Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 410

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 februari 2021
Participatie van burgers bij het behoud, beheer en benutten van cultureel
erfgoed heeft een lange traditie in Nederland. In mijn beleidsbrief Erfgoed
telt, de betekenis van erfgoed voor de samenleving (2018)(Kamerstuk
32 820, nr. 248), stelde ik: «In een tijd waarin tegenstellingen lijken toe te
nemen, is die verbindende kracht van erfgoed een niet te onderschatten
waarde. Een belangrijke uitdaging is om alle inwoners bij het erfgoed te
betrekken ({)». Het kabinet heeft in deze periode € 325 miljoen extra
geïnvesteerd in de waarde van cultureel erfgoed voor de samenleving.
Ook uw Kamer benadrukte eerder dat bij de herbestemming van
monumenten burgerinitiatief en de samenwerking tussen alle actoren
cruciaal is.
Juist het vergroten van die actieve betrokkenheid van burgers bij erfgoed
is het doel van het Verdrag van Faro, over de waarde van cultureel
erfgoed voor de samenleving (2005). In Erfgoed telt kondigde ik aan een
onderzoek te starten naar de meerwaarde van ratificatie voor de samenleving en de erfgoedpraktijk en te verkennen welke beleidsmatige
mogelijkheden er zijn om in Nederland uitvoering te geven aan het
Verdrag.
Ik doe u hierbij het rapport van het onderzoek Cultureel erfgoed van en
met iedereen toekomen en de tussentijdse bevindingen van het
programma Faro: Erfgoed maak je samen dat tot en met 2021 doorloopt1.
Tevens informeer ik uw Kamer over een voorstel voor een uitvoeringsagenda als basis voor de ondertekening van het Verdrag2. Ik vind het van
belang dat de uitgangspunten van het Verdrag meer bekendheid en
uitwerking krijgen, zoals het ondersteunen van burgerinitiatieven, het
inzetten van de sociale waarde van erfgoed en als een overbrugging van
de kloof tussen gemeenschappen, erfgoedorganisaties en overheden.
Er zijn dit jaar belangrijke concrete stappen te zetten die toewerken naar
een effectieve invoering van het Verdrag in de nabije toekomst.
1
2

kst-32820-410
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 410

1

Verdrag van Faro
Het Verdrag van Faro van de Raad van Europa is genoemd naar de stad in
Portugal waar de tekst werd aangenomen. In 2005 trad het in werking.
Inmiddels hebben 25 landen in Europa het Verdrag ondertekend dan wel
geratificeerd, zoals Noorwegen, Oostenrijk, Portugal, Finland en recent
Zwitserland en Italië. In dit «kaderverdrag» van Faro zijn de bepalingen
eerder richtlijnen voor het ontwikkelen van beleid, dan juridische
verplichtingen. Het Verdrag bevat doelstellingen voor het verbreden en
intensiveren van de rol van cultureel erfgoed in alle aspecten van de
samenleving, waarbij het «gemeenschappelijk erfgoed van Europa» een
belangrijke rol kan spelen in het bevorderen van democratie en tolerantie,
aldus het Verdrag.
Het belangrijkste uitgangspunt van het Verdrag is het recht van ieder
mens om betrokken te zijn bij erfgoed en daar een eigen betekenis aan te
geven. Het Verdrag stelt dus niet het cultureel erfgoed centraal, maar de
mens. Op die manier is erfgoed verbonden met het beginsel dat erfgoed
van en voor iedereen is, dat het bijdraagt aan actief burgerschap en een
inclusieve maatschappij, en meerwaarde heeft voor ontwikkelingen in
andere sectoren in de maatschappij.
Programma Faro
In de onderzoeken Cultureel Erfgoed van en met iedereen en het
programma Faro: Erfgoed maak je samen, die ik in de afgelopen twee jaar
heb uitgevoerd, zijn in het erfgoedveld projecten geanalyseerd die al
«werken in de geest van Faro», zoals bijvoorbeeld in het geval van de
Fronik buurtboerderij in Zaandam dat door het initiatief van buurtbewoners is herbestemd en nu wordt beheerd als monument waar
bewoners elkaar op een laagdrempelige manier kunnen ontmoeten. «De
buurt is heel blij dat dit burgerinitiatief in samenwerking met Zaanstad,
Stadsherstel en stichting woonbegeleiding De Heeren van Zorg tot de
monumentale Fronik Boerderij heeft geleid waar ruimte is voor iedereen»,
aldus de wethouder actief burgerschap van Zaanstad.
De onderzoeken laten zien dat er in Nederland sprake is van een innovatieve praktijk in wording die veel kansen biedt voor implementatie van het
Verdrag van Faro. In het erfgoedveld en in sectoren daarbuiten, en bij
gemeenten en provincies is het enthousiasme groot om te werken «in de
geest van Faro». Het Verdrag is een katalysator en een steun in de rug
voor een eigentijdse erfgoedzorg en participatiebeleid, waarin nieuwe
groepen worden betrokken bij erfgoed en erfgoedgemeenschappen een
belangrijke rol vervullen. Maar deze praktijk is nog wel in opbouw en heeft
stimulans en ondersteuning nodig op nationaal, regionaal en lokaal
niveau.
Aansluiting bij beleid
Ik ben verheugd dat uit het onderzoek blijkt dat de uitgangspunten van het
Verdrag nauw aansluiten bij het door mij gevoerde beleid onder het
motto: Cultuur van en voor iedereen.
Zoals het programma Cultuurparticipatie dat ik samen met gemeenten en
provincies uitvoer met als doel gelijke kansen voor zoveel mogelijk
verschillende groepen voor actieve cultuurdeelname3; cultuuronderwijs
aan de hand van ons erfgoed; de training en professionalisering van
erfgoedvrijwilligers4 bij de provinciale erfgoedhuizen en ErfgoedAcademie; de fysieke en digitale toegankelijkheid5 van erfgoed; de aandacht
3

Kamerstuk 32 820, nr. 274
Kamerstuk 32 820, nr. 287
5
Kamerstuk 32 820, nr. 391
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 410

2

voor erfgoed als middel voor dialoog en meerstemmigheid, zoals bij
beladen erfgoed6; en het werken met gemeenschappen om het immaterieel erfgoed van tradities, gewoonten en sociale praktijken levend te
houden.
Uitvoeringsagenda
Echter voor een optimale invoering van het Verdrag van Faro zijn er meer
activiteiten nodig.
Het programma Faro zet dit jaar in op het opstellen van een uitvoeringsagenda in gelijkwaardige samenwerking met de erfgoedsector, gemeenten
en provincies, het sociale domein en erfgoedgemeenschappen met de
vraag wat de uitvoering van het Verdrag voor de specifieke deelgebieden
betekent. Ondanks de beperkingen vanwege de coronapandemie is er via
online bijeenkomsten veel belangstelling voor Faro-activiteiten.
Op basis van de Erfgoed telt beleidsbrief heeft het kabinet voor de
uitvoeringsagenda in 2021 € 875.000,– beschikbaar.
In de uitvoeringsagenda krijgen de volgende activiteiten een plek:
– het ontwikkelen van een (fysiek en digitaal) platform in samenwerking
met de provinciale erfgoedhuizen, dat gericht is op het bij elkaar
brengen van gemeenschappen, maatschappelijke en erfgoedorganisaties en overheden om kennis en vaardigheden over «werken in de
geest van Faro» uit te wisselen en het brede erfgoedveld te informeren
en te ondersteunen bij het toepassen van deze werkwijze.
– ondersteunen van initiatieven van gemeenschappen en erfgoedinstellingen door het Fonds voor Cultuurparticipatie met het doel samen in
de geest van Faro te werken.
– trainen en opleiden van (erfgoed)professionals in hun veranderende
rol als verbinder/makelaar tussen gemeenschappen, erfgoedinstellingen en overheden om het meedoen aan erfgoed te faciliteren.
– samenwerken met gemeenten en provincies. Juist op lokaal en
regionaal niveau kan Faro veel betekenen, voor lokale burgerinitiatieven en erfgoedgemeenschappen. Gemeenten en provincies zien
mogelijkheden voor het ontwikkelen van erfgoedparticipatie bij het
vormgeven van Omgevingsvisies. Met het wetsvoorstel «Versterking
participatie op decentraal niveau» van de Minister van BZK wordt het
Uitdaagrecht verankerd in de Gemeentewet (2020) en geeft het
gemeenten de mogelijkheid om het initiatief van bewoners en lokale
erfgoedverenigingen voor de zorg en toegankelijkheid van erfgoed te
versterken.
– in het kader van de evaluatie van de Erfgoedwet (2021) verkennen
welke elementen uit het Verdrag van Faro ontbreken en zouden
kunnen worden opgenomen, zoals een participatieparagraaf.
Ik constateer dat het Verdrag van Faro aansluit bij maatschappelijke
ontwikkelingen en bij een vernieuwende beweging in het erfgoedveld. Ik
ondersteun deze uitvoeringsrichting van het Verdrag en de toekomstige
ondertekening en invoering ervan. Het formele besluit daartoe is aan het
nieuwe kabinet.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

6

Kamerstuk 32 820, nr. 351

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 410

3