerff, 2015). Theoretisch
zijn de opc’s verbonden met de pedagogische civil society. De pedagogische civil society wordt
gekenmerkt door ‘de bereidheid van burgers om met elkaar in de eigen sociale netwerken en bet
publieke domein verantwoordelijkheden rond bet opgroeien van jeugdigen te delen in de vorm van
informele wederzijdse steun en informele sociale controle’ (Kesseiring, de Winter, van Yperen,&
Horjus, 2015: p. 264-265). Ret brede begrip omvat diverse vormen van betrokkenheid bj de
opvoeding en opvoedingsondersteuning (zie Kesseiring, de Winter, Rorjus, van de Schoot, & van
Yperen, 2012). In een opc krijgt de pedagogische ‘civil society’ concreet vorm doordat ouders de
opvang van hun kind delen in een gedeeld publiek domein en onderling de verantwoordelijkheid rond
de kinderopvang regelen. Tegelijkertd zijn opc’s niet alleen gebaseerd op informele steun en
informele controle, en ze kennen ook een formele kant, name lijk waar de ouders van de

3

ouderparticipatiecrëche aanspraak maken op een kinderopvangtoeslag op basis van de Wet
Kinderopvang en kwalite itseisen peuterspeelzalen.
De ouders die zn aangesloten b een opc, hebben
professionele kinderopvang

—

—

net als ouders die gebruik maken van

op dit moment recht op kinderopvangtoeslag. De opc’s wken echter op

een aantal punten af van regels die zijn vastgelegd in de Wet Kinderopvang voor wat betrefi twee
structurele kwaliteitskenmerken, namelijk de stabiliteit en de opleiding van de volwassenen op de
groep. De Wet Kinderopvang vereist (onder andere) dat de stafeen pedagogische beroepsopleiding
moet hebben afgerond. Verder is de stabiliteit van de staf(ook wel aangeduid met ‘vaste gezichten’)
onderdeel van de wet, die aangeeft hoeveel pedagogisch medewerkers een kind maximaal gedurende
een week ziet. Doordat erb opc’s eenrelatiefgrote groep voiwassenenis die de opvanguren
verdelen, is het aantal wisselende gezichten groter dan in de reguliere kinderopvang. Dit verschit in
structurele kwaliteitskenmerken, zoals die zn vastgelegd in de Wet Kinderopvang, en de invulling
die opc’s daaraan geven, houdt sinds enige tijd de politieke gemoederen bezig: past een opc in het
Nederlandse kinderopvangbestel dat recht geeft op subsidie van overheidswege? Een belangrjke
vraag hierbij in deze politieke en maatschappelke discussie over de opc’s is: wat is de pedagogische
kwaliteit van de opc-groepen?
Kinderopvangonderzoek heeft laten zien dat de proceskwaliteit op de groep en met name de
interacties tussen de volwassen opvoeder(s) en de kinderen van belang zijn voor het welbevinden van
kinderen en de effecten van kinderopvang op de ontwikkeling van kinderen. Correlationeel en
longitudinaal onderzoek heeft laten zien dat de interactievaardigheden van de stafeen voorspeller zijn
van de kinderlijke ontwikkeling (zie bvoorbeeld Belsky, 2006; Belsky, Lowe Vandell, Burchinal,
Clarke-Stewart, McCartney, & Tresch Owen, 2007; zie Clarke-Stewart & Allhusen, 2005).
Pedagogisch medewerkers moeten een breed palet aan vaardigheden laten zien in hun interacties met
jonge kinderen op de groep. De staf— of in de context van opc’s is het beter om te spreken van de
draaiers moet de kinderen in de voorschoolse periode niet alleen emotionele ondersteuning bieden,
-

maar is ook verantwoordeljjk voor de organisatie van de groep en ondersteuning bij de brede
ontwikkellng van kinderen (Domitrovich, Gest, Gill, Bierman, Welsh, & Jones, 2009; Hamre, 2014;
Hamre, Hatfield, Pianta, & Jamit, 2014; Helrnerhorst, Riksen-Wafraven, Vermeer, Fukkink, &
Tavecchio, 2014).
De kern van de proceskwaliteit in de kinderopvang wordt gevormd door de vaardigheden van
de voiwassenen in hun omgang met de kinderen (Hamre, 2014; HeLmerhorst e.a., 2014). De draaiers
spelen daarmee op de groep van de ouderparticipatiecrëche een sleutefrot in het welbevinden en de
ontwikkeling van de kinderen, niet alleen door hun rechtstreekse interacties met de kinderen, maar
ook door hun invloed op de interacties tussen de kinderen onderling en hun omgang met het
aanwezige spelmateriaal. Daardoor dragen zij in hoge mate bij aan het realiseren van de in de Wet

Kinderopvang genoemde vier pedagogische doelen: het bieden van veiligheid en het bevorderen van
de persoonJjke, de sociale en de morele competentie (het zich eigen maken van normen en waarden)
van de kinderen. In deze kteinschatige studie evalueren we de pedagogische kwatiteit van de
interactievaardigheden die de draaiers laten zien op de opc-groepen. Ret NCKO heefi in eerder
onderzoek observatieschalen ontwikkeld en gevalideerd om de interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers in kinderdagverblijven vast te stellen (zie De KruW e.a., 2007; Helmerhorst
e.a. 204).
Om inzicht te krjgen in de relaties tussen draaiers en kinderen (eigen kinderen en andermans
kinderen, typerend voor een opc) wordt naast de kwaliteit van de interacties ook de pedagogische
relatie tussen draaiers en de individuele kinderen in kaart (dyadisch niveau) gebracht. Een draaier
heeft altijd een relatie met (minimaal) één eigen kind en heeft daarnaast relaties met andere kinderen.
Er worden verschillende pedagogische dyadische relaties op de groep in kaart gebracht zoals
eventuele overeenkomsten en verschitten tussen de relaties met het eigen kind en de andere kinderen
op de groep voor draaiers op het gebied van nabjjheid, athankelijkheid en conflict.

Opzet van de studie
Het doe! van de studie is om de pedagogische kwa!iteit van de interactievaardigheden van de draaiers
van de opc-groepen (0-4-jarigen) in kaart te brengen. De centrale vragen zijn:
1.

Wat is de kwaliteit van de interactievaardigheden van draaiers op de ouderparticipatiecrëche?

2.

Wat is de structurele kwaliteit op deze groep?

3.

Wat is de kwaliteit van de relaties tussen de draaiers en de kinderen (zowe! eigen kinderen
als niet eigen kinderen) op de opc-groepen?

We rapporteren in dit rapport alleen de gegevens van de ouderparticipatiecreches; een rapportage met
een vergelijking met kinderdagverblijven uit dezelfde omgeving is nog in uitvoering en wordt
verwerkt in een volgende rapportage.

2.

Methode van aanpak

Steekproef
De steekproef omvat alle zeven opc’s in Nederland. Deze !ocaties tellen in totaal negen groepen voor
kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar. Vier groepen kennen een vertica!e opbouw (0-4 jaar). Voor
vier andere groepen geldt dat kinderen op de opc-groep mogen komen na de baby-Ieeftjd en a!s zij

kunnen lopen. Op een groep moeten de kinderen ouder zjn dan 2 jaar. In totaal zijn 145 draaiers
betrokken bU de opc’s van wie er 54 in de steekproef zijn opgenomen (37% van de populatie). Twee
van de benaderde draaiers hadden bezwaar tegen filrnen en 4j zijn vervangen door twee andere
draaiers. Per groep was gemiddeld een random geselecteerde groep van zes draaiers betrokken. Van
atle 54 deelnemende draaiers zijn vragenlijsten ontvangen met achtergrondgegevens van de draaiers,
van 49 van deze draaiers hebben we vragen1sten ontvangen met gegevens over de kwaliteit van de
pedagogische relatie met de eigen en niet eigen kinderen (in totaal 115 kinderen).

Meetinstrurnen ten
Interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers: NC’KO-Interactieschalen
De interactievaardigheden van de draaiers werden beoordee!d met behuip van de zes NCKO
Interactieschalen (NCKO, 2008): (1) Sensitieve Responsiviteit, (2) Respect voor Aittonomie, (3)
Strttctureren en grenzen stellen, (4) Praten en uitleggen, (5) Ontwikketingsstitnutering en (6)

Begeleiden van intetacties tussen kinderen. Deze vaardigheden worden gemeten op een 7-puntschaal,
met de volgende schaalwaarden: 7 = zeer hoog, 6
2

hoog, 5

matig hoog, 4 = matig, 3 = matig laag,

laag, en I = zeer laag.
De draaiers op de bezochte groepen werden in vier verschillende situaties gefilmd: spel, eten,

verschonenen eentransitie. Elke opname duurde 10 minuten. Voore&e draaier is eengerniddelde
score per interactieschaal berekend over de vier gefilmde episodes. De scores van de draaiers in
dezeWde groep zijn vervo!gens ook per schaa! gerniddeld om scores op groepsniveau te verkrjgen, die
een indicatie vormen van bet pedagogische klimaat op de groep. Op basis van deze scores op
groepsniveau zijn groepen geclassificeerd in de kwaliteitsniveaus onvoldoende (score S 3.5), matig
(3.5 <score 4.5) en votdoende tot goed(score <4.5).
Zes getrainde observatoren beoordeelden de gefilmde episodes. Alte observatoren votgden
vooraf een uitgebreide training van zes sessies van gemiddeld vier uur. Een trainingssessie bestond uit
bet intensief bestuderen van de schaal die op die dag centraal stond en vervolgens bet beoordelen en
nabespreken van oefenfragmenten. De training werd afgesloten met een toets. Alle observatoren
tieten, na de training, een votdoende overeenstemming zien met jury-oordelen (intra-class corretatie,
ICC? .70). Om de interbeoordelaarsbetrouwbaarheid ook na de training vast te stellen is een random
dee! van de video-coderingen (19%, N-= 10) dubbel gecodeerd door twee onathankelijke observatoren.
Bj afwijkende scores werd overlegd tot consensus werd bereikt. De gemiddelde overeenstemming

binnen één schaalpunt was 75 procent. Om mogelijke contaminatie van observatie-oordelen uit te
sluiten hebben beoordetaars van de opnames niet de gefflmde locaties bezocht.

6

LeerkrachtLeerlingRetatie Vragenfljst. De LLRV (Koomen, Verschueren, & Pianta, 2007), die
is afgeleid van de Student Teacher Relationship Scale van Pianta (2001), brengt de relatie tusseneen
opvoeder (leerkrachten, pedagogisch medewerkers en andere opvoeders in een groepssetting) en een
individueel kind in kaart (zie ook Pianta, Nimetz, & Bennett, 1997). Het instrument onderscheidt drie
dimensies: nabijheid (genegenhe Id, warmte, open communicatie, betrokkenheid. vertrouwen,
veiligheid, effectiviteit; 11 items); athankeliJkheid (buitensporige huip en aandacht vraag, sterke
reactie op scheiding; 6 items); en conflict (negativiteit, conflicten, onvoorspelbaarheid, boosheid,
dwingend gedrag, gebrek aan effectiviteit; 11 items). De scores voor elke dimensie liggen op een
schaal die loopt van I (laag) tot en met 5 (hoog). De handleiding geeft normscores, apart voor jongens
en meisjes, en deze 4jn verwerkt in het versiag. Voor Nabjheid zijn de normscores als volgt: scores <
4: zeer Iaag; 4-5: laag; 6-7 beneden gemiddeld; 8-12 gerniddeld; >12 boven gemiddeld tot zeer hoog.
Voor Athankelkheid zjn de normscores: <8 beneden gemiddeld tot laag; 8-12: gemiddeld; 13-14
boven gemiddeld; 15-16: hoog; en> 16: zeerhoog. Voor Conflict zijn de normscores:< 13:
gemiddeld tot laag; 13-14: boven gemiddeld; 15-16: hoog;> 16: zeerhoog.
De LLRV is eerder gebruikt in Nederlands onderzoek in bet basisonderwijs (zie Koomen,
Verschueren, van Schooten, Jak, & Pianta, 2012) en in de voorschoolse periode (zie bjvoorbeeld
Roorda, Verschueren, Vancraeyveldt, van Crayevelt, & Colpin, 2014). De LLRV is door de gefilmde
draaiers ingevuld voor alle kinderen die op de dag van filmen op de groep aanwezig waren. In de
context van een opc zijn er meerdere soorten relaties op de groep: de relatie tussen de ouder en bet
eigen kind en de relatie van de ouder met overige, niet eigen kinderen. Dc LLRV geeft inzicht in de
pedagogische relaties die de draaiers ervaren met de verschillende kinderen (eigen kinderen versus
niet eigen kinderen) op de opc-groepen.
Vragen fl/st achtergrondkenmerken. Met een korte online vragenljst zijn enkele relevante

achtergrondkenmerken van de draaiers geInventariseerd (zoals leeftijd, sekse, opleiding, bet gevolgd
hebben van een pedagogische cursus; zie Tabel 1 voor een overzicht), aansluitend op eerder gebrulkte
vragenlijsten uit recente NCKO-peiingen van dagopvang en peuterspeelzalen en een validatie
onderzoek van een meetinstrument voor de gastouderopvang. De draaiers zijn bevraagd over
algemene kenmerken (o.a. Ieeftd, geboorteland, spreektaalthuis, ervaring als draaier), inclusief de
stabiliteit (het aantal opc-uren per week en maand van de draaier) en opleiding (niveau van de hoogste
afgeronde opleiding, type opleiding, eventuele gevolgde pedagogische cursussen). Kenmerken van de
groep (zoals de groepsgrootte, het aantal draaiers, en de ratio tussen draaiers en kinderen) zijn
geihventariseerd in contact met de locatie-coordinatoren.
Ernotionele ttitptttting. De schaal Emotionele Uftputting uit de Utrechtse Burnout Schaal (UBOS;
Schaufeli & van Dierendonck, 2000) was onderdeel van de korte vragenlijst. Dc scores voor deze
schaal lopen van 0 (taag) tot en met 6 (hoog). Dit instrument kent ook normscores die als volgt zijn:
7

scores.37 zijn zeerlaag; tussen.38 en .99: laag; tussen 1.00—2.37: gemiddeld; tussen 2.3$ en 3.62:
hoog; en scores ? 3.63: zeer hoog (algemene UBOS-C-normen).

Procedure

Elke opc-groep werd gedurende een dagdeel bezocht door een observator. De observator filmde de
draaiers en kinderen, zodat deze opnames later konden worden beoordeeld met behuip van de NCKO
interactieschalen. De observator hield zich zo afzijdig mogelijk om de normale gang van zaken zo miii
mogelijk te beInvloeden en de draaiers werd gevraagd orn het reguliere programma te volgen. Alle
onderzoeksactivite iten werden uitgevoerd door getrainde onderzoeksass istenten van de Univers iteit
van Amsterdam onder leiding van ervaren coördinatoren. De activiteiten waren vastgelegd in een
uitgebreide handleiding.
Ret onderzoek is goedgekeurd door de ethische commissie van de Faculteit van Gedrags- en
Maatschappwetenschappen(dossiernummer 2016-CDE-7015). Deelname vande draaiers en het
filmen op de groep vond plaats na actieve ‘informed consent’ van de draaiers.

3.

Resultaten

De steekproef van draaiers die betrokken zijn in dit onderzoek, is gemiddeld zo’n 39jaar oud.

Mannen vormen zo’n 30 procent van de onderzochte groep. Voor de meeste draaiers (81.5%) is
Nederland bet geboorteland en het Nederlands is de meest voorkomende moedertaal, a! is er we! enige
variatie. De draaiers zijn overwegend hoog opgeteid (90.7% op hbo- of wo-niveau). Voor driekwart
van de draaiers is Nederlands de enige taal die thuis wordt gesproken. De heift van de draaiers heeft
een curs us gevolgd op het terrein van opvoeding of kinderopvang. Eén op de tien draaiers heeft een
pedagogische of psychologische opleidung afgerond. De draaiers laten verder een gemiddelde score
zien van 1.62 voor Emotionele Uitputting. Deze score komt overeen met een normscore’gemiddeld’,
met andere woorden de gemiddetde scores van de draaiers is geen opvallend hoge of lage score (zie
Tabel I voor een overzicht van demografische kenmerken van de groep).

$

label I
Descriptieve gegevens van de opc-groep
Gem (‘Sd)
Leeflijd
Uren draaien per week

Geslacht draaier
Geboorteland draaier
Moedertaal draaier

38.6 jaar (5,4)
5.7 (2.3)

Man
Vrouw
Nederland
Anders
Nederlands

Anders
Ervaren beheersing Nederlandse taal

Spreekt thuis enkel Nederlands

Hoogstafgerondeopleiding

Achtergrond opleiding

Percentage (%,)
29.6%
70.4%
8 1.5%
18.5%
83.3%
16.7%

Zeer goed
Coed
Niet goed, niet slecht
Ja

74.1%

Nee
Onbekend
LRO
MBO
HAVO
HBO

24.1%
1.9%
1.9%
3.7%
3.7%
44.4%

WO
Pedagogisch
Psychologisch
Anders

46.3%
7.4%
3.7%
88.9%
16.7%
50.0%

Ervaring met w’erken in kinderopvang
Opvoed- ofkinderopvangcursus gevolgd
Emotionele uitputting(UBOS)

92.6%
5.6%

1.9%

1.62 (0.50)

Fedagogische kwatiteit van de interacties tussen draaiers en kinderen
label 2 Iaat zien dat de gemiddelde scores voor de draaiers voldoende tot goed zijn voor sensitieve

responsiviteit, respect voor autonomie, structuren en grenzen stellen enpraten en uitleggen. De
gemiddetde score voor ontwikkelingsstirnuleringis net onvoldoende. Het begeteiden van interacties
tussen de kinderen heefi de laagste score en ligt in de categorie onvoldoel?de.

9

Tabel2
Descriptieve gegevens voor de NCKO-interactievaardigheden van de draaiers (N = 54)

Sensitieve responsiviteit

Gemiddelde

(Sd)

A’fin-niax

5.5

(0.8)

3.3 —6.8

Respect voor autonomie

5.1

(0.7)

3.8—6.8

Structureren en grenzen stellen

5.3

(0.9)

3.0— 7.0

Praten en uitleggen

4.7

(0.9)

3.0—6.8

Ontwikketingsstimulering

3.4

(1.2)

1.0—6.0

Begeleiden van interacties

3.1

(1.1)

1.0— 6.3

Score < 3.5 = onvoldoende; 3.5

score < 4.5 = matig; score

4.5 = voldoende tot goed

Waar label 2 de gemiddelde scores weergeeft, geeft FiguLir I hieronder de verdeling weer van de
scores voor de zes interactievaardigheden over de categorieën onvoldoende, matig, en voldoende tot
goed. Figuur I laat zien laat zien dat de kwaliteit voor het merdendeel van de draaiers in de categorie
voldoende tot goed viel voor sensitieve responsiviteit (89%). Voor 9 procent van de draaiers was deze
kwaliteit matig en 2 procent scoorde onvoldoende. Voor respect voor autonomie waren de scores
respectievelijk 81, 19 en 0 procent, voor structureren engrenzenstetten 82, 12 en 6 procent. Bij
praten en uitleggen scoorde 64 procent voldoende tot goed, 27 procent matig en 9 procent
onvoldoende. De resultaten laten zien dat de heift van de draaiers een voldoende tot goede score
behaalt voor ontt1’ikketingsstimulering, ongeveer een kwart matig en een kwart onvoldoende. Bij de
vaardigheid begeleiding van interacties ligt 6$ procent van de scores in de categorie onvoldoende.

10

F iguur I
Percentages draaiers met scores voor interactievaardigheden in de categorieen onvoldoende, matig en
voldoende tot goed
a)

—

100%

—

III
— —

80%

°

—

I
H

60%

•

•voldoende tot goed

82

-

matig

a)

onvoIdoende

40%
i5

.

t1

20%

C

0%
SR

RA

SG

PU

OS

BI

Xoot: SR Sensitieve responsiviteit. RA= Respect voor autonornie. SG Structureren en gren:en stellen; PU Praten en
uitleggen, OS= Ontwikkelingssthnulering; Bt= Begeleiden van interacties; Score < 3.5 = onvoldoende; 3.5
Inatig; score

score < 4.5 =

4.5 =voldoende tot goed

Rela tie tussen draaiers en kinderen
De pedagoglsche relatie, zoals gemeten met de drie LLRV-schalen, is weergegeven in Tabel 4.
Draaiers ervaren een normale relatie met bet eigen kind, lettend op nabijheid, athankelijkheid en
conflict, conform de normscores. De normscore voor dejongens is bovengemiddeld voor
athanke[ijkheid en beneden bet gemiddelde voor conflict: men ervaart lets meer athankelljkheid,
afgaand op de normscore, maar minder conflict met jongens. Voor de melsjes zijn de scores conform
de norm. De verscbillen in de normscores zijn subtiel en er is een maximaal verschil van één punt op
de normscore tussen zonen en dochters. De ruwe scores bij de beoordeling van bet eigen kind liggen
voor nabijheid telkens duidelijk boven ervaren athankelijkheid en conflict.
B de pedagogische relatie met andere kinderen op de opc-groep zien we
normscores

—

—

kkend naar de

dat draaiers met de andere kinderen op de groep een gemiddelde relatie hebben met

rnelsjes en een beneden gemiddelde relatie met jongens. Ook hier is bet verschil in normscore weer
gering; bet gaat om een verschil van één punt bj de normscore. De normscores zijn gemiddeld voor
afhankelijkbeid en gemiddeld tot (zeer) laag voor conflict. Ook hier liggen

II

—

net als bij de beoordeling

van bet eigen kind

—

de ruwe scores voor nabheid telkens duidelijk boven ervaren afliankelijkheid en

conflict. De ruwe scores verschillen ook bier niet statistisch significant voor jongens en meisjes.

TabeI4
Descriptieve gegevens voor de LLRV en normscores, uitgesplitst naar sekse
Eigen kind

Xabijheid
Norrnscore
Afbankclijkheid

Normscore
Conflict
Normscore

Andere kinderen

Jongen

Meisje

Jongen

iV=23

iV=30

N=47

4.76 (0.14)

4.74 (0.22)

4.05 (0.45)

4.20 (0.37)

Boven
gem iddeld
2.92 (0.9$)

Boven
geii iddeld
2.75 (0.7!)

gem iddeld

gem iddeld

1.67 (0.52)

1.70 (0.46)

bovengeiniddeki

gem iddeld

gem iddeld

Gem jUde/U

1.95 (0.53)

2.00 (0.60)

1.50 (0.42)

1.52 (0.40)

gem iddeld tot
(zeer) lang

gem iddeld

gem iddeld tot (zeer)
laag

gelil iddeld tot

Meisje

(zeer) tang

Opvallend is dat de percepties van de draaiers over de relatie met bet eigen kind uitgesprokener zijn
dan de percepties van andere kinderen: de draaiers ervai-en meer nabijheid, maar ook een grotere
athankeIkheid van hun kind en meer conflict dan andere draaiers (zie Tabel 5). Ret verschil is bet
grootst voor de ervaren athanketijkheid (een verschil van 1.09 op de gehanteerde vijfpuntsschaal),
gevolgd door nabjheid (0.59) en conflict (0.40).

Tabel5
Verschillen voor de LLRV, uitgesplitst naar eigen en andere kinderen
Eigen kind

Andere kinderen

Nabijheid

4.70 (0.28)

4.10 (0.44)

(51) = 8.79

< .001

Athankelijkheid

2.79 (0.90)

1.72 (0.52)

=

7.9$

< .001

Conflict

1.93 (0.58)

1.5$ (0.41)

1,,,.,,.ea(5I) = 3.61

.001

Verschilegenter bnd

P

Strttctutete kenmerken

De groepsgrootte op de dag van de opnames was gemiddeld 8.21 kinderen (sd2.50), variërend van
4 tot 16 kinderen. Op de groep stonden gemiddeld 2.11 draaiers (sd=0.56), variërend van I tot 3
draaiers. De ratio tussen voiwassenen en kinderen was gemiddeld 0.26 (sd = 0.02). oftewel er waren
gemiddeld zo’n vier kinderen per voiwassene, variërend van 0.23 tot 0.30. De gemiddelde draaier
12

staat gemiddeld 5.68 uur per week op de groep (sd = 2.28)
fte

—

—

uitgedrukt in fie (3$ uur/week) is dit 0.15

variërend van 2 (.05 fie) tot 18 uur (0.47 fle). Per maand staat een draaier gemiddeld 23.23 uur

op de groep (sd= 10.03), variërend van 8 tot 72 uur.

4. Discussie

Op de zes onderscheiden interactievaardigheden laten de draaiers van de onderzochte opc’s gemiddeld
een goede kwaliteit zien bij de drie basale interactievaardigheden sensitieve responsiviteit, respect
voor autonomie en strttcturen en grenzen stellen. Ook de kwaliteit van praten en nitleggen is
gemiddeld genomen goed. Ontii’ikkelingsstirnulering en begeteiden van interacties blijven hierbj
achter en zijn gemiddeld onvoldoende. De draaiers in dit onderzoek ervaren voor alle kinderen
voldoende nabheid, geen te sterke athankelijkheid van de kinderen en ze ervaren geen conflictueuze
relaties met de kinderen. De relaties die draaiers ervaren met de eigen kinderen en niet elgen kinderen
zijn verschiltend: men ervaart meet nabijheid, maar ook lets meet conflict en vooral meer
athankelijkheid met de elgen kinderen dan b de andere kinderen op de gtoep.
Een vergelijking van de resultaten uit deze peiling van de opc’s in 2016 en de laatste
kwaliteitspeiling van de kinderdagverbljven in 2012 laat zien dat de draaiers voor elke
interactievaardigheid lets hoger scoren dan de pedagogisch medewerkers (Fukkink e.a., 2013); bet
verschil ligt tussen een half en een heel punt op de gehanteerde zevenpuntsschaal. Een vergelijking
met de resultaten uit de laatste peiling van de peuterspeelzaal uit Gevers e.a. (2014) laat hetzeffde
beeld zien; het verschil ligt bier tussen 0,3 punt en een heel punt op de zevenpuntsschaal. Dit
algemene beeld laat zien dat de proceskwaliteit op de opc-groepen, zoals in beeld gebracht in dit
onderzoek, relatief iets hoger scoren ten opzichte van de reguliere dagopvang en peuterspeelzaalwerk
in eerdete peilingen.
Dit (tussen)rapport bevat alleen gegevens ovet de interactievaardigheden van de draaiets in
2016. Binnenkort zijn er ook gegevens beschikbaar over de interactievaardigheden van pedagogische
medewerkers van kinderdagverblijven uit dezeWde buurt als de opc’s in 2016. Hierdoor wordt een
directe vergetking mogelijk tussen de kwaliteit van de interactievaardigheden van de draaiers uft
opc’s en de kwaliteit van de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers ult de
kinderdagverblijven. Er zijn gegevens over kwaliteit van kinderdagverblijven en peuterspeelzalen uit
eerdere peilingen beschikbaar. Een vergelijking van de opc-resultaten met de gegevens uit deze
eerdere peilingen kan weliswaar interessant zijn en inzicht geven maar dan moet men een
kanttekening plaatsen bij de vahditeit van deze vergelijking. In de periode van zo’n vijfjaar tussen
eerdere peilingen en de huidige peilingen kunnen namelijk veel factoren zijn veranderd die van

13

invloed zijn op de pedagogische kwaliteit (zie fukkink e.a., 2013; Gevers Deynoot-Schaub e.a.,
2014).
Een andere kanttekening heeft te maken met bet felt dat de scores uit deze studie zijn
gevonden in opc-groepen met specifieke structurete kenmerken, zoals relatiefkteine groepen. een
relatief gunstige ratio ttissen voiwassenen en kinderen, relatief boog opgeleide ouders als draaiers, en
relatief oudere kinderen binnen de voorschootse periode van 0-4 jaar. Dit patroon van structurele
kenmerken is betangrijk, omdat de groepsgrootte, beroepskracht-kind ratio en opleiding
aangeduid als de ‘zeren driehoek’ (iron triangle’) (Tavecchio, 2002)

—

—

ook wel

‘kiassieke’ voorspellers zn

van pedagogische kwaliteit in kinderopvangonderzoek. Voor opc’s geldt dat ze voor groepsgrootte en
de beroepskracbt-kind ratio gunstig afsteken tegenover dagopvang en peuterspeelzalen (zie Fukkink
e.a.. 2012: groepsgrootte: gemiddeld 9,5 kind, beroepskracht-kind ratio: .23; Gevers Deynoot-Schaub
e.a.,2014: groepsgrootte: 11.8 kind, beroepskracht-kind ratio: .16). Voor de opleiding ten slotte geldt
dat de draaiers niet gecertificeerd zijn voor de kinderopvang maar wet vrijwet allemaal hoog zijn
opgeleid. Ook is bekend dat opvang van jongere kinderen in kinderdagverblijven gerniddeld genomen
lagere kwaliteitsscores laat zien (zie Fukkink e.a.,2013). Bij eenvergeIking tussenkwaliteitsscores
uit deze studie en eerder uitgevoerde kinderopvangstudies dient daarom rekening te worden gehouden
met deze specifieke configuratie van structurele kenmerken van de onderzochte opc’s.

Conctusie
Kort samengevat, deze studie is de eerste wetenschappelijke studie van de pedagogische kwaliteit van

de ouderparticipatiecrëche (opc), die ongeveer veertig jaar bestaat in Nederland. De studie laat zien
dat de kwaliteit van de interactievaardigheden van de zogenaamde draaiers op de groepen voldoende
tot goed is voor de basale intetactievaardigheden sensitieve responsiviteit, respect voor autonomie en
structureren en grenzen stellen enpraten en uitleggen en onvoldoende is voor

ontwikkelingsstimulering en bet begeleiden van interacties. De relaties van de draaiers met bet eigen
kind en de andere kinderen op de groep wordt gekenmerkt door een positieve beleving van nabijheid,
enige mate van athankelijkheid (met name van bet elgen kind) en een geringe mate van conflict.

14

Re fe re nties

Asscher, L. F. (2015, 25 november). Onderzoeknaar de kwal iteit van ouderparticipatiecrëches
(OFC’s) [Kamerbrief]. Geraadpleegd van https J/www.rijksoverheid. nVdocumenten
/kamerstukken!20 15/11 /25/onderzoek-naar-de-kwallte ft-van-ouderparticipatiecreches-opc-s
Belsky, J. (2006). Early child care and early child development: Major findings of the NJCHD study

of early child care. European Journal ofDevelopmental Psycholo’, 3(1), 95-110.
Bergwerff, S. (2015). De geschiedenis van ecu omstreden burgercollectief De ontwikkeling van de
ouderparticipatiecrëches binnen het Nederlandse kinderopvangstelsel (masterscriptie).
Utrecht: Universiteit Utrecht.

Calis, R. (2011), Dc sociaal-emotionele ontwikketing van kinderen op een ottdeiparticzatiecrëche.
Een onderzoek naar de sociaal-emotionele ontwikketing van kinderen en de kwaliteit van
ouderparticipatiecrëches in vergelking met reguliere kinderdagverbtven. Amsterdam:
Universiteit van Amsterdam. Greraadpleegd op I okotober 2016 via
httpi/docslide. nVd ocurnents/mastersc ript ie-oos-roxanne-cal is. html
Domitrovich, C. E., Gest, S. D., Gill, S., Bierman, K. L., Welsh, J. A., & Jones, D. (2009). fostering
high-quality teaching with enriched curriculum and professional development support: The

Head Start REDI program. American Educational Research Journal, 46,567-597.
Clarke-Stewart, A., & Alihusen, V. D. (2005). What we know about childcare. Cambridge, MA:
Harvard University Press.
Fukkink, R., Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. 0. W., BolIen, 1., & Riksen

Wairaven, J. M. A. (2013). Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 0-tot 4-jarigen in
Nedertandse kinderdagverblven. AmsterdamlNijmegen: NCKO.
Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. 0. W.. Bollen, 1., & fukkink, R. G. (2014).

Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 2- tot 1-jarigen in Nederlandse peuterspeelzalen
in 2013. Amsterdam: NCKO.
Hamre,B. K. (2014). Teachers’ daily interactions with children; An essential ingredient in effective
early childhood programs. Child Development Perspectives, 8(4), 223-230.
Hamre, B., Hatfield, B., Pianta, R., & Jamil, F. (2014). Evidence for general and domain-specific
elements of teacher-child interactions. Child Development, 85(3), 1254-1274.
Hamre, B. K., Pianta, R. C., Downer, J. T., DeCoster, J., Mashburn, A. J., Jones, S. M.,
Hamagami, A. (2013). Teaching through interaction: Testing a developmental framework of
15

teacher effectiveness in over 4,000 classrooms. The Elementary School Jottrnal, 113, 461487.
Helmerhorst, K. 0. W., Riksen-Walraven, J. M., Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Fukkink, R. G.,
& Tavecchio, L. W. C. (2015). Child Care Quality in the Netherlands over the Years:A

Closer Look. Early Education and Development, 26, 89-105.
Helmerhorst. K. 0. W., Riksen-Walraven. J. M. A., Vermeer, H. J., fukkink, R. G., & Tavecchio. R.
G. (2014). Measuring interactive skills of caregivers in child care centers: Development and
validation of the Caregiver Interaction Profile Scales. Early Education andDevelopinent, 25(5),
770-790.
Kesselring, M., Winter, M. de, Horjus, B., Schoot, R. van de. & Yperen, T. van (2012). Do parents
think it takes a village? Parents’ attitudes towards nonparental adults’ involvement in the
upbringing and nurture of children. Jo urn at of Comnmn ity Psychology, 40(8), 921-937.
Kesselring, M. C., Winter, M. de, van Yperen,T., & Horjus, B. (2015). De pedagogische civil society
in praktijk: Een studie naar de effecten van de activitelten binnen het programma Allemaal

Opvoeders. Peclcigogiek, 35(3), 263-284.
Kesselring, M., Dc Winter, M., Horjus, B., & Van Yperen, T. (2013). Allemaal Opvoeders in de
pedagogische civil society. Naar een theoretisch raamwerk van een ander paradigma voor
opgroeien en opvoeden. Pedagogiek,33(1), 5-20.
Koomen, H., Verschueren, K., & Pianta, R. (2007). LLRV—LeerlingLeerkrachtRelatie Vragenljjst.
Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
Koomen, H., Verschueren, K., Schooten, E. van, Jak, S., & Pianta, R.C. (2012). Validating the
student-teacher relationship scale: Testing factor structure and measurement invariance across
child gender and age in a Dutch sample. Journal ofSchool Psychology, 50(2), 215-234.
La Paro, Hamre, B. K., Locasale-Crouch, J., Pianta, R. C., Bryant, D., Early, D.,

...

Burchinal, M.

(2009). Quality in kindergarten classrooms: observational evidence for the need to increase
children’s learning opportunities in early education classrooms. Early Education and
Development, 20,657-692.
Pianta, R. C. (2001). Student—teacher relationship scale; Professional manual. Odessa, FL:
Psychological Assessment Resources.
Pianta, R. C., Nimetz, S. L., & Bennett, E. (1997). Mother—child relationships, teacher—child
relationships, and school outcomes in preschool and kindergarten. Early Childhood Research
Quarterly, 12, 263—280.

16

Roorda, D. L., Verschueren, K., Vancraeyveldt, C., van Crayevelt, S., & Colpin, H. (2014). Teacherchild relationships and behavorial adjustment: Transactional links for preschool boys at risk.

Journal ofSchool Psychology, 52(5), 495-510.
Schaufeli, W., & Dierendonck. D. van (2000). UBOS— UtrechtseBurnout$chaal; Handleiding.
Amsterdam: Pearson Assessment and Information.
Tavecchio, L. W. C. (2002). Van opvangnaaropvoeding; De emancipatie van een uniek
opvoedmitieu. Amsterdam: Vossiuspers.
Veen,A., fukkink, R., Gevers, M., Heurter,A., Helmerhorst, K., & Bollen, I. (2014). Pedagogische
kwaliteit gemeten in peuterspeelzalen; Uitkomsten NCKO en pre-COOL naast elkaar gezet.
Amsterdam: Kohnstamrn Instituut.
Vermeer, H., Van Iizendoorn, M. H., De Kruif, R., Fukkink, R. G., Tavecchio, L. W. C., Riksen
Walraven, M. M. A., & van Zeiji, J. (200$). Child care quality in the Netherlands: Trends in
quality over the years 1995-2005. Journal ofGenetic Psychology, 169(4), 360-385.
Winter, M. de (2011). Samen uit de opvoedingskramp; Naar een pedagogische civil society. In M. de
Winter, Verb eter de wereld, begin bj/ de opvoeding, Vanachter de voordeitr naar dernocratie
en verbinding(pp. 60-89). Amsterdam: SWP.

17