IOB Evaluatie | nr. 326

De Atlantische Commissie is een onafhankelijke
stichting die zich ten doel stelt het publieke debat
in Nederland over transatlantische veiligheids­­
vraagstukken, in het bijzonder de rol van de NAVO,
te entameren. De ministeries van Buitenlandse
Zaken en Defensie ondersteunen de Atlantische
Commissie met een jaarlijkse instellingssubsidie.
Op verzoek van beide ministeries evalueerde IOB
de wijze waarop en de mate waarin de Atlantische
Commissie haar doelstelling gedurende de
afgelopen vier jaar heeft gerealiseerd.

IOB Evaluatie
Evaluatie van de Atlantische Commissie
2006-2009

Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB Evaluaties | nr. 326 | november 2009 | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB Evaluaties

Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB Evaluaties | nr. 326 | november 2009 | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB E

Evidence from developing countries
Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Uitgebracht door:
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061 | 2500 eb Den Haag
www.minbuza.nl/iob
© Ministerie van Buitenlandse Zaken | november 2009 | Bestelcode BZDR 6665/N

manAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamb
elJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagad
amallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccr
gdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhS
emKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPra
nJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAn
doBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJuba
ualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaR
SarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamako
liaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigal
enLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSa
St.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBern
airoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLa
idManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeo
innTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislava
ouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngel
anMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.Petersburg
ripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberra
kaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaM
chenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeh
usWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDam
èveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevid
aOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVa
oundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDu
arareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMusca
amariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarscha
baAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangz
ongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/Kob
aPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZag
maraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavann
KaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParij
eiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAl
BarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamaba
KoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuit
antoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstana
tBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKamp
LissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRom
aiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBei
uenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKop
LusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDoming
mStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestB
hicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjub
putoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSk
vTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBu
EsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxem
ealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsbur
couverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColom
dorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexico
wDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaToki
onWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDen
malaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouM
waOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaa
iAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt
oChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYo
ofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellington
nAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHambur
JakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagado
mallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccra
dadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhSt
emKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPra
nJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAn
doBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJuba
ualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaR
SarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamako
liaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigal
enLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSa
St.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBern
airoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLa
idManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeo
innTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislava
ouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngel
anMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.Petersburg
ripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberra
kaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaM
chenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeh
abiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankf
usWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevid
aOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVa
oundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDu
arareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMusca
amariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarscha
baAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangz
ongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/Kob
aPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZag
maraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavann
KaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParij
eiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAl
BarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamaba
KoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuit
antoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstana
tBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKamp
LissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRom
aiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBei
uenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKop
LusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDoming
mStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestB
hicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjub
putoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSk
vTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBu
EsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxem
ealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsbur
couverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColom
dorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexico
wDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaToki
onWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDen
malaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouM
waOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaa
iAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt
oChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYo
ofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellington
nAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHambur
JakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagado
mallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccra
dadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhSt
emKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPra
nJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAn
doBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJuba
ualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaR
SarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamako
liaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigal
enLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSa
St.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBern
airoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLa
idManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeo

IOB Evaluatie

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Voorwoord
De Atlantische Commissie, opgericht in 1952, is een onafhankelijke stichting die zich
ten doel stelt het publieke debat in Nederland over transatlantische veiligheidsvraagstukken, in het bijzonder de NAVO, te entameren. Dit doet zij met name door het geven
van voorlichting, het organiseren van lezingen, debatten, seminars en studiereizen en
het uitgeven van boeken en het tijdschrift Atlantisch Perspectief.
Met het einde van de Koude Oorlog verdween ook de massale publieke betrokkenheid
bij internationale veiligheidsvraagstukken, die op zijn hoogtepunt was tijdens de
polarisatie over de plaatsing van kruisraketten in Nederland in de jaren ’70 en ’80 van
de vorige eeuw. In de plaats van de oost-westverhoudingen kwamen nieuwe vraag­
stukken op de agenda, zoals het bestaansrecht van de NAVO, politieke instabiliteit en
etnische spanningen in Oost-Europa, de veiligheidspolitieke rol van Europa, de
toelaatbaarheid van militaire interventie en later het internationale terrorisme,
energieveiligheid, cyberwar e.d. De NAVO breidde zich uit met twaalf landen uit het
voormalige Oostblok en heeft zich getransformeerd van een organisatie gericht op
landsverdediging tot een veiligheidsorganisatie die tal van out-of-area missies uitvoert.
Momenteel bezint de NAVO zich op een nieuw ‘Strategisch Concept’, dat voor de
voorzienbare toekomst richting moet geven aan het handelen van het bondgenoot­
schap.
De Nederlandse overheid vindt het van groot belang dat over dit soort vraagstukken
publiek debat plaatsvindt. De band met de Verenigde Staten en de NAVO-samen­werking
nemen nog altijd een centrale plaats in binnen het buitenlands en veiligheidsbeleid
van Nederland. Uit verschillende opiniepeilingen blijkt dat het draagvlak voor de
transatlantische samenwerking in Nederland hoog is, maar dit vereist wel permanent
onderhoud. De overheid hecht er daarom veel waarde aan dat de Atlantische
Commissie als onafhankelijke organisatie aandacht voor dit onderwerp vraagt.
De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het ministerie
van Buitenlandse Zaken voerde een evaluatie van de Atlantische Commissie uit op
verzoek van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie. Beide ministeries
verstrekken gezamenlijk een jaarlijkse instellingssubsidie aan de Atlantische
Commissie van ongeveer EUR 4,5 ton per jaar. Het doel van de evaluatie was om inzicht
te verschaffen in de wijze waarop en de mate waarin de Atlantische Commissie haar
doelstelling realiseert.
De evaluatie is uitgevoerd onder leiding van IOB-medewerker Bas Limonard, in
samenwerking met IOB-onderzoeksmedewerker Mirjam Piepenbrink-Lagerwaard.
Giles Scott-Smith (Roosevelt Study Center en Universiteit Leiden) en Rem Korteweg
(Den Haag Centrum voor Strategische Studies) leverden een bijdrage door een

3

Voorwoord

beoordeling te schrijven van het tijdschrift Atlantisch Perspectief, waarvan de evaluatie
dankbaar gebruik heeft gemaakt.
Zoals te doen gebruikelijk bij IOB werd de evaluatie begeleid door een referentiegroep,
die een adviserende taak had. De referentiegroep bestond uit Erica Schouten (ministerie
van Buitenlandse Zaken), Jan-Geert Siccama en Joost Veldman (ministerie van
Defensie), Bram Boxhoorn (Atlantische Commissie) en Peter van Ham (Instituut
Clingendael). IOB is de leden van de referentiegroep erkentelijk voor hun waardevolle
commentaar op de concept-Terms of Reference en het conceptevaluatierapport.
IOB-inspecteurs Marijke Stegeman en Gerard van der Zwan traden op als interne
meelezers.
Ook gaat dank uit naar eenieder die als respondent heeft bijgedragen aan de evaluatie.
Een lijst van geïnterviewden is opgenomen in bijlage 6.
De verantwoordelijkheid voor de inhoud van het rapport berust geheel bij IOB.

4

Henri Jorritsma
Waarnemend directeur IOB

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Inhoudsopgave
Voorwoord
Boxen, tabellen en figuren
Lijst van afkortingen

3

1
1.1
1.2
1.3

Hoofdbevindingen en aandachtspunten
Inleiding
Hoofdbevindingen
Aandachtspunten

10

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Inleiding
Aanleiding en achtergrond
Doelstelling en onderzoeksvragen
Methoden van dataverzameling
Afbakening
Organisatie van de evaluatie
Opbouw van het rapport

18

7
9

11
12
15

19
19
20
21
23
23

3
Organisatie en werkwijze van de Atlantische Commissie
3.1 Doelstelling en karakter
3.2 Bestuur
3.3 Directie en bureau
3.4 Atlantische Onderwijscommissie
3.5 Jonge Atlantici
3.6 De Atlantic Treaty Organisation en haar leden
3.6.1 De Atlantic Treaty Organisation
3.6.2 Zusterorganisaties van de Atlantische Commissie

26

4
4.1
4.2

36

Subsidierelatie met de overheid
Subsidiekader
Subsidie en beleidsdoelstellingen

5
Relevantie en effectiviteit van de activiteiten
5.1 Inleiding
5.2 Overzicht van activiteiten
5.2.1 Categorieën van activiteiten
5.2.2 Uitvoering van activiteiten
5.3 Platform- en netwerkactiviteiten
5.3.1 Bezoeken
5.3.2 Publieke opinieonderzoek
5.3.3 Vertegenwoordiging in andere fora

27
29
30
31
32
33
33
35

37
38
42
43
43
43
45
47
47
48
49

5

Inhoudsopgave

6

5.3.4 Internationale netwerkactiviteiten
5.3.5 Informatievoorziening servicedesk
5.3.6 Leerstoel Atlantische Commissie
5.3.7 Jonge Atlantici
5.3.8 Website
5.4 Onderwijsactiviteiten
5.4.1 Onderwijsconferenties en -seminars
5.4.2 Onderwijsmateriaal
5.4.3 Studiereizen
5.5 Openbare bijeenkomsten
5.6 Publicaties
5.6.1 Semiwetenschappelijke publicaties
5.6.2 Atlantisch Perspectief
5.7 Overige activiteiten
5.8 Analyse van de relevantie en de effectiviteit
5.8.1 Relevantie
5.8.2 Effectiviteit

50

6
6.1
6.2

72

Doelmatigheid van de organisatie
Financiële en inhoudelijke verslaglegging
De wijze van financiering

Bijlagen
Bijlage 1 Over IOB
Bijlage 2 Terms of Reference
Bijlage 3 Beoordelingscriteria Atlantisch Perspectief
Bijlage 4 Bijgewoonde activiteiten
Bijlage 5 Onderwerpen Atlantisch Perspectief
Bijlage 6 Geïnterviewde personen
Bijlage 7 Geraadpleegde bronnen

50
50
51
53
55
55
57
59
60
63
63
64
67
68
68
70

73
74

79
81
91
93
95
97
101

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Boxen, tabellen en figuren
Boxen

Box 3.1			
Box 3.2			
Box 3.3			

Doelstelling van de Atlantische Commissie
Jonge Atlantici en stichting JASON
Structuur van de ATA

27

Tabel 2.1		Selectie van activiteiten die op effectiviteit zijn beoordeeld
Tabel 4.1
Bijdragen van de ministeries aan de instellingssubsidie
Tabel 5.1			Frequentie van activiteiten
Tabel 5.2		Onderwerpen van openbare bijeenkomsten
Tabel 6.1		Overzicht van baten en lasten
Tabel 6.2		Aantallen begunstigers, abonnees en studenten

22

33
34

Tabellen

Figuren

Figuur 4.1
					
Figuur 5.1
Figuur 5.2
Figuur 6.1
					

Bijdragen van de ministeries aan de instellingssubsidie
2006-2009
Aantal deelnames per docent
Oordeel docenten over het totale programma
Ontwikkeling in aantallen begunstigers, abonnees
en studenten

37
46
61
75
76

7
38
56
57
77

8

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Lijst van afkortingen
ATA				
DVB				
EUR				
EUROCLIO
EVDB			
Fte				
GOS				
IOB				
KNAG			
NAVO			
NVLM			
OCW			
VGN				
					
YATA			

Atlantic Treaty Association
Directie Veiligheidsbeleid
Euro
Europese Vereniging voor Geschiedenisleraren
Europees veiligheids- en defensiebeleid
Full-time equivalent
Gemenebest van onafhankelijke staten
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
Nederlandse Vereniging voor Leraren
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Vereniging voor docenten Geschiedenis en Staatsinrichting
in Nederland
Youth Atlantic Treaty Association
9

1
Hoofdbevindingen en
aandachtspunten

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

1.1

Inleiding

De Atlantische Commissie, opgericht in 1952, biedt een platform voor debat over
(transatlantische) veiligheidsvraagstukken. Zij geeft voorlichting over transatlantische
samenwerking en laat onderzoek doen naar de transatlantische betrekkingen. Dit doet
zij met name door het organiseren van lezingen, seminars, onderwijsconferenties en
studiebezoeken, het uitgeven van een tijdschrift en (semi)wetenschappelijke boeken
en het onderhouden van een website.
Met deze activiteiten richt de Atlantische Commissie zich op verschillende doelgroepen
die als ‘kennisvermenigvuldigers’ worden beschouwd, zoals politici, journalisten,
beleidsambtenaren, docenten uit het voortgezet onderwijs en studenten.
De Atlantische Commissie kent een breed samengesteld bestuur, waarin de meeste
grote politieke partijen, het bedrijfsleven en relevante wetenschappelijke disciplines
zijn vertegenwoordigd. Daarnaast kent de Atlantische Commissie een bureau, met aan
het hoofd daarvan een directeur die verantwoordelijk is voor de dagelijkse gang van
zaken.
11

Het budget van de Atlantische Commissie wordt voor ongeveer tachtig procent
gefinancierd uit een jaarlijkse instellingssubsidie van de ministeries van Buitenlandse
Zaken en Defensie. Tot en met 2008 droeg ook het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW) een relatief beperkt bedrag bij aan deze subsidie. Over de gehele
evaluatieperiode (2006-2009) bedroeg de subsidie in totaal EUR 1.860.499.1 De andere
inkomsten van de Atlantische Commissie kwamen met name voort uit projectsubsidies
(van onder andere de NAVO, het Europees Platform voor het Nederlandse onderwijs en
het German Marshall Fund) en bijdragen van de begunstigers (leden) en abonnees op
het tijdschrift Atlantisch Perspectief.
Op verzoek van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie evalueerde IOB de
Atlantische Commissie over de afgelopen vier jaar (2006-2009). Het doel van de
evaluatie was om inzicht te verschaffen in de wijze waarop en de mate waarin de
Atlantische Commissie haar doelstelling realiseert.
De evaluatievragen luidden:
1)		 Wat was de relevantie en de effectiviteit van de door de Atlantische Commissie
ontplooide activiteiten?
2)		 Wat was de doelmatigheid van de Atlantische Commissie?

1

Hierin zijn een aantal aanvullende projectsubsidies van het ministerie van Buitenlandse Zaken met een totale
waarde van EUR 35.291 opgenomen.

1 Hoofdbevindingen en aandachtspunten

De belangrijkste methoden van dataverzameling waren het uitvoeren van een bureaustudie en het afnemen van interviews. Voor meer informatie over de gehanteerde
onderzoeksmethoden wordt verwezen naar hoofdstuk 2 en de Terms of Reference van
de evaluatie (bijlage 2).

1.2

Hoofdbevindingen

1)		 De Atlantische Commissie wordt breed gewaardeerd en van groot belang geacht voor de informatievoorziening en het debat over (transatlantische) veiligheidsvraagstukken.
Vrijwel alle respondenten spraken grote waardering uit en/of benadrukten het belang
van het (voort)bestaan van de Atlantische Commissie. De Atlantische Commissie
onderscheidt zich van andere organisaties door haar focus op de transatlantische
samenwerking en een hoge frequentie van openbare bijeenkomsten. Hieraan bestaat
een duidelijke behoefte. De overheid waardeert het dat de Atlantische Commissie als
onafhankelijke organisatie voorlichting geeft over de transatlantische samenwerking
en onderzoek stimuleert naar en het debat bevordert over transatlantische
veiligheidsvraagstukken.
12

2)		 De Atlantische Commissie voerde een gevarieerd jaarprogramma uit en kende een hoge mate van
output.
De Atlantische Commissie organiseerde gedurende de evaluatieperiode 104 bijeen­
komsten, waaronder 50 lezingen en seminars voor een algemeen publiek, 8 onderwijsconferenties en -symposia, 17 bezoeken aan het NAVO-hoofdkwartier voor verschillende doelgroepen, 4 buitenlandse studiereizen voor docenten en journalisten en 10
bijeenkomsten voor studenten. Daarnaast verscheen er een (semi)wetenschappelijke
studie en werden jaarlijks acht nummers van het tijdschrift Atlantisch Perspectief
uitgebracht. Voor een organisatie met viereneenhalf betaalde fte geldt dit als een hoge
output. Deze was dan ook slechts te realiseren doordat de Atlantische Commissie over
de jaren heen veel routine heeft opgebouwd in het uitvoeren van het jaarprogramma
en daarbij kan bogen op de inzet van stagiairs en vrijwilligers.
3)		 De Atlantische Commissie bereikt met haar activiteiten belangrijke doelgroepen. Studenten en
werkende jongeren zijn echter ondervertegenwoordigd.
Met haar activiteiten bereikt de Atlantische Commissie onder andere journalisten,
docenten uit het voortgezet onderwijs, parlementariërs, parlementaire medewerkers,
medewerkers van (wetenschappelijke) partijbureaus, beleidsambtenaren, diplomaten,
militairen, studenten en wetenschappers. Op de openbare bijeenkomsten komen veel
leden van het corps diplomatique in Den Haag af. Zij behoren niet tot de doelgroepen van
de Atlantische Commissie, maar versterken wel de netwerkfunctie van de bijeenkomsten.
Studenten en werkende jongeren worden maar zeer beperkt bereikt met de reguliere
activiteiten. Om die reden is de commissie Jonge Atlantici ingesteld. Dit wordt gezien
als een belangrijk initiatief, maar haar activiteiten zijn nogal verspreid en ad hoc. Los

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

van de actieve leden (veelal oud-stagiairs), is het eigen publiek dat de Jonge Atlantici
weet aan te spreken nog klein, maar groeiende.
4)		 Via de zogenoemde kennisvermenigvuldigers wordt indirect een breder publiek bereikt, maar in
welke mate dat gebeurt is op methodologische gronden niet te kwantificeren.
De Atlantische Commissie richt haar activiteiten niet op het grote publiek, maar op
specifieke doelgroepen die als ‘kennisvermenigvuldigers’ worden beschouwd, zoals
politici, journalisten, beleidsambtenaren, docenten in het voortgezet onderwijs en
studenten. De evaluatie leert dat met name de journalisten en docenten de door hen
tijdens activiteiten opgedane kennis en inzichten toepassen in hun werk. Op deze
manier beïnvloedt de Atlantische Commissie indirect de meningsvorming over
trans­­atlantische veiligheidsvraagstukken bij een breder publiek. De wijze waarop dit
gebeurt is echter subtiel en daarom op methodologische gronden niet te
kwantificeren.
5)		 De georganiseerde bijeenkomsten zijn over het algemeen van hoge kwaliteit. De openbare
bijeenkomsten missen de nodige variatie in karakter, onderwerp en invalshoek.
De meeste respondenten oordelen zeer positief over de kwaliteit van de activiteiten. De
Atlantische Commissie is in staat om gerenommeerde en interessante sprekers aan te
trekken voor openbare bijeenkomsten. Ook de onderwijsbijeenkomsten en de
bezoeken aan de NAVO worden hoog gewaardeerd. De openbare bijeenkomsten,
waarvan zeventig procent het karakter van een lezing heeft, kennen vaak een nogal
formeel karakter, waardoor de interactie met het publiek beperkt blijft. Sommige
respondenten vinden dat prettig, anderen wensen meer dynamiek. Het jaarprogramma
voor openbare bijeenkomsten kent een zekere mate van voorspelbaarheid, waarbij
klassieke veiligheidsvraagstukken dominant zijn. Onderwerpen als nieuwe veiligheidsbedreigingen, de 3D-benadering of het Europese veiligheids- en defensiebeleid, die
ook voor de NAVO relevant zijn, krijgen weinig aandacht. Daarnaast worden de
onderwerpen NAVO en transatlantische betrekkingen doorgaans vanuit een NAVOinvalshoek benaderd. Het ruimte geven aan een tegengeluid, wat zou leiden tot een
meer fundamenteel debat, zou de aantrekkelijkheid en de relevantie van de bijeenkomsten ten goede komen.
6)		 De Atlantische Commissie heeft veel energie gestoken in de verbetering van het digitale lesmateriaal,
maar dit wordt weinig gebruikt in het onderwijs.
In de afgelopen jaren heeft de Atlantische Commissie werk gemaakt van het actualiseren
en gebruiksvriendelijker maken van de websheets voor het voortgezet onderwijs. Uit de
verschillende enquêtes die de Atlantische Commissie heeft gehouden onder docenten
blijkt dat het lesmateriaal weinig wordt gebruikt. Dit komt deels omdat veel docenten
de website van de Atlantische Commissie en/of het lesmateriaal niet kennen. De helft
van de Nederlandse docenten gebruikt überhaupt geen materiaal van internet.
Daarnaast gaf een deel van de docenten aan geen tijd te hebben voor aanvullend
lesmateriaal. Andere redenen zijn dat niet duidelijk is hoe docenten het materiaal

13

1 Hoofdbevindingen en aandachtspunten

moeten gebruiken of dat zij het niveau te hoog vinden voor hun leerlingen (VMBO).
Het initiatief van de websheets wordt wel gewaardeerd.

14

7) 		 Het oordeel over het tijdschrift Atlantisch Perspectief is gemengd. De artikelen zijn over het
algemeen actueel en interessant. De kwaliteit ervan wisselt.
Het tijdschrift Atlantisch Perspectief, dat acht keer per jaar verschijnt in een oplage van
1300, wordt voor de helft verspreid onder de begunstigers en abonnees en voor de
andere helft voornamelijk onder de speciale relaties van de Atlantische Commissie. De
meerderheid van de respondenten zegt het blad te lezen, zij het selectief. Een minderheid zegt er geen tijd voor te hebben. Het tijdschrift onderscheidt zich door haar nadruk
op de NAVO en transatlantische veiligheidskwesties, maar kent onvermijdelijk een
zekere mate van overlap met andere tijdschriften over internationale en veiligheidsvraagstukken. Het tijdschrift is qua vormgeving en stijl van de artikelen toegankelijk
voor een breed publiek. De actualiteitswaarde van de artikelen geldt als hoog. Wel
worden onderwerpen, met name als het over de NAVO zelf gaat, veelal vanuit NAVOperspectief belicht, terwijl er ook behoefte bestaat aan alternatieve invalshoeken. Het
ruimte bieden aan meer repliek en debat zou de aantrekkelijkheid van het tijdschrift
vergroten. De kwaliteit van de artikelen wordt als wisselend ervaren, deels doordat
artikelen van uiteenlopend karakter (beschouwend, opiniërend en analyserend) door
elkaar worden gepresenteerd.
8)		 De financiële verantwoording en inhoudelijke verslaglegging door de Atlantische Commissie
voldoen aan de daaraan door de subsidiegevers gestelde eisen.
De financiële verantwoording is overzichtelijk en adequaat. De jaarstukken worden
jaarlijks van een accountantsverklaring voorzien, hoewel dit formeel niet vereist is.
Verder zijn de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie door hun betrokkenheid
bij het dagelijks bestuur goed geïnformeerd. Noemenswaardige problemen deden zich
niet voor. Het openbare jaarverslag presenteert uitgebreid het geheel van uitgevoerde
activiteiten. Het jaarverslag is niet gericht op het afleggen van verantwoording en is
dan ook uitsluitend beschrijvend. De categorisering van activiteiten in het jaarverslag
wijkt af van die in de financiële verantwoording, waardoor beide documenten niet één
op één te lezen zijn.
9) De financiële basis van de Atlantische Commissie is smal. De huidige wijze van subsidiëring
belemmert langetermijnplanning en diepte-investeringen.
Het budget van de Atlantische Commissie wordt voor ruim driekwart gefinancierd uit de
instellingssubsidie van de overheid. De andere kwart is afkomstig van projectsubsidies
van non-profitorganisaties en bijdragen van bedrijven, begunstigers en abonnees. Het
aantal begunstigers en abonnees loopt terug en bedrijven zijn maar moeilijk te
verleiden tot sponsoring. Hierdoor wordt de financiële basis steeds smaller. Doordat de
subsidie per jaar wordt verstrekt kan de Atlantische Commissie geen plannen maken
die het komende subsidiejaar overschrijden en worden diepte-investeringen in
bijvoorbeeld de website of onderwijsmateriaal ontmoedigd. Omdat de subsidie pas in
april van het lopende boekjaar wordt uitgekeerd en de Atlantische Commissie geen

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

egalisatiereserve mag aanhouden, kan de Atlantische Commissie aan het begin van het
jaar geen grote financiële verplichtingen aangaan. Dit beperkt het aantal activiteiten in
de eerste maanden van het jaar.

1.3

Aandachtspunten

1)		 Debat en polemiek
Zowel de openbare bijeenkomsten als het tijdschrift Atlantisch Perspectief zouden aan
dynamiek en diepgang winnen indien er vaker ruimte zou worden geboden voor debat
en het bespreken van bepaalde thema’s vanuit verschillende invalshoeken. Bij het
organiseren van debatten zou af en toe kunnen worden samengewerkt met minder
voor de hand liggende partners, zoals maatschappelijke organisaties op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking of vredesvraagstukken. Op deze manier kunnen interessante thematische verbindingen worden gelegd en kan een nieuw publiek worden
bereikt. Dit kan het debat in Nederland stimuleren en verbreden, wat de draagvlak­
versterkende functie ondersteunt. Het gaat om het aanbrengen van meer variatie,
waarbij de succesformule van meer formele bijeenkomsten kan worden behouden.
15

2)		 Studenten en werkende jongeren
Studenten vormen expliciet een doelgroep van de Atlantische Commissie. Werkende
jongeren vormen als zodanig geen doelgroep, al bevinden zich binnen de andere
doelgroepen (journalisten, politici, docenten en beleidsambtenaren) uiteraard ook
jongeren. Gezien het belang dat breed gehecht wordt aan het betrekken van jongere
generaties, is het de vraag of jongeren die werken in het bedrijfsleven of bij de
overheid niet ook als een doelgroep moeten worden beschouwd. Het huidige aanbod
lijkt nauwelijks aantrekkingskracht uit te oefenen op deze groepen. Het betrekken van
studenten en jongeren hoeft niet per se exclusief te worden overgelaten aan de Jonge
Atlantici, die voornamelijk een studentenpubliek bereikt. De Atlantische Commissie
zou gerenommeerde sprekers bijvoorbeeld ook op een universiteit kunnen laten
optreden. Ook kunnen een aangepast uitnodigingenbeleid en de website (zie verder)
worden gebruikt om meer jongeren te bereiken. De Jonge Atlantici zouden ook
kunnen samenwerken met verenigingen van jonge ambtenaren en een steviger
jaarprogramma kunnen neerzetten met herkenbare elementen, zoals een politiek
jongerencafé.
3)		 Uitnodigingenbeleid
Het uitnodigen van alleen de begunstigers en de speciale relaties voor openbare
bijeenkomsten beperkt het bereik van deze activiteiten. Het is de vraag of openbare
bijeenkomsten bedoeld zijn voor een min of meer afgebakend publiek (de begunstigers
en de speciale relaties) of dat zij een breder publiek zouden moeten bereiken. In dat
kader valt te overwegen om openbare bijeenkomsten niet alleen op de website aan te
kondigen, maar ook via een e-mailbestand van geïnteresseerden, maatschappelijke
organisaties, personeelsverenigingen van ministeries of grote bedrijven, alumnivereni-

1 Hoofdbevindingen en aandachtspunten

gingen en universiteiten. Het kan voor de subsidieverstrekkers waardevol zijn dat een
breder en gevarieerder publiek wordt bereikt, zelfs als dit leidt tot een verdere afname
van het begunstigerbestand. Dit laatste is overigens nog maar zeer de vraag, want er
zijn eenvoudige manieren om begunstigers iets extra’s te bieden, zoals het verlenen
van voorrang bij teveel aanmeldingen, een jaarlijkse exclusieve bijeenkomst of een
besloten sessie met de spreker voorafgaand aan een lezing. Verder valt als besparingsmaatregel te overwegen om begunstigers en speciale relaties eenmaal te laten kiezen
voor correspondentie per post of per e-mail.
4)		 Lesmateriaal
Om het gebruik van het digitale lesmateriaal te bevorderen dient er nog meer energie
in te worden gestoken. Punten van aandacht zijn daarbij de uiteenlopende behoeften
van de verschillende opleidingsniveaus (VMBO, HAVO en VWO), een gebruiksaanwijzing
voor docenten en het vergroten van de naamsbekendheid. Ook kunnen gebruikers
worden gevraagd om feedback op het materiaal, waardoor het materiaal verder verbeterd kan worden.

16

5)		 Atlantisch Perspectief
Het profiel van het tijdschrift Atlantisch Perspectief zou onder andere worden versterkt
door de artikelen te rubriceren als opinie, beschouwing of analyse. Voor dergelijke
artikelen kan de redactie de auteurs van richtlijnen voorzien om een minimale kwaliteit
te waarborgen. Daarnaast zou de aantrekkelijkheid en relevantie van het blad toenemen
als er meer ruimte wordt geboden voor repliek en debat. Meer aandacht voor de
kwaliteit van de artikelen verzwaart de acquisitietaak. Het valt daarom te overwegen
om zes in plaats van acht nummers per jaar uit te brengen.
6)		 De website
Momenteel presenteert de website overwegend informatie over de reguliere activiteiten
en de traditionele publicaties van Atlantische Commissie. Het bezoekersaantal is laag.
In dit digitale tijdperk kan de website meer dan nu het geval is worden beschouwd als
een eigenstandig instrument om de doelgroepen voor te lichten over en te betrekken
bij transatlantische veiligheidsvraagstukken. De website van de Atlantische Commissie
heeft de potentie om een belangrijke informatiebron (of portaal) te zijn voor geïnteresseerden in internationale veiligheidsvraagstukken. Dit kan door het plaatsen van
meer actuele nieuwsberichten, aankondigingen van externe evenementen, links naar
relevante onderzoeksrapporten en denktanks, signalementen van boeken over
transatlantische vraagstukken en video-items. Dit vergt een investering die wellicht
over meerdere jaren dient te worden gespreid en een frequente actualisering van de
website vereist meer personele inzet. Een deel van het inhoudelijke werk kan door
stagiairs worden verricht.
7)		 Monitoring en analyse
De Atlantische Commissie kan meer doen om haar bereik te monitoren en de tevredenheid van haar doelgroepen te peilen, opdat de inspanningen daarop kunnen

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

worden afgestemd. De onderwijsactiviteiten, waar deelnemers na afloop naar hun
oordeel worden gevraagd, kunnen daarbij als voorbeeld dienen. Ook de lezers van het
Atlantisch Perspectief, deelnemers aan NAVO-bezoeken en bezoekers van openbare
bijeenkomsten kunnen naar hun oordeel worden gevraagd. De website dient een
professionele teller te hebben die onder andere registreert welke pagina’s worden
bezocht en via welke weg men op de website is beland. Het verzamelen van dergelijke
informatie vergt geen grote investeringen, maar wel extra personele handelingen.
8) 		 Subsidie
Indien de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie een subsidie voor vier jaar
toekennen, zou dit de Atlantische Commissie in staat stellen om meer aan langetermijnplanning te doen en desgewenst enkele diepte-investeringen te doen in bijvoorbeeld de website of het lesmateriaal. Ook kan zij aan het begin van het jaar financiële
verplichtingen aangaan, waardoor het aantal activiteiten beter over het jaar gespreid
kan worden. De subsidiebeschikking dient expliciet te maken welke verwachtingen de
ministeries hebben ten aanzien van de Atlantische Commissie op het gebied van de
platformfunctie, de voorlichtingsfunctie en de kennisfunctie. Op basis daarvan kan
tevens worden bekeken of het toegewezen budget in overeenstemming is met de
ambities van de ministeries op dit terrein.

17

2
Inleiding

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

2.1

Aanleiding en achtergrond

De stichting Atlantische Commissie stelt zich ten doel het publieke debat over
(transatlantische) veiligheidsvraagstukken te entameren. Dit doet zij door het organiseren van activiteiten voor een algemeen publiek en voor specifieke doelgroepen, het
geven van voorlichting en het stimuleren van onderzoek.
Deze evaluatie van de Atlantische Commissie vond plaats op verzoek van de ministeries
van Buitenlandse Zaken en Defensie. Beide ministeries verstrekken een jaarlijkse
instellingsubsidie aan de Atlantische Commissie.2 Aanleiding voor de evaluatie vormde
het verzoek van de Atlantische Commissie voor een meerjarige subsidie, voor vier jaar.
Om deze te kunnen toekennen wensten de beide ministeries een evaluatie van de
Atlantische Commissie. Een aanvullende aanleiding kan worden gevonden in het feit
dat de Atlantische Commissie in 1999, tien jaar geleden, voor het laatst extern werd
geëvalueerd.

2.2 Doelstelling en onderzoeksvragen
19

Het doel van de evaluatie is inzicht verschaffen in de wijze waarop en de mate waarin
de Atlantische Commissie haar doelstelling realiseert. Dit heeft als eerste functie het
afleggen van verantwoording over de wijze van de besteding van de overheidssubsidie.
De tweede functie is het trekken van lering voor de toekomst, door zowel de
Atlantische Commissie als de subsidieverleners.
De centrale evaluatievragen waren de volgende:
1)		 Wat was de relevantie en effectiviteit van de door de Atlantische Commissie
ontplooide activiteiten?
2)		 Wat was de doelmatigheid van de Atlantische Commissie?
Relevantie heeft in dit verband betrekking op a) de mate waarin de doelstelling van de
Atlantische Commissie aansluit bij de beleidsdoelstellingen van de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en b) de mate waarin de ontplooide activiteiten op
een logische wijze passen binnen de doelstelling van de Atlantische Commissie. Onder
effectiviteit wordt verstaan de mate waarin de activiteiten hebben bijgedragen aan het
realiseren van de beoogde doelstelling. De doelmatigheid komt op het niveau van de
organisatie als geheel aan bod en heeft in deze evaluatie uitsluitend betrekking op de
transparantie van de financiële en inhoudelijke verslaglegging en de gevolgen van de
wijze van financiering voor de mate waarin de Atlantische Commissie haar doelen kan
realiseren.
2

Tot en met 2008 droeg ook het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap bij aan de jaarlijkse
subsidie, ten behoeve van de onderwijsmedewerker van de Atlantische Commissie.

2 Inleiding

Deelvragen met betrekking tot de relevantie
• In hoeverre sluit de doelstelling van de Atlantische Commissie aan bij de operationele doelstellingen van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie?
• Welke typen activiteiten zijn er ondernomen en met welke frequentie?
• Hoe verhielden de activiteitdoelstellingen zich tot de algemene doelstelling van de
Atlantische Commissie?
• Op welke doelgroepen richtten de activiteiten zich?
• Sloten de activiteiten qua inhoudelijke thematiek aan bij de doelstelling van de
Atlantische Commissie?
• Hoe beoordelen de deelnemers/afnemers, de subsidieverstrekkers en deskundigen
de relevantie van de activiteiten?

Deelvragen met betrekking tot de effectiviteit
• In welke mate werd de activiteitendoelstelling behaald?
• Wat was het bereik van de activiteiten in termen van aantallen en doelgroepen van
de deelnemers/afnemers?
• Hoe beoordelen de deelnemers/afnemers, de subsidieverstrekkers en deskundigen
de kwaliteit van de activiteiten?
20

Deelvragen met betrekking tot de doelmatigheid
• Biedt de verslaglegging inzicht in de uitvoering van de activiteiten? Worden de
uitgaven ten behoeve van de activiteiten afdoende verantwoord in de financiële
verslaglegging?
• In hoeverre faciliteert of belemmert de huidige wijze van financiering (mix van
geldstromen, jaarlijkse subsidiëring) het realiseren van de doelstellingen?

2.3 Methoden van dataverzameling
Bureaustudie
Om te beginnen heeft het evaluatieteam een bureaustudie uitgevoerd. Uit de archieven
van de Atlantische Commissie werden de verslagen van de vergaderingen van het dagelijks
bestuur, het algemeen bestuur en de Atlantische Onderwijscommissie bestudeerd,
alsmede de jaarstukken, de overzichten van de openbare activiteiten (onderwerp,
sprekers, agenda, deelnemerslijsten), de onderwijsactiviteiten (inclusief deelnemer­
evaluaties) en de studiebezoeken. Daarnaast werden de websites van de Atlantische
Commissie, haar zusterorganisaties en de Atlantic Treaty Association geïnventariseerd.

Interviews
Vervolgens heeft het evaluatieteam interviews afgenomen om een duidelijker beeld te
krijgen van de doelstelling, organisatie en werkwijze van de Atlantische Commissie.
Ook zijn de interviews benut om een oordeel te verkrijgen over de relevantie en
effectiviteit van de activiteiten en publicaties van de Atlantische Commissie. Een lijst
van geïnterviewde personen is opgenomen in bijlage 6.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Peer review
Twee deskundigen hebben – onafhankelijk van elkaar – een beoordeling gegeven van
het tijdschrift Atlantisch Perspectief. Deze beoordelingen zijn gebruikt als aanvulling
op het oordeel van de geïnterviewden over het Atlantisch Perspectief. Beide panelleden
schreven hun beoordeling op basis van een bestudering van vier nummers en acht
artikelen, aan de hand van door het evaluatieteam geformuleerde beoordelingscriteria
(zie bijlage 3).

Survey
De evaluatie heeft gebruik kunnen maken van twee soorten enquêtes onder
Nederlandse docenten in het voortgezet onderwijs die door de Atlantische Commissie
zelf zijn uitgevoerd. In de eerste plaats gaat het om een in het voorjaar van 2009
gehouden enquête die betrekking had op het gebruik van het onderwijsmateriaal van
de Atlantische Commissie.3 In de tweede plaats maakt de Atlantische Commissie
standaard gebruik van evaluatieformulieren die docenten aan het eind van een
onderwijsconferentie of -seminar kunnen invullen. De vragen in dit formulier hebben
niet alleen betrekking op de betreffende bijeenkomst, maar ook op het onderwijs­
materiaal van de Atlantische Commissie. Vanwege de bruikbaarheid van deze enquêtes
heeft IOB afgezien van een eigen survey onder docenten.

Directe waarneming
Het evaluatieteam heeft in de periode juli tot en met oktober 2009 een aantal openbare
activiteiten van de Atlantische Commissie en de Jonge Atlantici bijgewoond. Een
overzicht van deze bijeenkomsten is opgenomen in bijlage 4.

2.4 Afbakening
Evaluatieperiode
De evaluatieperiode beslaat vier jaar, te weten 2006 tot en met 2009. Omdat het
onderzoek in november 2009 werd afgerond, zijn de activiteiten tot en met oktober
2009 in de evaluatie meegenomen.

Selectie van activiteiten
Voor de beantwoording van de vraag naar de relevantie van de activiteiten is het geheel
van de door de Atlantische Commissie uitgevoerde activiteiten in de evaluatie betrokken,

3

De vragenlijst is in het voorjaar van 2009 uitgezet. Ten eerste zijn honderd vragenlijsten verstuurd naar een
willekeurige steekproef van de docenten die eerder een activiteit van de Atlantische Onderwijscommissie
hadden bezocht. Hierop zijn 24 geldig ingevulde vragenlijsten ontvangen. Daarnaast is de vragenlijst naar
500 scholen gestuurd en evenredig gericht aan de secties Maatschappijleer, Geschiedenis en Aardrijkskunde.
Daarvan zijn 82 geldig ingevulde formuleren ontvangen (tezamen 106). Uitgebreidere informatie over de
methode van dataverzameling is te vinden in het onderzoeksrapport: Maaike Dingemans-Derix, Factoren die
het gebruik van het door de Atlantische Commissie ontwikkelde lesmateriaal beïnvloeden, 2009.

21

2 Inleiding

met uitzondering van de categorie ‘overige activiteiten’ die geheel uit andere middelen
wordt gefinancierd dan de overheidssubsidie.
Voor de beantwoording van de vraag naar de effectiviteit is omwille van een tijdige
uitvoering van de evaluatie een selectie van activiteiten gemaakt. De selectie van
activiteiten is gebaseerd op de vraag welke activiteiten zich naar hun aard het beste
lenen voor een oordeel over hun bereik en kwaliteit. Daarbij stond vast dat de belangrijkste en meest voorkomende activiteiten (openbare bijeenkomsten, onderwijsconferenties en -seminars, bezoeken aan het NAVO-hoofdkwartier en het tijdschrift
Atlantisch Perspectief ) onderdeel moesten uitmaken van de selectie.
Tabel 2.1		

Selectie van activiteiten die op effectiviteit zijn beoordeeld

Wel

Niet

Forum- en netwerkactiviteiten

22

Reizen/briefings voor journalisten en andere
doelgroepen naar het NAVO-hoofdkwartier
Voorlichting via de servicedesk
Publieke opinieonderzoek
Jonge Atlantici
Website

Studiereizen naar hoofdsteden
Hoogleraar Atlantische Commissie
Netwerk van de Atlantic Treaty Association
Bijdragen van de directeur aan cursussen en
publicaties van andere organisaties.

Onderwijsactiviteiten
Websheets
Onderwijsconferentie
Regionale onderwijsseminars / nascholingscursussen

Buitenlandse reizen voor docenten

Openbare bijeenkomsten
Lezingen
Seminars
Conferenties
Publicaties
Atlantisch Perspectief

(Semi)wetenschappelijke publicaties
Jaarverslag

Overige activiteiten
Bezoekersprogramma Amerikaanse ‘fellows’
van het German Marshall Fund of the US
Besloten bijeenkomsten en videoconferenties
Aliante 2006

De vraag naar de doelmatigheid is op het niveau van de stichting als geheel en niet op
activiteitniveau beantwoord.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

2.5 Organisatie van de evaluatie
De Terms of Reference van deze evaluatie zijn op 24 juli 2009 vastgesteld door de
secretaris-generaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken en de plaatsvervangend
secretaris-generaal van het ministerie van Defensie.
De evaluatie is uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van IOB-medewerker drs. B.R.
Limonard, in samenwerking met IOB-onderzoeksmedewerker mw. drs. M. PiepenbrinkLagerwaard. Zij hebben het dossieronderzoek verricht, de interviews afgenomen en het
evaluatierrapport opgesteld. Het onderzoek is uitgevoerd tussen eind juli en begin
november 2009.
De evaluatie is begeleid door een referentiegroep waarin de volgende personen zitting
hadden: mw. drs. E. Schouten (hoofd afdeling Veiligheids- en Defensiebeleid van het
ministerie van Buitenlandse Zaken), prof. dr. J.G. Siccama en drs. J.D. Veldman
(respectievelijk adviseur Kennis- en Strategiebeleid en senior beleidsmedewerker bij de
hoofddirectie Algemene Beleidszaken van het ministerie van Defensie), dr. A. Boxhoorn
(directeur van de Atlantische Commissie) en dr. P. van Ham (directeur van het Global
Governance onderzoeksprogramma van Instituut Clingendael). De referentiegroep
kwam op 16 juli 2009 bijeen om de concept-Terms of Reference te bespreken en op 4
november 2009 om het conceptevaluatierapport te bespreken. De eerste bijeenkomst
werd voorgezeten door directeur IOB drs. A. van Ojik, de tweede door waarnemend
directeur IOB dr. H.E.J. Jorritsma.
Het panel voor de beoordeling van het magazine Atlantisch Perspectief bestond uit:
prof. dr. G. Scott-Smith (Senior Fellow bij het Roosevelt Studies Center in Middelburg
en bijzonder hoogleraar Geschiedenis van de Diplomatieke Betrekkingen aan de
Universiteit Leiden) en drs. R. Korteweg (beleidsanalist van het Den Haag Centrum
voor Strategische Studies – HCSS).
IOB-inspecteurs mw. dr. M.M.W. Stegeman en drs. G.J. van der Zwan traden op als
meelezers.
Het rapport is vastgesteld door waarnemend directeur IOB Henri Jorritsma.

2.6 Opbouw van het rapport
• Hoofdstuk 3 geeft inzicht in de organisatie en werkwijze van de Atlantische
Commissie. Dit dient voor een beter begrip bij het lezen van de rest van het rapport
van de wijze waarop de Atlantische Commissie haar doelstelling nastreeft.
• Hoofdstuk 4 gaat in op de subsidierelatie tussen de Atlantische Commissie en de
ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie. Hierbij wordt tevens ingegaan op
de mate waarin de doelstelling en activiteiten van de Atlantische Commissie in het

23

2 Inleiding

verlengde liggen van de beleidsdoelstellingen van de beide ministeries (het eerste
deel van de relevantievraag).
• Hoofdstuk 5 gaat in op de activiteiten (inclusief de publicaties en de website) van de
Atlantische Commissie en geeft uiteindelijk een oordeel over de relevantie en
effectiviteit daarvan.
• Hoofdstuk 6 geeft antwoord op de doelmatigheidsvraag, door in te gaan op de
financiële en inhoudelijke verslaglegging door de Atlantische Commissie en de
gevolgen van de wijze van financiering voor het kunnen realiseren van haar
doelstelling.

24

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

25

3
Organisatie en
werkwijze van de
Atlantische Commissie

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Dit hoofdstuk bespreekt de organisatie en werkwijze van de stichting Atlantische
Commissie. Dit dient voor een beter begrip bij de lezer van de wijze waarop de
Atlantische Commissie haar doelstelling nastreeft.

3.1

Doelstelling en karakter

De Atlantische Commissie werd in 1952 opgericht als een gezamenlijke commissie van
de Nederlandse Raad der Europese Beweging (NREB) en de Vereniging voor een
Internationale Rechtsorde (VIRO).4 De doelstelling van de Atlantische Commissie wordt
op verschillende plaatsen in net iets andere bewoordingen geformuleerd, waarbij de
formuleringen steeds op een andere doelgroep lijken te zijn gericht (zie box 3.1).

Box 3.1

Doelstelling van de Atlantische Commissie

‘De stichting heeft ten doel belangstelling en inzicht te wekken in de internationale
Atlantische samenwerking. De stichting tracht haar doel te verwezenlijken door: a. vraagstukken ter zake te onderzoeken of te doen onderzoeken; b. omtrent zodanige vraagstukken
voorlichting te geven; c. studies op deze gebieden te publiceren in tijdschriften en andere
uitgaven, al dan niet door haarzelf uitgegeven; d. het organiseren van lezingen en conferenties, en voorts alle andere rechtens geoorloofde middelen.’ (Statuten stichting Atlantische
Commissie 1986)
‘De doelstelling van de stichting Atlantische Commissie is het entameren van het publieke
debat over (transatlantische) veiligheidsvraagstukken, in het bijzonder de rol van de NAVO.’
(Subsidieaanvragen 2006-2009)
‘Zij geeft voorlichting over en stimuleert onderzoek naar thema’s zoals de betrekkingen
tussen de Verenigde Staten en Europa, ontwikkelingen in de NAVO en Europese veiligheidskwesties. De Atlantische Commissie wil hiermee de maatschappelijke discussie over deze
onderwerpen bevorderen.’ (Website en openbaar jaarverslag)
‘De Commissie stelt zich ten doel studie te maken van en voorlichting te geven over
vraagstukken van vrede en veiligheid in Atlantisch verband om zodoende de maatschappelijke discussie over deze onderwerpen te bevorderen.’ (Jaarstukken 2006-2008)

Wat opvalt is dat de statutaire doelstelling niet spreekt over veiligheidskwesties, terwijl
alle andere formuleringen dit aspect juist benadrukken. Dat hoeft niet te verbazen,
want hoewel het ‘transatlantische ideaal’ in de vroege jaren ’50 een bredere reikwijdte
4

Deze organisaties bestaan nu onder de namen Europese Beweging in Nederland (EBN) en de Nederlandse
Vereniging voor de Verenigde Naties (NVVN).

27

3 Organisatie en werkwijze van de Atlantische Commissie

had dan veiligheid en defensie5 is de transatlantische ‘lotsverbondenheid’ als gevolg
van de Koude Oorlog het meest concreet vormgegeven binnen de Noord-Atlantische
Verdragsorganisatie (NAVO).6 De NAVO is traditioneel een speerpunt van de Atlantische
Commissie en blijft dat. Wel is er met het einde van de Koude Oorlog ook aandacht
gekomen voor het Europees Veiligheids- en Defensiebeleid (EVDB) en nieuwe veiligheidsbedreigingen. In de kern blijft de Atlantische Commissie daarmee een platform
voor discussie over relevante veiligheids- en defensievraagstukken. Tegelijk verstaat zij
onder transatlantisch alles wat in Europa en de Verenigde Staten op de politieke
agenda staat. Het is daarmee de vraag in hoeverre haar doelstelling ruimte laat voor
veiligheidsvraagstukken die niet per se een transatlantisch karakter hebben en voor
transatlantische vraagstukken die niet per se een veiligheidsdimensie hebben.

28

Kern van de doelstellingen – met uitzondering van de statutaire – vormt het stimuleren
van een maatschappelijke discussie (ook wel geformuleerd als ‘het entameren van het
publieke debat’). Het stimuleren van dit debat doet de Atlantische Commissie vanuit
een onafhankelijke positie, die wordt gewaarborgd door de samenstelling van het
bestuur (zie paragraaf 3.2). Wel beschouwt zij de platformfunctie als onlosmakelijk
verbonden met een draagvlakfunctie. Het object van de draagvlak is dan de transatlantische samenwerking, een actief buitenlands en veiligheidsbeleid of, meer algemeen
gesteld, een internationale oriëntatie van Nederland. De Atlantische Commissie doet
dit niet door (politieke) standpunten in te nemen, maar door aandacht te vragen voor
transatlantische veiligheidskwesties. In die zin kan de Atlantische Commissie worden
beschouwd als een vorm van ‘publieksdiplomatie’.
Andere elementen die in de doelstellingen worden genoemd, zijn het geven van
voorlichting, het stimuleren van onderzoek, het publiceren van boeken en tijdschriften
en het organiseren van bijeenkomsten. De Atlantische Commissie is geen denktank en
heeft niet de capaciteit om zelf (veel) onderzoek te verrichten. In het verleden (tot
halverwege de jaren 1990) zijn er wel studiegroepen geweest die rapporten publiceerden.
De Atlantische Commissie richt zich met haar activiteiten niet op het grote publiek,
maar op specifieke doelgroepen, die als ‘kennisvermenigvuldigers’ worden beschouwd.
Het gaat om journalisten, politici, beleidsambtenaren, docenten in het voortgezet
onderwijs en studenten. Sommige soorten activiteiten richten zich op een specifieke
doelgroep, andere op ‘een algemeen publiek’, waarmee in eerste instantie de begunstigers en de speciale relaties worden bedoeld.
5

6

Zie voor een beschrijving van deze beginperiode, alsmede voor een uitgebreid overzicht van vijftig jaar
geschiedenis van de Atlantische Commissie: R. van Diepen, ‘Beschaafd ageren voor de NAVO’, Den Haag:
Atlantische Commissie 2002.
Wel roept dit de vraag op in hoeverre veiligheidskwesties de focus van de Atlantische Commissie zouden
moeten zijn. De historisch gegroeide subsidierelatie met de ministeries van Defensie en de directie
Veiligheidsbeleid van het ministerie van Buitenlandse Zaken, de opgebouwde netwerken en expertise en niet
in de laatste plaats het voortbestaan van de NAVO als belangrijke veiligheidsorganisatie maken een
heroverweging voor de Atlantische Commissie echter niet voor de hand liggend.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Omdat de Atlantische Commissie een stichting is en geen vereniging heeft zij geen
leden. In de praktijk fungeert het ‘begunstigerschap’ van de Atlantische Commissie als
een proxy-lidmaatschap. Begunstigers betalen een jaarlijkse contributie en ontvangen
daarvoor het tijdschrift Atlantisch Perspectief en de uitnodigingen voor de publieksactiviteiten.7 Daarnaast is er een groep speciale relaties, die uit hoofde van hun functie
belangrijk zijn voor de Atlantische Commissie. Het gaat om de leden van het bestuur,
leden van de relevante Kamercommissies, militairen en beleidsambtenaren van het
ministerie van Defensie, beleidsambtenaren van de relevante directies van het
ministerie van Buitenlandse Zaken, de Nederlandse ambassades in de OVSE-landen,
journalisten, oud-bestuursleden, het corps diplomatique in Den Haag en Brussel,
wetenschappers, oud-medewerkers en oud-stagiairs.8 Zij ontvangen eveneens de
uitnodigingen voor de openbare bijeenkomsten en – een deel van hen – tevens het
Atlantisch Perspectief.

3.2 Bestuur
De stichting Atlantische Commissie heeft een dagelijks en een algemeen bestuur. Het
dagelijks bestuur bestaat uit een voorzitter, twee vice-voorzitters, een penningmeester,
een secretaris, een waarnemer namens het ministerie van Buitenlandse Zaken, een
waarnemer namens het ministerie van Defensie en nog een beperkt aantal andere
leden. Het algemeen bestuur is breder van samenstelling.9
De onafhankelijkheid van de stichting Atlantische Commissie wordt gewaarborgd
doordat de meeste grote politieke stromingen en de relevante wetenschappelijke
disciplines in het bestuur zijn vertegenwoordigd. In het dagelijks bestuur zitten onder
andere leden van de Tweede Kamerfracties van de PvdA, het CDA en de VVD. In het
algemeen bestuur zitten collega-Kamerleden uit deze fracties, aangevuld door collega’s
van de ChristenUnie en GroenLinks. Kamerleden vervullen het bestuurslidmaatschap
vanuit hun functie.10
De functie van voorzitter wordt doorgaans vervuld door een politicus, waarbij de in het
bestuur vertegenwoordigde politieke partijen op roulatiebasis een kandidaat leveren.11
De voorzitter houdt frequent contact met de directeur en zit naast de bestuursvergaderingen ook tal van openbare bijeenkomsten voor. De penningmeester speelt een rol op
7		
8
9
10
11

In 2009 bedroeg het aantal begunstigers 290.
Dit bestand bestaat uit ongeveer 750 personen.
Zie voor de samenstelling van het dagelijks en algemeen bestuur: http://www.atlcom.nl/atlantischecommissie/bestuur/
Traditioneel worden de woordvoerders Buitenlandse Zaken en Defensie van alle grote en coalitiepartijen in
de Tweede Kamer hiervoor uitgenodigd. Dat betekent echter niet dat alle partijen op de uitnodiging ingaan.
Gedurende de evaluatieperiode vervulde voormalig minister en voormalig voorzitter van de Tweede Kamer
Piet Bukman (CDA) de functie van voorzitter. Voor hem was het Tweede Kamerlid Jan Hoekema (D66)
voorzitter en daarvoor de (destijds) Europarlementariër Gijs de Vries (VVD).

29

3 Organisatie en werkwijze van de Atlantische Commissie

afstand. De dagelijkse financiële handelingen (tot een bepaald bedrag) worden verricht
door de directeur. Eens per kwartaal verifieert de penningmeester de financiële
handelingen en verleent hij goedkeuring aan (voorgenomen) uitgaven boven het
vastgestelde normbedrag.
In de praktijk functioneert het bestuur van de Atlantische Commissie als een Raad van
Toezicht. De bestuursleden hebben wel een formele statutaire verantwoordelijkheid,
maar in de praktijk is hun rol meer die van adviseur op afstand. Wel zit het dagelijks
bestuur dichter op de organisatie en houdt het zich meer met details bezig dan het
algemeen bestuur. Bestuursvergaderingen worden over het algemeen matig bezocht
vanwege tijdgebrek van veel bestuursleden.12 Toch zijn de meeste bestuursleden zeer
betrokken en desgevraagd bereid om advies te geven of hun medewerking te verlenen
aan een activiteit. In 2007 is het gebruik ingevoerd om na afloop van een vergadering
van het algemeen bestuur een spreker een inhoudelijke inleiding te laten geven,
waarna ruimte is voor discussie. Bestuursleden zijn hierover zeer enthousiast.

3.3 Directie en bureau
30

De stichting Atlantische Commissie heeft een bureau met vaste medewerkers. De
directeur van de Atlantische Commissie is zowel inhoudelijk als zakelijk directeur. Dat
wil zeggen dat hij inhoudelijk verantwoordelijk is voor het bedenken van de onder­
werpen van de activiteiten en publicaties en zakelijk voor de organisatie en financiële
huishouding van de Atlantische Commissie. De directeur vervult een schakelfunctie
tussen het bestuur en het bureau.
Het bureau is belast met de voorbereiding en uitvoering van diverse activiteiten van de
Atlantische Commissie. Het organiseert lezingen, seminars, conferenties en andere
activiteiten en verzorgt de redactie, productie en verspreiding van het tijdschrift
Atlantisch Perspectief en de overige publicaties. Ook het onderhouden van de website
van de Atlantische Commissie behoort tot het takenpakket van het bureau.13
Op 1 oktober 2009 werd het bureau van de Atlantische Commissie gevormd door de
directeur, een chef de bureau/webredacteur, een eindredacteur Atlantisch Perspectief,
een onderwijsmedewerker en een managementassistente (tezamen 4,4 fte).
Gedurende de evaluatieperiode zijn de taken een aantal keer verschoven tussen de
bureaumedewerkers. Zo was de functie van webredacteur tot eind 2007 een zelfstandige
functie. Vanaf 2008 heeft de chef de bureau deze functie op zich genomen. In september
2009 is de functie van managementassistente gecreëerd. Deze functie kwam in de
plaats van de projectmedewerker die tot 2009 bestond. Gedurende 2007 en 2008 is de
12
13

Het algemeen bestuur vergadert vier keer per jaar, het dagelijks bestuur acht keer per jaar. Vergaderingen van
het algemeen bestuur worden gecombineerd met die van het dagelijks bestuur.
Atlantische Commissie, Jaarverslagen 2006-2008, pagina 7.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

functie van projectmedewerker twee jaar lang gecombineerd met de functie van
onderzoeker. In de praktijk bleek echter dat de organisatorische taken om voorrang
vroegen, waardoor de onderzoeksactiviteiten niet het gehoopte aantal publicaties
opleverden.
Het bureau van de Atlantische Commissie is klein en dit maakt de organisatie kwetsbaar bij uitval. Dit geldt temeer daar de directeur de spin in het web is en er voor hem
geen achtervang is geregeld. Indien de directeur onverwacht uitvalt, kunnen de
uitvoering van het jaarprogramma en de organisatorische en financiële processen in
gevaar komen.
Stagiairs

De Atlantische Commissie maakt voor de uitvoering van haar werkzaamheden vrijwel
permanent gebruik van stagiairs afkomstig van verschillende universiteiten en studie­­
richtingen. Per jaar zijn er meestal zes stagiairs die gemiddeld vier maanden stage
lopen (steeds twee tegelijk). De stagiairs ondersteunen de stafmedewerkers van het
bureau bij hun werkzaamheden. De meest voorkomende werkzaamheden zijn het
meewerken aan de praktische organisatie van bijeenkomsten, het schrijven voor de
rubriek Atlantisch Nieuws (in het Atlantisch Perspectief en op de website), het maken
van een verslag van de publieksactiviteiten (ten behoeve van de website) en het
ondersteunen van de Atlantische Onderwijscommissie. Ook komen informatieverzoeken
in eerste instantie bij de stagiairs binnen, welke zij zo mogelijk zelf afhandelen. De
stagiairs ontvangen een beperkte stagevergoeding.
Uit de interviews met (oud-)stagiairs komt naar voren dat verreweg de meesten van hen
met tevredenheid terugkijken op hun stageperiode. Ook zijn veel van hen nog
betrokken bij de activiteiten van de Atlantische Commissie; soms als bezoeker van
openbare bijeenkomsten, vaak ook nog als actief lid van de Jonge Atlantici (zie
paragraaf 3.6). Veel stagiairs gaven aan dat de inhoudelijke uitdaging tijdens de stage
steviger had mogen zijn. De meesten van hen hadden echter begrip voor het feit dat de
organisatorische werkzaamheden voorrang kregen. Ook betreurden sommigen dat het
schrijven van een artikel voor het Atlantisch Perspectief stuitte op kwaliteitseisen. Veel
(oud-)stagiairs gaven aan dat de stage hen een beter begrip van de Haagse verhoudingen
en een goede netwerkpositie had geboden. Er konden echter geen voorbeelden
worden gegeven waarbij de stage behulpzaam was gebleken bij het vinden van een
baan bij de overheid.

3.4

Atlantische Onderwijscommissie

Ten behoeve van de onderwijsactiviteiten wordt de Atlantische Commissie ondersteund door de Atlantische Onderwijscommissie. De Atlantische Onderwijscommissie
probeert de aandacht voor internationale (veiligheids)vraagstukken in het voortgezet
onderwijs te bevorderen door het organiseren van conferenties, seminars en nascho-

31

3 Organisatie en werkwijze van de Atlantische Commissie

lingscursussen. Ook geeft de Atlantische Onderwijscommissie enkele publicaties voor
docenten uit, zoals onderwijspapers en websheets over verschillende thema’s. In 2009 is
er een lespakket over 400 jaar Nieuw-Nederland gepubliceerd.

32

In de Atlantische Onderwijscommissie zitten vertegenwoordigers uit het voortgezet
onderwijs en het hoger beroepsonderwijs (lerarenopleidingen). Vier docentenvere­
nigingen, te weten de Vereniging voor docenten Geschiedenis en staatsinrichting in
Nederland (VGN), de Europese Vereniging voor Geschiedenisleraren (EUROCLIO), de
Nederlandse Vereniging van Leraren Maatschappijleer (NVLM) en het Koninklijk
Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) zijn in de Onderwijscommissie
vertegenwoordigd. Daarnaast zitten er docenten die affiniteit hebben met het onderwerp
op persoonlijke titel in het bestuur. De Atlantische Onderwijscommissie heeft een
voorzitter en een secretaris.14 Zij heeft geen penningmeester, want zij is voor haar
budget afhankelijk van de Atlantische Commissie. De Onderwijscommissie vergadert
ongeveer zesmaal per jaar. Tijdens deze vergaderingen wordt teruggeblikt op de
georganiseerde activiteiten (onderwijsconferenties en -seminars, studiereizen e.d.),
nagedacht over onderwerpen en sprekers voor nieuwe activiteiten en gesproken over
het te ontwikkelen lesmateriaal. De onderwijscommissie werkt vanzelfsprekend nauw
samen met de onderwijsmedewerker van de Atlantische Commissie.

3.5 Jonge Atlantici
Om studenten en jongeren beter te kunnen bereiken heeft de Atlantische Commissie
begin 2006 een nieuwe commissie opgericht, de Jonge Atlantici. De Jonge Atlantici
stelt zich ten doel om studenten en jongeren bewust te maken van en te betrekken bij
gezamenlijke veiligheidsvraagstukken van de Verenigde Staten en Europa. Zij is een
platform voor dialoog over de toekomst van de NAVO, zowel voor jongeren binnen
Nederland als in de andere NAVO-landen en landen aangesloten bij het Partnerschap
voor de Vrede. Om dit te bereiken, organiseert Jonge Atlantici verschillende nationale
en internationale evenementen die gericht zijn op een jong publiek (18-35), waarbij zij
samenwerkt met een groot aantal partnerorganisaties.15
De commissie Jonge Atlantici bestaat voornamelijk uit werkende jongeren en studenten.
De meeste commissieleden zijn oud-stagiairs van de Atlantische Commissie, die door
het commissielidmaatschap betrokken blijven bij de Atlantische Commissie. Evenals
de Atlantische Onderwijscommissie heeft het bestuur van de Jonge Atlantici een
voorzitter en een secretaris.

14
15

De taak van secretaris wordt vervuld door de directeur van de Atlantische Commissie.
Atlantische Commissie, Jaarverslag 2006, pagina 10.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Box 3.2

Jonge Atlantici en stichting JASON

Nederland verkeert in de bijzondere positie twee jongerenorganisaties te hebben die
activiteiten organiseren op het terrein van de (transatlantische) veiligheidsvraagstukken. De
doelstelling en doelgroep van de Jonge Atlantische zijn identiek aan die van een stichting die
sinds 1975 opereert onder de naam stichting JASON (Jong Atlantisch Samenwerkingsorgaan
Nederland). Deze stichting, die wordt bestuurd door studenten en jonge academici,
organiseert lezingen en debatten voor jongeren en geeft een eigen magazine uit (JASON
Magazine). In het verleden was er een nauwe werkrelatie met de Atlantische Commissie, al
was stichting JASON een onafhankelijke stichting.
Door financiële en personele problemen leidde stichting JASON tussen 2003 en 2006 een
noodlijdend bestaan. In dat licht besloot de Atlantische Commissie een eigen jongerencommissie in te stellen om de doelgroep jongeren te bedienen. Inmiddels is stichting JASON
echter uit het dal gekropen en organiseert zij jaarlijks activiteiten voor studenten op het
gebied van vrede en veiligheid. De focus op de transatlantische relatie is bij stichting JASON
echter secundair geworden.
33

De Jonge Atlantici is aangesloten bij de Youth Atlantic Treaty Association (YATA) de
jongerenorganisatie van de ATA (zie paragraaf 3.6). Van november 2008 tot oktober
2009 was de voorzitter van de Jonge Atlantici tevens secretaris-generaal van de YATA.
In 2007 is het studentbegunstigerschap ingesteld.16 Begunstigers jonger dan 31 jaar
betalen een gereduceerd tarief en zijn automatisch lid van de Jonge Atlantici. Zij
ontvangen in aanvulling op het reguliere pakket ook uitnodigingen voor de activiteiten
van de Jonge Atlantici. Door deze doelgroep via een ‘jongerenlidmaatschap’ bij de
Atlantische Commissie te betrekken, wordt gepoogd nieuwe aanwas te creëren ter
compensatie van het teruglopende bestand van reguliere begunstigers en abonnees.

3.6

De Atlantic Treaty Association en haar leden

3.6.1

De Atlantic Treaty Association

De Atlantische Commissie is lid en medeoprichter (1954) van de Atlantic Treaty
Association (ATA). De ATA is een netwerkorganisatie die optreedt in de Euro-Atlantische
zone en daarbuiten. Het doel van de ATA is om de waarden van het Noord-Atlantische
Verdrag (vrijheid, vrede, veiligheid en de rule of law) te bevorderen, door politieke
leiders, academici en diplomaten bij elkaar te brengen. Zij fungeert als een forum
waarbinnen de aangesloten organisaties hun gemeenschappelijke belangen kunnen
verwezenlijken. Per land kan slechts één organisatie lid worden van de ATA. Naast de
reguliere leden (organisaties uit de NAVO-landen) zijn er geassocieerde leden (organi16

Wel bestond al het studentenabonnement op Atlantisch Perspectief.

3 Organisatie en werkwijze van de Atlantische Commissie

saties uit de landen die zijn aangesloten bij het NAVO-Partnerschap voor de Vrede). Op
dit moment heeft de ATA 28 reguliere leden en 13 geassocieerde leden. Verder is er een
waarnemend lid (Israël).

Box 3.3

Structuur van de ATA

De Voorzitter wordt gekozen door de Assemblee, op voorstel van de Raad, voor een periode
van drie jaar. De voorzitter onderhoudt contact met NAVO officials en militairen, de NAVO
Parlementaire Assemblee en contacten binnen het bedrijfsleven, de academische wereld en
politieke organisaties.
De Secretaris-generaal wordt gekozen door de Assemblee, op voorstel van het Bureau en de
Raad, voor drie jaar. De Secretaris-generaal is verantwoordelijk voor de afhandeling van de
dagelijkse zaken van de ATA.

34

Het Bureau bestaat uit de Voorzitter, de vicevoorzitters, de Secretaris-generaal, de thesaurier,
de YATA-voorzitter en de raadsadviseur. Het ondersteunt de Raad in beleidszaken en helpt bij
het uitvoeren van besluiten van de Raad en de Assemblee. Daarnaast is het Bureau gemandateerd om werkrelaties te onderhouden met de NAVO Parlementaire Assemblee.
De Raad is samengesteld uit de leden van het Bureau en (tot maximaal drie) afgevaardigden
van elk ATA-lid (regulier lid, geassocieerd lid of waarnemend lid). De Raad heeft de bevoegdheid om namens de ATA op te treden, normaal gesproken op voorstel van het Bureau
(onderworpen aan ratificatie door de Assemblee). De Raad vergadert tweemaal per jaar.
De Assemblee is samengesteld uit afgevaardigden van de leden. De Assemblee vergadert
eens per jaar en is de hoogste besluitvormende autoriteit binnen de ATA. Resoluties die
worden voorgelegd aan de Assemblee vereisen een enkelvoudige meerderheid van de
stemmen uitgebracht door de leden en geassocieerd leden. Elke delegatie heeft één stem.
Bron: ATA-website: www.ata-sec.org/

De Atlantische Commissie is vertegenwoordigd in de Assemblee en de Raad van de ATA
en neemt met een delegatie deel aan de vergaderingen van deze instellingen. Van 2003
tot oktober 2009 was de directeur van de Atlantische Commissie vicevoorzitter van het
ATA-bureau.
Om jongeren uit Europa en Amerika te betrekken is een jongerenafdeling opgericht,
genaamd de Youth Atlantic Treaty Association (YATA). Jonge Atlantici is de officiële
Nederlandse vertegenwoordiger bij de YATA.17

17

Zie: www.atlantic-youth.org voor meer informatie over de YATA.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

3.6.2

Zusterorganisaties van de Atlantische Commissie

Na inventarisatie van de websites van de 28 reguliere ATA-leden blijkt dat er aanzienlijke
onderlinge verschillen bestaan.18 De meeste organisaties betitelen zichzelf als een
non-gouvermentele, onafhankelijke organisatie, die een platform biedt voor het
transatlantische veiligheidsdebat. Opvallend is dat zes organisaties zich als ‘EuroAtlantische’ organisatie bestempelen, om daarmee aan te geven dat zij ook het
Europees Veiligheids- en Defensiebeleid tot hun onderwerp rekenen.19 De namen en
rechtsvormen verschillen verder van (Euro)Atlantic Association, Committee, Council,
Club tot Organisation. Sommige organisaties worden gesubsidieerd door de overheid.
Daarnaast vragen sommige organisaties lidmaatschapgeld. De Atlantic Coucil of the
United States wordt geheel gefinancierd uit private middelen.
Uit de vergelijking komt naar voren dat de Atlantische Commissie tot de actievere
ATA-leden behoort, met een hoge frequentie van activiteiten, een inhoudelijk magazine
en een actuele website in twee talen. Het meest vergelijkbaar zijn de ATA-leden uit
Canada, Denemarken, Griekenland, Duitsland, Italië, Noorwegen en Slowakije. Een
tijdschrift dat qua inhoud vergelijkbaar is met het Atlantisch Perspectief kent alleen
Slowakije (vier keer per jaar verschijnt daar het Euro-Atlantic Quaterly Magazine). Ook de
Noorse en Belgische ATA-leden geven een magazine uit. Verreweg de meeste leden
hebben ook een jongerenorganisatie. Veel organisaties houden zich op één of andere
manier bezig met het onderwijs.20 Slechts één organisatie lijkt beduidend actiever dan
de Atlantische Commissie, namelijk de Atlantic Council of the United States. Deze
organisatie is veel groter dan de Atlantische Commissie en fungeert meer als denktank.

18

19
20

De ATA-leden uit Albanië, IJsland, Kroatië, Luxemburg, Roemenië en Turkije hebben momenteel geen actieve
website. Daarnaast is in een aantal gevallen (België, Frankrijk, Hongarije, Litouwen, Letland, Noorwegen,
Portugal en Slovenië) de website slecht bereikbaar of niet actueel. Een aantal websites heeft geen Engelse
taalversie.
Het gaat om de ATA-leden uit België, Griekenland, Polen, Roemenië, Slovenië en Tsjechië.
Onder andere Canada, Denemarken, Griekenland en Noorwegen.

35

4
Subsidierelatie met
de overheid

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Dit hoofdstuk bespreekt de subsidierelatie tussen de Atlantische Commissie en de
ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie. Om te beginnen staat paragraaf 4.1
kort stil bij het subsidiekader. Vervolgens geeft paragraaf 4.2 antwoord op de vraag op
welke wijze de doelstelling van de Atlantische Commissie aansluit bij de beleidsdoelstellingen van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie (het eerste deel van
de relevantievraag). De belangrijkste bevindingen zijn:
• De doelstelling van de Atlantische Commissie en het soort activiteiten dat zij
ontplooit, liggen in het verlengde van de beleidsdoelstellingen van de ministeries
van Buitenlandse Zaken en Defensie.
• De ministeries onderschrijven grotendeels dezelfde functies voor de Atlantische
Commissie (voorlichting/draagvlak, onderzoek en kennis, platform- en netwerkfunctie). Wel leggen zij daarin andere accenten. Het ministerie van Defensie stelt de
kennisfunctie voorop en onderbouwt hiermee de subsidie. Voor het ministerie van
Buitenlandse Zaken staat de platform- en netwerkfunctie voorop.

4.1 Subsidiekader
37

De ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie geven gezamenlijk een jaarlijkse
subsidie aan de Atlantische Commissie. Het ministerie van Buitenlandse Zaken geeft de
subsidiebeschikking af (is ‘penvoerder’) en keert het bedrag uit aan de Atlantische
Commissie. Daarna verrekent het ministerie van Buitenlandse Zaken een deel van het
bedrag met het ministerie van Defensie. Tijdens de evaluatieperiode (2006-2009) was
de verhouding in bijdragen tussen Buitenlandse Zaken en Defensie ongeveer 2:1. Tot en
met 2008 droeg ook het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een
relatief beperkt bedrag bij aan de subsidie, ten behoeve van de onderwijsmedewerker
van de Atlantische Commissie (zie tabel 4.1). Deze bijdrage, die een structureel karakter
begon te krijgen, paste echter niet in het subsidiekader van OCW en werd daarom na
2008 beëindigd.
Tabel 4.1 Bijdragen van de ministeries aan de instellingssubsidie (in EUR)*
2006

2007

2008

2009

Buitenlandse Zaken

279.077

284.680

316.124

326.569

Defensie

135.000

147.000

149.000

149.000

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

15.996

16.445

16.445

0

Totaal

430.073

448.125

481.569

475.569

* Projectsubsidies zijn niet meegerekend.

4 Subsidierelatie met de overheid

Figuur 4.1

Bijdragen van de ministeries aan de instellingssubsidie 2006-2009

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Defensie

Buitenlandse Zaken

38

De subsidie aan de Atlantische Commissie betreft een zogenaamde ‘instellingssubsidie’.
Dit is een subsidie ten behoeve van de integrale kosten van de werkzaamheden van een
instelling.21 Deze onderscheidt zich van de activiteitensubsidie; een subsidie ten
behoeve van activiteiten (projecten of programma’s), gericht op vooraf omschreven
doelstellingen en resultaten. De subsidie aan de Atlantische Commissie wordt jaarlijks
toegekend op basis van een ingediend globaal jaarprogramma.
De ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie hebben beide een waarnemer in
het dagelijks bestuur van de Atlantische Commissie. Voor het ministerie van
Buitenlandse Zaken is dat de directeur Veiligheidsbeleid en voor het ministerie van
Defensie de plaatsvervangend directeur Voorlichting. Op deze manier worden de
ministeries geïnformeerd over het reilen en zeilen van de stichting en kunnen zij
tijdens de bestuursvergaderingen suggesties doen voor de nadere invulling van het
jaarprogramma. Daarnaast is er eens per jaar overleg tussen de ministeries en de
Atlantische Commissie op basis van de jaarstukken.

4.2 Subsidie en beleidsdoelstellingen
Deze paragraaf bespreekt op welke wijze de subsidie voor de Atlantische Commissie
past binnen de beleidsdoelstellingen van de ministeries van Buitenlandse Zaken en
Defensie.

Ministerie van Buitenlandse Zaken
De subsidiebeschikking formuleert geen doelstelling(en) ten aanzien van wat de
subsidie beoogt te bewerkstelligen. Zij verwijst slechts naar de uitvoering van het
21

Artikel 2, Subsidiebesluit van het ministerie van Buitenlandse Zaken, 19 februari 2005.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

ingediende globale jaarprogramma en onderschrijft daarmee impliciet de doelstelling
van de Atlantische Commissie zoals geformuleerd in de subsidieaanvraag: ‘het
entameren van het publieke debat over (transatlantische) veiligheidsvraagstukken, met
name de NAVO’.
De subsidieverlening aan de Atlantische Commissie is bij het ministerie van
Buitenlandse Zaken belegd bij de directie Veiligheidsbeleid (DVB). De subsidie valt
onder operationele doelstelling 2.1 van de begroting, die luidt: ‘Goede internationale
samenwerking ter bevordering van de nationale en bondgenootschappelijke veiligheid’.
Dat maakt echter nog niet duidelijk op welke wijze de doelstelling en activiteiten van
de Atlantische Commissie in het verlengde hiervan liggen.
De rechtsgrond voor de subsidie geeft daar meer duidelijkheid over. De rechtsgrond
wordt namelijk geboden door artikel 2 van de Kaderwet subsidies Ministerie van Buitenlandse
Zaken (1998). Deze biedt de minister de mogelijkheid om activiteiten te subsidiëren die
passen in het beleid ten aanzien van (onder andere): ‘het bevorderen van vrede en
veiligheid, het voorlichten op het terrein van buitenlands beleid en het bevorderen van
mondiale bewustwording in Nederland alsmede het bevorderen van onderzoek en
advisering ter ondersteuning van het buitenlands beleid’.22 De elementen van voorlichting, bewustmaking en onderzoek die ook in de doelstelling van de Atlantische
Commissie voorkomen (zie paragraaf 3.1) worden hier expliciet genoemd. De elementen
van advisering en ondersteuning, zo blijkt uit interviews met beleidsambtenaren,
worden door dit ministerie niet gezien als een primaire taak voor de Atlantische
Commissie.
De NAVO is voor Nederland een zeer belangrijke internationale veiligheidsorganisatie
en het ministerie van Buitenlandse Zaken vindt het van belang dat daar aandacht aan
wordt besteed, onder andere middels een publiek debat. Het is ook voor de overheid
van belang dat dit gebeurt door een onafhankelijke organisatie. Deze onafhankelijkheid
uit zich onder andere in het feit dat het jaarprogramma van de Atlantische Commissie
wordt vastgesteld door het bestuur. Het platform van de Atlantische Commissie kan
door het ministerie worden gebruikt voor outreach naar het publiek. Tijdens de
evaluatieperiode heeft de minister van Buitenlandse Zaken een lezing gegeven over het
onderwerp non-proliferatie. Ook hebben enkele beleidambtenaren (op persoonlijke
titel) een artikel in het Atlantisch Perspectief geschreven. Verder wordt de Atlantische
Commissie gewaardeerd vanwege haar netwerkfunctie. De Atlantische Commissie stelt
beleidsambtenaren in staat om in contact te komen met buitenlandse experts. Deze

22

De rechtsgrond wordt verder geboden door artikel 2.4 van de Subsidieregeling van het ministerie van
Buitenlandse Zaken (2005). Deze biedt de minister de mogelijkheid om subsidie te verstrekken voor
activiteiten die ‘strekken tot of dienstig zijn aan de ontwikkeling en uitvoering van het beleid van de minister
op het gebied van onder andere vrede en veiligheid en de bevordering van de multilaterale en bilaterale
betrekkingen’.

39

4 Subsidierelatie met de overheid

zijn vaak bereid om in de marge van een lezing voor de Atlantische Commissie op een
van de ministeries in kleiner gezelschap van gedachten te komen wisselen.23

Ministerie van Defensie
Bij het ministerie van Defensie is de subsidie belegd bij de Hoofddirectie Algemene
Beleidszaken. Daar valt de subsidie onder het artikelonderdeel ‘Wetenschappelijk
onderzoek’ (Research en Development) van de begroting.24 Ook uit de interviews blijkt dat
het ministerie van Defensie de Atlantische Commissie primair beschouwt als een
organisatie die een rol vervult in de ondersteuning van het kennisbeleid van dit
ministerie. De Atlantische Commissie mag van de beleidsmakers van dit ministerie ook
zelf aan onderzoek doen of dit organiseren in de vorm van studiewerkgroepen. Het
aanleveren van nieuwe ideeën en out-of-the-box-denken ter ondersteuning van de
beleidsvorming zou door dit ministerie worden verwelkomd.

40

Daarnaast acht het ministerie het van belang dat er middels publiek debat aandacht is
voor het thema vrede en veiligheid. De platform- en netwerkfunctie van de Atlantische
Commissie wordt dan ook sterk onderschreven. Ook dit ministerie vindt dat dit beter
kan worden gedaan door een neutrale organisatie dan door de overheid. Het belang
dat aan de voorlichtingsfunctie wordt gehecht blijkt uit het feit dat traditioneel de
(plaatsvervangend) directeur Voorlichting van het ministerie van Defensie als waarnemer
optreedt in het bestuur van de Atlantische Commissie.

23

24

Omdat buitenlandse sprekers doorgaans alleen naar Nederland komen indien zij een aantrekkelijk
programma van lezingen hebben, vergt het naar Nederland halen van sprekers veel tijd. Het ministerie van
Buitenlandse Zaken haalt soms zelf sprekers naar Nederland die ook voor de Atlantische Commissie
optreden, terwijl de sprekers die de Atlantische Commissie naar Nederland haalt ook het ministerie van
Buitenlandse Zaken en/of het ministerie van Defensie bezoeken.
Dit artikelonderdeel valt onder doelstelling 3 van niet-beleidsartikel 90: ‘beheersing en ontwikkeling van
departementsbrede programma’s’. Zie: Begroting ministerie van Defensie 2009, TK 2008-2009, 31 700 X, Den
Haag, 16 september 2008.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

41

5
Relevantie en
effectiviteit van
de activiteiten

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

5.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de activiteiten die de Atlantische Commissie tijdens de
evaluatieperiode (2006-2009) heeft ontplooid en komt uiteindelijk tot een oordeel
over de relevantie en effectiviteit daarvan.25 Onder activiteiten worden in dit verband
zowel de bijeenkomsten en studiebezoeken als de publicaties en de website verstaan.
Zoals hoofdstuk 2 aangaf, wordt voor het tweede deel van de relevantievraag gekeken
naar de mate waarin de ontplooide activiteiten passen binnen de doelstelling van de
Atlantische Commissie. Ook zijn de geïnterviewden gevraagd of de activiteiten voor
hun werk of studie relevant zijn. De effectiviteit heeft betrekking op de mate waarin de
doelstelling is bereikt. In dit verband wordt gekeken naar het bereik en de kwaliteit van
de activiteiten. De belangrijkste bevindingen zijn:
• De activiteiten van de Atlantische Commissie vloeien logisch voor uit haar doelstelling
(het geven van voorlichting en het stimuleren van onderzoek en debat). Wel is er
ruimte voor verbetering door vaker de debatvorm te hanteren en de onderwerpkeuze
bij de openbare bijeenkomsten te verbreden.
• De meeste respondenten benadrukken het belang van het (voort)bestaan van de
Atlantische Commissie omdat zij zich met haar inhoudelijke focus onderscheidt en
veel openbare bijeenkomsten organiseert. Hieraan bestaat een duidelijke behoefte.
• De Atlantische Commissie bereikt met haar activiteiten de beoogde doelgroepen en
ook niet-beoogde doelgroepen. Studenten en werkende jongeren zijn onder­­
vertegenwoordigd.
• De kwaliteit van de activiteiten is over het algemeen hoog. Wel is bij de openbare
bijeenkomsten ruimte voor meer variatie in karakter, onderwerpen en invalshoek.

5.2 Overzicht van activiteiten
5.2.1 Categorieën van activiteiten
De begroting van de Atlantische Commissie onderscheidt de volgende vijf categorieën
activiteiten:
• platform- en netwerkactiviteiten
• onderwijsactiviteiten
• openbare activiteiten
• publicaties, en
• overige activiteiten.
1)		 Platform- en netwerkactiviteiten
Hieronder verstaat de Atlantische Commissie het initiëren van activiteiten op het
gebied van nationale en internationale veiligheidsvraagstukken, alsmede het adviseren
25

De activiteiten die tot en met 31 oktober 2009 zijn uitgevoerd, zijn in de evaluatie meegenomen.

43

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

van derden – in nationaal en internationaal verband – bij de opzet en uitvoering van
programma’s op bovengenoemd gebied. De voorlichtingsfunctie is uit de aard der
werkzaamheden nauw verweven met de platformfunctie en omgekeerd. Beide
elementen versterken elkaar.
Activiteiten die hieronder worden geschaard zijn:
• het initiëren en organiseren van publieksactiviteiten,26
• journalistenreizen/briefings (naar de NAVO, EU-instellingen en belangrijke
hoofdsteden),
• het ontwikkelen en onderhouden van het netwerk van de Atlantic Treaty Association,
• het publieke opinieonderzoek,
• vertegenwoordiging bij conferenties, het geven van lezingen,
• voorlichting via de telefonische ‘service desk’,
• studiewerkgroepen,
• het faciliteren van de werkzaamheden van de bijzonder hoogleraar Atlantische
Commissie (UvA), en
• de activiteiten van de ‘Jonge Atlantici’ (studenten en werkende jongeren).
44

2)		 Onderwijsactiviteiten
Dit betreft een reeks van activiteiten die de Atlantische Onderwijscommissie (AOC)
speciaal ten behoeve van het voortgezet onderwijs ontwikkelt. Deze zijn expliciet
gericht op docenten geschiedenis, maatschappijleer en aardrijkskunde. Sinds 2005
vormt de categorie ‘leraren in opleiding’ een aparte subcategorie in het doelgroepenbeleid. De achterliggende gedachte is dat docenten in het voortgezet onderwijs een
belangrijke rol spelen in het proces van kennisoverdracht naar scholieren. In het
jaarprogramma nemen de jaarlijkse onderwijsconferentie en de nascholingscursus een
centrale rol in. Sinds 2005 beoogt de website van de Atlantische Commissie een
kennisbron te zijn voor docenten en leerlingen van het voortgezet onderwijs.
Activiteiten die hieronder worden geschaard zijn:
• de website/websheets over internationale veiligheidsonderwerpen ten behoeve van de
elektronische leeromgeving,
• een jaarlijkse nationale onderwijsconferentie (AOCC),
• regionale onderwijsseminars/nascholingscursussen in samenwerking met onderwijsverenigingen, en
• buitenlandse studiereizen voor docenten.

26

Het gaat hier om het adviseren door de Atlantische Commissie van buitenlandse organisaties (vaak
zusterorganisaties) bij het opzetten van publieksactiviteiten.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

3)		 Openbare bijeenkomsten
Onder deze categorie worden verschillende activiteiten geschaard die inspelen op
actuele thema’s uit de nationale en internationale politieke betrekkingen. Soms
worden de activiteiten op verzoek van het ministerie van Buitenlandse Zaken of van
Defensie georganiseerd. Soms worden activiteiten in samenwerking met andere
instellingen georganiseerd.
Activiteiten die hieronder vallen zijn geregelde bijeenkomsten, zoals lezingen,
seminars en debatten, die meestal worden gehouden in Den Haag, maar incidenteel
ook in Amsterdam of in een andere stad.
4)		 Publicaties
Het gaat hier om een min of meer vast pakket aan publicaties, zoals het jaarverslag
(oplage 1250), het tijdschrift Atlantisch Perspectief (achtmaal per jaar in een oplage van
1300 exemplaren, indien Engelstalig 1500 exemplaren), semiwetenschappelijke
publicaties (eens in de twee jaar) en papers van studiewerkgroepen.
5)		 Overige specifieke activiteiten
Activiteiten die hieronder worden geschaard zijn onder andere het jaarlijkse bezoekersprogramma voor Amerikaanse ‘fellows’ van het German Marshall Fund of the US’ en
besloten bijeenkomsten.

5.2.2 Uitvoering van activiteiten
In 2006 zijn er 21 activiteiten georganiseerd, in 2007 32 activiteiten, in 2008 32 activiteiten en in 2009 20 activiteiten (stand op 31 oktober 2009). In totaal zijn er in de
evaluatieperiode 105 activiteiten georganiseerd. Het aantal georganiseerde activiteiten
verschilt sterk per jaar. Gemiddeld worden er 26 activiteiten georganiseerd per jaar.27
Ook elke categorie kent grote fluctuaties in georganiseerde bijeenkomsten per jaar (zie
tabel 5.1).
De meeste activiteiten werden georganiseerd in het voorjaar (maart t/m juni) en najaar
(september t/m november). In de maanden juli en augustus werden er bijna geen
activiteiten georganiseerd en ook van december t/m februari was er slechts een klein
aantal activiteiten.

27

Hierbij is ervan uitgegaan dat er in de laatste twee maanden van 2009 nog vier activiteiten plaatsvinden.

45

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

Tabel 5.1 Frequentie van activiteiten28
Activiteiten

2006

2007

2008

2009*

Totaal

1) Platform en netwerkbijeenkomsten
Bezoeken

4

6

6

2

18

Jonge Atlantici

0

3

5

2

10

Onderwijsconferentie

1

1

1

1

4

Regionale seminars

1

2

1

1

1

1

3

2) Onderwijsbijeenkomsten

Studiereizen

4

3) Publicaties

46

Jaarverslag

1

1

1

1

4

Atlantisch perspectief

8

8

8

6

30

(semi)wetenschappelijke
publicaties

1

1

4) Openbare bijeenkomsten
Openbare bijeenkomsten

12

16

11

11

50

Besloten bijeenkomsten

0

3

4

2

9

Overige bijeenkomsten

3

1

1

1

6

Totaal bijeenkomsten

21

33

30

20

104

5) Overige bijeenkomsten

* tot en met oktober
Bron: Jaarverslagen Atlantische Commissie 2006-2008/archieven Atlantische Commissie.

In de navolgende vijf paragrafen worden de door de Atlantische Commissie ontplooide
activiteiten besproken, waarbij een selectie van activiteiten (zie hoofdstuk 2) wordt
beoordeeld op bereik en kwaliteit en de andere niet. Alle soorten activiteiten worden
meegenomen in het oordeel over de relevantie in paragraaf 5.8, alleen de geselecteerde
activiteiten worden meegenomen in het oordeel over effectiviteit.

28

Deelname aan de vergaderingen van de Raad en de Assemblee van de ATA zijn niet meegeteld als activiteit.
Ook de voorbereidingsbijeenkomsten voor de docentenreizen naar Roemenië (2008) en New York (2009)
zijn niet meegeteld als aparte activiteit.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

5.3 Platform- en netwerkactiviteiten
5.3.1 Bezoeken
De Atlantische Commissie organiseert voor verschillende doelgroepen bezoeken aan
het NAVO-hoofdkwartier in Brussel en aan andere belangrijke hoofdsteden. Tijdens de
evaluatieperiode zijn er zeventien bezoeken aan het NAVO-hoofdkwartier georganiseerd:
zevenmaal voor journalisten, driemaal voor parlementaire medewerkers, driemaal
voor studenten en jongeren29, tweemaal voor Tweede Kamerleden, eenmaal voor
wetenschappers en eenmaal voor de jongerenorganisaties, wetenschappelijke bureaus
en partijbureaus van politieke partijen. In 2008 is er in het kader van de Amerikaanse
presidentsverkiezingen een journalistenreis naar Washington DC georganiseerd.30
De bezoeken aan het NAVO-hoofdkwartier worden altijd georganiseerd in samenwerking
met NATO’s Public Diplomacy Division. De bezoeken kennen een bijna vast programma:
een ontmoeting met de Nederlandse NAVO-persvoorlichter, een ontmoeting met
medewerkers van de Nederlandse permanente vertegenwoordiging bij de NAVO en vaak
ook met de permanent vertegenwoordiger van Nederland zelf. In een aantal gevallen
vond een ontmoeting plaats met de Secretaris-Generaal van de NAVO, Jaap de Hoop
Scheffer.

Bereik
De deelnemersaantallen bij de bezoeken aan de NAVO varieerden van zeven tot
zeventien. Bij de bezoeken voor jongeren en studenten bedroeg het aantal deelnemers
eenmaal 19 en tweemaal 26 (inclusief de commissieleden van de Jonge Atlantici die als
begeleiding meereisden).
Met zeven bezoeken vormden de journalisten de grootste doelgroep. Journalisten van
zowel de schrijvende als de audiovisuele pers namen aan de bezoeken deel. Het ging
daarbij om de meeste landelijke dagbladen, enkele opiniebladen en defensiegerelateerde magazines, verschillende persbureaus en zowel de publieke als de commerciële
radio en televisie. Tijdens de evaluatieperiode namen journalisten van 27 verschillende
media aan de NAVO-bezoeken deel.
In 2006, 2007 en 2008 vonden er bezoeken plaats voor parlementaire medewerkers.
Deelnemers waren afkomstig van de partijen CDA, D66, PvdA, VVD en de PVV.
Tweemaal vond er een bezoek plaats voor leden van de Tweede Kamer, beide in 2007.
Hieraan namen drie Kamerleden van het CDA, de PvdA en de VVD deel en twee van de
PVV. In 2008 werd een bezoek georganiseerd voor wetenschappers. De in totaal
veertien deelnemers waren werkzaam voor de Universiteit Groningen (3), Instituut
Clingendael (3), de Universiteit van Nijmegen (2), de Universiteit van Amsterdam, de
Universiteit Utrecht, het Duitsland Instituut, het Turkije-Instituut, het Nederlandse
29
30

Deze drie reizen werden georganiseerd door de Jonge Atlantici.
Deze laatste reis maakt geen onderdeel uit van de beoordeling op effectiviteit (zie ook hoofdstuk 2).

47

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

Instituut voor Militaire Historie en het Centre for European Security. In 2006 vond ook
een bezoek plaats voor politieke partijorganisaties. De in totaal elf deelnemers waren
werkzaam voor of gelieerd aan het CDA (3), D66 (3), de LPF (2), de ChristenUnie, de
PvdA en de VVD.

Oordeel over relevantie en kwaliteit
Alle respondenten die aan een bezoek hebben deelgenomen hebben dit als nuttig en
relevant ervaren, met name bij wijze van kennismaking met of als opfriscursus over de
NAVO. Journalisten gaven aan dat de bezoeken interessante inzichten opleveren die zij
konden gebruiken voor hun bijdragen. De timing van de bezoeken voor journalisten,
meestal in aanloop naar een NAVO-top, wordt zeer gewaardeerd. Meerdere respondenten
benadrukten het introducerende karakter van de bezoeken, waardoor het vooral nuttig
wordt geacht voor jonge medewerkers of collega’s die minder bekend zijn met de
NAVO-organisatie. Een journalist verzocht om separate bezoeken voor journalisten die
behoefte hebben aan achtergrondgesprekken met hoge functionarissen.
Wetenschappers benadrukten met name de netwerkfunctie van het bezoek.

48

De meeste respondenten vonden het programma en het niveau van de sprekers goed.
Met name de ontmoetingen met de secretaris-generaal en de Nederlandse Permanente
Vertegenwoordiger werden zeer gewaardeerd.

5.3.2 Publieke opinieonderzoek
Eens in de twee jaar verricht onderzoeksbureau TNS NIPO in opdracht van de
Atlantische Commissie een opinieonderzoek onder de Nederlandse bevolking. Tijdens
de evaluatieperiode vonden deze onderzoeken plaats in 2006 en 2008. De vragen bij
deze enquêtes richtten zich op de steun voor het Nederlandse NAVO-lidmaatschap, het
vertrouwen in de veiligheidsbijdrage van de NAVO, het belang van de NAVO voor de
relatie tussen Amerika en Nederland, steun voor een Europese defensiemacht als
alternatief voor de NAVO en actuele kwesties, zoals de Nederlandse missie in
Afghanistan, uitbreiding van de NAVO, enkele lopende missies en het Nederlandse
defensiebudget.31
Het German Marshall Fund verricht sinds 2002 jaarlijks opinieonderzoek in een aantal
Europese landen onder de naam Transatlantic Trends. Per jaar worden verschillende
landen in de steekproef meegenomen; Nederland maakt sinds 2002 jaarlijks onderdeel
uit van de selectie. De vraagstelling bij Transatlantic Trends richt zich maar in beperkte
mate op de NAVO. De vragen hebben vooral betrekking op de relaties tussen de VS en
Europa in het algemeen, de invloed van de politieke leiders van de VS op de transatlantische relatie, de relatie tussen de NAVO en de Europese Unie en de bedreigingen die
31

In 2008 vond 82% van de ondervraagden de NAVO redelijk tot zeer belangrijk, in 2006 was dat 80%. In 2008
vond 71% van de ondervraagden dat de NAVO een (zeer) positieve bijdrage leverde aan de relatie tussen
Amerika en Nederland, tegen 69% in 2006. En in 2008 had 33% vertrouwen in de NAVO-missie in
Afghanistan, in 2006 was dat nog 40%.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

burgers persoonlijk ervaren. Verder is er elk jaar ruimte voor actuele kwesties. Uit de
rapporten is op te maken dat de Nederlandse ondervraagden sterker hechten aan de
band met de VS dan de gemiddelde Europeaan. In 2007, 2008 en 2009 organiseerde de
Atlantische Commissie een lunchbijeenkomst waarin de resultaten van het onderzoek
werden gepresenteerd.

Bereik
De belangrijkste uitkomsten van de TNS NIPO-enquêtes werden door een klein aantal
landelijke en regionale dagbladen en nieuwssites vermeld.

Oordeel over relevantie en kwaliteit
Voor een organisatie die het onder de aandacht brengen van de NAVO tot zijn speerpunt
rekent en een draagvlakfunctie vervult is het van belang om te onderzoeken wat de
publieke opinie aangaande de NAVO en daaraan gerelateerde thema’s is. In die zin ligt
deze activiteit in het verlengde van de doelstelling. De Nederlandse beleidsmakers vin­­den
het relevant om inzicht te hebben in de uitkomsten van dergelijke onderzoeken.
Het bestaan van de jaarlijkse Transatlantic Trends maakt het TNS NIPO-onderzoek niet
overbodig. De focus van beide onderzoeken is daarvoor te afwijkend. Het zou echter
wel aardig zijn indien de Atlantische Commissie een analyse zou maken van de
specifiek Nederlandse resultaten van Transatlantic Trends.

5.3.3 Vertegenwoordiging in andere fora
De directeur van de Atlantische Commissie heeft gedurende de evaluatieperiode
verschillende bijdragen geleverd aan colleges, lezingen, paneldiscussies en workshops
die door andere instellingen werden georganiseerd, zoals Instituut Clingendael,
verschillende universiteiten en debatinstellingen.
Daarnaast heeft de directeur een aantal mediaoptredens verzorgd. Te noemen zijn een
discussie in het televisieprogramma Buitenhof in 2007 en deelname aan het
Buitenlandpanel van BNR Nieuwsradio in 2007 en 2009. Ook is hij in 2008 door het
Reformatorisch Dagblad en door NRC Handelsblad geïnterviewd over de Amerikaanse
presidentsverkiezingen. Verder publiceerde hij in 2006 een opiniestuk in NRC
Handelsblad onder de titel ‘De NAVO als een veilige basis voor de EU’.
Ook schreef de directeur in 2007 een artikel en jaarlijks meerdere boekrecensies in het
Geschiedenis Magazine. Verder heeft de directeur een bijdrage geleverd aan een boek
over 400 jaar betrekkingen tussen Nederland en de Verenigde Staten dat in september
2009 verscheen.32

32

Bram Boxhoorn, ‘American and Dutch policies towards the Reorientation of NATO after the Cold War’, pp.
717-728, in: Hans Krabbendam et al. (eds.), Four Centuries of Dutch-American Relations 1609-2009,
Amsterdam: Boom, 2009.

49

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

5.3.4 Internationale netwerkactiviteiten
De Atlantische Commissie manifesteert zich niet alleen nationaal, maar beschikt ook
over een breed internationaal netwerk, hetgeen van groot belang is voor haar functioneren. De directeur van de Atlantische Commissie onderhoudt niet alleen contacten
met de Atlantic Treaty Association (ATA) en de daarbij aangesloten organisaties, maar
ook met diverse Europese en Amerikaanse wetenschappelijke instellingen en denktanks.
De directeur neemt bij tijd en wijle deel aan internationale seminars en onderhoudt
intensief contact met relevante buitenlandse onderzoekers, experts en diplomaten.
Dankzij dit internationale netwerk is de Atlantische Commissie onder andere in staat
om gerenommeerde internationale sprekers naar Nederland te halen. Ook is voor de
internationale redactieraad van het Atlantisch Perspectief geput uit het internationale
netwerk.

5.3.5 Informatievoorziening servicedesk

50

Een van de taken van de Atlantische Commissie is het geven van voorlichting over
transatlantische veiligheidsvraagstukken. Mensen kunnen de Atlantische Commissie
bellen of e-mailen met een vraag. Dit wordt voornamelijk gedaan door studenten,
docenten en journalisten. Informatieverzoeken komen in eerste instantie binnen bij
de stagiairs en wanneer deze de vraag niet zelf kunnen beantwoorden, leggen zij deze
neer bij de directeur of een medewerker van het bureau. De Atlantische Commissie
krijgt gemiddeld één informatieverzoek per week.
Voorts beschikt de Atlantische Commissie over een documentatiecentrum met talloze
boeken en tijdschriften op het terrein van internationale betrekkingen, de Verenigde
Staten, veiligheid en defensie. Het komt echter zelden voor dat een extern persoon
verzoekt om het documentatiecentrum te mogen raadplegen. Dit komt deels doordat
universiteitsbibliotheken en de bibliotheek van Instituut Clingendael veel grotere
collecties hebben. Wellicht speelt ook mee dat de Atlantische Commissie geen
ruchtbaarheid geeft aan het bestaan van haar documentatiecentrum. Het valt te
overwegen om de beschikbaarheid van het documentatiecentrum op de website te
vermelden.

5.3.6 Leerstoel Atlantische Commissie
De Atlantische Commissie heeft in 2005 de leerstoel ‘Moderne Transatlantische
Betrekkingen’ ingesteld aan de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit
van Amsterdam (UvA). De Atlantische Commissie financiert deze leerstoel voor een dag
in de week. Van 1 mei 2005 tot september 2008 vervulde Dr. Ronald Havenaar de
leerstoel. Zijn leeropdracht luidde: ‘Moderne transatlantische betrekkingen, vanuit
historisch, economisch en cultureel perspectief, met het accent op de betrekkingen
tussen Europa en Noord-Amerika in de periode na 1945’. Ronald Havenaar hield zich
zowel in zijn colleges als in zijn onderzoek vooral bezig met de politieke veranderingen
in de verhouding tussen Amerika en Europa sinds 1980. Daarbij besteedde hij ook
aandacht aan verschillen in cultureel-maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de
uiteenlopende rol van religie. Op 1 juni 2006 sprak Ronald Havenaar in Amsterdam zijn

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

oratie uit over het onderwerp ‘Twee soorten conservatisme’. Havenaar wijdde jaarlijks
enkele colleges voor Bachelor- en Masterstudenten aan onderwerpen die samenhingen
met zijn leeropdracht. In 2007 organiseerde hij in samenwerking met de Jonge
Atlantici een gastcollege van László Marács over ‘De NAVO en de nieuwe MiddenEuropese lidstaten’. Verder begeleidde hij studenten die hun masterscriptie schreven
over een onderwerp dat betrekking had op de Europees-Amerikaanse betrekkingen,
alsmede enkele promoties. In september 2007 gaf hij een interview aan BNR
Nieuwsradio over de NAVO en Afghanistan.33 Om gezondheidsredenen kon Havenaar in
2008 nauwelijks nog invulling geven aan zijn hoogleraarschap.34 Wel verscheen in
januari 2009 een monografie van zijn hand, getiteld: Eb en vloed; Europa en Amerika van de
twintigste naar de eenentwintigste eeuw. Sinds 1 oktober 2009 vervult Dr. Marianne van
Leeuwen de leerstoel. Zij zal in haar colleges aandacht besteden aan (de ontwikkeling
van) Amerikaanse en Europese beeldvorming over elkaars maatschappelijke en
politieke karakter en buitenlands beleid.35

5.3.7 Jonge Atlantici
De commissie Jonge Atlantici, opgericht in 2006 (zie paragraaf 3.5) organiseerde haar
eerste bijeenkomst in 2007. Sindsdien zijn er tien bijeenkomsten gehouden (drie in
2007, vijf in 2008 en twee in 2009). Het betrof vier lezingen, een seminar, een jongeren­
conferentie, twee politieke borrels, een gastcollege en een debat.36 Voor de jongerenconferentie op het ministerie van Buitenlandse Zaken, werd samengewerkt met de
Youth Atlantic Treaty Association (YATA). Studenten en jongeren uit Nederland en
YATA-lidstaten namen deel.37
De voornaamste doelgroepen van de Jonge Atlantici zijn studenten en werkende
jongeren. Om die reden organiseert Jonge Atlantici het merendeel van haar bijeenkomsten – in tegenstelling tot de Atlantische Commissie – niet in Den Haag. Jonge
Atlantici richt zich meer op de studentensteden Amsterdam en Leiden. Daarbij speelt
ook mee dat Jonge Atlantici in de meeste gevallen samenwerkt met andere organisaties,
zoals studieverenigingen en studentenverenigingen.38
De onderwerpen van de evenementen betroffen de Amerikaanse buitenlandspolitieke
agenda, de relatie tussen de NAVO en Oost-Europa na 9/11, wederopbouwmissies, de

33
34
35
36
37
38

Jaarverslagen Atlantische Commissie 2006 en 2007.
In het jaarverslag van 2008 worden geen activiteiten van de hoogleraar vermeld.
http://www.uva.nl/actueel/benoemingen.cfm/A0A9AC74-1321-B0BE-A472B0671BB0C7CA)
Als gevolg van afzeggingen van twee sprekers kreeg het debat uiteindelijk meer het karakter van een lezing
met de gelegenheid tot het stellen van vragen.
Voor dit evenement werd door het ministerie van Buitenlandse Zaken een aanvullende financiering
verstrekt.
Er werd tweemaal samengewerkt met de Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen (SIB)
Leiden en eenmaal met SIB-Amsterdam, de Koninklijke Militaire Academie, de Youth Atlantic Treaty
Association en de studievereniging Europese Studies van de Universiteit van Amsterdam.

51

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

Amerikaanse presidentsverkiezingen, energieveiligheid en klimaatverandering, de
regering Obama en Kosovo.39
Het aantal studentbegunstigers van de Atlantische Commissie neemt sinds de introductie ervan in 2007 gestaag toe en bedraagt inmiddels 72. Deze studentbegunstigers
zijn automatisch lid van de Jonge Atlantici en ontvangen de uitnodigingen voor haar
activiteiten (zie ook paragraaf 3.5). Daarnaast stuurt Jonge Atlantici de uitnodigingen
aan de bestuursleden van politieke jongerenorganisaties en aan drie afdelingen van de
Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen (SIB) (19), speciale relaties (22)
en een lijst met inmiddels 71 ‘potentieel geïnteresseerden’. De uitnodigingen worden
per e-mail verstuurd, omdat dit voor deze doelgroep de meest effectieve vorm wordt
geacht.

Bereik

52

De studentbegunstigers van de Atlantische Commissie (die automatisch lid zijn van de
Jonge Atlantici) kunnen niet allemaal worden toegerekend aan het bereik van de Jonge
Atlantici. Deze ‘leden’ ontvangen weliswaar de uitnodigingen voor de activiteiten van
de Jonge Atlantici, maar dat wil niet zeggen dat zij deze activiteiten daadwerkelijk
bezoeken.
Het aantal deelnemers aan de activiteiten van de Jonge Atlantici bedroeg zesmaal tussen
de dertig en vijftig. Bij drie bijeenkomsten waren er meer dan honderd deelnemers.
Daarbij ging het één keer om een gastcollege op de Universiteit van Amsterdam, een­­maal
om een lezing georganiseerd samen met Studentenvereniging voor Internationale
Betrekkingen (SIB) Leiden en eenmaal om een debat georganiseerd samen met de
Studievereniging Europese Studies (SES) in Amsterdam. De overgrote meerderheid van
de aanwezigen betrof leden van de meeorganiserende studentenorganisaties. Doordat
de activiteiten van Jonge Atlantici nogal verspreid en ad hoc worden georganiseerd is de
opkomst van de eigen achterban nog beperkt. Bij zelfstandig georganiseerde bijeenkomsten bedroeg het aantal deelnemers tussen de vijfendertig en veertig.

Oordeel over relevantie en kwaliteit
Studenten en jongeren worden door de meeste respondenten gezien als een belangrijke doelgroep van de Atlantische Commissie. Velen zien het initiatief van de Jonge
Atlantici dan ook als een goede en veelbelovende poging om deze groepen beter te
bereiken. Tegelijk wordt benadrukt dat ook de openbare activiteiten van de Atlantische
Commissie meer jongeren zouden moeten trekken, maar aangezien Den Haag geen
(universitaire) studentenstad is worden aanvullende activiteiten nodig geacht.
Meerdere respondenten deden de suggestie om hoog aangeschreven sprekers van de
Atlantische Commissie (ook) op een universiteit te laten spreken.
39

In 2009 is een debat tussen Kamerleden over de toekomst van de NAVO diverse malen uitgesteld en heeft
nog geen doorgang kunnen vinden. Voor november 2009 is in Amsterdam een debat gepland over de
3D-benadering, in samenwerking met de Eduardo Frei Stichting.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

5.3.8 Website
De Atlantische Commissie heeft een eigen website: ‘www.atlcom.nl’. Op deze website
is informatie te vinden over de doelstelling, organisatie, activiteiten en publicaties van
de Atlantische Commissie, de Atlantische Onderwijscommissie en de Jonge Atlantici.
De website heeft een Nederlandse en een (beperktere) Engelse taalversie.

53

De website is in augustus 2009 vernieuwd, zij het niet fundamenteel. De lay-out en de
structuur zijn licht gewijzigd. De inhoud is vrijwel gelijk gebleven, er zijn geen nieuwe
rubrieken bijgekomen. De belangrijkste verandering is dat de webredacteur voortaan
de inhoud van de website kan aanpassen zonder daarvoor de webbeheerder te hoeven
inschakelen. Dit maakt het actueel houden van de website makkelijker en goedkoper.
Op de homepage van de Atlantische Commissie vindt de bezoeker het laatste nieuws
met betrekking tot de Atlantische Commissie, het jongste nummer van Atlantisch
Perspectief en de meest recente webcolumn. Ook worden verslagen van recente
activiteiten vermeld en geplande activiteiten aangekondigd. Daarnaast wordt er een
keuzemenu aangeboden met de opties: Activiteitenoverzicht, Laatste Nieuws,
Publicaties, Atlantisch Nieuws, Organisatie, Leerstoel, Vacatures, Word lid, Links en
Contact.
In het activiteitenoverzicht kan informatie worden gevonden over geplande bijeenkomsten en bijeenkomsten in het verleden, zoals het programma, de sprekers en – waar
van toepassing – een verslag. Onder publicaties zijn het Atlantisch Perspectief, de

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

onderwijspublicaties, boeken, het jaarverslag en columns te vinden. Alle artikelen uit het
Atlantisch Perspectief van 1998 tot en met de voorgaande jaargang zijn te downloaden,
evenals het jongste nummer. Het jaarverslag en de boeken kunnen niet worden
gedownload, maar wel worden besteld. De rubriek Atlantisch Nieuws biedt een
aanvulling op de gelijknamige rubriek in het Atlantisch Perspectief. Het menu
‘Organisatie’ vermeldt de doelstelling van de Atlantische Commissie, de samenstelling
van het algemeen en dagelijks bestuur, alsmede van de directie en het bureau. De
pagina met links bevat verwijzingen naar de websites van onder andere Nederlandse
overheidsinstellingen, onderzoeksinstellingen en NGO’s, internationale organisaties
en onderwijsorganisaties.
De Atlantische Onderwijscommissie en de Jonge Atlantici hebben een eigen pagina
met een keuzemenu. Het menu van de Onderwijscommissie biedt toegang tot
informatie over de activiteiten, de doelstelling en de samenstelling van het bestuur, de
onderwijspublicaties en het digitale lesmateriaal (zie ook paragraaf 5.5). Via het menu
van de Jonge Atlantici kan informatie worden gevonden over de activiteiten, de
doelstelling, het bestuur en het lidmaatschap van de Jonge Atlantici.
54

Bereik
Slechts weinig respondenten gaven aan met enige regelmaat de website van de
Atlantische Commissie te bezoeken. Een aantal begunstigers gebruikt de website om
zich aan te melden voor activiteiten en een klein aantal niet-begunstigers houdt op die
manier de aankondigingen voor activiteiten in de gaten.
Dit beeld komt overeen met de statistieken van de website.40 In 2009 werd de website
gemiddeld 204 keer per week (29 keer per dag) bezocht. De drukste dagen daarbij
waren de maandag en dinsdag, met ieder gemiddeld 35 bezoekers; de minst drukke
dagen zaterdag en zondag met ieder gemiddeld 11 en 16 bezoekers. Het bezoekersaantal
in 2007 bedroeg ook gemiddeld 204 per week (29 per dag) en in 2008 167 per week (24
per dag). De teller was helaas dermate eenvoudig van opzet dat er geen informatie is
gegenereerd over welke pagina’s werden bezocht of via welke websites bezoekers bij de
Atlantische Commissie terecht kwamen. Het aantal bezochte pagina’s bedraagt ongeveer
anderhalf keer het aantal bezoeken. Dit impliceert dat bezoekers vaak maar één of twee
pagina’s bekijken. Ook is niet bekend om hoeveel unieke bezoekers het gaat. Wel is
bekend dat zo’n 80% van de bezoeken vanuit Nederland plaatsvindt, zo’n 10% procent
uit andere Europese landen en 4,5% uit Noord-Amerika.

Oordeel over relevantie en kwaliteit
De respondenten die de website kenden, zeiden deze in het algemeen overzichtelijk en
praktisch te vinden. De website presenteert helder waar de Atlantische Commissie voor
staat en wat zij doet. Ook de structuurwijziging per augustus 2009 wordt positief
40

De vernieuwde website – die live ging op 25 augustus 2009 – heeft nog geen teller. De statistieken hebben
derhalve betrekking op de periode daarvoor.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

beoordeeld. Wel wordt de website nogal traditioneel en statisch gevonden. Veel
geïnterviewden zien de mogelijkheid om de website beter te benutten als instrument
om een bredere doelgroep aan te spreken. Suggesties werden gedaan voor een meer
interactieve website, met actuelere (nieuws)informatie, verwijzingen naar spraak­
makende rapporten (al dan niet met een korte duiding ervan), aankondigingen van
boeken op het terrein van de transatlantische betrekkingen en bewegend materiaal.
Wel wordt erkend dat het ontwikkelen van een meer aantrekkelijke website een
investering vergt, waarvoor het huidige budget wellicht geen ruimte laat.

5.4 Onderwijsactiviteiten
5.4.1 Onderwijsconferenties en -seminars
De Atlantische Commissie, ondersteund door de Atlantische Onderwijscommissie,
organiseert bijeenkomsten ten behoeve van docenten in de bovenbouw van het
voortgezet onderwijs en studenten van lerarenopleidingen. Het gaat daarbij om
docenten aardrijkskunde, geschiedenis en maatschappijleer. Tijdens de evaluatieperiode
vonden er elf onderwijsbijeenkomsten plaats. Aan het begin van elk jaar vond een
landelijke onderwijsconferentie plaats in Utrecht41 en aan het eind van elk jaar een
regionaal onderwijssymposium in Breda. Daarnaast vond in 2007 voor het eerst een
regionaal seminar plaats in Heerenveen. Bij de organisatie van de seminars in Breda
werkte de Atlantische Commissie nauw samen met de Hogescholen AVANS, Fontys en
de Nederlandse Defensie Academie, bij het seminar in Heerenveen met de Noordelijke
Hogeschool Leeuwarden. Zowel de landelijke onderwijsconferenties als de regionale
seminars gelden als officiële nascholingscursussen.42
Ten aanzien van de onderwerpen van de activiteiten kan worden opgemerkt dat zeer
uiteenlopende veiligheidsvraagstukken, waarbij de transatlantische link niet altijd
duidelijk was43, werden afgewisseld met onderwerpen die betrekking hadden op de
Amerikaanse politiek of de betrekkingen tussen Nederland en Amerika. Opvallend
genoeg is er geen onderwijsbijeenkomst gewijd aan de NAVO.
De uitnodigingen voor de Atlantische Onderwijsconferentie worden per post verstuurd
aan de secties Aardrijkskunde, Geschiedenis en Maatschappijleer van alle scholen in
het voortgezet onderwijs in Nederland.44

41
42

43
44

In 2009 werd uitgeweken naar Amsterdam.
Docenten kunnen bij inschrijving aangeven of zij na afloop een ‘nascholingsverklaring’ toegestuurd willen
krijgen. Deze wordt uitgegeven door de Atlantische Commissie, samen met de docentenverenigingen VGN,
NVLM en het KNAG.
Onder andere de vrede en veiligheid in het Midden-Oosten, Energie en veiligheid, civiel-militaire samenwerking, de Noordpool, diversiteit en conflictbeheersing in Afrika en oorlogsbeleving bij soldaat en burger.
In totaal gaat het dan om ongeveer 2.500 uitnodigingen.

55

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

Bereik
Aan de landelijke onderwijsconferenties namen steeds meer dan 100 docenten deel. De
meeste deelnemers doceren geschiedenis, maatschappijleer of aardrijkskunde (of een
combinatie daarvan). In 2009 mochten docenten bij wijze van proef leerlingen
meenemen die hun profielwerkstuk maakten over het thema van de landelijke
onderwijsconferentie (400 jaar Nederland-Amerika).45 Ook de regionale seminars in
Breda trokken meer dan 100 mensen, waarvan een groot deel docenten in opleiding
die afkomstig waren van de Fontys en AVANS Hogescholen alsmede studenten van de
Nederlandse Defensieacademie.
Bij de onderwijsconferenties was gemiddeld zo’n zestig procent van de deelnemers
voor het eerst aanwezig. Vijftien procent was er voor de tweede keer en een kwart voor
de derde keer of nog vaker (zie figuur 5.1).

Figuur 5.1
56

Aantal deelnames per docent

3e keer
of meer

1e keer
2e keer

Oordeel over relevantie en kwaliteit
De Atlantische Onderwijscommissie hanteert bij de georganiseerde activiteiten
enquêteformulieren die de deelnemers na afloop kunnen invullen. Naast een oordeel
over de organisatie, individuele workshops en het programma als geheel, richten de
vragen zich op de bekendheid met en het gebruik van het lesmateriaal van de
Atlantische Commissie.
Uit de enquêtes blijkt dat de jaarlijkse onderwijsconferenties positief worden beoordeeld.
Tweederde van de respondenten vond het totale programma goed en nog eens twintig
procent zelfs zeer goed. Veertien procent kwalificeerde het programma als voldoende

45

Dit zal echter geen standaardpraktijk worden, omdat de onderwijsconferenties gelden als officiële
nascholingscursussen voor docenten.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

(zie figuur 5.2).46 Meer dan de helft (55%) van de respondenten gaf aan de opgedane
kennis in de lessen te gaan gebruiken, 44% gaf aan dit mogelijk te zullen doen.47

Figuur 5.2

Oordeel docenten over het totale programma

Voldoende

Zeer goed

57

Goed

Het programma van de regionale onderwijsseminars in Breda werd door 63% van de
respondenten als goed gekwalificeerd en door de overige 37% als voldoende. Driekwart
van de deelnemers gaf aan de opgedane kennis te gaan gebruiken en een kwart gaf aan
dit mogelijk te gaan doen.48

5.4.2 Onderwijsmateriaal
De Atlantische Commissie produceert lesmateriaal dat van de website kan worden
gedownload of in gedrukte vorm is te bestellen. Het lesmateriaal is bedoeld om
docenten en leerlingen in het voortgezet onderwijs meer te interesseren voor en te
betrekken bij (transatlantische) veiligheidsvraagstukken, omdat het reguliere curriculum hier maar zeer beperkt aandacht aan besteedt.
Ten eerste zijn er vijf zogenoemde ‘websheets’. Dit zijn elektronische fact sheets; folders
met concrete informatie over een afgebakend onderwerp.49 Naast informatie over het
46
47
48
49

Deze cijfers hebben betrekking op de conferenties uit 2008 en 2009, omdat de gegevens van deze
enquêtevraag uit 2006 en 2007 ontbreken.
Deze cijfers hebben betrekking op de conferenties van 2006, 2007, 2008 en 2009.
Het gaat hier om het gemiddelde van de uitkomsten van de enquêtes die onder docenten zijn gehouden na
afloop van de drie regionale onderwijsseminars die werden gehouden in de jaren 2006, 2007 en 2008.
Op dit moment zijn de volgende websheets beschikbaar: De Kaukasus: Balkan van het Oosten?; De EU en
Europese veiligheid; Energie en veiligheid; De NAVO na de Koude Oorlog; Het Vietnam-conflict vanuit
Amerikaans perspectief.

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

betreffende onderwerp en externe links bevatten deze websheets vragen en studie­
opdrachten voor de leerlingen. De websheets zijn opgesteld door en onder redactie van
de onderwijsmedewerker, met bijdragen van de andere bureaumedewerkers en
stagiairs. De laatste jaren is er veel energie gestoken in het inkorten en actualiseren van
de teksten, het verrijken van de websheets met afbeeldingen en het vernieuwen van de
studieopdrachten. Daarnaast is er op de website een portrettengalerij geplaatst met
uitgebreide informatie over enkele Amerikanen en Europeanen die sinds de Tweede
Wereldoorlog invloed hebben gehad op de transatlantische betrekkingen of daarover
een uitgesproken visie hebben geuit.50 En in 2009 is een lesboek verschenen in het
kader van het Hudson-jaar, bestemd voor leerlingen uit de vierde klas HAVO en VWO.51
Scholen kunnen dit lespakket en een docentenhandleiding aanschaffen, in het
Nederlands en in het Engels. Tot slot staan er op de website onderwijspapers. Dit zijn
transcripten van de bijdragen op de onderwijsconferenties uit de periode 2004 tot en
met 2006 in boekvorm. De boekjes zijn echter uitverkocht en alleen op aanvraag
digitaal te verkrijgen. De laatste jaren zijn dergelijke papers niet meer verschenen.

58

De Atlantische Commissie heeft een e-mailbestand opgebouwd en dit bestand wordt
gebruikt om het lesmateriaal bij docenten onder de aandacht te brengen. Verder wordt er
bij de uitnodigingen voor de onderwijsactiviteiten (per post) aan de secties Geschiedenis,
Maatschappijleer en Aardrijkskunde van alle middelbare scholen een aankondiging
bijgevoegd en wordt er tijdens onderwijsactiviteiten aandacht voor gevraagd.

Bereik
Het is niet bekend hoe vaak het digitale lesmateriaal op internet wordt bekeken of
wordt gedownload. De enquêtes die aan het eind van de onderwijsconferenties
worden gehouden, laten zien dat ongeveer de helft van de bezoekers wel eens de
website van de Atlantische Commissie bezoekt en dat dertig procent van de deelnemers
bekend is met de websheets.52 Van deze dertig procent gebruikt iets minder dan de helft
de websheets daadwerkelijk in de lessen.53
De enquête die de onderwijsmedewerker van de Atlantische Commissie in 2009 onder
docenten uit het voortgezet onderwijs afnam laat een soortgelijk beeld zien.54 Een
derde van de respondenten was bekend met het bestaan van het digitale lesmateriaal
van de Atlantische Commissie en 36% met het gedrukte materiaal. Van de docenten die
50
51
52

53
54

Enkele voorbeelden zijn Konrad Adenauer, George Marshall, Winston Churchil, Charles de Gaulle, Helmut
Kohl, Jean Monnet en Franklin D. Roosevelt.
Atlantische Commissie, Nieuw-Nederland: Een Handelskolonie in de Nieuwe Wereld, Den Haag: Atlantische
Commissie, 2009.
Hierbij moet worden bedacht dat deze docenten al bekend zijn met de Atlantische Commissie en door hun
deelname interesse in de thematiek hebben getoond. Een deel van hen zal door eerdere deelname zijn
gewezen op het bestaan van het materiaal.
Deze cijfers hebben betrekking op de enquêtes afgenomen bij de landelijke onderwijsconferenties.
Maaike Dingemans-Derix, Factoren die het gebruik van het door de Atlantische Commissie ontwikkelde lesmateriaal
beïnvloeden, 2009.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

bekend waren met het digitale lesmateriaal zei 38% het op enigerwijze te gebruiken,
tegenover 26% voor het gedrukte materiaal.
Het lesmateriaal over Nieuw-Nederland kende een oplage van 2.000, waarvan de helft
Nederlands- en de helft Engelstalig. Opvallend genoeg zijn er van de Nederlandstalige
versie minder dan 300 exemplaren verkocht en van de Engelstalige ruim 750 (stand per
31 oktober 2009).

Oordeel over relevantie en kwaliteit
Van de docenten die de onderwijsconferenties bezoeken, maakt de helft in het algemeen
nooit gebruik van digitaal lesmateriaal afkomstig van het internet. Een derde gebruikt
het soms en 20% geregeld. Dat geeft aan dat (momenteel) maximaal de helft van de
docenten met de websheets bereikt kan worden.55 Uit het onderzoek van de onderwijsmedewerker blijkt dat veel docenten überhaupt weinig tijd hebben voor het gebruik
van aanvullend lesmateriaal. Tweederde van de docenten geeft aan daar slechts 1 tot 5
lesuren per jaar voor te hebben. De meeste docenten besteden 1-5 lesuren per jaar per
klas aan internationale organisaties en vraagstukken. Het gebrek aan beschikbare tijd
is dus een factor die het (mogelijke) gebruik van het materiaal beperkt.
59

De docenten die het digitale lesmateriaal van de Atlantische Commissie kenden, waren
in het merendeel positief over de inhoud, het taalgebruik en de behandelde onderwerpen. Docenten gaven aan in de toekomst meer gebruik te willen maken van digitaal
lesmateriaal in het algemeen. Een aantal docenten uit het VMBO gaf aan het materiaal
niet te gebruiken omdat het te moeilijk zou zijn voor hun leerlingen. Ook misten
docenten een handleiding voor hoe het materiaal in de klas te gebruiken.

5.4.3 Studiereizen
In de evaluatieperiode organiseerde de Atlantische Onderwijscommissie drie studie­
reizen voor docenten. Twee daarvan gingen naar Roemenië (2007 en 2008) en één naar
New York (2009). In 2006 vond geen studiereis plaats. De meereizende docenten – er is
doorgaans plaats voor 20 – betalen de reis ongeveer voor de helft zelf en voor de
andere helft verstrekt het Europees Platform voor het Nederlandse onderwijs een
subsidie. Docenten krijgen vaak via hun school (een deel van) de eigen bijdrage
vergoed. De reis dient kostendekkend te zijn, waarbij de reiskosten voor de begeleiding
worden doorberekend.
De studiereizen duren ongeveer een week en vinden plaats tijdens de herfstvakantie
om de lesuitval van de docenten tot een minimum te beperken.56 De meereizende
docenten geven doorgaans Geschiedenis, Maatschappijleer of Aardrijkskunde. Het doel
55
56

Verwacht mag worden dat het aantal gebruikers van digitaal materiaal in de toekomst toeneemt.
Doordat het onderwijs in het noorden en zuiden van het land niet gelijktijdig, maar na elkaar herfstvakantie
heeft, vindt de reis plaats in de tweede helft van de week waarin de eerste regio herfstvakantie heeft en in de
eerste helft van de week waarin de tweede regio herfstvakantie heeft.

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

van de reizen is om de deelnemende docenten kennis op te laten doen over het
bezochte land, opdat deze kennis later kan worden toegepast in de lessen. Daarnaast
kunnen docenten informatie uitwisselen met hun collega’s. De studiereis bevat een
combinatie van inhoudelijke onderdelen, zoals lezingen, een bezoek aan de plaatselijke Nederlandse ambassade en een bezoek aan een middelbare school en meer
informatieve onderdelen zoals een stadswandeling, een stadstour en verschillende
diners. In het programma zijn vaak ook vakgerichte onderdelen toegevoegd, zoals een
geografische wandeltocht voor de aardrijkskundedocenten, een bezoek aan een
museum voor de geschiedenisdocenten en een bezoek aan een organisatie gericht op
maatschappelijke vraagstukken voor maatschappijleerdocenten.

5.5 Openbare bijeenkomsten

60

Openbare bijeenkomsten zijn de meest voorkomende bijeenkomsten die de Atlantische
Commissie organiseert. In de evaluatieperiode organiseerde de Atlantische Commissie
er vijftig. Het betroffen lezingen (34), seminars (6), debatten (5), presentaties van het
opinieonderzoek Transatlantic Trends (3) en boekpresentaties (2). Openbare bijeenkomsten
richten zich op een algemeen publiek. Dit houdt in dat begunstigers en speciale
relaties (zie hoofdstuk 3) een uitnodiging per brief krijgen. In 2009 werden voor elke
openbare bijeenkomst iets meer dan duizend uitnodigingen verstuurd. Andere
mogelijke geïnteresseerden worden niet actief uitgenodigd. Activiteiten worden wel op
de website aangekondigd en aanmeldingen van andere geïnteresseerden worden
gehonoreerd. Als het aantal aanmeldingen de capaciteit overstijgt, krijgen begunstigers
en speciale relaties voorrang.
De helft van de openbare bijeenkomsten hadden de NAVO of de transatlantische
betrekkingen als onderwerp (samen 25). Verder zijn er een aantal lezingen georganiseerd over specifieke landen die voor de NAVO van belang waren (Afghanistan, Irak en
Iran). Opvallend is het geringe aantal bijeenkomsten dat is gewijd aan het Europees
Veiligheids- en Defensiebeleid (EVDB) (zie tabel 5.2).

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Tabel 5.2 		

Onderwerpen van openbare bijeenkomsten
2006

2007

2008

2009*

Totaal

NAVO

5

3

3

4

15

Transatlantische Relaties

1

5

1

3

10

VS Intern

1

1

2

Energie

2

Nederlands Defensiebeleid

2

Onderwerpen

Afghanistan
EVDB

3
1
1

1

4

3
1

2

1

2

Internationale Betrekkingen

2

2

Irak

1

1

2

Het concept oorlog

1

1

2

Congo

1

1

Kaukasus

1

1

Iran

1

1

Rusland

1

1

Non-proliferatie

1

1

VS Buitenlands Beleid
Totaal:

1
12

16

1
11

11

50

* Tot en met oktober 2009
Bron: Atlantische Commissie; classificering IOB.

Als sprekers en discussianten treden voornamelijk Nederlandse en buitenlandse
wetenschappers, militaire experts, politici en diplomaten op. Verschillende sprekers
hebben in deze periode meer dan eens een bijdrage geleverd, zoals Martin van Creveld,
Ivo Daalder, Ron Asmus, Jaap de Hoop Scheffer en verschillende Tweede Kamerleden.
Bij de organisatie van openbare bijeenkomsten werkt de Atlantische Commissie
geregeld samen met andere organisaties. Vijf bijeenkomsten werden georganiseerd in
samenwerking met de Koninklijke Vereniging ter Beoefening van de Krijgswetenschap
(KBVK), twee met het Roosvelt Study Center Middelburg en één met respectievelijk de
Amerikaanse Ambassade, Bureau BKB, de Atlantic Treaty Association (ATA), de Youth
Atlantic Treaty Association (YATA), NL NDC Anciens Associatie, het Turkije-instituut en
het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS).

61

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

De openbare bijeenkomsten vonden meestal plaats in Den Haag (46 van de 50),
driemaal in Amsterdam en eenmaal in Breda. In Den Haag geeft de Atlantische
Commissie de voorkeur aan perscentrum Nieuwspoort en Sociëteit De Witte.
Nieuwspoort is goedkoper, maar heeft niet altijd ruimte beschikbaar. In de evaluatieperiode vonden 21 openbare bijeenkomsten plaats in Nieuwspoort en vijftien in De
Witte. Viermaal werd er uitgeweken naar Café Brasserie Dudok en zesmaal naar overige
locaties in Den Haag.

Bereik

62

Het aantal deelnemers aan de openbare bijeenkomsten varieerde van 30 tot 220, met
een gemiddelde van negentig.57 In 2006 is besloten de aanvangstijd van de openbare
bijeenkomsten te vervroegen van de avond naar het einde van de middag. Hoewel niet
is vast te stellen of dit heeft geleid tot een hogere opkomst (dit hangt immers van
meerdere factoren af ), is de indruk dat het nieuwe tijdstip de deelname bevordert.
Onder de deelnemers bevinden zich meestal leden van het corps diplomatique, journalisten,
universiteitdocenten, politici, vertegenwoordigers van de ministeries van Buitenlandse
Zaken en Defensie, begunstigers en overige belangstellenden. Bij Engelstalige bijeenkomsten bestaat vaak meer dan de helft van de aanwezigen uit vertegenwoordigers van
de in Den Haag gevestigde buitenlandse ambassades.
De openbare bijeenkomsten kennen een redelijk trouw publiek, in de zin dat een deel
van de bezoekers bij de meeste bijeenkomsten aanwezig is. Het publiek is gemiddeld
van hoge leeftijd en overwegend man. Wel is, met name bij de grotere bijeenkomsten,
vaak een kleine groep studenten aanwezig, al dan niet meegekomen met een docent.
Een groep die moeilijk wordt bereikt met deze bijeenkomsten zijn werkende jongeren
bij de overheid en het bedrijfsleven. Dit hangt mogelijk samen met de beperkte tijd die
zij beschikbaar hebben om dergelijke bijeenkomsten bij te wonen, maar ook met het
uitnodigingenbeleid van de Atlantische Commissie. Door alleen de begunstigers en de
speciale relaties actief uit te nodigen wordt voornamelijk een afgebakend en reeds bij
de thematiek betrokken publiek bereikt. De concentratie van de activiteiten in Den
Haag is praktisch voor het corps diplomatique, politici, beleidsmakers en politiek
verslaggevers, maar niet voor wetenschappers en studenten. De keuze voor Sociëteit
De Witte werkt drempelverhogend voor jongeren.

Oordeel over relevantie en kwaliteit
De meeste respondenten vinden de bijeenkomsten informatief en leerzaam. Er worden
actuele en interessante onderwerpen besproken door goede sprekers. Meerdere
respondenten gaven aan dat de thematische reikwijdte van de bijeenkomsten kan
worden verbreed door vaker bijeenkomsten te wijden aan nieuwe veiligheidsuitdagingen,
het bredere veiligheidsbegrip, de 3D-benadering en het Europees veiligheids- en
defensiebeleid. Respondenten benadrukten dat ook dit voor de NAVO belangrijke
vraagstukken zijn.
57

Bron: Jaarverslagen Atlantische Commissie; berekening IOB.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Voor beleidsmakers zijn de bijeenkomsten met name relevant, omdat de sprekers van
de Atlantische Commissie vaak bereid zijn om op de ministeries in een kleiner
gezelschap van gedachten te wisselen. Ook bieden de bijeenkomsten hen de mogelijkheid om inzicht te krijgen in hoe het publiek denkt over actuele veiligheidsvraagstukken.
Journalisten gaven aan dat zij de bijeenkomsten direct of indirect gebruiken voor hun
werk. De bijeenkomsten zijn openbaar in de zin dat wat er gezegd wordt mag worden
weergegeven in de media. Ook benutten journalisten de aanwezigheid van internationale sprekers voor een interview. Verder benadrukten respondenten uit verschillende
doelgroepen de netwerkmogelijkheden van de openbare bijeenkomsten.
Vrijwel alle respondenten noemden de kwaliteit van de openbare bijeenkomsten hoog.
De Atlantische Commissie werd met name geprezen om haar capaciteit om interessante sprekers naar Nederland te halen. Wel wees een aantal geïnterviewden op een
zekere voorspelbaarheid van het jaarprogramma. Veel respondenten vonden het
karakter van de bijeenkomsten nogal statisch en formeel. Verschillende keren werd de
suggestie gedaan om vaker de debatvorm te gebruiken. Het stimuleren van meer
interactie tussen spreker(s) en publiek zou ook de aantrekkelijkheid van de bijeenkomsten voor jongeren kunnen vergroten. Anderen benadrukten juist de huidige setting,
waarbij de bezoeker passief kan blijven, prettig te vinden. Verschillende respondenten
wezen erop dat de sprekers doorgaans een pro-Amerikaanse invalshoek hadden. Om
die reden werd meermaals het verzoek uitgesproken om relevante thema’s vaker wat
fundamenteler ter discussie te stellen, bijvoorbeeld door uitgesproken voor- en
tegenstanders met elkaar in debat te laten gaan.

5.6 Publicaties
De Atlantische Commissie geeft (naast de onderwijspublicaties) verschillende publicaties
uit. Om te beginnen wordt het openbare jaarverslag als boekje gepubliceerd. Sinds
2007 wordt het jaarverslag niet meer automatisch aan alle begunstigers en speciale
relaties, maar alleen nog op aanvraag toegestuurd.

5.6.1 Semiwetenschappelijke publicaties
De Atlantische Commissie geeft gemiddeld eens in de twee jaar een semi-wetenschappelijk boek uit in eigen beheer. De Atlantische Commissie benadert daartoe een auteur
met het verzoek om een manuscript te schrijven. De Atlantische Commissie geeft
daarvoor geen financiële vergoeding, maar draagt zorg voor de redactie, publicatie en
verspreiding van het boek. Vaak wordt het betreffende boek als welkomstgeschenk
voor nieuwe begunstigers gebruikt en kunnen bestaande begunstigers het voor een
klein bedrag bestellen. Gedurende de evaluatieperiode is er één boek uitgegeven,
getiteld (Dis)Organising European Security. The Iraq Controversy and Patterns in US-European
Relations geschreven door Arnout Molenaar (2007). Ook is in 2007 een tweede druk
verschenen van het boek Allies or Aliens. George W. Bush and the Transatlantic Crisis in Historical
Perspective van Sebastian Reyn (eerste uitgave in 2004). Deze formule is voor de

63

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

Atlantische Commissie een relatief goedkope manier om auteurs aan te trekken, maar
kent ook een risico, omdat de auteur geen prestatieverplichting aangaat. Een boek dat
met het oog op publicatie in 2008 werd voorbereid, is niet gepubliceerd.

5.6.2 Atlantisch Perspectief
De Atlantische Commissie brengt het tijdschrift Atlantisch Perspectief uit. In 2006 is
het aantal nummers verhoogd van zeven naar acht per jaar. De Atlantische Commissie
typeert het karakter van het tijdschrift als populair-wetenschappelijk. Het beoogt een
mix te bieden van wetenschappelijke en licht opiniërende artikelen. Het tijdschrift
kent een aantal vaste onderdelen. Allereerst is er een ‘Redactioneel’ met een beschouwing van een actueel thema, gevolgd door een aantal (4 à 5) artikelen van verschillende
auteurs, een Atlantisch Nieuwsoverzicht, soms gevolgd door een verslag van een
openbare bijeenkomst en/of een boekbespreking.

64

Het Atlantisch Perspectief heeft geen redactie, maar een adviesraad. De feitelijke
redactie wordt gevoerd door de eindredacteur onder verantwoordelijkheid van de
directeur van de Atlantische Commissie. De adviesraad komt tweemaal per jaar bijeen,
waarbij hij terugblikt op de gepubliceerde nummers en suggesties doet voor mogelijke
onderwerpen. De eindverantwoordelijkheid ligt bij de Atlantische Commissie. In 2007
is ook een internationale adviesraad ingesteld. De leden hiervan komen niet bijeen,
maar corresponderen, meestal per e-mail, met de eindredacteur. Ook de lezers worden
uitgenodigd per e-mail te reageren op de artikelen.
Het Atlantisch Perspectief is een Nederlandstalig blad voor een Nederlandstalig
publiek. Wel bevat het vaak enkele Engelstalige artikelen van buitenlandse auteurs. Er
komt eens per jaar een Engelstalig themanummer uit dat bedoeld is voor een interna­
tionaal publiek. Ook verscheen er in 2006 een Engelstalig nummer zonder specifiek
thema.58 Daarnaast is er een aantal Nederlandstalige themanummers verschenen59 en
worden (2 à 3) artikelen over hetzelfde thema vaak gebundeld in een ‘katern’.
De Atlantische Commissie beschouwt de transatlantische band en met name de
veiligheidskant daarvan (NAVO) als het speerpunt voor het Atlantisch Perspectief.
Daarnaast is er ruimte voor Europese veiligheid (EU-beleid, betrekingen met Rusland,
GOS-leden en partnerlanden), het Nederlands buitenlands en veiligheidsbeleid en het
buitenlands beleid van de VS en Canada. In de evaluatieperiode is de NAVO het
onderwerp waarover de meeste artikelen zijn verschenen (vijftien). Ook over Afghanistan
(dertien keer) en het buitenlands beleid van de VS (tien keer) is geregeld geschreven.
Sommige artikelen hebben een meer algemene strekking, zoals de internationale
machtsverhoudingen of transatlantische betrekkingen, andere hebben een beperktere
58

59

De thema’s van het Engelstalige nummers waren ‘US Foreign Policy and Transatlantic Relations’ (2007), ‘American
Foreign Policy and Transatlantic Relations after the U.S. Elections’ (2008) en ‘NATO and Transatlantic Relations: Past,
Present and Future’ (2009).
‘De Verenigde Staten’ (2006), ‘Nucleaire non-proliferatie’(2007) en ‘Veiligheid in Afrika’ (2007).

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

focus, zoals een specifiek Europees land, een conflictregio of een specifieke veiligheidsuitdaging, zoals klimaatverandering, terrorisme of piraterij. Er wordt ook
ingespeeld op de actualiteit. In de nasleep van het conflict tussen Georgië en Rusland
verschenen daar drie artikelen over. Verder is er in 2008 aandacht besteed aan de
Amerikaanse presidentsverkiezingen en de implicaties daarvan voor het buitenlands
beleid van de Verenigde Staten (zie bijlage 5 voor een overzicht van de onderwerpen).
De meeste auteurs schrijven eenmalig in Atlantisch Perspectief. Er is ook een groep van
met regelmaat terugkerende auteurs.60 De auteurs zijn meestal werkzaam bij
Nederlandse en buitenlandse universiteiten, denktanks of de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie. Ook schrijven Nederlandse politici soms een (opiniërend) artikel. Het beperkte aantal potentiële auteurs op dit terrein in Nederland vormt
een uitdaging voor de redactie. Vandaar dat voor de acquisitie ook wordt uitgeweken
naar buitenlandse auteurs.

Bereik
Reguliere nummers van het Atlantisch Perspectief hebben een oplage van 1300,
Engelstalige nummers een oplage van 1500. In 2009 gingen ca. 300 exemplaren naar
begunstigers, 160 naar abonnees, 70 naar studentbegunstigers, 35 naar studenten­
abonnees, 7 naar middelbare scholen en 385 naar speciale relaties en universiteits­
bibliotheken (tezamen 957). Ook kunnen de bezoekers van activiteiten (inclusief de
onderwijsbijeenkomsten) exemplaren van het Atlantisch Perspectief meenemen.
Enkele geïnterviewde leden van de pers gaven aan het Atlantisch Perspectief per e-mail
te ontvangen. Ook wordt het Atlantisch Perspectief geplaatst op de website, maar
informatie over het aantal downloads is niet beschikbaar.

Oordeel over relevantie en kwaliteit61
Van de respondenten die het Atlantisch Perspectief ontvangen, zei het merendeel het
tijdschrift daadwerkelijk te lezen. Een aantal respondenten gaf aan hiervoor geen tijd
te hebben of andere leesprioriteiten te stellen. De meeste respondenten lezen per
nummer twee à drie artikelen die zij interessant vinden of relevant vinden voor hun
werk. Beleidsambtenaren oordelen uiteenlopend over de relevantie van het tijdschrift
voor hun werk. Sommigen vinden het Atlantisch Perspectief onderscheidend van
andere tijdschriften en daardoor waardevol. Anderen vinden het blad juist te weinig
onderscheidend van de Internationale Spectator of defensietijdschriften als de
Militaire Spectator en Carré. Sommige journalisten zeiden het Atlantisch Perspectief te
gebruiken als naslagwerk voor het maken van hun bijdragen. Wetenschappers
waarderen het Atlantisch Perspectief vanwege de beschouwingen van actuele thema’s,

60

61

In de evaluatieperiode hebben dertien auteurs twee artikelen gepubliceerd, zes auteurs driemaal, twee
auteurs viermaal, een auteur vijfmaal en een auteur (tevens lid van de redactieraad) acht maal. De
eindredacteur publiceerde zevenmaal een door hem afgenomen interview.
Deze subparagraaf ontleent inzichten aan de gehouden interviews alsmede aan de beoordeling van het
Atlantisch Perspectief door een panel van twee deskundigen (zie bijlage 3 voor de beoordelingscriteria).

65

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

maar het heeft geen wetenschappelijke relevantie. Voor meerdere mensen geldt dat zij
het Atlantisch Perspectief informatief, maar geen verplichte lectuur vinden.
Volgens het panel en de respondenten sluiten de onderwerpen van het tijdschrift, met
een nadruk op de NAVO en de transatlantische samenwerking, goed aan bij de doel­­
stelling van de Atlantische Commissie. Een veelgehoorde opmerking is dat het Atlantisch
Perspectief een (te) sterke militaire focus heeft en qua onderwerpkeuze weinig
vernieuwend is. Zowel het panel als veel respondenten wezen erop dat er ruimte is
voor thematische verbreding, doordat de veiligheidsuitdagingen voor de NAVO-landen
steeds meer divers worden en een mondiale dimensie krijgen. ‘Nieuwe’ uitdagingen,
zoals het veranderende klimaat, energievraagstukken, cyberwar, massavernietigings­
wapens of de Noordpool zouden vaker aandacht mogen krijgen. Ook mag er meer
aandacht worden besteed aan de politieke kant van de transatlantische samenwerking.

66

De diversiteit aan achtergronden van de auteurs (politici, wetenschappers, beleids­
ambtenaren, militairen) wordt gewaardeerd. Wel merkten zowel het panel als sommige
respondenten op dat onderwerpen in het algemeen, maar vooral als het de NAVO zelf
betreft, vaak vanuit een NAVO-perspectief worden geschreven. In beginsel wordt dit
gewaardeerd omdat dit informatieve artikelen oplevert, maar er is duidelijk behoefte
aan meer ruimte voor beschouwingen vanuit verschillende invalshoeken. Ook gaan de
beschouwingen doorgaans niet verder dan de problemen binnen het beleid te
benoemen en oplossingen daarvoor aan te dragen. Kritische reflecties op de basis
onder het beleid (‘out-of-the-box-denken’) zijn zeer zeldzaam. Ook is vanuit het panel en
door respondenten opgemerkt dat Atlantisch Perspectief meer ruimte kan bieden voor
repliek en debat. Dit zou het tijdschrift aantrekkelijker maken en tegelijk de doelstelling
van de Atlantische Commissie om het debat te stimuleren dienen.
Over het algemeen is de waardering groot dat een kleine organisatie als de Atlantische
Commissie erin slaagt een dergelijk blad acht maal per jaar te laten verschijnen. De
uitstraling van het blad wordt door zowel het panel als de respondenten degelijk,
serieus en professioneel gevonden. De lay-out en het gebruik van foto’s wordt over het
algemeen als positief beoordeeld. Wel is een veel gehoorde opmerking van zowel de
respondenten als het panel dat er teveel tekst op een pagina staat en de letters te klein
zijn. Het gebruik van break-ups en foto’s maakt echter een hoop goed.
De opbouw van het tijdschrift, met als hoofdbestanddelen de artikelen en het
Atlantisch Nieuws wordt wat mager gevonden. Het redactioneel wordt weinig gelezen
en zou volgens het panel aan relevantie winnen als daarin de keuze voor de onderwerpen en auteurs zou worden beargumenteerd. De rubriek Atlantisch Nieuws wordt door
zowel het panel als respondenten uiteenlopend gewaardeerd. Sommigen vinden het
een nuttig overzicht, anderen benadrukten dat de nieuwswaarde ervan laag is. Een veel
gehoorde suggestie is om ook relevante toekomstige evenementen (van de NAVO, de
Atlantische Commissie of andere organisaties) aan te kondigen. De behoefte aan boek­
besprekingen wisselt ook sterk. Diegenen die daarin geïnteresseerd zijn, vinden het

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

huidige aanbod marginaal. Het bespreken van één boek per nummer roept bovendien
de vraag op waarom dat specifieke boek is gekozen uit de talloze mogelijke boeken en
rapporten.
Het gebruik van zowel Nederlands- als Engelstalige artikelen roept vragen op over de
beoogde lezersgroep, maar geen van de respondenten zei hinder te ondervinden van
het gemengde taalgebruik. Voor universitaire docenten zou de Engelse taal de
bruikbaarheid van artikelen vergroten.
Het gebruik van themanummers en katernen (thematische clusters) wordt zeer
gewaardeerd en zou verder ontwikkeld kunnen worden. Daarbij kunnen thema’s vanuit
verschillende disciplines en invalshoeken worden benaderd.
De artikelen worden door het panel en de respondenten een hoge actualiteitswaarde
toegekend. Zij bieden interessante achtergrondinformatie over lopende, aan de NAVO
gerelateerde zaken. Ook is het taalgebruik toegankelijk voor een breed publiek en
wordt jargon vermeden. Wel valt velen op dat de kwaliteit van de artikelen sterk wisselt.
Het panel constateerde dat de mate van logische redeneringen, de onderbouwing van
stellingnamen, alsmede de mate waarin artikelen tot conclusies komen, sterk verschilden. Veel artikelen hebben een beschouwend of een opiniërend karakter, zonder dat in
het laatste type overigens altijd een duidelijke stelling wordt betrokken. Slechts weinig
artikelen hebben een analytisch karakter. Uit het verschil in de aard en kwaliteit van de
artikelen blijkt dat er geen redactionele richtlijnen worden verstrekt. De verschillende
aard van de artikelen hoeft niet per se als probleem te worden gezien, zeker wanneer
zij binnen een thematisch nummer op hetzelfde onderwerp betrekking hebben, maar
doordat verschillende typen artikelen zonder aanduiding door elkaar worden gepresenteerd, valt het kwaliteitsverschil op. Dit kan worden opgelost door een onderscheid
aan te brengen tussen opiniërende, beschouwende en analytische artikelen. Op die
manier krijgt de opbouw van het tijdschrift meer profiel en is het verschil in karakter
tussen de artikelen voor de lezer duidelijk. Omdat dit de acquisitietaak verzwaart, valt
te overwegen om zes in plaats van acht nummers per jaar uit te brengen (eens in de
twee maanden).

5.7 Overige activiteiten
Zoals vermeld in hoofdstuk 2 worden de overige activiteiten niet meegenomen in het
oordeel over de relevantie en de effectiviteit van de ontplooide activiteiten. Deze
activiteiten kennen een ad hoc karakter en worden geheel uit andere bronnen dan de
overheidssubsidie gefinancierd. Voor de volledigheid worden zij hier vermeld.

Bezoekersprogramma Amerikaanse Fellows
In het kader van de samenwerking met het German Marshall Fund of the United States
organiseert de Atlantische Commissie een programma voor een vijf- of zestal

67

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

Amerikaanse deelnemers van het American Marshall Memorial Fellowship Program,
die als onderdeel van hun reis door Europa een bezoek aan Nederland brengen.
Verschillende sprekers verzorgen een lezing. In elk jaar van de evaluatieperiode is er
een weekprogramma voor de Amerikaanse Fellows georganiseerd.

Aliante 2006
In juni 2006 heeft de Atlantische Commissie samen met de Tsjechische Atlantische
Commissie ‘Jagello 2000’ de internationale finale van het spel Aliante georganiseerd.
Daarin streden 50 scholieren uit negen Europese landen in de leeftijd van 14 tot en met
18 jaar met elkaar op het sportieve en inhoudelijke vlak. Het spel was bedoeld om
jongeren op een praktische manier kennis te laten maken met de militaire en politieke
aspecten van vrede en veiligheid.

Besloten bijeenkomsten

68

In de periode januari 2006 tot en met oktober 2009 organiseerde de Atlantische
Commissie negen besloten bijeenkomsten, vaak in samenwerking met de Amerikaanse
ambassade in Den Haag of het ministerie van Defensie. Voor deze bijeenkomsten
werden specifieke leden van de relevante doelgroepen uitgenodigd, afhankelijk van het
onderwerp. In 2007 werden er drie besloten bijeenkomsten georganiseerd, namelijk
een videoconferentie over de Russische visie op de ISAF-missie, een auteursbijeenkomst
over het handboek over de Amerikaans-Nederlandse betrekkingen en de 8ste
Nederlands-Duitse rondetafelconferentie. In 2008 werden er vier besloten bijeenkomsten georganiseerd door de Atlantische Commissie, het ging hier om twee besloten
lunchlezingen in het kader van het interdepartementale project Verkenningen naar de
toekomst van de Nederlandse krijgsmacht (Verkenningen) en twee videoconferenties (een
over de Republikeinse Conventie en een over de Democratische Conventie). In 2009
zijn tot dusverre twee besloten bijeenkomsten gehouden. Het ging om twee lunch­
lezingen op het ministerie van Defensie in het kader van het interdepartementale
project Verkenningen. Sprekers waren John Hulsman en Robert Kaplan.

5.8 Analyse van de relevantie en de effectiviteit
5.8.1 Relevantie
Zoals in hoofdstuk 2 werd gesteld, richt het tweede deel van de relevantievraag zich op
de vraag of de ontplooide activiteiten passen binnen de doelstelling van de Atlantische
Commissie. Daarnaast zijn de afnemers van de activiteiten gevraagd of zij de
activiteit(en) relevant vonden voor hun werk of studie.
De soorten activiteiten die de Atlantische Commissie ontplooit, vloeien logisch voort
uit haar doelstelling (zie paragraaf 3.1). Het publieke debat over (transatlantische)
veiligheidsvraagstukken wordt gestimuleerd middels openbare bijeenkomsten
(lezingen, debatten en seminars), de activiteiten van de Jonge Atlantici en het tijdschrift
Atlantisch Perspectief. Wel zouden de openbare bijeenkomsten en het Atlantisch

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Perspectief meer ruimte kunnen bieden voor debat tussen sprekers met verschillende
invalshoeken. De voorlichtingsfunctie van de Atlantische Commissie wordt vervuld
door middel van de bezoeken voor journalisten en andere doelgroepen aan het
NAVO-hoofdkwartier en Washington, de bijdragen van de directeur aan lezingen,
cursussen, conferenties en publicaties van andere organisaties, de speciaal op het
voortgezet onderwijs gerichte activiteiten en het lesmateriaal, alsmede de website en
een informatiedesk. En het verrichten van onderzoek naar transatlantische vraagstukken
wordt gestimuleerd door middel van het uitgeven van (semi)wetenschappelijke
boeken, het tijdschrift Atlantisch Perspectief en het faciliteren van een leerstoel
Moderne Transatlantische Vraagstukken aan de Universiteit van Amsterdam.
De vraag of de onderwerpen van de activiteiten passen binnen de thematische doel­­
stelling (transatlantische veiligheidsvraagstukken) staat open voor debat, omdat deze
niet eenduidig is. Zo werd in hoofdstuk 3 de vraag opgeworpen of alles wat een
transatlantische dan wel een veiligheidsdimensie heeft tot het werkterrein van de
Atlantische Commissie moet worden gerekend. Afgaand op de gekozen onderwerpen
moet hierop bevestigend worden geantwoord. Zowel de openbare bijeenkomsten als
het tijdschrift Atlantisch Perspectief besteedden de meeste aandacht aan de NAVOsamenwerking en de transatlantische betrekkingen in algemene zin. Daarnaast was er
geregeld aandacht voor het buitenlandse beleid van de Verenigde Staten en, met name
in het Atlantisch Perspectief, veel aandacht voor veiligheids- en defensievraagstukken,
die in meer of mindere mate een transatlantische relevantie hadden. Bij de openbare
bijeenkomsten werd de aandacht voor gerelateerde onderwerpen die ook voor de
NAVO relevant zijn, zoals het Europees veiligheids- en defensiebeleid, de 3D-benadering
of nieuwe veiligheidsuitdagingen, gemist. De activiteiten van de Jonge Atlantici en van
de Atlantische Onderwijscommissie wisselden veiligheidsvraagstukken zonder
duidelijke transatlantische dimensie af met onderwerpen die betrekking hadden op de
Amerikaanse politiek (één bijeenkomst van de Jonge Atlantici had de NAVO als
onderwerp, geen enkele onderwijsbijeenkomst had een duidelijke NAVO-focus).
De meeste respondenten vonden de activiteiten waaraan zij deelnamen relevant voor
hun werk. Journalisten zeiden de bezoeken aan de NAVO, het Atlantische Perspectief en
de openbare bijeenkomsten direct te gebruiken of als achtergrondinformatie nuttig te
vinden voor hun dagelijkse werk. Tweede Kamerleden zien de activiteiten van de
Atlantische Commissie als een goede manier om met belangrijke denkers over
internationale machtsvraagstukken in contact te komen en gebruiken de activiteiten
ook om hun professionele netwerk te onderhouden. Voor beleidsambtenaren voegen
de bijeenkomsten inhoudelijk zelf niet meer veel toe, omdat de sprekers vaak ook op
het ministerie komen spreken, waarbij meer ruimte is voor verdieping. De meeste
docenten gaven aan dat zij de tijdens de onderwijsconferenties en -seminars opgedane
kennis konden gebruiken. Het initiatief van het digitale lesmateriaal wordt door
docenten gewaardeerd, maar het wordt nog weinig gebruikt.

69

5 Relevantie en effectiviteit van de activiteiten

5.8.2 Effectiviteit
In hoeverre hebben de activiteiten bijgedragen aan het bereiken van de doelstelling
van de Atlantische Commissie? Zoals in hoofdstuk 2 werd gesteld, wordt het oordeel
over de effectiviteit gebaseerd op het bereik van de activiteiten en de kwaliteit ervan.

Bereik
De Atlantische Commissie bereikt met haar activiteiten de beoogde doelgroepen die
als ‘kennisvermenigvuldigers’ worden beschouwd (journalisten, politici, docenten,
beleidsambtenaren en studenten). Met de openbare bijeenkomsten en het Atlantisch
Perspectief worden daarnaast militairen, leden van het corps diplomatique in Den Haag,
wetenschappers en oud-diplomaten bereikt.

70

Het feit dat de Atlantische Commissie zich concentreert op kennisvermenigvuldigers
en niet op het brede publiek is om een aantal redenen te begrijpen. Ten eerste heeft de
Atlantische Commissie beperkte middelen tot haar beschikking en zijn uitingen via
massamedia duur. Ten tweede mist de Atlantische Commissie de expertise om via
massamedia te communiceren. En ten derde is het brede Nederlandse publiek moeilijk
te bereiken, omdat slechts een kleine groep mensen geïnteresseerd is in internationale
veiligheidsvraagstukken. De Atlantische Commissie heeft een beproefde methode om
specifieke doelgroepen, waaronder belangrijke opiniemakers, te bereiken en slaagt
daar in.
Toch is het de vraag of er niet een verbreding van het bereik kan worden bewerkstelligd.
Terwijl de op speciale doegroepen gerichte activiteiten, zoals de onderwijsactiviteiten
en de NAVO-bezoeken, per activiteit verschillende deelnemers aantrekken, kennen
openbare bijeenkomsten (de meest frequente bijeenkomsten met de meeste deelnemers)
een redelijk trouw publiek. Dat publiek is gemiddeld van hoge leeftijd en bestaat
daarnaast vaak voor de meerderheid uit medewerkers van buitenlandse ambassades in
Den Haag. Dit heeft voor een groot deel te maken heeft met het uitnodigingenbeleid
voor openbare bijeenkomsten. Studenten en jonge werknemers bij het bedrijfsleven
en de overheid worden nauwelijks bereikt met deze openbare bijeenkomstenen. De
keuze voor Den Haag en daarbinnen vaak Sociëteit de Witte werkt niet bevorderend om
studenten en jongeren te bereiken. Ook het statische en formele karakter van veel
openbare bijeenkomsten lijkt een rol te spelen. Verwacht wordt dat de bijeenkomsten
voor een breder publiek aantrekkelijk worden als vaker de debatvorm wordt gekozen,
met uitgesproken voor- en tegenstanders ten aanzien van een relevant vraagstuk. De
activiteiten van de Jonge Atlantici zijn nog erg ad hoc en weten nog maar een beperkt
‘eigen’ publiek aan te spreken.
De outcome – in welke mate worden de kennis en inzichten verder verspreid naar het
bredere publiek – valt op methodologische gronden niet te kwantificeren. De evaluatie
toont aan dat de bereikte ‘kennisvermenigvuldigers’, met name journalisten en
docenten, de door hen opgedane kennis en inzichten gebruiken in hun werk. De wijze
waarop dit gebeurt is echter subtiel, laat staan dat de mate waarin de inzichten over­

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

komen bij hun bredere publiek (mediaconsumenten, scholieren, studenten e.d.) is aan
te geven. Zoals een recente IOB-evaluatie leerde, laat de invloed van activiteiten op
draagvlak zich minder goed meten naarmate de doelen abstracter worden.62 In het
geval van de Atlantische Commissie zijn zowel de draagvlakdoelstelling als het object
daarvan impliciet. De opiniepeilingen van TNS NIPO en de Transatlantic Trends laten
overigens zien dat het met het draagvlak voor de transatlantische samenwerking in het
algemeen in Nederland niet zorgwekkend is gesteld, maar als het gaat om de steun
voor concrete missies is het beeld anders.

Kwaliteit
De kwaliteit van de meeste activiteiten is hoog. Dit komt doordat de Atlantische
Commissie dankzij haar netwerk gerenommeerde nationale en internationale sprekers
weet aan te trekken voor openbare bijenkomsten en onderwijsbijeenkomsten. Ook de
bezoeken aan het NAVO-hoofdkwartier worden gewaardeerd vanwege de ontmoetingen
met Nederlandse en buitenlandse functionarissen. Het feit dat andere instituten graag
(zouden willen) samenwerken met de Atlantische Commissie is een goede indicator
voor de kwaliteit van haar bijeenkomsten en haar reputatie.
De openbare bijeenkomsten, waarvan zeventig procent het karakter van een lezing
had, kenden vaak een nogal formeel karakter, waardoor de interactie met het publiek
beperkt bleef. Sommige respondenten vonden dat prettig, anderen wensten meer
dynamiek. Het jaarprogramma voor openbare bijeenkomsten kende een zekere mate
van voorspelbaarheid, waarbij klassieke veiligheidsvraagstukken dominant waren.
Onderwerpen als nieuwe veiligheidsbedreigingen, de 3D-benadering of het Europese
veiligheids- en defensiebeleid, die ook voor de NAVO relevant zijn, kregen weinig
aandacht. Daarnaast werden de onderwerpen NAVO en transatlantische betrekkingen
doorgaans vanuit een pro-NAVO invalshoek behandeld. Het af en toe organiseren van
een tegengeluid, wat zou leiden tot een meer fundamenteel debat, zou de aantrekkelijkheid en relevantie van de bijeenkomsten ten goede komen.
De kwaliteit van het tijdschrift Atlantisch Perspectief geldt als voldoende, maar laat
ruimte voor verbetering. De artikelen zijn vaak actueel en interessant, maar de
kwaliteit ervan loopt uiteen. Dit komt deels doordat het karakter van de artikelen
verschilt, zonder dat daarbij wordt aangegeven of het om een beschouwing, opiniestuk
of analyse gaat. Ook is de onderwerpkeuze nogal traditioneel en sterk op militaire
aspecten gericht. Het gebruik van themanummers en katernen bevordert de aantrekkelijkheid en kan verder worden uitgebouwd.

62

Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie, Draagvlakonderzoek. Evalueerbaarheid en resultaten,
IOB Evaluaties no. 322, Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken, april 2009.

71

6
Doelmatigheid
van de organisatie

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Dit hoofdstuk bespreekt de doelmatigheid van de Atlantische Commissie. Hoofdstuk 2
gaf aan dat voor de doelmatigheid wordt gekeken naar de financiële en inhoudelijke
verslaglegging door de Atlantische Commissie, alsmede naar de mate waarin de
huidige wijze van financiering het bereiken van de doelstelling belemmert of faciliteert. De belangrijkste bevindingen zijn:
• De inhoudelijke verslaglegging is uitgebreid, maar uitsluitend beschrijvend.
• De financiële verslaglegging is adequaat.
• De financiële basis van de Atlantische Commissie is smal.
• De wijze van jaarlijkse subsidieverlening hindert langetermijnplanning en diepteinvesteringen.

6.1 Financiële en inhoudelijke verslaglegging
Met betrekking tot de verslaglegging kan onderscheid worden gemaakt tussen de
jaarstukken, waarin richting bestuur en subsidieverleners verantwoording wordt
afgelegd over de financiële bestedingen en het openbare jaarverslag van de Atlantische
Commissie, waarin een overzicht wordt gegeven van de totale output van de
organisatie.63

Financiële verantwoording
De financiële verantwoording van de Atlantische Commissie aan de subsidieverleners
vindt plaats door middel van jaarstukken die door het bestuur zijn goedgekeurd en zijn
voorzien van een accountantsverklaring. Deze geven een helder inzicht in onder
andere de balans, de baten en lasten naar herkomst en een kasstroomoverzicht. De
personeelslasten en kantoorkosten worden gespecificeerd naar uitgaven voor bijvoorbeeld salariskosten en sociale lasten, accountantskosten, huur- en servicekosten,
papierkosten, vracht- en portikosten e.d.
De jaarstukken geven per activiteitencategorie inzicht in de toegerekende personeelsen kantoorkosten (overhead) en de (totale) materiële kosten per soort activiteit (zoals
journalistenreizen, onderwijsconferentie, publieksbijeenkomsten, Atlantisch
Perspectief etc.).
De subsidiegevende ministeries zijn tevreden over de financiële verslaglegging door de
Atlantische Commissie. Doordat beide ministeries middels een waarnemer in het
dagelijks bestuur van de Atlantische Commissie zijn vertegenwoordigd en er daarnaast
jaarlijks nog een separaat gesprek over de jaarstukken plaatsvindt, zijn zij goed op de
hoogte van de onderbouwing van de cijfers. Er hebben zich tijdens de evaluatieperiode
op dit vlak geen noemenswaardige problemen voorgedaan.
63

In het openbare jaarverslag over 2008 is voor het eerst een globaal overzicht van de baten en lasten
opgenomen.

73

6 Doelmatigheid van de organisatie

Openbaar jaarverslag
Het openbare jaarverslag, vormgegeven als boekje, beschrijft zeer uitgebreid het
geheel van door de Atlantische Commissie uitgevoerde activiteiten.64 Het primaire doel
van het jaarverslag is het op een aantrekkelijke wijze presenteren van de uitgevoerde
activiteiten en niet zozeer het afleggen van verantwoording naar de subsidiegevers. De
activiteiten zijn in het jaarverslag niet geclusterd volgens de activiteitencategorieën die
in de begroting en de jaarstukken worden gehanteerd, maar naar: 1) Conferenties en
bijeenkomsten (waaronder de openbare bijeenkomsten; onderwijsconferenties en
seminars, bezoeken, bijeenkomsten van de Jonge Atlantici e.d.); 2) Publicaties; 3)
Opiniepeiling; en 4) Lezingen en publicaties van de directeur. Binnen deze categorieën,
waarvan de eerste verreweg de meest substantiële is, worden de activiteiten chronologisch beschreven. Per activiteit worden het onderwerp, de locatie, de deelnemers­
groepen en het aantal deelnemers beschreven.

74

Het verslag is uitsluitend beschrijvend en doet geen poging tot (eenvoudige) analyse,
bijvoorbeeld door tabellen te presenteren met aantallen activiteiten per categorie,
behandelde onderwerpen of een weergave van het totaal en/of gemiddeld aantal
deelnemers. Doordat in het jaarverslag een andere categorisering van activiteiten
wordt gekozen dan in de jaarstukken, zijn deze twee documenten niet één op één te
lezen.

6.2 De wijze van financiering
De Atlantische Commissie maakt voor de financiering van haar budget gebruik van een
mix aan geldstromen. Voor ruim driekwart steunt het budget op de (jaarlijkse)
instellingssubsidie van de overheid. Voor het overige deel ontvangt de Atlantische
Commissie projectsubsidies van de NAVO en andere non-profitorganisaties, alsmede
bijdragen van bedrijven, begunstigers, abonnees en studenten (zie tabel 6.1).

Subsidie van de overheid 65 66 67
De achtergrond van de subsidie die door de Nederlandse ministeries van Buitenlandse
Zaken, Defensie en – tot en met 2008 Onderwijs, Cultuur en Wetenschap – wordt
verstrekt, is besproken in hoofdstuk 4. Het bedrag van de beschikking nam tussen 2006
en 2007 toe met EUR 18.052 (4,2%) en tussen 2007 en 2008 toe met EUR 33.444 (7,5%).
64
65

66
67

Bij wijze van besparingsmaatregel wordt het jaarverslag sinds 2007 niet meer automatisch toegestuurd aan
alle begunstigers en speciale relaties. Dit gebeurt alleen nog op aanvraag.
Hiervan bedroeg EUR 30.804 een projectsubsidie van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het project
‘Transatlantic Energy Conference’ is geannuleerd, maar vanwege de voorbereidingen waren er diverse kosten
gemaakt. De beschikking bedroeg dus EUR 430.073.
Hiervan bedroeg EUR 9.975 een bijdrage voor de 8e Nederlands-Duitse rondetafelconferentie van het
ministerie van Buitenlandse Zaken. De beschikking bedroeg dus: EUR 448.125.
De beschikking bedroeg EUR 481.569, maar de afrekening van de Nederlands-Duitse rondetafelconferentie
leidde tot het terugstorten van EUR 5.488.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Tussen 2008 en 2009 nam het bedrag af met EUR 6.153 (1,3 %), hetgeen deels is te
verklaren doordat het ministerie van OCW zijn bijdrage aan de subsidie na 2008 niet
heeft gecontinueerd (zie tabel 4.1). Met de instellingssubsidie worden in ieder geval
alle overheadkosten van de Atlantische Commissie gedekt en daarnaast een deel van de
materiële kosten (zie tabel 6.1).
Tabel 6.1 Overzicht van baten en lasten
Jaarstukken
2006

Jaarstukken
2007

Jaarstukken
2008

Begroting
2009

476.081

475.416
35.000

Baten
Aandeel BuZa/Def/OCW

460.877

64

448.125

65

66

Subsidie NAVO

33.517

26.163

21.383

Overige non-profit organisaties

19.222

40.189

55.531

Contributie bedrijven, begunstigers,
abonnees en studenten

20.275

20.833

18.457

?

Overige subsidies en bijdragen

18.592

16.046

52.072

40.203

35

-

60

?

Aandeel Atlantische Commissie

91.641

103.231

147.503

135.203

Som der baten

552.518

561.331

623.584

610.619

Platform en netwerkactiviteiten

119.131

111.427

155.590

143.330

Onderwijsactiviteiten

125.504

138.707

122.574

129.328

Openbare bijeenkomsten

131.654

123.809

144.463

122.036

Publicaties

177.518

185.409

190.040

198.014

8.389

7.230

17.443

17.911

Som der lasten

562.196

566.582

630.110

610.619

Waarvan toegerekende overhead
(als % van de totale lasten)

327.039
(58%)

343.935
(61%)

393.070
(62%)

416.394
(68%)

Resultaat

- 9.678

- 5.251

- 6.526

0

Baten en lasten voorgaande jaren

Lasten

Overige specifieke activiteiten

Een groot nadeel van de jaarlijkse subsidie is dat het ministerie van Buitenlandse Zaken
het eerste deel van het bedrag meestal pas in april van het betreffende boekjaar over­­

75

6 Doelmatigheid van de organisatie

maakt.68 Daardoor kan de Atlantische Commissie in het begin van het jaar nog geen
financiële verplichtingen aangaan, met als gevolg dat er in de eerste maanden van het
jaar geen grote activiteiten kunnen worden georganiseerd. Aan het begin van 2007 deed
zich zelfs een ernstig liquiditeitsprobleem voor. Volgens de comptabiliteitswet moeten
de niet-bestede financiële middelen worden teruggestort naar de subsidiegever. Dit
betekent dat de Atlantische Commissie geen overschotten mag overhevelen naar het
volgende jaar om het liquiditeitsprobleem te ondervangen.69 Overigens was het bedrijfs­­
resultaat van de Atlantische Commissie in zowel 2006, 2007 als 2008 negatief (zie tabel
6.1). Gedurende de evaluatieperiode daalde de continuïteitsreserve (onderdeel van het
eigen vermogen) van de stichting van EUR 37.887 op 1 januari 2006 naar EUR 16.431 op
1 januari 2009.
Indien de ministeries zouden besluiten tot het verlenen van een meerjarige subsidie dan
zou het liquiditeitsprobleem deels worden weggenomen. Een bijkomend voordeel is
dat de Atlantische Commissie grote bijeenkomsten verder vooruit kan plannen. Ook
zouden, desgewenst, enkele diepte-investeringen kunnen worden gedaan in bijvoorbeeld de website of het lesmateriaal.
76

Eigen inkomsten
Zoals blijkt uit tabel 6.1 is de Atlantische Commissie in staat jaarlijks zo’n EUR 130.000
aan eigen inkomsten te generen. Van deze eigen inkomsten is zo’n 15% procent
afkomstig van bedrijven, begunstigers, abonnees en studenten, maar dit aandeel kalft
af. Het aantal begunstigers en abonnees loopt al jaren gestaag terug, hetgeen maar
deels wordt gecompenseerd door de aanwas van studentbegunstigers en -abonnees
(zie tabel 6.2 en figuur 6.1). En daar komt bij dat het betalingsrecord van de begunstigers
en abonnees onder de maat is.
Tabel 6.2		

Aantallen begunstigers, abonnees en studenten
2006

2007

2008

2009

Begunstigers

367

355

328

290

Abonnees

224

199

164

164

Studenten

84

88

121

120

Totaal

675

642

613

574

Bron: Atlantische Commissie

68

69

Dit hangt samen met de goedkeuring van het jaarplan van de directie Veiligheidsbeleid van het ministerie van
Buitenlandse Zaken. De jaarlijkse Begroting- en Jaarplancyclus van dit ministerie voorziet in goedkeuring van
de jaarplannen van directies en posten medio maart.
De subsidiebeschikking stelt expliciet dat de Atlantische Commissie geen toestemming krijgt voor het
vormen van een egalisatiereserve.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Figuur 6.1

Ontwikkeling in aantallen begunstigers, abonnees en studenten

800

Studenten

700

Abonnees

600

Begunstigers

500
400
300
200
100
0

2006

2007

2008

2009

Jaar

Een belangrijke bron van eigen inkomsten vormen de projectsubsidies. De NAVO
subsidieert activiteiten (tot EUR 5.000 geheel en daarboven voor maximaal voor 50%).
Deze activiteiten moeten aan een aantal voorwaarden voldoen. Zo moet bijvoorbeeld
het woord NAVO in de titel van het programma staan. Het Europees Platform voor het
Nederlandse onderwijs verstrekt subsidies voor de buitenlandse docentenreizen en het
German Marshall Fund financiert onder andere de bezoekersprogramma’s van
Amerikaanse fellows aan Nederland die de Atlantische Commissie organiseert.
De Atlantische Commissie heeft grote moeite om het bedrijfsleven te interesseren voor
sponsoring. Jaarlijks wordt het bedrijfsleven per brief uitgenodigd tot een bijdrage,
maar dat leverde nooit meer dan EUR 10.000 op. De subsidiegevende ministeries
betreuren het dat de Atlantische Commissie er niet in slaagt om meer financiering uit
het particuliere kanaal te betrekken. Tegelijk erkennen zij dat de Atlantische
Commissie doet wat in haar vermogen ligt om het bedrijfsleven tot sponsoring over te
halen. Doordat de financiële basis van de Atlantische Commissie smal is moet de
Atlantische Commissie relatief veel energie steken in het generen van inkomsten.

77

Bijlagen

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 1

Over IOB

Doelstellingen
De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) stelt zich ten doel
een bijdrage te leveren aan de kennis over de uitvoering en effecten van het Nederlands
buitenlands beleid. IOB voorziet in de behoefte aan onafhankelijke evaluatie van
beleid en uitvoering ten aanzien van alle beleidsterreinen die vallen binnen de
homogene groep buitenlanduitgaven (HGIS). Voorts adviseert IOB ten aanzien van de
programmering en uitvoering van de evaluaties die onder verantwoordelijkheid van
beleidsdirecties en ambassades worden gedaan.
De evaluaties stellen de ministers in staat aan het parlement verantwoording af te
leggen over het gevoerde beleid en de besteding van middelen. Bij de uitvoering van
evaluaties wordt naast verantwoording ook aandacht geschonken aan leren. Daarom
wordt gestreefd naar inpassing van de resultaten van de evaluatieonderzoeken in de
beleidscyclus van het ministerie van Buitenlandse Zaken. De rapporten die uit het
onderzoek voortvloeien worden gebruikt als gerichte feedback om zowel beleidsintenties als uitvoering te verbeteren. Gewapend met de kennis over de resultaten van het
gevoerde beleid kunnen beleidsmakers nieuwe interventies beter en doelgerichter
voorbereiden.

Aanpak en methodologie
IOB beschikt over een staf van ervaren onderzoekers en een eigen budget. Bij de
uitvoering van evaluaties maakt IOB gebruik van externe deskundigen met specialistische kennis van het onderwerp van onderzoek. Ten behoeve van de eigen kwaliteitsbewaking stelt IOB voorts voor elke evaluatie een referentiegroep samen waarin naast
externe deskundigen ook belanghebbenden binnen het ministerie zitting hebben.

Programmering
De IOB-evaluatieprogrammering maakt deel uit van het overzicht van voorgenomen
evaluaties dat, gerangschikt naar beleidsartikel, is opgenomen in de Memorie van
Toelichting van de Begroting van Buitenlandse Zaken.

Een organisatie in ontwikkeling
Sinds de oprichting van IOB in 1977 hebben er grote verschuivingen plaatsgevonden in
aanpak, aandachtsgebieden en verantwoordelijkheden. In de eerste jaren stonden de
activiteiten van IOB in het teken van separate projectevaluaties ten behoeve van de
minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Vanaf circa 1985 werden de onderzoeken
omvangrijker en omvatten sectoren, thema’s of landen. Bovendien werden de
rapporten van IOB aan het parlement aangeboden en daarmede openbaar. In 1996
vond een herijking van het buitenlands beleid plaats en werd het ministerie van
Buitenlandse Zaken gereorganiseerd. Tijdens deze herijking, waarbij de naam van de
Inspectie werd gewijzigd van IOV (Inspectie Ontwikkelingssamenwerking te Velde) in

79

Bijlage 1

Over IOB

IOB, werd het werkterrein uitgebreid tot het volledige buitenlandse beleid van de
Nederlandse overheid. Voorts wordt vanaf de jaren negentig samengewerkt met
evaluatiediensten van andere landen, onder meer in de uitvoering van gezamenlijke
evaluaties. Tenslotte streeft IOB ook op methodologisch gebied naar verbreding.
Daarbij komt een groter accent te liggen op de toepassing van statistische methoden
bij impactevaluatie. Met ingang van 2007 onderneemt IOB ook beleidsdoorlichtingen
als een vorm van evaluatie.

80

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 2

Terms of Reference

Vastgesteld op 24 juli 2009

1

Aanleiding

De ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie verstrekken jaarlijks een gezamenlijke exploitatiesubsidie aan de stichting Atlantische Commissie.70 Deze exploitatiesubsidie bedraagt zo’n 80% van het totale budget van de Atlantische Commissie. In 2007
heeft de Atlantische Commissie de subsidieverstrekkers gevraagd of de jaarlijkse
subsidie kon worden omgezet in een meerjarige subsidie, voor vier jaar. De ministeries
van Buitenlandse Zaken en Defensie willen het toekennen van deze meerjarige subsidie
mede laten afhangen van de uitkomsten van een onafhankelijke evaluatie. De laatste
keer dat de Atlantische Commissie onafhankelijk werd geëvalueerd was in 1999.71
Een evaluatie van de Atlantische Commissie werd opgenomen in de evaluatieprogrammering van het ministerie van Buitenlandse Zaken onder de categorie ‘overig evaluatieonderzoek’ bij operationele doelstelling 2.1 (‘Goede internationale samenwerking ter
bevordering van de nationale en bondgenootschappelijke veiligheid’).72 De Inspectie
Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het ministerie van
Buitenlandse Zaken is door de directie Veiligheidsbeleid (DVB) van dit ministerie en het
ministerie van Defensie gevraagd om deze evaluatie uit te voeren. IOB heeft positief op
dat verzoek gereageerd.

2

Achtergrond

De Atlantische Commissie is een onafhankelijke stichting die in 1952 is opgericht.
Sinds haar oprichting biedt zij een forum voor het publieke debat over transatlantische
veiligheidsvraagstukken. Zij geeft voorlichting over en stimuleert onderzoek naar
thema’s zoals de betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Europa, ontwikkelingen
in de NAVO en Europese veiligheidskwesties. De Atlantische Commissie wil hiermee de
maatschappelijke discussie over deze onderwerpen bevorderen.

70
71
72

Tot en met 2008 droeg ook het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) bij aan deze
subsidie, ten behoeve van een onderwijsmedewerker voor de Atlantische Commissie.
Batenburg, O.D. en R.F.G. Lansberge, Uitvoering Onderzoek Subsidies: Stichting Atlantische Commissie, Den Haag, 		
9 november 1999.
Ministerie van Buitenlandse Zaken, Evaluatieprogrammering Begroting 2010: programmering 2007-2012, Den
Haag, 2009.

81

Bijlage 2

Terms of Reference

De subsidiebeschikking van het ministerie van Buitenlandse Zaken73 formuleert geen
doelstellingen met betrekking tot de subsidie aan de Atlantische Commissie. Zij
verwijst naar de uitvoering van de geplande activiteiten die in de subsidieaanvraag van
de Atlantische Commissie zijn opgenomen.74 Hieruit kan worden afgeleid dat de
ministeries de doelstelling van de Atlantische Commissie onderschrijven.
Volgens de subsidieaanvraag is de doelstelling van de Atlantische Commissie ‘het
entameren van het publieke debat over (transatlantische) veiligheidsvraagstukken, in
het bijzonder de rol van de NAVO’.75 De Atlantische Commissie ontwikkelt daartoe een
jaarprogramma, bestaande uit verschillende categorieën publieksactiviteiten. Deels
wordt hiermee een algemeen publiek (de begunstigers van de Atlantische Commissie)
bediend. Deels zijn de activiteiten toegespitst op speciale doelgroepen (onderwijs,
politiek, overheidsbeleid, journalistiek en andere ‘kennisvermenigvuldigers’).

Activiteiten
De subsidieaanvraag van de Atlantische Commissie onderscheidt de volgende vijf
categorieën van activiteiten:
82

1)		 de platform- en netwerkactiviteiten
Hieronder wordt verstaan het initiëren, zelfstandig dan wel in samenwerking met
anderen, van activiteiten op het gebied van nationale en internationale veiligheidsvraagstukken, alsmede het adviseren van derden – in nationaal en internationaal
verband – bij de opzet en uitvoering van programma’s op bovengenoemd gebied. De
voorlichtingsfunctie is uit de aard der werkzaamheden nauw verweven met de
platformfunctie en omgekeerd. Beide elementen versterken elkaar.
Activiteiten die hieronder worden geschaard zijn het initiëren en organiseren van
publieksactiviteiten, journalistenreizen/briefings (naar de NAVO, EU-instellingen en
hoofdsteden van bongenoten), het ontwikkelen en onderhouden van het netwerk van
de Atlantic Treaty Association, publieke opinieonderzoek, vertegenwoordiging bij
conferenties, het geven van lezingen, voorlichting via de telefonische ‘service desk’,
studiewerkgroepen, het faciliteren van de werkzaamheden van de bijzonder hoogleraar
Atlantische Commissie (UvA) en de activiteiten van de ‘Jonge Atlantici’ (studenten en
werkende jongeren).

73

74
75

Het ministerie van Buitenlandse Zaken geeft de subsidiebeschikking af en keert het subsidiebedrag uit. Het
vordert vervolgens een deel terug van het ministerie van Defensie (en in het verleden ook van het ministerie
van OCW). De verhoudingen in de bijdragen waren tot en met 2008 ongeveer 1 (OCW) : 10 (Def) :20 (BZ).
Zie: Ministerie van Buitenlandse Zaken, Beschikking inzake de instellingssubsidie aan de Stichting Atlantische
Commissie over het jaar 2008, DVB/PB-101/08, Den Haag, 7 mei 2008.
Atlantische Commissie, Subsidieaanvraag 2008 Stichting Atlantische Commissie, 22 november 2007.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

2)		 de onderwijsactiviteiten
Dit betreft een reeks van activiteiten die de Atlantische Onderwijscommissie (AOC)
speciaal ten behoeve van het voortgezet onderwijs ontwikkelt. Deze zijn expliciet
gericht op docenten geschiedenis, maatschappijleer en aardrijkskunde. Sinds 2005
vormt de categorie ‘leraren in opleiding’ een aparte subcategorie in het doelgroepenbeleid. De achterliggende gedachte is dat docenten in het voortgezet onderwijs een
belangrijke rol spelen in het proces van kennisoverdracht naar scholieren. In het
jaarprogramma nemen de nationale onderwijsconferentie en de nascholingscursus
een centrale rol in. Sinds 2005 speelt de website van de Atlantische Commissie76 een
belangrijke rol als kennisbron voor docenten en leerlingen van het voortgezet
onderwijs.
Activiteiten die hieronder worden geschaard betreffen de website/web sheets over
internationale veiligheidsonderwerpen ten behoeve van de elektronische leeromgeving,
een jaarlijkse nationale onderwijsconferentie (AOCC), regionale onderwijsseminars/
nascholingscursussen in samenwerking met onderwijsverenigingen en buitenlandse
studiereizen voor docenten.
3)		 openbare bijeenkomsten
Onder deze categorie worden verschillende activiteiten geschaard die inspelen op
actuele thema’s uit de nationale en internationale politieke betrekkingen. Soms
worden activiteiten op verzoek van het ministerie van Buitenlandse Zaken of van
Defensie georganiseerd. De afgelopen jaren worden meer en meer activiteiten in
samenwerking met andere instellingen georganiseerd.
Activiteiten die hieronder vallen zijn geregelde bijeenkomsten, zoals lezingen,
debatten en conferenties, meestal in Den Haag, maar incidenteel ook in Amsterdam of
een andere stad. In 2008 is een jongerenconferentie georganiseerd over energie.
Hiervoor werd een eenmalige activiteitensubsidie verstrekt van EUR 20.000,-.
4)		 publicaties77
Het gaat hier om een min of meer vast pakket aan activiteiten, waarvan een belangrijke
netwerkfunctie uitgaat. Publicaties van de Atlantische Commissie zijn het jaarverslag
(oplage 1250), Atlantisch Perspectief (8 maal per jaar in een oplage van 1500 exemplaren),
semiwetenschappelijke publicaties (eens in de twee jaar) en papers van studiewerkgroepen (ad hoc).
5)		 overige specifieke activiteiten
In 2008 werd hieronder een bezoekersprogramma voor ‘fellows’ van het German
Marshall Fund of the U.S. geschaard. Deze categorie activiteiten wordt gefinancierd uit
andere bronnen dan de instellingssubsidie door de Nederlandse ministeries.
76
77

www.atlcom.nl.
Waar in het vervolg van deze ToR over ‘activiteiten’ wordt gesproken, betreft dit dus ook ‘publicaties’.

83

Bijlage 2

Terms of Reference

Organisatie
Het bureau van de Atlantische Commissie wordt gevormd door de directeur, een chef de
bureau/webredacteur, een eindredacteur Atlantisch Perspectief, een onderwijsmede­
werker en een projectmedewerker (tezamen 4,8 fte in 2008). Daarnaast maakt de
Atlantische Commissie voor de uitvoering van haar werkzaamheden vrijwel permanent
gebruik van stagiair(e)s.
De Stichting Atlantische Commissie heeft een Dagelijks en een Algemeen Bestuur,
waarbij het Dagelijks Bestuur deel uit maakt van het Algemeen Bestuur. Het Dagelijks
Bestuur komt tenminste vier maal per jaar bijeen en het Algemeen Bestuur houdt
tenminste drie maal per jaar een vergadering. In het Dagelijks en Algemeen Bestuur
zijn alle grote politieke stromingen van Nederland en de meest betrokken wetenschappelijke disciplines vertegenwoordigd. Op deze manier wordt de onafhankelijkheid van
de stichting gewaarborgd.78 De ministeries van Buitenlandse Zaken en van Defensie zijn
ieder als waarnemer vertegenwoordigd in het dagelijks bestuur.

84

Ten behoeve van de onderwijsactiviteiten wordt de Atlantische Commissie ondersteund door de Atlantische Onderwijscommissie (AOC). De Atlantische
Onderwijscommissie heeft een eigen bestuur, waarin vertegenwoordigers uit het
voortgezet onderwijs en hoger beroepsonderwijs zijn vertegenwoordigd.
De Atlantische Commissie is aangesloten bij de Atlantic Treaty Association (ATA), het
internationale netwerk van nationale (Euro-)Atlantische verenigingen. De voorzitter
van de Atlantische Commissie is momenteel een van de vijf vice-voorzitters van het
ATA-bureau.

Financiële gegevens
In tabel 1 zijn de financiële gegevens van de Atlantische Commissie over het jaar 2007
opgenomen, waarbij de baten zijn uitgesplitst naar herkomst en de lasten naar
activiteitencategorie.

78

Zie de website van de Atlantische Commissie (www.atlcom.nl/site/Organisatie/) voor een overzicht van de
leden van het Dagelijks en Algemeen Bestuur.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Tabel 1			

Baten en lasten 2007
EUR

%

*448.125

81,2%

Subsidies NAVO en overige non-profit

66.325

12,0%

Inkomsten bedrijven, begunstigers, abonnees & studenten

20.833

3,8%

Overige subsidies en bijdragen

16.046

2,9%

Totaal

551.329

100%

Platform- en netwerkactiviteiten

111.427

19,7%

Onderwijsactiviteiten

138.707

24,5%

Openbare bijeenkomsten

123.809

21,8%

Publicaties

185.409

32,7%

7.230

1,3%

566.582

100%

Baten
Exploitatiesubsidie MinBuza/MinDef/MinOCW

Lasten**

Overige specifieke activiteiten
Totaal
Bron: Jaarstukken Atlantische Commissie 2007
* Exclusief een eenmalige activiteitensubsidie van EUR 9.975,** Inclusief overhead- en personeelskosten.

3

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van de evaluatie is inzicht te verschaffen in de wijze waarop en mate waarin de
Atlantische Commissie haar doelstelling realiseert. Dit heeft als eerste functie het
verantwoorden over de wijze van de besteding van de overheidssubsidie. De tweede
functie is het trekken van lering ten behoeve van de volgende subsidieperiode. Daartoe
zal de evaluatie aanbevelingen formuleren, die zich zowel tot de Atlantische
Commissie als de subsidieverstrekkers kunnen richten.
De centrale evaluatievragen zijn daarmee de volgende:
1)		 Wat was de relevantie en effectiviteit van de door de Atlantische Commissie
ontplooide activiteiten?
2)		 Wat was de doelmatigheid van de Atlantische Commissie?
Relevantie wordt hier opgevat als ex ante relevantie. Dit heeft betrekking op a) de mate
waarin de doelstelling van de Atlantische Commissie aansluit op de beleidsdoelstellin-

85

Bijlage 2

Terms of Reference

gen van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie, en b) de mate waarin de
ontplooide activiteiten op een logische wijze aansluiten bij de doelstelling van de
Atlantische Commissie. Onder effectiviteit wordt verstaan de mate waarin de activiteiten
hebben bijgedragen aan het realiseren van de beoogde doelstelling. De doelmatigheid zal
op het niveau van de organisatie als geheel aan bod komen en heeft betrekking op de
transparantie van de financiële en inhoudelijke verslaglegging en de gevolgen van de
wijze van financiering van de Atlantische Commissie.

Deelvragen met betrekking tot de relevantie

86

• In hoeverre sluit de doelstelling van de Atlantische Commissie aan bij de operationele doelstellingen van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie?
• Welke typen activiteiten zijn er ondernomen en met welke frequentie?
• Hoe verhielden de activiteitdoelstellingen zich tot de algemene doelstelling van de
Atlantische Commissie?
• Op welke doelgroepen richtten de activiteiten zich?
• Sloten de activiteiten qua inhoudelijke thematiek aan bij de doelstelling van de
Atlantische Commissie?
• Hoe beoordelen de deelnemers / afnemers, de subsidieverstrekkers en deskundigen
de relevantie van de activiteiten?

Deelvragen met betrekking tot de effectiviteit
• In welke mate werd de activiteitendoelstelling behaald?
• Wat was het bereik van de activiteiten in termen van aantallen en doelgroepen van
de deelnemers / afnemers?
• Hoe beoordelen de deelnemers / afnemers, de subsidieverstrekkers en deskundigen
de kwaliteit van de activiteiten?

Deelvragen met betrekking tot de doelmatigheid
• Biedt de verslaggeving inzicht in de uitvoering van de activiteiten? Worden de
uitgaven ten behoeve van de activiteiten afdoende verantwoord in de financiële
verslaglegging?
• In hoeverre faciliteert of belemmert de huidige wijze van financiering (mix van
geldstromen, jaarlijkse subsidiëring) het realiseren van de doelstellingen?

4

Aanpak en methoden van onderzoek

Zoals hierboven vermeld is de doelstelling van de Atlantische Commissie het entameren
van publiek debat door middel van het organiseren van activiteiten. De uitgevoerde
activiteiten (zoals georganiseerde bijeenkomsten of uitgebrachte publicaties) gelden
dan als de output. De evaluatie zal deze systematisch in kaart brengen. De outcome
(publiek debat) hangt nauw met de output samen, omdat de activiteiten op zichzelf al
het beoogde publieke debat vormen. De outcome zal daarom worden geoperationaliseerd
als het bereik van de activiteiten en de kwaliteit ervan. Waar mogelijk zal voor de

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

outcome worden gekeken naar de verdere effecten van de activiteiten, zoals aandacht in
de media of aandacht voor transatlantische veiligheidsvraagstukken in het onderwijs.
Tabel 2			

Evaluatiematrix
Indicatoren

Methode

Bronnen

Input

Menskracht
Financiële middelen

Archiefonderzoek

Archief AC / BZ
Jaarverslag

Output

Briefings en reizen
Voorlichtingsmateriaal
Lezingen en seminars
Conferenties
Nascholingscursussen
voor docenten
Atlantisch Perspectief
Semiwetenschappelijke
publicaties
Website

Archiefonderzoek

Archief AC / BZ
Jaarverslag

Outcome

Bereik:
Aantallen deelnemers
Achtergrond deelnemers
Abonnees
Aantal bezoeken van de
website / downloads
Media-aandacht
Aandacht in het onderwijs

Archiefonderzoek
Literatuuronderzoek
Interviews

Archief AC / BZ
Jaarverslag
Atlantisch perspectief
Gepubliceerde boeken

Kwaliteit:
Oordeel van deelnemers,
subsidieverstrekkers en
deskundigen over
kwaliteit

Interviews
Vragenlijst docenten

Medewerkers bureau
(oud-)stagiairs
Journalisten
Parlementariërs
Jonge Atlantici
Studenten
Medewerkers ministeries
van BZ en Defensie
Wetenschappers

Voor de beantwoording van de evaluatievraag met betrekking tot de doelmatigheid zal
archiefonderzoek plaatsvinden bij de Atlantische Commissie en zullen interviews met
de directeur, bureaumedewerkers en leden van het algemeen en dagelijks bestuur
worden afgenomen.

Desk study
Om te beginnen zal er een desk study worden verricht. Openbare bronnen alsmede de
archieven van de directie Veiligheidsbeleid van het ministerie van Buitenlandse Zaken
en de Atlantische Commissie zullen worden bestudeerd. Het gaat dan met name om
jaarverslagen van de Atlantische Commissie, verslagen van bestuursvergaderingen,
verslagen van georganiseerde bijeenkomsten, studiereizen, lezingen, seminars en
conferenties, het tijdschrift Atlantisch Perspectief en overige publicaties alsmede de
website van de Atlantische Commissie.

87

Bijlage 2

Terms of Reference

Interviews
Daarnaast zullen er met diverse betrokken actoren interviews worden gehouden. Het
gaat dan met name om ambtenaren van de ministeries van Buitenlandse Zaken en
Defensie, bestuursleden van de Atlantische Commissie en van de Atlantische Onderwijs­­
commissie, medewerkers van het bureau van de Atlantische Commissie, deelnemers
aan journalistenreizen/briefings, onderwijsactiviteiten en openbare bijeenkomsten,
Tweede Kamerleden en enkele deskundigen op het gebied van internationale veiligheidsvraagstukken. De respondenten zullen worden geselecteerd op basis van een
steekproef die alle genoemde doelgroepen beslaat.

Peer review
Het is de bedoeling om, in aanvulling op de inzichten verkregen door middel van
interviews, een panel van drie onafhankelijke deskundigen te vragen een oordeel te
geven over de kwaliteit het tijdschrift Atlantisch Perspectief. Daartoe zal een selectie
worden gemaakt van één uitgave per jaargang binnen de evaluatieperiode (2006-2009).
Het is daarbij van belang dat het panel een pluriforme samenstelling kent. De criteria
waarop Atlantisch Perspectief wordt beoordeeld worden vooraf door het evaluatieteam
vastgelegd.
88

Survey
Om een representatief beeld te krijgen van het oordeel van deelnemende docenten
over de kwaliteit van de onderwijsactiviteiten en het gebruik ervan in het onderwijs
zullen zij met behulp van een korte vragenlijst, bestaande uit enkele gesloten (meerkeuze)vragen en enkele open vragen, worden benaderd. Waar mogelijk zal gebruik
worden gemaakt van reeds door de Atlantische Commissie uitgevoerde enquêtes.

Participatieve observatie
Voorts zal het evaluatieteam in de tweede helft van 2009 een aantal door de Atlantische
Commissie georganiseerde activiteiten bijwonen.

5

Afbakening

Evaluatieperiode
De evaluatieperiode beslaat vier jaar, te weten 2006 tot en met 2009. Dit komt overeen
met de duur van de gevraagde meerjarige subsidiëring. Daarbij moet worden aangetekend dat het jaar 2009 nog loopt terwijl de evaluatie wordt uitgevoerd. Hierdoor zullen
nog niet alle cijfermatige en financiële gegevens voor dit jaar nog beschikbaar zijn. Aan
de andere kant zullen de ervaringen van deelnemers aan activiteiten nog vers in het
geheugen liggen en kunnen activiteiten door het evaluatieteam worden bijgewoond.

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Activiteiten
De categorie ‘overige activiteiten’ blijft buiten beschouwing, vanwege het ad hoc
karakter en omdat deze activiteiten geheel uit andere bron worden gefinancierd dan de
instellingssubsidie van de ministeries.
Voor de beantwoording van de vraag naar de relevantie zal het geheel van uitgevoerde
activiteiten (in beschrijvende zin) in de evaluatie worden betrokken.
Voor de beantwoording van de vraag naar de effectiviteit wordt omwille van de
uitvoerbaarheid een selectie van activiteiten. Om een brede dekking van het onderzoek
te waarborgen wordt in elk van de vier activiteitencategorieën een aantal activiteiten
gekozen. Daarbij is binnen de activiteitencategorieën gekozen voor activiteiten
waarvan het bereik en de kwaliteit goed zijn te meten. Gedurende het onderzoek kan
worden besloten om aanvankelijk niet-geselecteerde activiteiten toch op bereik en
kwaliteit te beoordelen.
• In de categorie forum- en netwerkactiviteiten zal worden gekeken naar de reizen en
briefings voor journalisten en parlementariërs, de voorlichtingsfunctie (informatiedesk), de activiteiten van de Jonge Atlantici en het publieke opinieonderzoek. De
Hoogleraar Atlantische Commissie, het netwerk van de Atlantic Treaty Association en
de bijdragen van de directeur en staf aan seminars en conferenties blijven in principe
buiten beschouwing.
• In de categorie onderwijsactiviteiten zullen de website/websheets, de jaarlijkse onderwijs­­
conferentie en de regionale onderwijsseminars en nascholingscursussen worden
betrokken. De studiereizen voor docenten blijven buiten beschouwing.
• Ten aanzien van de openbare bijeenkomsten zal een selectie worden gemaakt van
lezingen, seminars en conferenties, waarbij naar een representatieve afspiegeling
wordt gestreefd in termen van het karakter, de omvang en het inhoudelijke thema
van de bijeenkomsten.
• Wat betreft de publicaties zal effectiviteit worden onderzocht aan de hand van het
tijdschrift Atlantisch Perspectief en de gepubliceerde semiwetenschappelijke
publicaties.
De vraag naar de efficiëntie wordt, zoals gesteld, op het niveau van de stichting als
geheel en niet op activiteitniveau beantwoord.

6

Organisatie van de evaluatie

PSG Defensie en SG Buitenlandse Zaken stellen de Terms of Reference vast. Directeur IOB
stelt het eindrapport vast.
De evaluatie zal worden uitgevoerd door IOB-medewerker Bas Limonard. Hij zal de desk
study uitvoeren, de interviews afnemen, de vragenlijst voor docenten ontwerpen,

89

Bijlage 2

Terms of Reference

activiteiten van de Atlantische Commissie bijwonen en het eindrapport opstellen. Ter
ondersteuning bij deze werkzaamheden zal Mirjam Lagerwaard als onderzoeksmedewerker worden ingeschakeld. Zij zal zich bezighouden met de desk study, het plannen
van, deelnemen aan en verslagleggen van interviews, deelnemen aan activiteiten van
de Atlantische Commissie, medeopstellen van de vragenlijst, bevorderen en analyseren
van de respons en bijdragen aan het opstellen van het evaluatierapport.
Een referentiegroep onder leiding van directeur IOB Bram van Ojik zal de conceptTerms of Reference en het conceptevaluatierapport bespreken. Leden van de referentie­
groep zijn: Erica Schouten (BZ/DVB), Jan Geert Siccama (Defensie/HDAB), Bram
Boxhoorn (Atlantische Commissie) en Peter van Ham (Instituut Clingendael).
IOB-inspecteurs Marijke Stegeman en Gerard van der Zwan zullen optreden als
meelezer.

7
90

Eindproduct en planning

De evaluatie zal resulteren in een IOB-rapport dat, vergezeld van een beleidsreactie van
de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie, aan het parlement zal worden
aangeboden.
Om de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie in staat te stellen de evaluatie
mee te nemen in het nieuwe subsidiebesluit dient de evaluatie medio november 2009
te worden afgerond.
Tabel 3			

Planning van de evaluatie
juni

juli

aug

sept

okt

nov

Opstellen ToR
Dossierstudie
Interviews
Opstellen eindrapport
Referentiegroep
Eindrapport

X

X
X

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 3 Beoordelingscriteria
Atlantisch Perspectief
Ter aanvulling op de inzichten die zijn verkregen uit de interviews is aan twee deskundigen gevraagd om een uitgebreide beoordeling te schrijven van het Atlantisch
Perspectief. Dit hebben zij gedaan aan de hand van vier nummers, waarvan zij ieder de
inhoud globaal hebben bestudeerd en per nummer twee artikelen hebben geanalyseerd.79 Het gaat om de nummers 2006/7, 2007/6, 2008/3 en 2009/3. Deze selectie is
door de Atlantische Commissie aangedragen als representatief voor de kwaliteit die zij
voorstaat.
Het magazine als geheel en de (per persoon) acht artikelen zijn beoordeeld aan de
hand van een aantal door IOB geformuleerde criteria, te weten:

Magazine als geheel
1)		 Wat uw oordeel over de uitstraling van het Magazine (denk aan aspecten als vorm,
lettertype, kleurgebruik, foto’s)?
2)		 Wat is uw oordeel over de opzet? Is de indeling logisch, overzichtelijk en uitnodigend (denk aan het aantal, lengte en stijl van de artikelen, rubrieken, taal)?
3)		 Wat is uw oordeel over de thema’s die in de artikelen worden behandeld? Sluiten
deze aan bij de doelstelling van de Atlantische Commissie (transatlantische
veiligheidsvraagstukken). Vindt u de behandelde thema’s te eng of juist te breed?
4)		 Hoeveel artikelen per nummer zou u normaal gesproken interessant vinden om
daadwerkelijk te lezen als u abonnee was?
5)		 Wat is uw oordeel over de relevantie van het Magazine voor uw eigen werk / studie?

Artikelen
1)		 Behandelt het artikel een actueel thema (bij oudere nummers: voor zover achteraf
te beoordelen)?
2)		 Hoe typeert u het karakter van het artikel: wetenschappelijk, populairwetenschappelijk, informatief, nieuwsachtergrond, politiek e.d.?
3)		 Is het artikel vernieuwend? Bevat het voor u nieuwe inzichten?
4)		 Hoe is het bronnengebruik van het artikel?
5)		 Zijn de redeneringen in het artikel logisch?

79

De leden van het panel hebben vier dezelfde artikelen beoordeeld en daarnaast elk nog vier artikelen
beoordeeld.

91

92

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 4 Bijgewoonde
activiteiten
Het evaluatieteam heeft in 2009 de volgende activiteiten bijgewoond:
16 juni 		
					

Germany in a Transatlantic Perspective
Sprekers: Gale Mattox en Dieter Dettke

6 juli 		
					

NATO: securing our future.
Spreker: Jaap de Hoop Scheffer

3 september
					

NATO in Afghanistan: A New Approach to Operations
Spreker: Ivo Daalder

11 september
					

Presentatie Transatlantic Trends
Spreker: Ronald D. Asmus

16 september
					

Rivalry in the Indian Ocean. Why it matters for NATO and Europe
Spreker: Robert D. Kaplan

13 oktober
					
					

Kosovo en territoriale integriteit (Jonge Atlantici)
Sprekers: Nena Tromp-Vrkic, Maja Nenadovic en Caroline van den 		
Heuvel

93

94

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 5 Onderwerpen
Atlantisch Perspectief
Onderwerpen

2006

2007

2008

2009*

Totaal

NAVO

4

1

3

7

15

Afghanistan

2

5

3

3

13

VS buitenlands beleid

1

5

3

1

10

Non-proliferatie

1

3

3

1

8

Rusland

3

2

2

Iran

3

1

2

Nederlands Defensiebeleid

2

Frankrijk

1

Afrika

7
1

5
1

3

7
7

1

5

6
5

Conceptueel

2

1

1

1

5

Energie

1

4

EVDB

2

2

1

5

Transatlantische relaties

1

2

2

5

Balkan

1

1

2

4

Europees hervormingsverdrag

1

1

1

3

5

Kaukasus

1

2

3

NAVO-kandidaat

1

2

3

Raketverdediging

2

China

1

Estland

2
1

2

2

2

1

Robots
Terrorisme
VS Algemeen

3

1
1

EU missies
Maritieme veiligheid

1

1

2

2

2

2

2
1

1

2

95

Bijlage 5

Onderwerpen Atlantisch Perspectief

Cybercrime

1

1

Duitsland

1

1

Irak

1

Klimaat
Midden-Oosten

1
1

1

1

Noordpool

1

Oekraïne
Oostenrijk

96

1

1
1

1

1
1

Pakistan

1

1

Peacebuilding

1

1

Moldavië

1

1

Verenigd Koninkrijk

1

Totaal

34

* tot en met nummer 6 (oktober)

1
37

40

29

140

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 6 Geïnterviewde
personen
Ministerie van Buitenlandse Zaken
• Cees de Munck, bestuursjurist, directie Juridische Zaken
• Peter Potman, hoofd afdeling Noord Amerika, directie Westelijk Halfrond
• Erica Schouten, hoofd afdeling Veiligheids- en Defensiebeleid, directie
Veiligheidsbeleid
• Henk Swarttouw, directeur Veiligheidsbeleid (waarnemer in het dagelijks bestuur
van de Atlantische Commissie)
• Roel van der Veen, Wetenschappelijk Raadsadviseur
• Anouk Vos, beleidsmedewerker NAVO, directie Veiligheidsbeleid

Ministerie van Defensie
• Otte Beeksma, plaatsvervangend directeur Voorlichting (waarnemer in het dagelijks
bestuur van de Atlantische Commissie)
• Anselm van der Peet, wetenschappelijk medewerker, Instituut voor Militaire Historie
(lid van de adviesraad Atlantisch Perspectief )*
• Sebastian Reyn, teamleider interdepartementaal project ‘Verkenningen naar de
toekomst van de Nederlandse krijgsmacht’ (lid van de adviesraad Atlantisch
Perspectief )
• Jan-Geert Siccama, Adviseur Kennis en Strategiebeleid, hoofddirectie Algemene
Beleidszaken

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
• Paul van Oijen, beleidsmedewerker, directie Internationale Zaken

Dagelijks Bestuur Atlantische Commissie
• Piet Bukman, oud-politicus (voorzitter)
• Monika Sie Dhian Ho, directeur Wiardi Beckman Stichting (vice-voorzitter)
• Harry Groen, burgermeester van Noordwijk (penningmeester)
• Norbert Both, speechwriter, Shell NV
• Angelien Eijsink, woordvoerder Defensie voor de PvdA in de Tweede Kamer der
Staten-Generaal

Algemeen Bestuur
• Arend-Jan Boekestijn, woordvoerder Defensie voor de VVD in de Tweede Kamer der
Staten-Generaal
• Raymond Knops, woordvoerder Defensie voor het CDA in de Tweede Kamer der
Staten-Generaal

97

Bijlage 6

Geïnterviewde personen

Directie en bureau Atlantische Commissie
• Bram Boxhoorn, directeur
• Niklaas Hoekstra, hoofd secretariaat en webredacteur
• Maaike Dingemans-Derix, onderwijsmedewerker
• David den Dunnen, eindredacteur Atlantisch Perspectief

Atlantische Onderwijscommissie
• Hans Luyendijk, rector Dalton College in Den Haag (voorzitter AOC, lid algemeen
bestuur)
• Harry van den Berg, hogeschooldocent aardrijkskunde, Instituut voor Leraar en
School in Nijmegen
• Jacques Kriens, vertegenwoordiger van de NLVM en docent Maatschappijleer bij de
Nassau Scholengemeenschap in Breda

Commissie Jonge Atlantici
• Brendan Troost, stafmedewerker HRM bij het partijbureau van het CDA (voorzitter)
• Maarten Katsman, voormalig stagiair van de Atlantische Commissie
98

(Oud) Stagiairs Atlantische Commissie
• Marijn Hoijtink
• Tjitske Risselada (tevens medewerker van de Atlantische Commissie in 2008)
• Berdien Wiegant*
• Govert-Jan van Wijk*

NAVO
• Erik Povel, persvoorlichter (samenwerkingspartner van de Atlantische Commissie)

Ambassade van de Verenigde Staten in Den Haag
• Tilly de Groot, specialist culturele zaken (samenwerkingspartner van de Atlantische
Commissie)

Docenten voortgezet onderwijs
• P. Dupon, docent geschiedenis, Erasmiaans Gynmasium, Rotterdam*
• J.W. Hubbers, docent geschiedenis en maatschappijleer, Ulenhof College,
Doetinchem*
• P.J. Warren, docent geschiedenis en aardrijkskunde, Ubbo Emmiuscollege,
Winschoten*

Journalisten
• Juurd Eijsvogel, NRC Handelsblad*
• Jan van Benthem, Nederlands Dagblad*
• Theo Koelé, de Volkskrant*
• Aleid Steenman, NOS RADIO/ TV*

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Onderzoeksinstituut Clingendael
• Edwin Bakker, hoofd Clingendael Security and Conflict Programme
• Ko Colijn, senior fellow, Clingendael Security and Conflict Programme, tevens
hoogleraar internationale betrekkingen, Erasmus Universiteit Rotterdam
• Marcel de Haas, senior fellow, Clingendael Security and Conflict Programme*
• Hiske Helsloot, fellow, Clingendael Diplomatic Studies Programme (tevens medewerker Atlantische Commissie 2007-2008)

Overige afnemers
• Wim van Eekelen, voorzitter van de Europese Beweging Nederland en oud-politicus
• Bas van Eybergen, student en voorzitter van stichting JASON
• Mient Jan Faber, hoogleraar betrokkenheid van burgers in oorlogssituaties, faculteit
der Sociale Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam*
• Eppo Jansen, gepensioneerd journalist, voormalig directeur van het voorlichtingsbureau van het Europees Parlement in Den Haag*
• Rem Korteweg, beleidsanalist, Den Haag Centrum voor Strategische Studies
• Elsa Schrier, student en vice-voorzitter van stichting JASON
• Giles Scott-Smith, bijzonder hoogleraar Diplomatieke Geschiedenis Universiteit
Leiden en Senior Fellow Roosevelt Study Centre*
* = telefonisch interview

99

100

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Bijlage 7
bronnen

Geraadpleegde

Publicaties
• Atlantische Commissie, Atlantisch Perspectief, Den Haag, 2006-2009.
• Atlantische Commissie, Jaarverslag 2006, Den Haag, 2007.
• Atlantische Commissie, Jaarverslag 2007, Den Haag, 2008.
• Atlantische Commissie, Jaarverslag 2008, Den Haag, 2009.
• Atlantische Commissie, New Netherland: a trading colony in the New World, Den Haag,
2009.
• Atlantische Commissie, Nieuw-Nederland: een handelskolonie in de Nieuwe Wereld. Den
Haag, 2009.
• Diepen, R. van, ‘Beschaafd ageren voor de NAVO’, Den Haag: Atlantische Commissie,
2002.
• Dingemans-Derix, M., Factoren die het gebruik van het door de Atlantische Commissie
ontwikkelde lesmateriaal beïnvloeden, 2009
• IOB, Draagvlakonderzoek. Evalueerbaarheid en resultaten, IOB Evaluaties no. 322, Den Haag:
Ministerie van Buitenlandse Zaken, april 2009.
• Ministerie van Defensie, Begroting 2009, Den Haag, 2008.
• Molenaar, A., ‘(Dis)Organising European Security’, Den Haag: Atlantische Commissie,
2007.

Archieven
• Archieven Atlantische Commissie (jaarstukken, verslagen van het algemeen en
dagelijks bestuur, verslagen van de Atlantische Onderwijsactiviteiten, overzichten
van de georganiseerde activiteiten en uitkomsten TNS NIPO-onderzoeken).
• Archieven directie Veiligheidsbeleid, ministerie van Buitenlandse Zaken (subsidiebeschikking Atlantische Commissie, correspondentie met de ministeries van Defensie
en van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap).

Websites
• Atlantische Commissie: www.atlcom.nl
Zusterorganisaties Atlantische Commissie
• Asociacion Atlantica Espanola (AAE): www.aae.org.es
• Association Française pour la Communauté Atlantique. www.afcatlantique.fr
• Atlantic Council of Canada: www.atlantic-council.ca
• Atlantic Council of the United Kingdom (ACUK): www.atlanticcounciluk.org
• Atlantic Council of the United States (ACUS): www.acus.org
• Atlantsammenslutningen (Denemarken) www.atlant.dk
• Commissão Portuguesa do Atlantico: www.cpatl.org
• Comitato Atlantico Italiano: www.comitatoatlantico.it

101

Bijlage 7

Geraadpleegde bronnen

• Den Norske Atlanterhavskomite: www.atlanterhavskomiteen.no
• Deutsche Atlantische Gesellschaft: www.ata-sec.org
• Euro-Atlantic Council of Slovenia (EACS): www.euroatlantic.org
• Euro-Atlantische Vereniging (België): www.beaa.be/nl/
• Estland: Estonian Atlantic Treaty Association (EATA): www.eata.ee
• Greek Association for the Atlantic and European Cooperation (GAAEC):
www.gaaec.org
• Hungarian Atlantic Council: www.mat.hu
• Jagello 2000 – Czech Euro-Atlantic Council: www.jagello.org/en/
• Latvian Transatlantic Organisation: www.lato.lv
• Lithuanian Atlantic Treaty Association (LATA). www.lata.lt
• Slovak Atlantic Commission (SAC): www.ata-sac.org
• Stowarzyszenie Euro-Atlantyckie Euro-Atlantic Associatio (Polen): www.sea-ngo.org

Overig

102

• Atlantic Treaty Association: www.ata-sec.org/
• German Marshall Fund Transatlantic Trends: http://www.transatlantictrends.org/
trends/archive.html
• Youth Atlantic Treaty Association: http://www.atlantic-youth.org/
• Stichting JASON: www.stichtingjason.nl
• Universiteit van Amsterdam: www.uva.nl

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Evaluatiestudies uitgebracht door de
Inspectie Ontwikkelings­samenwerking
en Beleidsevaluatie (IOB) 2004-2009
Evaluatiestudies uitgebracht vóór 2004 zijn te vinden op de IOB-website:
www.minbuza.nl/iob

297 2004
		

		
298 2004

		
		
299 2005
		

		
300 2005
		
		
301 2006
		

301 2006
		

		
302 2006

		
303 2006
		
		

Over solidariteit en
professionalisering
Evaluatie van Gemeentelijke
Internationale Samenwerking
(1997-2001)
isbn 90-5328-341-2
Onderzoek naar de kwaliteit van in
2002 afgeronde decentrale
evaluaties
Eindrapport
isbn 90-5328-344-7
Een uitgebreid Europabeleid
Evaluatie van het Nederlands beleid
inzake de toetreding van MiddenEuropese landen tot de Europese Unie
1997-2003
isbn 90-5328-347-1
Aid for Trade?
An Evaluation of Trade-Related
Technical Assistance
isbn 90-5328-349-8
Van Projecthulp naar Sectorsteun
Evaluatie van de sectorale benadering
1998-2005
isbn 90-5328-351-x
From Project Aid towards Sector
Support
An evaluation of the sector-wide
approach in Dutch bilateral aid
1998–2005
isbn 90-5146-000-7
Evaluatie van het Nederlandse
mensenrechtenbeleid in de externe
betrekkingen
isbn 90-5328-350-1
Dutch Humanitarian Assistance
An Evaluation
isbn 90-5328-352-8

304 2007

		
304 2007

		
305 2007

		
306 2007
		
		
307 2008

		
308 2008
		
		
308 2008
		
		
309 2008
		

		

Evaluatie van de vernieuwing van
het Nederlandse onderzoeksbeleid
1992-2005
isbn 978-90-5328-353-0
Evaluation of the Netherlands'
Research Policy 1992-2005
(Summary)
isbn 978-90-5328-353-0
Impact Evaluation: Water Supply
and Sanitation Programmes
Shinyanga Region, Tanzania
1990-2006
isbn 978-90-5328-354-7
Chatting and Playing Chess with
Policymakers
Influencing policy via the Dutch
Co-Financing Programme
isbn 978-90-5328-355-4
Beleidsdoorlichting seksuele en
reproductieve gezondheid en
rechten en hiv/aids 2004-2006
isbn 978-90-5328-358-5
Het Nederlandse Afrikabeleid
1998-2006
Evaluatie van de bilaterale
samenwerking
isbn 978-90-5328-359-5
Het Nederlandse Afrikabeleid
1998-2006
Evaluatie van de bilaterale
samenwerking (Samenvatting)
isbn 978-90-5328-359-5
Het Vakbondsmede­
financieringsprogramma
Een evaluatie van steun gericht op
versterking van vakbonden en
vakbonds- en arbeidsrechten
isbn 978-90-5328-357-8

103

309 2008
		

		
309 2008
		

		
310 2008
		

		
311 2008

104

		
312 2008
		
313 2008
		
314 2008
		
		
315 2008

		
316 2008
		

		
316 2008
		

316 2008
		

		

The Netherlands Trade Union
Co-Financing Programme
An evaluation of support for trade
unions and trade union and labour
rights (Summary)
isbn 978-90-5328-357-8
El Programa de Cofinanciamiento
Sindical
Una evaluación del apoyo orientado
al fortalecimiento de sindicatos y de
derechos sindicales y laborales
(Resumen)
isbn 978-90-5328-357-8
Clean and sustainable?
An evaluation of the contribution of
the Clean Development Mechanism
to sustainable development in host
countries
isbn 978-90-5328-356-1
Impact Evaluation: Primary
Education in Uganda
isbn 978-90-5328-361-5
Impact Evaluation: Primary
Education in Zambia
isbn 978-90-5328-360-8
Xplore-programma
isbn 978-90-5328-362-2
Primus inter pares
Een evaluatie van het Nederlands
EU-voorzitterschap 2004
isbn 978-90-5328-364-6
Impact Evaluation: Support to Rural
Water Supply and Sanitation in
Dhamar and Hodeidah Governorates, Republic of Yemen
isbn 978-90-5328-364-6
Be our guests
Beleidsdoorlichting Nederland als
gastland van internationale
organisaties en Samenvatting
isbn 978-90-5328-370-7
Be our guests
Policy review on hosting international
organisations in the Netherlands and
Summary
isbn 978-90-5328-371-4
Be our guests
Examen de la politique meneé par les
Pays-Bas en tant qu'État hôte des
organisations internationales
(Sommaire)
isbn 978-90-5328-372-1

317 2008
		
318 2008
		

Sectorsteun in milieu en water
isbn 978-90-5328-369-1
Samenwerking met Clingendael
Evaluatie van de subsidieovereenkomst tussen de ministeries van
		
Buitenlandse Zaken en Defensie en
Instituut Clingendael
		
isbn 978-90-5328-365-7
319 2008 Meer dan een dak
		
Evaluatie van het Nederlands beleid
voor stedelijke armoedebestrijding
		
isbn 978-90-5328-365-3
320 2008 Het tropisch regenwoud in het
OS-beleid 1999-2005
		
isbn 978-90-5328-374-8
321 2009 Maatgesneden Monotoring 'Het
verhaal achter de cijfers'
		
Beperkte beleidsdoorlichting
Medefinancieringsstelsel 2007-2010
		
isbn 978-90-5328-374-5
322 2009 Draagvlakonderzoek
		
Evalueerbaarheid en resultaten
		
isbn 978-90-5328-375-2
323 2009 Preparing the ground for a safer
world
Evaluation of the Dutch efforts to
control landmines and explosive
remnants of war 1996-2006
		
isbn 978-90-5328-377-6
324 2009 Investing in infrastructure
Evaluation of the LDC Infrastructure
Fund
		
isbn 978-90-5328-378-3
325 2009 Beleidsdoorlichting van het
Nederlandse exportcontrole- en
wapenexportbeleid
isbn 978-90-5328-379-0
326 2009 Evaluatie van de Atlantische
Commissie 2006-2009
isbn 978-90-5328-380-6

		

		
		
		

Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

105

106

Uitgebracht door:
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061 | 2500 eb Den Haag
www.minbuza.nl/iob
Foto omslag: ANP
Opmaak: Eindeloos, Den Haag
Druk: OBT bv, Den Haag
ISBN: 978-90-5328-380-6
© Ministerie van Buitenlandse Zaken| november 2009
Bestelcode BZDR 6665/N

manAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamb
elJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagad
amallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccr
gdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhS
emKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPra
nJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAn
doBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJuba
ualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaR
SarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamako
liaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigal
enLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSa
St.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBern
airoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLa
idManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeo
innTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislava
ouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngel
anMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.Petersburg
ripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberra
kaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaM
chenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeh
usWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDam
èveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevid
aOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVa
oundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDu
arareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMusca
amariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarscha
baAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangz
ongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/Kob
aPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZag
maraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavann
KaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParij
eiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAl
BarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamaba
KoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuit
antoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstana
tBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKamp
LissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRom
aiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBei
uenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKop
LusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDoming
mStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestB
hicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjub
putoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSk
vTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBu
EsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxem
ealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsbur
couverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColom
dorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexico
wDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaToki
onWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDen
malaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouM
waOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaa
iAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt
oChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYo
ofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellington
nAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHambur
JakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagado
mallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccra
dadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhSt
emKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPra
nJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAn
doBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJuba
ualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaR
SarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamako
liaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigal
enLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSa
St.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBern
airoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLa
idManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeo
innTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislava
ouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngel
anMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.Petersburg
ripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberra
kaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaM
chenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeh
abiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankf
usWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevid
aOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVa
oundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDu
arareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMusca
amariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarscha
baAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangz
ongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/Kob
aPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZag
maraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavann
KaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParij
eiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAl
BarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamaba
KoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuit
antoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstana
tBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKamp
LissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRom
aiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBei
uenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKop
LusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDoming
mStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestB
hicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjub
putoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSk
vTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBu
EsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxem
ealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsbur
couverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColom
dorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexico
wDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaToki
onWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDen
malaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouM
waOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaa
iAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt
oChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYo
ofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellington
nAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHambur
JakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagado
mallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccra
dadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhSt
emKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPra
nJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAn
doBerlijnBernBoedapestBoekarestBogotáBrasiliaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJuba
ualaLumpurLaPazLimaLissabonLjubljanaLondenLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaR
SarajevoSeoulShanghaiSingaporeSkopjeSofiaSt.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamako
liaBratislavaBrusselBuenosAiresBujumburaCairoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigal
enLosAngelesLuandaLusakaLuxemburgMadridManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSa
St.PetersburgStockholmStraatsburgSydneyTallinnTbilisiTeheranTelAvivTiranaTokioTorontoTripoliTunisVallettaVancouverVaticaanstadVilniusWarschauWashingtonWellingtonWenenYaoundéZagrebAbuDhabiAbujaAccraAddisAbebaAlgiersAlmatyAmmanAnkaraAntwerpenAsmaraAstanaAtheneBagdadBamakoBangkokBarcelonaBeiroetBelgradoBerlijnBern
airoCanberraCaracasChicagoColomboCotonouDakarDamascusDarEsSalaamDenHaagDhakaDohaDublinDüsseldorfFrankfurt/MainGenèveGuangzhouGuatemalaHamburgHanoiHarareHavannaHelsinkiHoChiMinhStadHongkongIslamabadIstanboelJakartaJubaKaapstadKaboelKampalaKhartoemKievKigaliKinshasaKoeweitKopenhagenKualaLumpurLa
idManaguaManillaMaputoMexicoMiamiMilaanMontevideoMontrealMoskouMumbaiMünchenMuscatNairobiNewDelhiNewYorkNicosiaOsaka/KobeOsloOttawaOuagadougouParamariboParijsPekingPortofSpainPraagPretoriaPristinaQuitoRabatRamallahRigaRioDeJaneiroRiyadRomeRomeSanJoséSana’aSantiagoSantoDomingoSaoPauloSarajevoSeo

IOB Evaluatie | nr. 326

De Atlantische Commissie is een onafhankelijke
stichting die zich ten doel stelt het publieke debat
in Nederland over transatlantische veiligheids­­
vraagstukken, in het bijzonder de rol van de NAVO,
te entameren. De ministeries van Buitenlandse
Zaken en Defensie ondersteunen de Atlantische
Commissie met een jaarlijkse instellingssubsidie.
Op verzoek van beide ministeries evalueerde IOB
de wijze waarop en de mate waarin de Atlantische
Commissie haar doelstelling gedurende de
afgelopen vier jaar heeft gerealiseerd.

IOB Evaluatie
Evaluatie van de Atlantische Commissie
2006-2009

Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB Evaluaties | nr. 326 | november 2009 | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB Evaluaties

Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB Evaluaties | nr. 326 | november 2009 | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | IOB E

Evidence from developing countries
Evaluatie van de Atlantische Commissie 2006-2009

Uitgebracht door:
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061 | 2500 eb Den Haag
www.minbuza.nl/iob
© Ministerie van Buitenlandse Zaken | november 2009 | Bestelcode BZDR 6665/N