Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 400 V

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) en van de
begrotingsstaat van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking (XVII) voor het jaar
2013

Nr. 96

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 december 2012
Tijdens het Algemeen Overleg Handelsraad op 27 november 2012 heb ik
uw Kamer toegezegd een verslag te sturen over de economische missie
naar Brazilië (19–23 november 2012). In deze brief treft u, mede namens
de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, een verslag
aan van de missie, alsmede een appreciatie van de bereikte resultaten.
Tevens ga ik hiermee in op de vraag van het lid Sjoerdsma (D66) naar een
apart verslag van de handelsmissie naar Brazilië (schriftelijke vragen aan
de minister van Buitenlandse Zaken, ingezonden op 11 december 2012).
Samenvatting en appreciatie
Van 19 tot en met 23 november 2012 vond één van de grootste economische missies ooit plaats naar Brazilië, met 157 deelnemende bedrijven.
Parallel hieraan brachten Hunne Koninklijke Hoogheden de Prins van
Oranje en Prinses Máxima een officieel bezoek aan Brazilië om waar
mogelijk de missie te ondersteunen. Ook staatssecretaris Dekker van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen nam deel aan de missie met een
delegatie van Nederlandse universiteiten en hoger onderwijsinstellingen.
Voorts sloten premier Eman van Aruba en ambtelijke vertegenwoordigers
van Curaçao en Sint Maarten zich bij het grootste deel van het
programma aan. De voorzitter van MKB-Nederland, de heer Hans
Biesheuvel trad op als zakelijk missieleider voor de deelnemende
bedrijven, afkomstig uit de sectoren agrifood, luchtvaart, afvalmanagement, stadiontoeleveranciers en -beveiliging, jachtbouw, architectuur
en design, wetenschap en technologie. Ook twee separate missies van
Flevum en de Metaalunie sloten zich gedeeltelijk aan.
Tijdens de missie werd in diverse samenstellingen een intensief
programma doorlopen in Brasilia, Ribeirao Preto, Sao Jose dos Campos,
Sao Paulo, Piracicaba, Rio de Janeiro en Belo Horizonte. Dankzij vele

kst-33400-V-96
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

1

ontmoetingen met ministers, gouverneurs, andere autoriteiten en
vertegenwoordigers van de private sector werd nadrukkelijk de aandacht
gevestigd op hetgeen de BV Nederland in Brazilië te bieden heeft. Uit de
ontvangen feedback van de meereizende bedrijven en kennisinstellingen
blijkt tevredenheid over de uitkomsten van de missie en de perspectieven
voor de toekomst. De missie zelf heeft reeds verschillende concrete
deliverables opgeleverd. Zakendoen in Brazilië vergt evenwel een lange
adem, waardoor het daadwerkelijke succes pas op termijn vastgesteld zal
kunnen worden. In het eerste kwartaal van 2013 zal een evaluatie
plaatsvinden onder de deelnemende bedrijven.
Een ander resultaat van de missie is dat het de zichtbaarheid van
Nederland in Brazilië, en van Brazilië in Nederland heeft verhoogd. De
grote hoeveelheid meegereisde pers, en de door de Nederlandse
ambassade te Brasilia ingezette social media reporter, heeft ook in
Nederland tot veel berichtgeving over de missie geleid.
De deelname van Hunne Koninklijke Hoogheden de Prins van Oranje en
Prinses Máxima, en het goede samenspel met de andere leden van het
gevolg, hebben een cruciale rol gespeeld bij het welslagen van de missie.
Zowel tijdens openbare events als bij gesprekken achter gesloten deuren
werden op zeer effectieve wijze de economische doelstellingen van de
missie, en de belangen van individuele bedrijven ondersteund. De
parallelle Hoger Onderwijs missie heeft de mogelijkheid geboden om de
samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen
(gouden driehoek) ook in het buitenland te laten opereren. Het opnemen
van vertegenwoordigers van de Rijksdelen (door omstandigheden nam in
dit geval alleen Aruba op het hoogste niveau deel) bood aan deze
Rijksdelen een unieke kans om zich aan Brazilië te presenteren.
Brasilia
Het programma startte op maandag 19 november in Brasilia met een
gesprek met de staatssecretaris voor Ontwikkeling, Industrie en
Buitenlandse Handel, Heloísa Guimaraes Menezes, verantwoordelijk
voor productontwikkeling. Dit gesprek bood naast kennismaking tevens
een goede gelegenheid de huidige goede bilaterale relaties een duw in de
rug te geven. De staatssecretaris memoreerde positief aan haar bezoeken
in 2011 aan ondermeer de Haven van Rotterdam, Schiphol en TU Delft.
Haar uiteenzetting over het Braziliaanse innovatiebeleid en de groei van
Brazilië als internationale handelspartner, bood mij en de heer Biesheuvel
de gelegenheid te wijzen op de goede samenwerking tussen Braziliaanse
en Nederlandse bedrijven, de sterke kanten van het Nederlandse MKB,
maar ook op de problemen die Nederlandse exporteurs ondervinden met
bijvoorbeeld de recente invoertariefverhogingen (aardappelproducten).
De staatssecretaris werd door mij uitgenodigd voor een bezoek aan
Nederland.
Tijdens het gesprek met minister van Landbouw Ribeiro Filho werd
allereerst het belang van mondiale voedselzekerheid benadrukt. Zowel
Nederland als Brazilië hebben hier een belangrijke rol, waarbij met name
het duurzaamheidsaspect moet worden meegenomen. Initiatieven als de
Round Table on Responsible Soy heb ik in dit verband van Nederlandse
zijde van harte ondersteund.
Minister Ribeiro Filho kondigde aan dat begin volgend jaar (26 februari–
9 maart 2013) Braziliaanse inspecteurs Nederland zullen bezoeken
teneinde ons inspectiesysteem voor zuivelproducten te beoordelen, een
reeds lang gekoesterde Nederlandse wens. Goedkeuring van dit systeem
zal de export van zuivelproducten (met name kaas) naar Brazilië
aanzienlijk vergemakkelijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

2

Op het Nederlandse verzoek om ook de export van appels en peren te
faciliteren antwoordde de minister dat de risicoanalyse, waarvoor
Nederland alle gegevens heeft aangeleverd, nog enige tijd in beslag zal
nemen.
Aan het einde van het gesprek kregen Wageningen UR en de Rabobank de
gelegenheid zich te presenteren.
Aan de ontvangst bij minister Gleisi Hoffmann (kabinetschef van
president Dilma Rousseff, die zelf op bezoek was in Spanje), werd van
Braziliaanse zijde eveneens deelgenomen door minister Leonidas Cristino
van Havens en viceminister Guilherme Ramalho van Luchthavens.
Minister Hoffman sprak zeer positief over haar werkbezoek in augustus
2012 aan het Havenbedrijf Rotterdam. Zij gaf aan het Porto Central-project
van het havenbedrijf Rotterdam in Brazilië met interesse te volgen.
Het infrastructuurprogramma van Brazilië is met BRL 133 mld
(ca € 55 mld) één van de grootste ter wereld. Havenminister Cristino
meldde dat Brazilië in 2030 de export via havens wil vervijfvoudigen.
Momenteel maakt Brazilië masterplannen voor alle havens, en wil het ook
de binnenvaart stimuleren. Onze gesprekspartners gaven een duidelijke
blijk van interesse in de Nederlandse expertise op het gebied van havens
en luchthavens (Schiphol), alsmede op het terrein van scheepvaart en
olieplatforms.
Ook heb ik in het kader van het WK 2014 en de Olympische Spelen in
2016, beide in Brazilië, de Nederlandse expertise op het terrein van crowd
management, beveiliging en logistiek onder de aandacht gebracht.
Tot slot bleek er aan Braziliaanse zijde ook interesse in Nederlandse kennis
en kunde op het gebied van afvalmanagement. Op Nederlands voorstel
werd de afspraak gemaakt een bilateraal seminar over dit onderwerp te
organiseren met betrokkenheid van de private sector.
Viceminister van Financiën Nelson Barbosa lichtte het Braziliaanse
standpunt toe inzake de te kiezen oplossing voor de huidige mondiale
economische crisis: stimuleren in plaats van bezuinigen. Tevens zette hij
de noodzaak uiteen om de hervormingen van het IMF voort te zetten;
ondanks de onlangs doorgevoerde veranderingen was er nog steeds
sprake van een Europese oververtegenwoordiging. Van Nederlandse zijde
werd erop gewezen dat Nederland ten aanzien van de eigen zetel reeds
stappen heeft gezet, en dat wij gezien de omvang van de Nederlandse
economie en financiële sector een groot belang houden in het reilen en
zeilen van het IMF en in betrokkenheid bij de G20.
Voorts is uitgebreid gesproken over maatschappelijk verantwoord
ondernemen (MVO) en duurzaamheid. Ik heb de Braziliaanse minister
erop gewezen dat Nederlandse bedrijven al lange tijd actief zijn op het
gebied van MVO en heb aangeboden deze kennis en ervaring met
Braziliaanse bedrijven te delen. De minister stond hier positief tegenover
en gaf aan dat er reeds nauw contact is tussen de OESO Nationale
Contactpunten van beide landen.
De lunch bij de Braziliaanse werkgeversorganisatie CNI werd
aangegrepen om een Joint Statement te tekenen tussen CNI en MKB
Nederland (mede namens VNO-NCW). Doel van deze Joint Statement is
samenwerking tussen het Nederlandse en Braziliaanse bedrijfsleven
verder te stimuleren, onder andere door het opzetten van een jaarlijks
Brazilian-Dutch Business Platform. Dit zal in 2013 voor het eerst
plaatsvinden.
Vervolgens werd de afsluiting bijgewoond van een Hoger Onderwijs
seminar, georganiseerd door NUFFIC met haar Braziliaanse counterparts.
Voorafgaand vond een gesprek plaats met de vice minister van
Onderwijs, de heer Jos Henrique Paim Fernandez en de staatssecre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

3

taris voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, de heer Carlos
Nobre, verantwoordelijk voor Onderzoek en Innovatie. Staatssecretaris
Dekker benadrukte het belang dat Nederland hecht aan het Braziliaanse
beurzenprogramma «Science without Borders», waaronder 2500 Braziliaanse studenten in Nederland kunnen studeren. Nederland bekijkt op dit
moment of een cursus Engels in dit programma kan worden opgenomen.
De heer Nobre zette de belangrijkste resultaten van zijn recente reis naar
Nederland (september 2012) uiteen. Brazilië ziet drie prioritaire gebieden
voor samenwerking: biobased economy, duurzame landbouw en de
aanpassing van kuststeden aan de stijgende zeespiegel (ruim 5 miljoen
Brazilianen worden hierdoor bedreigd). Hare Koninklijke Hoogheid Prinses
Máxima sloot het seminar plenair af met een pleidooi voor studeren in
Nederland; juist ook in de context van de verdergaande mondialisering.
Ribeirao Preto
In Ribeiro Preto, ook wel de landbouwhoofdstad van Brazilië genoemd,
werd op dinsdag 20 november op de lokale dependance van de Universiteit Sao Paulo (USP), een seminar getiteld «Future of Food Business»
bijgewoond. Naast studenten namen hieraan ook Braziliaanse en
Nederlandse agrobedrijven deel. Met presentaties van Nederlandse en
Braziliaanse zijde werden onderwerpen als mondiale voedselzekerheid en
de rol van beide landen op dit vlak toegelicht. Prinses Máxima verzorgde
de wrap-up en beschreef de effectieve werking van de samenwerking
tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen in Nederland (gouden
driehoek).
Na het seminar werd een bezoek gebracht aan het Nederlandse rundergeneticabedrijf CRV Lagoa, waar een goede indruk kon worden verkregen
van de activiteiten van dit bedrijf. CRV Lagoa is marktleider in
Zuid-Amerika en daarmee een goed voorbeeld van een succesvol
Nederlands agrofood bedrijf in Brazilië.
Sao Jose dos Campos
Dezelfde dag brachten de Prins van Oranje en ik een bezoek aan de
productiefaciliteiten van de Braziliaanse vliegtuigbouwer Embraer in Sao
Jose dos Campos. Dit bood de meereizende Nederlandse luchtvaartbedrijven een platform om hun sterke punten te presenteren, als kick-off van
een meerdaags programma van gesprekken bij Embraer. Ook werd een
Memorandum of Understanding (MoU) tussen Embraer en DuitsNederlandse Windtunnels (DNW) verlengd, voor het testen van Embraer
toestellen in windtunnels. Voorts heb ik Embraer in een gesprek en petit
comité een bidbook aangeboden waarin de pluspunten van Nederland als
vestigingsplaats voor mogelijk additionele activiteiten van Embraer uiteen
zijn gezet.
Sao Paulo
Na een intensieve kennismakingsbijeenkomst met alle sectoren op
dinsdagavond reisde ik op woensdagochtend 21 november met Prinses
Máxima naar Piracicaba, waar de Prinses de productiefaciliteit van het
Nederlandse watertechnologiebedrijf Paques heeft geopend.
De Prins van Oranje, staatssecretaris Dekker en delegatie brachten op dat
moment een bezoek aan de expositie «My Waste is Your Waste», over en
met gerecycled materiaal, in het Museu da Casa Brasileira. Deze expositie
is ontstaan uit een samenwerking tussen Nederlandse en Braziliaanse
kunstenaars. En marge van dit bezoek werd een intentieverklaring
getekend tussen CETESB, het milieuagentschap van de deelstaat Sao

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

4

Paulo, en Agentschap NL over intensievere samenwerking tussen
Nederland en Brazilië op het gebied van afvalmanagement en bodemsanering. Verschillende bedrijven uit deze sector zijn overigens al bezig
met marktverkenning en onlangs is een Partners for International
Business (PIB) programma op dit gebied goedgekeurd.
Vervolgens hield de Prins van Oranje de slottoespraak op een wetenschap
& technologie seminar over het thema biobased economy, dat
plaatsvond bij FIESP, de werkgeversorganisatie van de staat Sao Paulo. De
Prins benadrukte de Nederlandse knowhow op het terrein van biobased
economy en de belangstelling voor meer samenwerking met Brazilië. Na
afloop werd een aantal samenwerkingsovereenkomsten getekend tussen
beide overheden (onder andere tussen staatssecretaris Dekker, mede
namens Economische Zaken, en het Braziliaanse ministerie van Industrie
inzake samenwerking op het gebied van biobased economy), tussen
bedrijven en tussen universiteiten (onder andere TU Delft en de universiteit van Campinas). Ook werd de «BE-Basic Hub» in Campinas officieel
geopend; deze hub zal de werkzaamheden van de Stichting BE-Basic, die
zetelt in Delft, in Brazilië voortzetten. De Prins kreeg bij FIESP de Order of
Industrial Merit uitgereikt.
Tijdens het gesprek met gouverneur Alckmin van Sao Paulo werd van
gedachten gewisseld over mogelijke samenwerking op het gebied van
water, afvalverwerking, creatieve industrie en onderwijs. Door gouverneur
Alckmin werd de kandidatuur van Sao Paulo voor de Wereldexpo 2020
gememoreerd. En marge vond een ondertekening plaats van een
samenwerkingsovereenkomst met Sao Paulo waarbij de Anne Frankstichting tolerantie en respect voor diversiteit op scholen in Sao Paulo zal
bevorderen.
Ook ontving ik deze dag samen met het Netherlands Foreign
Investment Agency (NFIA) vertegenwoordigers van tien Braziliaanse
bedrijven, die potentieel belangstelling hebben om een vestiging in
Nederland te openen. De Nederlandse pitch werd ondersteund door de
CEO van Petrobrás Nederland, de heer Samir Awad.
Gelijktijdig opende het prinselijk paar de Nederlandse reizende designtentoonstelling «Connecting Concepts» in het Museu de Arte
Brasileira (MAB) van de Fundação Armando Alvares Penteado (FAAP). En
marge hiervan werd een samenwerkingsovereenkomst getekend tussen
het Nederlandse bewegwijzeringsbedrijf Mijksenaar met haar Braziliaanse
toekomstige partner GAD, alsmede een intentieverklaring tussen het
Nederlandse Architectuurinstituut en de projectontwikkelaar Moby
Incorporadora uit Sao Paulo.
De dag werd afgesloten met een Holland Trade and Investment
Cocktail voor 700 gasten, waarbij het NFIA kantoor Brazilië, gevestigd in
Sao Paulo, officieel werd geopend en de start van een directe luchtverbinding tussen Aruba en Sao Paulo bekend werd gemaakt.
Rio de Janeiro
Het programma in Rio de Janeiro begon op donderdag met een lunch
aangeboden door gouverneur Cabral en burgemeester Paes.
Gesproken werd over waterproblematiek naar aanleiding van de recente
overstromingen in Rio, en over de mogelijkheid Nederlandse expertise in
te schakelen. Rio de Janeiro werd uitnodigd aan te sluiten bij de reeds
lopende Dutch-Brazilian Dialogue on Water Management. Gouverneur
Cabral nodigde Nederlandse scheepsbouwers uit om zich in Rio de
Janeiro te vestigen, gebruik makend van het fiscaal stimuleringspro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

5

gramma POLINAVI. Burgemeester Paes sprak de wens uit om Nederlandse universiteiten meer in Rio te laten doen. Voorts maakte de
Gouverneur zijn voornemen kenbaar om Nederland in 2013 te bezoeken.
Nadat het prinselijk paar een helikoptervlucht had gemaakt boven de
belangrijkste locaties voor de Olympische Spelen in 2016 werd deelgenomen aan een seminar over sport en industrie in het indoor stadion
Maracanazinho, gelegen naast het onder constructie zijnde Maracana
stadion. Bij aankomst nam het prinselijk paar eerst de tijd om met
buurtbewoners en andere belanghebbenden te spreken om hun verhaal te
horen over de impact van de uitbreiding van het Maracana stadion op de
positie van een museum over de situatie en geschiedenis van de
inheemse bevolking dat voor de bouw zou moeten wijken.
Tijdens het seminar in het stadion werden intentieverklaringen, MoU’s en
contracten ondertekend tussen o.a. Amsterdam Arena, Philips, Crown
Licensing, Incontrol en Oranje Camping. Ook werd de samenwerking
tussen KNVB en Philips op het gebied van het «World Coaches»
programma ondertekend en toegelicht. Na afloop van het seminar vond
een «panna» event plaats met onder andere de Nederlandse
oud-international Clarence Seedorf en 150 schoolkinderen uit Rio.
Ook in Rio de Janeiro vond een netwerkreceptie plaats voor zo’n 500
gasten. Tijdens de receptie werd niet alleen gesproken met zakelijke
vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders, maar ook met
vertegenwoordigers van de Stichting REMER en met de organisatie IBISS,
die zich beide inzetten voor de integratie en belangen van de inwoners
van de favelas.
Op vrijdag, de laatste dag van de missie, hield ik tijdens een seminar van
de sector jachtbouw een speech, waarin ik de Nederlandse kennis en
kunde op dit terrein voor het voetlicht kon brengen. Dit seminar heeft
bijgedragen aan toenadering tussen de betrokken Nederlandse bedrijven
en branches en tot afspraken voor nauwere afstemming en samenwerking
in het internationaal profileren van de Nederlandse jachtbouw- en
watersportsector.
Tijdens een bezoek aan het hoofdkantoor van Petrobrás, tekenden
Atradius en Petrobrás een MoU ter waarde van US$ 1 miljard aan
exportkredietverzekering voor Nederlandse bedrijven die zaken willen
doen met de Braziliaanse staatsoliemaatschappij. Ook werden de
vooruitzichten in de Braziliaanse oliesector en de mogelijke rol daarbij van
Nederlandse bedrijven besproken. Petrobrás benadrukte dat het succes
van het investerings- en productieprogramma van Petrobrás in hoge mate
afhankelijk was van een betrouwbare leveranciersketen, waar ook
buitenlandse bedrijven deel van uitmaken. Petrobrás nodigde de
aanwezige Nederlandse bedrijven uit zich in Brazilië te vestigen, met hun
lokaal benodigde technologie- en onderzoekscapaciteit, en deel te worden
van de «supply chain».
Programma staatssecretaris Dekker
Naast deelname aan het hoofdprogramma, kende het programma van
staatssecretaris Dekker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een divers
programma van ontmoetingen met Braziliaanse (vice)ministers, vertegenwoordigers van lokale overheden, universiteiten en onderzoeksinstellingen en ondernemers in met name de creatieve sector.
De breedte van het programma gaf de staatssecretaris de gelegenheid
zich goed te laten informeren over de stand van zaken en beleidsontwikkeling op onderwerpen als cultuur, Hoger Onderwijs, technisch- en
beroepsonderwijs, wetenschap, sport & onderzoek, creatieve industrie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

6

kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Staatssecretaris Dekker
opende in Rio de Janeiro een seminar over architectuur dat zeer goed
werd bezocht.
Staatssecretaris Dekker bezocht ook Belo Horizonte in Minas Gerais voor
een ontmoeting met de deelstaatregering en kennismaking met de hoger
onderwijsinstellingen van die regio. Interessant was voorts de ontmoeting
met Braziliaanse alumni in Sao Paulo. Dit bezoek maakte niet alleen
duidelijk dat het Nederlandse onderwijs ook door Brazilianen zeer wordt
gewaardeerd, maar ook dat alumni uitstekende pleitbezorgers zijn van
Nederland.
Het belang van het bezoek van staatssecretaris Dekker beperkte zich niet
tot wederzijdse kennismaking, het strekte zich uit tot het entameren en
ondersteunen van concrete samenwerking. Zijn participatie leidde tot een
interessante verbreding van de economische missie, en vormde eveneens
een flinke ondersteuning van individuele instellingen en bedrijven uit de
Nederlandse kennis- en creatieve industrie om kansen in Brazilië te
grijpen, zoals bij de uitvoering van het «Science without Borders»
programma. In het bijzijn van de staatssecretaris en mijzelf ondertekenden
KuiperCompagnons en vertegenwoordigers van de stad Bahia een MoU
voor samenwerking op het terrein van urban planning.
De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
mede namens de staatsecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 V, nr. 96

7