Van
Rapport

Postbus 60055, 6800 JB Arnhem
Velperplein 8, 6811 AG Arnhem
Telefoon (026) 355 13 55
Fax (026) 355 13 99
info@kplusv.nl
www.kplusv.nl

Beleidsdoorlichting artikel 21
Duurzaamheid
Opdrachtgever
Ministerie van Infrastructuur en

Referentie

Milieu

Arnhem, 20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

drs. B. Geurts
dr. H.P. Potman
ing. A.F. Rings
drs.ing. R.V. Trommel

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Inhoud
DEEL I – EINDRAPPORT
1

Samenvatting

1

1.1

Beleidsdoorlichting artikel 21 Duurzaamheid

1

1.2

Bevindingen

2

1.3
2

Lessen
Inleiding

4
6

2.1

Beleidsdoorlichting

6

2.2

Opdracht KplusV

7

2.3

Aanpak

8

2.4
3

Beperkingen
Duurzaamheid

8
10

3.1

Aanleiding voor het beleid

10

3.2

Verantwoordelijkheid rijksoverheid

11

3.3

Het beleidsterrein Duurzaamheid

12

3.3.1

Doelstellingen

14

3.3.2

Ingezette instrumenten voor Duurzaamheid

16

3.4

Uitgaven voor Duurzaamheid

17

3.4.1

Uitgaven

17

3.4.2
4

Onderbouwing uitgaven
Doeltreffendheid en doelmatigheid

20
21

4.1

Evaluatieonderzoek

21

4.2

Effecten van het beleid

23

4.2.1

Doelbereiking

23

4.2.2

Doeltreffendheid

25

4.2.3

Doelmatigheid

27

4.2.4

Verbeteren doelmatigheid en doeltreffendheid

28

4.2.5
5

Bezuinigingen
Conclusies en aanbevelingen

30
32

Bijlagen
1

Onderzoeksvragen

2

Bronnen

3

Geïnterviewde personen

4

Begeleidingscommissies

DEEL II – DEELRAPPORTAGES
21.01

Afval en duurzaamheidsagenda

21.02

Preventie en milieugebruiksruimte

21.03

Ecosystemen en landbouw

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

1

Samenvatting
1.1 Beleidsdoorlichting artikel 21
Duurzaamheid
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) voert beleid voor duurzaamheid. In
beleidsartikel 21 Duurzaamheid van de begroting 2013 staat het beleid omschreven. De
algemene doelstelling van het beleidsartikel is het tegengaan van de afwenteling van de
effecten van de Nederlandse productie en consumptie op andere leefgebieden en op
toekomstige generaties. De rijksoverheid streeft er naar het vermogen van bodem en water om
ecosysteemdiensten te leveren zoveel mogelijk te behouden en de milieudruk in de hele
levenscyclus van grondstoffen en producten te minimaliseren.
Het beleidsartikel kent drie subartikelen: (1) afval en duurzaamheidsagenda, (2) preventie en
gebruiksruimte en (3) landbouw en ecosystemen. Het tweede subartikel richt zich op de doelen
voor bodem en water. Het derde subartikel richt zich mede op behoud en versterking van
ecosysteemdiensten en biodiversiteit.
Doel van de beleidsdoorlichting is om inzicht te geven in de actualiteit (legitimiteit),
doeltreffendheid en doelmatigheid van het gevoerde beleid in de periode 2006-2013. Daarnaast
is het doel van de beleidsdoorlichting om te leren van de opgedane ervaring. Wat is de mate
van doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid en hoe kan het beleid voor duurzaamheid
zo nodig verbeterd worden?
De beleidsdoorlichting is een syntheseonderzoek. Er is gebruik gemaakt van bestaand
onderzoeksmateriaal, in de vorm van evaluatieonderzoeken, rapportages en
verantwoordingsstukken van de rijksoverheid. Daarnaast zijn interviews gehouden met
(voormalig) beleidsmedewerkers, management- en directieleden van het ministerie en een
aantal externe experts. De rapportages zijn tot stand gekomen in samenspraak met
begeleidingscommissies. Er is niet aanvullend primair onderzoek uitgevoerd.
Het beleid voor duurzaamheid is de afgelopen jaren uitgebreid geëvalueerd. Daarnaast zijn er
jaarlijks rapportages beschikbaar van onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL) en het CBS. Een aantal beleidsonderdelen dat van recente datum is, is nog niet
onderzocht. De beschikbare onderzoeksgegevens maken uitspraken over de doelbereiking
goed mogelijk. Datzelfde geldt voor uitspraken over doeltreffendheid, hoewel weinig
onderzoeken een expliciete relatie tussen de bereikte resultaten en de bijdrage van het
gevoerde beleid aantonen. De doelmatigheid van het beleid is structureel onderbelicht in
evaluatieonderzoeken.

Pagina 1

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

1.2 Bevindingen
Beleid in transitie
Het beleid voor duurzaamheid van IenM bevindt zich in 2013 in een transitie. In 2013 is een
veranderende opvatting over duurzaamheid zichtbaar gemaakt in de begroting. Centraal hierin
staan groene economische groei, de ontwikkeling van een circulaire economie en het behoud
van natuurlijk kapitaal. Onderdeel van de nieuwe visie(s) op duurzaamheid is ook een
verandering in de rol van de (rijks)overheid. Van spelbepaler, wetgever en subsidieverstrekker
wordt de rijksoverheid meer een partij die regisseert, meedenkt, faciliteert en initiatieven
stimuleert. Zij tracht zoveel mogelijk aan te sluiten bij maatschappelijke initiatieven en die te
ondersteunen. De rijksoverheid geeft ruimte aan andere overheden en maatschappelijke
partners om eigen initiatieven te ontplooien op het vlak van duurzaamheid.
Internationale kaders en afstemming
Veel doelstellingen van het beleid voor duurzaamheid zijn gebaseerd op internationale
beleidskaders en afspraken. Met name de Europese wet- en regelgeving op het gebied van
biodiversiteit, lucht- en waterkwaliteit zijn van invloed op het beleid voor duurzaamheid.
Nederlandse normstelling is daarvan afgeleid.
Het beleid van artikel 21 Duurzaamheid raakt aan andere beleidsartikelen van IenM en aan
beleid van andere ministeries, met name het ministerie van Economische Zaken (EZ). Het
beleid voor afval van de rijksoverheid valt geheel onder artikel 21. Beleid voor duurzaamheid
van bodem en water, ecosystemen en landbouw is ook ondergebracht bij andere ministeries.
Daarbij is de precieze verdeling van rollen en verantwoordelijkheden tussen directies en
ministeries een aandachtspunt. Afbakening en afstemming vergen sinds de departementale
herindeling in 2010 veel tijd en energie van de betrokken onderdelen van de departementen.
Beleid duurzaamheid onverminderd actueel
De aanleiding voor het beleid voor duurzaamheid is onverminderd actueel. Er zijn in de jaren
negentig en begin deze eeuw goede vorderingen gemaakt op het vlak van terugdringing van
milieubelasting door de landbouw, vermindering van het ontstaan van afval en toename van
scheiding van afvalstromen voor hergebruik. De afgelopen jaren is de kwaliteit van de
leefomgeving beter geworden. De milieudruk is op diverse terreinen verminderd. Kwaliteit van
lucht, bodem en water is voldoende voor veel functies, maar is nog niet goed genoeg om de
natuur en daarmee het natuurlijk kapitaal te versterken. De biodiversiteit staat nog steeds onder
druk in Nederland. Uit de productieketen lekt nog steeds veel afval weg richting verwerking via
verbranden of storten, en de waterketen functioneert nog niet optimaal. Schaarste aan
grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen zijn onverminderd actuele vraagstukken in de wereld.
Rol en verantwoordelijkheid rijksoverheid verandert
De rol en verantwoordelijkheid van de rijksoverheid voor Duurzaamheid is in de periode 2006 –
2013 veranderd. In artikel 21 positioneert de rijksoverheid zich in 2013 als een
systeemverantwoordelijke, die echter voor realisatie van doelen sterk afhankelijk is van andere
overheden en maatschappelijke partijen: bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en
burgers. Onderkend wordt dat alleen via samenwerking met andere partijen, vanuit
maatschappelijke acceptatie en draagvlak en gebruik makend van initiatieven uit de
samenleving, stappen naar een duurzame samenleving kunnen worden gezet.

Pagina 2

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

In de nieuwe benadering wordt gebruik gemaakt van het inzicht dat de overheid opereert in een
netwerk van onderling afhankelijke partijen. De overheid is voor het realiseren van haar
beleidsdoelen voor duurzaamheid afhankelijk van handelingen van die andere partijen. Daarop
wordt het beleid en worden de instrumenten sinds 2013 ingericht.
Samenhang beleid en instrumenten onvoldoende
De formulering en uitwerking van het beleid voor duurzaamheid in de begroting zijn te abstract
om het beleid op doeltreffendheid en doelmatigheid te kunnen evalueren. De samenhang
tussen doelen, subdoelen en instrumenten is niet duidelijk. Het gebruik van indicatoren van
beleid is niet consequent genoeg om inzicht te verwerven in doelbereiking en effectiviteit. De
nadere uitwerking van beleid in nota's en beleidsbrieven aan de Tweede Kamer bieden
daarvoor wel aanknopingspunten. Daarin staan doelen opgenomen. De begroting heeft een
autorisatiefunctie en is minder geschikt als sturingsinstrument geworden.
Beleidsartikel 21 bevat daarnaast onderdelen die verschillend van aard en karakter zijn. Het
omvat het gehele afvalbeleid van de rijksoverheid en slechts facetten van het relevante
landbouwbeleid en van beleid voor bodem en water. Het beleidsartikel is niet eenduidig van
opzet. De inrichting van het artikel leidt voor landbouw, ecosystemen, bodem en water tot
afbakeningsvraagstukken met andere beleidsartikelen en tussen (onderdelen van)
departementen. De afbakeningsvraagstukken beperken de mogelijkheid van integrale aanpak
van het duurzaamheidsvraagstuk voor landbouw, bodem en water binnen andere
beleidsartikelen.
Effectieve inzet instrumenten
Artikel 21 presenteert een instrumentenmix van communicatieve, regulerende en financiële
instrumenten. Het beleid heeft een ontwikkeling doorgemaakt van sturing met vooral
regulerende en financiële instrumenten en via bewustwording door voorlichting, naar regisseren,
faciliteren en ondersteunen. De instrumenten die het meeste effect lijken te hebben, zijn wet- en
regelgeving en het financieel instrumentarium. Het gaat om instrumenten die de financieeleconomische afweging van overheden, bedrijven en burgers beïnvloeden. De meer
communicatieve instrumenten zijn effectief als ze worden gecombineerd met regelgeving en/of
financiële prikkels. Daarnaast is de rijksoverheid succesvol geweest in het verkrijgen en
verspreiden van nieuwe kennis en inzichten over vraagstukken, de aanpak van die
vraagstukken en in de ontwikkeling van denkkaders en instrumenten voor het streven naar
duurzaamheid.
Een instrument zoals het convenant blijkt vooral effectief indien het zich niet beperkt tot intenties
en algemene afspraken maar ook inzet van financiële instrumenten (in de vorm van
vergoedingen, bijdragen of heffingen) en, indien door partijen gewenst, van regulerende
instrumenten in zich bergt.
Afname doeltreffendheid
De doeltreffendheid van het beleid voor duurzaamheid is redelijk tot goed. Op veel onderdelen
zijn doelen (grotendeels) bereikt en heeft het beleid daar in belangrijke mate aan bijgedragen.
Ook zijn er onderdelen waar het beleid effect heeft ondanks het feit dat er nog geen sprake is
van volledige doelbereiking. Voorbeelden hiervan zijn het beleid voor afval, duurzaam inkopen,
en de maatregelen in het kader van de Nitraatrichtlijn. Op het terrein van ecosystemen en
biodiversiteit is het beleid echter niet doeltreffend. Voor de overige, meer recente, onderdelen
zijn doelbereiking en doeltreffendheid nog niet te bepalen.

Pagina 3

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Voorafgaand aan de periode 2006 – 2013 is reeds een deel van de gestelde doelen bereikt. In
de genoemde periode is sprake van een afnemende trend in de doelbereiking. Inzet van beleid
en beleidsinstrumenten heeft een afnemend effect, doordat snel te realiseren effecten reeds zijn
bereikt: het laaghangend fruit is al geplukt. Dit geldt zowel voor afval en bodem- en
waterkwaliteit als voor ecosysteemdiensten en verduurzaming van de landbouw. Voor de
effecten van het landbouwbeleid op de doelen voor ecosystemen en biodiversiteit is zelfs
sprake van stagnatie. Het 'No Nett Loss'-doel (activiteiten van bedrijven mogen niet ten koste
gaan van biodiversiteit en ecosystemen) voor bijvoorbeeld bodem, water en 'natuurlijk kapitaal'
wordt niet gehaald.
Op het terrein van afval is in reactie de afnemende effecten van het beleid een fundamentele
keuze gemaakt om een nieuwe strategie en aanpak te ontwikkeling. Deze nieuwe strategie is
gericht op groene groei en is vastgelegd in de benadering Van Afval Naar Grondstof (VANG).
Doel is om een circulaire economie te realiseren, waarin duurzaamheid en economische groei
aan elkaar verbonden zijn.
Bodem, water, biodiversiteit en ecosysteemdiensten vormen het natuurlijk kapitaal. Het
natuurlijk kapitaal levert grondstoffen of levert een alternatief voor grondstoffen die
meegenomen worden in de idee van circulaire economie. Het beleid voor die onderdelen van
het natuurlijk kapitaal bevindt zich in de opstartfase.
Onderbouwing budgetten en doelmatigheid onduidelijk
In de periode 2006 – 2013 zijn de budgetten voor duurzaamheid met name na 2010 structureel
afgenomen. Daarnaast blijft vrijwel jaarlijks de realisatie van de uitgaven achter bij de begroting.
In 2013 is dat ook het geval.
Hoe de hoogte van de begrote uitgaven in het beleidsartikel is bepaald, wordt niet duidelijk uit
de begroting. De bedragen zijn niet onderbouwd. De budgetten bestaan uit veel uitgavenposten
van beperkte omvang. Het beleidsartikel kent geen grote uitgavenposten zoals bijvoorbeeld een
uitgebreid subsidieprogramma. Het grootste 'budget' bestond de afgelopen jaren uit het
Afvalfonds. Financiering hiervan uit de Rijksbegroting was mogelijk door een ophoging van de
verpakkingenbelasting die het bedrijfsleven opbracht. Het fonds keerde rechtstreeks uit aan
gemeenten als uitvoerenden van de inzameling van verpakkingsafvalstromen.
Op basis van deze doorlichting en de beschikbare beleidsevaluaties kunnen geen eenduidige
uitspraken worden gedaan over doelmatigheid. Hierdoor valt evenmin een onderbouwde
uitspraak te doen over de mogelijkheden om 20% op de budgetten voor duurzaamheid te
bezuinigen. Het kabinet Rutte II heeft aangegeven het beleid gericht op realisatie van de
circulaire economie de komende jaren juist te willen intensiveren.

1.3 Lessen
Om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid voor duurzaamheid van IenM te
vergroten, dient ten eerste een duidelijker focus in het beleidsartikel te worden aangebracht.
Het beleidsartikel wint aan scherpte en eenduidigheid indien het zich primair richt op het
realiseren van een circulaire economie als onderdeel van een duurzame samenleving, en op de
facilitering en ondersteuning van duurzaamheid door de ontwikkeling van nieuwe concepten en
instrumenten voor duurzaamheid. Behoud van natuurlijk kapitaal en het vermogen van bodem
en water om ecosysteemdiensten te leveren behoren daar ook toe. Onderdelen van landbouw

Pagina 4

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

(meststoffen, fijnstof) kunnen dan integraal worden opgenomen binnen de beleidsartikelen voor
landbouw en natuur (ministerie EZ).
Met de nieuwe invulling van de rol en verantwoordelijkheden van de rijksoverheid sluit het beleid
voor duurzaamheid aan bij maatschappelijke ontwikkelingen en bij gegroeide inzichten over
beleidsprocessen. Daarom dient verder te worden gegaan op de ingeslagen weg. De
rijksoverheid heeft daarbij een plaats in het netwerk van verschillende onderling afhankelijke
partijen. Daarbij dient wel te worden bedacht dat de overheid een bijzondere actor is in dat
netwerk. Zij kan als enige partij legitiem gedragingen afdwingen via geboden en verboden en
belastingen heffen.
Tevens dient ingezet te worden op bewezen effectieve instrumenten. Met name het inzetten van
een instrumentenmix van (vrijwillige) afspraken met externe partners, bijvoorbeeld in de vorm
van convenanten, met een ondersteunend financieel instrumentarium en, indien nodig,
regulering via wetgeving en/of normstelling lijkt effectief te zijn. Daarnaast verdient het
aanbeveling om door te gaan met onderzoek, kennisontwikkeling, kennisdeling en
instrumentariumontwikkeling. Daarmee behoudt de rijksoverheid haar regisserende,
faciliterende en ondersteunende functie voor duurzaamheid. De aanjaagfunctie hebben het
beleidsartikel 21 en het daaraan gekoppelde onderdeel van het ministerie van IenM voor de
andere onderdelen van de rijksdienst en voor andere overheden en maatschappelijke partijen
(bedrijven, andere organisaties en burgers).
Om de trend van afnemende doelbereiking en doeltreffendheid van beleid voor ecosystemen,
biodiversiteit en landbouw te keren, zijn nieuwe strategieën vereist, zoals dat voor afval is
gebeurd. Daarom wordt natuurlijk kapitaal ook onder circulaire economie geschaard. De waarde
van natuurlijk kapitaal zal meer dan nu het geval is expliciet gemaakt moeten worden en
meegewogen moeten worden in (economische) beleidsbeslissingen. Een werkwijze met
convenanten of andere vrijwillige afspraken zal hier vermoedelijk niet voldoende zijn. Om ook
het bedrijfsleven, organisaties en burgers te bewegen duurzaamheid mee te wegen in al hun
beslissingen en handelingen, zal de overheid zwaardere instrumenten zoals wetgeving en
fiscale stimulansen in moeten blijven zetten.
Om onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid te verbeteren is een
aantal veranderingen nodig. Om oordelen over en sturing op doelmatigheid mogelijk te maken,
dienen specifieke monitoringsinstrumenten en indicatoren ontwikkeld te worden. Doelmatigheid
dient centraler te komen staan in beleidsevaluaties.
Daarnaast dient voor onderzoek naar doeltreffendheid rekening te worden gehouden met de
nieuwe beleidsaanpak voor duurzaamheid, waarbij de rijksoverheid fungeert als één van de
actoren in een beleidsnetwerk. Het onderzoek vergt kennis en inzichten in effecten van
handelingen van verschillende partijen ten opzichte van elkaar. Onderzoeken naar
doeltreffendheid dienen in beeld te brengen wat de handelingen bij de andere partijen uitlokt in
houding en gedrag. Indicatoren voor het beleid moeten worden aangepast op de nieuwe
sturingsfilosofie. In evaluaties dient de mate van acceptatie van beleid te worden onderzocht,
zowel van de doelen en de instrumenten, als van de handelingen van de rijksoverheid. Die mate
van acceptatie zal naar verwachting van invloed zijn op handelingen van partijen en daarmee op
de effectiviteit en doelmatigheid van het beleid.

Pagina 5

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

2

Inleiding
Dit is het eindrapport van de beleidsdoorlichting van artikel 21 Duurzaamheid van de begroting
2013 van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM). Het is gebaseerd op drie
deelrapportages van de beleidsdoorlichting van de subartikelen van dit beleidsartikel. De drie
deelrapportages zijn als bijlagen bij dit rapport gevoegd. De beleidsdoorlichting is uitgevoerd
aan de hand van dertien onderzoeksvragen uit de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek
(RPE) en twee aanvullende vragen (zie paragraaf 1.2).1 De plaats van de onderzoeksvragen en
de beantwoording zijn in dit rapport herkenbaar in de kantlijn aangegeven.
Dit rapport is als volgt opgebouwd. In dit eerste hoofdstuk beschrijven wij de aanleiding voor de
beleidsdoorlichting, de afbakening van de inhoud van het beleidsartikel en de opdracht aan
KplusV organisatieadvies (KplusV). In hoofdstuk 2 schetsen wij de aanleiding voor het beleid,
de doelen en instrumenten van het beleid en de uitgaven die zijn opgenomen in de begroting
van IenM. In hoofdstuk 3 gaan we in op de evaluatieonderzoeken die op het beleidsterrein van
artikel 21 zijn uitgevoerd en de resultaten die deze onderzoeken hebben opgeleverd in termen
van effecten, doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid. In hoofdstuk 4 sluiten we de
rapportage af met conclusies en aanbevelingen en gaan we in op de mogelijkheden voor
verbetering van doelmatigheid en voor eventuele bezuinigingen voor zover die te baseren op de
uitkomsten van het onderzoek.

2.1 Beleidsdoorlichting
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft in de begroting voor 2013 artikel 21
Duurzaamheid opgenomen. In dat artikel staat het beleid beschreven dat het ministerie wil
voeren op dit terrein. De algemene doelstelling van het beleidsartikel luidt:
"Het tegengaan van de afwenteling van de effecten van de Nederlandse productie en
consumptie op andere leefgebieden en op toekomstige generaties. Dit gebeurt onder andere
door het vermogen van bodem en water om ecosysteemdiensten te leveren zoveel mogelijk te
behouden en de milieudruk in de hele levenscyclus van grondstoffen en producten te
minimaliseren."2
De minister wil bereiken dat duurzaamheid expliciet een onderdeel gaat uitmaken van
afwegingen en besluiten van bedrijven, andere organisaties en burgers. Verder borgt en
verbetert het ministerie de milieukwaliteit van de milieugebruiksruimte om de vele functies
ervan, zoals voedsel- en drinkwatervoorziening en natuur te beschermen. Het beleid richt zich in
de verschillende artikelen op omgaan met afval, bescherming en bevordering van de kwaliteit
van bodem, water en biodiversiteit. Het beleid raakt op het vlak van water, bodem, landbouw en
ecosystemen aan het beleid van andere beleidsartikelen uit de begroting van IenM en aan
beleidsartikelen uit de begroting van Economische Zaken (EZ):


Begroting IenM: Algemeen waterbeleid (artikel 11), Waterkwaliteit (artikel 12),
Ruimtegebruik bodem (artikel 13.04) en Lucht en geluid (artikel 20).



Begroting EZ: Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketen (artikel 16)
en Natuur en regio (artikel 18).

1
2

Staatscourant, 2012.
Tweede Kamer 2012-2013, 33400. nr 2 p. 108.

Pagina 6

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Dit onderzoek richt zich uitsluitend op de activiteiten die onder beleidsartikel 21 vallen. In de
deelrapportages wordt ingegaan op de afbakening ten opzichte van het beleid en de activiteiten
die onder de andere genoemde artikelen vallen. De afbakening betreft de situatie in de
Begroting 2013.
Vraag 1 en 2

Welk beleidsartikel wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? Indien van toepassing:
wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
De beleidsdoorlichting behandelt artikel 21 Duurzaamheid van de begroting 2013 van het
ministerie van Infrastructuur en Milieu. Het beleidsartikel kent drie subartikelen:


21.01 Afval en duurzaamheidsagenda



21.02 Preventie en milieugebruiksruimte



21.03 Ecosystemen en landbouw

Alle drie subartikelen komen aan de orde in deze beleidsdoorlichting. De doorlichting heeft
betrekking op de periode 2006 tot en met 2013. Het doel van de beleidsdoorlichting is om
inzicht te geven in de doeltreffendheid en doelmatigheid van het gevoerde beleid. Daarnaast is
het doel om te leren van het gevoerde beleid voor het toekomstig beleid gericht op
duurzaamheid.

2.2 Opdracht KplusV
Het ministerie van IenM heeft KplusV opdracht gegeven de beleidsdoorlichting van artikel 21
Duurzaamheid uit te voeren. Conform de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE) bevatte
de doorlichting de volgende onderdelen:


afbakening van het beleidsterrein;



aanleiding voor het beleid;



het beleid met doelen, instrumenten en uitgaven;



overzicht van uitgevoerde evaluatieonderzoeken naar doeltreffendheid en doelmatigheid
van het beleid;



de doelbereiking, doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid.

Een beleidsdoorlichting is een syntheseonderzoek. De beleidsdoorlichting vat samen wat
andere onderzoeken over doeltreffendheid en doelmatigheid van het gevoerde beleid hebben
opgeleverd. Zij steunt daarmee op eerder door het departement georganiseerd
evaluatieonderzoek. In het kader van de beleidsdoorlichting Duurzaamheid is door KplusV geen
aanvullend onderzoek verricht.
De RPE bevat dertien onderzoeksvragen. Deze zijn opgenomen in Bijlage 1. Die worden in dit
rapport beantwoord. Vooruitlopend op aanpassing van de regeling heeft het ministerie van IenM
ook gevraagd om aandacht te besteden aan verbetering van eventueel geconstateerde tekorten
in de doelmatigheid en mogelijkheden om op het beleidsartikel twintig procent te bezuinigen.

Pagina 7

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

2.3 Aanpak
De beleidsdoorlichting is uitgevoerd door onderzoekers van KplusV. De subartikelen van
Duurzaamheid zijn apart onderzocht. De onderwerpen die zijn onderzocht, zijn:


Afval



Duurzaamheidsagenda



Landbouw



Ecosystemen



Bodem



Water

1. Bureaustudie
Met als uitgangspunt de tekst van artikel 21 van de begroting van 2013 zijn de doelen en de
instrumenten van het beleid benoemd. Ook de teksten van eerdere begrotingen (die van IenM
en, tot en met de begroting voor 2011, die van zijn voorganger het ministerie van VROM) zijn
geanalyseerd om zo de ontwikkelingen in het beleid in beeld te krijgen. Voorts zijn
beleidsbrieven aan de Tweede Kamer benut voor het formuleren van de doelen en instrumenten
van het beleid. Daarnaast zijn de beschikbare evaluatieonderzoeken en rapportages zoals die
van het Planbureau voor de Leefomgeving, het CBS en het RIVM geanalyseerd om inzicht te
krijgen in doelbereiking, doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid. Zie Bijlage 2 voor een
overzicht van alle gebruikte bronnen.
2. Aanvullende gesprekken
Met beleidsmedewerkers van het ministerie van IenM, het management van de betrokken
Directie (Duurzaamheid) en medewerkers van Rijkswaterstaat en het RIVM zijn aanvullend
gesprekken gevoerd om de correctheid van bevindingen te toetsen en om inzichten uit de
onderzoeken te verdiepen en waar mogelijk te actualiseren, gelet op recente
beleidsontwikkelingen. Zie Bijlage 3 voor de lijst met geïnterviewde personen.
3. Bespreking rapportages
De rapportages van de verschillende deelonderzoeken zijn gedurende het onderzoek een
aantal malen besproken met de begeleidingscommissies van het ministerie van IenM. Bij de
bespreking van de concept-deelrapportages is ook een universitair deskundige op het vlak van
evaluatieonderzoeken betrokken.
Voorafgaand aan de eindrapportage is in een werkbijeenkomst besproken welke hoofdpunten
en aandachtspunten uit de deelrapportages in de eindrapportage zouden moeten worden
opgenomen. De samenstelling van de commissies is opgenomen in Bijlage 4.

2.4 Beperkingen
De inhoud en ontwikkeling van het beleidsartikel Duurzaamheid bemoeilijken een
beleidsdoorlichting met uitspraken over doeltreffendheid en doelmatigheid. Het beleidsartikel 21
uit de begroting 2013 bevat geen kwantitatieve doelstellingen. Er zijn voor bijvoorbeeld afval wel
kwantitatieve doelstellingen uit andere beleidsnota's te halen maar deze sluiten maar ten dele
aan bij de essentie van het beleidsartikel en de ontwikkeling die met dit artikel is ingezet en die
in de algemene doelstelling is verwoord (zie paragraaf 2.1). Daarnaast zijn niet voor alle
onderdelen van het beleidsartikel effectindicatoren beschikbaar waarmee de mate van
doeltreffendheid kan worden aangeduid.

Pagina 8

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Op het vlak van bodem blijkt daarnaast dat indicatoren door de jaren heen sterk zijn veranderd:
er zijn indicatoren verdwenen en er zijn andere bijgekomen.
Als kan worden aangegeven in welke mate doelen zijn bereikt, moet voor uitspraken over
doeltreffendheid kunnen worden aangegeven in hoeverre die doelbereiking het gevolg is van
het beleid van het ministerie en van de inzet van de instrumenten. Die relaties zijn niet altijd te
leggen omdat het beleidsterrein verschillende interveniërende factoren en actoren kent die van
invloed kunnen zijn op de doelbereiking. Het ministerie geeft aan dat het wil dat duurzaamheid
expliciet onderdeel gaat uitmaken van afwegingen en besluiten van die actoren. Het kent
daarmee een expliciete rol toe aan de interveniërende actoren (burgers, bedrijven, ketens,
instellingen, maatschappelijke organisaties). Zij allen beïnvloeden de effecten en effectiviteit van
het beleid.

Pagina 9

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

3

Duurzaamheid
In dit hoofdstuk schetsen we de inhoud van het beleidsterrein Duurzaamheid zoals dat is
verwoord in de begroting voor 2013 van het ministerie van IenM. We beschrijven de aanleiding
van het gevoerde beleid en de vraagstukken die aan het beleid ten grondslag liggen.
Onderdelen die vallen onder artikel 21 Duurzaamheid van het ministerie van IenM kennen een
verschillende oorsprong en zijn in verschillende mate verbonden geweest met
beleidsonderwerpen die thans onderdeel uitmaken van andere beleidsartikelen van het
ministerie. De verschillen komen ook tot uiting in de wijzen waarop de doelstellingen zijn
geformuleerd, de koppeling met beleidsinstrumenten vorm is gegeven en indicatoren worden
gehanteerd. Deze verscheidenheid komt in de deelrapportages van deze beleidsdoorlichting tot
uiting. Daarin worden ook de ontwikkelingen geschetst die de onderdelen van het beleid hebben
doorgemaakt. Zie de drie separaat bijgevoegde deelrapportages.
In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de aanleiding van het beleid (paragraaf 3.1) en schetsen
we de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid op het beleidsterrein (paragraaf 3.2).
Vervolgens presenteren we samenvattend de doelen van het beleid en de instrumenten die
daarbij horen (paragraaf 3.3). In de deelrapportgages zijn de doelen en instrumenten en
indicatoren uitgebreider weergegeven. Tenslotte bevat dit hoofdstuk een overzicht van de
uitgaven voor Duurzaamheid.

3.1 Aanleiding voor het beleid
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
De aanleiding voor het beleid op het vlak van duurzaamheid wordt gevormd door de gegroeide
inzichten dat voortgaande menselijke productie en consumptie leidt tot een te grote belasting
van het milieu, achteruitgang van de biodiversiteit, schaarste aan grondstoffen en andere
natuurlijke hulpbronnen. Vermindering van milieubelasting en sanering van milieuproblemen zijn
niet meer afdoende om het natuurlijk kapitaal voor toekomstige generaties voldoende veilig te
stellen. Er is meer nodig om de biodiversiteit te behouden en waar mogelijk te versterken.
Er zijn in de jaren negentig en begin deze eeuw goede vorderingen gemaakt op het vlak van
terugdringing van milieubelasting door de landbouw en vermindering van het ontstaan van afval
en scheiding van afvalstromen voor hergebruik. Maar er moet meer gebeuren om verdere
achteruitgang van de biodiversiteit tegen te gaan. Het inzicht is gegroeid dat vraagstukken
integraal en in samenwerking tussen overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties
moeten worden aangepakt. De aandacht moet worden gericht op de ketens om effectief te zijn
en verliezen (lekken) tegen te gaan: op de waterketen als het om water gaat, op de
productieketen als het om beperking van het gebruik van niet-hernieuwbare grondstoffen gaat.
Duurzaamheid vergt het ontstaan van een circulaire economie. Daarbij is meer nodig dan
duurzaam gedrag van consumenten en producenten, namelijk duurzaam ondernemen,
verduurzaming van de productieketen en eco-innovatie. Dat vergt koppeling van duurzaamheid
aan economische ontwikkeling. Dat vergt groene economische groei.

Pagina 10

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

De inzichten komen op meerdere onderdelen terug in de ontwikkeling van het beleidsartikel
Duurzaamheid. Met name is dit het geval bij de ontwikkeling van het afvalbeleid, het
waterbeleid, de verschillende dossiers van de duurzaamheidsagenda en het beleid voor
ecosystemen en natuurlijk kapitaal.
De tekst van beleidsartikel 21 van de begroting 2013 is een eerste neerslag van deze
veranderende opvatting over de wijze waarop een duurzame samenleving kan worden bereikt.
In de jaren 2013 en 2014 zijn beleidsbrieven over groene economische groei gevolgd en heeft
het nieuwe beleid meer vorm en inhoud gekregen.
Bij die vorm en inhoud past ook een veranderende rol van de rijksoverheid in het beleidsveld
(zie paragraaf 3.2). Van spelbepaler, wetgever en subsidieverstrekker wordt de rijksoverheid
meer een partij die regisseert, meedenkt, faciliteert en initiatieven stimuleert en daarbij aansluit.
Aan maatschappelijke partners en andere overheden wordt meer ruimte gegeven. In dat
verband is er ook aanleiding om verder in te zetten op vereenvoudiging en vermindering van
regelgeving.
Actualiteit van de aanleiding
Zoals aangegeven is de begroting van 2013 de eerste waarin de gewijzigde benadering van het
beleid is opgenomen. De aanleiding is dan ook nog onverminderd actueel. Er zijn pas eerste
stappen gezet op weg naar een circulaire economie.
De afgelopen jaren is de kwaliteit van de leefomgeving beter geworden. De milieudruk is op
diverse terreinen verminderd. Kwaliteit van lucht, bodem en water is voldoende voor veel
functies, maar is nog niet goed genoeg om de natuur en daarmee het natuurlijk kapitaal te
versterken. De biodiversiteit staat nog steeds onder druk. Uit de productieketen lekt nog steeds
veel afval weg richting verwerking door verbranden of storten en de waterketen functioneert nog
niet optimaal. Schaarste aan grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen zijn onverminderd actuele
vraagstukken.
Tegelijkertijd nemen burgers en bedrijven steeds vaker zelf initiatieven om hun
productieprocessen en consumptiepatronen te verduurzamen of hun leefomgeving te
verbeteren. Dat is nog geen vanzelfsprekendheid bij iedereen. Daarom is een benadering die
aanhaakt bij die initiatieven en die werkt aan bewustwording van milieuvraagstukken en
vraagstukken van schaarste aan grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen, onverminderd
actueel.

3.2 Verantwoordelijkheid rijksoverheid
Vraag 4

Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
In het beleidsartikel 21 staat de regisserende en stimulerende rol van de minister centraal. De
begroting zegt daarover: "De minister wil bereiken dat duurzaamheid expliciet een onderdeel
gaat uitmaken van afwegingen en besluiten van organisaties en individuen." Zij geeft ruimte aan
energie en duurzame initiatieven uit de samenleving en ondersteunt die waar dat mogelijk is.
Er is sprake van een veranderende rol: "De rol van facilitator en stimulator wordt groter, die van
(nieuwe) regelgever kleiner, zoals dat onder andere de insteek is van de acties uit de
Duurzaamheidsagenda. De inzet van IenM bestaat steeds meer uit stimuleren en faciliteren,

Pagina 11

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

met kleine financiële en vooral capacitaire impulsen op concrete projecten."3 De rijksoverheid
treedt terug als direct (be-)sturend orgaan, als spelbepaler. Interveniërende (modificerende)
regelgeving wordt verminderd en vereenvoudigd en er worden minder subsidies verstrekt die
gedrag van maatschappelijke partijen moeten beïnvloeden.
De rol van het ministerie staat tussen die van de Europese overheid en de regionale en lokale
overheden. De EU komt met kaderrichtlijnen op het vlak van afval, water, biodiversiteit en
landbouw. De normstelling werkt door in de uitvoering door overheden, bedrijven en burgers.
Provincies, gemeenten en waterschappen voeren het beleid uit in directe interactie met burgers
en bedrijven. De rol van de minister is er op gericht:


de perspectieven en percepties van deze actoren te beïnvloeden door informatie te
verschaffen;



kennis te genereren door onderzoeken uit te zetten (kennismakelaar);



partijen bij elkaar te brengen (verbindingen tussen partijen leggen en productief maken);



zelf contacten aangaan;



partijen te overtuigen waar gewenst en, waar die partijen dat ook nodig achten, juridische en
financiële instrumenten in te zetten die de maatschappelijke partijen ondersteunen en
faciliteren;



de normstelling een plaats te geven in de transitie naar een circulaire economie.

Binnen het ministerie is beleidsartikel 21 een verantwoordelijkheid van de directie
Duurzaamheid. Tijdens de uitvoering van de beleidsdoorlichting medio 2014 is het vraagstuk
van afbakening van het werkterrein van de directie Duurzaamheid nadrukkelijk aan de orde
gekomen. Er spelen afbakeningsvraagstukken in de richting van het ministerie van EZ (voor
landbouw en ecosystemen) en in de richting van andere directies van het ministerie van IenM
zelf (op het vlak van water en bodem). De afbakeningsvraagstukken kunnen grotendeels
verklaard worden door de aanpassing van Nederland aan de organisatie van de portefeuilles op
het niveau van de EU en door de doorontwikkeling van de departementale organisatie sinds het
ontstaan van het ministerie van IenM in 2010.
Er is thans (nog) geen eenduidigheid in rolbepaling van de directie Duurzaamheid op basis van
een uitgekristalliseerd principe, bijvoorbeeld organisatie van checks and balances, onderscheid
in normstelling versus uitvoering, of organisatie op basis van integraliteit van het werkveld. Het
gevolg hiervan is een overlap in rollen en verantwoordelijkheden met betrekking tot
duurzaamheid tussen verschillende directies en departementen. De rolbepaling heeft wel de
aandacht van de directie Duurzaamheid.

3.3 Het beleidsterrein Duurzaamheid
Vraag 5

Wat is de aard (en samenhang) van de ingezette instrumenten?
Het beleidsterrein Duurzaamheid beschrijven we in deze paragraaf door de doelstellingen en
subdoelstellingen te benoemen, en de instrumenten die moeten worden ingezet om de doelen
te halen weer te geven, inclusief hun onderlinge samenhang. Daarmee geeft de paragraaf een
antwoord op vraag 5. De deelrapportages bevatten uitgebreide overzichten van
beleidsdoelstellingen en subdoelstellingen op de onderdelen van het beleidsartikel
Duurzaamheid.

3

Begroting IenM, p. 111.

Pagina 12

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Zoals in paragraaf 2.1 is aangegeven bestaat het beleidsartikel uit drie subartikelen. Ten eerste
subartikel 21.01: Afval en Duurzaamheidsagenda. Op het vlak van afval heeft de rijksoverheid
sinds begin deze eeuw een plannende taak. In het Landelijk afvalbeheerplan (LAP) zet zij het
beleid uit dat op dit terrein gevoerd wordt en waarop andere overheden en bedrijfsleven en
burgers zich kunnen oriënteren bij hun handelingen. In het LAP worden concrete (veelal
kwantitatieve) doelen geformuleerd. Het LAP kent naast een beleidsdeel 84 sectorplannen die
veel informatie voor en over het beleidsveld bieden en aangeven welke activiteiten nodig zijn
om beleidsdoelen te realiseren en welke middelen daarvoor door de overheid worden ingezet
en door andere partijen kunnen worden ingezet. Het beleidsartikel omvat de gehele
afvalbeheertaak van de rijksoverheid, inclusief de bekostiging van de taakuitvoering door RWS.
De uitgaven van de rijksoverheid maken slechts een klein deel uit van het de totale uitgaven van
overheden en burgers voor afvalbeheer (zie paragraaf 3.4.1).
De duurzaamheidsagenda is van recente datum. Het instrument duurzaamheidsagenda is in
2012 geïntroduceerd. Het betreft een specifiek instrument gericht op het bundelen van de
duurzaamheidsambities van het kabinet. Onder de noemer van de duurzaamheidsagenda staat
in de begrotingen van 2012 en 2013 echter een breed veld aan activiteiten gericht op het
verduurzamen van productketens. Hieronder vallen onderwerpen als duurzaam inkopen,
maatschappelijk verantwoord ondernemen, eco-design en de ontwikkeling van
duurzaamheidscriteria. Voorheen viel een deel van deze activiteiten onder de noemer
'duurzaam produceren en consumeren'. Zo voert het rijk sinds 2005 reeds beleid voor duurzaam
inkopen. Centraal in de activiteiten van de duurzaamheidagenda staat de koppeling tussen
economie en duurzaamheid. De belangrijkste kaders voor de duurzaamheidsagenda zijn de
'groene groei brief' uit 2013 en de Uitvoeringsagenda natuurlijk kapitaal. 4
Ten tweede het subartikel 21.02 Preventie en Milieugebruiksruimte. Dit beleid richt zich op het
verduurzamen van de milieucompartimenten bodem en water. Het is gericht op het voorkomen
van verontreiniging van water en bodem door het bevorderen van duurzaam gebruik en het
borgen en verbeteren van de milieukwaliteit van bodem en water (de milieugebruiksruimte) om
de vele functies ervan, zoals voedsel- en drinkwatervoorziening en natuur, te beschermen. Het
ministerie van IenM is hiervoor systeemverantwoordelijk. Het ministerie vervult deze rol onder
andere met generieke wetgeving, veelal gebaseerd op Europese regelgeving. Het gaat hierbij
om bijvoorbeeld de Grondwater-, Zwemwater- en Drinkwaterrichtlijn, het Waterbesluit en de
Waterregeling, de Wet bodembescherming en de nieuwe Drinkwaterwet alsmede het verbreden
van het normstellingskader voor het bodem- en watersysteem met normen ten aanzien van
ecosysteemdiensten. Naast regisseren heeft het rijk steeds meer een stimulerende rol. Zo
stimuleert het rijk duurzaam gebruik van het bodem- en watersysteem door andere overheden
actief bodembeheer te laten oppakken.
Een breed scala aan bodem en water gerelateerde onderwerpen valt buiten het onderzoek,
aangezien deze in andere beleidsartikelen zijn ondergebracht. Het betreft onder meer de
vernieuwing van de Wet bodembescherming en de programma's met betrekking tot
bodemkwaliteit en bodemsanering. Voor water vallen waterkwantiteit, het bestuursakkoord met
betrekking tot de waterketen en de uitvoering en monitoring van beleid en regelgeving op het
gebied van waterkwaliteit buiten het onderzoek.

4

Brief minister EZ en staatssecretaris IenM, 'Groene economische groei in Nederland', kamerstuk 33043 nr.14, maart
2013; brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr.85, juni 2013.

Pagina 13

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Tenslotte het subartikel 21.03 Landbouw en Ecosystemen. Dit subartikel omvat de taken van
het ministerie van IenM op het gebied van duurzame landbouw en behoud van biodiversiteit
door duurzaam gebruik van het natuurlijk kapitaal. Centraal in het beleid staat het tegengaan
van de milieuverontreiniging door de landbouw en het tegengaan van de aantasting van
biodiversiteit (binnen en buiten natuurgebieden) en natuurlijk kapitaal. In de periode 2006-2013
zijn diverse taken ten aanzien van landbouw naar andere directies en ministeries overgegaan.
Mede als gevolg daarvan is de inzet van het departement op het gebruik van
ecosystemendiensten toegenomen. Het verlies aan biodiversiteit en natuurlijk kapitaal en de
belasting van het milieu door de landbouw zijn nog steeds actuele vraagstukken. De inzet van
de rijksoverheid voor landbouw ligt voornamelijk op het terrein van regulering en wetgeving.
Voor ecosystemen ligt de nadruk meer op communicatie het stimuleren van innovatie. De
rolverandering die het ministerie van IenM inzet in 2013, waarbij meer nadruk komt te liggen op
regisseren en stimuleren, komt voornamelijk tot uiting op het terrein van ecosystemen. Het
ministerie richt zich op het betrekken en stimuleren van andere (overheids-)organisaties,
instituties, bedrijven, ketens en burgers. Dit is onder andere zichtbaar in het werken met
convenanten met het bedrijfsleven en de aanpak van de Green Deals.

3.3.1 Doelstellingen
Om doeltreffendheid en doelmatigheid te kunnen onderzoeken is inzicht nodig in de doelen van
het beleid.
De algemene doelstelling van het beleidsartikel 21 Duurzaamheid luidt:
"Het tegengaan van de afwenteling van de effecten van de Nederlandse productie en
consumptie op andere leefgebieden en op toekomstige generaties. Dit gebeurt onder andere
door het vermogen van bodem en water om ecosysteemdiensten te leveren zoveel mogelijk te
behouden en de milieudruk in de hele levenscyclus van grondstoffen en producten te
minimaliseren."5
Aan deze algemene doelstelling zijn in de begroting van 2013 geen subdoelstellingen of
tussendoelstellingen gekoppeld. Deze zijn te vinden in eerdere begrotingen en
beleidsdocumenten die onder het beleidsartikel vallen. Onderstaande figuur geeft daarvan een
samenvattend overzicht.

5

Tweede Kamer 2012-2013, 33400. nr. 2 p. 108.

Pagina 14

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Algemene doelstelling Duurzaamheid

Vermindering en vereenvoudiging regelgeving
Bevorderen samenwerking diverse actoren

Doelstelling artikel
21.01
Reductie
milieubelasting en
VANG

Doelstellingen LAP
en Meer
waarde uit
afval

Doelstellingen
duurzaamheidsagenda:
Biomassa
Duurzaam
inkopen
Econ. Instr.
Green deals

Doelstelling artikel 21.02
Bescherming
(gebruiks)functies
bodem en water

Borgen
milieu
kwaliteit
water

Borgen
milieu
kwaliteit
bodem

Doelstelling artikel 21.03
Duurzaam gebruik
ecosystemen en
natuurlijke hulpbronnen

Stoppen
verlies
biodiversiteit
en
ecosysteem
diensten
No Net Loss

Verbetering
luchtkwal.
Gewasbescherming
Kwaliteit
water
Volksgezondheid

Figuur 1. Relaties tussen doelen op het beleidsterrein Duurzaamheid.

De uitwerking van de doelen verschilt sterk per niveau. De algemene doelstelling van artikel 21
en de (algemene) doelstellingen van de subartikelen zijn abstract, algemeen en niet specifiek of
meetbaar geformuleerd. De uitwerking van de doelen in beleidsdocumenten die vallen onder de
subartikelen verschilt sterk. De doelen van het LAP zijn sterk gekwantificeerd, specifiek en
tijdgebonden geformuleerd. De doelen voor bodem, water, landbouw en ecosystemen zijn niet
specifiek, meetbaar of tijdgebonden geformuleerd. Wel zijn sommige doelen middels
verschillende prestatie- en effectindicatoren uitgewerkt.
De doelstellingen voor afval zijn concreet gericht op vermindering van afval en toename van
scheiding en nuttige toepassing en zijn opgenomen in het LAP en recentelijk in de beleidsbrief
'Meer waarde uit afval' uit 2011. De doelen richten zich op de verschillende afvalstromen. In de
meest recente brieven over groene economische groei uit 2013 en 2014 zijn de doelen er op
gericht afvalbeheer een plaats te geven in de circulaire economie. Hier raken de doelen van
afval aan de doelen van de duurzaamheidsagenda: het vergroenen van de economie. De
doelen van de duurzaamheidsagenda zijn: bijdragen aan de realisatie van een duurzame
samenleving (o.a. door duurzaam inkopen), bijdragen leveren aan de overgang naar een
biobased economy (door duurzaam gebruik van biomassa), het benutten van creativiteit en
dynamiek in de samenleving om verduurzaming te realiseren (door green deals te sluiten) en
door duurzaam ondernemen te stimuleren en samen te werken met het bedrijfsleven.
Voor het subartikel preventie en milieugebruiksruimte zijn voor water en bodem de
doelstellingen van eerdere datum dan 2013. Daarbij ging het om het behalen of behouden van
bepaalde chemische, fysische en biologische kwaliteit van het water en bodemsysteem. In
aansluiting op de algemene doelstelling van het artikel 21 kan als subdoelstelling worden
geformuleerd: het realiseren van een verantwoord, duurzaam, gebruik van het water- en
bodemsysteem en het waarborgen van dit gebruik op de lange termijn. Nieuwe

Pagina 15

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

verontreinigingen moeten worden voorkomen. Ook dat past in transitie naar een circulaire
economie.
Ook voor het subartikel ecosystemen en landbouw zijn de subdoelen in eerdere begrotingen
geformuleerd. Deze doelen zijn gericht op gebiedsspecifieke milieumaatregelen in het landelijk
gebied en het bevorderen van duurzame landbouw. Een nadere uitwerking van de doelen is te
vinden in beleidsdocumenten over specifieke dossiers. Deze hebben betrekking op behoud van
biodiversiteit door duurzaam gebruik van het natuurlijk kapitaal, verbetering van de
luchtkwaliteit, realiseren duurzame gewasbescherming, goede kwaliteit van oppervlakte- en
grondwater en terugdringen van gezondheidsrisico's voor de mens vanwege de intensieve
veehouderij. Het beleid richt zich op de ontkoppeling van groei van de welvaart en achteruitgang
van het natuurlijk kapitaal.
Er zijn nevendoelen die passen binnen de algemene doelstelling. Die betreffen ten eerste het
bevorderen van samenwerking tussen actoren: overheden, bedrijfsleven, ketens,
maatschappelijke organisaties en burgers bij het realiseren van de circulaire economie en het
behoud van natuurlijk kapitaal. Ten tweede geldt als algemeen nevendoel: vermindering van
regelgeving (deregulering) en vermindering van administratieve lasten. Dit is een doel op zich
en een doel dat kan bijdragen aan groei van de economie. Groene groei, wel te verstaan.

3.3.2 Ingezette instrumenten voor Duurzaamheid
Om de doelen te bereiken wordt een diversiteit aan instrumenten ingezet. Het gaat zowel om
regelgeving, financieel instrumentarium als communicatie-instrumentarium in een brede zin.
Een aantal van de pijlers van het beleidsartikel duurzaamheid, afval, bodem en water en
landbouw, hebben een traditie van regelgeving en normstelling. Die regelgeving is minder
belangrijk geworden, maar wordt nog steeds ingezet als gedragingen afgedwongen moeten
worden of ontwikkelingen geborgd. Zo is er nog steeds actuele normstelling voor
gewasbescherming en is op het terrein van risico's voor de volksgezondheid vanwege de
intensieve veehouderij regelgeving ook het primaire instrument.
Op de hierboven genoemde terreinen zijn er, met uitzondering van bodem, Europese richtlijnen.
Landelijke normstelling vertaalt die richtlijnen, maar voegt daar weinig aan toe. Recente
wetgeving is gericht op het vereenvoudigen van de bestaande regelgeving om zo bij te dragen
aan vermindering van de regeldruk en realisatie van economische groei. Criteria, bijvoorbeeld
op het vlak van afval, worden aangepast zodat er meer alternatieve mogelijkheden ontstaan
voor nuttige toepassing van afval. Daarnaast wordt waar mogelijk een decentrale invulling
gekozen en wordt de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven in de wetgeving
benadrukt.
Het financieel instrumentarium is met name ingezet op het deelterrein van het afvalbeleid, zoals
het afvalfonds en de stortbelasting. Op de andere deelterreinen is slechts beperkt gebruik
gemaakt van subsidies of andere financiële instrumenten.

Pagina 16

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Communicatieve instrumenten hebben eveneens altijd een rol gespeeld in bevordering van
bewustwording van (milieu)problemen, en het toelichten van methoden om bij te dragen aan
vermindering van de milieudruk. Communicatieve instrumenten zijn van karakter veranderd en
hebben verschillende gedaanten gekregen. In het verleden ging het vooral om
informatievoorziening en voorlichting. Nu betreft het een geheel pakket van informeren, kennis
vergroten door onderzoek, overleg, afspraken maken en gezamenlijk programma's opzetten. In
deze vorm wordt het communicatieve instrumentarium steeds belangrijker. Er is een
ontwikkeling in het rijksbeleid van zelf initiëren, sturen en voorschrijven naar regisseren,
faciliteren en ondersteunen. In deze ontwikkeling spelen de communicatieve instrumenten een
centrale rol. Zij richten zich op bewustwording, draagvlakvorming en oppikken van initiatieven
voor duurzaam handelen en het realiseren van een duurzame samenleving. Concrete
voorbeelden zijn Green deals of convenanten. Het gaat hierbij niet om vrijblijvende afspraken
met goede intenties en doelen. Een aantal daarvan bestaat uit een instrumentenmix van
concrete afspraken over het realiseren van doelen, het inzetten van financiële prikkels en het
vastleggen van afspraken in afdwingbare regelgeving. Het Verpakkingconvenant uit 2012 is
daar een voorbeeld van. Het ministerie kan de regie nemen bij het tot stand brengen van die
green deals, het ministerie kan faciliteren door regelgeving te realiseren die partijen wensen.
Bij het communicatieve instrumentarium past ook dat het ministerie onderzoeken laat uitvoeren
om kennis en inzichten over duurzaamheidsvraagstukken en duurzaamheidsinstrumenten te
vergroten en die kennis en inzichten over te dragen aan de andere partijen het beleidsveld:
overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers. Dit gebeurt in publicaties, op
bijeenkomsten, in overleggen en in andere contacten met doelgroepen. Door in samenwerking
programma's op te zetten worden ook kennis en inzichten ontwikkeld en tegelijkertijd gedeeld
tussen de samenwerkingspartners.

3.4 Uitgaven voor Duurzaamheid
Deze paragraaf gaat kort in op de budgetten en uitgaven van het beleidsartikel en de
onderbouwing ervan.

3.4.1 Uitgaven
Vraag 6

Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen?
De bedragen op de begroting van het ministerie van IenM zijn relatief van beperkte omvang. De
uitgaven en maatschappelijke kosten liggen elders. Op het vlak van afval bijvoorbeeld gaat het
om een begrotingsbedrag van € 35 mln. voor 2013 terwijl in totaal meer dan € 2 mld. door de
gezamenlijke overheden wordt uitgegeven op dit beleidsveld. De totale omvang van de
afvalmarkt bedraagt circa € 6 mld. Ook de andere begrotingsposten zijn relatief beperkt. Er zijn
geen financiële instrumenten zoals subsidies opgenomen in de begroting. Het gaat vooral om
geld voor inzet van capaciteit, uitvoeren van onderzoeken voor kennisontwikkeling, overleggen
en samenwerken met partijen en het overdragen van informatie. Dat past bij de rol die het
ministerie zich in dit beleidsartikel heeft aangemeten. Grotere uitgaven worden gedaan vanuit
andere beleidsartikelen van de ministeries van IenM en EZ die in paragraaf 2.1 staan genoemd.

Pagina 17

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

De uitgaven hebben met name betrekking op:


opdrachten voor RWS voor taakuitvoering op het vlak van afvalbeleid en het bodembeleid;



kosten voor samenwerking op het vlak van beleidsontwikkeling en regie;



uitvoeringsopdrachten voor de duurzaamheidsagenda, verduurzaming van ketens en
maatschappelijk verantwoord ondernemen;



uitvoering taken voor duurzaam inkopen;



kosten voor uitvoering van wettelijke taken en kosten die zijn verbonden aan
werkzaamheden van commissies op het vlak van water en bodem, bijdragen aan de Wabo
en coördinatie van normalisatie en certificeringswerkzaamheden;



kosten voor beleidsontwikkeling en ontwikkeling van duurzaamheidscriteria;



kosten op het vlak van certificering en kosten van werkzaamheden van commissies op het
vlak van landbouw;



incidentele subsidies voor verduurzaam gebruik van ecosystemen;



bijdragen aan medeoverheden voor bevordering biodiversiteit.

De bedragen zijn in de loop der jaren afgenomen. Niet alleen omdat posten naar andere
beleidsartikelen van de begroting van IenM of naar andere begrotingen zijn verschoven, maar
ook omdat is gesneden in de capaciteit van het ministerie voor dit beleidsartikel en in
instrumenten, bijvoorbeeld in uitgaven voor onderzoek. Bijzondere fluctuaties zijn zichtbaar door
de instelling van het Afvalfonds in 2008 en de afbouw ervan in 2013. Dit fonds werd
gefinancierd via de Rijksbegroting door ophoging van de verpakkingenbelasting. Het fonds
keerde rechtstreeks uit aan gemeenten als uitvoerenden van de inzameling van
verpakkingsafvalstromen. Een ander punt dat opvalt is dat de gerealiseerde bedragen vaak
lager zijn dan de begrote bedragen. Dit geldt met name voor de periode 2010 – 2013. Een
belangrijke verklaring voor het niet realiseren van een aantal uitgaven is dat budgetten zijn
overgeheveld naar andere artikelen.
Tabel 1 op pag. 15 geeft een overzicht van de ontwikkeling van de bedragen in de verschillende
begrotingen van het voormalige ministerie van VROM en het ministerie van IenM voor de
posten die onder beleidsartikel 21 vallen.

Pagina 18

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Tabel 1. Begrotingen VROM en IenM (bedragen x €1000).
2006

2007

2008

2009

21.011

21.268

128.428

127.750

2010

2011

2012

128.047

127.661

128.080

2013

21.01 Afval en duurzaamheidsagenda
Reductie van milieubelasting door afvalstoffen
Reductie van milieubelasting door ketengericht afval- en productenbeheer
Afval en duurzaamheidsagenda

35.141

21.02 Preventie en milieugebruiksruimte
Verbeteren milieukwaliteit bodem

2.140

2.194

2.226

2.226

Verbeteren milieukwaliteit water

1.364

13.724

13.705

13.702

Verbeteren van milieukwaliteit van bodem en water

6.491

6.538

13.069

Preventie en milieugebruiksruimte

3.866

21.03 Ecosystemen landbouw
Bevorderen gebiedsspecifieke milieumaatregelen in het landelijk gebied
Bevorderen van duurzame landbouw
Duurzaam gebruik van ecosystemen en natuurlijke hulpbronnen

859

13.102

17.628

21.665

3.617

4.777

4.608

3.107
14.977

Ecosystemen en landbouw

12.453

10.899
7.341

Pagina 19

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

3.4.2 Onderbouwing uitgaven
Vraag 7

Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
De onderbouwing van de (hoogte van de) budgetten ontbreekt in de begroting. Dit geldt zowel
voor de verdeling van de budgetten over de drie subartikelen, als voor de nadere verdeling van
budgetten over activiteiten per subartikel. Aan de begrotingsposten hangt een groot aantal
deelposten bedoeld voor activiteiten die in de vorige pararaaf zijn genoemd (onderzoek,
overleg, werken aan afspraken, informatievoorziening). Het gaat om relatief kleine bedragen (de
meesten onder de € 100.000) die aan die vele deelposten zijn gekoppeld. Ter illustratie: afval en
duurzaamheidsagenda kent ongeveer 45 posten, preventie en milieugebruiksruimte ongeveer
35, en ecosystemen en landbouw ongeveer 80. Deze posten geven zicht op de opbouw van de
budgetten van de subartikelen, maar vormen daarmee nog geen onderbouwing van de
uitgaven.

Pagina 20

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

4

Doeltreffendheid en doelmatigheid
In dit hoofdstuk over doeltreffendheid en doelmatigheid gaan we in op de
beleidsevaluatiestudies die zich daarop richten en op de resultaten van die studies.

4.1 Evaluatieonderzoek
Vraag 8

Welke evaluaties zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid geëvalueerd en om welke
redenen?
In de loop der jaren zijn verschillende evaluatiestudies op de verschillende deelterreinen van het
beleidsartikel uitgevoerd. In de meeste gevallen was het ministerie de opdrachtgever en kwam
de evaluatie voort uit de verplichting die het ministerie zichzelf, of vanwege politieke signalen,
had opgelegd om ingezet beleid (periodiek) te evalueren. Ook zijn evaluatiestudies uitgevoerd
naar onderdelen van de uitvoering: evaluaties van specifieke programma's en projecten. De
periodieke rapportages van PBL (Balans van de Leefomgeving) en CBS (Monitor Duurzaam
Nederland) completeren het beeld voor de onderdelen van het beleidsartikel.
De ontwikkeling van de benadering van Duurzaamheid op de wijze zoals in het beleidsartikel is
verwoord, is van recente datum (2012/2013) en is nog nauwelijks geëvalueerd.
De evaluaties richten zich vooral op doelbereiking. Een aantal doet expliciet uitspraken over
doeltreffendheid van beleid door in te gaan op de relatie tussen de beleidsinzet, het
beleidsinstrumentarium van de overheid of meer specifiek het ministerie en de ontwikkelingen
op een onderdeel (bijvoorbeeld toename percentage hergebruik, of vermindering van het fosforen stikstofoverschot dat de bodem belast).
Een belangrijke veronderstelling voor onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid is dat
de doelen eenduidig, concreet en helder zijn geformuleerd. Dat is op een aantal onderdelen van
het beleidsartikel het geval. Bijvoorbeeld op het terrein van afval, waarin in het LAP en
beleidsbrieven concrete kwantitatieve doelen (voor nuttige toepassing) staan genoemd. Voor
andere onderdelen zoals de duurzaamheidsagenda en duurzaam gebruik van het bodem- en
watersysteem ontbreken die concrete doelen grotendeels en zijn nauwelijks uitspraken over
doeltreffendheid en doelmatigheid te doen.

Vraag 9

Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd?
De meeste onderdelen van het beleidsterrein Duurzaamheid kennen evaluatiestudies die de
afgelopen jaren zijn uitgevoerd of worden gedekt door rapportages van het PBL en CBS. De
studies laten vooral de mate van doelbereiking zien. In beperkte mate geven zij aan of er ook
gesproken kan worden van effectiviteit van beleid en van instrumenten. Waar doelbereiking
vaak wordt uitgedrukt in kwantitatieve termen, worden over doeltreffendheid vooral kwalitatieve
opmerkingen gemaakt.
De evaluatiestudies geven weinig tot geen inzicht in de doelmatigheid van beleid. De
onderzoeken worden er niet op ingericht of er wordt in geconcludeerd dat over doelmatigheid
geen onderbouwde uitspraken kunnen worden gedaan. Dat heeft onder meer te maken met het
feit dat doelmatigheid alleen in vergelijkend perspectief naar boven kan worden gehaald. 6
6

Of in het wetenschappelijk ideaal: experimenten.

Pagina 21

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

De vraag of doelen met minder financiële middelen hadden kunnen worden bereikt, kan alleen
worden beantwoord door het beleid in Nederland te vergelijken met dat in andere landen waar
vergelijkbare doelen met andere instrumenten worden nagestreefd. Daar waar het beleid en de
uitvoering van andere overheden relevant is, zijn doelmatigheidsstudies wel goed mogelijk. De
kosten en opbrengsten van afvalinzameling tussen verschillende gemeenten kunnen
bijvoorbeeld met elkaar worden vergeleken. Dat levert echter geen zicht op de doelmatigheid
van het rijksbeleid.
Op een aantal specifieke beleidsonderdelen zijn geen evaluatiestudies beschikbaar. De
belangrijkste redenen hiervoor zijn, dat deze onderdelen van recente datum zijn of dat er
binnenkort evaluatiestudies gepland staan. Meer informatie over ontbrekende of geplande
evaluaties is te vinden in de deelrapportages. Het algemene beeld is dat het beleid voor
Duurzaamheid redelijk compleet is geëvalueerd.
Vraag 10

In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?
In aansluiting op de antwoorden op de vorige twee vragen kan worden gesteld, dat het goed
mogelijk is om aan te geven in welke mate de beleidsdoelen van de verschillende subartikelen
zijn gerealiseerd (doelbereiking). Uitspraken over de doeltreffendheid kunnen niet over de volle
breedte van het beleidsterrein worden gedaan. Tot slot is het niet goed mogelijk onderbouwde
uitspraken over doelmatigheid (efficiency) van het beleid te doen op basis van de
evaluatieonderzoeken.
Toekomstperspectief voor evaluaties
Het perspectief voor evaluatie van doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de
toekomst is mede afhankelijk van de mate waarin het beleid er in slaagt doelen op een zodanige
wijze te formuleren en er indicatoren aan te koppelen, dat op basis van waargenomen feiten kan
worden geconcludeerd tot doelbereiking. Daarnaast moeten in evaluaties instrumenten en
activiteiten gekoppeld kunnen worden aan beoogde doelen en effecten. Deze finale relaties
dienen in het beleid expliciet te worden gemaakt. Indien aan de instrumenten de kosten ervan
worden gekoppeld en indien verschillende, alternatieve instrumenten worden ingezet om doelen
te bereiken, dan ontstaat er een vergelijkend perspectief en kan tot doelmatigheid worden
geconcludeerd. Een alternatief is dat in evaluatiestudies altijd als onderdeel is opgenomen:
vergelijking met effecten van beleid in redelijkerwijs vergelijkbare omstandigheden in andere
landen.
In toekomstige evaluatiestudies zal rekening moeten worden gehouden met de veranderende
inzichten in sturing vanuit de overheid op het vlak van duurzaamheid, zoals die is verwoord in
het beleidsartikel. Veel evaluatiestudies veronderstellen een acterende overheid, die middelen
inzet en output levert die tot uitkomsten (outcomes) leiden. Daarbij wordt verondersteld dat kan
worden aangegeven in welke mate de uitkomsten overeenkomen met de gestelde doelen
(doelbereiking). Dit is evaluatie van een min of meer lineair (beleids)proces en past in de
systeemvisie van een besturend orgaan (overheid) en een bestuurd systeem (samenleving,
inclusief andere overheden).
De veronderstellingen die aan het beleidartikel 21 ten grondslag liggen gaan echter niet uit van
een lineair proces en niet uit van een overheid die besturend orgaan is. De rijksoverheid c.q. het
ministerie is een actor in een netwerk van actoren. De relaties tussen de actoren zijn horizontale
relaties. De actoren zijn onderling afhankelijk.

Pagina 22

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

De overheid is in dit netwerk wel een bijzondere actor, want hij stelt regels en treedt
handhavend op.7 Die bijzondere positie kan de overheid benutten door perspectieven te
schetsen waarop de andere actoren zich kunnen oriënteren voor hun eigen handelen. Een
voorbeeld is het perspectief van de circulaire economie. In dat netwerk acteert de (rijks)overheid
en dat heeft effecten op percepties en acties van andere actoren. De output is die van
verschillende actoren. De outcomes zijn resultante van doen en laten van de verschillende
actoren.
In evaluatieonderzoeken dient met de veranderde positie en de rol van de overheid rekening te
worden gehouden. Dat geldt zowel voor het toepassen van de criteria van doeltreffendheid en
doelmatigheid als voor de wijze van waarnemen van de feiten.

4.2 Effecten van het beleid
Deze paragraaf bevat de synthese van de resultaten van doelbereikings- en effectstudies op de
verschillende deelterreinen van Duurzaamheid. Voor de resultaten per subartikel verwijzen we
naar de deelrapportages. Achtereenvolgens vatten we samen op welke onderdelen en in welke
mate de beleidsdoelen zijn bereikt (paragraaf 4.2.1), geven we aan of de doelbereiking
impliceert dat het beleid doeltreffend is geweest (paragraaf 4.2.2) en gaan we na welke
inzichten er zijn op het vlak van doelmatigheid van beleid (paragraaf 4.2.3).

4.2.1 Doelbereiking
Deze paragraaf gaat over de mate waarin de gestelde beleidsdoelen zijn bereikt. Zoals vraag 11
uit de RPE is geformuleerd (zie hieronder), gaat het hier eigenlijk om een vraag die past binnen
de zogenaamde goal free evaluation: de effecten ongeacht de doelen van het beleid. Het past
echter binnen de systematiek van de beleidsdoorlichting om de effecten te relateren aan de
doelen, om vervolgens te kijken naar doeltreffendheid en doelmatigheid.
Vraag 11

Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
De evaluaties laten een uiteenlopend beeld zien voor de verschillende delen die het
beleidsartikel Duurzaamheid schragen.
Afval
Op het vlak van afval zijn diverse doelen gehaald. De inzet van beleid om van verwerken van
afval, steeds hoger in de afvalhiërarchie te komen en afvalstoffen zoveel mogelijk nuttig toe te
passen, is grotendeels geslaagd. Bovendien is het aanbod van huishoudelijk en bedrijfsafval
afgenomen. Het lukt om steeds meer producten in de productieketen te houden en steeds
minder als te verbranden of te storten afval te laten weglekken uit de keten.
Een neveneffect is dat afvalverbrandingsinstallaties (AVI's) die substantieel bijdragen aan het
opwekken van duurzame energie steeds minder afval krijgen en over gaan tot het importeren
van afvalstoffen uit het buitenland. Dat draagt enerzijds bij aan vermindering van storten van
afval in het buitenland (onder andere Engeland), maar beperkt prikkels om in die landen zelf
afval hoger in de afvalhiërarchie te verwerken, door het bijvoorbeeld te verbranden in te bouwen

7

De overheid heeft zwaardmacht, doordat de overheid als enige belasting kan heffen en democratisch gelegitimeerd is tot
het opleggen van geboden en verboden.

Pagina 23

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

AVI's die bijdragen aan duurzame energieopwekking. Burgers in die landen betalen voor de
afvalverweking en daarmee indirect voor de opwekking van duurzame energie in Nederland.
Een ander neveneffect van het verminderde afvalaanbod voor verbranding en storten is, dat de
tarieven voor deze vormen van verwerking omlaag gaan. De verwerkingstarieven zijn een
belangrijke prikkel gebleken om afvalverbranding te voorkomen en materialen te hergebruiken.
Nu de tarieven omlaag zijn gegaan of binnen afzienbare termijn omlaag gaan, boet deze prikkel
aan kracht in. Dat kan er toe leiden dat minder afval wordt gescheiden voor hergebruik en meer
afval weglekt uit de keten. Dit stimuleert innovaties op het vlak van hergebruik en andere
vormen van nuttige toepassing niet.
Duurzaamheidsagenda
Van de duurzaamheidsagenda laat het onderdeel duurzaam inkopen zien dat de doelen worden
bereikt. De overige onderdelen en doelen van de duurzaamheidsagenda zijn van meer recente
datum. Er zijn nog geen effecten in beeld gebracht in evaluatiestudies. Wel zijn er prestaties
aanwijsbaar, bijvoorbeeld in de vorm van 160 Green deals waaraan 700 partijen deelnemen.
Partijen worden betrokken en gemobiliseerd. Ook de acties die op de duurzaamheidsagenda
staan, worden opgepakt en uitgevoerd, waarbij het ministerie van IenM veelal het voortouw
heeft en initiator is. Het economisch instrumentarium koppelen aan duurzaamheid, het 'vereconomiseren' van duurzaamheid, is binnen de rijksoverheid in gang gezet. De
duurzaamheidsagenda kent, behoudens duurzaam inkopen, nauwelijks kwantitatieve
doelstellingen waarin de mate van doelbereiking is af te meten.
Een belangrijk neveneffect van de Green Deals aanpak is dat deze heeft geleid tot een
vernieuwende werkwijze bij beleidsdirecties van de verschillende departementen. Deze nieuwe
werkwijze wordt gekenmerkt door een focus op het wegnemen van barrières, het contact
zoeken met maatschappelijke partijen in het beleidsveld, focus op verbinden en samenwerken,
een bottom-up aanpak en een projectmatige manier van werken. Dit neveneffect past in de
filosofie van het realiseren van een circulaire economie.
Preventie en milieugebruiksruimte
Op het vlak van bodem en water blijkt dat de drinkwatervoorziening voldoet aan de kwaliteit die
daaraan gesteld wordt. De oppervlakte- en grondwaterkwaliteit die in Nederland wordt
gerealiseerd, voldoet voor verschillende gebruiksfuncties maar nog niet voor herstel van
natuurwaarden.
Op het vlak van bodem en water zijn vooral prestaties van overheden geformuleerd. Die
prestaties kunnen de randvoorwaarden vormen voor een duurzaam gebruik van het bodem en
watersysteem. Ze hebben indirect effect. De doelen die betrekking hebben op het in beeld
krijgen van de bodemkwaliteit worden gerealiseerd. Overheden hebben bodemkwaliteitskaarten
en slagen er in om via acties nieuwe verontreinigingen te voorkomen. Een prestatie op het vlak
van water is het tot stand brengen van waterketenbeheer door samenwerking van verschillende
partijen: drinkwaterbedrijven, waterschappen en gemeenten. Deze waterketenbenadering komt
in de praktijk nog nauwelijks van de grond.

Pagina 24

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Ecosystemen en landbouw
Net als bij afval het geval is laten evaluatiestudies zien dat de milieudruk door de landbouw is
afgenomen. Emissies naar lucht, bodem en water zijn verminderd in overeenstemming met de
gestelde Europese normen. Nutriëntenconcentraties in het grond- en oppervlaktewater vertonen
een dalende trend, het stikstofoverschot in de Nederlandse landbouw is afgenomen en de
nitraatconcentraties die uitspoelen naar de wortelzone zijn eveneens verminderd. Een belangrijk
deel van de resultaten is al rond de eeuwwisseling (van begin jaren negentig tot in de loop van
het eerste decennium) behaald en de daling van de milieudruk neemt af en stagneert zelfs. Het
verder gelegen doel, namelijk het stoppen van de afname van de biodiversiteit (nett), is nog niet
gehaald. De studies geven aan dat daarvoor met name de stikstofneerslag nog steeds te hoog
is. De doelen op het vlak van duurzame gewasbescherming worden niet gehaald.
Overig
Andere prestaties zoals die op het vlak van het genereren van informatie, kennis en inzichten en
het verspreiden daarvan onder overheden en maatschappelijke actoren worden gerealiseerd.
Verwacht wordt dat zij bijdragen aan kennis, inzichten en wellicht ook bewustwording bij de
maatschappelijke partijen (onder meer bedrijven en burgers).
Doelstellingen op het vlak van vermindering en vereenvoudiging van regelgeving komen op
verschillende onderdelen in beeld. Dat geldt voor het terrein van afval, het geldt ook voor
regelgeving voor landbouw, bodem en water. Op het vlak van afval worden afvalnormen
versoepeld zodat meer afvalstoffen als grondstof weer kunnen worden ingezet. Verschillende
wetten die op dit beleidsveld van toepassing zijn, waaronder de Natuurwet, gaan op in de
Omgevingswet. De omvang van de regelgeving vermindert. Op het gebied van
milieugebruiksruimte is de wetgeving voor een deel eveneens reeds vereenvoudigd door
samenvoeging in de Wabo en doelnormen op te nemen. Dit wordt verder versterkt door de
harmonisatie en samenvoeging in de Omgevingswet.

4.2.2 Doeltreffendheid
Doeltreffendheid omschrijven we als de mate waarin de doelen worden gehaald als gevolg van
het gevoerde beleid. Een voorgenomen handelwijze of beleid is doeltreffend (effectief) als de
betreffende inspanningen en uitgaven van dat beleid daadwerkelijk aan de realisatie van de
beoogde beleidsdoelen bijdragen. Het effect van een bepaalde handeling moet daarvoor wel
kunnen worden gemeten. Het gaat er om dat de mate van doelbereiking aan het beleid is toe te
schrijven en niet aan alternatieve verklaringen, zoals bijvoorbeeld een economische crisis
waardoor minder afval zou kunnen ontstaan omdat bedrijven minder produceren en burgers
minder consumeren.
Vraag 12

Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
De evaluatiestudies laten zien dat op verschillende terreinen het beleid doeltreffend is geweest.
Afval en duurzaamheidsagenda
Op het vlak van afval zijn de meeste onderdelen van het beleid doeltreffend geweest. Dat is
gebeurd in de periode van het LAP 1 en 2. Bovendien heeft het LAP door de functie die het
heeft gehad voor overheden en bedrijven bijgedragen aan de doelbereiking. Te denken valt aan
het verschaffen van informatie over deelsectoren, het entameren van projecten en het inzetten
van ondersteunende middelen en voorzieningen.

Pagina 25

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Wel blijkt dat de grootste stappen in het realiseren van hogere scheidingspercentages (conform
de doelen) in het eerste decennium van deze eeuw zijn gemaakt. Er is sprake van afnemende
groei in de scheidingspercentages. Om de toename in het ambitieniveau van doelen op het vlak
van scheiding en hergebruik te halen, moeten de inspanningen worden verhoogd. Anders blijft
afval weglekken uit de keten. Om weglekken van afval verder te stoppen wordt in Van Afval
Naar Grondstof, een nieuwe benadering geïntroduceerd. Het gaat om maatregelen die passen
bij het streven naar realisatie van een circulaire economie en groene groei.
Van de duurzaamheidsagenda is het onderdeel duurzaam inkopen doeltreffend geweest. De
overige onderdelen zijn van recente datum en de doelen zijn in algemene termen geformuleerd.
Er zijn nog geen evaluatiestudies verricht die een oordeel over de doeltreffendheid van het
beleid mogelijk maken. De prestaties die de afgelopen jaren zijn geformuleerd voor duurzaam
produceren zijn vrijwel wel alle gerealiseerd.
Preventie en milieugebruiksruimte
Voor preventie en milieugebruiksruimte zijn de procesdoelen merendeels bereikt. Naast de
geleverde prestaties zijn over de gerealiseerde effecten vooral kwalitatieve gegevens gevonden.
Hierbij komt dat de beleid- en effectindicatoren regelmatig veranderden vanaf 2006. Dit wijzigen
van indicatoren houdt voor een deel verband met het niet beschikbaar zijn van kwantitatieve
gegevens.
Het bevorderen dat andere overheden een bodembeleid gingen ontwikkelen is succesvol
geweest. Hetzelfde kan worden vastgesteld voor de leveringsplannen en – zekerheid van de
drinkwaterbedrijven en de drinkwaterkwaliteit. Voor de zwemwaterkwaliteit van zoetwater
zwemlocaties is de doelstelling (100% voldoet) niet gehaald.
Het overall beeld is dat het merendeel van de doelen is bereikt met betrekking tot bodem en
water: er is een trend zichtbaar in verbetering van de milieukwaliteit. Tegelijkertijd stellen wij
vast dat de effecten op duurzaamheid en het vermogen om ecosysteemdiensten te leveren nog
onvoldoende zijn gedefinieerd en vertaald in meetbare grootheden om daarover een uitspraak
te doen. Het beoordelen van duurzaam gebruik vergt een lange termijn van meten en
monitoren. Daarvoor zijn wereldwijd nog geen voorbeelden.
Ecosystemen en landbouw
Ten aanzien van ecosystemen is door PBL geconcludeerd dat het interdepartementaal
programma biodiversiteit (IPB) niet effectief is geweest. Het programma kende in de uitvoering
erg veel acties en was te versnipperd om effectief te kunnen zijn. Ook werd het programma niet
goed aangestuurd en was er te weinig afstemming tussen de verschillende betrokken partijen.
Onderdelen, specifieke projecten en pilots hebben wel hun effecten gehad, maar hebben niet
geleid tot het stoppen van de achteruitgang van de biodiversiteit.
Het ministerie van IenM heeft zich gericht op enkele prioriteiten: betalen voor biodiversiteit,
nieuwe coalities, ecosysteemdiensten, DANK8 en de Taskfore biodiversiteit. Voor zover er
gegevens over bekend zijn, blijkt dat op deze prioriteiten de beoogde prestaties worden
geleverd. Prestaties hebben een indirecte relatie met de beoogde effecten.

8

Digitale Atlas van het Natuurlijk Kapitaal.

Pagina 26

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Het beleidsterrein landbouw heeft zich gekenmerkt door wet- en regelgeving op basis van
normstelling vanuit de EU. Die wet- en regelgeving is effectief geweest en heeft geleid tot
maatregelen die de milieubelasting hebben beperkt. Zoals eerder is aangegeven is hier sprake
van een afnemende trend en zelfs van stagnatie in de vermindering van de milieudruk van
ammoniak en nitraat. Voor gewasbescherming zijn de doelen nog niet gehaald, maar in studies
wordt aangetoond dat het beleid er wel toe leidt dat effecten van vermindering van milieudruk op
dit vlak waarneembaar zijn. Verwacht kan worden dat op langere termijn gezien het beleid
effectief blijkt te zijn.
Het beleid ten aanzien van terugdringing van risico's voor de volksgezondheid door intensieve
veehouderij is nog van te recente datum om doeltreffend te kunnen zijn geweest en zit voor een
belangrijk deel nog in de fase van onderzoek en beleidsvorming.

4.2.3 Doelmatigheid
Doelmatigheid en efficiency zijn synoniemen. Een beleid is meer doelmatig (meer efficiënt)
wanneer bepaalde baten bereikt worden met minder kosten of wanneer met bepaalde kosten
meer baten worden bereikt. Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen 'doelmatigheid van
beleid' en 'doelmatigheid van bedrijfsvoering'. Het eerste begrip heeft betrekking op de
beleidseffecten (de outcome) en het tweede begrip op de beleidsprestaties (output). 9
Vraag 13

Hoe doelmatig is het beleid geweest?
De evaluatieonderzoeken geven geen goed beeld van de doelmatigheid van het gevoerde
beleid of bedrijfsvoering. In de meeste studies is doelmatigheid niet onderzocht. Dat is wel
gedaan voor afval, zij het dat de aandacht niet is gericht op de uitgaven van het rijk of
specifieker op die van het ministerie van IenM. Onderzoekers constateren dat de afgelopen tien
jaar de afvalkosten voor burgers en bedrijven minder zijn gestegen dan de inflatie en ook
minder dan in vergelijkbare EU-landen als Duitsland, Oostenrijk en België (landen met ook een
hoogwaardige afvalverwerking).10
Het afvalbeleid is doelmatiger geworden dan het was, omdat afvalbeheer als geheel met inzet
van verschillende overheden en maatschappelijke partijen doelmatiger is geworden. De steeds
verdergaande doelen uit LAP1 en LAP2 zijn gehaald terwijl de kosten voor overheden, bedrijven
en burgers minder gestegen zijn dan de inflatie.
Voor de andere onderdelen van Duurzaamheid is niet zo'n duidelijke uitspraak over
doelmatigheid te doen. Wel kan worden aangegeven dat de afgelopen jaren de financiële
middelen en capacitaire inzet op onderdelen zoals duurzaam inkopen, afvalbeheer en
bodembeheer zijn afgenomen, zonder dat de doeltreffendheid van het beleid hieronder heeft
geleden. Ook de financiële middelen op de begroting zijn afgenomen (als we corrigeren voor het
Afvalfonds), terwijl doelen wel zijn bereikt. In kwalitatieve termen kan voor die onderdelen
worden geconcludeerd dat met minder (personele en financiële) middelen de doelen zijn
bereikt; het beleid heeft aan doelmatigheid gewonnen de afgelopen jaren.
Wij willen nog op een ander aspect wijzen. Dat heeft betrekking op prestaties. Het heeft te
maken met het vraagstuk van afbakening van het beleidsveld en de werkzaamheden van de
directie Duurzaamheid ten opzichte van andere directies van zowel IenM als EZ.
Onduidelijkheid in de taak- en rolafbakening kan makkelijk leiden tot dubbel werk of juist het
9
10

Algemene Rekenkamer, Handreiking meten van doelmatigheid, Den Haag 2003, p. 7.
Bergsma et al., op cit.

Pagina 27

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

ontstaan van witte vlekken in de taakuitvoering (prestaties). Afbakening en afstemming vergen
veel overleg en kunnen tot wrijving aanleiding geven. Dit alles schaadt mogelijk de
doelmatigheid van beleid.

4.2.4 Verbeteren doelmatigheid en doeltreffendheid
In deze en de volgende paragraaf gaan we in op de twee vragen die zijn toegevoegd aan de
onderzoeksvragen uit de RPE (zie Bijlage 1).
Aanvullende vraag

Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen

oplossen problemen

ten aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?
Hieronder staan de belangrijkste problemen ten aanzien van de doeltreffendheid op de
deelterreinen en op het gebied van doelmatigheid weergegeven. Meer informatie over de
gesignaleerde problemen en oplossingen is te vinden in de hoofdstukken met de conclusies en
aanbevelingen uit de deelrapportages.
Afval en duurzaamheidsagenda
Op het beleidsterrein van afval is geen sprake van problemen met de doeltreffendheid van het
beleid. Het beleid van het LAP 1 en 2 is redelijk doeltreffend geweest. Het nieuwe beleid dat
vorm krijgt met VANG en de circulaire economie is nog betrekkelijk nieuw. De ingezette
beleidslijn dient consequent doorgezet te worden. Aandachtspunt is dat op het terrein van afval
en grondstoffen net als bij het LAP concrete afrekenbare doelstellingen zijn geformuleerd, terwijl
op het terrein van duurzaam consumeren en produceren (zie ook de duurzaamheidsagenda) de
doelen meer kwalitatief en minder concreet zijn gesteld.
De effectiviteit van duurzaamheidscriteria, het ontwikkelen van duurzame economische
instrumenten en de green deals is onduidelijk. Enerzijds is dit het gevolg van het feit dat veel
beleid op deze terreinen van recente datum is. Anderzijds ligt de oorzaak hiervan in het
ontbreken van een integrale aanpak en in de nieuwe rol en verantwoordelijkheid van de
rijksoverheid. Het ministerie van IenM fungeert als kennispartij, draagt nieuwe instrumenten
voor duurzaamheid aan, maar legt de verantwoordelijkheid voor toepassing en uitvoering bij
andere partijen. De rol van de directie Duurzaamheid hierin ten opzichte van andere directies en
departementen is niet helder vastgelegd.
Om dit probleem op te lossen dienen ten eerste de rollen en verantwoordelijkheden van de
directie Duurzaamheid ten opzichte van andere directies, departementen en overheden
scherper afgebakend en geborgd te worden. Daarnaast dienen de doelstellingen voor de
criteria, het economisch instrumentarium en de green deals concreet en meer afrekenbaar
geformuleerd te worden en gekoppeld te worden aan een effectieve instrumentenmix.
In sommige gevallen zal dit betekenen dat zowel met convenanten, als met financiële
instrumenten en wet- en regelgeving gewerkt moet worden.
Preventie en milieugebruiksruimte
Het voornaamste probleem is dat Nederland ondanks goede beleidsprestaties in Europees
perspectief niet goed scoort op het gebied van duurzaamheid. De bodem-, lucht-, en
waterkwaliteit staan meer onder druk dan in andere landen. De belangrijkste oorzaken hiervoor
zijn de hoge bevolkingsdichtheid in combinatie met intensieve landbouw en veehouderij. De
normstelling is voornamelijk gebaseerd op Europese wetgeving.

Pagina 28

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Onderdeel van de oplossing voor de gesignaleerde problemen is een integrale aanpak van het
bodem- en waterbeleid. Duurzaamheid en de vermindering van de milieudruk dienen integraal
onderdeel te zijn van de op compartimenten gerichte aanpak. Dit betekent een verdere
overheveling van de duurzaamheidstaken voor bodem en water naar de andere beleidsartikelen
van de begroting van IenM (beleidsartikelen 11, 12 en 13).
Om de doeltreffendheid van het beleid te verbeteren dienen scherpe keuzes gemaakt te
worden, net als bij ecosystemen en landbouw (zie hieronder). In wezen betreft dit ook dezelfde
problematiek met de aantasting van ecosystemen en natuurlijk kapitaal.
Het andere probleem dat in dit deel van het onderzoek is aangetroffen betreft de frequente en
snelle wisseling van indicatoren waarmee beleid en beleidseffecten worden gemonitord. Voor
de rol die het ministerie heeft als regisseur en facilitator zijn procesindicatoren een goede
maatstaaf. Van belang is echter dat deze indicatoren over een langere reeks van jaren
eenduidig worden gemeten.
Voor een uitspraak over de met het beleid gerealiseerde duurzaamheidseffecten moeten
indicatoren worden ontwikkeld. Hiervoor moet het ministerie samen met de uitvoerende partijen
en de wetenschap samenwerken. Het zullen indicatoren zijn die als het om de
ecosysteemdiensten van de milieugebruiksruimte gaat over zeer lange tijd gemeten moeten
worden.
Ecosystemen en landbouw
De grootste problemen bij ecosystemen en landbouw zijn dat de doeltreffendheid van het beleid
voor verduurzaming van de landbouw afneemt en dat het beleid voor ecosystemen niet
doeltreffend is. De doelstelling van No Nett Loss blijft met het huidige beleid buiten bereik. Waar
bij het afvalbeleid is gekozen voor een nieuwe visie en aanpak (VANG / circulaire economie)
blijft het beleid voor ecosystemen en verduurzaming van de landbouw doorgaan op dezelfde
weg. Normen worden geleidelijk aangescherpt, en waar de grenzen van de maatregelen om
milieudruk vanwege de landbouw te verminderen worden bereikt, probeert de overheid door het
stimuleren van innovatie tot nieuwe, voornamelijk technische, oplossingen voor de problemen te
komen. Daarbij kiest de overheid er expliciet voor om het streven naar duurzaamheid te
koppelen aan (groene) economische groei.
Zolang het rijk vasthoudt aan het duurzaamheidsbeleid en de gestelde doelen, vereist een
oplossing van deze problemen scherpere keuzes en een nieuwe aanpak. De waarde van
natuurlijk kapitaal zal veel meer dan nu het geval is expliciet gemaakt moeten worden en
meegewogen moeten worden in (economische) beleidsbeslissingen. Een werkwijze met
convenanten of andere vrijwillige afspraken zal hier niet voldoende zijn.
Om ook het bedrijfsleven, organisaties en burgers te bewegen duurzaamheid mee te wegen in
al hun (beleids)beslissingen, zal de overheid ook zwaardere instrumenten als wetgeving en
fiscale stimulansen in moeten zetten. Indien de overheid hier daadwerkelijk voor kiest, is
draagvlakvorming en acceptatie een punt van aandacht.

Pagina 29

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Doelmatigheid
Een algemeen probleem dat voor alle drie de subartikelen geldt, is dat er inzicht in en sturing op
doelmatigheid van het beleid ontbreekt. Er vindt wel controle op de uitgaven plaats, maar er is
niet of nauwelijks inzicht in de efficiëntie van het beleid. De veelheid aan kleine taken en
begrotingsposten maakt het daarnaast lastig om te sturen op efficiëntie.
Om dit probleem op te lossen dient doelmatigheid een structureel en verplicht onderdeel te
worden van beleidsevaluaties en niet alleen onderdeel van een syntheseonderzoek zoals deze
beleidsdoorlichting er een is. Een complicerende factor hierbij is wel de nieuwe invulling van het
duurzaamheidsbeleid met een regisserende en faciliterende rol van de overheid. Hoe meer
andere partijen een rol en verantwoordelijkheid krijgen in de uitvoering van het beleid en
doelrealisatie, hoe lastiger het zal zijn de beleidsprestaties van het rijk te relateren aan
doelbereiking. Als doeltreffendheid moeilijk te bepalen is, dan zal ook de doelmatigheidsvraag
moeilijker te beantwoorden zijn.
Hiernaast valt het aan te raden om meer focus te leggen in de taken en verantwoordelijkheden
van de directie Duurzaamheid. Door bewuster te kiezen voor een beperkt aantal
samenhangende beleidsterreinen en acties, zal het eenvoudiger worden te sturen op
doelmatigheid van de uitvoering.

4.2.5 Bezuinigingen
Aanvullende vraag

Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het

bezuinigingen

beleidsartikel of beleidsterrein op middellange termijn?
De gerealiseerde uitgaven voor 2013 zijn lager uitgevallen dan geraamd, zoals onderstaande
tabel laat zien. Dit heeft met name betrekking op het feit dat nauwelijks een beroep is gedaan
op het bedrag dat voor het Afvalfonds voor 2013 nog stond geraamd. In de begroting voor 2014
is een intensivering van het beleid aangekondigd in verband met de prioriteit Van Afval Naar
Grondstof die invulling geeft aan de Groene groei strategie van het kabinet Rutte II. De
geraamde uitgaven stijgen voor dat jaar en volgende jaren ten opzichte van de gerealiseerde
uitgaven in 2013. De beleidsdoorlichting biedt geen aanknopingspunten voor besparing van
20% op het beleidsartikel. Een besparing van dergelijke omvang zou de beleidsintensivering
deels teniet doen.
Tabel 2. Begroting en realisatie 2013 en begroting 2014 (in € x 1.000).
Begroting 2013

Realisatie 2013

Afval en duurzaamheidsagenda

35.141

6.045

Preventie en milieugebruiksruimte

3.866

2.839

Ecosystemen en landbouw

7.341

2.712

Begroting 2014

Duurzaamheidinstrumentarium

1.365

Duurzame productketens

8.598

Natuurlijk kapitaal
Totaal

3.567
46.348

11.596

Pagina 30

13.530

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Door het Afvalfonds geven de cijfers voor afval en duurzaamheidsagenda een vertekend beeld.
Op het vlak van preventie en milieugebruiksruimte en ecosystemen en landbouw zijn in 2013 de
gerealiseerde uitgaven respectievelijk 73% en 37% van de begrote uitgaven geweest. Daarmee
is besparing van 20% op onderdelen reeds gehaald. Als die besparing op uitgaven wordt
voortgezet, kan zij structureel worden gemaakt en voortgezet. Hierbij wordt opgetekend dat de
uitgaven voor Preventie en Milieugebruiksruimte voor het grootste deel bestaan uit
verplichtingen op basis van contracten of wettelijke taken.
Welke (fundamentele) keuzes impliceert een besparing van 20%; welke afwegingen
spelen daarbij een rol bij en wat zijn de te verwachten gevolgen en maatschappelijke
effecten?
Gelet op hetgeen hierboven is aangegeven zijn geen fundamentele keuzes nodig om tot een
besparing van 20% te komen voor de posten die in beleidsartikel 21 onder Preventie en
Milieugebruiksruimte en Ecosystemen en landbouw vielen. Er is echter voor het beleidsartikel
de fundamentele keuze gemaakt om het beleid voor VANG te intensiveren. Daar een
fundamentele keuze voor besparing tegenover zetten, is een politieke keuze die tegen ingezet
beleid ingaat en kan niet onderbouwd worden op basis van deze beleidsdoorlichting.

Pagina 31

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

5

Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de conclusies en aanbevelingen op basis van deze
beleidsdoorlichting van artikel 21 Duurzaamheid van de begroting 2013 van het ministerie van
IenM.
Conclusie 1 – Actualiteit van het beleid
De aanleiding voor het beleid en het beleidsprobleem zijn nog steeds actueel. In de periode
waarop de beleidsdoorlichting betrekking heeft is de milieudruk verminderd. Wel is sprake van
een afvlakking van de neerwaartse trend van de milieudruk. Op het vlak van de milieudruk
vanuit de landbouw is op onderdelen sprake van stagnatie. De kwaliteit van lucht, bodem en
water zijn nog niet voldoende voor verbetering van de functie natuur. De biodiversiteit staat nog
steeds onder druk. Ook het vraagstuk van schaarste aan grondstoffen en andere natuurlijke
hulpbronnen in de wereld is onverminderd actueel.
Om de vraagstukken toch aan te pakken heeft de rijksoverheid er logischerwijs voor gekozen
om tot een andere aanpak van het vraagstuk te komen, die gebruikmakend van de opbrengsten
van de afgelopen jaren en inzichten over de werking van beleid, zich richt op groene groei.
Werken aan duurzaamheid en economische ontwikkeling worden daarin aan elkaar geknoopt.
Aanbeveling - Continueer de inzet op het nieuwe duurzaamheidsbeleid en de nieuwe aanpak,
waarbij de nadruk komt te liggen op de circulaire economie. Zet daarnaast in op de
aanjaagfunctie (attenderen, faciliteren, ondersteunen) van de directie Duurzaamheid voor
duurzaamheid op andere beleidsterreinen, departementen en overheden.
Conclusie 2 – Rol en verantwoordelijkheid rijksoverheid
De rol en verantwoordelijkheid van de rijksoverheid voor Duurzaamheid is in de periode 2006 –
2013 veranderd. In artikel 21 positioneert de rijksoverheid zich in 2013 als een
systeemverantwoordelijke, die echter voor realisatie van doelen sterk afhankelijk is van andere
overheden en maatschappelijke partijen: bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en
burgers. Onderkend wordt dat alleen via samenwerking met andere partijen, vanuit acceptatie
en draagvlak en gebruik makend van initiatieven uit de samenleving stappen naar een
duurzame samenleving kunnen worden gezet. In de nieuwe benadering wordt gebruik gemaakt
van kennis over effectief opereren in een netwerken van onderling afhankelijke partijen in de
samenleving.
De veranderde rol van de rijksoverheid op het terrein van duurzaamheid is enerzijds een
bewuste keuze die aansluit bij maatschappelijke veranderingen waarin sprake is van een
'horizontalisering' van relaties. Het rijk erkent dat de overheid slechts één van de actoren is in
een netwerk. De idee van een sturende overheid en een bestuurde maatschappij wordt
losgelaten. Anderzijds is de veranderde rol ook ingegeven door de noodzaak tot bezuinigingen
op de Rijksbegroting.
Aanbeveling - Continueer de ingeslagen weg en de rolverandering. Geef daarbij wel
rekenschap van het feit dat de overheid een bijzondere actor is (zij kan als enige legitiem
resultaten afdwingen, belasting heffen, geboden en verboden opleggen).

Pagina 32

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Conclusie 3 – Samenhang doelen en instrumenten
De algemene beleidsdoelstelling van het artikel Duurzaamheid is in de Rijksbegroting
geformuleerd zonder concrete subdoelstellingen of indicatoren. De doelen op het niveau van de
rijksbegroting zijn (te) abstract en daardoor niet geschikt als sturingsinstrument. De samenhang
tussen doelen, subdoelen en instrumenten is niet duidelijk. De kwaliteit en het gebruik van de
indicatoren is onvoldoende. Indicatoren wisselen te snel en geven onvoldoende beeld van de
effectiviteit van beleid. De begroting biedt hierdoor onvoldoende aanknopingspunten om de
voortgang van beleid te monitoren. Tevens heeft de begroting hierdoor een beperkte functie als
oriëntatiekader voor andere onderdelen van de rijksoverheid en voor andere overheden en
maatschappelijke partijen. De doeltreffendheid en doelmatigheid kunnen daarnaast niet worden
bepaald, doordat de benadering pas nieuw is en doordat indicatoren ontbreken.
Beleidsartikel 21 bevat daarnaast onderdelen die verschillend van aard en karakter zijn en
fungeert daardoor evenmin als eenduidig kader. Het omvat het gehele afvalbeleid van de
rijksoverheid en slechts facetten van het relevante landbouwbeleid en van beleid voor bodem en
water. De inrichting van het artikel leidt tot afbakeningsvraagstukken tussen (onderdelen van)
departementen. De afbakeningsvraagstukken beperken de mogelijkheid van integrale aanpak
van het duurzaamheidsvraagstuk voor landbouw, bodem en water binnen andere
beleidsartikelen van de rijksbegroting en binnen de daaraan gekoppelde onderdelen van de
rijksoverheid.
Aanbeveling - Het beleidsartikel wint aan scherpte en eenduidigheid indien het zich primair
richt op het realiseren van een circulaire economie als onderdeel van een duurzame
samenleving, en op het faciliteren en ondersteunen van duurzaamheid door ontwikkeling van
nieuwe concepten voor duurzaamheid en instrumenten.
Conclusie 4 – Effectiviteit instrumentarium
Artikel 21 presenteert een instrumentenmix van communicatieve, regulerende en financiële
instrumenten. Het beleid heeft een ontwikkeling doorgemaakt van sturing met regulerende en
financiële instrumenten en via bewustwording door voorlichting, naar regisseren, faciliteren en
ondersteunen met de genoemde instrumentenmix. De rijksoverheid werkt aan het realiseren
van doelen op het vlak van duurzaamheid door:


aan te sluiten bij initiatieven en energie bij maatschappelijke partijen;



het draagvlak voor werken aan duurzaamheid centraal te stellen;



zo nodig te ondersteunen met financiële instrumenten en regulering.

De instrumenten die het meeste effect lijken te hebben, zijn wet- en regelgeving, regulering en
een combinatie van convenanten met financieel instrumentarium. Daarnaast is de rijksoverheid
succesvol geweest in de ontwikkeling van nieuwe kennis, denkkaders en instrumenten.
Een instrument zoals het convenant, is met name effectief indien het zich niet beperkt tot
intenties en algemene afspraken maar ook inzet van financiële instrumenten (in de vorm van
vergoedingen, bijdragen of heffingen) en, indien door partijen gewenst, inzet van regulerende
instrumenten in zich bergt.
Aanbeveling - Werken met convenanten is het meest effectief wanneer de afspraken tussen de
rijksoverheid en andere betrokken partijen gepaard gaan met een ondersteunend financieel
instrumentarium en, indien nodig, regulering via wetgeving en/of normstelling. Bij de inzet van
convenanten dient de rijksoverheid omwille van de effectiviteit bereid te zijn de afspraken aan te
vullen met een financiële paragraaf, resultaatafspraken en eventuele wet- en regelgeving.

Pagina 33

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Aanbeveling - In aansluiting op de aanbeveling om te kiezen voor een sterkere focus van de
werkzaamheden van de directie Duurzaamheid, bevelen wij aan door te gaan met onderzoek,
kennisontwikkeling en instrumentariumontwikkeling ter stimulering van duurzaamheid bij beleid
en handelen van andere onderdelen van de rijksoverheid, andere overheden en
maatschappelijke partijen.
Conclusie 5 - Doeltreffendheid
De doeltreffendheid van het beleid voor Duurzaamheid is redelijk tot goed. Op de onderdelen
afval, landbouw en bij onderdelen van bodem en water en voor duurzaam inkopen, kan de mate
van doelbereiking worden vastgesteld. Op sommige onderdelen is de doeltreffendheid echter
niet vast te stellen. Dat is enerzijds het gevolg van het ontbreken van de juiste
monitoringsgegevens en anderzijds het gevolg van de korte doorlooptijd van recent gestart
beleid.
Tegelijkertijd is de conclusie dat de doeltreffendheid van het beleid afneemt. In de
beleidsperiodes voorafgaand aan de periode 2006 – 2013 is het 'laaghangende fruit' voor veel
duurzaamheidsbeleid reeds geplukt. De effectiviteit van het beleid neemt in de periode 2006 –
2013 deels af. Dit geldt zowel voor afval en bodem- en waterkwaliteit als voor ecosystemen en
verduurzaming van de landbouw. Er is sprake van afnemende opbrengsten van het beleid en
soms zelfs van stagnatie. De doelen voor natuurlijk kapitaal, bijvoorbeeld voor bodem en water
(No Nett Loss) worden niet gehaald.
Op het terrein van afval is in reactie hierop een fundamentele keuze gemaakt om een nieuwe
strategie en aanpak te ontwikkeling. Deze nieuwe strategie krijgt vorm met VANG en de inzet op
de circulaire economie. Daaronder wordt ook 'natuurlijk kapitaal' geschaard (bodem, water,
verduurzaming landbouw en ecosysteemdiensten). Het beleid voor natuurlijk kapitaal bevindt
zich in het begin van de beleidscyclus, en heeft nog geen concrete uitwerking gekregen, zoals
op het vlak van afval naar grondstof wel is gebeurd.
Aanbeveling - Zolang het rijk vasthoudt aan het duurzaamheidsbeleid en de gestelde doelen,
vereist een oplossing van deze problemen scherpere keuzes en een nieuwe aanpak.
Uitgangspunt hierbij is een focus op de circulaire economie en de aanjaagfunctie voor
duurzaamheid (zie conclusie 4). De waarde van natuurlijk kapitaal zal in het kader van de
circulaire economie expliciet gemaakt moeten worden en meegewogen moeten worden in
(economische) beleidsbeslissingen. Een werkwijze met convenanten of andere vrijwillige
afspraken zal hier vermoedelijk niet voldoende zijn. Om ook het bedrijfsleven, organisaties en
burgers te bewegen duurzaamheid mee te wegen in al hun (beleids)beslissingen, zal de
overheid zwaardere instrumenten zoals wetgeving en fiscale stimulansen in moeten zetten.

Conclusie 6 – Uitgaven en doelmatigheid
Hoe de hoogte van de begrote uitgaven in het beleidsartikel is bepaald, wordt niet duidelijk. De
bedragen zijn niet onderbouwd. De budgetten bestaan uit veel uitgavenposten van beperkte
omvang. Het beleidsartikel kent geen grote uitgavenposten zoals bijvoorbeeld
subsidieprogramma's. Het grootste 'budget' bestond de afgelopen jaren uit het Afvalfonds. Dit
werd gefinancierd uit de Rijksbegroting door ophoging van de verpakkingenbelasting en keerde
rechtstreeks uit aan gemeenten.

Pagina 34

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Op basis van deze doorlichting en de beschikbare beleidsevaluaties kunnen geen eenduidige
uitspraken worden gedaan over doelmatigheid.
Aanbeveling - Om oordelen over en sturing op doelmatigheid mogelijk te maken, dienen
specifieke monitoringsinstrumenten en indicatoren ontwikkeld te worden. Daarnaast dient
doelmatigheid centraler te komen staan in de beleidsevaluatie. Door de focus te leggen op een
beperkt aantal samenhangende taken en verantwoordelijkheden (zie conclusie 3) kan het aantal
begrotingsposten overzichtelijker worden en de aanknopingspunten voor monitoring en sturing
op doelmatigheid eenvoudiger worden.
Conclusie 7 – Evaluatieonderzoek
Het beleid van het begrotingsartikel 21 is dekkend onderzocht. De onderdelen waarvoor (nog)
geen evaluaties beschikbaar zijn, zijn of van een te recente datum, of er staan
evaluatieonderzoeken gepland voor dit jaar en het volgende jaar. In de evaluatieonderzoeken
komt doelmatigheid niet of nauwelijks aan bod. Hierdoor is een uitspraak over de doelmatigheid
van het beleid niet goed mogelijk.
Indicatoren voor doeltreffendheid van beleid worden niet consequent gebruikt. Ze dekken de
beoogde effecten in beperkte mate of veranderen in de tijd. Op onderdelen zijn de indicatoren
ook niet goed uitgewerkt in het beleidsartikel in de begroting. Centrale begrippen als
ecosystemen, ecosysteemdiensten, natuurlijk kapitaal en de circulaire economie zijn daarnaast
nog niet goed gedefinieerd voor Nederland. Met de VANG-brief is daarin een begin gemaakt.
Om in de toekomst evaluatieonderzoek naar het duurzaamheidsbeleid uit te kunnen voeren,
dienen dergelijke begrippen eenduidig gedefinieerd te worden en moeten indicatoren ontwikkeld
te worden.
Aanbeveling - Maak doelmatigheid tot een verplicht en structureel onderdeel van
beleidsevaluaties. Houdt daarbij rekening met de veranderende rol van de rijksoverheid (zie
aanbeveling hieronder).
Aanbeveling - Een andere wijze van beleidsvoeren in een beleidsnetwerk vergt kennis en
inzichten in effecten van handelingen van verschillende partijen ten opzichte van elkaar. Om die
kennis en inzichten te vergaren zullen die handelingen gemonitord moeten worden. Daarbij
moet worden gekeken naar effecten van stappen en maatregelen op percepties, waardering en
stappen van de partijen in het veld. Het gaat om het monitoren van prestaties en hun uitwerking
op zowel de verschillende partijen als op de doelen van het beleid. Indicatoren voor het beleid
moeten worden aangepast op de nieuwe sturingsfilosofie. In evaluaties dient de mate van
acceptatie van beleid te worden onderzocht, zowel van de doelen en de instrumenten, als van
de handelingen van de rijksoverheid.
Aanbeveling - Opereren in een beleidsnetwerk met onderling afhankelijke partijen vergt dat er
naast doelstellingen die inspireren tot actie en doelstellingen die het proces kenmerken, ook
doelstellingen zijn die het te bereiken effect helder neerzetten. Deze doelstellingen moeten
gedragen worden door de andere deelnemers in het netwerk en zo mogelijk met hen worden
vastgesteld.

Pagina 35

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Deze doelen moeten vervolgens worden omgezet in heldere en overeengekomen indicatoren
voor de meting en monitoring die over een voldoende lange tijd (enkele dientallen jaren) worden
gemeten om daadwerkelijk iets over duurzaam gebruik en beheer en ecosystemen te kunnen
zeggen.

Pagina 36

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Bijlage 1
Onderzoeksvragen
De beleidsdoorlichting dient antwoorden te geven op de volgende vragen uit de Regeling
Periodieke Evaluatie (RPE):
1. Welk artikel (onderdeel) wordt behandeld in de beleidsdoorlichting?
2. Indien van toepassing: wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
5. Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten?
6. Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen?
7. Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
8. Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen?
9. Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd? Inclusief uitleg over de
(on)mogelijkheid om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de toekomst te
evalueren.
10. In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de doeltreffendheid
en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?
11. Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
12. Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
13. Hoe doelmatig is het beleid geweest?
Daarnaast dient de beleidsdoorlichting antwoord te geven op een aantal aanvullende vragen,
dat naar verwachting aan de RPE toegevoegd zal worden:


Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen ten
aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?



Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het beleidsartikel
of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes impliceert dit; welke
afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten gevolgen en
maatschappelijke effecten?

Pagina 37

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Bijlage 2
Bronnen
Jaarstukken en algemeen
Begrotingen en jaarverslagen


Begroting ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2005-2006, 30300, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2007, Tweede Kamer, 2006-2007, 30800, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2007-2008, 31200, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2008-2009, 31700, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2009-2010, 32123, XI, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2010-2011, 32500, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2011-2012, 33000, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2013, Tweede Kamer 2012-2013, 33400 XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2014, Tweede Kamer 2013-2014, 33750 XII, nr. 1



Jaarverslag ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2006-2007, 31031, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2007, Tweede Kamer, 2007-2008, 31444, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2008-2009, 31924, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2009-2010, 32360, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2010-2011, 32710, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2011-2012, 33240, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2012-2013, 33605, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2013, Tweede Kamer, 2013-2014, 33930, XII, nr. 1.

Algemene gegevens


Rapport 'Duurzame ontwikkeling van de landbouw in cijfers en ambities, Veranderingen
tussen 2001 en 2006', Milieu- en Natuur Planbureau, Bilthoven, oktober 2007.



'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
september 2012.



Jaarverslag 2012 Inspectie Leefomgeving en Transport, ILT, Den Haag, juli 2013.



Concept 'Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) rapport Agro-, visserij- en
voedselketens', ministerie EZ, 9 mei 2014.

Afval en duurzaamheidsagenda
Documenten Afvalbeheer en circulaire economie


Kaderrichtlijn Afvalstoffen 2009/98/EG.



Ministerie van VROM, Landelijk afvalbeheerplan 2002-2012, Den Haag 2003.



Ministerie van VROM, Landelijk afvalbeheerplan 2009-2021 Naar een materiaal ketenbeleid,
Den Haag 2010.



Brief van de staatssecretaris IenM aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, Meer waarde
uit afval, 25 augustus 2011.

Pagina 38

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht



Brief van de minister van economische zaken en de staatssecretaris van infrastructuur en
milieu aan de voorzitter van de Tweede kamer, Groene economische groei in Nederland
(Green Deal), TK 33043 nr. 14, 28 maart 2013.



Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer, Van Afvalstof naar Grondstof, Groene economische groei in Nederland, TK 33043,
nr. 15, 20-6-2013.



Brief van de staatssecretaris infrastructuur en milieu aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer, Invulling programma Van Afval naar Grondstof, 28 januari 2014.



C.G. Bergsma et al., Evaluatie Landelijk Afvalbeheerplan (LAP) 1 en 2, Delft, 23 april 2014.



T. Rood en A. Hanemaaijer, concept PBL-notitie Reflectie op Van Afval Naar Grondstof,
Planbureau voor de leefomgeving, september 2014.

Documenten duurzaam gebruik biomassa


Kabinetsbrief Wijziging van de Electriciteitswet 1998, kamerstuk 30305, nr. 22,
11 september 2006.



Rapport 'Criteria voor duurzame productie biomassa', bijlage bij kamerstuk 30305, nr. 22,
11 september 2006.



Kabinetsbrief Wijziging van de Electriciteitswet 1998, kamerstuk 30305, nr. 26, 29 juni 2007.



Duurzaamheid en Daadkracht, advies over een duurzame bio-economie, commissie
duurzaamheidsvraagstukken biomassa, januari 2011.



Gewijzigde motie kamerlid van den Berge, kamerstuk 32357 nr. 27, 15 maart 2011.



Kabinetsbrief Wijziging wet Milieubeheer, kamerstuk 32357, nr. 29, 3 mei 2011.



Kabinetsbrief Wijziging wet Milieubeheer, kamerstuk 32357, nr. 33, 8 december 2011.



Kabinetsbrief Bedrijfslevenbeleid, kamerstuk 32637, nr. 32, 2 april 2012.



Hoofdlijnennotitie Biobased Economy, bijlage 2 bij kamerstuk 32637, nr. 32, 2 april 2012.



Kabinetsbrief Reactie op advies commissie duurzaamheidsvraagstukken biomassa
'Duurzaamheid en daadkracht', kamerstuk II, 2011–2012, 23 637, bijlage 5b.



PBL Note Sustainability of biomass in a bio-based economy, PBL, februari 2012.

Documenten duurzaamheidsagenda


Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 1, 3 oktober 2011.



Agenda duurzaamheid; een groene groei strategie voor Nederland, bijlage bij kamerstuk
33041, nr. 1, 3 oktober 2011.



Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 6, 3 oktober 2013.



Stand van zaken 2013, Overzicht beleidsacties duurzaamheidsagenda, bijlage bij
kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 6, 3 oktober 2013.

Documenten duurzaam inkopen


Kamerstukken II, 2004-2005, 29 800 XI, nr. 130, vaststelling van de begrotingsstaten van
het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar
2005; motie van de leden Koopmans en De Krom, voorgesteld 30 juni 2005.



De impact van duurzaam inkopen, eindrapport VROM, december 2009, bijlage bij kamerstuk
30169 nr. 54, 24 april 2009.



Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Eindrapport, Ecorys, 25 november 2013,
bijlage bij kamerstuk 30196, nr. 232, 7 februari 2014.



Monitor Duurzaam Inkopen 2008, PriceWaterhouseCoopers, 24 februari 2009.



Monitor Duurzaam Inkopen 2010, KPMG, Amstelveen, 15 juni 2011.



Advies duurzaam inkopen, VNO-NCW, MKB-Nederland, MVO Nederland, De Groene Zaak
en Nevi, juni 2011, bijlage bij kamerstuk 30196, nr. 141.

Pagina 39

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht



Kabinetsbrief Duurzame ontwikkeling en beleid, 30196, nr. 232, 7 februari 2014.
Milieuwinst van duurzaam inkopen, Een quickscan van de minimumeisen, RIVM rapport
250005001/2013, bijlage bij kamerstuk 30196, nr. 232, 7 februari 2014.

Documenten economisch instrumentarium


Brief staatsecretaris ELI, aanbiedingsbrief advies Taskforce Biodiversiteit 'Groene groei',
kamerstuk 33043 nr.10, 16 januari 2012.



'Groene Groei, investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', advies Taskforce
Biodiversiteit, bijlage bij kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.



Brief minister EZ en staatssecretaris IenM, 'Groene economische groei in Nederland',
kamerstuk 33043 nr. 14, 28 maart 2013.



Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85, 22 juni
2013.



Brief staatssecretaris EZ, 'Groene economische groei in Nederland', kamerstuk 33043, nr.
29, 3 februari 2014.

Documenten Green deals


Kabinetsbrief, Groene economische groei in Nederland (Green Deal), kamerstuk 33043,
nr. 1, 3 oktober 2011.



Overzicht op hoofdlijnen van (binnenkort af te sluiten) Green Deals, bijlage 1 bij kamerstuk
33043, nr. 1, 3 oktober 2011.



Kabinetsbrief, Groene economische groei in Nederland (Green Deal), kamerstuk 33043,
nr. 26.



Voortgangsrapportage Green Deals, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, 26 november 2013.



Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk
33043, nr. 26.

Documenten MKB-innovatieprogramma Doe Mee


Evaluatie DOE MEE-project, EIM, Zoetermeer, 7 juni 2010.



Evaluatie DOE MEE 2.0, EIM, Zoetermeer 14 juni 2012.

Preventie en milieugebruiksruimte
Documenten bodem


Notitie staatssecretaris "Vaste waarden, nieuwe vormen, milieubeleid 2002-2006", VROM,
november 2002 (kamerstukken II 2002-2003, 28 663, nr. 1).



Brief staatssecretaris, beleidsvernieuwing bodemsanering, (kamerstukken II, 2003–2004, 28
663 XI nr. 13).



Advies duurzamer bodemgebruik op ecologische grondslag, Technische Commissie Bodem,
juli 2003.



Beleidsnotitie "Bodembeheer op goede gronden", ministerie VROM, oktober 2003
(kamerstukken, 2003-2004, 28 199, nr. 6).



Brief minister, meerjarenprogramma herijking van de VROM-regelgeving, (kamerstukken,
2004-2005, 29 383, nr. 23).



Convenant 'Bodemontwikkelingsbeleid en aanpak spoedlocaties' tussen het rijk, provincies,
waterschappen en gemeenten, getekend op 10 juli 2009.



Lessen uit de zaak van een frauderend bodemadviesbureau, vervolgacties naar aanleiding
van Bodemstaete, VROM-inspectie, november 2009.

Pagina 40

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht



Evaluatie van het Landelijk Meetnet Bodemkwaliteit, RIVM, 2009.



Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario's voor het programma vanaf 2011,
RIVM/Wageningen UR, 2010.



Evaluatie Besluit bodemkwaliteit, AgentschapNL, april 2011.



Evaluatie Technische Commissie Bodem 2006-2010, TCB, 27 april 2011.



Midterm review 2011 Bodemconvenant, Stuurgroep Bodem, december 2011.



Wijziging van de Wet bodembescherming met het oog op het terugbrengen van de
administratieve en bestuurlijke lasten en enkele verbeteringen van de uitvoering, mei 2012
(kamerstukken, 2011-2012, 33150 nr. 7).



Handreiking bodem voor gemeenten, ministerie IenM, augustus 2013.



Midterm review 2013 Bodemconvenant, Stuurgroep Ondergrond, Bodem en Grondwater,
november 2013.

Documenten drinkwater


Beleidsplan Drink- en Industriewatervoorziening (kamerstukken II, 1995–1996, 23 168, nr.4).



Beleidsbrief minister, herziening Waterleidingwet, (kamerstukken II, 1997-1998, 25 869, nr.
1).



Beleidsbrief staatssecretaris, toepassing huishoudwater, (kamerstukken II, 2002-2003, 26
484, nr. 9).



Antenne Drinkwater 2007, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2007.



Antenne Drinkwater 2008, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2008.



Antenne Drinkwater 2010, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2010.



Antenne Drinkwater 2011, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2011.



Antenne Drinkwater 2012, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2012.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2005, VROM-inspectie, 2006.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2006, VROM-inspectie, 2007.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2007, VROM-inspectie, 2008.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2008, VROM-inspectie, 2009.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2009, VROM-inspectie, 2010.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010, VROM-inspectie, 2011.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2011, VROM-inspectie, 2012.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2012, VROM-inspectie, 2013.



Drinkwateraspecten en de Kaderrichtlijn Water, Bescherming van drinkwater uit
oppervlaktewater, RIVM, 2007.



Geneesmiddelen in bronnen voor drinkwater, Monitoring, toekomstig gebruik en
beleidsmaatregelen, RIVM, 2008.



Drinkwater in stroomgebiedbeheerplannen Rijn- en Maasoeverstaten, RIVM, 2009.



Toekomstverkenning drinkwatervoorziening in Nederland, RIVM, 2011.



Effecten klimaatontwikkeling op de waterkwaliteit bij innamepunten voor drinkwater, Analyse
van stofberekeningen, RIVM, 2012.



Inspectie Leefomgeving en Transport, De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2012,
17 december 2013.



Bescherming drinkwaterbronnen in het nationaal beleid, RIVM rapport 609715005/2013,
2013.



Naar een brede zorgplicht voor drinkwaterbronnen, Doorwerking Drinkwaterwet bij de
bescherming van drinkwaterbronnen, RIVM, 2013.



Tussenevaluatie gebiedsdossiers drinkwaterwinningen, aandachtspunten voor het landelijk
beleid, RIVM, 2013.



Beleidsnota drinkwater, schoon drinkwater voor nu en later, RIVM, 2014.

Pagina 41

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Documenten grondwater


Toekomstverkenning Landelijk meetnet grondwaterkwaliteit, RIVM, 2012.

Documenten afvalwater in buitengebied / waterketen


Beleidsbrief staatssecretaris, beleidsbrief regenwater en riolering (Kamerstukken II, 20032004, 28 966, nr. 2).



Beleidsbrief staatssecretaris, interdepartementaal beleidsonderzoek: bekostiging van het
regionale waterbeheer (kamerstukken II, 2003-2004, 29 428, nr. 1).



Beleidsbrief staatssecretaris, Rijksvisie op de waterketen (kamerstukken II, 2002-2003, 28
966, nr. 1).



Beleidsbrief minister, rioleringen (kamerstukken II, 2001-2002,19 826, nr. 23).



Rijksvisie Waterketen (kamerstukken II, 2002–2003, 28 966 XI, nr. 1).



Water in beeld, Voortgangsrapportage Nationaal Waterplan en Bestuursakkoord Water;
ministerie van IenM, 2011 en 2013.

Documenten kaderrichtlijn


Beleidsbrief staatssecretaris, implementatie Europese kaderrichtlijn (kamerstukken II, 20032004, 28 808, nr. 12)



Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad van 17 juni 2008 tot
vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten
aanzien van het mariene milieu (Kaderrichtlijn Mariene Strategie).



Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot
vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid
(Kaderrichtlijn water).



Planbureau voor de Leefomgeving, Evaluatie van het waterschapkwaliteitsbeleid, 2012.



Kwaliteit voor later 2, evaluatie van het waterkwaliteitsbeleid, Planbureau voor de
Leefomgeving, 2012.



Industriële grondwaterwinningen en de Kaderrichtlijn Water, RIVM, 2011.

Ecosystemen en landbouw
Documenten Ammoniak


Brief staatssecretaris, voorgenomen wijziging Wet ammoniak en veehouderij (WAV)
(kamerstukken II, 2003-2004, 24 445 XI, nr. 69).



Brief staatssecretaris over overleg met IPO en VNG, Mest en ammoniakbeleid
(kamerstukken 2003-2004, 24 445, nr. 70).



Brief staatssecretaris over trajecten nieuwe Stankwet en wijziging Wet ammoniak en
veehouderij (kamerstukken 2004-2005, 29 930 XI, nr. 33).



Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij', Algemene Rekenkamer, 30 mei 2008,
(kamerstuk 31478, nrs 1-2, 12 juni 2008).



Rapport 'Emissiearm bemesten geëvalueerd', Planbureau voor de Leefomgeving, Den
Haag, april 2009.



Brief minister VROM, Gedoogbeleid in kader actieplan ammoniak, (kamerstuk 30654, nr. 76,
1 december 2009).



Actieplan Ammoniak veehouderij, (bijlage bij kamerstuk 30654, nr. 76, 1 december 2009).



Brief minister LNV, Voorlopig programma stikstof, (kamerstuk 30654, nr. 83, 1 juli 2010).

Pagina 42

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht



Toelichting wijzigingsregeling (agrarische activiteiten), bijlage bij kamerstuk 29383 nr. 151,
21 december 2010.



Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij: vervolgonderzoek 2013', Algemene
Rekenkamer, 2013, (kamerstuk 31478, nr.6, 22 mei 2013).



Conceptrapportage 'Naar een ander stelsel voor (proef)stalbeoordeling', Berenschot,
conceptversie 26 juni 2014.

Documenten meststoffen en nitraatrichtlijn


Brief staatssecretaris over overleg met IPO en VNG, Mest en ammoniakbeleid
(kamerstukken 2003-2004, 24 445, nr. 70).



Derde Actieprogramma Nitraatrichtlijn (kamerstukken II 2003–2004,28 385 XI, nr. 40).



Brief minister LNV, Hernieuwd mestbeleid, (kamerstuk 28385, nr. 26, 19 mei 2004).



Rapport 'Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 1992-2006 period',
RIVM, 2008 (Nitraatrichtlijnrapportage).



Brief minister LNV, Vierde actieprogramma Nitraatrichtlijn, (kamerstuk 28385, nr. 132,
24 maart 2009).



Brief staatssecretaris IenM, 'Uitvoering motie Koopmans en Evaluatie LMM', 15 december
2010, kamerstuk 28385 nr. 199.



'Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario’s voor het programma vanaf 2011',
RIVM, Bilthoven, 2010.



Rapport ' Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, Brief
staatssecretarissen VROM en EL&I, Toekomstig mestbeleid, (kamerstuk 33037, nr.1, 28
september 2011).



'Evaluatie meststoffenwet 2012, syntheserapport', Planbureau voor de Leefomgeving,
oktober 2012.



Bilthoven, 2012 (Nitraatrichtlijnrapportage).



Brief staatssecretaris EZ, Inzet vijfde actieprogramma Nitraatrichtlijn, (kamerstuk 33037, nr.
63, 8 mei 2013).



Rapport 'Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid, Resultaten 2009 en 2010', RIVM, Bilthoven,
juni 2013.



Brief staatssecretaris EZ, Mestbeleid, kamerstuk 33037, nr. 75, 18 september 2013.



Brief van de staatssecretaris van EZ, Aanbieding ex ante evaluatie mestbeleid, kamerstuk
33037 nr. 80, Den Haag, 12 december 2013.



Beleidsstudie 'Ex ante evaluatie mestbeleid 2013', PBL/Wageningen UR, Den Haag 2013.

Documenten duurzame gewasbescherming


Nota duurzame gewasbescherming (kamerstukken II, 2003–2004, 27 858 XI, nr. 47,
blz. 13-16, 22–23).



Brief minister LNV, Gewasbeschermingsbeleid, Nota duurzame gewasbescherming
(kamerstuk 27858, nr. 47, 25 mei 2004).



'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de
Leefomgeving, Den Haag, februari 2012.



Brief staatssecretaris IenM, Gewasbeschermingsbeleid, Actieplan duurzame
gewasbescherming, (kamerstuk 27858, nr.110, 2 juli 2012).



Tweede nota duurzame gewasbescherming (bijlage bij kamerstuk 27858, nr. 146,
21 mei 2013).

Pagina 43

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Documenten veehouderij en gezondheid


'Mogelijke effecten van intensieve-veehouderij op de gezondheid van omwonenden:
onderzoek naar potentiële blootstelling en gezondheidsproblemen', IRAS Universiteit
Utrecht, NIVEL, RIVM, 7 juni 2011.



Brief minister VWS, 'Aanbieding onderzoeksrapport relatie intensieve veehouderij en
gezondheid van omwonenden', 21 juni 2011, kamerstuk 28973 nr. 67.



'Gezondheidsrisico's rond veehouderijen', Gezondheidsraad, Den Haag, 30 november 2012.



Brief staatssecretaris EZ, 'Kabinetsstandpunt inzake omvang intensieve veehouderij en
schaalgrootte', 14 juni 2013, kamerstuk 28973 nr.134.



Brief staatssecretaris EZ en IenM, 'Veehouderij en gezondheid', 8 april 2014, kamerstuk
28973 nr. 137.

Documenten biodiversiteit en ecosystemen


Brief minister LNV en staatssecretaris VROM, Biodiversiteit, kamerstuk 26407 nr. 22,
12 november 2004.



'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit
2008-2011', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008.



Brief staatssecretaris EL&I, 'Aanbiedingsbrief Taskforce advies, Green Deals en programma
Natuurlijk Ondernemen', kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.



'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de
Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010.



Brief minister EL&I, 'Stand van zaken biodiversiteitsbeleid', kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli
2012.



'Groene Groei, investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', advies Taskforce
Biodiversiteit, bijlage bij kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.



'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63,
5 juli 2012.



Brief minister EZ en staatssecretaris IenM, 'Groene economische groei in Nederland',
kamerstuk 33043 nr. 14, 28 maart 2013.



Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85,
22 juni 2013.



Brief staatssecretaris EZ, 'Groene economische groei in Nederland', kamerstuk 33043, nr.
29, 3 februari 2014.



Brief minister LNV Bestuurlijk akkoord contouren Investeringsbudget Landelijk Gebied
(kamerstukken II, 2004–2005, 29 800 XIV, nr. 5).



ILG in uitvoering, Midterm review ILG, bijlage bij kamerstuk 29717 nr. 17, 6 juli 2010.



Brief staatssecretaris EL&I, Ecologische Hoofdstructuur, Herijking EHS en Decentralisatie
ILG, (kamerstuk 30825, nr. 81, 22 juni 2011).



Memorie van Toelichting, Wijziging wet inrichting landelijk gebied, decentralisatie
investeringsbudget, (kamerstuk 33441, nr.3, 17 oktober 2012).



Brief staatssecretaris EZ, Ecologische Hoofdstructuur, Voortgang ILG, (kamerstuk 30825,
nr. 188, 17 januari 2013).



6e Rapportage Comité van Toezicht Investeringsbudget Landelijk Gebied, 4 januari 2013.

Pagina 44

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Bijlage 3
Geïnterviewde personen


de heer M.R. Bor (IenM)



de heer J.H.M. Doljé (IenM)



de heer F.M.C. van Dreumel (IenM)



de heer J.M. Gadella (RWS)



de heer M.J.A. Kraakman (RWS)



mevrouw A.P.A. Mol (IenM)



de heer J.E. Prast (IenM)



de heer M.F. Pruijn (IenM)



de heer K. de Snoo (IenM)



de heer J. Spijker (RIVM)



de heer M.S. Thijsen (extern, voormalig IenM)



mevrouw R. van der Tol (IenM)



de heer R.P. ter Weijden (IenM)



mevrouw J. van Wensem (TCB)

Pagina 45

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Bijlage 4
Begeleidingscommissies
Leden begeleidingscommissies (allen van het ministerie van Infrastructuur en Milieu)


mevrouw G.A. Baptiste



de heer G.J. Eshuis



de heer P.L.C.M. Henkens



de heer W.J. Kooij



de heer K. Locher



de heer E.A.J. Meeuwsen



mevrouw A.P.A. Mol



de heer M.F. Pruijn



de heer E.P.T. Ruwiel

Pagina 46

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-024/bge/aht

Deel II Deelrapportages
21.01 Afval en duurzaamheidsagenda
21.02 Preventie en milieugebruiksruimte
21.03 Ecosystemen en landbouw

Pagina 47

Van
Rapport
Referentie

Postbus 60055, 6800 JB Arnhem
Velperplein 8, 6811 AG Arnhem
Telefoon (026) 355 13 55
Fax (026) 355 13 99
info@kplusv.nl
www.kplusv.nl

Beleidsdoorlichting
Duurzaamheid Deelrapportage
artikel 21.01 Afval en
duurzaamheidsagenda

Arnhem, 20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Inhoud
1

Inleiding

1

2

Aanleiding afvalbeleid en duurzaamheidsagenda

3

2.1

Afval en grondstof

3

2.1.1

Beleidscontext

3

2.1.2

Beleidsprobleem

4

2.1.3

Rollen

5

2.2

Duurzaamheidsagenda

7

2.2.1

Beleidscontext

7

2.2.2

Beleidsprobleem

8

2.2.3
3

Rollen
Beleid in theorie

9
10

3.1

Doelen

10

3.1.1

Doelen Afvalbeheer: Ontwikkeling 2006 – 2013

11

3.1.2

Doelen duurzaamheidsagenda

13

3.2

Instrumentarium

15

3.2.1

Afval

15

3.2.2

Duurzaamheidsagenda

20

3.3

Indicatoren

22

3.3.1

Afval

22

3.3.2
4

Duurzaamheidsagenda
Beleid in praktijk

23
25

4.1

Evaluatie van afval en duurzaamheidsagenda

25

4.1.1

Evaluatiestudies

25

4.1.2

Witte vlekken

26

4.2

Effecten afvalbeheer

27

4.2.1

Doelen VROM-begroting 2006

28

4.2.2

Doelbereiking LAP2

28

4.2.3

Conclusie LAP2

35

4.3

Doelen 'Meer waarde uit afval'

37

4.4

Van afvalstof naar grondstof (VANG)

39

4.5

Neveneffecten afvalbeheer

40

4.6

Effecten duurzaamheidsagenda

41

4.6.1

Doelen begroting

41

4.6.2

Doelbereiking op deelterreinen

41

4.6.3

Conclusie doelbereiking en effecten duurzaamheidsagenda

45

4.7
5

Neveneffecten duurzaamheidsagenda
Financiën

46
47

5.1

Budgetten

47

5.2

Doelmatigheid

50

5.2.1

Doelmatigheid afvalbeheer

50

5.2.2

Doelmatigheid duurzaamheidsagenda

51

5.3
6

Bezuinigingen
Conclusies en aanbevelingen

52
53

7

Bronnen

57

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

1

Inleiding
Dit rapport maakt deel uit van de beleidsdoorlichting van artikel 21 Duurzaamheid van de
begroting van de ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) 2013. Het betreffende
beleidsartikel bestaat uit drie subartikelen:


21.01 Afval en duurzaamheidsagenda.



21.02 Preventie en milieugebruiksruimte.



21.03 Ecosystemen en landbouw.

Voor elk van de drie subartikelen is een beleidsdoorlichting uitgevoerd. Dit rapport richt zich
specifiek op 21.01 Afval en duurzaamheidsagenda. Uitgaande van het kader dat in de begroting
2013 wordt gegeven, richt de beleidsdoorlichting zich op de prestaties en uitkomsten van beleid
in de periode 2006-2013. Voor afval heeft dit een andere betekenis dan voor de
duurzaamheidsagenda. De duurzaamheidsagenda is, behoudens concrete onderdelen zoals
duurzaam inkopen, van recente datum terwijl het afvalbeleid een lange historie heeft. De
duurzaamheidsagenda draagt wel bij aan de ontwikkeling van de afvalbeheer in de richting van
de circulaire economie. De beleidsdoorlichting is een syntheseonderzoek waarbij gebruik
gemaakt wordt van de resultaten van bestaande onderzoeken, rapportages, jaarverslagen en
brieven van de minister aan de Tweede Kamer.
De beleidsdoorlichting dient antwoorden te geven op de volgende vragen (tussen haakjes staan
de hoofdstukken en/of paragrafen waarin de vragen worden behandeld):
1. Welk artikel (onderdeel) wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? (hoofdstuk 1)
2. Indien van toepassing: wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
(hoofdstuk 1)
3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel? (hoofdstuk 2)
4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid? (hoofdstuk 2)
5. Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten? (hoofdstuk 3)
6. Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen? (hoofdstuk 5)
7. Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven? (hoofdstuk 5)
8. Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen? (hoofdstuk 4)
9. Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd? Inclusief uitleg over de
(on)mogelijkheid om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de toekomst te
evalueren. (hoofdstuk 4)
10. In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de doeltreffendheid
en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk? (hoofdstuk 4)
11. Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
(hoofdstuk 4)
12. Hoe doeltreffend is het beleid geweest? (hoofdstuk 4)
13. Hoe doelmatig is het beleid geweest? (hoofdstuk 5)

Pagina 1

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

In aansluiting op bovenstaande vragen zijn de volgende vragen meegegeven aan deze
doorlichting.


Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen ten
aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?



Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het beleidsartikel
of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes impliceert dit; welke
afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten gevolgen en
maatschappelijke effecten?

Scope van dit deelrapport
Vraag 1 en 2

Welk beleidsartikel wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? Indien van toepassing:
wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
In het onderzoek waarvan we in dit deelrapport verslag doen, wordt van beleidsartikel 21 het
subartikel 21.01 Afval en Duurzaamheidsagenda doorgelicht. Tegelijkertijd worden in separate
deelonderzoeken de andere twee subartikelen door onderzoekers van KplusV doorgelicht. De
aan dit beleidsartikel Duurzaamheid aanpalende beleidsartikelen, zoals welke betrekking
hebben op waterbeleid, waterkwaliteit, gebiedsontwikkeling en ruimtegebruik bodem vallen
buiten de doorlichting en worden op een ander moment onderzocht. De tijdstippen daarvan zijn
thans niet bekend.
Leeswijzer
Het volgende hoofdstuk schetst kort de context en het beleidsprobleem van het afvalbeleid en
de duurzaamheidsagenda. Het hoofdstuk gaat tevens in op de verantwoordelijkheid van de
minister van IenM op dit deel van het beleidsartikel en op de verantwoordelijkheden en
bevoegdheden van andere actoren.
In het derde hoofdstuk worden de doelen, instrumenten en indicatoren voor het afvalbeleid
gepresenteerd. Om inzicht te krijgen in de inhoud van het beleid dat wordt onderzocht wordt een
reconstructie van het beleid gegeven in termen van doelen, subdoelen, instrumenten en
indicatoren die inzicht moeten geven in de beleidsprestaties en effecten.
In het vierde hoofdstuk presenteren we de resultaten van de onderzoeken naar de werking van
het beleid in de praktijk. Doelbereiking, prestaties en effecten worden zichtbaar gemaakt. Het
vijfde hoofdstuk geeft inzicht in de budgetten van dit subartikel. Zo mogelijk wordt op basis van
andere onderzoeken inzicht gegeven in de doelmatigheid in de besteding van de middelen. In
het slothoofdstuk trekken we conclusies voor dit onderdeel van de beleidsdoorlichting en doen
we aanbevelingen ter verbetering van het beleidsartikel.

Pagina 2

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

2

Aanleiding afvalbeleid en
duurzaamheidsagenda
In dit hoofdstuk komen de volgende vragen aan de orde:
vraag 3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
vraag 4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
Beantwoording van deze vragen voor afval verschilt van de beantwoording voor de
duurzaamheidsagenda. Daarom behandelen we ze in aparte paragrafen.

2.1 Afval en grondstof
Achtereenvolgens schetsen we de beleidscontext, het beleidsvraagstuk en de (ontwikkeling in)
de rol van het ministerie op het beleidsveld.

2.1.1 Beleidscontext
Het afvalbeleid is in Nederland van oorsprong een beleid dat door gemeenten en provincies is
opgebouwd: de gemeenten waren en zijn verantwoordelijk voor de afvalinzameling en droegen
in de vorige eeuw zorg voor de verwerking van afval via storten of verbranden. De provincies
waren verantwoordelijk voor sturing, beleid en vergunningverlening en handhaving. Sinds het
begin van de 21e eeuw is er veel veranderd op het vlak van afval. Marktwerking is steeds
belangrijker geworden, nationale en internationale grenzen voor afvalverkeer zijn weggevallen
en in Nederland heeft de rijksoverheid het afvalbeleid en de afvalplanning naar zich toe
getrokken. Sinds eind 2008 is de Europese Kaderrichtlijn Afvalstoffen van kracht. 1 De
Kaderrichtlijn geeft definities van afvalstoffen en beoogt regelgeving te vereenvoudigen, gebruik
van hulpbronnen te verminderen door onder meer hergebruik, en recycling van afvalstoffen te
stimuleren. Voor dat laatste worden nationale overheden aangemoedigd om de zogenaamde
afvalhiërarchie toe te passen. De afvalhiërarchie, die in Nederland al bekend stond onder de
naam De Ladder van Lansink, presenteert een prioriteitsvolgorde voor de verwerking van
afvalstoffen. Het doel ervan is ook in het eerste Landelijk Afvalbeheerplan opgenomen: zorgen
voor een milieukundige betere verwerking van afval met daarbij als denkraam het verschuiven
van de verwerking naar hogere sporten op de ladder.2

Preventie
Voorbereiding van hergebruik
Nuttige toepassing: recycling
Andere vormen van nuttige toepassing: verbranden met energieopwekking
Verwerking: verbranden
Verwerking: storten

Figuur 1. Afvalhiërarchie.
1
2

Kaderrichtlijn Afvalstoffen 2009/98/EG.
Landelijk afvalbeheerplan 2002-2012, Den Haag 2003, p. 25.

Pagina 3

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Met het tot stand komen van het eerste Landelijk afvalbeheerplan (LAP1) in 2003 is het
afvalbeleid voor Nederland eenduidig en consistent geformuleerd. Andere overheden, bedrijven
en burgers kunnen zich bij hun handelen richten op dat afvalbeheerplan. Het LAP werd de basis
voor de ontwikkeling van het afvalbeleid en het afvalbeheer in Nederland. Provincies en
gemeenten houden in hun beleid en bij vergunningverlening en handhaving rekening met het
LAP. De Kaderrichtlijn afval uit 2008 heeft in beperkte mate aanleiding gegeven tot bijstelling
van onderdelen van het LAP.
Het LAP1 is in 2010 opgevolgd door het LAP2.3 Het LAP2 loopt van 2009 tot en met 2015 met
een doorkijk naar 2021. LAP2 benadrukt het belang van materiaal ketenbeleid, zoals ook in de
titel van het plan staat aangegeven. In 2011 volgde een brief van toenmalig staatssecretaris
Atsma waarin de doelstellingen voor hergebruik en nuttige toepassing werden aangescherpt en
een vervolgstap werd gezet naar bevordering van het ketenbeleid.4 Het tweede Kabinet Rutte
wijzigde de scope van het beleid verder door de ketenaanpak centraal te stellen en om te
buigen naar de idee van een volledig circulaire economie en groene economische groei.5 In
hoofdstuk 4 gaan we daar nader op in.
Deze ontwikkeling van afvalbeheer naar ketenbeheer is ook terug te vinden in de ontwikkeling
van het begrip 'nuttige toepassing' dat in de afvalhiërarchie uit de Afvalrichtlijn een centrale
plaats inneemt. Daarin duidt nuttige toepassing zowel op recycling (materiaalhergebruik) als op
verbranden met energieopwekking. In termen van de circulaire economie en het in de keten
houden van materialen betekent nuttige toepassing in het ene geval (recycling) dat het
materiaal in de keten blijft en in het andere geval (verbranden met energieopwekking) dat het
materiaal uit de keten verdwijnt. Dit laatste staat in de afvalhiërarchie weliswaar al lager, maar is
in het denken in termen van circulaire economie ongewenst (en gelijk aan storten en
verbranden).

2.1.2 Beleidsprobleem
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
Sinds de mens produceert en consumeert is er sprake van afval. Dit afval was in zijn oorsprong
een lokaal probleem, waar op lokaal niveau (de gemeente) een oplossing voor werd gevonden.
In de loop der jaren is er echter sprake van schaalontwikkeling. Eerst van lokaal naar regionaal,
van regionaal naar provinciaal, naar landelijk en vervolgens naar internationaal niveau.
Tegelijkertijd heeft afval zich ontwikkeld van een bijproduct van menselijk handelen zonder
economische waarde naar een product met steeds grotere economische waarde. Er is sprake
van een verandering in denken de afgelopen twintig jaar. Afvalstof zijn we gaan opvatten en
inzetten als secundaire grondstof, als brandstof en nu als grondstof. Afvalstof staat niet aan het
eind van de productielijn, maar is integraal onderdeel van een circulaire productieketen.
Het beleid van de overheden heeft daarop ingespeeld en geeft sinds het begin van deze eeuw
actief sturing aan deze ontwikkeling van het denken over en het inzetten van afvalstoffen. Er is
recent een andere sturingsfilosofie ontstaan waarbij de overheid meer als regisseur optreedt en
ruimte biedt aan afwegingen en handelingen van maatschappelijke actoren.

3

Landelijk afvalbeheerplan 2009-2021, Naar een materiaal ketenbeleid, Den Haag 2010.
Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer, 'Meer waarde uit afval', 25-8-2011.
5
Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer, Van Afvalstof naar Grondstof, TK 33043, nr. 15, 20-6- 2013 en Brief aan
de voorzitter van de Tweede Kamer, Invulling programma Van Afvalstof naar Grondstof, 26-1-2014.
4

Pagina 4

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Actualiteit van het vraagstuk
Het afvalvraagstuk is van alle tijden en is onverminderd actueel. Het is echter wel van karakter
veranderd. Vooral ook de perceptie van het vraagstuk is veranderd. Afval is van een restproduct
een product met toegevoegde economische waarde geworden. Deze wijziging in benadering
naar een circulaire economie heeft voor het eerst in de begroting van 2013 zijn beslag
gekregen. De eerste stappen op weg naar een circulaire economie zijn pas net gezet.

2.1.3 Rollen
Vraag 4

Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
Ministerie van IenM
Tot en met 2010 was het ministerie van VROM verantwoordelijkheid voor het landelijk
afvalbeleid. Dit ministerie heeft de twee Landelijke afvalbeheerplannen tot stand gebracht en
vormde de schakel tussen de Europese Unie en de Nederlandse overheden en heeft ook actief
bijgedragen aan totstandkoming van de Europese kaderrichtlijn. In 2010 is het ministerie van
(IenM) tot stand gekomen.
Voor afval betekent dit dat de gehele taak integraal door het ministerie is overgenomen, waarbij
de uitvoerende onderdelen van het ministerie van VROM zijn belegd bij Rijkswaterstaat en de
inspectietaken (vergunningverlening en handhaving onder andere voor EVOA6) bij de Inspectie
Leefomgeving en Transport. Daarnaast zijn uitvoerende taken die het ministerie van VROM had
ondergebracht bij AgentschapNL grotendeels overgegaan naar Rijkswaterstaat.
Het ministerie is initiërend, regisserend en kaderstellend op het vlak van afval. Hiertoe wordt
periodiek het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP) opgesteld en zijn de afgelopen jaren via brieven
aan de Tweede Kamer belangrijke richtinggevende kaders meegegeven aan de andere actoren
op het beleidsveld.7 Het ministerie neemt voorts het voortouw bij overleggen die gericht zijn op
het maken van afspraken tussen overheden onderling en tussen overheden en het bedrijfsleven
(zowel afvalbedrijven als producten).
Andere actoren
Bij de beschrijving van het beleidsveld tot en met LAP2 kende de beschrijving van de relevante
actoren de volgorde van overheden, afvalbedrijfsleven, productiebedrijven (afvalproducerende
bedrijven) en consumenten (preventie, bijdragen aan gescheiden inzameling, ontdoeners van
restafval). In het huidige denken over circulaire economie komt het accent meer bij producenten
te liggen die als eerste kunnen bijdragen aan het sluiten van de productieketens. Zij kunnen
producten vernieuwen en producten produceren waarbij minder afvalstoffen vrij komen en die
recyclebaar/herbruikbaar zijn. Ook kunnen zij secundaire grondstoffen of recyclaten gebruiken
in hun producten.

6
7

Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen.
Brief nr. 14 van de minister van economische zaken en de staatssecretaris van infrastructuur en milieu aan de voorzitter
van de Tweede kamer, Groene economische groei in Neerland (Green Deal), 28 maart 2013. Brief nr. 15 van de
staatssecretaris van infrastructuur en milieu aan de voorzitter van de Tweede kamer, Groene economische groei in
Nederland, 20 juni 2013.

Pagina 5

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Daarnaast zijn consumenten belangrijke actoren in dit perspectief. Niet alleen waar het gaat om
het scheiden van afvalstoffen met het oog op recycling, maar ook waar het gaat om zelf actief
hergebruiken van producten en stoffen. Overheden en het ministerie van IenM worden in de
circulaire economie veel meer kaderstellend en faciliterend.
Onderstaand overzicht geeft inzicht in de rollen van andere actoren in de afgelopen periode
sinds 2006. De belangrijkste andere actoren op het beleidsveld zijn:
Overheden/overheidsgelieerd


Europese Unie: stelt kaderrichtlijn voor afval op; deze werkt door in het Nederlands
afvalbeleid.



Gemeenten: opstellen operationeel beleid, uitvoering, (organisatie van) afvalinzameling,
afvalcommunicatie met burgers, bevoegd gezag vergunningverlening, toezicht en
handhaving. Voor aantal gemeenten: deelname in samenwerkingsverbanden of
overheidsbedrijven voor inzameling van afval, en voor een aantal: deelname in publieke
afvalverwerkingsorganisaties.



Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG): overlegpartner namens de gemeenten voor het
ministerie en het georganiseerde bedrijfsleven.



Provincies: vergunningverlening, toezicht en handhaving; voor een aantal: deelname in
publieke afvalverwerkingsorganisaties.



Interprovinciaal Overleg (IPO): overlegpartner voor vooral het ministerie voor de
taakuitvoering door provincies.



Omgevingsdiensten: uitvoering voor provincies en gemeenten van vergunningverlening en
toezicht.



NVRD: koepelorganisatie van overheidsmanagers op het vlak van afvalinzameling,
ondersteunt onder meer individuele gemeenten en de VNG op het vlak van afval.

Afvalbedrijfsleven




Afvalverwerkende bedrijven (eindverwerking en bewerking):


Publieke bedrijven.



Private bedrijven.

Vereniging van Afvalbedrijven: koepelorganisatie; gesprekspartner namens afvalbedrijven
voor ministerie en koepelorganisaties van overheden.



BRBS Recycling: Branchevereniging Recycling Breken en Sorteren; namens bedrijven uit
bouw- en sloopsector gesprekspartner voor ministerie en koepelorganisaties van
overheden.



BVOR Branche vereniging Organische stoffen.



FHG Federatie Hergebruik Grondstoffen.

Overig bedrijfsleven


Productiebedrijven die producten met verpakkingen produceren.



Productiebedrijven die vanuit het denken in ketens, producten op de markt brengen die
verschillende levenscycli kennen en herbruikbaar zijn.



VNO-NCW en MKB: overlegpartners van ministeries, waaronder het ministerie van IenM.

Pagina 6

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht



Nedvang. Samenwerkingsverband van productiebedrijven op het vlak van
verpakkingsmaterialen. Tot 1 januari 2014 regie over de inzameling en recycling van de
verschillende soorten verpakkingsafval: papier en karton, glas, kunststof, metaal en hout.
Thans: monitoring en stimulering van de inzameling en recycling van verpakkingsafval voor
het Afvalfonds Verpakkingen.

Burgers
Met een rol in:


Voorkomen van afval (preventie door typen producten inkopen, door reparatie en
hergebruik).



Zich ontdoen en scheiden van afvalstromen.



Actief zijn op de markt van herbruikbare goederen.

Burgers zijn als afvalproducerende actoren niet georganiseerd.

2.2 Duurzaamheidsagenda
Het beleidsprobleem van de duurzaamheidsagenda is minder concreet dan bij afval. Er is niet
één vraagstuk waarop het beleid van de agenda duurzaamheid een antwoord biedt. De
vraagstukken waar de agenda duurzaamheid betrekking op heeft, zijn echter wel met elkaar
verbonden.

2.2.1 Beleidscontext
Duurzaam consumeren en produceren
De duurzaamheidsagenda is als begrip geïntroduceerd in de begroting in 2012. De taken die
onder dit beleidsterrein vallen, werden in eerdere begrotingen meer onder de noemer 'duurzaam
produceren en consumeren' geschaard. De duurzaamheidsagenda betreft enerzijds een
specifiek instrument, dat gericht is op het bundelen van de duurzaamheidsambities van het
kabinet. Anderzijds betreft de duurzaamheidsagenda een breed veld aan activiteiten gericht op
het verduurzamen van productketens. Hieronder vallen onderwerpen als duurzaam inkopen,
maatschappelijk verantwoord ondernemen, eco-design en de ontwikkeling van
duurzaamheidscriteria voor onder andere biomassa. Met de introductie van de
duurzaamheidsagenda komt in het beleid en de instrumenten de koppeling tussen de economie
en duurzaamheid steeds centraler te staan. Wanneer het gaat om het specifieke instrument van
de duurzaamheidsagenda, wordt in de rapportage verwezen naar het 'instrument
duurzaamheidsagenda'. Waar het het bredere beleidsveld betreft, staat alleen het begrip
duurzaamheidsagenda vermeld.
Brede samenwerking
Om duurzaamheidscriteria te integreren in allerlei productketens, duurzaam consumeren te
bevorderen, duurzaam inkopen te realiseren en MVO te stimuleren is samenwerking met
meerdere ministeries vereist. Daarnaast heeft het beleid een internationale component.
Productketens zijn in veel gevallen internationaal. Onder het beleidsterrein van de
duurzaamheidsagenda vindt om die reden ook internationale beleidsbeïnvloeding plaats, onder
andere gericht op het stimuleren van eco-design. De focus van het beleidsterrein ligt echter op
het nationale beleid en nationale samenwerkingspartners als lagere overheden en het
bedrijfsleven.

Pagina 7

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

2.2.2 Beleidsprobleem
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
De duurzaamheidsagenda is voortgekomen uit het besef dat om tot een duurzame samenleving
te komen er slagen moeten worden gemaakt. Burgers en bedrijven zijn te verlokken tot meer
duurzaam gedrag en handelingen gericht op bevordering van duurzaamheid wanneer er geen of
zo weinig mogelijk drempels zijn om tot dat gedrag te komen. Bij het gedrag gaat het om onder
meer duurzaam ondernemen, verduurzaming van de productieketen en bevordering van
handelingen gericht op eco-innovatie.
In toenemende mate wordt erkend dat de belangen van “people”, “planet” en “profit” succesvol
te verenigen zijn en dat dit nodig is om in de concurrentiestrijd mee te blijven doen. Vergroening
van de economie kan alleen gestalte krijgen als overheden, bedrijfsleven, burgers en andere
partijen de krachten bundelen, niet alleen in Nederland maar eveneens in Europees verband en
internationaal.8 Vanuit deze gedachte vindt in de periode 2006 – heden een omslag plaats in het
denken over duurzaamheid. Duurzaamheid wordt steeds sterker gekoppeld aan economische
ontwikkeling. Een aantal dossiers op het gebied van duurzaamheid, zoals duurzaam inkopen is
van het begin af aan gekoppeld aan economische activiteiten. Later komen daar nieuwe
instrumenten bij als het innovatieprogramma voor het MKB, de ontwikkeling van
duurzaamheidscriteria, het ontwikkelen van nieuw economisch instrumentarium en de Green
Deals.
In 2006 introduceert het Milieu en Natuur Planbureau (MNP) het begrip van de
duurzaamheidsagenda. Onder deze noemer van de duurzaamheidsagenda wordt een steeds
groter aantal instrumenten voor de koppeling tussen duurzaamheid en economie ontwikkeld. De
ambities uit de duurzaamheidsagenda worden onder meer uitgewerkt in de Lokale
Klimaatagenda, in de Afvalbrief en in verschillende «green deals». In 2011 start het rijk ook met
een specifiek instrument genaamd de Duurzaamheidsagenda. Middels het instrument van de
Duurzaamheidsagenda geeft het kabinet aan op welke manier het de huidige economie wil
ombuigen naar een groene economie. In 2012 is het instrument duurzaamheidsagenda voor het
eerst zichtbaar/opgenomen in de begroting. Acties en instrumenten vallen onder de
verantwoordelijkheid van verschillende ministeries.
Actualiteit van het vraagstuk
De duurzaamheid van consumptie en productie is nog steeds een actueel vraagstuk. Voor het
sluiten van productketens en het verleiden van consumenten tot duurzame beslissingen en
duurzaam gedrag is voorlopig nog inzet nodig van de (rijks)overheid. De koppeling tussen
duurzaamheid en economische groei staat daarbij onverminderd hoog op de politieke agenda.

8

Agenda duurzaamheid; een groene groei-strategie voor Nederland, bijlage bij kamerbrief duurzaamheidsagenda,
kamerstuk 33041, nr. 1, 11 oktober 2011.

Pagina 8

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

2.2.3 Rollen
Vraag 4

Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
De essentie van de duurzaamheidsagenda is dat de rijksoverheid een rol heeft die gericht is op
het agenderen, faciliteren en stimuleren van andere actoren: burgers, bedrijven,
maatschappelijke organisaties en andere overheden. Zij zijn degenen die de handelingen
moeten verrichten en wier handelingen bepalen hoe duurzaam de samenleving kan worden.
De ontwikkeling in de rol van de overheid en specifiek de minister van IenM op het vlak van het
afvalbeleid convergeert in de richting van de rol die de minister van meet af aan heeft
aangenomen op het vlak van de duurzaamheidsagenda.
Voorafgaand aan 2013 is ook sprake van intensieve samenwerking met medeoverheden,
bedrijven, maatschappelijke organisaties, en burgers. De uitvoering van het beleid op het
gebied van de duurzaamheidsagenda is deels verzorgd door:


Het ministerie van VROM/IenM zelf.



In samenwerking met andere ministeries (BZK, BuZA, EZ, Fin).



In samenwerking met mede overheden (gemeenten en provincies).



Samenwerking en delegatie aan SenterNovem, AgentschapNL, Rijkswaterstaat
Leefomgeving, Syntens.

Samenwerking met bedrijfsleven (onder andere via brancheorganisaties) en maatschappelijke
organisaties (onder andere natuur- en milieuorganisaties).

Pagina 9

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

3
Vraag 5

Beleid in theorie
Wat is de aard (en samenhang) van de ingezette instrumenten?
Het beleidsterrein van afval en de duurzaamheidsagenda beschrijven we in dit hoofdstuk door
de doelstellingen en subdoelstellingen te benoemen, en de instrumenten die moeten worden
ingezet om de doelen te halen weer te geven, inclusief hun onderlinge samenhang. Daarnaast
presenteren we de indicatoren die in de periode 2006-2013 zijn geformuleerd op het vlak van
afval en de duurzaamheidsagenda. Hiermee geeft het hoofdstuk een antwoord op vraag 5 van
de RPE.

3.1 Doelen
De doelstellingen van beleidsartikel 21.01 laten zien dat de sectorale doelstelling voor afval (in
2006) is geëvolueerd tot een meer integrale doelstelling die past op de visie op de functie van
afvalstoffen in de productieketen c.q. in de circulaire economie.
Algemene doelstelling voor afval in begroting 20069
In de begroting van 2006 van het toenmalige ministerie van VROM is een meer gespecificeerde
doelstelling voor afval af te leiden in artikel 9: Verminderen van risico's van stoffen, afval,
straling en genetisch gemodificeerde organismen (GGO's). De doelstelling voor afval luidt: de
beheersing van risico's voor mens en milieu bij het omgaan met afvalstoffen, rekening houdend
met sociale en economische factoren. Doel is om lekvrij steeds minder afvalstoffen te beheren
en te verwerken.
Algemene doelstelling in de begroting 2013
De algemene doelstelling artikel 21 in de begroting 2013 is breder en meer integraal: het
tegengaan van de afwenteling van de effecten van de Nederlandse productie en consumptie op
andere leefgebieden en op toekomstige generaties. Dit gebeurt onder andere door het
vermogen van bodem en water om ecosysteemdiensten te leveren zoveel mogelijk te behouden
en de milieudruk in de hele levenscyclus van grondstoffen en producten te minimaliseren.10
De subdoelstelling voor afval en de duurzaamheidsagenda sluit daar op aan


Doel: Reductie van milieubelasting door (ketengericht) afval- en productenbeheer.11



Motivering: IenM zet concrete stappen om bedrijven te stimuleren en te faciliteren om
slimmer om te gaan met grondstoffen, materialenkringlopen verder te sluiten, meer waarde
uit afval te halen (zowel voor het milieu als de economie) via grondstoffenrotondes,
ketenverduurzaming, eco-innovatie en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Naast
milieuwinst leidt dit ook tot het versterken van de concurrentiekracht van het Nederlandse
bedrijfsleven.

Voor een begrip van de ontwikkeling die afval heeft doorgemaakt en nog doormaakt en de
convergentie met de agenda duurzaamheid presenteren we hieronder de ontwikkeling in
doelstellingen en instrumenten.

9

Tweede Kamer, 2005-2006, 30300, XI, nr. 2.
Begroting IenM 2013, artikel 21; Tweede Kamer 2012-2013, 33400 XII, nr. 2.
11
Begroting IenM 2012,operationele doelstelling artikel 54.14.
10

Pagina 10

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

3.1.1 Doelen Afvalbeheer: Ontwikkeling 2006 – 2013
Het afvalbeleid heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld, van een beleid dat gericht is op het
behalen van milieudoelstellingen en bevordering van zoveel mogelijk scheiding en hergebruik,
naar het sluiten van de keten in het kader van de circulaire economie.
De doelstellingen uit 2006 en volgende jaren zijn concreet vorm en inhoud gegeven in het
LAP2). Daarin heeft de circulaire economie nog geen invulling gekregen. In het LAP2 gaat het
om het beperken van de milieudruk van productieketens, nog niet om het sluiten van de
productieketens, al is de ketenaanpak al wel sinds 2007 in beeld. Accent op primair sluiten van
ketens gebeurt al meer in de brief van voormalig staatssecretaris Atsma aan de Tweede Kamer
('Meer waarde uit afval'). De brief van de huidige staatssecretaris Mansveld over de invulling
van het programma Van Afval Naar Grondstof (VANG) van begin 2014 richt zich primair op het
sluiten van de ketens en de circulaire economie.12
In termen van de Afvalhiërarchie wordt in de circulaire economie getracht om grondstoffen en
producten zo lang mogelijk op de bovenste sporten te houden c.q. in de keten op de hoogste
sporten te houden. Uiteindelijk verdwijnen producten op de lagere sporten en verdwijnen ze uit
de keten. Het beleid is er niet alleen op gericht dat zo lang mogelijk uit te stellen, maar ook op
het toevoegen van waarde in elke stap van de keten. Op die wijze tracht het afvalbeleid de
economische groei te faciliteren en kosten van het gebruik van hulpbronnen tegen te gaan.
Het begin 2012 geformuleerde doel voor de begroting 2013 past nog meer in het stramien van
het LAP2 en de brief van de staatssecretaris uit 2011. De VANG-brief uit 2014 gaat verder (zie
ook hieronder).
Doelstellingen in het LAP
De doelstelling voor het afvalbeleid is verder vormgegeven in het tweede LAP2009-2021: het
beperken van het ontstaan van afvalstoffen, het beperken van de milieudruk van de activiteit
'afvalbeheer' en het vanuit ketengericht afvalbeleid beperken van de milieudruk van
productketens.13
Het LAP presenteert vervolgens de volgende kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen:
1. Stimuleren van preventie van afvalstoffen, zodanig dat het totaal afvalaanbod in 2015 niet
groter mag zijn dan 68 Mton en in 2021 niet groter mag zijn dan 73 Mton.
2. Verhogen van de nuttige toepassing van het totaal aan afvalstoffen van 83% in 2006 naar
85% in 2015.
3. Verhogen van de nuttige toepassing van het totaal aan huishoudelijk afval van 51% in 2006
naar 60% in 2015.
4. Verhogen van de nuttige toepassing van het totaal aan HDO-afval van 46% in 2006 naar
60% in 2015.

12

Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer, 'Meer waarde uit afval', 25-8-2011 en Brief aan de voorzitter van de
Tweede Kamer, Invulling programma Van Afval naar Grondstof, 28-1-2014.
13
Landelijk afvalbeheerplan 2009-2021, versie 16 februari 2010.

Pagina 11

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

5. Minstens gelijk houden van het in 2006 in Nederland reeds behaalde percentage van 95%
nuttige toepassing van bouw- en sloopafval, ondanks de verwachte forse toename in de
productie van deze afvalstroom in de komende jaren (van 24 Mton in 2006 naar 32 Mton in
2021).
6. Minstens gelijk houden van het in 2006 in Nederland reeds behaalde percentage van 90%
nuttige toepassing van industrieel afval, ondanks de verwachte toename in de productie van
deze afvalstroom van 16 Mton in 2006 naar 18 Mton in 2021.
7. Reduceren van storten van brandbaar restafval van 1,7 Mton in 2007 tot 0 Mton in 2012.
8. Reduceren (richtinggevende doelstelling) van 20% milieudruk in 2015 voor minimaal vier
prioritaire stromen die in het kader van het ketengericht afvalbeleid worden opgepakt.
9. Optimaal benutten van de energie-inhoud van afval dat niet kan worden hergebruikt.
10. Beter benutten van de restwarmte van afvalverbranding.
11. Realiseren van een gelijkwaardig Europees speelveld voor afvalbeheer.
12. Bevorderen van marktwerking en het vormgeven van de bijzondere verantwoordelijkheid
van de overheid voor storten.
13. Gebruiken van het Cradle-to-Cradle (C2C) concept als inspiratiebron bij de zeven prioritaire
stromen die in het kader van het ketengericht afvalbeleid worden opgepakt.
14. In het kader van de integrale ketenbenadering vanuit het afvalstoffenbeleid een bijdrage
leveren aan de ambities op het gebied van duurzaamheid van het kabinet Balkenende IV:


In 2020 is de CO2-uitstoot met 30% verminderd ten opzichte van 1990.



In 2020 bestaat er geen gevaar meer voor mens en milieu als gevolg van de verspreiding
van gevaarlijke stoffen.



In 2010 is het verlies van biodiversiteit gestopt.

Er worden in een evaluatieonderzoek nog enkele nevendoelen van het LAP2 genoemd:


Het openstellen van landsgrenzen voor niet gevaarlijk brandbaar afval.



Het realiseren van een meer Europees afgestemde regelgeving.



Meer duidelijkheid bieden over de definitie van afval: wat is wel en geen afval?14

Doelstellingen 'Meer waarde uit afval'
In een brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer getiteld 'Meer waarde uit afval'15 wordt in
2011 het afvalbeleid geactualiseerd en worden de ambities op het vlak van recycling
aangescherpt. Hoofddoel is meer gescheiden inzameling en recycling en minder verwijdering
van ons afval (door storten en verbranden). De brief bevat kwantitatieve doelen voor 2015. De
doelstellingen hebben betrekking op:


Stijging recycling van de totale hoeveelheid Nederlands afval tot 83% van de ingezamelde
hoeveelheid.



Stijging recycling van huishoudelijk afval tot 65% van de ingezamelde hoeveelheid, met
deeldoelstellingen voor kunststof verpakkingsafval, textiel, kleine electr(on)ische apparatuur,
gft en papier, grof huishoudelijk afval.



Stijging recycling van bouw- en sloopafval tot 99% van de ingezamelde hoeveelheid.



Stijging recycling van afval uit handel/diensten/overheid (HDO) tot 60% van de ingezamelde
hoeveelheid.



Vermindering van de hoeveelheid Nederlands afval in afvalverbrandingsinstallaties (AVI's)
met 1 tot 1,5 mln. ton (dit is 3% van de totale hoeveelheid ingezameld afval).



Daling van de hoeveelheid Nederlands afval dat wordt gestort met 0,25 mln. ton (dit is 0,5%
van de totale hoeveelheid ingezameld afval).

14
15

G.C. Bergsma et al., Evaluatie Landelijk afvalbeheerplan (LAP) 1 en 2, 2014.
Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer, 'Meer waarde uit afval', 25-8-2011.

Pagina 12

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Doelstellingen VANG
In de brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer van begin 2014 over de invulling van het
programma Van Afval naar Grondstof wordt de lijn van de bijdrage aan duurzaamheid
doorgetrokken. VANG betekent echter ook een omslag. Het gaat niet alleen om meer recycling,
waar 'Meer waarde uit afval' nog op aanstuurt, maar om een omslag in omgaan met
grondstoffen, productie en consumptie en die moet leiden tot een circulaire economie. De
doelstellingen uit het LAP zijn niet afdoende om wezenlijk bij te dragen aan de circulaire
economie. Dat is wel het hoofddoel van het programma VANG: het bevorderen van de transitie
naar een circulaire economie.
"Een circulaire economie is een economisch systeem dat de herbruikbaarheid van producten en
grondstoffen en het behoud van natuurlijke hulpbronnen als uitgangspunt neemt en de
waardecreatie in iedere schakel van het systeem nastreeft. Door het sluiten van technische en
groene kringlopen verbetert het milieu, voorzien we duurzaam in onze welvaart en gaan we
optimaal om met onze natuurlijke hulpbronnen."16
Voor afval relevante doelen in het programma VANG zijn:


Verbetering van afvalscheiding en inzameling.



Bestaand afvalbeleid richten op circulaire economie.



Aanpakken van specifieke ketens en afvalstromen.

3.1.2 Doelen duurzaamheidsagenda
Zoals aangegeven in hoofdstuk 2 heeft de duurzaamheidsagenda hoofdzakelijk betrekking op
duurzaam produceren en consumeren. In de begroting van 2013 is voor afval en de
duurzaamheidsagenda hetzelfde subdoel geformuleerd: de reductie van milieubelasting door
(ketengericht) afval- en productenbeheer (zie verder de voorgaande paragrafen).17 Ook in
eerdere begrotingen van VROM en IenM is het subdoel voor de duurzaamheidsagenda of
duurzaam produceren gelijk aan het subdoel voor afval.
Het beleidsterrein van de duurzaamheidsagenda en duurzaam produceren heeft in aansluiting
op het terrein afval een eigen invulling gekregen met doelen en ambities op een aantal
deelterreinen:


Duurzame biomassa.



Instrument duurzaamheidsagenda.



Duurzaam inkopen.



Economisch instrumentarium.



Green Deals.



Duurzaam ondernemen door het MKB.

16
17

Brief 28-1-2014 op. cit. p. 1.
Begroting IenM 2012,operationele doelstelling artikel 54.14.

Pagina 13

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Duurzaam gebruik biomassa


Doel: het verduurzamen van het gebruik van biomassa als randvoorwaarde bij de transitie
naar een biobased economy.18



Motivering: een transitie naar een biobased economy is alleen mogelijk indien de kansen
van het gebruik van biomassa worden benut zonder dat dit de draagkracht van de aarde
aantast of negatieve sociale gevolgen heeft.

Instrument duurzaamheidsagenda


Doel: de Agenda Duurzaamheid zet uiteen wat de kabinetsinzet is om de samenleving te
verduurzamen en geeft aan wat de speerpunten en belangrijkste acties van het kabinet zijn
bij het creëren van een groene economie.19



Motivatie: het kabinet geeft door middel van de Agenda Duurzaamheid antwoord op de
maatschappelijke en politieke vraag om een visie op en een plan voor duurzame
ontwikkeling. Met deze agenda wordt invulling gegeven aan de toezegging van
staatssecretaris Atsma om een agenda voor duurzaamheid op te stellen en als reactie op
een viertal moties. In de agenda kiest het kabinet voor de focus op een vijftal thema's. 20

Duurzaam inkopen21


Doel: het leveren van een bijdrage aan de realisatie van een meer duurzame samenleving
middels het verlagen van de milieudruk (binnen product of materiaal ketens).22



Motivatie: de rijksoverheid streeft ernaar middels het inkoopvolume van de overheden de
markt aan te zetten tot verduurzaming van product(ketens). Overheden kunnen de markt
stimuleren door vergroting van de marktvraag naar steeds duurzamere producten en
diensten. Overheden kunnen daarnaast de innovatie in de markt, meer in het bijzonder de
marktintroductie van steeds duurzamere producten en diensten bevorderen. En overheden
geven het goede voorbeeld aan elkaar, andere sectoren en de samenleving.

Ontwikkelen economisch instrumentarium


Doel: het leveren van een bijdrage aan de vergroening van de economie middels de
ontwikkeling van een economisch en besluitvormingsinstrumentarium.23



Motivatie: duurzaamheid en natuurlijk kapitaal dienen integraal onderdeel te zijn van
productketens en economische ontwikkeling. Hiertoe dient duurzaamheid onderdeel te zijn
van besluitvorming op deze terreinen. Enerzijds is hiervoor de ontwikkeling van een
begrippenkader vereist (onder andere visievorming natuurlijk kapitaal), anderzijds zijn
concrete instrumenten nodig die een groene groei van de economie bevorderen.

18

Hoofdlijnennotitie Biobased Economy, bijlage 2 bij kamerstuk 32637 nr. 32, 2 april 2012.
Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 1, 3 oktober 2011.
20
Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 1, 3 oktober 2011.
21
De impact van duurzaam inkopen, eindrapport VROM, december 2009, bijlage bij kamerstuk 30169 nr. 54, 24 april 2009.
22
Ex-post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Ecorys, 25 november 2013, p.8.
23
Deze doelstelling is afgeleid van de kabinetsreacties op het advies van de Taskforce Biodiversiteit, de Uitvoeringsagenda
Natuurlijk Kapitaal en diverse interviews. De doelstelling is in deze vorm niet opgenomen in een aparte beleidsnota of
begroting.
19

Pagina 14

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Green Deals


Doel: het optimaal benutten van de dynamiek en creativiteit in de samenleving voor groene
groei.



Motivatie: De Green Deal-aanpak is een laagdrempelige manier waarop bedrijven, burgers
en maatschappelijke organisaties samen met de rijksoverheid werken aan groene groei. In
de praktijk wordt geconstateerd dat uiteenlopende belemmeringen initiatieven voor groene
groei in de weg staan. Daardoor komen deze initiatieven niet of langzamer dan bedoeld van
de grond. De Green Deal-aanpak is gericht op het wegnemen van die belemmeringen,
waardoor initiatieven (sneller) tot stand komen.24

MKB-innovatieprogramma Doe Mee (afgerond in 2012)


Doel: stimuleren van duurzaam ondernemen in het MKB en samenwerking bij
bewustwording en kennisverspreiding.25



Motivatie: het MKB Doe Mee programma is vooral bedoeld om het MKB bewust te maken
van de noodzaak om duurzaam te ondernemen en aan te zetten tot toepassing van
technologie en kennis op gebied van duurzame innovatie en het initiëren van besparingen
op het terrein van milieu en energie, die aansluiten op hun innovatie ambities. Dit wordt
onder andere bereikt door samen te werken met relevante brancheorganisaties.

3.2 Instrumentarium
3.2.1 Afval
Begroting
In de Begroting 2013 artikel 21 Duurzaamheidsagenda zijn geen instrumenten opgenomen. Er
wordt verwezen naar het LAP2 (zie hieronder). In de Begroting van 2006 zijn wel instrumenten
opgenomen in artikel 9.
Regulerende instrumenten


Wet- en regelgeving op afvalgebied (Wet milieubeheer, Wm).



(Bestuurlijk) overleg met andere overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.



Handhaving van het afvalbeheer, binnenlands en grensoverschrijdend.



Convenanten, zoals het Convenant Verpakkingen.

Financiële instrumenten


Fiscale maatregelen: ter voorkoming/vermindering van het storten van afvalstoffen en de
inzameling van afvalstoffen.



Subsidieverlening: voor de bevordering van milieudruk-vermindering, voor preventie door
bevordering van duurzaam ondernemen en voor hergebruik van afval en inzet van afval
voor energiewinning.

24
25

Voortgangsrapportage Green Deals, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, 26 november 2013.
Evaluatie Doe Mee-project, EIM, Zoetermeer, 7 juni 2010, p.6.

Pagina 15

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Communicatieve instrumenten


Voorlichting en communicatie, voorlichting over vastgesteld beleid en communicatie in het
kader van voorbereiding van beleid.

Landelijk Afvalbeheerplan
In het LAP staan diverse instrumenten genoemd die in vijf categorieën zijn verdeeld.
I.

Communicatie:
Voorlichtingscampagnes bij gemeenten over omgaan met afval, afvalpreventie en
afvalscheiding.

II. Financiële instrumenten:


Belasting op milieugrondslag:


Stortbelasting: verhogen.



Verbrandingsbelasting: invoeren.



Verpakkingsbelasting: ingevoerd in 2008.



Producentenverantwoordelijkheid invoeren, inclusief financiële verantwoordelijkheid.



Tariefdifferentiatie toegepast op aangeboden (huishoudelijk) afval.

III. Stimulerende instrumenten:


Kennisontwikkeling en uitwisseling bevorderen.



Duurzaam inkopen.

IV. Regulerende instrumenten:


Regulering via geboden en verboden waarbij de lastendruk zo beperkt mogelijk blijft.

V. Deregulering:


Vergunningplicht vervangen door algemene regels.



Bijstellen van regels voor afvalstromen die nuttig kunnen worden toegepast.

'Meer waarde uit afval'
In de kamerbrief 'Meer waarde uit afval' staan veel acties genoemd die moeten leiden tot de
doelstellingen. Afhankelijk van de formulering kunnen ze wel of niet als instrument worden
opgevat. Ze zijn hieronder per doelstelling opgesomd.
Consumentenvoorlichting


Inzetten van (nieuwe) media om de burgers te wijzen op nut en noodzaak van preventie en
afvalscheiding.

Minder afval


Afvalpreventieprogramma's in het Landelijk afvalbeheerplan opnemen.



Vormgeven van projecten, communicatie enzovoorts voor de Europese week van de
afvalvermindering.



Bezien of het gebruik van plastic tassen in Nederland op basis van vrijwillige afspraken kan
worden verminderd.



Analyse uitvoeren naar de milieudruk van de plastic wikkels om tijdschriften en van
alternatieven.



Stopzetten van overbodig gebruiken van kunststof wikkels en indien mogelijk de kunststof
wikkels te vervangen door alternatieven.

Pagina 16

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Meer recycling


Textiel: diverse acties, onder meer bezien op welke manier textielinzameling bij gemeenten
kan worden verhoogd en het zoeken naar nieuwe markten voor gerecyclede vezels.



Kunststof: acties bij deze stroom zijn afhankelijk van de afspraken over het vervolg van de
Raamovereenkomst Verpakkingen.



Fosfaat: gesprek met de hele keten beleggen via het nutriëntenplatform en potentieel aan
fosfaatterugwinning voor Nederland in kaart brengen.



Elektr(on)ische apparatuur: communicatie richting consumenten versterken.



(Grof) huishoudelijk afval: verhogen van de gescheiden inzameling en terugdringen van de
hoeveelheid te verbranden restafval.



Voor meubelen en matrassen: bezien of een business case voor de recycling mogelijk is.



Papier: diverse acties, zoals het bevorderen van de inzet van alternatieve grondstoffen, het
lokaal meer samenwerken van grafische ondernemers en een proefproject met een
printerloos kantoor.



Voedsel: het uitvoeren van twee projecten om voedselverspilling in de consumptie- en
afvalfase tegen te gaan.



Bouw- en sloopafval: diverse acties, zoals het bouwen van een marktplaatsachtige
applicatie op internet.



PVC: diverse acties, zoals het inzetten van het instrument duurzaam inkopen, het
formuleren van kwaliteitscriteria en/of keurmerk, het stimuleren van laagdrempelige
inzameling, het uitwerken van een communicatiestrategie en het nagaan of het mogelijk is
om een pilot uit te voeren voor het gebruik van PVC-recyclaat in kozijnen.



Informatie uitwisseling en innovatie: grondstoffenrotonde onderwerp maken van de vierde
Innovatie-estafette van het ministerie van Infrastructuur en Milieu, bezien of het platform
Materiaalschaarste kan worden benut voor kennisuitwisseling over materiaalgebruik en –
terugwinning, stimuleren van duurzaam innoveren bij het MKB door het programma 'MKB
Doe Mee' en inzetten op het aan laten sluiten van de jaarlijkse programmering van financiële
middelen uit de Europese Kaderprogramma's voor Onderzoek en Ontwikkeling (KP) en voor
Concurrentie en Innovatie (CIP) op de behoeften van de recycling sector.

Minder verwijdering


In internationaal verband voorstellen om Europese minimumstandaarden op te stellen.



Door de wijziging van het Besluit stortplaatsen en stortverboden afvalstoffen (Bssa) wordt de
lijst van afvalstoffen waarvoor een stortverbod geldt, uitgebreid met 14 afvalstoffen.



Standpunt rijksoverheid opstellen over het onderzoek naar de economische situatie van de
stortsector in 2011.

Minder regels en administratieve lasten


Meer communiceren over wanneer afvalstoffenregelgeving van toepassing is.



In samenwerking met het Verenigd Koninkrijk een hulpmiddel ontwikkelen om het
bedrijfsleven en bevoegd gezag te ondersteunen bij het beantwoorden van vragen of een
bepaald materiaal een afvalstof is of niet.



Een Nederlandse set einde-afval criteria voor puingranulaat opstellen.



Bezien of einde-afval criteria kunnen worden opgesteld voor papiercellulose dat wordt
gebruikt als stuifbestrijder.



Versoepeling van de verplichtingen behorende bij de lijst van vervoerders, inzamelaars,
handelaars en bemiddelaars (VIHB-lijst).

Pagina 17

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht



Voor grensoverschrijdend transport (EVOA) worden de vereisten bij
kennisgevingprocedures verduidelijkt en wordt directe ondersteuning verzorgd voor
bedrijven die afvalstoffen willen in-, uit- of doorvoeren.



Bij de Europese Commissie inzetten op ruime interpretatie van de in de kaderrichtlijn
afvalstoffen opgenomen term 'uit de land- en bosbouw'.



Met stakeholders overleggen voor welke andere organische stromen vrijstelling van
afvalstoffenregelgeving gewenst is. Afhankelijk van resultaat: oplossingen op maat
realiseren of aanpassen regelgeving.



Aanpassen positieve lijst in mestregelgeving voor covergisting.



Streven naar het verkorten van de proceduretermijn als de omgevingsvergunning gewijzigd
moet worden bij de inzet van afvalstoffen.

Handhaving


Inzetten op de naleving van regelgeving door producenten en importeurs van elektr(on)ische
apparaten.



Realiseren van een netwerk met toezichthouders in de producerende landen van apparatuur
(met name China).



Controles bij Nederlandse en buitenlandse verwerkers van verpakkingsafval.



Bij producenten en importeurs van verpakkingen in Nederland nagaan of er niet teveel
zware metalen in de verpakkingen zitten.



Nagaan of verpakkers voldoende werk maken van preventie (voorkomen van onnodig zware
of moeilijk te recyclen verpakkingen).



Zicht krijgen op de naleving van de minimumstandaarden van het LAP.



Controles en administratief onderzoek bij de inzameling van afvalstoffen van met name
zeeschepen.



Controles uitvoeren op uitvoerstromen van verpakkingsafval.



Versterking van de naleving van de EVOA door bedrijven, met name bij bedrijven die
elektronica-afval illegaal uitvoeren naar niet-OESO landen en nieuwe toetreders tot de EU.



Meerjarig oppakken van het handhaven op het wegmengen van (gevaarlijke) afvalstoffen in
bunkerolie.



Investeren in duurzame internationale netwerken van handhaving voor informatieuitwisseling, samenwerking en de bestrijding van afvaldumping.



Investeren in de ontwikkeling van inzamel- en verwerkingssystemen van elektronica-afval in
Ghana.



Onderhouden van de goede samenwerking met de autoriteiten in China voor de bestrijding
van de illegale transportroutes van afval via Hong Kong.

Overig


Op basis van evaluaties over producentenverantwoordelijkheid, bij komende wijzigingen in
de regelgeving aandacht geven aan het zo helder mogelijk beleggen van
verantwoordelijkheden van de diverse spelers in de keten.



Rijkswaterstaat, stichting Nederland Schoon en de VNG overleggen over mogelijke concrete
maatregelen om het zwerfafvalprobleem aan te pakken.



In het milieubeleidsplan voor Caribisch Nederland de hoofdlijnen van het te voeren
afvalbeleid opnemen en de eilandbesturen bijstaan in het opstellen van de eilandelijke
milieuprogramma's waar ook afvalbeheer een onderdeel van uitmaakt.



Het onderwerp 'Verduurzaming Bouwbesluit' opnemen in het instrument
Duurzaamheidsagenda.

Pagina 18

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Van Afvalstof Naar Grondstof
In de Kamerbrief VANG staan verschillende instrumenten en acties genoemd die moeten leiden
tot de doelen die op hun beurt bijdragen aan het realiseren van een circulaire economie.
Verbeteren van afvalscheiding en inzameling


Onderzoek en afspraken met de sector inzake verbeterde afvalscheiding.



Uitvoering Greendeal voor duurzaam gebruik van bodemassen.



Visie en aanpak opstellen en opzetten kennisnetwerk gescheiden inzameling huishoudelijk
afval.



Inspireren tot afvalscheiding via project Duurzaam doen.



Opstellen plan van aanpak betere afvalscheiding (semi) openbare ruimte en KWD.

Bestaand afvalbeleid richten op Circulaire economie


Onderzoek en inventarisatie belemmeringen in regelgeving.



Door e-tool toepassen einde-afval stimuleren.



Opstellen criteria voor einde-afval granulaat.



Optimaal gebruiken ruimte in EVOA.



Aanpassing van het LAP op het vlak van stimuleren innovatie recycling.



Europese normen doorlichten en richten op circulaire economie.

Aanpak specifieke ketens en afvalstromen


Inrichten van steunpunt ketenaanpak.



Aanjagen van specifieke ketens zoals die van kunststoffen.



Hoogwaardige inzet van biotische reststromen.



Milieunormen organische stoffen richten op sluiten van ketens.



Doorontwikkeling duurzaamheidcriteria voor biomassa.

Met de publicatie van VANG heeft het instrumentarium op het vlak van afvalbeheer zich
definitief ontwikkeld van:


Regulering.



Stimulering met financiële instrumenten.



Communicatie en onderzoek.

Naar:


Meer overleg met partijen.



Gericht op het sluiten van overeenkomsten/greendeals.



Entameren van projecten samen met andere partijen.



Onderzoek (laten) verrichten ter facilitering van andere partijen.

Het communicatie instrument is belangrijker en veelzijdiger geworden en gericht op afspraken
maken met partijen. Financiële instrumenten en regulering kunnen onderdeel zijn van die
afspraken.

Pagina 19

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

3.2.2 Duurzaamheidsagenda
Begroting26
In de Begroting 2013 artikel 21 Afval en duurzaamheidsagenda zijn instrumenten in het kader
van de duurzaamheidsagenda niet specifiek benoemd. Wel wordt bij de beschrijving van de rol
en verantwoordelijkheden van de minister verwezen naar een aantal instrumenten. In de
begroting van 2012 is wel een aantal instrumenten specifiek voor de duurzaamheidsagenda
benoemd:
Financiële instrumenten


Subsidieverlening in het kader van voorlichting aan burgers over duurzame
handelingsperspectieven en ondersteuning van bedrijven bij verduurzaming van hun
productieprocessen.

Communicatieve instrumenten


Voorlichting en communicatie, voorlichting over vastgesteld beleid en communicatie in het
kader van voorbereiding van beleid.



Ondersteuning bedrijfsleven om te komen tot ketenverduurzaming, maatschappelijk
verantwoord ondernemen (MVO) en eco-innovatie.



Coördinatie beleid in Europees en mondiaal verband om het internationale level playing field
voor duurzaamheid te versterken.



Kennisontwikkeling, onder andere over duurzame ontwikkeling in afwegingskaders.



Stimuleren van de markt door beïnvloeding van de consumentenvraag en de inkoopkracht
van overheden.



Coördinatie van de uitvoering van het instrument Duurzaamheidsagenda.

Instrumenten op deelterreinen
Duurzaam gebruik biomassa27


Het ontwikkelen van duurzaamheidscriteria voor biomassa en een toetsingskader duurzame
biomassa.



Pilots voor de toepassing van duurzaamheidcriteria.



Ontwikkeling van duurzaamheidssystemen, de certificatie van duurzame biomassastromen
en het gebruik daarvan door bedrijven.



Ondersteuning van de Commissie Duurzaamheidsvraagstukken Biomassa.



Internationale samenwerking voor het ontwikkelen van internationale standaarden voor de
duurzaamheid van biobrandstoffen, bio-energie en biobased producten. Dit gebeurt onder
ander via de OESO, FAO, UNEP, ISO en CEN.



Stimuleren hantering van aanvullende duurzaamheidscriteria door het bedrijfsleven.



Ontwikkeling en verspreiding van kennis en transparantie over de aard en herkomst van de
biomassa.

26
27

Begroting IenM 2012 en 2013.
Hoofdlijnennotitie Biobased Economy, bijlage 2 bij kamerstuk 32637 nr. 32, 2 april 2012.

Pagina 20

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Instrument duurzaamheidsagenda


Bundeling kabinetsambities op het terrein van duurzaamheid middels de Agenda
Duurzaamheid.



Focus op vijf thema's in het duurzaamheidsbeleid, te weten: grondstoffen en productketens,
duurzaam water- en landgebruik, voedsel, klimaat en energie, mobiliteit.

Duurzaam inkopen en ontwikkelen duurzaamheidcriteria voor duurzaam inkopen


Ontwikkeling van duurzaamheidcriteria voor inkoopbeleid overheden.



Monitoring van vorderingen.



Communicatie en voorlichting aan belanghebbenden.



Stimuleren van innovatie.

Ontwikkelen economisch instrumentarium


Het ontwikkelen van en communicatie over economisch instrumentarium, opdat bedrijven
hun duurzame producten en diensten concurrerender in de markt kunnen zetten.



Ontwikkelen en stimuleren van financieringsinstrumenten om de waarde van biodiversiteit
en natuurlijk kapitaal tot uitdrukking te brengen in het economisch verkeer. 28

Green Deals


Ondersteunen en aanjagen van overeenkomsten en samenwerkingsafspraken tussen
private partijen en de rijksoverheid en tussen het rijk en mede-overheden.



Wegnemen knelpunten in wet- en regelgeving.



Versterken van netwerken.

MKB-innovatieprogramma Doe Mee


Stimuleren duurzame innovaties in het MKB.



Ondersteuning en financiering van programma MKB Doe Mee.



Ontwikkeling 'Duurzaamheid Quickscan' (DQS) en het 'duurzaamheid innovatieactieplan'
(DIAP).



Bewustwording en kennisverspreiding.

Samenvattend is voor de duurzaamheidsagenda het instrumentarium van communicatie en
kennisontwikkeling dominant. Het ministerie van IenM ontwikkelt nieuwe begrippen, strategieën
en concrete instrumenten om duurzaamheid te integreren in productketens en economische
besluitvormingsprocessen. De focus is daarbij verschoven van het zelf initiëren van een
duurzame transitie (onder andere middels duurzaam inkopen), naar het faciliteren van
bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en burgers om duurzaamheid te integreren in
productie en consumptie.

28

Begroting 2013, artikel 21, p. 108.

Pagina 21

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

3.3 Indicatoren
3.3.1 Afval
Op een aantal plekken zijn indicatoren aangegeven. De begroting 2013 en de VANG-brief
bevatten geen indicatoren.
Begroting
In de Begroting 2013 van IenM artikel 21 zijn voor afval geen indicatoren opgenomen. Wel
wordt verwezen naar de doelstellingen in het LAP2. Daarin staan wel indicatoren, zoals we
hieronder aangeven.
In de Begroting van 2006 van het ministerie van VROM zijn prestatie-indicatoren genoemd. Dit
betreft de hoeveelheden verbrand, gestort en geloosd afval, de hoeveelheid nuttige toepassing,
ten opzichte van (de groei van) het afvalaanbod. Voor de presentatie van de indicatoren baseert
de begroting zich op het LAP1. De streefwaarden in de doelstelling voor 2012 zijn de volgende.
Omschrijving

Doelstelling 2012
in Mton

Afvalaanbod

66

Nuttige toepassing

55

Verbranden

8

Storten

2

Lozen

1

Tabel 1. Indicatoren afvalaanbod Begroting VROM 2006.

Landelijk Afvalbeheerplan
Voor de indicatoren in deze beleidsdoorlichting richten wij ons vooral op het Landelijke
afvalbeheerplan. En wel LAP2. Daarnaast bevatten de doelstellingen in de brief 'Meer waarde
uit afval' concrete indicatoren.
De indicatoren zijn door de rijksoverheid opgenomen in de kwantitatieve doelstellingen die in
paragraaf 1.3 zijn genoemd.
Doelstellingen uit LAP2

Indicatoren
2006

2015

Ander jaar

1

Beperking hoeveelheid afvalstoffen

68 Mton

73 Mton in

2

Percentage nuttige toepassing Nederlands afval

83%

85%

3

Percentage nuttige toepassing huishoudelijk afval

51%

60%

4

Percentage nuttige toepassing HDO

45%

60%

5

Percentage nuttige toepassing bouw en sloopafval

95%

> 95%

6

Percentage industrieel afval

90%

> 90%

7

Gestort brandbaar afval

8

Reduceren milieudruk zeven prioritaire stromen

9

Optimaal benutten energie-inhoud afval

Toename energie per kg verbrand afval

10

Beter benutten restwarmte afvalverbranding

Idem

11

Realiseren gelijk Europees speelveld

p.m.

2021

0 in 2012
20%

Pagina 22

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

12

Bevorderen van marktwerking

Meer activiteiten naar en uit andere
landen

13

Gebruiken van Cradle to Cradle

Zie 8

14

Bijdrage aan ambities duurzaamheid

Afname CO2 emissies

Vermindering CO2 uitstoot

Vermindering emissies verontreinigde

Geen gevaar meer van verspreiding gevaarlijke stoffen

stoffen

Stoppen verlies aan biodiversiteit in 2010

Achteruitgang biodiversiteit gestopt in
2010

Tabel 2. Doelen en effectindicatoren LAP2.

Kamerbrief 'Meer waarde uit afval'
Net als in het LAP staan in de Kamerbrief 'Meer waarde uit afval' kwantitatieve doelstellingen
waaruit de effectindicatoren zijn af te leiden.
Doelstellingen uit 'Meer waarde uit afval'

Indicator voor 2015

1

Percentage recycling Nederlands afval

83%

2

Percentage recycling huishoudelijk afval

65%

3

Percentage recycling HDO

60%

4

Percentage recycling bouw en sloopafval

99%

5

Daling hoeveelheid verbrand Nederlands afval in AVI's

1 – 1,5 Mton

6

Daling hoeveelheid gestort Nederlands afval

0,25 Mton

Tabel 3. Doelen en effectindicatoren uit Kamerbrief 'Meer waarde uit afval'.

De Kamerbrief over VANG bevat geen meetbare indicatoren. In deze beleidsdoorlichting
worden echter wel de resultaten van het onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL) meegenomen. PBL voert thans een quickscan uit naar VANG.

3.3.2 Duurzaamheidsagenda
Begroting
Voor de duurzaamheidsagenda zijn geen kwantitatieve indicatoren opgesteld. Wel is in de
begroting van IenM van 2012 een aantal 'meetbare' prestaties gedefinieerd voor de uitvoering
van het interdepartementale instrument van de Duurzaamheidsagenda:29


De interdepartementale Duurzaamheidsagenda wordt samen met het bedrijfsleven
uitgevoerd en de coördinerende rol van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu voor
nationale duurzaamheid krijgt verder vorm.



Nederland draagt bij aan de herziening van de Richtlijn Eco-design met als inzet een
verbreding naar alle relevante milieugevolgen en in beginsel alle producten.



De MVO monitor waarmee het niveau van ondernemen transparant kan worden gemaakt,
wordt gestimuleerd in meerdere sectoren. Het bedrijfsleven wordt gefaciliteerd bij ecoinnovatie, door voortzetting van het programma MKB Doe Mee en de ontwikkeling van
nieuwe modellen voor duurzaam ondernemen. Het programma MKB Doe Mee is
ondertussen afgerond.



De systematiek van Duurzaam Inkopen wordt aangepast, waardoor het inkoopproces zal
verbeteren. Innovatie wordt gestimuleerd via vijf concrete en grootschalige initiatieven (de
elektrische auto, rijksgebouwen, woningen, scholen en duurzame wegen) en via het
versterken van de rol van overheidsinkopers als eerste gebruikers van innovaties.

29

Begroting IenM 2012, p.160.

Pagina 23

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Als algemene monitoringsinstrumenten van duurzaamheid in Nederland wordt gebruik gemaakt
van de 'Monitor duurzaam Nederland', een uitgave van het Centraal Planbureau. Daarnaast
biedt ook de 'Balans voor de leefomgeving' van het Planbureau voor de Leefomgeving inzicht in
de ontwikkeling van de leefbaarheid en duurzaamheid in Nederland.
Indicatoren op deelterreinen
Op de deelterreinen van de duurzaamheidsagenda zijn geen indicatoren of streefwaarden
vastgesteld in het beleid, behalve voor duurzaam inkopen.
Duurzaam inkopen
Voor duurzaam inkopen zijn door overheden doelstellingen per sector geformuleerd. De
overheden hebben afgesproken deze percentages als resultaatverplichting op te vatten.
Sector

Doelstellingspercentage

Kerndepartementen

100% in 2010

Agentschappen en diensten

100% in 2010

Provincies

50% in 2010

Gemeenten

75% in 2010
100% in 2015

Waterschappen

50% in 2010

Universiteiten

50% in 2012

Hogescholen
Tabel 4. Doelstellingen overheid duurzaam inkopen.

50% in 2012
30

In de Kamerbrief van 7 februari 2014 staat overigens dat vanwege de hoge gerealiseerde
percentages in 2010 en de hogere ambitie van het rijk en de mogelijkheden en de ambitie in de
markt de kwantitatieve monitoring van minimumeisen niet zal worden voortgezet.31

30
31

Monitor Duurzaam Inkopen 2008, PriceWaterhouseCoopers, 24 februari 2009, p.9.
Kamerbrief minister wonen en Rijksdienst, 'Duurzame ontwikkeling en beleid', kamerstuk 30196, nr. 233, 7 februari 2014.

Pagina 24

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

4

Beleid in praktijk
In dit hoofdstuk gaan we voor de verschillende doelen uit de beleidsdocumenten in op de
doelbereiking. Daarnaast doen we waar dit mogelijk is op basis van bestaande onderzoeken en
rapportages uitspraken over de effectiviteit van het beleid en van de instrumenten.

4.1 Evaluatie van afval en
duurzaamheidsagenda
4.1.1 Evaluatiestudies
Vraag 8

Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen?
In dit syntheseonderzoek hebben we gebruik kunnen maken van de volgende evaluatiestudies:


C.G. Bergsma et al. (CE Delf), Evaluatie Landelijk Afvalbeheerplan 1 en 2, Delft, 23 april
2014.



Planbureau voor de leefomgeving, concept PBL-notitie reflextie op Van Afval Naar
Grondstof, september 2014.



De impact van duurzaam inkopen, eindrapport VROM, december 2009.



Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Eindrapport, Ecorys, 25 november 2013.



Voortgangsrapportage Green Deals, 26 november 2013.



Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013.



Evaluatie Doe Mee-project, EIM, Zoetermeer, 7 juni 2010.



Evaluatie Doe Mee 2.0, EIM, Zoetermeer 14 juni 2012.

Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van diverse monitoringsrapportages en algemene
onderzoeksrapporten van onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving en het CBS,
waaronder:


Jaarlijkse monitoringsrapportages van het LAP.



Nederlands afval in cijfers van RWS Leefomgeving.



Monitor Duurzaam Inkopen 2008, PriceWaterhouseCoopers, 24 februari 2009.



Monitor Duurzaam Inkopen 2010, KPMG, Amstelveen, 15 juni 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
september 2012.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.

Evaluatie Landelijk Afvalbeheerplan 1 en 2 2014
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft CE Delft gevraagd een beknopte ex-post
evaluatie uit te voeren van het LAP1 en LAP2. De evaluatie is uitgevoerd conform de vereisten
volgens de Regeling Periodiek Evaluatie-onderzoek (RPE) van het ministerie van Financiën van
31 augustus 2012. Het bureau heeft gebruik gemaakt van feiten en cijfers van vooral het
Planbureau voor de leefomgeving (PBL) en het CBS. Daarnaast zijn interviews gehouden met
vertegenwoordigers van het ministerie van IenM, inclusief RWS en vertegenwoordigers van
brancheorganisaties op het vlak van afvalbeheer en van andere overheden.

Pagina 25

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Het LAP bestrijkt zich met zijn 84 deelsectorplannen het gehele afvalbeheerterrein. CE geeft
aan dat de vraag naar doeltreffendheid van LAP niet goed te beantwoorden is. Bij de vraag naar
doelmatigheid, beperken de onderzoekers zich niet tot de uitgaven van de rijksoverheid (het
ministerie van IenM) maar nemen zij het totaal aan afvalkosten van overheden, bedrijfsleven en
burgers in beschouwing.
Quickscan VANG
PBL heeft in de zomer van 2014 een quickscan uitgevoerd om een antwoord te krijgen op de
vraag of de acties opgenomen in de VANG-brief een circulaire economie adequaat bevordert.
Het PBL heeft gebruik gemaakt van interviews met deskundigen in het beleidsveld. 32
Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen 2013
In opdracht van het ministerie van IenM heeft Ecorys het beleid omtrent duurzaam inkopen
geëvalueerd. In het onderzoek is gebruik gemaakt van verschillende bronnen voor informatie,
namelijk literatuurstudie (o.a. eerdere monitors, kamerstukken, en deel evaluaties), enquêtes
(uitgezet onder bedrijven en aanbestedende diensten) en interviews met een brede groep
betrokkenen.
Externe audit Green Deal aanpak 2013
Kwink Groep heeft in opdracht van het ministerie van Economische Zaken een externe audit
uitgevoerd naar (de effectiviteit van) de Green Deal aanpak, op basis van de volgende
onderzoeksvraag: “Hoe draagt de Green Deal aanpak bij aan het bevorderen van groene
groei”? Begin 2012 is Agentschap NL begonnen met het monitoren van de stand van zaken van
de afzonderlijke Green Deals. Op basis daarvan zijn voortgangsrapportages opgesteld. In de
audit zijn in aanvulling op deze gegevens negentien deals geselecteerd die middels diepteinterviews nader zijn beschouwd.
Evaluatie Doe Mee-project 2010 en Doe Mee 2.0 2012
In opdracht van Syntens, de uitvoerende organisatie van het project MKB Doe Mee, heeft EIM
Panteia in 2010 en 2012 de projecten MKB Doe Mee en MKB Doe Mee2.0 geëvalueerd. Hierbij
is onderzocht in hoeverre de voorgenomen prestaties zijn gerealiseerd, tot welke resultaten de
inspanningen hebben geleid en welke resultaten en effecten nog vallen te verwachten. De
onderzoeken zijn uitgevoerd middels deskresearch, enquêtes en interviews onder de
doelgroepen.

4.1.2 Witte vlekken
Vraag 9

Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd?
Afval
Zoals in 4.1.1 is aangegeven bestrijkt het LAP het gehele beleidsterrein afval. De evaluatie richt
zich op de doelen die in het beleidsdeel van het LAP staan en niet de 85 deelsectoren op het
beleidsterrein afval.

32

Rood en Hanemaaijer, 2014.

Pagina 26

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Beleidsartikel 21.01 is voor het onderdeel op zodanige wijze geformuleerd, dat het zich al richt
op de beleidslijnen die in onder meer de beleidsbrieven over groene groei (2013 en 2014) zijn
geformuleerd, daarvoor zijn nog geen evaluatiestudies beschikbaar. Wel is er een quickscan
van het PBL.
Duurzaamheidsagenda
Veel activiteiten en werkzaamheden die vallen onder het beleid van de duurzaamheidsagenda
zijn van recente datum. Het ontwikkelen van duurzaamheidscriteria, economisch
instrumentarium voor duurzaamheid en de green deal aanpak zijn ontwikkeld en/of breder
ingezet in de periode 2011 – 2013. Evaluatiestudies van het beleid op deze onderdelen zijn niet
beschikbaar of kunnen nog geen uitspraken doen over de effecten van het beleid, omdat deze
nog niet zichtbaar zijn.

4.2 Effecten afvalbeheer
Het LAP is een belangrijk beleidsdocument op het vlak van afvalbeheer. Het LAP is recent
geëvalueerd. Daarmee is het beleidsterrein afval in grote mate dekkend onderzocht. 33 De
recente ontwikkelingen in het denken over afvalstof als grondstof en over circulaire economie
leiden er toe dat inzichten over afvalbeleid van enige jaren geleden snel achterhaald zijn. De
LAP-evaluatie geeft wel mogelijkheden om uitspraken te doen over de doelbereiking op het
terrein van afvalbeheer en deels ook om uitspraken over doeltreffendheid te doen. Het LAPonderzoek heeft zich gericht op de doeltreffendheid van het LAP en niet specifiek op de
doeltreffendheid van instrumenten uit het LAP.

Vraag 10

Aan deze paragraaf liggen de volgende onderzoeksvragen ten grondslag:
In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?

Vraag 11

Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
In de rapportages van de beleidsdoorlichting duurzaamheid wordt gebruik gemaakt van de
stoplichtmethode om de mate van doelbereiking en/of doeltreffendheid van het beleid te
waarderen. In tabel vorm ziet dit er als volgt uit.
Doel

Streefwaarde

Resultaat

Doelbereiking

Doel A

75% in 2012

80% in 2010

Doel is bereikt binnen de gestelde termijn.

Doel B

100 in 2012

90 in 2010

Doel is nog niet bereikt, maar te verwachten
valt dat doelbereiking mogelijk is.

Doel C

250 kilo per inwoner Geen gegevens bekend

Er zijn geen gegevens bekend. Een oordeel
over doelbereik of doeltreffendheid is hierdoor
niet mogelijk.

Doel D

90 in 2010

Doel is niet bereikt, en het valt ook niet te
verwachten dat het ingezette beleid doelbereik
alsnog mogelijk maakt.

60

Tabel 5. Legenda stoplichtmethode.

Bij de kolom doelbereiking staat toegelicht wat de kleurcoderingen inhouden. Wit betekent dat een
oordeel over doelbereiking of doeltreffendheid niet mogelijk is. Wit zegt dus niets over de mate van
doelbereiking of doeltreffendheid.

33

Bergsma et. al. 2014.

Pagina 27

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

4.2.1 Doelen VROM-begroting 2006
In de VROM-begroting van 2006 staan de indicatoren voor de doelstellingen voor 2012
genoemd. Het Planbureau voor de Leefomgeving geeft geen doelen die verder reiken dan 2010.
Onderstaande tabel geeft aan in welke mate de kwantitatieve doelen zijn gehaald.
Omschrijving

Doelstelling 2012

Resultaat 2010 in

in Mton

Mton

Afvalaanbod
Nuttige toepassing

Verbranden

66

Doelbereiking

60

Minder aanbod

55

52,9

Meer nuttige

(83,3%)

(88,1%)

toepassing

8

5,9

Minder
verbranden

Storten

2

1,4

Minder storten

Lozen

1

0,4

Minder lozen

Tabel 6. Ontwikkeling afvalaanbod en verwerking.

De tabel laat zien dat het aandeel nuttige toepassing in 2010 hoger is dan voor 2012 wordt
beoogd. Van het afvalaanbod wordt in 2010 ruim 88% nuttig toegepast, terwijl de doelstelling
voor 2012 ruim 83% was.34 Tevens blijkt dat het afvalaanbod relatief laag is, als wordt bedacht
dat voor 2012 10% hoger aanbod werd verwacht dan de situatie die in 2010 is gerealiseerd. Het
afvalaanbod blijft achter bij de verwachting. Naast succesvolle afvalpreventie kan de
economische crisis (sinds 2008) hiervan een oorzaak zijn.35
Ook de doelstellingen voor lozen en storten zijn gehaald; althans de hoeveelheden liggen onder
de doelstellingen. De hoeveelheid te verbranden afval blijft achter bij de doelen. Dit is, gelet op
de beperkte hoeveelheid gestort afval gunstig. De hoeveelheden laag in de afvalhiërarchie
blijven in sterkere mate achter bij de doelen voor 2012 dan de nuttige toepassing, dat hoger op
de Ladder staat. Er was dus de verwachting dat meer afval uit de keten zou verdwijnen
(verwijderd, verbrand, gestort, geloosd) dan het geval is gebleken.
In de volgende paragraaf wordt een meer precies beeld gegeven van de doelbereiking aan de
hand van doelen uit het LAP2.

4.2.2 Doelbereiking LAP2
Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven is de concretisering van het beleid zoals aangeduid in de
begroting voor de periode 2006-2013 vormgegeven in het LAP en wel het LAP1 (2002-2010) en
LAP2 (2009-2021). Het LAP is recentelijk geëvalueerd door CE Delft (2014).36 Uit de evaluatie
komen de effecten van het beleid naar voren. Deze worden hieronder samengevat en
gerelateerd uit de doelstellingen van het LAP2 die in hoofdstuk 1 staan genoemd.
CE Delft heeft gebruik gemaakt van de meest actueel beschikbare cijfers van onder meer het
Planbureau voor de Leefomgeving, CBS en Rijkswaterstaat. Daarom haken wij daarbij aan.

34

In paragraaf 5.1.2 gaan we in op de invloed van de 'R1-factor'. Zie bij doelstellingen 2 e.v.
Bergsma et al.
36
Ibid.
35

Pagina 28

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Vooraf merken we op de alle AVI's in Nederland in 2010 de R1-status hebben verworven. Dit is
hen gelukt doordat zij voldoende energierendement uit hun verbrandingsprocessen weten te
halen en die inzetten voor eigengebruik en/of voor levering van warmte of elektriciteit aan
publieke netten. De AVI's dragen bij aan duurzame energieopwekking in Nederland. Hierdoor is
afvalverbranding niet verwerking van afval, maar nuttige toepassing (hoger in de
afvalhiërarchie).
Doelstelling 1
Stimuleren van preventie van afvalstoffen, zodanig dat het totaal afval-aanbod in 2015 niet
groter mag zijn dan 68 Mton en in 2021 niet groter mag zijn dan 73 Mton.
CE Delft constateert in he evaluatieonderzoek LAP dat in 2000 een duidelijke kentering in de
toename van de hoeveelheid Nederlands afval is waar te nemen. Na een lichte daling in de
jaren van 2000 tot 2005 is er sprake van een stabilisering rond 60 Mton. Van een toename tot
68 Mton of meer in 2015 lijkt op basis van de ontwikkeling in de jaren van 2000 tot 2010 dan
ook geen sprake. De doelstelling wordt gehaald. Economische (BBP) groei en het afvalaanbod
zijn ontkoppeld, conform de doelstelling die ook al in het LAP1 stond.37
De evaluatie geeft echter geen eenduidige oorzaak in het beleid of het handelen van de actoren
in beleidsveld om de kentering te duiden. Een samenstel van factoren, waaronder mogelijk het
LAP, zal volgens de onderzoekers de kentering veroorzaakt hebben.38 Er is sprake van
doelbereiking. De bijdrage van het beleid aan de doelbereiking kan dus niet precies worden
aangegeven.
Dat betekent dat over effectiviteit van het beleid geen uitspraak kan worden gedaan. Dat
impliceert dat ook over de efficiency van het beleid geen uitspraak kan worden gedaan.
Doelstelling 2
Verhogen van de nuttige toepassing van het totaal aan afvalstoffen van 83% in 2006 naar 85%
in 2015.
Uit de evaluatie blijkt dat het percentage nuttige toepassing vanaf 2005 tot en met 2009
ongeveer gelijk is gebleven (rond de 83%). In 2010 is er een toename tot 88,4%. Dit is mede te
danken aan het feit dat AVI's sinds 2010 op een duurzame wijze energie weten op te wekken.
Indien de verschuiving naar nuttige toepassing in de afvalhiërarchie niet zou worden toegekend
aan verbranding van restafval, dan zou de hoeveelheid nuttige toepassing waarschijnlijk op
ongeveer 82% blijven hangen en was het doel van 85% niet gehaald. De verschuiving heeft
uiteraard niet als doel het halen van het percentage nuttige toepassing, maar de doelbereiking
is wel mede een gevolg van de verschuiving.
Over de feitelijke wijziging van de nuttige toepassing kan niet worden geconcludeerd dat het
doel wordt bereikt. Voorts wordt in de evaluatie geconcludeerd dat de 'overige' nuttige
toepassing zich vanaf 2006 niet verder lijkt te ontwikkelen.

37
38

Ibid. p. 19.
Ibid. p. 23.

Pagina 29

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Verbranding met energieterugwinning is de laagste 'nuttige toepassing' in de afvalhiërarchie. Er
is geen sprake van verandering van inzet van afvalstoffen, maar verandering van techniek en
proces in de afvalverbranding. De ontwikkeling die de doelstelling beoogt, is niet aantoonbaar in
gang gezet. Er is geen sprake van doelbereiking.39 Effectiviteit behoeft daarom niet verder te
worden onderzocht.
Doelstelling 3
Verhogen van de nuttige toepassing van het totaal aan huishoudelijk afval van 51% in 2006
naar 60% in 2015.
Door de toekenning van de R1-status aan de AVI's is het totaal van nuttige toepassing
huishoudelijk afval gestegen tot 78,8%. Dit is ruim boven de 60%-doelstelling in 2015. De
evaluatie geeft aan dat de toekenning van de R1-status voor ongeveer 25% bijdraagt aan de
nuttige toepassing van huishoudelijk afval in 2010. Indien hiervoor wordt gecorrigeerd, dan is de
nuttige toepassing van het huishoudelijk afval ongeveer 54% in 2010 en wordt de doelstelling
niet gehaald. Net als bij Doelstelling 2 concluderen we dat er geen sprake van een verhoging
van de feitelijke nuttige toepassing van afvalstoffen. Er is geen van doelbereiking. Effectiviteit
behoeft daarom niet verder te worden onderzocht.
Een belangrijke recente beleidswijziging in het huishoudelijk afval, namelijk de start met
inzamelen en recycling van kunststofafval uit huishoudens sinds 2010, is nog niet zichtbaar in
de evaluatie. Cijfers van gemeenten geven aan dat bij de hoeveelheid ingezameld kunststof
sinds 2008 een sterke groei zichtbaar is van 8 miljoen kg in 2008 naar 108 miljoen kg in 2012. 40
Deze toegenomen hoeveelheden werden voorheen verbrand. Sinds 2010 is er echter geen
sprake van verandering van de status van nuttige toepassing in de termen waarop de
doelstelling is geformuleerd. Zowel verbranding in de AVI's met R1 status als overige nuttige
toepassing zoals materiaalhergebruik danwel recycling, vallen onder de categorie nuttige
toepassing. Naar verwachting is er wel degelijk sprake van een verschuiving binnen de
Afvalhiërarchie: van Verbranden met energieopwekking naar recycling: grondstof voor nieuwe
kunststofproducten.
Zie de N.B. aan het eind van hoofdstuk 2: door inzameling, sorteren en vermarkten van
kunststofverpakkingsmateriaal blijft dat materiaal in de productieketen, terwijl het via
verbranding uit de keten weglekt.
CE Delft concludeert in zijn evaluatie dat als de verwachte hoeveelheid ingezameld
kunststofverpakkingsmateriaal wordt meegerekend conform het convenant dat daarover is
gesloten en indien geen rekening wordt gehouden met de R1 status van AVI's, de doelstelling
van 60% hergebruik in 2015 toch niet wordt gehaald. Deze blijft dan namelijk steken op 54%.
De groei van de hoeveelheid ingezameld kunststofverpakkingsmateriaal laat echter zien dat
instrumenten op dit vlak wel effecten hebben. Het gaat hierom de doorwerking van de
convenanten die vertegenwoordigers van het rijk, de producenten en gemeenten met elkaar
hebben gesloten. Deze dragen bij aan het ontstaan van een geheel systeem van inzameling,
sorteren en vermarkten van verpakkingsmateriaal. Het vergoedingssysteem dat is afgesproken
tussen de partijen draagt er toe bij dat gemeenten zich inspannen om afval brongescheiden in
te zamelen en voor sortering aan te bieden. De financiële prikkel is een wezenlijk onderdeel van
de afspraken.

39

De onderzoekers van CE geven in eerste instantie op p. 23 wel aan dat er wel sprake is van doelbereiking, maar komen
daar later in de concluderende paragraaf op terug. Ibid p. 37.
40
Compendium, 2012.

Pagina 30

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Naast het convenant voor verpakkingsmateriaal is er in 2009 ook een overeenkomst tussen
gemeenten VNG en WeCycle gesloten inzameling elektronische apparatuur via de
milieustraten. De resultaten daarvan zijn niet opgenomen in de LAP-evaluatie.
Doelstelling 4
Verhogen van de nuttige toepassing van het totaal aan HDO-afval van 46% in 2006 naar 60% in
2015.
Voor het percentage recycling is sprake van een geleidelijke toename. Voor de overige nuttige
toepassing is er een sprong in de toename van 2009 naar 2010. Ook indien de
statusverandering van de AVI's buiten beschouwing wordt gelaten, wordt de doelstelling voor
HDO-afval vrijwel volledig gehaald (58%). Uit nadere cijfers van AgentschapNL blijkt dat van het
DHO-afval de resultaten van met name kantoor- winkel en dienstenafval (KWD) achterblijft bij
de doelstellingen. Het ministerie heeft dit geconstateerd en zet in de VANG-brief in op meer
aandacht voor vermindering van deze afvalstromen.
Doelstelling 5
Minstens gelijk houden van het in 2006 in Nederland reeds behaalde percentage van 95%
nuttige toepassing van bouw- en sloopafval, ondanks de verwachte toename in de productie
van deze afvalstromen van 24 Mton in 2006 naar 32 Mton in 2021.
Er is geen toename van bouw- en sloopafval in 2010. CE Delft wijdt dit mede aan de
economische crisis en bouwcrisis. Het bouwvolume lag in dat jaar lager dan vooraf werd
verwacht. Het percentage recycling en nuttige toepassing is iets gestegen. In 2010 is aan de
doelstelling voldaan om minstens gelijk te blijven aan het percentage van 95% nuttige
toepassing.
Het scheidingsgedrag in de bouw lijkt niet te worden beïnvloed door de crisis in de bouw. De
R1-status van AVI's speelt nauwelijks een rol omdat weinig bouw en sloopafval brandbaar afval
is (stenig materiaal). Daarnaast is er altijd al een markt geweest voor oud hout voor de
verwerking in houtproducten, zoals spaanplaat.
Het niet brandbare materiaal (stenig materiaal) leent zich goed voor verwerking en nuttige
toepassing (gebruik als verharding of verwerking in bouwmaterialen).
Doelstelling 6
Minstens gelijk houden van het in 2006 in Nederland reeds behaalde percentage van 90%
nuttige toepassing van industrieel afval, ondanks de verwachte toename in de productie van
deze afvalstromen van 16 Mton in 2006 naar 18 Mton in 2021.
De hoeveelheid industrieel afval is niet toegenomen, maar juist gedaald in 2010. Ook het
percentage recycling en andere nuttige toepassing is iets gedaald van 90,4% in 2006 tot 88,6%
in 2010. Rekening houdend met administratieve wijzigingen rond export van afval en toename
van de meldingen gevaarlijk afval is er sprake van een dalende trend wat betreft het percentage
nuttige toepassing.41 De doelstelling wordt dus niet gehaald.

41

Bergsma et al, p. 27.

Pagina 31

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Doelstelling 7
Reduceren van het storten van brandbaar restafval van 1,7 Mton in 2007 tot 0 Mton in 2012.
In 2011 is nog ongeveer 122,5 Kton brandbaar afval in Nederland is gestort. Voor 2012 is de
met ontheffing gestorte hoeveelheid afval 299,5 Kton. Het is verdeeld over de volgende
stromen.
Ontwikkeling in Kton

2011

2012

Shredderafval

12.7

68.5

Residuen scheiding

12.6

0.1

Bedrijfsafval

41.4

50.9

Huishoudelijk afval

2.8

1.6

Bouw- en sloopafval

49.6

168.5

Overig

3.4

9.8

Tabel 7. Gestort brandbaar afval.

CE Delft concludeert dat hoeveelheid stort van brandbaar afval zeer sterk gedaald is, maar niet
gereduceerd is tot nul zoals werd beoogd. Het betreft een geringe hoeveelheid 'lastig' brandbaar
afval, waarmee men niet goed bij een AVI terecht kan.42
Doelstelling 8
Reduceren (richtinggevende doelstelling) van 20% milieudruk in 2015 voor minstens vier
prioritaire afvalstromen die in het kader van ketengericht afvalbeleid worden opgepakt.
Over de acties en de reducties voor zeven prioritaire stromen geeft de evaluatie van het LAP2
het volgende beeld.
Prioritaire stroom

Acties in gang?

Resultaat

Papier en karton

Vijf projecten

Moeilijk meetbaar

20% Gehaald?
Nee

Moeilijk meetbaar

Nee

Moeilijk meetbaar

Nee

Green deal gesloten
Textiel

Ketenoverleg
Verduurzaming modeketen
vier acties
Green deal gesloten

Bouw- en sloopafval

Overlegstructuren over inzet
betongranulaat
Green deal gesloten

Voedselresten

Acties gestart

Moeilijk meetbaar

Nee

Aluminium

Installatie bij aantal AVI's

Moeilijk meetbaar

Nee

Moeilijk meetbaar

Nee

Moeilijk meetbaar

Nee

geplaatst
PVC

Stakeholdersbijeenkomst
Onderzoek

Grof huishoudelijk afval

Aanpassing
minimumstandaard
componenten

Tabel 8. Acties en resultaten prioritaire stromen.

42

Ibid. p. 29.

Pagina 32

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

CE Delft concludeert op basis van gesprekken met deskundigen dat de doelstelling voor de
zeven stromen niet is gehaald.43 Ook de hierboven geformuleerde doelstelling voor minstens
vier stromen wordt niet gehaald. Daarbij wordt geconstateerd dat de doelstelling van 20% ook te
ambitieus was voor elk van de stromen. Voorts is onduidelijk of de acties die in gang zijn gezet,
resultaten met zich mee zullen brengen, omdat de resultaten van de typen acties waar het hier
om gaat moeilijk te meten zijn, geven de onderzoekers aan.
De acties hebben betrekking op communicatie en niet-financiële stimulering. Deze instrumenten
blijken hier niet aantoonbaar effectief.
Doelstellingen 9 en 10 behandelen we in samenhang met elkaar.
Doelstelling 9
Optimaal benutten van de energie-inhoud van afval dat niet kan worden hergebruikt.
Doelstelling 10
Beter benutten van de restwarmte van afvalverbranding.
Van de door AVI's geproduceerde elektriciteit wordt gemiddeld ongeveer 82% aan het net
geleverd. De rest is bestemd voor eigen gebruik. De hoeveelheid geleverde elektriciteit is
geleidelijk toegenomen van 2007 tot 2012. Doordat elektriciteitslevering van 2009 tot 2012 met
10% per kg verbrand afval is toegenomen hebben de AVI's de R1 status kregen.
Een verdere optimalisering is goed mogelijk concludeert CE Delft. De huidige situatie is nog niet
optimaal. De energie-inhoud wordt niet optimaal benut. De doelstelling wordt niet gehaald.
Doelstelling 10 wordt wel gehaald. De formulering van doelstelling 9 speelt hem hier parten.
Zolang er sprake is van een (positieve) ontwikkeling is er geen sprake van een optimaal
benutten. Een dergelijke formulering doet geen recht aan de positieve ontwikkeling die er wel
degelijk is.
Mechanismen die van invloed zijn geweest op de energieverbetering zijn de subsidies uit het
energiebeleid (MEP, SDE en SDE+) en de mogelijkheid die de R1-status gaf om buitenlands
afval voor verwerking aan te trekken
Het financieel instrumentarium en de invloed op bedrijfseconomische afweging in relatie tot
exploitatie van het bedrijf hebben bijgedragen aan de effectiviteit. De vraag is ook of het
verkrijgen van de R1-status en de bedrijfseconomische voordelen daarvan de subsidie toch nog
noodzakelijk maakten.
Doelstelling 11
Bevorderen van marktwerking en het vormgeven van bijzondere verantwoordelijkheid van de
overheid voor storten.
Als sinds 2000 (nog voor het LAP1) is sprake van toename van de marktwerking door het
opengaan van grenzen voor afval. De marktwerking is toegenomen door het openstellen van de
grenzen voor het verbranden van niet-gevaarlijk afval.44 Ook het afschaffen van de
stortbelasting heeft geleid tot het aantrekken van afvalstromen. Afvalstromen zijn op gang
gekomen. Er zijn enige belemmeringen en vertragingen als gevolg van verschillende
minimumstandaarden tussen landen en het nog niet beschikbaar zijn van scheidings- of
verwerkingsinstallaties door vergunningstrajecten.
43
44

Ibid. p. 30.
Zie ook de aanvullend geformuleerde doelstelling van LAP2 in paragraaf 1.1 van dit rapport.

Pagina 33

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Doelstelling 12
Gebruik van het Cradle-to-Cradle-concept als inspiratiebron bij de zeven prioritaire afvalstromen
die in het kader van het ketengericht afvalbeleid worden opgepakt.
Hierover kan in aansluiting op hetgeen bij doelstelling 8 is geschreven, worden aangegeven dat
acties in gang zijn gezet. Het C2C concept is mogelijk een concept dat stimuleert tot overleg en
daarin tot de verbeelding spreekt, volgens de onderzoekers van CE. De effectiviteit van het
concept kan nog niet worden aangetoond. Dit onderbouwen de onderzoekers echter niet met
feiten en cijfers.
Doelstelling 13
In het kader van de integrale ketenbenadering vanuit het afvalstoffenbeleid een bijdrage leveren
aan de ambities op het gebied van duurzaamheid:


In 2020 is de CO2-uitstoot met 30% verminderd ten opzichte van 1990.



In 2020 bestaat er geen gevaar meer voor mens en milieu als gevolg van de verspreiding
van gevaarlijke stoffen (thema verspreiding).



In 2010 is het verlies van biodiversiteit gestopt (thema landgebruik).

Voor CO2 emissies zijn resultaten af te lezen uit de ontwikkeling van broeikasgasemissies. Door
het stortverbod zijn de emissies van methaan afgenomen. De emissies van bestaande en
afgesloten stortplaatsen zullen de komende jaren voortduren, maar wel in omvang afnemen.
Deze ontwikkeling doet zich voor sinds 1990. Daartegenover staat dat de CO 2-emissies als
gevolg van afvalverbranding en compostering zijn toegenomen.
Per saldo is in de periode 1990-2011 sprake van een afname van bijna 60%. De doelstelling is
ruimschoots bereikt. Het gaat om effecten van maatregelen die sinds 1990 zijn genomen en die
in het LAP1 en 2 zijn doorgezet.
De afvalsector heeft ook bijgedragen aan algehele vermindering van de luchtverontreiniging in
Nederland door de stoffen NOx, SO2, NH3, NMVOS en fijnstof. De reductiepercentages voor
NOx en NH3 zijn echter lager dan het overall reductiepercentage in Nederland. Voor NOx is er
zelfs sprake van een stijging sinds 2005. CE Delft geeft daarvoor geen verklaring of
beschouwing. Uit gesprekken in het kader van deze doorlichting blijkt dat de toename van de
AVI-capaciteit en de toename van bio-energiecentrales een oorzaak kunnen zijn.
Bij verlies aan biodiversiteit gaat het vooral om verlies aan ruimte voor flora en fauna. In
algemene zin is er sprake van ruimteverlies. In de afvalsector nemen vooral stortplaatsen ruimte
in. Deze zijn in oppervlakte afgenomen sinds de jaren negentig. Voorts is er sprake van
toename van de biodiversiteit op gesloten stortplaatsen. Het stortverbod en maatregelen inzake
inrichting van gesloten stortplaatsen zijn daar debet aan. CE Delft gaat niet in op het
toegenomen aantal AVI's en scheidings- en verwerkingsinstallaties sinds 2000. Hoewel het
hierbij om omvangrijke inrichtingen kan gaan, is het ruimtebeslag echter beperkt ten opzichte
van de situatie van rond 1990 toen er nog vele tientallen stortplaatsen in Nederland bestonden –
vaak nog gemeente gebonden. Per saldo is het ruimtebeslag voor de functie
afvaleindverwerking de afgelopen jaren verminderd.
Het stortbeleid met zijn stortverboden, stortbelasting en beheer van stortplaatsen is effectief
geweest.

Pagina 34

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

4.2.3 Conclusie LAP2
In de evaluatie van LAP1 en 2 wordt geconcludeerd dat het grootste deel van de kwantitatieve
doelstellingen van het LAP is bereikt. Echter het bereiken van doelstellingen voor nuttige
toepassing is toe te schrijven aan de toekenning van de R1-status aan AVI's in 2010 en 2011.
Zonder die R1-status zijn de doelstellingen voor de nuttige toepassing van het totale
afvalaanbod, voor huishoudelijk afval en HDO-afval niet gehaald.
De doelstelling voor de nuttige toepassing van industrieel afval is net niet gehaald. De
ketenprojecten voor de zeven prioritaire afvalstromen hebben nog weinig kwantitatieve
resultaten opgeleverd.
De klimaatemissies van de afvalsector zijn met 60% gedaald. De luchtverontreinigende
emissies zijn ook gedaald, hoewel de NOx-emissie na 2005 weer toeneemt.
Marktwerking is ingevoerd. Ook de beoogde ontkoppeling van de afvalhoeveelheid van de
economische ontwikkeling heeft plaatsgevonden.
Vraag 12

Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
Er komt uit het onderzoeksmateriaal naar voren dat een aantal instrumenten aantoonbaar
effectief heeft gewerkt. Dit geldt voor de meer traditionele instrumenten: financiële instrumenten:
heffingen en subsidies en regulerende instrumenten: verboden. Het geldt ook voor andere
stimulerende instrumenten. De convenanten worden in het beleid als stimulerende instrumenten
benoemd. Convenanten zijn een uiting van overleg en consensusvorming en eenmaal
vastgesteld werken ze als regulerende instrumenten. De Raamovereenkomst verpakkingen die
is vastgesteld leidt er toe dat gemeenten de afgesproken verantwoordelijkheid voor inzamelen,
sorteren en vermarkten van het materiaal op zich nemen. Er is in elk geval geen sprake van
vrijblijvendheid. Door het afgesproken vergoedingensysteem maken overheden financieeleconomische afwegingen voor hun inzet bij de afvalinzameling. Ook de afspraken met WeCycle
krijgen invulling doordat gemeenten gelegenheid bieden aan burgers om elektronische
apparatuur aan te bieden op de milieustraten. Convenanten lijken effectief te zijn als ze met
verschillende instrumenten worden ingericht.
Doelstellingen uit LAP2

Indicatoren

Doelbereiking

2006

2015

Ander
jaar

1

Beperking hoeveelheid afvalstoffen

68 Mton

73 Mton in
2021

2

Percentage nuttige toepassing Nederlands

83%

85%

51%

60%

afval
3

Percentage nuttige toepassing huishoudelijk
afval

4

Percentage nuttige toepassing HDO

45%

60%

5

Percentage nuttige toepassing bouw en

95%

> 95%

90%

> 90%

sloopafval
6

Percentage nuttige toepassing industrieel
afval

7

Gestort brandbaar afval

8

Reduceren milieudruk zeven prioritaire

0 in 2012
20%

stromen
9

Optimaal benutten energie-inhoud afval

Toename energie per kg verbrand afval

Pagina 35

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

10

Beter benutten restwarmte afvalverbranding

Idem

11

Bevorderen van marktwerking

Meer activiteiten naar en uit andere landen

12

Gebruiken van Cradle to Cradle

Zie 8.

13

Bijdrage aan ambities duurzaamheid

Afname CO2 emissies

Vermindering CO2 uitstoot

Vermindering emissies verontreinigde

Geen gevaar meer van verspreiding

stoffen

gevaarlijke stoffen

Achteruitgang biodiversiteit gestopt in

Stoppen verlies aan biodiversiteit in 2010
Tabel 9. Doelen en effectindicatoren LAP2.

2010

Op de volgende punten is het LAP doeltreffend gebleken volgens de onderzoekers van CE: 45


nuttige toepassing van bouw en sloopafval;



nuttige toepassing van industrieel afval;



reductie van stort van brandbaar afval;



marktwerking;



vermindering van de emissies van de afvalsector (duurzaamheid).

Voor de volgende onderwerpen worden de doelen gedeeltelijk bereikt:


nuttige toepassing in de vorm van materiaalrecycling van het totale afvalaanbod,
huishoudelijk afval en HDO-afval;



bereiken van een Europees gelijk speelveld.

Het LAP is niet doeltreffend gebleken op het vlak van 20% milieuverbetering van 7 prioritaire
afvalstromen.
Financiële instrumenten zoals subsidies en vergoedingen beïnvloeden financiële afwegingen en
daardoor afwegingen in de bedrijfsvoering. Datzelfde geldt voor maatregelen die direct van
invloed zijn op de exploitatie, zoals het toegang krijgen tot buitenlands afval vanwege de R1status. Om bedrijfseconomische redenen wordt de R1-status nagestreefd. Bovendien levert
energieopwekking en levering direct inkomsten op (stadsverwarming en levering aan het
elektriciteitsnet). Nog steeds stroomt afval in die richting waar het geld vandaan kan komen.46
Over andere instrumenten zijn in mindere mate uitspraken te doen op het vlak van de mate van
effectiviteit. De effecten van de instrumenten zijn lastiger meetbaar en in elk geval blijken ze
geen aantoonbare beoogde effecten te hebben. Dit geldt voor communicatieve instrumenten.
Recent ontwikkelde instrumenten als Green Deals en concepten als C2C zijn nog te vers om
hun werking te kunnen onderzoeken en hun effectiviteit te beoordelen. In de naaste toekomst
zullen ze nader kunnen worden onderzocht.

45
46

Bergsma et al., op cit. p.7.
Vergelijk H.P. Potman, Het nut van geconditioneerde marktwerking, in J.W. Eberg, H.P. Potman en V.J.J.M. Bekkers,
(red.) Afvalbeleid bestuurskundig beschouwd, Bestuurskunde 5, 1998.

Pagina 36

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

4.3 Doelen 'Meer waarde uit afval'
De Kamerbrief 'Meer waarde uit afval' bevat kwantitatieve doelstellingen voor 2015. Daarover
bestaan uiteraard nog geen doelbereikingscijfers. Die zijn wel voor 2010 te geven. Uit de cijfers
blijkt dat door herdefiniëring van nuttige toepassing vanwege de R1-status van AVI's de doelen
voor 2015 in 2010 al zijn gehaald (zie laatste kolom in onderstaande tabel). Echter verbranding
met energieterugwinning staat laag op de Ladder van Lansink. Indien de constatering van CE
juist is dat de toekenning van de R1-status voor AVI's voor minder dan 20% bijdraagt aan
nuttige toepassing van de verschillende afvalstromen die in de AVI's belanden, dan betekent dit
dat van die stromen de verwerking hoger op de Ladder van Lansink gebeurt. De aandacht dient
daarom uit te gaan naar de percentages in de voorlaatste kolom van onderstaande tabel. Gelet
op de doelstellingen voor 2015 zijn de resultaten voor 2010 toch goed en dicht bij de doelen
voor vijf jaar later.
Doelstellingen uit 'Meer waarde uit afval'

Indicator

2010

voor 2015

2010 met
R1 status
AVI's

1

Percentage nuttige toepassing Nederlands afval

83%

81,7%

88,4%

2

Percentage nuttige toepassing huishoudelijk

65%

54%

78,8%

afval
3

Percentage nuttige toepassing HDO

60%

58%

78,4%

4

Percentage nuttige toepassing bouw en

99%

98%

98,1%

sloopafval
5

Daling hoeveelheid verbrand Nederlands afval

1 – 1,5 Mton

Geen

in AVI's
6

Daling hoeveelheid gestort Nederlands afval

gegevens *
0,25 Mton

Geen
gegevens *

Tabel 10. Doelen en effectindicatoren uit Kamerbrief 'Meer waarde uit afval'.
* Het aandeel van huishoudelijk afval dat verbrand respectievelijk gestort wordt, is in 2010 19,9% en 0,8%.
Precieze gegevens na 2010 zijn niet bekend. De cijfers van het Planbureau voor de leefomgeving laten
wel zien dat na een daling tot 2011 in 2012 de hoeveelheid gestort afval weer is gestegen. Het gaat om
het tijdelijk opslaan van bulkstromen en om storten van moeilijk te verbranden afval. Voortdurende daling
is geen vanzelfsprekendheid meer.

De daling van de hoeveelheid verbrand Nederlands afval zet door. AVI's vullen de
verbrandingscapaciteit mede met afval afkomstig uit het buitenland (1,3 Mton). De daling van
aanbod van Nederlands afval hangt onder meer af van het succes van het scheiden van
kunststofverpakkingsmateriaal in Nederlandse gemeenten (niet zozeer vanwege hun bijdrage in
afname in gewicht, als wel in volume, en het succes van alternatieve inzamelsystemen zoals het
zogenaamd 'omgekeerd inzamelen'. Daarnaast blijken de minimumstandaarden die in de
vergunningen worden opgenomen succesvol om bepaalde stoffen niet meer laag in de
Afvalhiërarchie te verwerken.
Uit de tabel blijkt dat vooral voor nuttige toepassing van huishoudelijk afval nog een slag moet
worden gemaakt. In interviews in het CE-onderzoek wordt aangegeven dat Nederland op dit
vlak achterloopt bij Vlaanderen en Duitsland. Die slag zal vooral door gemeenten worden
gemaakt vanwege hun verantwoordelijkheid voor de afvalinzameling. Zij kunnen afvalscheiding
realiseren. Het blijkt dat de ambitieuzere doelstelling van de Kamerbrief ten opzichte van die in

Pagina 37

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

het LAP2 doorwerkt in de afvalbeleidsplannen en kaders van gemeenten (onder meer
Amersfoort, Helmond, RMN-gemeenten (Utrecht)). Gemeenten constateren dat om de
doelstelling te bereiken zij moeten overgaan tot vernieuwing van de afvalinzamelsystematiek.
Diverse gemeenten experimenteren met het zogenaamd 'omgekeerd inzamelen' waarbij de
hoeveelheid restafval sterk moet worden gereduceerd (onder meer Zwolle, Steenwijk, Horst aan
de Maas). Ook verspreidt de effectief gebleken diftarsystematiek zich langzaam. Daar waar
gemeenten er in slagen tot hogere scheidingspercentages te komen, daalt de
afvalstoffenheffing, blijkt uit benchmarks van de NVRD.47
De Kamerbrief gaat nadrukkelijk in op acties gericht op bevordering van recycling van
afvalstromen. De brief formuleert voor deze stromen geen kwantitatieve doelstellingen, zoals
het LAP2 dat wel doet. De algemene doelstelling is reduceren van de milieudruk met 20%. Aan
de acties worden geen afrekenbare doelstellingen gekoppeld.
Er is een daling van de hoeveelheid gestort afval. Naast alternatieven voor storten (verbranden,
hergebruik), lijkt vooral het stortverbod effectief te zijn geweest. Het verbod lijkt er toe te leiden
dat partijen zoeken naar de alternatieven hoger in de afvalhiërarchie.
De beoogde effecten van de maatregelen ter reductie van de administratieve lasten worden niet
specifiek benoemd in de Kamerbrief. De toename van de marktwerking is niet te meten.
Toezicht en handhaving
Ook de handhavingsinstrumenten zijn bedoeld om de marktwerking te verbeteren. Zoals uit de
studie van CE Delft blijkt kan alleen in kwalitatieve termen over de realisatie van de
doelstellingen worden gesproken. Aantoonbaar is dat afval vanuit het buitenland in Nederland
kan worden verwerkt.
Daarnaast blijkt uit het Meerjarenplan (MJP) 2013-2017 van de Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT) en uit de Jaarverslagen 2012 en 2013 van de ILT de inzet van het
handhavingsinstrument.48
In het Meerjarenplan wordt op verschillende plaatsen op toezicht op afval ingegaan en op de
verschillende activiteiten die in 'Meer waarde uit afval' staan genoemd. De activiteiten van de
inspectie worden ook kwantitatief ingepland. In de jaarverslagen worden de gerealiseerde
prestaties weergegeven en wordt op een beperkt aantal onderdelen ook aangegeven wat het
geconstateerde naleefgedrag is.
De toezichtsacties die in 'Meerwaarde uit afval' staan opgenomen keren terug in de
jaarplanningen. Uit de jaarverslagen blijkt dat de geplande activiteiten ook grotendeels worden
gerealiseerd. De prestaties worden geleverd. In aantal gevallen nemen de aantallen prestaties
op het vlak van toezicht en handhaving toe. Het voorgenomen striktere toezicht uit 'Meer
waarde uit afval' wordt gerealiseerd door ILT.

47
48

NVRD, benchmark afvalinzameling 2012.
Inspectie Leefomgeving en Transport Meerjarenplan 2013-2017; Inspectie Leefomgeving en Transport Jaarverslag 2012,
juli 2013; Inspectie Leefomgeving en Transport 2013, mei 2014.

Pagina 38

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

De inspectie constateert in het jaarverslag 2013 dat het naleefgedrag van
ondertoezichtstaanden minder dan 70% is. Bij inzameling afgewerkte olie en schaapsafval
wordt in eerste instantie in de helft van de gevallen de regels nageleefd.49 Uit de
inspectieverslagen valt in beperkte mate inzicht af te leiden of de acties van de inspecties er toe
leiden dat het naleefgedrag in de loop der jaren verbeterd en of daardoor de beleidsdoelen ook
beter worden gehaald. Met andere woorden, niet duidelijk wordt of toename van toezichtsacties
leiden tot een effectiever afvalbeleid.
In het kader van deze voorlichting is gezocht naar ontwikkeling in afvalgerelateerde
milieuovertredingen of milieucriminaliteit. Er zijn geen studies of rapportages gevonden die
daarin inzicht geven. Er kan via deze weg dus geen inzicht worden gegeven in de effecten van
toegenomen toezichts- en handhavingsactiviteiten.

4.4 Van afvalstof naar grondstof (VANG)
Voor VANG zijn er TNO studies en is in de zomer van 2014 een quickscan uitgevoerd door het
Planbureau voor de leefomgeving (PBL). De TNO studies geven inzicht maar geen zicht op
mogelijke effectiviteit.50
De onderzoekers van PBL constateren dat VANG vooral voor afval en recycling kwantitatieve
doelen kent.51 Voor andere onderdelen van de kamerbrief zijn de doelstellingen veel meer
kwalitatief van aard. Er wordt een aantal kenmerken geschetst die kunnen bijdragen aan de
doeltreffendheid van VANG en daarmee bijdragen aan de realisatie van een circulaire
economie. Daarbij wordt gedoeld op het feit dat in VANG de noodzaak tot samenwerking tussen
overheden en tussen overheid en maatschappelijke partijen wordt onderkend. Het VANG is
volgens de onderzoekers inspirerend. De acties die geschetst worden inspireren tot het actief
oppakken ervan.
Tegelijkertijd wordt aangegeven dat er aandachtspunten en verbeterpunten zijn die kunnen
bijdragen aan de doeltreffendheid. De onderzoekers waarschuwen er voor dat VANG meer
moet zijn dan een programma voor afvalreductie. Het accent moet meer komen te liggen op
concrete doelen en acties voor duurzaam consumeren en produceren. Dan is er namelijk
sprake van een wezenlijke verandering in de omgang met afvalstoffen, zoals uit de algemene
doelstelling van beleidsartikel 21 kan worden afgeleid.
De onderzoekers constateren dat de doelstellingen van VANG ambitieus zijn, maar dat de
instrumenten daarop onvoldoende aansluiten, behalve voor afval. Veel voorgestelde acties
leiden indirect tot de doelen en ambities. De acties scheppen wel voorwaarden en
randvoorwaarden maar daarmee worden nog geen activiteiten gewaarborgd die moeten leiden
tot de beoogde effecten. Dat is een risico.
Zij missen ook hardheid in de mogelijkheid van sancties in geval overheden of andere partijen
niet meewerken aan de uitvoering van afspraken. Zij wijzen er in dat verband op dat de (rijks-)
overheid weliswaar opereert in een netwerk van onderling afhankelijke partijen, maar dat de
overheid daarbij wel een bijzondere actor is die kan reguleren en zo nodig kan afdwingen.

49

ILT, Jaarverslag 2013 p. 18 e.v.
TNO, Kansen voor de circulaire economie, Delft 2013.
51
Rood en Hanemaaijer, 2014, op. cit.
50

Pagina 39

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Wat dat betreft dient om effectief te zijn het ministerie zich volgens de onderzoekers niet alleen
te richten op de koplopers in het bedrijfsleven, maar juist ook op de gevestigde belangen die
wellicht minder geneigd zijn om mee te gaan in de realisatie van de circulaire economie die de
minister voor ogen staat.

4.5 Neveneffecten afvalbeheer
Vraag 11

Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
Een aantal neveneffecten is waarneembaar. Door marktwerking toe te staan is er een
overcapaciteit van de AVI's ontstaan. Hoewel deze overcapaciteit wordt opgevangen door
import van brandbaar afval, heeft de overcapaciteit de verbrandingsprijzen doen dalen. Dit
beperkt de stimulans tot nuttige toepassing hoger in de Afvalhiërarchie. Wel wordt bijgedragen
aan de opwekking van duurzame energie in Nederland. Willen de AVI's effectieve
energieleveranciers blijven, dan is het aantrekken van voldoende brandbaar afval van een
bepaalde calorische waarde noodzakelijk.
Doelen van scheiding en recycling van afval staan op gespannen voet met op een duurzame
wijze opwekken van energie uit afval. AVI's compenseren de beperkte aanvoer van
hoogcalorisch afval uit Nederland met brandbaar afval uit het buitenland. De grenzen zijn open.
Dat is bereikt en de open grenzen hebben als effect dat brandbaar afval kan worden ingevoerd:
Nederland is een netto importeur van brandbaar afval. Dat doel is niet beoogd. Het doel om niet
fossiele brandstoffen te gebruiken voor energieopwekking wel.
Overcapaciteit en lage prijzen voor afvalverbranding en compostering hebben de afgelopen
jaren de innovatie van de verwerkingsinstallaties beperkt. Doordat het afvalbeleid heeft ingezet
op scheiding aan de bron en vervolgens verdere scheiding, is de innovatie bij
scheidingsinstallaties juist toegenomen. Toename van de hoeveelheid gescheiden
kunststofverpakkingsmateriaal zal leiden tot een aantal nieuwe scheidingsinstallaties die
materiaal van verschillende kwaliteiten (zogenaamde DKR-specificaties) zullen kunnen
scheiden.
De toepassing van Minimumstandaarden geeft eveneens geen prikkeling tot innovatie. Ze zijn
gekoppeld aan vergunningen. Door de onbeperkte looptijd van vergunningen en de
vergunningproceduretijd, hebben de minimumstandaarden een statisch effect. Op deze wijze
toegepast, wijzigen zij niet snel en prikkelen niet tot verandering en aanpassing aan
technologische ontwikkelingen.
Met de idee van de circulaire economie wordt een andere weg ingeslagen, waarbij storten en
verbranden uit beeld raken. Voor storten betekent dit dat verder wordt gewerkt aan
vermindering van de stortcapaciteit en vermindering van het ruimtebeslag voor
afvaleindverwerking. Voor de afgelopen twintig jaar gerealiseerde AVI-capaciteit en de
gerealiseerde energieopwekking in de AVI's voor onder meer stadsverwarming moet een
oplossing worden gevonden, om te voorkomen dat negatieve maatschappelijke effecten gaan
ontstaan door onder meer kapitaalvernietiging en terugkeer naar energieopwekking uit fossiele
brandstoffen.

Pagina 40

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

4.6 Effecten duurzaamheidsagenda
Vraag 10

Aan deze paragraaf liggen de vragen 10, 11 en 12 van de RPE ten grondslag:
In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?

Vraag 11

Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?

Vraag 12

Hoe doeltreffend is het beleid geweest?

4.6.1 Doelen begroting
Er zijn geen kwantitatieve indicatoren benoemd in de Rijksbegroting voor het beleidsonderdeel
van de duurzaamheidsagenda. Wel is een aantal prestaties benoemd in de begrotingen. In de
jaarverslagen wordt aangegeven welke prestaties zijn geleverd. Dit levert echter onvoldoende
informatie op om een oordeel te vellen over doelbereiking en effectiviteit van het beleid. Om een
oordeel over de doeltreffendheid te kunnen geven zijn de beleidskaders op het niveau van de
onderwerpen/dossiers bepalend. Hieronder volgt dan ook een analyse van de doeltreffendheid
per onderwerp/dossier.

4.6.2 Doelbereiking op deelterreinen
Algemeen
Vraag 10

In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?
In zijn algemeenheid kan gesteld worden dat de doelen voor de verschillende
onderwerpen/dossiers beperkt afrekenbaar zijn geformuleerd. Doelen zijn of heel algemeen
omschreven en weinig geconcretiseerd (bijvoorbeeld bij biomassa), of juist heel praktisch en
bijna alleen op het niveau van prestaties uitgewerkt. Dit bemoeilijkt een oordeel over
doelbereiking en doeltreffendheid van beleid, maar hoeft dit niet uit te sluiten. In een aantal
evaluatie onderzoeken zijn oordelen gegeven over de doeltreffendheid en doelmatigheid.
Daarnaast zijn er algemene monitoringsgegevens van het PBL, het compendium voor de
Leefomgeving, het RIVM en CBS beschikbaar over duurzaamheid.
Op basis van de onderzoeken en deze gegevens is hieronder per deelterrein een oordeel
geformuleerd over doelbereiking en doeltreffendheid van het beleid op deelterreinen van de
duurzaamheidsagenda.
Duurzaam gebruik biomassa
Er is geen evaluatie onderzoek uitgevoerd dat specifiek de effecten van het beleid voor
duurzaam gebruik van biomassa in kaart brengt. Wel zijn in algemene rapportages van het PBL,
de jaarstukken van IenM en kamerbrieven prestaties af te leiden in de periode 2006 – 2013. Uit
de jaarstukken en rapportages blijkt dat beleid voor duurzaam biomassa effectief kan zijn, en
dat het rijk diverse acties in gang heeft gezet. Voorbeelden hiervan zijn:


Uit een quickscan van het PBL uit 2012 blijkt dat het hanteren van duurzaamheidseisen voor
biomassa van grote invloed is op de mogelijkheid om een economie te ontwikkelen die op
biomassa is gebaseerd (biobased economy).52 Zo concludeert het PBL dat door het
beperkte aanbod van ecologisch duurzame biomassa in de Europese Unie (EU) de

52

PBL Note Sustainability of biomass in a bio-based economy, PBL, februari 2012.

Pagina 41

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

overgang van een op fossiele brandstoffen gebaseerde naar een op biomassa gebaseerde
economie ('bio-based economy') waarschijnlijk beperkt zal blijven. De aanvoer van
duurzame biomassa in de EU kan in 2030 voorzien in ongeveer 10% van het eindverbruik
van energie en grondstoffen. Alhoewel dit onderzoek laat zien dat het hanteren van
duurzaamheidscriteria voor biomassa effectief kan zijn, betekent dit niet dat hiermee het
beleid van de Nederlandse overheid effectief is.


Nederland heeft inmiddels wettelijke eisen gesteld aan de duurzaamheid van
biobrandstoffen. Het kabinet heeft zich in 2012 voorgenomen duurzaamheidscriteria te
verbreden naar andere toepassingen van biomassa.53



Uit de Balans van de Leefomgeving 2012 van het PBL blijkt er in verschillende kaders
duurzaamheidscriteria zijn geformuleerd voor biomassa en biobrandstoffen.54 Er echter zijn
nog geen algemeen geaccepteerde criteria die duurzaamheid in brede zin garanderen.



Met de energie-, afval-, en houtsector is de Green Deal Rapportage Duurzaamheid Vaste
Biomassa overeengekomen. Hierin is afgesproken het aandeel duurzame energie te laten
toenemen en op termijn alleen aantoonbaar duurzame biomassa in te zetten. Verder is
afgesproken om te komen tot een jaarlijkse rapportage over de hoeveelheden biomassa,
herkomst en de gerealiseerde broeikasgasreducties.55



Nederland heeft zich ingezet voor Europees geharmoniseerde duurzaamheidseisen voor
vaste biomassa, waarover een voorstel van de Europese Commissie wordt verwacht. 56

Ondanks het feit dat het rijk aantoonbaar werk heeft gemaakt van het stimuleren van duurzaam
gebruik van biomassa, is een uitspraak over doelbereiking en de effectiviteit van het beleid en
de instrumenten op dit deelterrein niet mogelijk.
Instrument duurzaamheidsagenda
Doel van het instrument duurzaamheidsagenda was het uiteenzetten van de kabinetsinzet van
het kabinet Rutte I op het gebied van duurzaamheid en het aangeven van de speerpunten en
belangrijkste acties bij het creëren van een groene economie. Eind 2013 is de
duurzaamheidsagenda afgerond. De conclusie van het kabinet is dat de duurzaamheidsagenda
een basis heeft gelegd voor verdere stappen op het terrein van duurzaamheid. 57 Aan de
duurzaamheidsagenda is een rapportageverplichting gekoppeld. Jaarlijks dienen de
staatssecretarissen te rapporteren over de voortgang en de resultaten.58 Dit is niet jaarlijks
gebeurd, maar bij de afronding in 2013 is een overzicht geboden van alle uitgevoerde acties en
de resultaten.
Behalve het doel om de ambities van het kabinet te verwoorden, zijn er geen andere
doelstellingen voor de duurzaamheidsagenda als instrument vastgelegd. Als zodanig heeft de
duurzaamheidsagenda gefunctioneerd en is sprake van doelbereiking.
Duurzaam inkopen
Het beleid voor duurzaam inkopen is formeel als zelfstandig beleid ingezet in 2005, en omvat
onder andere het ontwikkelen van duurzaamheidscriteria, het ondersteunen van
innovatieprojecten en voorlichting. Over de resultaten is meermaals gerapporteerd via de
53

Kabinetsbrief Bedrijfslevenagenda, Hoofdlijnennotitie Biobased Economy, 2012, bijlage 2, kamerstuk 32637, nr. 32.
Balans voor de Leefomgeving 2012, Planbureau voor de Leefomgeving, p. 105.
55
Jaarverslag 2012, p.23.
56
Jaarverslag 2012, p.123.
57
Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 6, 3 oktober 2013, p. 2.
58
Agenda duurzaamheid; een groene groei strategie voor Nederland, bijlage bij kamerstuk 33041, nr. 1, 3 oktober 2011,
p.22.
54

Pagina 42

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

monitor duurzaam inkopen.59 Uit de evaluatie van het duurzaam inkoopbeleid van overheden
blijkt dat de afspraken van de overheden ten aanzien van het gebruik van duurzaamheidscriteria
in aanbestedingen zijn gerealiseerd (zie tabel 12).
Sector

2006

2008

2010

Streefwaarde

Kerndepartementen

45%

51%

99,8%

100% in 2010

Agentschappen en diensten

79%

16%

99,3%

100% in 2010

Provincies

25%

33%

95,8%

50% in 2010

Waterschappen

61%

46%

85%

50% in 2010

Gemeenten G4

-

-

88,8%

75% in 2010

Gemeenten >100k

47%

44%

90,3%

75% in 2010

Gemeenten 50-100k

41%

44%

89,6%

75% in 2010

Gemeenten <50k

50%

52%

86,6%

75% in 2010

Hogescholen

-

45%

94,7%

50% in 2010

Universiteiten

-

39%

80,2%

50% in 2012

MBO scholen

-

-

74,7%

50% in 2012

Tabel 11. Doelbereiking duurzaam inkopen (% van totale volume).

Doelbereiking

60

In 2011 is door verschillende externe partijen een advies uitgebracht (Advies Duurzaam
Inkopen).61 Mede in reactie op dit advies is het kabinetsbeleid voor duurzaam inkopen
aangepast. Duurzaam inkopen wordt nu sterker gekoppeld aan het inkoopbeleid en de
professionalisering van inkoop in het algemeen.62 De minister voor Wonen en Rijksdienst
coördineert en faciliteert dat rijksinkopers duurzaam inkopen toepassen en stelt de hiervoor
benodigde kaders op. De betrokken beleidsdepartementen zoals IenM, EZ, SZW en BZ zijn en
blijven beleidsverantwoordelijk voor de binnen hun portefeuille vallende thema's. Daarbij hebben
zij tot taak om (ten behoeve van de rijksinkoop) de sector rijk te voeden met de te ondersteunen
beleidsdoelen, de formulering van de relevante aspecten en de hierbij na te streven ambities.
De conclusie op basis van de evaluatie- en monitoringsrapportages is dat duurzaam inkopen
stevig op de kaart staat bij alle overheidslagen en het bedrijfsleven en minimumcriteria voor
duurzaamheid worden breed toegepast. Dit leidt gedeeltelijk tot innovaties en milieuwinst. Het
voornaamste effect van het gevoerde beleid is de bewustwording en toepassing van duurzaam
inkopen.63 Het effect van de duurzaamheidscriteria op duurzame innovaties in het bedrijfsleven
en de doorwerking in de keten is ondertussen echter beperkt, doordat de minimumeisen op
verschillende gebieden relatief snel ingehaald worden door ontwikkelingen in de markt.
Er ligt nog veel ruimte voor verbetering, indien de criteria ambitieuzer zouden zijn en indien het
beleid voor duurzaam inkopen breder op het inkoopproces zou ingrijpen. De uitvoering van het
beleid heeft geleid tot doelbereiking en is effectief geweest.

59

De eerste monitor is verschenen in 2006. Daaropvolgend zijn er monitors gepubliceerd in 2008 en 2010.
Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Eindrapport, Ecorys, 25 november 2013, bijlage bij kamerstuk 30196, nr.
232, 7 februari 2014, p.25.
61
Advies duurzaam inkopen, VNO-NCW, MKB-Nederland, MVO Nederland, De Groene Zaak en Nevi, juni 2011, bijlage bij
kamerstuk 30196, nr. 141.
62
Kabinetsbrief Duurzame ontwikkeling en beleid, kamerstuk 30196, nr. 232, 7 februari 2014, p.2.
63
Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Eindrapport, Ecorys, 25 november 2013, bijlage bij kamerstuk 30196, nr.
232, 7 februari 2014, p.5.
60

Pagina 43

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Ontwikkelen economisch instrumentarium
Het ontwikkelen van een economisch en besluitvormingsinstrumentarium ter bevordering van
duurzaamheid is pas sinds 2012 onderdeel van artikel 21 Duurzaamheid. Er zijn nog geen
evaluatie onderzoeken naar dit deelterrein uitgevoerd of monitoringsgegevens beschikbaar. Uit
de jaarverslagen blijkt dat het ministerie de nodige inzet heeft geleverd op dit beleidsterrein.
In interviews is toegelicht dat de inzet van het ministerie op dit terrein zich hoofdzakelijk richt op
advisering en de ontwikkeling van economische en financiële instrumenten ter bevordering van
duurzaamheid. Het belangrijkste beleidskader voor dit beleidsterrein wordt gevormd door de
kamerbrief over Groene Groei en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal. De opdracht is
departementbreed. Er wordt aan diverse directies, departementen en het kabinet advies
gegeven over economische en fiscale aspecten van (de bevordering van) duurzaamheid. Er
wordt veel samengewerkt met het departement financiën en EZ, onder andere bij de uitwerking
van slimme financiële prikkels in het kader van de groene groei brief.
Doordat het beleidsterrein relatief nieuw is en het ontbreken van evaluatie- en
monitoringsgegevens is een oordeel over doelbereiking en effectiviteit van het beleid niet
mogelijk.
Green Deals
Het hoofddoel van de Green Deal aanpak is het faciliteren van dynamiek in de samenleving om
groene groei te bevorderen. De Green Deal aanpak lijkt hier een bijdrage aan te leveren. 64 Er
zijn eind 2013 bijna 160 Green Deals gesloten, waarbij bijna 700 partijen zijn betrokken. Eind
2013 zijn zestien deals afgerond, waarvan bij elf alle acties zijn uitgevoerd en vijf deals zijn
gestopt omdat de acties niet realiseerbaar waren. In hoeverre de Green Deal aanpak bijdraagt
aan groene groei of aan derde orde effecten zoals de CO2-reductie kan nu nog niet vastgesteld
worden. De deals zijn hiervoor nog niet ver genoeg gevorderd. Daarnaast is het begrip groene
groei onvoldoende geconcretiseerd om het meetbaar te maken. Desalniettemin is het
aannemelijk dat de Green Deal aanpak een bijdrage levert aan groene groei doelstellingen. 65
De betrokken partijen zijn positief over de Green Deal aanpak. Het merendeel geeft expliciet
aan zich geholpen te voelen. 68% van de initiatieven is door de aanpak versneld volgens
betrokkenen, en 17% van de initiatieven zou zonder de Green Deal aanpak niet van de grond
zijn gekomen.66 Volgens betrokken zou 13% van de initiatieven ook zonder de Green Deal
aanpak gerealiseerd zijn. Belangrijk punt in de waardering van de aanpak is het hebben van
een contactpersoon bij de rijksoverheid en het mogen voeren van het Green Deal label.
De diversiteit tussen de Green Deals is groot. Daarnaast zijn de afspraken tussen dealpartijen
niet in alle deals SMART. Hierdoor is bij evaluatie niet vast te stellen of de doelstellingen zijn
bereikt, en wat het geaggregeerde beeld is van alle deals.67
Gezien de kortdurende ervaring met de Green Deal aanpak is het nog te vroeg voor een
oordeel over doelbereiking en effectiviteit van het beleid. Het lijkt wel aannemelijk dat de Green
Deal aanpak tot doelbereiking leidt, maar een oordeel over de effectiviteit van het beleid en de
bijdrage aan de groene groei van de economie zal lastig zijn.

64

Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, p. 8.
Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, p. 8.
66
Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, p. 9.
67
Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, p. 74.
65

Pagina 44

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Daarvoor dient het begrip groene groei beter (meetbaar, tijdgebonden, specifiek) uitgewerkt te
worden, én dient daarnaast aangetoond te worden dat een eventuele groene groei
daadwerkelijk positief beïnvloed is door de Green Deals.
MKB-innovatieprogramma Doe Mee
Het doel van het MKB-innovatieprogramma Doe Mee was het stimuleren van duurzaam
ondernemen in het MKB en samenwerking bij bewustwording en kennisverspreiding. Het
programma is in 2012 afgerond. Syntens heeft de activiteiten verricht die waren afgesproken. Er
is een duurzaamheidsscan ontwikkeld en ook ingezet. Syntens heeft in totaal ongeveer 500
bedrijven benaderd, waarvan er ruim 300 aan de quickscan hebben meegewerkt en meer dan
100 een persoonlijk advies hebben gekregen. In de eerste fase (Doe Mee 1.0) lag de nadruk op
bedrijven uit de maakindustrie.68 In de tweede fase (Doe Mee 2.0) kwamen de bedrijven
voornamelijk uit de bouw.69 De tevredenheid van de bedrijven over de adviezen van Syntens is
hoog. Negen op de tien ondernemers geeft aan dat de adviezen belangrijk zijn voor hun bedrijf.
Vier op de tien ondernemers gaven aan hun voordeel gedaan te hebben met de adviezen wat
betreft het verwerven van de juiste duurzame informatie, kennis en technologie.70
Ondanks deze positieve resultaten is onduidelijk of sprake is van doelbereiking. De werkelijke
effecten van de adviezen en de Doe Mee werkwijze op innovatie en duurzaamheid van het MKB
zijn niet in beeld gebracht, omdat de verwachting is dat de effecten pas op langere termijn
gemeten kunnen worden.71 In hoeverre het beleid effectief is geweest valt niet te beoordelen.

4.6.3 Conclusie doelbereiking en effecten
duurzaamheidsagenda
Onder de noemer duurzaamheidsagenda en duurzaam produceren zijn in de periode 2006 –
2013 vele activiteiten ondernomen door het ministerie van IenM. Over het algemeen zijn de
voorgenomen prestaties gerealiseerd. De doelen op de deelterreinen zijn echter zeer algemeen
en weinig afrekenbaar geformuleerd. De relatie tussen de prestaties en de doelen is niet of
nauwelijks uitgewerkt. De doelen zijn zo algemeen geformuleerd dat het nauwelijks valt te
beoordelen of de doelen zijn bereikt. Daardoor is het nauwelijks mogelijk te bepalen of het
beleid effectief is geweest en heeft bijgedragen aan de doelbereiking. Een positieve
uitzondering hierop is het beleid voor duurzaam inkopen. Alhoewel het hoofddoel ook algemeen
is geformuleerd is de conclusie dat het beleid effectief is geweest. Daarnaast geldt voor een
aantal onderdelen van het beleid, dat deze van recente datum zijn, waardoor er nog geen
evaluatiestudies naar zijn uitgevoerd. Om in de (nabije) toekomst het nieuw ingezette beleid te
kunnen evalueren, dient in sommige gevallen het beleid en de beleidsdoelen beter uitgewerkt te
worden en vertaald te worden naar meetbare en/of afrekenbare doelstellingen.

68

Evaluatie Doe Mee-project, EIM, Zoetermeer, 7 juni 2010, p.31.
Evaluatie Doe Mee 2.0, EIM, Zoetermeer 14 juni 2012, p.25.
70
Evaluatie Doe Mee 2.0, EIM, Zoetermeer 14 juni 2012, p.25.
71
Evaluatie Doe Mee 2.0, EIM, Zoetermeer 14 juni 2012, p.25.
69

Pagina 45

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Dossier

Doel

Resultaten/prestaties

Doelbereiking

Duurzame biomassa Verduurzamen gebruik
biomassa

Ontwikkeling duurzaamheidscriteria biomassa Ondanks leveren diverse
Green Deal monitoring duurzaamheid vaste prestaties is inzicht in
doelbereik en effectiviteit
biomassa
beleid (nog) niet duidelijk.
Lobby richting EU voor harmonisatie
duurzaamheidseisen vaste biomassa

Duurzaamheidsagenda

Uiteenzetten ambities en
speerpunten kabinet bij
creëren groene economie

Het instrument duurzaamheidsagenda is in
2012 opgesteld en in 2013 afgerond

Duurzaam inkopen

Bijdrage duurzame
samenleving middels
verlagen milieudruk binnen
product- of materiaal ketens

Streefwaarden gebruik duurzaamheidscriteria
in aanbestedingen overheden gerealiseerd
Bewustwording en toepassing duurzaam in
kopen
Innovaties en milieuwinst

Economisch
instrumentarium

Bijdrage vergroening
economie middels
ontwikkeling economisch
instrumentarium

Acties lopen nog

Doelbereiking nog niet
aan de orde.

Green Deals

Benutten samenleving voor
realiseren groene groei

Eind 2013 160 Green Deals

De eerste resultaten van
de Green Deals zijn
positief. Doelbereiking
lijkt realiseerbaar.
Beoordeling effectiviteit
zal lastig zijn.

Betrokken partijen positief over aanpak
Evaluatie en monitoring in toekomst lastig
i.v.m. beperkte afrekenbaarheid
doelstellingen Green Deals

MKB Doe Mee

Stimuleren duurzame
innovatie en duurzaam
ondernemen

Programma's 1.0 en 2.0 zijn conform
afspraak uitgevoerd.

Het programma is
gerealiseerd, maar de
bijdrage aan duurzame
innovatie en ondernemen
is onduidelijk.

Tabel 12. Doelbereiking duurzaamheidsagenda.

4.7 Neveneffecten duurzaamheidsagenda
Van de meeste onderwerpen/dossiers van de duurzaamheidsagenda zijn beperkte evaluatie
onderzoeken beschikbaar. Er is daardoor op basis van de documenten weinig inzicht in
mogelijke neveneffecten van het gevoerde beleid.
Green Deal aanpak
Een belangrijk neveneffect van de Green Deals aanpak is dat deze heeft geleid tot een
vernieuwende werkwijze bij de beleidsdirecties van de verschillende departementen. 72 Deze
nieuwe werkwijze wordt gekenmerkt door een focus op het wegnemen van barrières, het
contact zoeken met veldpartijen, een focus op samenwerking, een bottom-up aanpak en een
projectmatige manier van werken. Veel betrokkenen uit de rijksoverheid zijn van mening dat het
goed zou zijn als een dergelijke aanpak breder binnen de rijksoverheid wordt uitgerold.73

72
73

Kabinetsbrief, Groene economische groei in Nederland (Green Deal), kamerstuk 33043, nr. 26, 15 november 2013, p.3.
Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, p. 9.

Pagina 46

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

5

Financiën
Dit hoofdstuk beschrijft de budgetten die zijn ingezet en de uitgaven die zijn opgenomen voor
afval en duurzaamheidsagenda in Beleidsartikel 21van de begroting van Infrastructuur en
Milieu.

5.1 Budgetten
Vraag 6

Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen?
Begrotingsjaar 2013
De budgetten op het vlak van afval en duurzaamheidsagenda zijn beperkt. In de begroting 2013
staan in artikel 21 de uitgaven opgenomen voor het begrotingsjaar 2013 (x € 1.000). In
onderstaande tabel zijn daarnaast de realisatiecijfers uit het Jaarverslag 2013 opgenomen.
2013

Begroting
Onderwerp

Jaarverslag

Bedrag x 1000 €

Bedrag x 1000 €

21.01

Afval en duurzaamheidsagenda

35.134

6.045

21.01.01

Opdrachten

9.022

1.762

- Uitvoering AgentschapNL (uitvoering

6.427

0

- Overige opdrachten

2.595

1.762

Subsidies

26.112

1.393

- Afvalfonds

25.592

1.393

520

0

EVOA, uitvoering LAP)

21.01.02

- Overige subsidies
Tabel 13. Budgetten en realisatie afval en duurzaamheidsagenda 2013.

De verschillen in begroting en realisatie komen onder meer voort door overheveling van taken
van AgentschapNL naar de inspectie voor leefomgeving en transport (ILT). Het bedrag voor het
afvalfonds behoefde in 2013 niet te worden besteed door het fonds.
In beleidsartikel 21.01 in de begroting 2013 is niet beschreven op welke wijze de hoogte van de
budgetten is bepaald.
Periode 2006-2013
De begrote bedragen voor afvalbeheer en later voor afvalbeheer en duurzaamheidsagenda
fluctueren door de jaren heen sinds 2006. Ook de benaming van de uitgavenposten verandert.
Tabel 15 op pagina 49 geeft een overzicht. In de jaarverslagen is al wel sinds 2011 een indeling
aangehouden zoals in bovenstaande tabel is vermeld.
Pas vanaf 2011 wordt een onderscheid gemaakt tussen afval en de duurzaamheidsagenda.
Voorheen vielen de dossiers die vanaf 2011 tot de duurzaamheidsagenda worden gerekend
onder andere beleidsartikelen, of werden niet apart weergegeven.

Pagina 47

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

De bedragen voor afval fluctueren door de jaren heen. In 2008 is er een financiële verhoging
geweest als gevolg van de gelden die ter beschikking waren voor inzameling en scheiding van
kunststofverpakkingsmateriaal. Het gaat om het Afvalfonds dat uit de rijksbegroting is
gefinancierd door een ophoging van de verpakkingenbelasting die het bedrijfsleven opdracht.
Het fonds keerde rechtstreeks uit aan gemeenten als uitvoerenden van de inzameling van
verpakkingsmateriaal. De realisatiecijfers bleven voor dat jaar achter omdat de invoering van
het fonds werd uitgesteld. De uitgaven zullen vanaf 2014 verder dalen doordat de bijdragen van
het ministerie aan het Afvalfonds voor verpakkingsmateriaal stopen. De kosten op de begroting
zullen voor afval dan nog met name betrekking hebben uit de uitvoeringskosten van het
ministerie, Rijkswaterstaat, ILT en AgentschapNL, voor de ontwikkeling van beleid en
regelgeving voor faciliteren, stimuleren, adviseren en 'makelen' op het vlak van afvalbeheer en
uitvoering EVOA en andere regelgeving.
De uitgaven op het vlak van afval worden in Nederland met name gedaan door de
gemeentelijke overheden, die daarvoor een afvalstoffenheffing aan de burgers opleggen en
door de bedrijven die rechtstreeks voor afvalbeheer aan marktpartijen betalen of via de
gemeente via de zogenaamde reinigingsheffing. De bijdragen van producenten van
verpakkingen aan het Afvalfonds worden door de consumenten opgebracht. De kosten betreffen
inzameling en verwerking van afval. Tegenover kosten staan in toenemende mate opbrengsten,
doordat afvalstoffen steeds effectiever en efficiënter worden ingezet als (secundaire) grondstof.
In het denken over circulaire economie kent afvalstof een economische waarde in de
productieketen.
Om een beeld te krijgen van de orde van grote van de kosten die omgaan op het vlak van
afvalbeheer dient ook naar de kosten van andere actoren te worden gekeken. Het CBS heeft de
gemeentelijke kosten van afvalinzameling en verwerking in beeld gebracht tot en met 2011. De
kosten bedragen jaarlijks meer dan € 2 mld., waarvan inzamelingskosten circa 1,3 mld. en
verwerking meer dan € 0,5 mld. De kosten worden volledig gedekt door de afvalstoffenheffing
die gemeente de burger opleggen.74 Voor bedrijfsafval heeft het CBS de kosten in beeld
gebracht voor het jaar 2009. CBS komt tot een bedrag van € 69 mln. De investeringen voor
afval zijn voor dat jaar € 6 mln.75 en worden door bedrijven rechtstreeks aan afvalbedrijven
betaald of indirect via gemeentelijke rechten.
Onderbouwing
Vraag 7

Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
Deze vraag is niet goed en eenduidig te beantwoorden. Over de inzet van middelen van het
ministerie van IenM en de onderbouwing van de budgetten zijn geen toelichtingen in de
begrotingen of jaarverslagen opgenomen. Hoe de middelen verdeeld zijn tussen enerzijds afval
en anderzijds de duurzaamheidsagenda is niet duidelijk. Evenmin is duidelijk hoe de
verdelingen tussen de verschillende subartikelen van het beleidsartikel duurzaamheid tot stand
komt. Uit de meerjarenbegrotingen waarin de onderliggende activiteiten staan genoemd, is wel
te zien hoe de begrotingsposten zijn opgebouwd. Afval kent 6 deelposten en
duurzaamheidsagenda 9.
Afwijkingen van de begroting staan toegelicht in de jaarverslagen, evenals eventuele wijzigingen
in subsidies als het Afvalfonds.
74
75

CBS Statline: Gemeentelijke afvalstoffen; inkomsten en uitgaven, 17-9-2013.
CBS Statline: Milieukosten en –investeringen; bedrijven met > 10 werknemers, 7-11-2013.

Pagina 48

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Begrotingen van de ministeries van VROM en IenM76
Bedragen x € 1.000

Aanduiding in begrotingsartikel
Reductie van milieubelasting door afvalstoffen

2006

2007

2008

2009

21.011

21.268

128.428

127.750

Reductie van milieubelasting door ketengericht afval- en productenbeheer

2010

2011

2012

128.047

127.661

128.080

Afval en duurzaamheidsagenda

2013

35.141

Realisatiecijfers in Jaarverslagen van de ministeries van VROM en IenM 77
Bedragen x € 1.000

Aanduiding in begrotingsartikel
Reductie van milieubelasting door afvalstoffen
Reductie van milieubelasting door ketengericht afval- en productenbeheer

2006

2007

2008

2009

21.011

18.715

75.397

185.283

2010

2011

2012

122.773

128.394

92.070

Afval en duurzaamheidsagenda
Tabel 14. Begrotingen en Jaarverslagen ministeries van VROM en IenM 2006 – 2013.

76

77

Begroting VROM 2006, p. 86, Begroting VROM 2007, p. 84, Begroting VROM 2008, p. 75, Begroting VROM 2009, p. 86 , Begroting VROM 2010, p. 65, Begroting VROM 2011, p. 46, Begroting VROM 2012, p. 158, Begroting
VROM 2013, p. 112.
Jaarverslag VROM 2009, p.58, Jaarverslag VROM 2009, p.58, Jaarverslag VROM 2009, p.58, Jaarverslag VROM 2009, p.58, Jaarverslag VROM 2010, p.47, Jaarverslag IenM 2012, p.124, Jaarverslag IenM 2012, p.124,
Jaarverslag VROM 2009, p. 59.
Pagina 49

2013

6.045

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

5.2 Doelmatigheid
Vraag 13

In deze paragraaf gaan we in op de vraag:
Hoe doelmatig is het beleid geweest?

5.2.1 Doelmatigheid afvalbeheer
De afvalmarkt kent een jaarlijkse omzet van circa € 6 mld. Verschillende overheden,
afvalbedrijven, het overige bedrijfsleven en individuele burgers zijn actieve spelers op die markt
met elk hun eigen (financiële) bijdrage. Het ministerie van IenM tracht daarin enige ordening te
initiëren en te bewerkstelligen dat op die markt doelen die bijdragen aan gezondheid, kwaliteit
van de leefomgeving en duurzaamheid. De kosten die verschillende partijen maken op die
markt zijn in Nederland nauwelijks gestegen sinds 2003. Tegelijkertijd is de hoeveelheid afval
die nuttig wordt toegepast op de verschillende lagen in de afvalhiërarchie sterk toegenomen. De
studie van CE Delft naar het LAP gaat in op de ontwikkeling van de kosten voor afvalbeheer.
Geconstateerd wordt dat de kosten in de loop der jaren zijn afgenomen. Tegen die achtergrond
kan niet anders worden geconcludeerd, dan dat de doelmatigheid van het afvalbeleid van de
verschillende overheden is toegenomen. Het LAP (1 en 2) heeft daaraan bijgedragen.
Meer specifiek constateren de onderzoekers dat de tarieven van de verwerking laag in de
afvalhiërarchie (storen en verbranden) zijn gedaald in de loop der tijd. Het afvalbedrijfsleven
maakt steeds meer kosten doordat bedrijven niet enkel meer afval inzamelen, maar ook allerlei
technieken en processen voor afvalscheiding hebben geïntroduceerd. De investeringen in de
afvalsector zijn toegenomen de afgelopen 15 jaar.78 De investeringen hebben er toe geleid dat
afval hoger in de afvalhiërarchie wordt verwerkt.
Meer recent zijn de investeringen afgezwakt en dit leidt er volgens de onderzoekers toe dat de
innovatie is afgenomen. De kosten voor de burger dalen doordat steeds minder afval duur
verwerkt wordt (met name relatief hoge verbrandingskosten) en steeds meer afvalstoffen
worden gerecycled.
Als het gaat om doelmatigheid wordt door de onderzoekers van CE gekeken naar de
verhouding tussen de totale hoeveelheden ingezameld en verwerkt afval en de totale
afvalkosten. De kosten per verwerkte kg afval zijn met 10% gestegen in de periode 2000-2011.
Dat is lager dan de inflatie in die periode (i.c. 28%). De onderzoekers veronderstellen dat de
toegenomen afvalscheiding en verwerking hoger in de afvalhiërarchie een positief effect hebben
gehad op beperking van de kosten.79
De afvalmarkt en de publieke partijen die daarop opereren zijn doelmatiger gaan opereren.
Toch concluderen de onderzoekers dat in de evaluatie niet onomstotelijk is komen vast te staan
dat de uitvoering van LAP op een doelmatige wijze heeft bijgedragen aan de afvaldoelen.
Daarvoor is de relatie tussen LAP en kostenontwikkeling volgens hen niet voldoende hard te
maken. Voor CE is de economische ontwikkeling een belangrijke interveniërende factor. In
aansluiting daarop wijzen we op de veelheid aan partijen die acteren op het beleidsveld.
Doeltreffend en doelmatig handelen is niet aan één partij (i.c. de rijksoverheid) toe te schrijven.

78
79

Bergsma et. al, p. 41.
Ibid. p. 46.

Pagina 50

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

De lage verwerkingskosten kunnen volgens de onderzoekers een rem zetten op de innovatie op
het vlak van hergebruik en recycling. Overheden en bedrijven leggen het accent op goed
beheer: goede dienstverlening, beperking van de kosten en op milieu verantwoorde wijze
inzamelen en verwerken.80
Het budget voor het afvalfonds verhult dat de inzet van mensen en middelen op het vlak van
afval en de duurzaamheidsagenda de laatste jaren is afgenomen. Als daarmee rekening wordt
gehouden kan worden gesteld dat de doelen zijn bereikt met afnemende mensen en middelen
van de kant van de rijksoverheid. Zonder dat dit met cijfers kan worden onderbouwd, zou op dit
vlak tot toename in de doelmatigheid kunnen worden geconcludeerd.

5.2.2 Doelmatigheid duurzaamheidsagenda
In de jaarstukken is geen apart budget gedefinieerd voor het beleidsterrein van de
duurzaamheidsagenda. De beschikbare brondocumenten geven nauwelijks inzicht in de
doelmatigheid van het beleid en de ingezette instrumenten. De beschikbare evaluaties gaan
primair in op de effecten van het beleid, de doelrealisatie en de inzet van de instrumenten. De
kosten van het beleid en de instrumenten blijven meestal buiten beschouwing. Een oordeel over
de doelmatigheid van het beleid voor duurzaamheidsagenda is op basis van de beschikbare
informatie dan ook niet mogelijk.
Slechts in een beperkt aantal evaluaties zijn de kosten van het beleid of project onderzocht.
Voor de meeste instrumenten die vallen onder de duurzaamheidsagenda geldt dat er geen
apart budget voor beschikbaar is gesteld buiten de kosten van het ministerie zelf. Onderzoek
naar en een oordeel over de doelmatigheid van het beleid is daarbij niet aan de orde.
Duurzaam inkopen
In de ex-post evaluatie van het beleid voor duurzaam inkopen is de doelmatigheid van het
beleid onderzocht. De meeste kosten voor het beleid zijn gerelateerd aan de Programmadirectie
Duurzaam Inkopen (PDI) en de ondersteuning door AgentschapNL. Over de periode 2008-2013
bedroegen de gemiddelde kosten voor deze twee partijen circa € 3,5 miljoen per jaar. Alhoewel
een beoordeling van de doelmatigheid complex is en er beperkingen zijn aan het gebruik van
meetbare en vergelijkbare indicatoren, valt de doelmatigheid van het duurzaam inkoopbeleid
volgens de onderzoekers als licht positief te beoordelen.81
MKB-innovatieprogramma Doe Mee
In het evaluatie onderzoek van het programma is de doelmatigheid niet onderzocht. Een
uitspraak over de doelmatigheid van het project is hierdoor niet mogelijk. Omdat ook een
oordeel over het doelbereik en de doeltreffendheid ontbreken, is een beoordeling van de
doelmatigheid per definitie niet mogelijk. Overigens heeft wel een financiële verantwoording van
het programma plaatsgevonden en zijn zowel voor het programma 1.0 en 2.0
accountantsverklaringen opgesteld.

80
81

Ibid. p. 49.
Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Eindrapport, Ecorys, 25 november 2013, bijlage bij kamerstuk 30196, nr.
232, 7 februari 2014, p.6.

Pagina 51

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

5.3 Bezuinigingen
Deze paragraaf behandelt de vraag:
Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het
beleidsartikel of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes
impliceert dit; welke afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten
gevolgen en maatschappelijke effecten?
Het onderzoek geeft geen concrete aanknopingspunten voor bezuinigen in die omvang. De
deelposten onder de begrotingspost 21.01 zijn klein. De meeste blijven onder de € 100.000.
Zolang er geen harde relatie kan worden gelegd tussen instrumenten en uitgaven en effecten,
kan ook niet aangegeven worden wat de consequenties zijn van bezuinigingen voor de effecten
van het beleid.
Er wordt ook gevraagd naar fundamentele keuzes. De fundamentele beleidskeuze die in 2014 is
gemaakt, is dat met extra inspanning (mensen en middelen) wordt gewerkt aan het realiseren
van een circulaire economie. De komende jaren is sprake van toename van de uitgaven voor
circulaire economie. Vanwege de rol die afvalbeheer (recycling) speelt bij de invulling van het
streven naar een circulaire economie, gaat bezuinigen op dit terrein in tegen deze beleidskeuze
van regering en parlement.
Wij merken op dat de gerealiseerde uitgaven in 2013 zijn achtergebleven bij de begrote
uitgaven. Dat ligt niet alleen aan onderuitputting van het restant van het Afvalfonds. Het geldt
ook voor andere deelposten. Indien deze lagere uitgaven structureel worden dan is de
bezuiniging van 20% nu reeds een feit.

Pagina 52

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

6

Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de conclusies op basis van de voorgaande hoofdstukken.
Middels de conclusies en aanbevelingen geven we tevens antwoord op de vraag:
Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen
ten aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?
Conclusie 1 – Actualiteit van het beleid
De aanleiding voor het beleid voor afval en duurzaamheid en de beleidsproblemen zijn nog
steeds actueel. Er is nog steeds sprake van de creatie van afval en niet nuttig gebruik van
grondstoffen. De druk op natuurlijk kapitaal, biodiversiteit en ecosysteemdiensten is nog steeds
groot. Met de keuze in 2013 voor invulling van het beleid voor een circulaire economie en
VANG, convergeert het beleid voor afval met dat van de duurzaamheidsagenda. In beide is de
koppeling tussen duurzaamheid en economie tot speerpunt van het beleid gemaakt. Er is ook
sprake van een overlap met een deel van de doelen en instrumenten van ecosystemen.
Aanbeveling - Continueer de inzet op het nieuwe duurzaamheidsbeleid en de nieuwe aanpak,
waarbij de nadruk komt te liggen op de circulaire economie en de koppeling tussen
duurzaamheid en economie.
Conclusie 2 – Rol en verantwoordelijkheid rijksoverheid
De rol en verantwoordelijkheid van de rijksoverheid voor afval en duurzaam produceren en
consumeren zijn in de periode 2006 – 2013 veranderd. In de begroting 2013 staat de rol
omschreven als regisseur en als facilitator die ruimte geeft aan de energie en de duurzame
initiatieven die in de samenleving aanwezig zijn en die zij waar mogelijk ondersteunt. In het
eerste decennium van deze eeuw trok de rijksoverheid voor afvalbeheer de plannende
bevoegdheid naar zich toe door de opstelling van het LAP1 en het LAP2. Zij creëerde de
voorwaarden en randvoorwaarden voor andere overheden en bedrijfsleven om vorm en inhoud
te geven aan het afvalbeheer. In de rol van regisseur draagt de rijksoverheid er onder meer aan
bij dat partijen overeenkomsten (green deals) met elkaar sluiten, zoals op het vlak van
verpakkingsmateriaal.
In zijn rol als regisseur is IenM onder meer agendastellend (duurzaamheidagenda) en hebben
andere partijen de ruimte om invulling te geven aan de onderwerpen. Als regisseur
communiceert de rijksoverheid niet enkel meer voorlichtend en overtuigend, maar vooral
stimulerend om partijen in gesprek met elkaar te brengen en tot stappen te bewegen. Hierbij is
sprake van afhankelijkheid van andere overheden en andere partijen. Die afhankelijkheid is het
vertrekpunt voor de rijksoverheid om te handelen.
Aanbeveling - Continueer de ingeslagen weg en de rolverandering. Geef daarbij wel
rekenschap van het feit dat de overheid een bijzondere actor is in het beleidsnetwerk van
onderling afhankelijke partijen (zij kan namelijk kan als enige legitiem resultaten afdwingen,
belasting heffen, geboden en verboden opleggen).

Pagina 53

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

Conclusie 3 – Samenhang doelen en instrumenten
Artikel 21 van de begroting kent alleen een algemene doelstelling die in globale termen
richtinggevend is. Voor afval wordt de doelstelling in documenten als het LAP en brieven van de
bewindslieden aan de Tweede Kamer nader invulling en inhoud gegeven. Er worden concrete
en kwantitatieve doelstellingen geformuleerd. Voor die doelstellingen is ook de vraag naar
doelbereiking te beantwoorden. De doelstellingen voor de duurzaamheidsagenda zijn veel
minder concreet en meer kwalitatief uitgewerkt. De afrekenbaarheid van dit beleid is daardoor
beperkter.
Het beleidsartikel is onevenwichtig. Het omvat het gehele beleid van de rijksoverheid voor afval,
terwijl de doelen en instrumenten van de duurzaamheidsagenda ingrijpen op beleid van andere
ministeries, overheden en actoren.
De doelen in beleidsartikel 21 zijn (te) abstract en daardoor niet geschikt als sturingsinstrument.
De samenhang tussen doelen, subdoelen en instrumenten is op basis van de begroting niet
duidelijk. De begroting biedt hierdoor onvoldoende aanknopingspunten om de voortgang van
beleid te monitoren en de doeltreffendheid en doelmatigheid te bepalen. Tevens heeft de
begroting hierdoor een beperkte functie als oriëntatiekader voor andere onderdelen van de
rijksoverheid en voor andere overheden en maatschappelijke partijen.
Aanbeveling - Om balans in het beleidsartikel 21 Duurzaamheid te brengen dient meer focus in
het beleid te worden gebracht. Door het beleid van de duurzaamheidsagenda te integreren met
onderdelen van het beleid voor natuurlijk kapitaal ontstaat een duidelijker profiel van het
beleidsartikel wordt de samenhang tussen doelen en instrumenten van het beleidsartikel
vergroot.
Conclusie 4 – Effectiviteit instrumentarium
De rijksoverheid heeft voor afval en de duurzaamheidsagenda een brede mix aan instrumenten
ingezet. Uit het onderzoek blijkt ten eerste op een aantal onderdelen dat regelgeving met name
in de vorm van verboden effectief is geweest (bijvoorbeeld het stortverbod brandbaar afval). Ten
tweede hebben instrumenten effect gehad doordat zij de financieel-economische afweging van
overheden en bedrijven beïnvloeden.
Recent zijn instrumenten in de vorm van overeenkomsten (convenanten) steeds belangrijker
geworden. Bij de invulling van dit instrument voor het afvalbeleid is geen sprake van
vrijblijvendheid. Het verpakkingenconvenant krijgt in vrijwel alle gemeenten navolging. Dit is
voor een belangrijk deel het gevolg van de inzet van een financieel instrumentarium
(vergoedingen), en de afspraak in de overeenkomst dat wettelijke regels zullen worden
opgesteld. Deze regelgeving komt voort uit de afspraken, wordt niet van bovenaf opgelegd en
kan daarom rekenen op draagvlak bij de maatschappelijke partijen. Het is de vraag of de
aanpak van Green Deals net zo succesvol kan zijn, omdat een deel van de hiervoor genoemde
instrumentenmix ontbreekt.
Het instrumentarium van de duurzaamheidsagenda is met name gericht op kennisontwikkeling
en communicatie. Door criteria voor duurzaamheid op te stellen, nieuwe instrumenten te
ontwikkelen en andere overheidspartijen te adviseren, levert het ministerie van IenM een
bijdrage aan de vergroening van de economie. De effecten het instrumentarium werken door in
diverse beleidsterreinen. De instrumenten zijn er vooral op gericht om andere partijen te
stimuleren en te faciliteren om product- en materiaalketens te verduurzamen.

Pagina 54

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

In hoeverre deze instrumenten effectief zijn valt nu nog niet te beoordelen. Veel van de doelen
en instrumenten zijn van recente datum, waardoor het nog te vroeg is om te oordelen over de
effectiviteit.
Aanbeveling - Om convenanten doeltreffend te laten zijn, dienen afspraken tussen de
rijksoverheid en andere betrokken partijen gepaard gaan met een ondersteunend financieel
instrumentarium en, indien nodig, regulering via wetgeving en/of normstelling. Bij de inzet van
convenanten dient de rijksoverheid omwille van de effectiviteit bereid te zijn de afspraken aan te
vullen met een financiële paragraaf, resultaatafspraken en eventuele wet- en regelgeving.
Conclusie 5 – Doeltreffendheid en neveneffecten
De doeltreffendheid van het beleid voor afval is redelijk tot goed. Wel is sprake van een afname
in het tempo van verbetering van scheidingspercentages en hergebruik. Op de onderdelen afval
en duurzaam inkopen kan de mate van doelbereiking worden vastgesteld. Op andere
onderdelen van de duurzaamheidsagenda vallen doelbereik en doeltreffendheid niet vast te
stellen, enerzijds als gevolg van het ontbreken van de juiste monitoringsgegevens, en
anderzijds als gevolg van de korte doorlooptijd van recent gestart beleid.
Een belangrijke ontwikkeling op het vlak van afval is dat de hoeveelheid te verbranden of te
storten restafval fors is afgenomen. Daardoor is het lek in de productieketen deels gedicht. Als
we daarin nog effectiever worden, dan heeft dat als neveneffect dat nauwelijks nog Nederlands
afval wordt gebruikt voor energieopwekking in AVI's. Om toch bij te dragen aan duurzame
energieopwekking in de AVI's wordt brandbaar afval uit het buitenland gehaald. Dit leidt
enerzijds hogere treden in de afvalhiërarchie in het buitenland (minder storten in het buitenland
en minder ruimtebeslag en emissies van stortplaatsen en verbrandingsinstallaties). Anderzijds
beperkt dit de prikkels die moeten leiden tot verwerkingsinitiatieven hoger in de afvalhiërarchie
in die landen (bijvoorbeeld verbranden met productie van energie) en tot meer langere
vervoerbewegingen (CO2-uitstoot).
Aanbeveling - Werk aan ontwikkeling en monitoringsmethoden voor de verschillende
onderdelen van de duurzaamheidsagenda.

Conclusie 6 – Doelmatigheid en bezuinigingen
De omvang van de budgetten voor dit deel van het beleidsartikel Duurzaamheid is in de loop
der jaren afgenomen. Dit komt niet alleen door bezuinigingen en door de 'interventie' van het
instellen en weer afbouwen van het Afvalfonds, maar ook doordat er sprake is van een andere
besturingsfilosofie op het vlak van duurzaamheid. In plaats van direct financieel ondersteunen,
worden activiteiten vooral gestimuleerd door met partijen te communiceren over de
mogelijkheden van groene economische groei. Het beleidsartikel kent ook geen grote
budgetten, voor bijvoorbeeld programmasubsidies. Beleidsdoelen zijn gehaald bij gelijktijdige
afname van financiële middelen op de begroting.
In de beschikbare evaluaties en onderzoeken wordt slechts zeer beperkt aandacht gegeven aan
doelmatigheid. Doelbereiking en doeltreffendheid zijn de focus van de evaluatie onderzoeken.
Door het ontbreken van onderzoeksgegevens valt geen uitspraak te doen over de
doelmatigheid van het rijksbeleid voor afval en de duurzaamheidsagenda. Voor afval is wel
onderzocht hoe de kosten zich in de periode 2006 – 2013 ontwikkeld hebben. Daarbij is echter
vooral gekeken naar de totale maatschappelijke kosten (kosten van alle overheden en het

Pagina 55

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

bedrijfsleven; deze zijn afgenomen in de onderzochte periode) en niet naar de kosten van het
rijksbeleid. Voor de duurzaamheidsagenda, is alleen de doelmatigheid van duurzaam inkopen
onderzocht. Het beleid blijkt doelmatig te zin geweest.
Er kan geen op onderzoek gebaseerde uitspraak worden gedaan over de mogelijkheden voor
en effecten van 20% bezuinigen op dit artikel van de rijksbegroting. We merken daarbij op dat
de gerealiseerde uitgaven voor 2013 lagen meer dan 20% lager dan de begrote bedragen. De
effecten daarvan zijn nog niet zichtbaar (gemaakt) in onderzoek.
Voor dit beleidsartikel is vanwege het streven naar realisatie van een circulaire economie door
het Kabinet Rutte II gekozen voor intensivering van beleid en verhoging van de uitgaven.
Daardoor zal de 20% bezuiniging niet worden gerealiseerd.
Aanbeveling - Om oordelen over en sturing op doelmatigheid mogelijk te maken, dienen
specifieke monitoringsinstrumenten en indicatoren ontwikkeld te worden. Daarnaast dient
doelmatigheid centraler te komen staan in de beleidsevaluaties.

Pagina 56

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht

7

Bronnen
Jaarstukken


Begroting ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2005-2006, 30300, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2007, Tweede Kamer, 2006-2007, 30800, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2007-2008, 31200, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2008-2009, 31700, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2009-2010, 32123, XI, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2010-2011, 32500, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2011-2012, 3300, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2013, Tweede Kamer 2012-2013, 33400 XII, nr. 2.



Jaarverslag ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2006-2007, 31031, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2007, Tweede Kamer, 2007-2008, 31444, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2008-2009, 31924, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2009-2010, 32360, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2010-2011, 32710, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2011-2012, 33240, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2012-2013, 33605, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2013, Tweede Kamer, 2013-2014, 33930, XII, nr. 1.

Algemene gegevens


Rapport 'Duurzame ontwikkeling van de landbouw in cijfers en ambities, Veranderingen
tussen 2001 en 2006', Milieu- en Natuur Planbureau, Bilthoven, oktober 2007.



'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
september 2012.



Jaarverslag 2012 Inspectie Leefomgeving en Transport, ILT, Den Haag, juli 2013.

Documenten Afvalbeheer en circulaire economie


Kaderrichtlijn Afvalstoffen 2009/98/EG.



Ministerie van VROM, Landelijk afvalbeheerplan 2002-2012, Den Haag 2003.



Ministerie van VROM, Landelijk afvalbeheerplan 2009-2021 Naar een materiaal ketenbeleid,
Den Haag 2010.



Brief van de staatssecretaris IenM aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, 'Meer waarde
uit afval', 25 augustus 2011.



Brief van de minister van economische zaken en de staatssecretaris van infrastructuur en
milieu aan de voorzitter van de Tweede kamer, Groene economische groei in Nederland
(Green Deal), TK 33043 nr. 14, 28 maart 2013.



Brief van de staatssecretaris van infrastructuur en milieu aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer, Van Afvalstof naar Grondstof, Groene economische groei in Nederland, TK 33043,
nr. 15, 20-6-2013.



Brief van de staatssecretaris infrastructuur en milieu aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer, Invulling programma Van Afval naar Grondstof, 28 januari 2014.



C.G. Bergsma et al., Evaluatie Landelijk Afvalbeheerplan 1 en 2, Delft, 23 april 2014.

Pagina 57

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht



T. Rood en A. Hanemaaijer, concept PBL-notitie Reflectie op Van Afval Naar Grondstof,
Planbureau voor de leefomgeving, september 2014.

Documenten duurzaam gebruik biomassa


Kabinetsbrief Wijziging van de Electriciteitswet 1998, kamerstuk 30305, nr. 22, 11
september 2006.



Rapport 'Criteria voor duurzame productie biomassa', bijlage bij kamerstuk 30305, nr. 22,
11 september 2006.



Kabinetsbrief Wijziging van de Electriciteitswet 1998, kamerstuk 30305, nr. 26, 29 juni 2007.



Duurzaamheid en Daadkracht, advies over een duurzame bio-economie, commissie
duurzaamheidsvraagstukken biomassa, januari 2011.



Gewijzigde motie kamerlid van den Berge, kamerstuk 32357 nr. 27, 15 maart 2011.



Kabinetsbrief Wijziging wet Milieubeheer, kamerstuk 32357, nr. 29, 3 mei 2011.



Kabinetsbrief Wijziging wet Milieubeheer, kamerstuk 32357, nr. 33, 8 december 2011.



Kabinetsbrief Bedrijfslevenbeleid, kamerstuk 32637, nr. 32, 2 april 2012.



Hoofdlijnennotitie Biobased Economy, bijlage 2 bij kamerstuk 32637, nr. 32, 2 april 2012.



Kabinetsbrief Reactie op advies commissie duurzaamheidsvraagstukken biomassa
'Duurzaamheid en daadkracht', kamerstuk II, 2011–2012, 23 637, bijlage 5b.



PBL Note Sustainability of biomass in a bio-based economy, PBL, februari 2012.

Documenten duurzaamheidsagenda


Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 1, 3 oktober 2011.



Agenda duurzaamheid; een groene groei strategie voor Nederland, bijlage bij kamerstuk
33041, nr. 1, 3 oktober 2011.



Kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 6, 3 oktober 2013.



Stand van zaken 2013, Overzicht beleidsacties duurzaamheidsagenda, bijlage bij
kabinetsbrief Duurzaamheidsagenda, kamerstuk 33041, nr. 6, 3 oktober 2013.

Documenten duurzaam inkopen


Kamerstukken II, 2004-2005, 29 800 XI, nr. 130, vaststelling van de begrotingsstaten van
het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar
2005; motie van de leden Koopmans en De Krom, voorgesteld 30 juni 2005.



De impact van duurzaam inkopen, eindrapport VROM, december 2009, bijlage bij kamerstuk
30169 nr. 54, 24 april 2009.



Ex post beleidsevaluatie duurzaam inkopen, Eindrapport, Ecorys, 25 november 2013,
bijlage bij kamerstuk 30196, nr. 232, 7 februari 2014.



Monitor Duurzaam Inkopen 2008, PriceWaterhouseCoopers, 24 februari 2009.



Monitor Duurzaam Inkopen 2010, KPMG, Amstelveen, 15 juni 2011.



Advies duurzaam inkopen, VNO-NCW, MKB-Nederland, MVO Nederland, De Groene Zaak
en Nevi, juni 2011, bijlage bij kamerstuk 30196, nr. 141.



Kabinetsbrief Duurzame ontwikkeling en beleid, 30196, nr. 232, 7 februari 2014.



Milieuwinst van duurzaam inkopen, een quickscan van de minimumeisen, RIVM rapport
250005001/2013, bijlage bij kamerstuk 30196, nr. 232, 7 februari 2014.

Documenten economisch instrumentarium


Brief staatsecretaris ELI, aanbiedingsbrief advies Taskforce Biodiversiteit 'Groene groei',
kamerstuk 33043 nr.10, 16 januari 2012.



'Groene Groei, investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', advies Taskforce
Biodiversiteit, bijlage bij kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.

Pagina 58

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-025/bge/aht



Brief minister EZ en staatssecretaris IenM, 'Groene economische groei in Nederland',
kamerstuk 33043 nr. 14, 28 maart 2013.



Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85,
22 juni 2013.



Brief staatssecretaris EZ, 'Groene economische groei in Nederland', kamerstuk 33043, nr.
29, 3 februari 2014.

Documenten Green Deals


Kabinetsbrief, Groene economische groei in Nederland (Green Deal), kamerstuk 33043,
nr. 1, 3 oktober 2011.



Overzicht op hoofdlijnen van (binnenkort af te sluiten) Green Deals, bijlage 1 bij kamerstuk
33043, nr. 1, 3 oktober 2011.



Kabinetsbrief, Groene economische groei in Nederland (Green Deal), kamerstuk 33043,
nr. 26.



Voortgangsrapportage Green Deals, bijlage bij kamerstuk 33043, nr. 26, 26 november 2013.



Externe audit Green Deal aanpak, Kwink groep, 28 oktober 2013, bijlage bij kamerstuk
33043, nr. 26.

Documenten MKB-innovatieprogramma Doe Mee


Evaluatie Doe Mee-project, EIM, Zoetermeer, 7 juni 2010.



Evaluatie Doe Mee 2.0, EIM, Zoetermeer 14 juni 2012.

Pagina 59

Van
Rapport

Postbus 60055, 6800 JB Arnhem
Velperplein 8, 6811 AG Arnhem
Telefoon (026) 355 13 55
Fax (026) 355 13 99
info@kplusv.nl
www.kplusv.nl

Beleidsdoorlichting
Duurzaamheid
Deelrapportage artikel 21.02
Preventie en
milieugebruiksruimte
Opdrachtgever
Ministerie van Infrastructuur en

Referentie

Milieu

Arnhem, 20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Inhoud
1

Inleiding

1

2

Aanleiding beleid preventie en milieugebruiksruimte

5

2.1

Beleidscontext

5

2.1.1

Bodem

5

2.1.2

Water

7

2.2

Beleidsprobleem

8

2.2.1

Bodem

8

2.2.2

Water

8

2.2.3

Duurzaamheid

9

2.3

Rol rijksoverheid

10

2.3.1

Uitvoering bodemtaken

11

2.3.2
3

Uitvoering watertaken
Beleid in theorie

13
16

3.1

Beleidsdoelen

16

3.1.1

Subdoelen

18

3.2

Instrumentarium

18

3.2.1

Beschikbaar Instrumentarium

18

3.2.2

Ontwikkeling van het instrumentarium 2006-2013

19

3.2.3
4

Indicatoren van het beleid
Beleid in praktijk

21
23

4.1

Evaluatie van bodem en water

23

4.1.1

Evaluatiestudies

23

4.1.2

Witte vlekken

23

4.2

Beschrijving uitvoering

24

4.3

Effecten op hoofdlijnen

25

4.4

Prestaties

28

4.5

Effecten

30

4.5.1

Doelen begroting

30

4.5.2

Doelbereiking subdoelen

32

4.5.3
5

Effectiviteit van beleid
Financiën

33
36

5.1

Inzet van financiële middelen

36

5.2

Doelmatigheid

38

5.3
6

Bezuinigingen
Conclusies en aanbevelingen

39
40

6.1

Conclusies

40

6.2
7

Aanbevelingen
Bronnen

42
43

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

1

Inleiding
Aanleiding
Dit rapport maakt deel uit van de beleidsdoorlichting van artikel 21 Duurzaamheid van de
begroting van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) 2013. Het betreffende
beleidsartikel bestaat uit drie subartikelen:


21.01 Afval en duurzaamheidagenda.



21.02 Preventie en milieugebruiksruimte.



21.03 Ecosystemen en landbouw.

Voor elk van de drie subartikelen is een beleidsdoorlichting uitgevoerd. Dit rapport richt zich
specifiek op subartikel 21.02: preventie en milieugebruiksruimte. Uitgaande van het kader dat
in de begroting 2013 wordt gegeven, richt de beleidsdoorlichting zich op de prestaties en
uitkomsten van beleid in de periode 2006-2013. De beleidsdoorlichting is een
syntheseonderzoek waarbij gebruik gemaakt wordt van de resultaten van bestaande
onderzoeken, rapportages, jaarverslagen en brieven van de minister aan de Tweede Kamer.
De beleidsdoorlichting dient antwoorden te geven op de volgende vragen (tussen haakjes
staan de hoofdstukken en/of paragrafen waarin de vragen worden behandeld):
1. Welk artikel (onderdeel) wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? (hoofdstuk 1)
2. Indien van toepassing: wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
(hoofdstuk 1)
3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel? (hoofdstuk 2)
4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid? (hoofdstuk 2)
5. Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten? (hoofdstuk 3)
6. Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen? (hoofdstuk 5)
7. Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de
componenten volume/gebruik en aan prijzen/tarieven? (hoofdstuk 5)
8. Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen? (hoofdstuk 4)
9. Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd? Inclusief uitleg over de
(on)mogelijkheid om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de toekomst
te evalueren. (hoofdstuk 4)
10. In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk? (hoofdstuk 4)
11. Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
(hoofdstuk 4)
12. Hoe doeltreffend is het beleid geweest? (hoofdstuk 4)
13. Hoe doelmatig is het beleid geweest? (hoofdstuk 5)

Pagina 1

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

In aansluiting op bovenstaande vragen zijn de volgende vragen meegegeven aan deze
doorlichting.


Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen
ten aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?
(hoofdstuk 6)



Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het
beleidsartikel of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes impliceert
dit; welke afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten gevolgen en
maatschappelijke effecten? (hoofdstuk 5)

Scope van dit deelrapport
Vraag 1 en 2

Welk beleidsartikel wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? Indien van toepassing:
wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
In het onderzoek waarvan we in dit deelrapport verslag doen, wordt van beleidsartikel 21 het
subartikel 21.02 Preventie en milieugebruiksruimte doorgelicht. Tegelijkertijd worden in
separate deelonderzoeken de andere twee subartikelen door onderzoekers van
KplusV organisatieadvies (KplusV) doorgelicht.
Preventie en milieugebruiksruimte zijn brede onderwerpen en hebben betrekking op
meerdere beleidsterreinen. In de doelstelling van beleidsartikel 21 (begroting IenM 2013) is
preventie en milieugebruiksruimte ingekaderd. Daarbij ligt de nadruk op de
milieucompartimenten bodem en water. Op deze twee compartimenten ligt dan ook de focus
in deze beleidsdoorlichting. In de rapportage wordt verder gesproken over bodem en water.
De termen preventie en milieugebruiksruimte worden alleen gebruikt wanneer nodig.
De beleidsdoorlichting heeft als vertrekpunt het begrotingsjaar 2013. De doorlichting richt zich
op het deel van het beleidsartikel 21.02 waarvoor het ministerie van Infrastructuur en
Milieubeheer primair de verantwoordelijkheid draagt. De onderdelen waarvoor de primaire
beleidsverantwoordelijkheid bij andere directies of ministeries ligt, blijven buiten de
doorlichting. Voor deze doorlichting betekent dit dat een breed scala aan bodem en water
gerelateerde onderwerpen buiten het onderzoek valt. Hieronder staat een korte toelichting op
de samenhang met andere beleidsartikelen die betrekking hebben op bodem en water en de
consequenties hiervan voor de beleidsdoorlichting.
Artikel 21.02 heeft een relatie met artikel 13 van de begroting 20131, in het bijzonder artikel
13.04 te weten 'Ruimtegebruik bodem'. Onder de verantwoording van artikel 13 wordt in de
interdepartementale programmadirectie Eenvoudig Beter gewerkt aan de integrale
Omgevingswet (Ow) en de implementatie van de Crisis- en Herstelwet (Chw). De
Omgevingswet stroomlijnt het complex aan ruimtelijke wet- en regelgeving. Deze vernieuwing
van wetgeving is van invloed op het duurzaam gebruik van bodem en water. Artikel 13.04
richt zich specifiek op de bodem. De vernieuwing van de Wet bodembescherming vindt
hierbinnen plaats, net als programma's met betrekking tot bodemkwaliteit en bodemsanering.
Over deze onderwerpen die de kwaliteit van de bodem betreffen wordt de Tweede Kamer
afzonderlijk geïnformeerd. De onderwerpen uit artikel 13 die raken aan duurzaam gebruik
vallen derhalve buiten de beleidsdoorlichting van artikel 21 van de begroting van 2013.

1 De duurzame kwaliteit van de ruimtelijke inrichting en doelmatig gebruik van het bodem- en watersysteem.

Pagina 2

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Ook met de artikelen 11 en 12 uit de begroting van 2013 van het ministerie van IenM heeft
artikel 21.02 een relatie. Artikel 11 gaat over waterkwantiteit2. In het kader van dit artikel
vinden diverse activiteiten plaats die raken aan de doelstelling van artikel 21. Te noemen zijn
het programma "Duurzaam Door: sociale Innovatie voor een groene economie (2013–2016)",
het Bestuursakkoord Water en het in stand houden van de Helpdesk Water. Hierover wordt
de Tweede Kamer op een andere wijze ingelicht. De onderwerpen uit artikel 11 die raken aan
artikel 21 blijven derhalve in deze doorlichting buiten beschouwing.
Artikel 12 van de begroting 2013 gaat over waterkwaliteit3 zowel uitvoerend (waterkwaliteit
Rijks- en Mariene wateren4) als regisserend5. Ieder jaar wordt in "Water in Beeld"6 de
voortgang van de uitvoering van de maatregelen gerapporteerd. De Europese Kaderrichtlijn
Water7 (KWR) en de Europese Richtlijn Mariene strategie8 (KRM) zijn hierbij van belang.
Beide kennen een 6-jarige plancyclus. Hierover wordt de Tweede Kamer afzonderlijk
ingelicht. Hoewel voor het bereiken van de duurzaamheidsdoelstelling van artikel 21 de
waterkwaliteit als voorwaarde wordt genoemd, vindt de uitvoering en monitoring van beleid en
de regelgeving op het gebied van waterkwaliteit echter plaats onder de verantwoording van
artikel 12. Artikel 21.02 heeft dus geen betrekking op de uitvoering en monitoringsactiviteiten
van, geïnitieerd door en/of geregisseerd door het ministerie op het gebied van waterkwaliteit
inclusief de kwaliteit van de mariene wateren. Deze onderwerpen blijven dan ook buiten
beschouwing in deze beleidsdoorlichting. Ook het bestuursakkoord waterketen blijft buiten
beschouwing en zal niet onderzocht worden in deze beleidsdoorlichting.
Het bovenstaande betekent dat voor het onderdeel bodem en water deze beleidsdoorlichting
betrekking heeft op:


Grondwaterrichtlijn.



Zwemwaterrichtlijn.



Drinkwaterrichtlijn.



Nieuwe drinkwaterwet.



Afvalwater in het buitengebied.



Kaderrichtlijn Water (deels).

Leeswijzer
Het volgende hoofdstuk schetst kort de context van het beleid voor preventie en
milieugebruiksruimte. Het gaat in op de vraagstukken waarvoor het beleid voor de
compartimenten bodem en water wordt gevoerd. Daarbij geven we tevens aan wat de
verantwoordelijkheid van de minister van IenM is op dit deel van het beleidsartikel en wat de
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van andere actoren zijn.

2

Het op orde krijgen en houden van een duurzaam watersysteem tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten,
waardoor Nederland droge voeten heeft.
3
Het op orde krijgen en houden van een duurzaam watersysteem tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten,
waardoor Nederland schoon (drink)water heeft.
4
Het (doen) uitvoeren van aanlegprojecten, zoals het Verbeterprogramma Waterkwaliteit Rijkswateren.
• Het nemen van de nodige maatregelen om een goede milieutoestand te bereiken en te behouden in het
Nederlandse deel van de Noordzee, in samenwerking en samenhang met de andere Noordzeelanden, conform de
vereisten zoals opgenomen in de Kaderrichtlijn Mariene Strategie.
5
Het bereiken van een goede ecologische en chemische kwaliteit van de oppervlaktewateren in de stroomgebieden
van de Rijn, Maas, Schelde, Eems en de Noordzee en het bereiken van een goede chemische en kwantitatieve
toestand van de grondwateren in de vier stroomgebieden, conform de voorschriften zoals opgenomen in de
Kaderrichtlijn Water (KRW).
6
Water in beeld, Voortgangsrapportage Nationaal Waterplan en Bestuursakkoord Water; ministerie van IenM.
7
Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot vaststelling van een kader voor
communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid (Kaderrichtlijn water).
8
Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad van 17 juni 2008 tot vaststelling van een kader voor
communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van het mariene milieu (Kaderrichtlijn Mariene
Strategie).

Pagina 3

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

In het derde hoofdstuk worden de doelen, instrumenten en indicatoren voor het beleid voor
preventie en milieugebruiksruimte gepresenteerd. Om inzicht te krijgen in de inhoud van het
beleid dat wordt onderzocht wordt een reconstructie van het beleid gegeven in termen van
doelen, subdoelen, instrumenten en indicatoren die inzicht moeten geven in de
beleidsprestaties en effecten.
In het vierde hoofdstuk presenteren we de resultaten van de onderzoeken naar de werking
van het beleid in de praktijk. Doelbereiking, prestaties en effecten worden zichtbaar gemaakt.
Het vijfde hoofdstuk geeft inzicht in de budgetten van dit subartikel. Zo mogelijk wordt op
basis van andere onderzoeken inzicht gegeven in de doelmatigheid in de besteding van de
middelen. In het slothoofdstuk trekken we conclusies voor dit onderdeel van de
beleidsdoorlichting.

Pagina 4

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

2

Aanleiding beleid preventie en
milieugebruiksruimte
In dit hoofdstuk komen de volgende vragen aan de orde:
Vraag 3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
Vraag 4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
Achtereenvolgens schetsen we de beleidscontext, het beleidsvraagstuk en de (ontwikkeling
in) de rol van het ministerie op het beleidsveld.

2.1 Beleidscontext
2.1.1 Bodem
In Nederland is de afgelopen 30 jaar veel geïnvesteerd in het beleid gericht op het voorkomen
van bodemverontreiniging en de aanpak van bestaande bodemverontreiniging. Deze
investering is een logisch gevolg van de wijze waarop de bodemproblematiek zich in die tijd
voordeed in Nederland.
Ontwikkeling bodembeleid vanaf 2000
Een belangrijke basis voor het bodembeleid in de periode 2006-2013 is de Beleidsbrief
bodem van 24 december 2003.9 Daarin wordt gesteld dat "het nodige" is bereikt met het
bodembeleid en dat het toch nodig is om een volgende stap te zetten. Enerzijds om te
bevorderen dat de samenleving duurzamer met de bodem omgaat. Anderzijds om
inconsistenties en onvolkomenheden in het huidige bodembeleid en de regelgeving weg te
nemen.
Daarnaast wordt gesteld dat de verschillende overheden en het bedrijfsleven onvoldoende in
staat zijn om verantwoordelijkheid te nemen voor behoud of verbetering van de kwaliteit van
de bodem. Zij pleiten voor meer aandacht voor de relatie tussen bodembeheer en -beleid
voor landbouw, natuur, water en ruimtelijke ordening. Ook hebben zij behoefte aan
beleidsvrijheid om problemen gebiedsgericht het hoofd te bieden en aan een grotere eigen
verantwoordelijkheid voor burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en decentrale
overheden.
Ten aanzien van de milieubelasting op de bodem wordt in de beleidsbrief aangegeven dat de
milieubelasting met nutriënten, verzurende stoffen en bestrijdingsmiddelen op de bodem
weliswaar vermindert, maar dat er een aanzienlijke beleidsopgave resteert voordat de in
NMP-4 omschreven kwaliteitsdoelen voor grond en oppervlaktewater, land- en waterbodems
is bereikt. Mede in dat licht adviseert de Technische Commissie Bodem (TCB)10 om in het
bodembeleid uit te gaan van een ecosysteembenadering waarbij nadruk komt te liggen op de
levende kant van de bodem11 en op het beoordelen van de gevolgen van het gebruik van de

9

Kamerstukken II, 2003–2004, nr. 28 663 XI nr. 13.
Advies duurzamer bodemgebruik op ecologische grondslag, Technische Commissie Bodem, juli 2003.
11
Resulterend in veerkracht en aanpassingsvermogen na ingrepen of bij opeenvolgend bodemgebruik.
10

Pagina 5

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

bodem in tijd en ruimte. Daarmee adviseert de TCB het bodembeleid meer te richten op het
duurzaam bodemgebruik op de langere termijn en op een meer gebiedsgericht beleid.
In de beleidsbrief bodem wordt verder geconstateerd dat de informatie-uitwisseling over de
bodem onvoldoende plaatsvindt. Hierdoor wordt meer onderzoek uitgevoerd dan nodig is en
kan het ook onnodige aantasting van de bodem tot gevolg hebben, bijvoorbeeld het
doorboren van afsluitende kleilagen.
Voorts is in de brief aangegeven dat ontwikkelingen in de Europese Unie ertoe leiden dat het
Nederlandse bodembeleid aangepast moet worden aan het Europese beleid. Zo gaat de
Europese Kaderrichtlijn water uit van een systeembenadering waarbij bodem en water in
samenhang worden bezien.
De in de beleidsbrief genoemde problemen en oplossingsrichtingen hebben zich in de
periode 2006-2013 vertaald in een aantal beleidswijzigingen12, te weten:


Verdere decentralisatie van verantwoordelijkheden en uitvoering.13



Verbreding van het bodembeleid naar de ondergrond, het energiebeleid (warmte-koude
opslag) en een integrale benadering van de problematiek van bodemverontreiniging op
gebiedsniveau (integrale afweging tussen het benutten van de kansen die de ondergrond
biedt, het beschermen van kwetsbare functies in het gebied en het verbeteren van de
kwaliteit van het grondwater).



Verdere integratie van het bodembeleid in de ruimtelijke ordening, waarbij er speciale
aandacht is voor spoedlocaties.



Naast een gevalsgerichte ook een gebiedsgerichte aanpak van verontreinigd grondwater.



Vereenvoudiging wet- en regelgeving (Wet bodembescherming en Besluit
bodemkwaliteit).

Ten aanzien van de decentralisatie van verantwoordelijkheden en uitvoering werd overigens
al vanaf 2000 de uitvoering van maatregelen op het gebied van bescherming van water en
bodem steeds nadrukkelijker overgelaten aan burgers en bedrijven en wordt de uitvoering van
het beleid verder gedecentraliseerd. Voorbeelden van de omslag zijn in de wetgeving op het
gebied van gebruik van bodem en water terug te vinden:


Van kracht worden Drinkwaterwet en bijbehorend besluit (ter vervanging van
Waterleidingwet en -besluit) (2007).



Implementatie van Europese (water)richtlijnen, zoals de Drinkwaterrichtlijn (1998);
Kaderrichtlijn Water (2000) en de Grondwaterrichtlijn (2006), Richtlijn prioritaire stoffen
(2008) en Zwemwaterrichtlijn (2006).



Inwerkingtreding van het Besluit lozingen buiten inrichtingen (2011).

Ontwikkeling ministerie
Een andere relevante wijziging in de periode 2006-2013 betreft de samenvoeging van de
ministeries van VROM en VenW tot het ministerie van IenM in 2010. Met deze samenvoeging
zijn ook diverse taken samengevoegd en geherlocaliseerd. Op het gebied van Water zijn
bijvoorbeeld taken van het voormalige ministerie van VROM ondergebracht bij
organisatieonderdelen van het voormalig ministerie van VenW. Een groot deel van de bodemen watertaken valt nu onder de directie Water en Bodem (DGRW), niet onder de directie
12

Ondanks dat bodemsanering buiten de reikwijdte van beleidsartikel 21.02 valt, worden voor de volledigheid hier alle
beleidswijzigingen uit de beleidsbrief genoemd inclusief de beleidswijzigingen voor bodemsanering.
13
Afspraken hierover in Convenant 'Bodemontwikkelingsbeleid en aanpak spoedlocaties' tussen het rijk, provincies,
waterschappen en gemeenten, getekend op 10 juli 2009.

Pagina 6

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Duurzaamheid. Ten slotte is ook het bodemdossier binnen IenM nader afgebakend, waarbij
bodemsanering geen onderdeel (meer) uitmaakt van begrotingsartikel 21 Duurzaamheid (zie
ook de toelichting op de afbakening in hoofdstuk 1).

2.1.2 Water
Ontwikkeling waterbeleid 2006 - 2013
In de periode 2006-2013 hebben zich ten aanzien van water de volgende (beleids)wijzigingen
voorgedaan:


In 2007 is het Bestuursakkoord Waterketen tussen de ministeries van VROM en VenW,
IPO, VNG, Unie van Waterschappen en Vewin getekend om gezamenlijk een extra impuls
te geven aan de ontwikkeling van een meer doelmatige en transparante waterketen, met
behoud en versterking van de goede prestaties op het gebied van volksgezondheid,
milieu en leveringszekerheid. Voorts zijn in 2009 in het Bestuurlijk Overleg Waterketen
tussen de Unie van Waterschappen (UvW) en Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) afspraken gemaakt om door samen te werken in de afvalwaterketen kosten te
besparen, de kwaliteit te verbeteren en de kwetsbaarheid te verminderen. De
samenwerking moet vanaf 2020 een structurele besparing van 450 miljoen euro
opleveren. In 2011 zijn regionaal gemaakte afspraken omtrent de waterketen opgenomen
in het Bestuursakkoord Water.



In 2009 is de Waterwet in werking getreden. Een achttal wetten14 is daarbij
samengevoegd tot de Waterwet. De Waterwet regelt het beheer van oppervlaktewater en
grondwater, en verbetert de samenhang tussen waterbeleid en ruimtelijke ordening.
Daarnaast levert de Waterwet een belangrijke bijdrage aan kabinetsdoelstellingen zoals
vermindering van regels, vergunningstelsels en administratieve lasten.
In de Waterwet staat het watersysteem centraal en zijn de doelstellingen van het
waterbeheer gericht op het duurzaam goed functioneren van het watersysteem.



In 2011 hebben het rijk, de VNG, het IPO, de UvW en Vewin het Bestuursakkoord Water
ondertekend. De afspraken zijn gericht op het komen tot een doelmatiger waterbeheer
(zowel rijk als decentrale overheden moeten bezuinigen en met minder middelen hun
taken uitvoeren). Door efficiënter te werken met andere organisaties moet er structureel
bespaard worden15. Efficiënter werken zit hem ook in het overhevelen van taken, die door
een andere organisatie beter en goedkoper kunnen worden gedaan.

Bovenstaande ontwikkelingen schetsen een aantal algemene ontwikkelingen in het
waterbeleid. In paragraaf 2.2 en 2.3 komen de meer specifieke watertaken aan bod die onder
verantwoordelijkheid van artikel 21.02 vallen.

14

Betreft de Wet op de waterhuishouding, Wet op de waterkering, Grondwaterwet, Wet verontreiniging
oppervlaktewateren, Wet Verontreiniging zeewater, Wet droogmakerijen en indijkingen, Wet beheer
rijkswaterstaatswerken (het zogenaamde 'natte gedeelte'), Waterstaatswet 1900, Waterbodemparagraaf uit de Wet
bodembescherming.
15
Zoals gezamenlijk inkopen, en samenwerking op het gebied van kennis, vergunningverlening en handhaving.

Pagina 7

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Internationale context
Het beleid voor water wordt in belangrijke mate bepaald door de internationale context. De
uitstoot van vervuilende stoffen naar water en bodem zijn een internationale aangelegenheid.
Veel van de wet- en regelgeving, die betrekking heeft op water, is dan ook gebaseerd op of
afkomstig van internationale (Europese Unie) wet- en regelgeving en internationale
verdragen. De Kaderrichtlijn Water is in dit verband reeds eerder genoemd. Belangrijke
wetgeving in dit kader zijn bijvoorbeeld Grondwaterrichtlijn, de Drinkwaterrichtlijn en de
Zwemwaterrichtlijn.

2.2 Beleidsprobleem
Het beleidsprobleem bodem en water zoals dat in begrotingsartikel 21 is aangeduid, heeft
zich in de loop van de tijd ontwikkeld van een op compartimenten gerichte probleemstelling
naar (chemische) kwaliteitskenmerken naar een integrale probleemstelling op duurzaamheid.

2.2.1 Bodem
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
In de Beleidsbrief Bodem16, waar in de begroting VROM 2006 naar wordt verwezen, beschrijft
de minister de problemen op het gebied van de bodem als volgt:
"Zowel overheden (gemeenten, waterschappen, provincies en departementen) als het
bedrijfsleven zijn, mede door de onvolkomenheden in de regelgeving, onvoldoende in staat
om verantwoordelijkheid te nemen voor behoud of verbetering van de kwaliteit van de
bodem."
Voor dit probleem geeft hij ook enkele oorzaken aan:


Het beleid (situatie 2004) is technocratisch en beperkt in ruimte en tijd (niet
gebiedsgericht).



Beschikbare bodeminformatie uit verschillende bodemonderzoeken is niet goed ontsloten.



Het Nederlandse bodembeleid (situatie in 2006) voldoet niet aan de systeembenadering
waar de Europese Kaderrichtlijn water vanuit gaat en waarbij bodem en water in
samenhang worden bezien.

2.2.2 Water
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
Op het gebied van water constateert de minister het probleem dat er onbenutte kansen liggen
voor het optimaliseren van de waterketen in termen van milieu, kosten en baten en
klantgerichtheid. Er zijn vele initiatieven, maar resultaten zijn nog beperkt zichtbaar. De
materie is weerbarstig en complex. Er is behoefte aan een beleidsmatige impuls (ook) van het
rijk17.
Een van de oorzaken is volgens de minister dat de waterketen niet optimaal functioneert. Dit
leidt tot problemen op het terrein van milieu, (dier)gezondheid en doelmatigheid 18. Ook de

16

Kamerstukken II, 2003–2004, nr. 28 663 XI nr. 13.
Rijksvisie Waterketen (kamerstukken II, 2002–2003, 28 966 XI, nr. 1.
18
Rijksvisie Waterketen (kamerstukken II, 2002–2003, 28 966 XI, nr. 1.
17

Pagina 8

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

noodzakelijke integrale kijk op complete systemen en de samenloop tussen bodem en water
wordt in de oorzaken genoemd door de minister:
"Nederland kent een kwalitatief hoogwaardige openbare watervoorziening, die echter in
toenemende mate met milieuproblemen wordt geconfronteerd. Om uit oppervlaktewater
betrouwbaar drinkwater te bereiden moeten de waterleidingbedrijven steeds meer
technologisch vernuft inzetten.
En ook het vanouds kwalitatief hoogwaardige grondwater wordt zodanig belast met
verontreinigingen dat plaatselijk niet meer kan worden volstaan met eenvoudige
zuiveringsmethoden. Vooral stoffen als nitraat en allerhande organische verbindingen,
waaronder bestrijdingsmiddelen, vormen een ernstige bedreiging voor de
drinkwatervoorziening, nu en in de toekomst."
Het antwoord op het eerste deel van onderzoeksvraag 3: "Wat was de aanleiding voor het
beleid?" kan daarom als volgt worden samengevat:


de noodzaak om criteria te harmoniseren;



wet en regelgeving aanpassen;



internationale afspraken en richtlijnen implementeren en uitvoeren;



medeoverheden en bedrijfsleven in staat stellen zelfstandiger de uitvoering ter hand te
nemen.

2.2.3 Duurzaamheid
Deze eerdere probleemstellingen leiden uiteindelijk in 2012 tot de meer integrale en op
duurzaamheid gerichte probleemstelling:
"Het borgen en verbeteren van de milieukwaliteit van bodem en water is van belang om de
vele functies van bodem en water te beschermen, zoals de voedsel- en drinkwatervoorziening
en de natuur. Verontreiniging moet daarom zo veel mogelijk worden voorkomen en duurzaam
gebruik gestimuleerd.19"
Duurzaam gebruik is hierbij te definiëren als het vermogen van water en bodem om
ecologische, economische en maatschappelijke diensten te verlenen, terwijl tegelijk de
functies ervan in stand worden gehouden zodat ook toekomstige generaties in hun behoeften
kunnen voorzien. Het borgen hiervan betekent dat duurzaamheidsbeleid moet worden
geïmplementeerd en dat de duurzame uitvoering wordt bestendigd en blijvend wordt
uitgevoerd.
In de diverse publicaties wordt de duurzaamheid van de bodem in verband gebracht met een
aantal processen van bodemaantasting. Dit zijn erosie, verlies van organische stof,
verontreiniging, verzilting, verdichting, diversiteitsverlies van de bodembiota, bodemafdekking,
aardverschuivingen en overstromingen. Deze onderwerpen hebben alle een lange termijn
waarop kan waargenomen worden of er inderdaad sprake is van bodemaantasting. Volgens
een van de onderzoekers van het RIVM wordt nergens, ook in Nederland niet, al lang genoeg
gemeten op eenzelfde manier om de lange termijn effecten van andere vormen van
bodemaantasting dan verontreiniging in termen van duurzaamheid goed te kunnen duiden.

19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XII, nr. 2, pagina 162.

Pagina 9

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Vraag 3

Is deze aanleiding nog actueel?
Hieruit kan worden afgeleid dat de aanleidingen nog altijd actueel zijn, echter niet langer
compartimentgericht zoals in de eerdere jaren.

2.3 Rol rijksoverheid
Vraag 4

Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
Het ministerie ontwikkelt generiek beleid en stimuleert en faciliteert de uitvoering daarvan. In
de begroting 2013 staat hierover:
"De rol van facilitator en stimulator wordt groter, die van (nieuwe) regelgever kleiner, zoals dat
onder andere de insteek is van de acties uit de Duurzaamheidsagenda. De inzet van IenM
bestaat steeds meer uit stimuleren en faciliteren, met kleine financiële en vooral capacitaire
impulsen op concrete projecten."
Op het gebied van duurzaamheid kan het ministerie van IenM de uitvoering niet alleen af. Het
onderwerp duurzaam is op alle beleidsterreinen van belang; op alle beleidsterreinen wordt
met duurzaamheid in meer of mindere mate rekening gehouden. In de probleemstelling komt
dit al naar voren: de milieukwaliteit moet worden geborgd en verbeterd om de
ecosysteemdiensten te kunnen blijven leveren, verontreiniging moet worden voorkomen en
duurzaam gebruik worden gestimuleerd.
Duurzaam gebruik is alleen mogelijk indien er een voldoende milieukwaliteit is en wordt
geborgd. Het ministerie IenM is hiervoor systeemverantwoordelijk. Het ministerie vervult deze
rol onder andere met generieke wetgeving, veelal gebaseerd op Europese regelgeving.
De uitvoering van het beleid van IenM ligt sedert 2006 meer en meer bij de andere
overheden. Voor water was dit in het verleden al het geval, daar hielden provincies en
waterschappen zich bezig met de bescherming tegen overstromingen, waterberging en
waterzuivering op basis van door het ministerie van VROM respectievelijk VenW geïnitieerde
regelgeving, dan wel op basis van Europese regels. De jaarlijkse rapportage "Water in Beeld"
geeft inzicht in de uitvoering van programma's en maatregelen die hierop betrekking hebben.
Ook op het gebied van de bodemkwaliteit zijn het vooral de andere overheden, met name de
provincies en de gemeenten, die de uitvoering van de door het toenmalige ministerie van
VROM geïnitieerde regelgeving tot taak hadden.
De terugtredende rol van het ministerie op het gebied van regelgeving en uitvoering is in de
achtereenvolgende begrotingen te volgen:


Vanaf 2007 wordt expliciet aangegeven dat de minister van VROM medeverantwoordelijk
is voor beleidsvoorstellen van andere ministers, waar deze consequenties hebben voor de
milieukwaliteit van het bodem- en watersysteem.



Vanaf 2009 wordt aangegeven dat de minister van VROM systeemverantwoordelijk is
voor de uitvoering van het rijksbeleid door andere overheden, burgers en bedrijven (in het
licht van een verdere decentralisatie van taken en verantwoordelijkheden).



Vanaf 2013 vindt een omslag plaats in de formulering van de rollen en
verantwoordelijkheden van IenM en de minister. De nadruk komt daarbij op regisseren en
stimuleren te liggen.

Pagina 10

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Het ministerie voorziet in de toekomst ook op het gebied van nieuwe regelgeving een
veranderende rol. Dit heeft twee oorzaken:


De rol van Europa neemt toe. Met name op het gebied van water is op zowel het gebied
van kwantiteit als op kwaliteit de problematiek grensoverschrijdend. De Europese
Kaderrichtlijn Water (2000) is hiervoor de belangrijkste EU-regelgeving die Nederland op
het gebied van water heeft geïmplementeerd. In Nederland is dat gebeurd o.a. in de
Waterwet met de bijbehorende uitvoeringsbesluiten en plannen.



De uitvoering van de regelgeving is een taak die bij de burgers, bedrijven en andere
overheden komt te liggen door decentralisaties en het beroep op de eigen
verantwoordelijkheid. Zij handelen uit eigenbelang als zij op een duurzame wijze met
water en bodem omgaan en hun handelen richten op behoud van het natuurlijk kapitaal.

Toezicht en handhaving
De minister heeft ook de verantwoordelijkheid voor het toezicht en de handhaving. Na de
samenvoeging van de ministeries van VROM en van VenW zijn in 2012 ook de beide
inspecties gefuseerd tot de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Deze houdt als
opvolger van respectievelijk de VROM Inspectie en de Inspectie VenW toezicht uit op de
naleving van de Drinkwaterwet (VROM Inspectie) en de zwemwaterkwaliteit (Inspectie
VenW).
Het toezicht op het waterbeheer richt zich enerzijds op andere overheden, anderzijds op
private partijen bij het toezicht op de bodemintermediairs. Bij het toezicht op de waterstaat
heeft de inspectie een dubbele taak. Direct toezicht op de vergunningverlenende en
handhavende taken en bestuurlijk toezicht. Binnen het bestuurlijk toezicht speelt de
gelaagdheid een belangrijke rol bij de invulling ervan. De provincies houden in eerste lijn
toezicht op de waterschappen en de inspectie houdt toezicht op de provincies. Bij
internationale verplichtingen of onderwerpen van bovenregionaal belang kan de inspectie
rechtstreeks toezien op de waterschappen. Het domein Waterbeheer bevordert en bewaakt
de naleving van wet- en regelgeving, waterplannen, vergunningen en dergelijke door de
waterbeheerders. Door belangrijke wijzigingen in de wet- en regelgeving is vanaf 2012 vooral
het naleefgedrag van de onder toezicht staande organisaties bepalend voor de
programmering.20
De andere overheden waarmee het ministerie 'zaken' doet in de uitvoering zijn de
gemeenten, de provincies, de waterschappen en de andere ministeries. Deze andere
overheden hebben op hoofdlijnen de volgende taken en verantwoordelijkheden:

2.3.1 Uitvoering bodemtaken
De uitvoering van de bodemtaken ligt bij:
Ministerie van IenM (zie ook Bodem+)


Het ministerie van IenM is verantwoordelijk voor het stellen van (generieke) normen voor
de bodemkwaliteit.

20

Begroting 2012 ministerie Infrastructuur en Milieu, pag. 125.

Pagina 11

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Ministerie van EZ


Het verlenen van concessie voor mijnbouw, aanleg van leidingstraten en toezicht en
handhaving daarop.

Bodem+21


Bodem+ voert rijkstaken uit, assisteert beleidsdirecties van ministeries bij
beleidsvoorbereiding, -implementatie en –monitoring en ondersteunt decentrale
overheden bij bodembeleidsontwikkeling en delen kennis over bodembescherming, beheer en -energie voor een duurzaam gebruik van het bodem- en grondwatersysteem en
de ondergrond. Daarnaast ondersteunt Bodem+ het uitvoeringsprogramma
bodemconvenant en kennisoverdracht en -ontwikkeling via het Expertisenetwerk bodem
en ondergrond. Bodem+ voert enkele wettelijke taken22 uit die bijdragen aan een
duurzaam bodembeheer en coördineert ook het landelijke bodeminformatiebeheer:



Bbk: Bodem+ behandelt de aanvragen tot erkenning en publiceert de overzichten met
erkende intermediairs. Daarnaast publiceert Bodem+ de fabrikant-eigenverklaringen en
worden gelijkwaardigheidsverklaring afgegeven ten aanzien van isolerende voorzieningen
(IBC) die afwijken van de door de minister gestelde regels.



Bssa: Verlenen van ontheffingen op het stortverbod voor ernstig verontreinigde grond.
Voor deze wettelijke taak is de minister van Infrastructuur en Milieu aangewezen als het
bevoegde orgaan. Bodem+ behandelt in mandaat de aanvragen om verklaringen van nietreinigbaarheid voor verontreinigde grond.
Wbb: Bodem+ is namens de Staat der Nederlanden belast met de uitvoering van de
wettelijke taak kostenverhaal. Bij de uitvoering van deze taak werkt Bodem+ vaak samen
met provincies en gemeenten die voorzien in gegevensverstrekking, noodzakelijk voor de
onderbouwing van een individuele kostenverhaalzaak. Ook wordt Bodem+ ondersteund
door het kantoor van de Landsadvocaat.

Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).


De ILT houdt als opvolger van respectievelijk de VROM Inspectie en de Inspectie VenW
toezicht op Erkende bodemintermediairs, certificerende instellingen en andere bedrijven
die werken met grond, bagger en bouwstoffen, op grond van het Besluit bodemkwaliteit.



Tot 2012 hield ILT ook interbestuurlijk toezicht op de uitvoering van de Wet milieubeheer
en de Wet bodembescherming door de provincies (die op hun beurt weer toezicht houden
op gemeenten). Deze taak is echter met de inwerkingtreding van de Wet Revitalisering
Generiek Toezicht (1 oktober 2012) opgeheven.

Provincies


Vergunningverlening en handhaving open en gesloten bodemenergiesystemen.



Ongewoon voorval binnen een inrichting.23

21

Bodem+ is een initiatief en opdracht van het ministerie van IenM en wordt sinds 2009 mee aangestuurd door
provincies en gemeenten en sinds 2010 waterschappen). Bodem+ is een onderdeel van Rijkswaterstaat Water,
Verkeer en Leefomgeving.
22
Bodem+ voert wettelijke taken uit in het kader van het Besluit bodemkwaliteit (Bbk), het Besluit stortplaatsen en
stortverboden afvalstoffen (Bssa), de Wet belastingen op milieugrondslag (Wbm, per 1 april 2014) en de Wet
bodembescherming (Wbb). De taken hebben hoofdzakelijk betrekking op het afgeven van erkenningsverklaringen
voor bodemintermediairs, het publiceren van overzichten met erkende bodemintermediairs en het afgeven van
gelijkwaardigheidsverklaringen voor isolerende voorzieningen.
23
Afhankelijk van wie bevoegd gezag is in het kader van de Wabo/Activiteitenbesluit.

Pagina 12

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Gemeenten


Gesloten bodemenergiesystemen (behandeling van meldingen, vergunningaanvragen,
toezicht en handhaving en aanwijzen interferentiegebieden indien door drukte in de
ondergrond bodemenergie inefficiënt dreigt te worden gebruikt).



Ongewoon voorval binnen een inrichting.24



Diffuse bodemverontreiniging, gebiedseigen grond.



Hergebruik grond:





Toepassing in het kader van het Besluit bodemkwaliteit.



Grondstromenbeleid/zonering (Besluit bodemkwaliteit).

Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH) (zie hieronder bij
Omgevingsdienst/Regionale Uitvoeringsdienst (RUD)).

Omgevingsdienst/RUD25
Sinds januari 2013 hebben gemeenten, provincies en het rijk hun taken op het gebied van
Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH) ondergebracht bij Omgevingsdiensten
ook wel RUD genoemd. Het gaat om minimaal de VTH-taken op het gebied van milieu en
mogelijk ook bouwen, natuur en water. De gemeenten en provincies hebben ook hun VTHtaken met betrekking tot bodem overgedragen aan de Omgevingsdienst. Hieronder zijn de
basistaken met betrekking tot bodem weergegeven die bij de Omgevingsdienst zijn
neergelegd.


Het milieutoezicht bij bedrijfsmatige activiteiten die vallen onder het Besluit bodemkwaliteit
voor zover het die activiteiten betreft.



Het milieutoezicht bij bedrijfsmatige activiteiten met betrekking tot gevaarlijke afvalstoffen,
bedrijfsafvalstoffen en ingezamelde huishoudelijke afvalstoffen, asbest, vuurwerk,
bouwstoffen, grond, baggerspecie, meststoffen, dierlijke vetten, radioactief schroot,
destructiemateriaal, explosieven voor civiel gebruik of andere gevaarlijke stoffen voor
zover het die activiteiten betreft. Het gaat hierbij om ketengericht milieutoezicht.



Daarnaast hebben gemeenten en provincie ook nog een aantal bodemtaken die zij
vrijwillig kunnen overdragen aan de omgevingsdienst.

Waterschappen
Waterschappen (en Rijkswaterstaat voor de Rijkswateren) zijn verantwoordelijk voor de
toepassing van grond, baggerspecie of bouwstoffen in oppervlaktewater.

2.3.2 Uitvoering watertaken
De uitvoering van de voor deze doorlichting relevante watertaak ligt bij:
Ministerie van IenM


Het ministerie van IenM is verantwoordelijk voor het stellen van generieke normen voor de
waterkwaliteit en de implementatie van de Europese richtlijnen.



Het ministerie van IenM is primair verantwoordelijk voor het stellen van normen voor de
chemische en ecologische waterkwaliteit in de KRW-waterlichamen. Binnen de kaders
van de EU-richtlijnen kan voor de niet-natuurlijke wateren van de normen worden
afgeweken. Het rijk heeft deze bevoegdheid voor de rijkswateren.

24
25

Afhankelijk van wie bevoegd gezag is in het kader van de Wabo/Activiteitenbesluit.
Bron: ministerie IenM, Handreiking bodem voor gemeenten, 1 augustus 2013.

Pagina 13

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht



Ten aanzien van de kwaliteit van het zwemwater is het ministerie verantwoordelijk voor de
wetgeving en de normstelling. Het ministerie is tevens verantwoordelijk voor de uitvoering
van de wet en voor de rapportages over de kwaliteit van het Nederlandse zwemwater aan
de Europese Commissie.



Met betrekking tot drinkwater is de minister verantwoordelijk voor de kwaliteitseisen en het
toezicht daarop voor de drinkwaterlevering, zowel de productie, de tapwaterkwaliteit als
voor de distributie.

Drinkwaterbedrijven


Drinkwaterbedrijven zijn overheids-NV’s en voeren taken uit binnen door het rijk en de EU
gestelde kaders, zoals vastgelegd in de Drinkwaterwet. Volksgezondheid is hierbij het
kernbegrip. Het rijk houdt toezicht op de kwaliteit van het drinkwater. Vanuit hun rol als
aandeelhouder zien de provincies en gemeenten toe op de continuïteit van de
bedrijfsvoering van de drinkwaterbedrijven.

Waterschappen


De waterschappen zijn verantwoordelijk voor het operationele waterbeheer. Zij zorgen
onder andere voor de juiste hoeveelheid water op de juiste plaats, het beheer van de
dijken en het zuiveren van afvalwater.



Waterschappen zijn verantwoordelijk voor verlenen van de vergunningen voor lozingen op
oppervlaktewateren en voor toezicht en handhaving daarvan.



Daarnaast zijn waterschappen verantwoordelijk voor het grondwaterbeheer inclusief de
vergunningverlening voor alle grondwateronttrekkingen voor zover de provincie hier niet
verantwoordelijk voor is.



Ten aanzien van zwemwaterkwaliteit bewaken de waterschappen de kwaliteit van
zwemwateren in het binnenland en houden de provincies daar weer toezicht op.

Gemeenten


De gemeenten hebben de zorgplicht voor de inzameling en transport van afvalwater, het
grondwaterbeheer in stedelijk gebied en het omgaan met neerslag
(hemelwaterzorgplicht).



Voor de aanpak van gevallen van botulisme zijn gemeenten verantwoordelijk.

Provincies


De provincies zijn in het kader van de Kaderrichtlijn Water verantwoordelijk voor de
normstelling voor de chemische en ecologische kwaliteit van de niet-rijksoppervlaktewateren en grondwater binnen de kaders van de EU-richtlijnen (het rijk heeft
deze bevoegdheid voor de rijkswateren). De provincies houden toezicht op het behalen
van de gestelde normen in de regionale wateren. Daarnaast is de provincie
verantwoordelijk voor vergunningverlening voor grondwateronttrekkingen voor openbare
drinkwatervoorziening, industriële onttrekkingen groter dan 150.000 kubieke meter per
jaar en onttrekkingen voor bodemenergiesystemen.

Een bijzondere positie wordt, zowel voor water als voor de bodemtaken, ingenomen door het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Pagina 14

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

De kerntaken van het PBL zijn:


Het in beeld brengen van de actuele kwaliteit van milieu, natuur en ruimte en het
evalueren van het gevoerde beleid.



Het verkennen van de toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed zijn
op de kwaliteit van milieu, natuur en ruimte, en het ex-ante evalueren van mogelijke
beleidsopties.



Het signaleren en agenderen van maatschappelijke vraagstukken die van belang zijn voor
milieu, natuur en ruimte.



Het identificeren van mogelijke strategische opties voor het bereiken van overheidsdoelen
op het gebied van milieu en natuur en ruimte.

In deze taken kan het PBL worden gezien als de ogen en oren van het ministerie op
duurzaamheid waar het niet de naleving van de wet- en regelgeving betreft.

Pagina 15

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

3

Beleid in theorie
Het beleidsterrein van preventie en milieugebruiksruimte beschrijven we in dit hoofdstuk door
de doelstellingen en subdoelstellingen te benoemen, en de instrumenten die moeten worden
ingezet om de doelen te halen weer te geven, inclusief hun onderlinge samenhang.
Daarnaast presenteren we de indicatoren die in de periode 2006-2013 zijn geformuleerd op
het vlak van preventie en milieugebruiksruimte. Het gaat in dit hoofdstuk zowel om de
formuleringen in de begroting, als om de formulering in beleidsdocumenten die bepalend zijn
geweest in deze periode. Daarbij gaat het zowel om beleidsnota's als kamerbrieven. Hiermee
geeft het hoofdstuk een antwoord op vraag 5 van de RPE.

Vraag 5

Wat is de aard (en samenhang) van de ingezette instrumenten?

3.1 Beleidsdoelen
De beleidsartikelen, doelen en instrumenten die in de begroting voor artikel 21.02 zijn
vastgesteld, zijn onderwerp van dit deel van de beleidsdoorlichting. Doelen en instrumenten
uit eerdere begrotingen die ondertussen geschrapt, gestopt, naar een ander beleidsartikel of
naar een andere departement zijn overgebracht, blijven, zoals eerder vermeld, buiten de
beleidsdoorlichting. De eerdere doelen worden wel benoemd om de verandering in het
denken duidelijk te maken die in het onderwerp duurzaam gebruik van bodem en water heeft
plaatsgevonden.
In 2013 is voor het onderwerp bodem en water geen afzonderlijk duurzaamheidsdoel
opgenomen. Uit het algemene beleidsdoel artikel 21 kan worden opgemaakt dat IenM zich in
2013 blijft inzetten op de borging en verbetering van de milieukwaliteit van het water- en
bodemsysteem, zodat voldaan wordt aan de maatschappelijke behoefte van een gezonde en
veilige leefomgeving.
In de begrotingen zijn vanaf 2006 de volgende doelen geformuleerd voor duurzaamheid van
water en bodem:


In 2006 is de doelstelling van het ministerie van VROM de verbetering van de
milieukwaliteit van water en bodem bevorderen, om daarmee een duurzame



milieukwaliteit van het bodem- en watersysteem te realiseren.
In 2009 is naast het in de voorgaande begrotingen geformuleerde doel toegevoegd: "Het
doel is om een optimaal en verantwoord gebruik van het water- en bodemsysteem te
realiseren en op lange termijn (2030) te waarborgen."



In 2010 is als algemeen doel het verminderen van regeldruk toegevoegd. Na 2010 keert



dit doel niet specifiek terug.
In 2011 wordt daaraan toegevoegd: het realiseren van een optimaal en verantwoord
gebruik van het water- en bodemsysteem en het waarborgen van dit gebruik op lange
termijn (2030). Dit betreft ook het duurzaam gebruik maken van de diensten die
biodiversiteit levert, de zogenoemde ecosysteemdiensten. Daarnaast wordt in 2011 de



koppeling met de economie explicieter in de doelstelling aangebracht.
In 2012: het borgen en verbeteren van de milieukwaliteit van bodem en water is van
belang om de vele functies van bodem en water te beschermen, zoals de voedsel- en

Pagina 16

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

drinkwatervoorziening en de natuur. Verontreiniging moet daarom zo veel mogelijk
worden voorkomen en duurzaam gebruik gestimuleerd26."
In 2006 werd de volgende concrete doelstelling vastgelegd voor het onderwerp bodem:


Verbeteren milieukwaliteit bodem: doel is de chemische, fysische en biologische
bodemkwaliteit te realiseren die wenselijk wordt geacht voor het behoud van
bodemfuncties en zorg te dragen voor een optimale benutting van de kansen van het
bodemsysteem voor maatschappelijke ontwikkelingen. Dat wil zeggen: geen nadelige
effecten meer van handelingen op de bodem (en "de juiste functie op de juiste plek") om
onnodige beheerskosten en functieverlies van de bodem te voorkomen. Ook om nieuwe
verontreinigingen en aantastingen van het bodemsysteem (zoveel als redelijkerwijs
mogelijk) te voorkomen. Ten slotte om de gebruiksmogelijkheden van de al verontreinigde
(water)bodems te optimaliseren. Daarbij is het essentieel dat de gewenste bodemkwaliteit
bestuurlijk wordt vastgesteld.

Ontwikkeling doelstellingen bodem en water 2006 - 2013
Daar waar in 2006 in de begroting nog werd gesproken over het verbeteren van de
milieukwaliteit van water en bodem, om daarmee een duurzame milieukwaliteit van het
bodem- en watersysteem te realiseren werd vanaf 2009 ook het duurzaam gebruik maken
van de diensten die biodiversiteit levert, de zogenoemde ecosysteemdiensten
geïntroduceerd. Er is in die periode ook een omslag te zien van wetgeving gericht op de
bescherming van de mens naar een bescherming van het systeem (de bodem, het water)
naar bescherming van de diensten die het systeem levert (ecosysteemdiensten)27.
In het onderdeel bodem is dit bijvoorbeeld zichtbaar: van voorkomen van nieuwe
bodemverontreiniging (de Wet bodembescherming; 1986) naar regelgeving tot borging van
goed beheer en gebruik van de bodem (Besluit bodemkwaliteit; 2007) naar een meer
integrale bescherming van het totale systeem: de nieuwe bodemregelgeving zal opgaan in de
Omgevingswet. Deze omslag is ook terug te zien in de normering en de wijze waarop
gemonitord wordt: van een normering van de chemische samenstelling van bodem en water
naar een normering voor goed gebruik en beheer. De volgende stap in deze omslag zal het
benaderen van het gebruik van de bodem binnen een circulaire economie zijn.
Ook hebben de doelstellingen in de begroting ten aanzien van bodem en water zich in de
periode 2006-2013 ontwikkeld van separate doelen voor bodem en water tot een integrale
doelstelling voor bodem en water vanaf 2010: "Het verbeteren van de milieukwaliteit van
bodem en water is van belang om de vele functies die het dient te beschermen. Zo zijn
bijvoorbeeld de voedsel- en drinkwatervoorziening en de natuur afhankelijk van een goede
kwaliteit van de bodem, het grondwater en het oppervlaktewater. Verontreiniging moet
daarom zo veel mogelijk worden voorkomen en duurzaam gebruik gestimuleerd."

26
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XII, nr. 2, pagina 162.
Zie ook: Evaluatie Technische Commissie Bodem 2006-2010, TCB, Den Haag 27 april 2011.

Pagina 17

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

3.1.1 Subdoelen
De begroting van 2013 bevat geen specifieke doelen of subdoelen over dit onderwerp. Aan
de hand van de diverse achtereenvolgend begrotingen en op basis van de veranderende rol
van het ministerie IenM kan een aantal subdoelen worden geformuleerd.


Vereenvoudiging en vermindering van de regelgeving (doelstelling genoemd in 2010).



Vernieuwing van duurzaam gebruik van water en bodem door het creëren van nieuwe
ideeën voor duurzaam gebruik.



Meer duurzaam gebruik van water en bodem door doelgroepen in het bedrijfsleven,
andere overheden en de burgers in Nederland.

Deze doelen zijn verder uitgewerkt in het instrumentarium dat werd ingezet: onderzoeken en
communicatie.

3.2 Instrumentarium
In de begroting van 2013 zijn de instrumenten die het ministerie inzet af te leiden uit de rollen
van het ministerie voor regisseren en stimuleren28:


normstellingkader voor het bodem- en watersysteem met normen ten aan zien van
ecosysteemdiensten (zoals watervasthoudend en zelfreinigend vermogen van de bodem,
waterzuivering en natuurlijke plaagregulatie);



transparantie en vergelijkingsmogelijkheden, opdat duurzaamheid steeds meer onderdeel
kan uitmaken van ieders afwegingen en besluiten;



duidelijk maken van met name de milieu-aspecten van duurzame ontwikkeling in
eenvoudige afwegingskaders;



andere overheden actief bodembeheer laten oppakken, via experimenten voor duurzaam
stortbeheer en via diverse tools met concrete handelingsperspectieven, zoals voor het
gebruik van ecosysteemdiensten.

Het betreft derhalve instrumenten op het gebied van regelgeving, communicatie en
onderzoek. Dit is in de lijn van de instrumenten die in eerdere begrotingen zijn benoemd.

3.2.1 Beschikbaar Instrumentarium
In 2013 vermeldt de begroting over de rol van het ministerie van IenM (ten aanzien van het
duurzaam gebruik van de bodem) bij de regisserende rol:


De totstandkoming van Europese wet- en regelgeving en de doorvertaling daarvan in
nationale wet- en regelgeving, zoals de Grondwater-, Zwemwater- en Drinkwaterrichtlijn,
de Wet bodembescherming en de nieuwe Drinkwaterwet.



Het verbreden van het normstellingkader voor het bodem- en watersysteem met normen
ten aan zien van ecosysteemdiensten (zoals watervasthoudend en zelfreinigend
vermogen van de bodem, waterzuivering en natuurlijke plaagregulatie).



Het stellen van kaders om landbouwactiviteiten binnen milieurandvoorwaarden te laten
plaats vinden, die onder meer zijn opgenomen in de Europese Richtlijn duurzaam gebruik
gewasbeschermingsmiddelen en de Nitraatrichtlijn, en zijn uitgewerkt in algemene regels
voor agrarische bedrijven (zoals het Activiteitenbesluit).

28

De begroting 2013 noemt in tegenstelling tot eerdere begrotingen geen instrumenten voor dit onderwerp.

Pagina 18

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

De instrumenten op het gebied van faciliteren en informeren die specifiek worden benoemd
zijn:


Het bieden van meer transparantie en vergelijkingsmogelijkheden, opdat duurzaamheid
steeds meer onderdeel kan uitmaken van ieders afwegingen en besluiten.



Het duidelijk maken van met name de milieu-aspecten van duurzame ontwikkeling in
eenvoudige afwegingskaders.



Het verduurzamen van het overheidsbeleid door coördinatie van de uitvoering van de
Duurzaamheidsagenda.



Het stimuleren van een duurzaam gebruik van het bodem- en watersysteem door andere
overheden actief bodembeheer te laten oppakken, via experimenten voor duurzaam
stortbeheer en via diverse tools met concrete handelingsperspectieven, zoals voor het
gebruik van ecosysteemdiensten.

3.2.2 Ontwikkeling van het instrumentarium 2006-2013
De regisserende en faciliterende rol van het ministerie en de bijbehorende instrumenten zijn
sedert 2006 doorontwikkeld. In de diverse achtereenvolgende begrotingen worden genoemd:
Voor bodem:


Vereenvoudiging en vermindering van de regelgeving (doelstelling genoemd in 2010)
middels nieuwe, geïntegreerde wetgeving die veelal samenvalt met de implementatie van
Europese regelgeving:


nieuwe (vervangende) of gewijzigde regelgeving of implementatie van Europese
regelgeving;



Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, Wet bodembescherming en hierop
gebaseerde besluiten (zoals het Besluit bodemkwaliteit en het Activiteitenbesluit
milieubeheer;



Nederlandse Richtlijn Bodembescherming bedrijfsmatige activiteiten (NRB);



Besluit en Regeling uitvoeringskwaliteit bodembeheer (Kwalibo) ter vergroting van de
betrouwbaarheid van het werk van intermediairs door kwaliteitseisen te stellen aan
werkzaamheden in het bodembeheer en integriteitseisen aan de uitvoerders.



Evaluatieonderzoeken, normeringsonderzoeken, onderzoeken naar de mogelijkheden om
duurzaamheid te meten en monitorringonderzoeken alsmede pilotonderzoeken voor
nieuwe ideeën voor duurzaam gebruik:


evaluatie van het Landelijk Meetnet Bodemkwaliteit, RIVM;



midterm review 2013 Bodemconvenant, Stuurgroep Ondergrond, Bodem en
Grondwater, november;





evaluatie besluit bodemkwaliteit, Kamerbrief 29 juni 2011;



evaluatie Nederlandse Richtlijn Bodembescherming (NRB);



toekomstverkenning Landelijk Meetnet Grondwaterkwaliteit, RIVM, 2012.

Stimuleren van duurzaam gebruik bij de doelgroepen in het bedrijfsleven, andere
overheden en bij de burgers in Nederland:


ontwikkeling handreikingen voor het bevoegd gezag als toetsingsinstrument voor
verbetering van de bodemkwaliteit bij ruimtelijke ingrepen;



ondersteuning bevoegd gezag door uitvoeringsorganisatie Bodem+ bij de uitvoering
van bodembeleid (programma Impuls bodembeleid);



communicatie/beleidsoverdracht: toegankelijk maken van kennis over bodem- en
waterbeheer via websites en handreikingen voor andere overheden. Hiertoe wordt
AgentschapNL ingezet (2011).

Pagina 19

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Voor Water


Voor de vereenvoudiging en vermindering van de regelgeving (doelstelling genoemd in
2010) werkt het ministerie aan nieuwe geïntegreerde wetgeving, die veelal samenvalt met
de implementatie van Europese regelgeving:


nieuwe (vervangende) of gewijzigde regelgeving of implementatie van Europese
regelgeving;



inwerkingtreding van het Besluit lozingen niet-inrichtingen;



van kracht worden Drinkwaterwet en bijbehorend besluit (ter vervanging van
Waterleidingwet en -besluit) (2007);



Europese (water)richtlijnen, zoals de Kaderrichtlijn Water (2000) en de
Grondwaterrichtlijn (2006), Richtlijn prioritaire stoffen (2008) en Zwemwaterrichtlijn
(2006).



Evaluatieonderzoeken, normeringsonderzoeken, onderzoeken naar de mogelijkheden om
duurzaamheid te meten en monitorringonderzoeken, alsmede creëren van naar nieuwe
ideeën voor duurzaam gebruik door pilotonderzoeken:


jaarlijkse rapportage "Water in Beeld";



integraal uitvoeringsprogramma voor de aanpak van diffuse waterverontreiniging
(2007);



rapportage over mogelijke impulsen voor anders omgaan met regenwater (2007);



aansturen van onderzoek (belegd bij het RIVM) dat is gericht op uitvoeren wettelijke
taken (waaronder monitoring), ondersteunen beleidsproces, strategische
kennisgeneratie en in stand houden kennisbasis (2011).



Stimuleren van duurzaam gebruik bij de doelgroepen in het bedrijfsleven, andere
overheden en bij de burgers in Nederland. Voorbeelden zijn:


uitvoeren van een informatiecampagne ter versterking van het handelingsperspectief
van de consument over watergebruik (2007);



innovatieplatform Watertechnologie (gericht op Kaderrichtlijn Water) en het
Innovatieplatform (maatschappelijke uitdagingen) (2008);



kennisoverdracht en ontwikkeling: interdepartementale programmadirectie Kennis en
Innovatie (2008) en het Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water (2010) ter
ontwikkeling van kennis ten behoeve van de doelstellingen van de kaderrichtlijn Water;



green deals met bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheden,
waarbij bij enkele green deals ook het onderwerp water is inbegrepen.

Op 14 oktober 2010 heeft het toenmalige kabinet besloten om het ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer op te heffen en samen te voegen met
het ministerie van Verkeer en Waterstaat tot het ministerie van Infrastructuur en Milieu. In de
herverdeling van de taken wordt de minister van IenM verantwoordelijk voor het duurzaam
produceren, de kop waaronder ook het duurzaam gebruik van de bodem valt.
In 2012 staat in de begroting over de instrumenten van het ministerie van IenM: afhankelijk
van de fase van het beleidsproces, de (inter)nationale context en de betrokken doelgroep,
worden verschillende instrumenten ingezet:


Europese richtlijnen, zoals de Kaderrichtlijn Water en de Grondwater- Zwemwater- en
Drinkwaterrichtlijn.



Nationale wet- en regelgeving, zoals de Wet bodembescherming, de nieuwe
Drinkwaterwet en besluiten zoals het Besluit bodemkwaliteit en het Besluit kwaliteitseisen
en monitoring water.

Pagina 20

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht



Communicatie/beleidsoverdracht: toegankelijk maken van kennis over bodem- en
waterbeheer via websites en handreikingen voor andere overheden.



In specifieke gevallen worden beleidsafspraken en convenanten met het bedrijfsleven en
overheden gemaakt, zoals het Bestuursakkoord Water.

Samenvattend bestaat het instrumentarium voor water en bodem uit regelgeving en
normstelling, het beschikbaar stellen van kennis via onderzoek en het informeren van
maatschappelijke actoren (overheden, bedrijfsleven) en hen ondersteunen bij hun
taakuitvoering, en bijdragen aan kennisuitwisseling in het veld. Er is in 2013 nog wel
normstelling overgebleven, maar het accent ligt op het bevorderen van afwegingen van
andere overheden en maatschappelijke actoren. Het ministerie heeft zich voor wat betreft de
directie Duurzaamheid op enige afstand geplaatst van actoren die moeten handelen en
bijdragen aan voorkomen van afname van natuurlijk kapitaal in de vorm van bodem en water
en het verminderen van milieugebruiksruimte.

3.2.3 Indicatoren van het beleid
Voor het onderwerp duurzaam gebruik van de bodem en water zijn in de begroting van 2013
geen prestatie-indicatoren en meetbare indicatoren opgenomen. Er wordt in de begroting van
2013 verwezen naar kengetallen voor de algemene duurzaamheid van Nederland. Deze
kengetallen staan in de Monitor Duurzaam Nederland 2011. Deze monitor is gepubliceerd
door een samenwerkingsverband van het Centraal Planbureau, het Planbureau voor de
Leefomgeving, het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Centraal Bureau voor de
Statistiek29.
In voorgaande begrotingen (2006 – 2012) zijn wel indicatoren voor het beleid opgenomen:
prestatie-indicatoren en effect indicatoren. Vanaf 2006 evolueren de indicatoren, met name
de meetbare effecten. Vaak worden in de begrotingen van de achtereenvolgende begrotingen
nieuwe indicatoren benoemd en verdwijnen eerder opgenomen indicatoren. Slechts enkele
indicatoren zijn langer dan vier achtereenvolgende jaren in de begrotingen opgenomen en
worden vervolgens ook in de jaarverslagen behandeld. Het verloop in indicatoren laat zien dat
er de afgelopen jaren op een andere wijze naar het beleid wordt gekeken.
Ontwikkeling indicatoren bodem en water
In interviews is aangegeven dat de verandering in het aantal indicatoren voor bodem en water
in de periode 2006 – 2013 een bewuste afweging is geweest. Enerzijds bleek het niet
eenvoudig om (tijdig) de juiste gegevens te verzamelen. Hiervoor waren onvoldoende
meetpunten aanwezig of was de tijd waarover gemeten kon worden te kort om daadwerkelijk
iets over de duurzaamheid te kunnen zeggen. Deze indicatoren konden daarom niet worden
verantwoord en werden daarna niet meer opgenomen. Anderzijds werd de bruikbaarheid van
de indicatoren in meerdere gevallen betwist. Indicatoren dienen met name een indicatie te
geven van de effecten van het beleid. Veel indicatoren waren echter verkapte prestatie
indicatoren, die wel een ingezet proces kenbaar maken, maar onvoldoende de relatie met de
effecten van het beleid zichtbaar konden maken. Ook deze indicatoren verdwenen
successievelijk uit de begrotingen en de jaarverslagen.

29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 930 XII, nr. 1", pagina 122.

Pagina 21

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

De meetbare indicatoren met een relatie tot de bodem zijn in 2012 op deze wijze gereduceerd
tot twee indicatoren:


Percentage meetresultaten dat voldoet aan de wettelijke normen voor drinkwaterkwaliteit.



Aantal en percentage vastgelegde gebieden op bodemkwaliteitskaarten.

In de begroting 2012 zijn voor water nog vier indicatoren geldend:


Percentage zwemlocaties die voldoen aan Zwemwaterrichtlijn (zoet en zout).



Mate waarin drinkwaterbedrijven beschikken over goedgekeurde leveringsplannen.



Mate waarin drinkwaterbedrijven voldoen aan de wettelijke leveringszekerheidsnorm.



Percentage meetresultaten dat voldoet aan de wettelijke normen voor drinkwaterkwaliteit.

Daarnaast is een aantal (niet gekwantificeerde) prestatie-indicatoren in de begrotingen vanaf
2006 benoemd. Deze prestatie-indicatoren behelzen het realiseren van wetgeving, het
uitbrengen van handreikingen, publicaties en hulpinstrumenten voor openbaarmaking.
Voorbeelden hiervan zijn:


Het realiseren van het digitaal bodemfunctie- en bodemkwaliteitskaartsysteem dat een
volledig beeld zal geven van de bodemkwaliteit in Nederland. Met behulp van dit systeem
kunnen voor het eerst op landelijke schaal de effecten op de bodemkwaliteit worden
beoordeeld.(2012)



Vervanging van de huidige zwemwaterwetgeving (de Wet hygiëne en veiligheid
badinrichtingen en zwemgelegenheden, uit 1969) door een nieuwe wet, de
Zwemwaterwet. In de AMvB vindt de feitelijke uitwerking plaats (2011).

Naast deze direct aan de begroting verbonden indicatoren zijn er verschillende onderzoeken
die in het kader van dit artikel zijn of worden uitgevoerd die zicht geven op de mate waarin de
doelstellingen worden behaald, bijvoorbeeld de reeds genoemde Monitoring Duurzaam
Nederland.

Pagina 22

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

4

Beleid in praktijk
In dit hoofdstuk gaan we voor de verschillende doelen uit de beleidsdocumenten in op de
doelbereiking. Daarnaast doen we waar dit mogelijk is op basis van bestaande onderzoeken
en rapportages uitspraken over de effectiviteit van het beleid en van de instrumenten.

4.1 Evaluatie van bodem en water
4.1.1 Evaluatiestudies
Vraag 8

Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen?
In dit syntheseonderzoek hebben we gebruik kunnen maken van de volgende
evaluatiestudies:


Evaluatie van het Landelijk Meetnet Bodemkwaliteit, RIVM, 2009.



Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario's voor het programma vanaf 2011,
RIVM/Wageningen UR, 2010.



Evaluatie Besluit bodemkwaliteit, AgentschapNL, april 2011.



Evaluatie Technische Commissie Bodem 2006-2010, TCB, 27 april 2011.



Midterm review 2011 Bodemconvenant, Stuurgroep Bodem, december 2011.



Midterm review 2013 Bodemconvenant, Stuurgroep Ondergrond, Bodem en Grondwater,
november 2013.



Tussenevaluatie gebiedsdossiers drinkwaterwinningen, aandachtspunten voor het
landelijk beleid, RIVM, 2013.



Planbureau voor de Leefomgeving, Evaluatie van het waterschapkwaliteitsbeleid, 2012.



Kwaliteit voor later 2, evaluatie van het waterkwaliteitsbeleid, Planbureau voor de
Leefomgeving, 2012.

Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van diverse monitoringsrapportages en algemene
onderzoeksrapporten van onder andere het CBS, het Planbureau voor de Leefomgeving,
RIVM en de VROM-inspectie, waaronder:


De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2005, VROM-inspectie, 2006 t/m 2013.



'Antenne drinkwater', 2007 t/m 2012, RIVM.



'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
september 2012.

4.1.2 Witte vlekken
Vraag 9

Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd?
Het beleid voor bodem is uitgebreider geëvalueerd dan het beleid voor water. Voor
water(kwaliteit) zijn meer monitoringsrapportages beschikbaar. De beschikbare evaluatie
onderzoeken gaan slechts beperkt in op het beleid dat valt onder beleidsartikel 21.02. Over
het algemeen kan gesteld worden dat het beleid voor bodem en water (preventie en
milieugebruiksruimte) van beleidsartikel 21.02 in beperkte mate is geëvalueerd.

Pagina 23

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

4.2 Beschrijving uitvoering
Deze paragraaf geeft een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen in de werkwijze en
uitvoering van het ministerie van IenM op het gebied van water en bodem in de periode
2006–2013.
Water
In 2009 is de Waterwet in werking getreden. Een achttal wetten30 is samengevoegd tot de
Waterwet. De Waterwet regelt het beheer van oppervlaktewater en grondwater en verbetert
de samenhang tussen waterbeleid en ruimtelijke ordening. Daarnaast levert de Waterwet een
belangrijke bijdrage aan kabinetsdoelstellingen zoals vermindering van regels,
vergunningstelsels en administratieve lasten. In de Waterwet staat het watersysteem centraal
en zijn de doelstellingen van het waterbeheer gericht op het duurzaam goed functioneren van
het watersysteem. De uitvoering hiervan vindt plaats binnen de verantwoording van de
begrotingsartikelen 12 en 13, zoals in hoofdstuk 2 is aangegeven.
Binnen artikel 21.02 ondersteunt en faciliteert het ministerie van IenM overheden en bedrijven
bij het invullen van hun (decentrale) beleid. Een voorbeeld hiervan is het samen met
inhoudelijke deskundigen en de bedrijven bespreken van diffuse belasting van
oppervlaktewater met geneesmiddelen en de mogelijkheden en termijnen om daar
verbetering in te brengen. Ook in de uitvoering van de KRW, met name waar het de
ecologische toestand betreft, wordt vanuit de duurzaamheid een bijdrage geleverd (ten
aanzien van de nationaal geregelde chemische stoffen). Op dit onderdeel van de richtlijn is er
ruimte voor Nederland een eigen invulling geven aan de gewenste doelen.
Daarnaast heeft het ministerie van IenM de Commissie van deskundigen Drinkwaterwet om
overheden en bedrijven te voorzien van kennis en advies voor uitvoering bij hun taak.
Door middel van de coördinatie van de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda heeft de
minister ook zicht op de activiteiten die andere ministeries uitvoeren en waar mogelijk het
duurzaam gebruik van water in het geding is. Ook daar kan het ministerie steun aanbieden.
Onder de kop duurzaamheid wordt derhalve vooral aandacht gevraagd voor de brede
aspecten bij degenen die zich inhoudelijk op het compartiment water richten in hun werk. Er
wordt ondersteuning geboden met kennis en capaciteit om duurzaamheid verder en soms op
een specifiek onderwerp te ontwikkelen en in de uitvoering op te nemen.
Bodem
Het ministerie van IenM ondersteunt en faciliteert lokale overheden en bedrijven bij hun
keuzes voor bodemgebruik door kennis en advies aan te bieden en verder te ontwikkelen.
Hiertoe heeft ministerie van IenM onder andere de uitvoeringsorganisatie Bodem+
(ondergebracht bij RWS) in het leven geroepen om decentrale overheden te voorzien van
kennis en advies voor uitvoering bij hun bodemtaak. Voor zover het de uitvoering van
bodemtaken betreft, zijn het vooral de andere overheden die zich bezig houden met de
bodemkwaliteit en de bescherming van de bodem.

30

Betreft de Wet op de waterhuishouding, Wet op de waterkering, Grondwaterwet, Wet verontreiniging
oppervlaktewateren, Wet Verontreiniging zeewater, Wet droogmakerijen en indijkingen, Wet beheer
rijkswaterstaatswerken (het zogenaamde 'natte gedeelte'), Waterstaatswet 1900, Waterbodemparagraaf uit de Wet
bodembescherming.

Pagina 24

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Generieke normstelling gebeurt door het ministerie. Deze is vrijwel afgerond binnen de kaders
van beleidsartikel 21.02. De normstelling wordt nu grotendeels uitgevoerd binnen de
verantwoording van een ander artikel, namelijk artikel 13.04 van de begroting van het
ministerie.
Onderdelen waar de directie Duurzaamheid echter wel nog belangrijke invloed heeft, is de
nitraatrichtlijn en de uitvoering van de goedkeuring van gewasbeschermingsmiddelen. Deze
worden gezien als gevaren voor een duurzaam gebruik van de bodem en het grondwater.31
Ook heeft het ministerie van IenM een Technische Commissie Bodem ingesteld die adviseert
over beleid en uit te voeren onderzoek. Deze commissie bracht in 2012 een rapport uit met de
titel "Duurzaam gebruik van de ondergrond; Gereedschap voor structuur en visie". Deze
rapportage heeft ook aandacht voor het duurzaam gebruik van de diepe ondergrond.
Voor gestructureerd overleg met de gebruikers en bedrijven heeft de minister een tweetal
platforms ter beschikking:


Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB). SIKB is een
netwerkorganisatie waarbinnen overheid en bedrijfsleven samen praktijkgerichte
kwaliteitsrichtlijnen maken voor (water)bodembeheer (en archeologie).



Platform Overheid en Kwaliteit Bodembeheer (POKB). Dit platform wordt gedragen door
Bodem+ en SIKB en organiseert Platformbijeenkomsten om ervaringen uit te wisselen
tussen de deelnemers. Voorts onderhoudt het POKB op bodemgebied de Normbladen
8001 en 8002.

De minister heeft ook de verantwoordelijkheid voor het toezicht en de handhaving. Na de
samenvoeging van de ministeries van VROM en van VenW zijn in 2012 ook de beide
inspecties gefuseerd tot de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Deze houdt als
opvolger van respectievelijk de VROM Inspectie en de Inspectie VenW toezicht op Erkende
bodemintermediairs, certificerende instellingen en andere bedrijven die werken met grond,
bagger en bouwstoffen, op grond van het Besluit bodemkwaliteit. Tot 2012 hield ILT ook
interbestuurlijk toezicht op de uitvoering van de Wet milieubeheer en de Wet
bodembescherming door de provincies (die op hun beurt weer toezicht houden op
gemeenten). Deze taak is echter met de inwerkingtreding van de Wet Revitalisering Generiek
Toezicht (1 oktober 2012) opgeheven.

4.3 Effecten op hoofdlijnen
Deze paragraaf en de volgende paragrafen gaan in op de effecten van het beleid op
hoofdlijnen, de prestaties en de doelbereiking en effectiviteit van het beleid. De effecten op
hoofdlijnen worden in deze paragraaf beschreven aan de hand van de gegevens over bodem
en water van het CBS waar ook in de begroting van 2013 naar wordt verwezen 32. De
Vraag 10

paragraaf gaat in op de volgende onderzoeksvragen:
In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?

31
32

Zie deelrapport over de doorlichting van artikel 21.03 Ecosystemen en landbouw.
Centraal Bureau voor de Statistiek, Monitor Duurzaam Nederland, 2011.

Pagina 25

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Vraag 11

Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?

In de rapportages van de beleidsdoorlichting duurzaamheid wordt gebruik gemaakt van de
stoplichtmethode om de mate van doelbereiking en/of doeltreffendheid van het beleid te
waarderen. In tabel vorm ziet dit er als volgt uit.
Doel

Streefwaarde

Resultaat

Doelbereiking

Doel A

75% in 2012

80% in 2010

Doel is bereikt binnen de gestelde termijn.

Doel B

100 in 2012

90 in 2010

Doel is nog niet bereikt, maar te verwachten
valt dat doelbereiking mogelijk is.

Doel C

250 kilo per inwoner Geen gegevens bekend

Er zijn geen gegevens bekend. Een oordeel
over doelbereik of doeltreffendheid is
hierdoor niet mogelijk.

Doel D

90 in 2010

Doel is niet bereikt, en het valt ook niet te
verwachten dat het ingezette beleid
doelbereik alsnog mogelijk maakt.

60

Tabel 1. Legenda stoplichtmethode.

Bij de kolom doelbereiking staat toegelicht wat de kleurcoderingen inhouden. Wit betekent dat een
oordeel over doelbereiking of doeltreffendheid niet mogelijk is. Wit zegt dus niets over de mate van
doelbereiking of doeltreffendheid.

Voor de volgende paragrafen verder gebruik gemaakt van de achtereenvolgende
jaarverslagen om de realisatie van de indicatoren aan te geven. Ook andere rapportages en
evaluaties, die weliswaar geen direct verband met artikel 21.02 van de begroting hebben,
laten zien dat er buiten dit artikel nu en in het verleden door het ministerie voortgang is
geboekt op het gebied van duurzaam gebruik en beheer van de milieugebruiksruimte zoals
die in artikel 21.02 is ingekaderd: water en bodem.
Zoals eerder vermeld heeft in 2013 een beleidswijziging plaatsgevonden waarbij het
ministerie een andere rol heeft aangenomen dan in het voorheen meer op de compartimenten
gerichte beleid. Het is nog te vroeg om dit gewijzigde beleid te evalueren. Ook zullen
indicatoren moeten worden ontwikkeld om het behoud van het vermogen om
ecosysteemdiensten te verlenen (het gewenste beleidseffect) kan worden gemonitord. Deze
monitoring zal ook over een lange tijd moeten worden volgehouden.
Hoewel er hiaten zijn in de uitgevoerde onderzoeken, met name door de hierna geschetste
wisselingen in de indicatoren voor het beleid, is met de bovenstaande gegevens wel een
redelijk betrouwbare uitspraak mogelijk over de doeltreffendheid van het beleid in de jaren
2006 tot 2013.
In de begroting van 2013 staan zoals hiervoor aangegeven geen specifieke effectdoelen voor
bodem en water genoemd. De begroting 2013 verwijst naar de kengetallen in de Monitor
Duurzaam Nederland 2011 van het CBS. Hierin wordt aandacht besteed aan verschillende
onderwerpen waarvan de duurzaamheid wordt onderzocht/gemonitord. Deze worden
gerangschikt naar vier kapitaalsvormen:


natuurlijk kapitaal: onder andere land, klimaat en energie;



menselijk kapitaal: onder andere arbeid, gezondheid en opleiding;



sociaal kapitaal: onder andere sociale participatie en vertrouwen;



economisch kapitaal: onder andere fysiek kapitaal, kennis en schuld.

Pagina 26

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Bodem en water vallen onder natuurlijk kapitaal. In de monitor Duurzaam Nederland 2011
wordt hierover het volgende gezegd:
"Van de vier kapitaalvormen staat het behoud van natuurlijk kapitaal er in Nederland het
slechtst voor. Door de groei van de bevolking en de economie neemt de behoefte aan ruimte
voor wonen en werken nog steeds toe. Vooral door deze ruimtelijke druk staat de hoeveelheid
natuur en de biodiversiteit in Nederland onder druk. Overigens is de achteruitgang van
biodiversiteit in Nederland de afgelopen jaren wel afgeremd, vooral als gevolg van de aanleg
van nieuwe natuur en door verbetering van milieukwaliteit.
Een positieve ontwikkeling doet zich voor bij de lokale milieukwaliteit. De afgelopen decennia
zijn de emissies naar lucht, water en bodem in Nederland aanzienlijk afgenomen, waardoor
de milieukwaliteit is verbeterd. Vooral de luchtkwaliteit is verbeterd. Daar staat tegenover dat
de verbetering van de toestand van het Nederlandse oppervlaktewater sinds 2000 stagneert.
De lokale milieukwaliteit mag, ondanks de verbetering, naar Europese maatstaven niet ‘heel
goed’ worden genoemd. Dat de lokale milieudruk in Nederland hoog is in vergelijking met
andere EU-landen kan grotendeels worden verklaard doordat Nederland een dichtbevolkt
land is met relatief veel vee, industrie en auto’s."33
Bij het natuurlijk kapitaal in Nederland is het met de kwaliteit van bodem, water en lucht het
beste gesteld. Sinds 1985 is de milieudruk voor de meeste milieuproblemen aanzienlijk
verminderd, waardoor de kwaliteit van de bodem, het water en de lucht is verbeterd.
Toch geldt ook hier dat, ondanks de verbeteringen, de kwaliteit van bodem en water in
Nederland naar Europese maatstaven niet goed mag worden genoemd34. Dit wordt als volgt
weergegeven:35
Thema

Indicator

Bodemkwaliteit

Fosforoverschot bodem

Trend sinds 2000

Positie van Nederland
in vergelijking met
Europa

Tabel 2. Monitor duurzaam Nederland bodemkwaliteit.

De verbetering van de duurzaamheid van de bodem wordt afgemeten aan het fosfor- en
stikstofoverschot. Hiervan is door CBS het volgende grafisch overzicht opgesteld van
driejaarlijkse gemiddelden.

Monitor Duurzaam Nederland 2011, CBS, pagina 12 – 13.
Monitor Duurzaam Nederland 2011, CBS, pagina 57.
35
In dit hoofdstuk wordt samenvattend met kleuren aangegeven of doelen zijn bereikt of niet: Rood = niet bereikt;
Groen = bereikt; Oranje = nog niet volledig bereikt, maar wel op onderdelen of in enige mate.
33
34

Pagina 27

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Figuur 1. Ontwikkeling bodemaccumulatie fosfor, stikstof.

Voor water wordt het volgende weergegeven in de Monitor Duurzaam Nederland:
Thema

Indicator

Waterkwaliteit

Kwaliteit oppervlaktewater

Trend sinds 2000

Positie van Nederland
in vergelijking met
Europa

Tabel 3. Monitor duurzaam Nederland waterkwaliteit.

4.4 Prestaties
In de begrotingen van IenM zijn vanaf 2006 verschillende prestatie indicatoren benoemd.
In 2010 vermeldt het jaarverslag36 de volgende prestaties ten aanzien van duurzaam gebruik
van bodem, ondergrond en grondwater:


De beoogde prestatie dat beleidsvisies van de bevoegde overheden, waaruit blijkt op
welke wijze invulling is gegeven aan de afspraken uit het convenant bodembeleid,
beschikbaar zijn, is niet gerealiseerd. De beleidsvisies met vertaling van de
convenantafspraken door het bevoegd gezag zijn in de maak of zijn klaar. Bijvoorbeeld de
bodemvisie van de provincie Drenthe is afgerond. Overigens maken niet alle bevoegd
gezag gemeenten/provincies Wbb een beleidsvisie. Soms kiest men ook voor een ander
document. Het is voor het bevoegd gezag niet altijd gemakkelijk om de gevraagde
beleidstransitie vorm te geven.



De beoogde prestatie dat een convenant voor projectmatige aanpak van de grootschalige
grondwaterverontreiniging in de Rotterdamse haven is afgesloten is niet gerealiseerd. In
2011 zal aan de gemeente Rotterdam worden voorgesteld het concept eerst uit te werken
in een pilot gebiedsgericht beheer in de Botlek.



De beoogde prestatie dat het jaarverslag 2009 over de realisatie van het bodembeleid
door de bevoegde gezagen (provincies en gemeenten) is uitgebracht is gerealiseerd.

36

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 XI, nr. 1, pagina 31.

Pagina 28

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht



De beoogde prestatie dat de aanbevelingen uit het rapport taskforce warmte/koude
opslag zijn geïmplementeerd is gerealiseerd. In dit rapport zijn mogelijkheden opgenomen
om de bodem te benutten voor de energiehuishouding. De aanbevelingen hebben vorm
gekregen in een AMvB. Met alle betrokken partijen is overeenstemming bereikt over de
strekking van een AMvB Bodemenergie; deze wordt in februari 2011 in procedure
gebracht.

Over de gerealiseerde prestaties vermeldt het jaarverslag 2011 van IenM het volgende:


Ten aanzien van de prestatie-indicatoren milieukwaliteit bodem en water zijn – voor zover
de data waar de indicatoren op gebaseerd zijn voor 2011 al beschikbaar zijn – de meeste
prestaties gerealiseerd, dan wel deels gerealiseerd. Zie verder tabel 4.



Nagenoeg alle gemeenten in Nederland hebben ondertussen hun bodembeleid op orde.
Dit resulteert erin dat in kaart is gebracht welke kwaliteiten bodem en grondwater
aanwezig zijn. Hierdoor kan bij ruimtelijk ingrijpen de optimale en voor het milieu meest
gunstige combinatie van functie en de bijbehorende bodemkwaliteit worden gemaakt
(door grondverzet). De kwaliteit op gebiedsniveau komt daarmee steeds beter overeen
met de functie ter plaatse.

De belangrijkste prestaties in 2012 zijn geweest:


Met een wijziging van de Regeling bodemkwaliteit op 1 januari 2012 is het bodemloket
verankerd, dat in de loop van 2012 operationeel is geworden. Het bodemfunctie- en
bodemkwaliteitskaartensysteem is hierin ondergebracht, waarmee het systeem een
volledig beeld geeft van de bodemkwaliteit in Nederland.



Op 12 juli 2012 is bij wijziging van de AMvB behorende bij de Crisis- en herstelwet (derde
tranche) een wijziging van het Stortbesluit doorgevoerd (Staatsblad 2012, nr. 350). Dit
betreft de invoeging van de Experimentenparagraaf Duurzaam Stortbeheer.
Inwerkingtreding van deze wijziging van het Stortbesluit is voorzien per apart Koninklijk
Besluit eind 2013, afhankelijk van het moment van afsluiten van de green deal Duurzaam
Stortbeheer.



Als toetsingskader voor het duurzaam gebruiken van de ondergrond is de zoekmachine
BodemVizier online en werkend.

Uit de jaarverslagen blijkt de realisatie van de prestaties overigens niet altijd zo duidelijk
verantwoord.
Jaar

Prestatie

Doelrealisatie

2010

Publicatie ontwerp wijziging Wet en het Besluit hygiëne en

De wettelijke basis voor de

veiligheid baden en zwemgelegenheden (Whvbz en

nieuwe regels wordt

Bhvbz)

de Omgevingswet37.

Opstellen beleidsplan Drinkwater op grond van de in 2009

April 2013

gepubliceerde Drinkwaterwet
2011

De huidige zwemwaterwetgeving (de Wet hygiëne en

De wettelijke basis voor de

veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden) dateert

nieuwe regels wordt

uit 1969 en sluit op tal van punten niet meer aan bij de

de Omgevingswet.

huidige praktijk en de huidige inzichten over regelgeving.
De wet zal daarom vervangen worden door een nieuwe

37

http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/waterkwaliteit/kwaliteit-zwemwater/zwembaden.

Pagina 29

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

wet, de Zwemwaterwet. In de AMvB vindt de feitelijke
uitwerking plaats
Het in werking laten treden van de Drinkwaterwet plus het

2011

Drinkwaterbesluit, alsmede het uitbrengen van de
beleidsnota Drinkwater (op grond van de in 2009
gepubliceerde Drinkwaterwet). Het doel van deze nota
betreft het in beleidsmatige zin nader uitwerken van
begrippen opgenomen in de Drinkwaterwet
2012

Publicatie ontwerp Zwemwaterwet, waarmee de veiligheid

Geen gegevens bekend

en hygiëne van zwemwater wordt geborgd en innovatie
wordt gestimuleerd
Het uitbrengen van een beleidsnota drinkwater met het

April 2014

oog op de implementatie van de nieuwe regelgeving op
het gebied van drinkwater en inbreng ten behoeve van de
2e generatie stroomgebiedsbeheerplannen Kaderrichtlijn
water
Rapportage aan de Tweede Kamer van een evaluatie van

Verwacht 2014

het Uitvoeringsprogramma Diffuse Bronnen
Waterverontreiniging. De inzet is erop gericht de
activiteiten van het uitvoeringsprogramma onder te
brengen in het sectorale bronbeleid
Tabel 4. Prestaties water en bodembeleid 2010 – 2012.

4.5 Effecten
4.5.1 Doelen begroting
Naast de geleverde prestaties zijn de gerealiseerde effecten in beeld gebracht. In de
verschillende jaarverslagen van het ministerie zijn over het duurzaam gebruik van de bodem
en de verwezenlijking van de doelstellingen vooral kwalitatieve gegevens gevonden. Hierbij
komt dat de indicatoren regelmatig veranderden vanaf 2006. Het wijzigen van indicatoren
houdt voor een deel ook verband met het niet beschikbaar zijn van kwantitatieve gegevens.
In de onderstaande tabellen is van de verschillende achtereenvolgende indicatoren
weergegeven of daaraan volgens gegevens uit het jaarverslag van het ministerie is voldaan.
In het de kolom doelrealisatie staat het jaar van het betreffende jaarverslag. Het overall beeld
dat hieruit naar voren komt, is dat het merendeel van de doelen, waarover gegevens bekend
zijn, is bereikt.

Pagina 30

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Indicator

Basiswaarde Peildatum Streefw. 1

Periode

Aantal nieuwe gevallen van

Nulmeting*

2012

2009

Bodemverontreiniging (2008)

Geen toe-

Streefw. 2

Periode

Doelrealisatie
Geen landelijke

name t.o.v.

gegevens

nulmeting
Aantal en% vastgelegde

0

2007

100 (25%)

2009

300 (75%)

2010

0

1–1–2005 50%

0

1–1–2005 1 500 (75%) 2008

2012

2008

75%

2010

Geen gegevens

2 000 (100%) 2009

Geen gegevens

Streefw. 2 Periode

Doelrealisatie

gebieden op
bodemkwaliteitskaarten (2008 2010)
Percentage informatieinwinning over bodemkwaliteit
bij onroerend goed transacties
(2006 - 2007)
Aantal bezoekers van de
website met daarop de
handleiding beheer en herstel
bodemkwaliteit (2008)
Tabel 5. Doelrealisatie indicatoren begroting bodem.
Indicator

Basiswaarde

Peil- Streefw. 1 Periode
datum

Percentage meetresultaten dat

99,9%

2004

99,9%

2006

80%

2006

100%

2007

201238

voldoet aan de wettelijke normen
voor drinkwaterkwaliteit (2006 – 2012)
Percentage nieuwe materialen en

-

100%

2007

Geen gegevens

chemicaliën die in contact staan met
drinkwater t.o.v. het totaal aantal nieuwe
materialen en chemicaliën met erkende
kwaliteitsverklaringen
(tot en met 2007)
Mate van voldoen van

50%

2003

Geen gegevens

drinkwaterbedrijven aan
basisbeveiligingsniveau
(tot en met 2010)
Gemeten voortgang (o.b.v. een nog te

-

ontwikkelen systematiek) in de

Nader te

Indicator niet uitgewerkt

bepalen

en na 2007 geschrapt

samenwerking in de waterketen

uit begroting

(tot en met 2007)
Percentage gesaneerde huishoudelijke

ca. 5%

2002

100%

2007

200739

Nader te

2015

Indicator niet

lozingen in het buitengebied (tot en met
2010)
Aantal oppervlakte- en

-

grondwaterlichamen (in ha) t.o.v. het

bepalen

uitgewerkt. Geen

totaal van oppervlakte- en

rapportages over

grondwaterlichamen waarvan de

beschikbaar

gemeten waarden (ecologische,

38
39

Inspectie Leefomgeving en Transport, De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2012, 17 december 2013.
Nederland heeft een rioleringsgraad van 99,5%, Het Riool in Cijfers 2005-2006, Stichting RIONED.

Pagina 31

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Indicator

Basiswaarde

Peil- Streefw. 1 Periode
datum

Streefw. 2 Periode

Doelrealisatie

chemische en kwantitatieve parameters)
voldoen aan
de geldende normen in KRW en EMS (tot
en met 2008)
Percentage locaties t.o.v. het totaal

-

Nader te

aantal locaties, waarvan de actuele

2015

Indicator niet

bepalen

uitgewerkt. Geen

waterkwaliteit voldoet aan de geldende

rapportages over

normen die gesteld zijn aan de gestelde

beschikbaar.

gebruiksfunctie van de locatie (tot en met
2008)
Percentage zwemlocaties die voldoen

92% zoet

2005

100%

2015

201140

aan Zwemwaterrichtlijn (vanaf 2007)

99% zout

2005

100%

2015

2011

Mate waarin drinkwaterbedrijven

Nulmeting 2008

100%

2011

Mate waarin drinkwaterbedrijven voldoen Nulmeting 2008

90%

2010

2012

beschikken over goedgekeurde
leveringsplannen (vanaf 2008)
100%

2015

2012

aan de wettelijke
leveringszekerheidsnorm
(vanaf 2008)
Toename doelmatigheidswinst in de

Nulmeting 2e helft 10 à 20%

waterketen (per jaar 1 à 2%) (vanaf 2008

2015

Geen gegevens

2007

tot en met 2011)
Tabel 6. Doelrealisatie indicatoren begroting water.

4.5.2 Doelbereiking subdoelen
De subdoelen die in paragraaf 0 zijn onderkend in het beleid betreffen:
1. Vermindering van regeldruk.
2. Innovatie duurzaam gebruik bodem en water door creëren van nieuwe ideeën voor
duurzaam gebruik.
3. Duurzaam gebruik bodem en water bij de doelgroepen in het bedrijfsleven, andere
overheden en de burgers in Nederland.
In het kader van deze subdoelen zijn verschillende prestaties geleverd of wordt nog aan
prestaties gewerkt.
1. Het ministerie van IenM werkt(e) aan nieuwe geïntegreerde wetgeving ter
vereenvoudiging en vermindering van de regelgeving, te weten:


Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, Wet bodembescherming en hierop
gebaseerde besluiten (zoals het Besluit bodemkwaliteit en het Activiteitenbesluit
milieubeheer.



Nederlandse Richtlijn Bodembescherming bedrijfsmatige activiteiten (NRB).



Besluit en Regeling uitvoeringskwaliteit bodembeheer (Kwalibo) ter vergroting van de
betrouwbaarheid van het werk van intermediairs door kwaliteitseisen te stellen aan
werkzaamheden in het bodembeheer en integriteitseisen aan de uitvoerders.

40

Voor de zwemwater kwaliteit voldeed in 2011 88,4% van de zwemlocaties gelegen in het zoete oppervlaktewater; van
de zwemlocaties gelegen aan de kust (zout) voldeed 97,7%.

Pagina 32

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

2. Volgens het Midterm Review bodemconvenant 2013 zijn er meerdere pilotonderzoeken
uitgevoerd die gericht zijn op het creëren van nieuwe ideeën voor duurzaam omgaan met
bodem en water.
3. In het kader van het stimuleren van duurzaam gebruik wordt communicatie en voorlichting
ingezet naar de doelgroepen in het bedrijfsleven, naar andere overheden en voor de
burgers in Nederland. Voorbeelden hiervan zijn:


ontwikkeling handreikingen voor het bevoegd gezag als toetsingsinstrument voor
verbetering van de bodemkwaliteit bij ruimtelijke ingrepen;



ondersteuning bevoegd gezag door uitvoeringsorganisatie Bodem+ bij de uitvoering
van bodembeleid. Hierbij zijn circa 400 van de 403 gemeenten geadviseerd bij de
opzet en implementatie van bodembeleid;



communicatie/beleidsoverdracht: toegankelijk maken van kennis over bodem- en
waterbeheer via websites en handreikingen voor andere overheden. Hiertoe wordt
AgentschapNL ingezet.

Doel/prestatie

Doelrealisatie

Vereenvoudiging en vermindering van regelgeving
Creëren van nieuwe ideeën voor duurzaam gebruik door
middel van pilotonderzoeken.
Het stimuleren van duurzaam gebruik bij de doelgroepen
in het bedrijfsleven, andere overheden en de burgers in
Nederland door middel van communicatie
Tabel 7. Doelbereiking subdoelen bodem en water.

De doelen passen bij de rol die het ministerie op zich heeft genomen en die er op gericht zijn
om andere actoren, vooral overheden activiteiten te laten uitvoeren.

4.5.3 Effectiviteit van beleid
Vraag 12

Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
Er zijn in de periode 2006 – 2013 diverse beleidsevaluaties uitgevoerd over het beleid voor
bodem en water. Hieronder staan de belangrijkste bevindingen uit de onderzoeken
weergegeven en wordt waar mogelijk een oordeel gegeven over de effectiviteit van het beleid.
Bodem
De Midterm Review uitvoeringsprogramma bodemconvenant 201141 laat zien dat bij
verschillende overheden meer aandacht is voor duurzaamheid in het gebruik van de bodem.
De Midterm Review beschrijft de voortgang van het bodemconvenant bij zowel de andere
overheden als de maatschappelijke ontwikkelingen bij landbouw en energie. Bij de andere
overheden zijn enquêtes gehouden over het Project gebiedsgericht grondwaterbeheer en
over het Project ondergrond en transitie. Op basis van de beide enquêtes wordt
geconcludeerd dat provincies verder zijn dan gemeenten, en zogenaamde rechtstreekse
gemeenten verder zijn dan niet-rechtstreekse gemeenten.
Bij het overgrote deel van de overheden staat de integrale aanpak van een duurzaam gebruik
van de ondergrond wel op het netvlies, maar ze wordt nog onvoldoende in de praktijk
gehanteerd. Het onderzoek biedt de minister zicht op het opereren van de andere actoren en
kan een basis zijn voor handelen in het kader van haar regisserende functie.

41

Midterm Review 2013 Bodemconvenant, Stuurgroep Ondergrond, Bodem en Grondwater, november 2013.

Pagina 33

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

De Toekomstverkenning Landelijk Meetnet Grondwaterkwaliteit42 van het RIVM laat zien dat
de afgelopen jaren de druk van diffuse verontreiniging in de bodem, met name metalen, is
afgenomen. Deze waarneming komt voort uit het grondwatermeetnet voor de Europese
Kaderrichtlijn Water, het KRW Monitoringprogramma Grondwaterkwaliteit (KMG) en het
Landelijk Meetnet Grondwaterkwaliteit. Het KMG richt zich specifiek op monitoring om
inzichten te krijgen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). Het LMG wordt gebruikt om aan
meerdere wettelijke verplichtingen te voldoen, zowel nationaal als Europees. Daarnaast biedt
het LMG informatie/data voor lange termijnanalyses, omdat het meetnet lange tijd op dezelfde
manier werkte. Ten slotte biedt de grote hoeveelheid data antwoorden op onvoorziene
beleids- en onderzoeksvragen die zich regelmatig aandienen.
Het landelijk meetnet brengt volgens onderzoekers van het RIVM niet alle bedreigingen voor
het behoud van duurzaamheid van de bodem nu al in kaart kan brengen. Voor sommige
onderwerpen die bij een duurzaam gebruik en beheer horen is er sprake van te weinig
gegevens uit het verleden, omdat deze onderwerpen in het verleden niet gemeten werden. Er
is geen nulmeting voor de betekenis van de kwaliteit van bodem en grondwater voor de
biodiversiteit. Over doelbereiking op dat vlak valt dus op grond van onderzoek niets te
zeggen.
De Evaluatie van het Besluit bodemkwaliteit is uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van het
implementatieteam Besluit bodemkwaliteit waarin alle overheden alsmede het bedrijfsleven
zijn vertegenwoordigd. Deze rapportage gaat aan de hand van de negen geformuleerde
doelstellingen van het Besluit bodemkwaliteit telkens in op de mate van doelbereik. Daarbij
worden per doelstelling aanbevelingen gedaan voor verbetering van de implementatie of het
Besluit.
Het rapport concludeert dat Nederland met betrekking tot het behalen van de doelstellingen
van het Besluit bodemkwaliteit voor een aantal onderdelen op koers ligt en voor andere
onderdelen achter loopt bij de doelstellingen. Doelstellingen waarvoor Nederland op koers is,
betreffen:


het bevorderen van het hergebruik van bouwstoffen;



het beschermen van de bodemkwaliteit;



het opheffen van stagnaties;



het aansluiten bij andere beleidsontwikkelingen.

Doelstellingen die extra inspanning en wellicht bijstelling van de koers behoeven zijn:


het verbeteren van de kwaliteit van de handhaving en de handhaafbaarheid;



het verbeteren van de kwaliteit van de uitvoering;



de vereenvoudiging van de regelgeving;



het verminderen van de administratieve lasten;



het hergebruik vangrond en baggerspecie voor zover het de complexiteit van het kader
voor grond en baggerspecie betreft.

Er wordt veel grond en baggerspecie hergebruikt in Nederland, vooral de mogelijkheden van
hergebruik van baggerspecie zijn vergroot door het Besluit bodemkwaliteit. Er zijn geen
directe aanwijzingen dat als gevolg van het feit dat deze doelstellingen achter lopen er op dit
moment onaanvaardbare milieuhygiënische risico’s worden gelopen. Het meest in het oog
42

RIVM, Toekomstverkenning Landelijk meetnetgrondwaterkwaliteit, Bilthoven 2012.

Pagina 34

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

springende resultaat van het Besluit bodemkwaliteit is dat gemeenten, provincies en
waterbeheerders in de regio met elkaar samenwerken aan de ontwikkeling en implementatie
van duurzaam bodembeheer.
Water
In de Evaluatie van het waterkwaliteitsbeleid van het PBL wordt geconcludeerd dat aan de
gebruiksdoelen voor water grotendeels wordt voldaan, maar dat de doelen voor natuur niet
worden gehaald.43 De kwaliteit van het Nederlandse grond- en oppervlaktewater is in de
afgelopen decennia aanzienlijk verbeterd. Het water voldoet grotendeels aan de
gebruiksdoelen voor de drinkwaterbereiding, de landbouw, het zwemmen en andere vormen
van waterrecreatie.
Aan de verbetering van de kwaliteit van het oppervlaktewater heeft de uitvoering van de
Kaderrichtlijn Water (KRW) een positieve bijdrage geleverd. Maar voor de ecologische
kwaliteit, gericht op de natuur, worden de doelen niet gehaald.
Volgens het evaluatierapport zal door afgesproken bezuinigingen de ecologische
waterkwaliteit nauwelijks verbeteren. Door de bezuinigingen op het KRW-budget voor de
rijkswateren (2010), de bezuinigingen in het kader van het Bestuursakkoord Water (2011) en
het Onderhandelingsakkoord Natuur (2011), verbetert de ecologische waterkwaliteit in de
periode tot 2027 naar verwachting zelfs maar weinig, omdat er nauwelijks geld voor het
uitvoeren van de maatregelen zal zijn (deze bezuinigingen zijn geen direct besluit ten aanzien
van artikel 21.02, maar ten aanzien van artikel 12).
De mogelijkheden om de ecologische doelen te halen met de voorgestelde maatregelen in
het Innovatieprogramma KRW en het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid zijn
volgens het evaluatierapport beperkt. Ook de huidige beperkte toepassing van het
profijtbeginsel is geen stimulans voor het halen van de ecologische waterdoelen.
Zo staat de financiële bijdrage die de landbouw levert aan het waterbeheer, in geen
verhouding tot de aanzienlijke milieubelasting door deze sector. De ecologische waterdoelen
zijn vaak moeilijk te verenigen met de huidige landbouwpraktijk. Dit vraagt volgens het
evaluatierapport om een meer integrale ruimtelijke visie, met een gebiedsgerichte
herprioritering van de doelen voor zowel de ecologie als de landbouw.

43

Planbureau voor de Leefomgeving, Evaluatie van het waterschapkwaliteitsbeleid, Den Haag 2012.

Pagina 35

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

5

Financiën
Dit hoofdstuk beschrijft de budgetten die zijn ingezet en de uitgaven die zijn opgenomen voor
preventie en milieugebruiksruimte in Beleidsartikel 21 van de begroting van Infrastructuur en
Milieu.

5.1 Inzet van financiële middelen
Vraag 6

Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of
voor andere partijen?
Het beleidsartikel 21.02 heeft in 2013 een omvang van € 2.751.000. Dit bedrag wordt volgens
het overzicht van de budgettaire gevolgen44 vrijwel geheel besteed aan opdrachten. Deze
hebben veelal betrekking op uitvoering van wettelijk voorgeschreven taken op het gebied van
de kwaliteit van de milieugebruiksruimte.45 Deze worden blijkens de uitsplitsing uitgevoerd
door op aan de overheid gelieerde instituten, zoals Nederlands Normalisatie Instituut, Raad
van Accreditatie en Bodem+ en ingestelde commissies.
Met betrekking tot uitgaven van andere partijen zijn geen gegevens bekend. Duidelijk is dat
ook andere overheden kosten maken, bijvoorbeeld in het kader van het opstellen en
uitvoeren van bodembeleid en meer in het algemeen duurzaamheidsbeleid. Ook bedrijven
maken kosten, maar zien duurzaamheid vaak ook als kans.
De tabel op de volgende pagina geeft een meerjarig overzicht van de bedragen uit de
begrotingen en jaarverslagen over de periode 2006-2013.

Vraag 7

Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de
componenten volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
Op welke wijze de hoogte van de budgetten is bepaald, wordt in het beleidsartikel niet
beschreven. Ook wordt geen onderbouwing gegeven. Wel wordt kort aangeduid waaraan de
bedragen worden besteed. De ontwikkeling van de budgetten valt uit de toelichting niet af te
leiden.
Bij navraag blijkt dat de groei van de uitgave voor bodem in 2009 komt door tijdelijk extra
budget voor uitvoering van de Toekomstagenda in 2009. Dit extra budget was tijdelijk en is
afgebouwd vanaf 2011.

44
45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 XII, nr. 2, pagina 112.
Idem, pagina 113.

Pagina 36

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Begrotingen ministeries van VROM en IenM
Bedragen x € 1.000
2006

2007

2008

2009

Verbeteren milieukwaliteit bodem

2.140

2.194

2.226

2.226

Verbeteren milieukwaliteit water

1.364

13.724

13.705

13.702

Verbeteren van milieukwaliteit van bodem en water

2010

2011

2012

6.491

6.538

13.069

2013

3.866

Preventie en milieugebruiksruimte

Realisatiecijfers Jaarverslagen ministeries van VROM en IenM
Bedragen x € 1000
2006

2007

2008

2009

Verbeteren milieukwaliteit bodem

3.426

2.988

3.182

6.343

Verbeteren milieukwaliteit water

1.495

1.911

2.086

2.350

Verbeteren van milieukwaliteit van bodem en water

2010

2011

2012

8.937

5.939

3.088

2013

2.839

Preventie en milieugebruiksruimte
Tabel 8. Budgetten in begrotingen en realisatiecijfers in jaarverslagen ministerie van VROM en IenM 2006-2013.

Pagina 37

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

5.2 Doelmatigheid
Vraag 13

Hoe doelmatig is het beleid geweest?
In de beschikbare onderzoeken is de doelmatigheid van het beleid voor bodem en water
stelselmatig niet onderzocht. Het enige beschikbare onderzoek dat ingaat op doelmatigheid is een
feitenonderzoek naar doelmatig beheer van de waterketen.46 Dit onderzoek gaat in op
maatschappelijke kosten en opbrengsten in de waterketen, en is geen onderzoek naar de
doelmatigheid van het gevoerde beleid van de rijksoverheid. Op basis van de evaluatie
onderzoeken valt dus geen uitspraak te doen over de doelmatigheid van het beleid.
Uit de eerdere begrotingen valt op te maken dat de verhouding tussen het deel hiervan dat aan
water respectievelijk aan bodem wordt besteed ongeveer 2:1 is. Uitsplitsing van het bedrag op het
niveau van de begroting ontbreekt. De uitsplitsing van het budget is wel terug te vinden in
meerjaren activiteitenbegroting van de Directie Duurzaamheid. Hierin zijn de verplichtingen in de
onderstaande tabel aangegeven:
Verplichting voor 2013 aangegaan

Budget voor 2013
(x € 1.000)

RvA 2009

78

Ondersteuning Beleidsprocedure bodembeheer

10

Netwerk in waterketen

12

Duurzaam stortbeheer

83

Secr. CEN

32

Secr. Cie Deskundigen water

82

Lasten zwemwaterwet

37

Jaarplan RvA 2012

28

Normalisatieactiviteiten 2012 NEN

339

Normstelling grondwater en organische meststoffen

49

Natte koeltorens in Atlas

8

Secretariaat CEN

62

Verplichting voor 2013 aangegaan

Budget voor 2013

Beoordeling kwaliteitsverklaring 2012

11

Jaarplan RvA 2013

67

NEN 2013

1.100

Traject voor de afvalwaterketen

35

Bedrijfseffectentoets

30

Afvalmining

50

Adviesaanvraag levensduur onderafdichting

44

Keten secundaire bouwmaterialen

40

Publieks-en ondernemingsplatform secundaire bouwmaterialen

37

Verduurzaming zwembaden

55

Kosteninschatting kwaleisen zwemwater

55

Risicobenadering zwembaden

0

46

'Doelmatig beheer van de waterketen', eindrapport commissie feitenonderzoek, 29 maart 2010

Pagina 38

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Risicobenadering zwemlocaties.
Hervorming stortsector (ondersteuning)

35

Aanvullende technische onderst/Green Deal IDS

34

ECN

22

Hervorming stortsector (onderzoek)

40

Advieskamer (Expertise Netwerk Stortbesluit)

24

Aanvraag Financiële Quick scan modernisering stortsector

16

Advisering modernisering stortbesluit

16

NEN 2013, zie boven, NEN 2014

0

NEN 2013 (aanvulling)

90

Evaluatie regelgeving oppervlaktewater

37

Opdracht 2013 Agentschap Bodem + RWS

370

Tabel 9. Verplichtingen bodem en water begroting 2013.

Deze uitsplitsing geeft inzicht in de aard van de verplichtingen, vooral opdrachten en ondersteuning
van commissies. De doelmatigheid van de besteding van de middelen is derhalve gekoppeld aan
de soberheid waarmee deze partijen de voor hen beschikbare middelen inzetten om de opdrachten
uit te voeren. Hierover dienen zij verantwoording af te leggen aan het ministerie.

5.3 Bezuinigingen
Deze paragraaf behandelt de vraag:
Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het beleidsartikel
of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes impliceert dit; welke
afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten gevolgen en
maatschappelijke effecten?
Of op het begrotingsartikel 21.02 een bezuiniging van 20% te behalen is wordt in de kern bepaald
door keuzes of bepaalde opdrachten in de komende jaren moeten doorlopen. Deze opdrachten zijn
echter voor een belangrijk deel wettelijke verplichtingen, waardoor bezuiniging hierop lastig wordt.
Het begrotingsartikel 21.02 heeft een nauwe samenhang met de op de compartimenten bodem en
water gerichte begrotingsartikelen 11, 12 en 13. Mogelijk valt een efficiencywinst te behalen door
een eventuele overlap in taken en verantwoordelijkheden weg te nemen of door een betere
afstemming tussen de verschillende begrotingsartikelen te realiseren.
Binnen het onderwerp zelf, duurzaam beheer en gebruik van de milieugebruiksruimte om het
vermogen om ecosysteemdiensten te behouden, is de fundamentele keuze de bepaling van de
gewenste ecosysteemdiensten en de differentiatie daarin. Deze keuze zal echter vooral gevolgen
hebben voor de door op andere terreinen en door andere partijen te maken kosten.

Pagina 39

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

6

Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de conclusies op basis van de voorgaande hoofdstukken. Middels
de conclusies en aanbevelingen geven we tevens antwoord op de vraag:
Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen ten
aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?

6.1 Conclusies
Conclusie 1 - Ontwikkeling en actualiteit van beleid
Artikel 21.02 betreft een sterk ingekaderd beleidsonderwerp dat echter in alle facetten van het
beleid op de betreffende compartimenten water en bodem doorwerkt. Het beleidsprobleem bodem
en water zoals dat in begrotingsartikel 21 is aangeduid, heeft zich in de loop van de tijd ontwikkeld
van een op compartimenten gerichte probleemstelling naar (chemische) kwaliteitskenmerken naar
een integrale probleemstelling op duurzaamheid. De implementatie van en het voldoen aan
internationale afspraken en richtlijnen is nog steeds een actueel vraagstuk. Daarnaast is er ook
nog steeds een rol weggelegd voor de rijksoverheid om medeoverheden en bedrijfsleven in staat te
stellen zelfstandiger de uitvoering ter hand te nemen.
Een belangrijke vraag voor het nieuwe duurzaamheidsbeleid voor bodem en water, is de bepaling
van de gewenste ecosysteemdiensten en de differentiatie daarin. Welke ecosysteemdiensten
wenst het rijk te behouden en hoe verhouden deze diensten zich tot duurzaam beheer en gebruik
van de milieugebruiksruimte? Om dit vraagstuk af te bakenen is de mondiale dimensie van
milieugebruiksruimte relevant, omdat de ook buitenlandse factoren van invloed zijn op de kwaliteit
en gebruiksruimte van bodem en water in Nederland.
Conclusie 2 – Verandering rol rijksoverheid
Door de beleidswijziging en het na de samenvoeging van de ministeries overbrengen van taken op
gebied van water en bodem naar de op de compartimenten gerichte diensten en directies, is de
taak van het ministerie van IenM inzake de duurzaamheid van water en bodem veranderd.
Daarnaast neemt de invloed van Europa nog steeds toe op het terrein van boden water, in vindt de
uitvoering van de regelgeving steeds meer decentraal plaats en onder verantwoordelijkheid van de
decentrale overheden. De rijksoverheid verleent hierin een ondersteunende rol. De resultaten van
deze rolverandering zijn nog niet geëvalueerd.
Conclusie 3 – Uitvoering beleid
De beleidsuitvoering die in artikel 21.02 wordt verantwoord zijn de typische werkzaamheden voor
een beleidsdirectie. Deze signaleert op basis van onderzoeken (nieuwe) bedreigingen voor het
duurzaam gebruik en beheer van bodem en water en ondersteunt vervolgens de uitvoering naar de
oplossingen. De beleidsdirectie is daarin soms aandrager en initiator van kennisontwikkeling,
opdrachtgever voor uitwerking, intermediair in het brede duurzaamheidlandschap en vraagbaak
voor de uitvoerende partijen als het over duurzaamheid gaat.
Het uitvoerende werk wordt gedaan binnen de op de compartimenten gerichte directies,
organisaties, ministeries en andere overheden. Daar wordt gericht nieuw beleid ontworpen of
bestaande beleid aangepast, zo nodig nieuwe of gewijzigde regelgeving gemaakt en worden de

Pagina 40

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

onderzoeken en pilotprojecten uitgevoerd en wordt het beleid uitgevoerd. De verantwoording
hierover vindt voor wat betreft water plaats binnen de artikelen 11 en 12 en voor bodem binnen
artikel 13.
Om de partijen voor de uitvoerende werkzaamheden op het relatief nieuwe onderwerp duurzaam
gebruik teneinde het vermogen om ecosysteemdiensten te leveren te behouden en scherp te
houden - met andere woorden om te voorkomen dat ze zich uitsluitend gaan bezig houden met de
reeds bestaande compartiment- en norm gerichte verantwoordelijkheden - zal het ministerie ook in
de toekomst een aanjaagfunctie nodig hebben zoals die in de beleidswijziging is omschreven.
Conclusie 4 – Doeltreffendheid beleid
Hoewel er hiaten zijn in de uitgevoerde onderzoeken, met name door de wisselingen in de
indicatoren voor het beleid gedurende de afgelopen jaren, is met de verkregen gegevens wel een
redelijk betrouwbare uitspraak mogelijk over de doelbereiking en doeltreffendheid van het beleid in
de jaren 2006 tot 2013. Het overall beeld is dat voor het merendeel van de beleidsdoelen uit de
jaren 2006 tot en met 2012 is bereikt.
De gegevens laten zien dat er nu en in het verleden door het ministerie voortgang is geboekt op
het gebied van duurzaam gebruik en beheer van de milieugebruiksruimte zoals die in artikel 21.02
is ingekaderd: water en bodem. Sinds 1985 is de milieudruk voor de meeste milieuproblemen
aanzienlijk verminderd, waardoor de kwaliteit van de bodem, het water en de lucht is verbeterd. De
afgelopen jaren is de druk van diffuse verontreiniging in de bodem, met name metalen, afgenomen.
Toch geldt ook hier dat, ondanks de verbeteringen, de kwaliteit van bodem en water in Nederland
naar Europese maatstaven nog niet goed mag worden genoemd.
Ook zijn andere effecten bereikt. Inmiddels hebben alle gemeenten door ondersteuning vanuit
Bodem+ een bodembeleid ontwikkeld en geïmplementeerd, zijn er bodemkaarten beschikbaar
waarop de kwaliteit van de bodem kan worden gevonden en hebben drinkwaterbedrijven
goedgekeurde leveringsplannen met een voldoende leveringszekerheid.
Conclusie 5 – Doelmatigheid en bezuinigingen
De doelmatigheid van het duurzaamheidsbeleid voor bodem en water is structureel onderbelicht in
evaluatie onderzoeken. Er zijn geen onderzoeken die oordeel mogelijk maken over de
doelmatigheid van het beleid van beleidsartikel 21.02. De uitsplitsing van de begrotingsposten
geeft wel inzicht in de aard van de verplichtingen, vooral opdrachten en ondersteuning van
commissies. Daaruit valt af te leiden dat de doelmatigheid van de besteding van de middelen voor
preventie en milieugebruiksruimte gerelateerd is aan de soberheid waarmee deze partijen de voor
hen beschikbare middelen inzetten om de opdrachten uit te voeren. Hierover dienen zij
verantwoording af te leggen aan het ministerie.
Of op het begrotingsartikel 21.02 een bezuiniging van 20% te behalen is, wordt in de kern bepaald
door keuzes of bepaalde opdrachten in de komende jaren moeten doorlopen. Deze opdrachten zijn
voor een belangrijk deel wettelijke verplichtingen, waardoor bezuiniging hierop lastig wordt.
Het begrotingsartikel 21.02 heeft een nauwe samenhang met de op de compartimenten bodem en
water gerichte begrotingsartikelen 11, 12 en 13. Mogelijk valt een efficiencywinst te behalen door
een eventuele overlap in taken en verantwoordelijkheden weg te nemen of door een betere
afstemming tussen de verschillende begrotingsartikelen te realiseren.

Pagina 41

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Conclusie 6 – Onderzoekbaarheid van het beleid
Een belangrijk probleem dat in dit deel van de beleidsdoorlichting is aangetroffen betreft de
frequente en snelle wisseling van indicatoren waarmee beleid en beleidseffecten worden
gemonitord. Er zijn hierdoor slechts van een beperkt aantal indicatoren langjarige gegevens
beschikbaar. De nieuwe invulling van het beleid met een focus op de gebruiksruimte en het behoud
van ecosysteemdiensten vereist duidelijke definities en langjarige monitoring. Om in de toekomst
een uitspraak te kunnen doen over de met het beleid gerealiseerde duurzaamheidseffecten,
moeten dus nieuwe indicatoren ontwikkeld worden. Hiervoor moet het ministerie samen met de
uitvoerende partijen ne de wetenschap samenwerken.
Voor de rol die het ministerie heeft als regisseur en facilitator zijn procesindicatoren een goede
maatstaaf. Van belang is echter dat ook deze indicatoren over een langere reeks van jaren
eenduidig worden gemeten.

6.2 Aanbevelingen
Aanbeveling 1 – Ontwikkeling indicatoren
Ontwikkel indicatoren om enerzijds het proces van de beleidsuitvoering te kunnen monitoren en
bijsturen en anderzijds om de mate van doelbereiking te kunnen meten. Zorg dat indicatoren die
worden ontwikkeld om het proces van de beleidsuitvoering en uiteindelijk het gewenste effect te
kunnen meten gedurende langere tijd, tenminste tot na de expiratiedatums van de
beleidsprogramma's, hetzelfde blijven. Betrek bij het opstellen van indicatoren die het gewenste
effect moeten meten degenen die het beleid in de praktijk moeten uitvoeren en de wetenschap.
Ter ondersteuning van de ontwikkeling van nieuwe indicatoren en het verbeteren van de
onderzoekbaarheid van het beleid kan het nuttig zijn een ex ante beleidsonderzoek uit te voeren
naar de recente beleidswijzigingen.
Aanbeveling 2 – Afstemming taken en verantwoordelijkheden
Stem de uitvoerende bodem en watertaken voor kwaliteits- en kwantiteitsbeleid van de directie
duurzaamheid af met de directies die de overige uitvoerende taken beheren en ga daarbij op zoek
naar efficiencyvoordelen.
Aanbeveling 3 – Mondiale dimensie milieugebruiksruimte
Overweeg om bij het onderwerp duurzaam beheer en gebruik van de milieugebruiksruimte ook de
door Nederland mondiaal gebruikte milieuruimte te betrekken. Dit past bij het onderwerp preventie
en circulaire economie.
Aanbeveling 4 – Verbeter inzicht in doelmatigheid
Maak doelmatigheid tot een verplicht en structureel onderdeel van beleidsevaluaties. Houdt daarbij
rekening met de veranderende rol van de rijksoverheid en de ontwikkeling van nieuwe indicatoren
voor de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid (zie ook aanbeveling 1).

Pagina 42

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

7

Bronnen
Overzicht van de gebruikte bronnen
Jaarstukken


Begroting ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2005-2006, 30300, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2007, Tweede Kamer, 2006-2007, 30800, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2007-2008, 31200, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2008-2009, 31700, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2009-2010, 32123, XI, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2010-2011, 32500, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2011-2012, 33000, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2013, Tweede Kamer 2012-2013, 33400 XII, nr. 2.



Jaarverslag ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2006-2007, 31031, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2007,Tweede Kamer, 2007-2008, 31444, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2008-2009, 31924, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2009-2010, 32360, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2010-2011, 32710, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2011-2012, 33240, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2012-2013, 33605, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2013, Tweede Kamer, 2013-2014, 33930, XII, nr. 1.

Algemene gegevens


'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, september
2012.

Kamerstukken en onderzoeksgegevens per thema/dossier
Bodem


Notitie staatssecretaris "Vaste waarden, nieuwe vormen, milieubeleid 2002-2006", VROM,
november 2002 (kamerstukken II 2002-2003, 28 663, nr. 1).



Brief staatssecretaris, beleidsvernieuwing bodemsanering, (kamerstukken II, 2003–2004, 28
663 XI nr. 13).



Advies duurzamer bodemgebruik op ecologische grondslag, Technische Commissie Bodem,
juli 2003.



Beleidsnotitie "Bodembeheer op goede gronden", ministerie VROM, oktober 2003
(kamerstukken, 2003-2004, 28 199, nr.6).



Brief minister, meerjarenprogramma herijking van de VROM-regelgeving, (kamerstukken,
2004-2005, 29 383, nr. 23).



Convenant 'Bodemontwikkelingsbeleid en aanpak spoedlocaties' tussen het rijk, provincies,
waterschappen en gemeenten, getekend op 10 juli 2009.



Lessen uit de zaak van een frauderend bodemadviesbureau, vervolgacties naar aanleiding van
Bodemstaete, VROM-inspectie, november 2009.



Evaluatie van het Landelijk Meetnet Bodemkwaliteit, RIVM, 2009.

Pagina 43

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht



Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario's voor het programma vanaf 2011,
RIVM/Wageningen UR, 2010.



Evaluatie Besluit bodemkwaliteit, AgentschapNL, april 2011.



Evaluatie Technische Commissie Bodem 2006-2010, TCB, 27 april 2011.



Midterm Review 2011 Bodemconvenant, Stuurgroep Bodem, december 2011.



Wijziging van de Wet bodembescherming met het oog op het terugbrengen van de
administratieve en bestuurlijke lasten en enkele verbeteringen van de uitvoering, mei 2012
(kamerstukken, 2011-2012, 33150 nr. 7).



Handreiking bodem voor gemeenten, ministerie IenM, augustus 2013.



Midterm Review 2013 Bodemconvenant, Stuurgroep Ondergrond, Bodem en Grondwater,
november 2013.

Drinkwater


Beleidsplan Drink- en Industriewatervoorziening (kamerstukken II, 1995–1996, 23 168, nr.4).



Beleidsbrief minister, herziening Waterleidingwet, (kamerstukken II, 1997-1998, 25 869, nr. 1).



Beleidsbrief staatssecretaris, toepassing huishoudwater, (kamerstukken II, 2002-2003, 26 484,
nr. 9).



Antenne Drinkwater 2007, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2007.



Antenne Drinkwater 2008, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2008.



Antenne Drinkwater 2010, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2010.



Antenne Drinkwater 2011, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2011.



Antenne Drinkwater 2012, informatie en ontwikkelingen, RIVM, 2012.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2005, VROM-inspectie, 2006.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2006, VROM-inspectie, 2007.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2007, VROM-inspectie, 2008.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2008, VROM-inspectie, 2009.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2009, VROM-inspectie, 2010.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010, VROM-inspectie, 2011.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2011, VROM-inspectie, 2012.



De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2012, VROM-inspectie, 2013.



Drinkwateraspecten en de Kaderrichtlijn Water, Bescherming van drinkwater uit
oppervlaktewater, RIVM, 2007.



Geneesmiddelen in bronnen voor drinkwater, Monitoring, toekomstig gebruik en
beleidsmaatregelen, RIVM, 2008.



Drinkwater in stroomgebiedbeheerplannen Rijn- en Maasoeverstaten, RIVM, 2009.



Toekomstverkenning drinkwatervoorziening in Nederland, RIVM, 2011.



Effecten klimaatontwikkeling op de waterkwaliteit bij innamepunten voor drinkwater, Analyse
van stofberekeningen, RIVM, 2012.



Inspectie Leefomgeving en Transport, De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2012, 17
december 2013.



Bescherming drinkwaterbronnen in het nationaal beleid, RIVM 609715005/2013, 2013.



Naar een brede zorgplicht voor drinkwaterbronnen, Doorwerking Drinkwaterwet bij de
bescherming van drinkwaterbronnen, RIVM, 2013.



Tussenevaluatie gebiedsdossiers drinkwaterwinningen, aandachtspunten voor het landelijk
beleid, RIVM, 2013.



Beleidsnota drinkwater, schoon drinkwater voor nu en later, RIVM, 2014.

Grondwater


Toekomstverkenning Landelijk meetnet grondwaterkwaliteit, RIVM, 2012.

Pagina 44

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-026/bge/aht

Afvalwater in buitengebied/waterketen


Beleidsbrief staatssecretaris, beleidsbrief regenwater en riolering (Kamerstukken II, 2003-2004,
28 966, nr. 2)



Beleidsbrief staatssecretaris, interdepartementaal beleidsonderzoek: bekostiging van het
regionale waterbeheer (kamerstukken II, 2003-2004, 29 428, nr. 1)



Beleidsbrief staatssecretaris, Rijksvisie op de waterketen (kamerstukken II, 2002-2003, 28 966,
nr. 1).



Beleidsbrief minister, rioleringen (kamerstukken II, 2001-2002,19 826, nr. 23).



Rijksvisie Waterketen (kamerstukken II, 2002–2003, 28 966 XI, nr. 1.



Water in beeld, Voortgangsrapportage Nationaal Waterplan en Bestuursakkoord Water;
ministerie van IenM, 2011 en 2013.

Kaderrichtlijn


Beleidsbrief staatssecretaris, implementatie Europese kaderrichtlijn (kamerstukken II, 20032004, 28 808, nr. 12).



Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad van 17 juni 2008 tot vaststelling
van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van het
mariene milieu (Kaderrichtlijn mariene strategie).



Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot
vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid
(Kaderrichtlijn water).



Planbureau voor de Leefomgeving, Evaluatie van het waterschapkwaliteitsbeleid, 2012.



Kwaliteit voor later 2, evaluatie van het waterkwaliteitsbeleid, Planbureau voor de
Leefomgeving, 2012.



Industriële grondwaterwinningen en de Kaderrichtlijn Water, RIVM, 2011.

Pagina 45

Van
Notitie
Referentie

0

Postbus 60055, 6800 JB Arnhem
Velperplein 8, 6811 AG Arnhem
Telefoon (026) 355 13 55
Fax (026) 355 13 99
info@kplusv.nl
www.kplusv.nl

Beleidsdoorlichting
Duurzaamheid
Deelrapportage artikel 21.03
Ecosystemen en landbouw

Arnhem, 20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Inhoud
1

Inleiding

1

2

Aanleiding beleid ecosystemen en landbouw

4

2.1

Beleidscontext

4

2.2

Beleidsprobleem

5

2.2.1

Ecosystemen

5

2.2.2

Landbouw

6

2.3
3

Rol rijksoverheid
Beleid in theorie

7
12

3.1

Beleidsdoelen en subdoelen

12

3.2

Doelen dossiers

13

3.2.1

Doelstelling ecosystemen/biodiversiteit

13

3.2.2

Doelstellingen landbouw

13

3.3

Instrumenten

15

3.3.1

Algemeen

15

3.3.2

Instrumenten ecosystemen en biodiversiteit

15

3.3.3

Instrumenten landbouw

16

3.4
4

Indicatoren
Beleid in praktijk

19
21

4.1

Evaluatie van ecosystemen en landbouw

21

4.1.1

Evaluatiestudies

21

4.1.2

Witte vlekken

22

4.2

Effecten ecosystemen

22

4.2.1

Doelen begrotingen

23

4.2.2

Doelbereiking ecosystemen

24

4.2.3

Conclusies doelbereiking en effectiviteit ecosystemen

27

4.3

Effecten landbouw

28

4.3.1

Doelen begroting

28

4.3.2

Doelbereiking landbouw

29

4.3.3
5

Conclusies doelbereiking en effectiviteit landbouw
Financiën

35
37

5.1

Budgetten

37

5.2

Doelmatigheid

39

5.3

Bezuinigingen

40

6

Conclusies en aanbevelingen

41

7

Bronnen

45

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

1

Inleiding
Aanleiding
Dit rapport maakt deel uit van de beleidsdoorlichting van artikel 21 Duurzaamheid van de
begroting van de ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) 2013. Het betreffende
beleidsartikel bestaat uit drie subartikelen:


21.01 Afval en duurzaamheidagenda.



21.02 Preventie en milieugebruiksruimte.



21.03 Ecosystemen en landbouw.

Voor elk van de drie subartikelen is een beleidsdoorlichting uitgevoerd. Dit rapport richt zich
specifiek op het onderdeel ecosystemen en landbouw van artikel 21.03. Uitgaande van het
kader dat in de begroting 2013 wordt gegeven richt de beleidsdoorlichting zich op de prestaties
en uitkomsten van beleid in de periode 2006-2013. De beleidsdoorlichting is een
syntheseonderzoek waarbij gebruik gemaakt wordt van de resultaten van bestaande
onderzoeken, rapportages, jaarverslagen en brieven van de minister aan de Tweede Kamer.
De beleidsdoorlichting dient antwoorden te geven op de volgende vragen (tussen haakjes
staan de hoofdstukken en/of paragrafen waarin de vragen worden behandeld):
1. Welk artikel (onderdeel) wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? (hoofdstuk 1)
2. Indien van toepassing: wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
(hoofdstuk 1)
3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel? (hoofdstuk 2)
4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid? (hoofdstuk 2)
5. Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten? (hoofdstuk 3)
6. Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen? (hoofdstuk 5)
7. Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven? (hoofdstuk 5)
8. Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen? (hoofdstuk 4)
9. Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd? Inclusief uitleg over de
(on)mogelijkheid om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de toekomst te
evalueren. (hoofdstuk 4)
10. In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk? (hoofdstuk 4)
11. Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
(hoofdstuk 4)
12. Hoe doeltreffend is het beleid geweest? (hoofdstuk 4)
13. Hoe doelmatig is het beleid geweest? (hoofdstuk 5)

Pagina 1

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

In aansluiting op bovenstaande vragen zijn de volgende vragen meegegeven aan deze
doorlichting.


Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen ten
aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen? (hoofdstuk
6)



Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het beleidsartikel
of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes impliceert dit; welke
afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten gevolgen en
maatschappelijke effecten? (hoofdstuk 5)

Scope van dit deelrapport
Vraag 1 en 2

Welk beleidsartikel wordt behandeld in de beleidsdoorlichting? Indien van toepassing:
wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
In het onderzoek waarvan we in dit deelrapport verslag doen, wordt van beleidsartikel 21 het
subartikel 21.03 Ecosystemen en landbouw doorgelicht. Tegelijkertijd worden in separate
deelonderzoeken de andere twee subartikelen door onderzoekers van
KplusV organisatieadvies (KplusV) doorgelicht.
De beleidsdoorlichting heeft als vertrekpunt het begrotingsjaar 2013. De doorlichting richt zich
op het deel van het beleidsartikel waarvoor het ministerie van Infrastructuur en Milieubeheer
primair de verantwoordelijkheid draagt. De onderdelen waarvoor de primaire
beleidsverantwoordelijkheid bij andere ministeries ligt, te weten, Economische Zaken (EZ),
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW),
blijven buiten de doorlichting. Doelen en instrumenten uit eerdere begrotingen die in 2013
geen onderdeel (meer) uitmaken van Artikel 21.03, maar wel relevant zijn, worden wel
benoemd om de verandering in het denken duidelijk te maken die in het onderwerp
ecosystemen en landbouw heeft plaatsgevonden.
Over een aantal doelen en/of instrumenten zal in deze beleidsdoorlichting geen uitspraak
gedaan worden, omdat de onderwerpen te recent zijn en/of omdat een eerste evaluatie ervan
nu gaande is of binnenkort zal starten. Het biocidendossier, geurhinder en covergisting komen
om deze reden niet in de beleidsdoorlichting aan bod. Daarnaast vindt er momenteel in het
kader van het programma Omgevingswet: Eenvoudig Beter een analyse van nut- en noodzaak
uit van de normen en regels van de Wet milieubeheer, het Activiteitenbesluit, en het Besluit
huisvesting plaats. Om die reden komen deze wetten en regelgeving in de beleidsdoorlichting
duurzaamheid slechts beperkt aan bod. Deze doelen en/of instrumenten zullen in een
volgende beleidsdoorlichting van dit of een, tegen die tijd, eventueel ander relevant
begrotingsartikel worden meegenomen.
Leeswijzer
Het volgende hoofdstuk schetst kort de context van het beleid voor ecosystemen en landbouw.
Het gaat in op de vraagstukken waarvoor het beleid wordt gevoerd: de aantasting van
ecosystemen en de effecten van landbouw op het natuurlijk kapitaal. Daarbij geven we tevens
aan wat de verantwoordelijkheid van de minister van IenM is op dit deel van het beleidsartikel
en wat de verantwoordelijkheden en bevoegdheden van andere actoren zijn.

Pagina 2

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

In het derde hoofdstuk worden de doelen, instrumenten en indicatoren voor het beleid voor
ecosystemen en landbouw gepresenteerd. Om inzicht te krijgen in de inhoud van het beleid
dat wordt onderzocht wordt een reconstructie van het beleid gegeven in termen van doelen,
subdoelen, instrumenten en indicatoren die inzicht moeten geven in de beleidsprestaties en
effecten.
In het vierde hoofdstuk presenteren we de resultaten van de onderzoeken naar de werking van
het beleid in de praktijk. Doelbereiking, prestaties en effecten worden zichtbaar gemaakt. Het
vijfde hoofdstuk geeft inzicht in de budgetten van dit subartikel. Zo mogelijk wordt op basis van
andere onderzoeken inzicht gegeven in de doelmatigheid in de besteding van de middelen. In
het slothoofdstuk trekken we conclusies voor dit onderdeel van de beleidsdoorlichting.

Pagina 3

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

2

Aanleiding beleid
ecosystemen en landbouw
In dit hoofdstuk komen de volgende vragen aan de orde:
Vraag 3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
Vraag 4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
Het hoofdstuk gaat eerst in op de context van het beleid voor ecosystemen en landbouw. In
welk krachtenveld staat het beleid voor ecosystemen en landbouw. In de tweede paragraaf
staat de concrete aanleiding voor het beleid toegelicht. De derde paragraaf gaat in op de rol
van de rijksoverheid.

2.1 Beleidscontext
Consistentie in beleid
Beleid voor ecosystemen en biodiversiteit en voor duurzame landbouw is niet nieuw en
bestaat reeds sinds de jaren '80 van de vorige eeuw. Het beleid voor ecosystemen en het
beleid voor het bevorderen van duurzame landbouw is in de periode 2006 – 2013 niet
substantieel veranderd. In 2006 viel het beleid gericht op ecosystemen onder de noemer
'bevorderen gebiedsspecifieke maatregelen in het landelijk gebied'.1 Het beleid voor het
bevorderen van duurzame landbouw is in 2006 geformuleerd als het bevorderen van een
ecologisch duurzaam gebruik en beheer van bodem, water, lucht en andere natuurlijke
hulpbronnen.2 Anno 2013 is de verwijzing naar het landelijk gebied komen te vervallen, en zijn
er geen specifieke doelstellingen meer geformuleerd voor de enerzijds ecosystemen en
anderzijds het bevorderen van duurzame landbouw. De kernwaarde van het beleid, het
tegengaan van de afwenteling van de effecten van de Nederlandse productie en consumptie
op andere leefgebieden en op toekomstige generaties is constant gebleven.
Verandering in verantwoordelijkheden en uitvoering
In de periode 2006 – 2013 is er wel veel veranderd ten aanzien van de verantwoordelijkheden
en uitvoering van het beleid voor ecosystemen en landbouw. In 2006 viel het beleid onder de
verantwoordelijkheid van het ministerie van VROM. De nadruk van de werkzaamheden lag op
het bevorderen van duurzame landbouw. In de periode 2006 – 2013 zijn diverse taken, onder
andere ten aanzien van normstelling en monitoring van de duurzame landbouw, naar andere
directies of ministeries overgegaan. Het relatieve aandeel van de werkzaamheden voor
ecosystemen ten opzichte van landbouw is daardoor toegenomen.
De grootste veranderingen in verantwoordelijkheden en uitvoering hebben plaatsgevonden in
2010, toen het ministerie van VROM is samengevoegd met het ministerie van Verkeer en
Waterstaat tot het ministerie IenM. Het transitieproces dat in 2010 is ingezet, is anno 2014 nog
niet geheel afgerond.
In de beleidsdoorlichting, die betrekking heeft op beleid van zowel de oude als de nieuwe
ministeries, worden de nieuwe namen van de ministeries gebruikt.

1
2

Begroting IenM 2006, p.74.
Begroting IenM 2006, p.75.

Pagina 4

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Samenwerking en afstemming
Het beleid voor ecosystemen en landbouw kent een grote overlap met beleid van andere
directies en ministeries. Met name beleid van het ministerie van Economische Zaken (EZ) voor
biodiversiteit en duurzame landbouw kent veel raakvlakken met het beleid dat valt onder het
begrotingsartikel 21 duurzaamheid. Er wordt nauw samengewerkt door de directie
duurzaamheid met andere directies en ministeries, waarbij er per dossier afspraken bestaan
over welke directie, staatssecretaris en/of minister primair verantwoordelijk is. Een gevolg
hiervan is, dat er veel afstemming en discussie is over de verdeling van verantwoordelijkheden
en dossiers tussen de directie duurzaamheid en andere directies en ministeries.
Internationale context
Het beleid voor ecosystemen en landbouw wordt in belangrijke mate bepaald door de
internationale context. De invloed van menselijke productie en consumptie op andere
leefgebieden en op toekomstige generaties beperkt zich niet tot landsgrenzen. De aantasting
van de biodiversiteit en de uitstoot van vervuilende stoffen naar lucht, water en bodem zijn een
internationale aangelegenheid. Veel van de wet- en regelgeving die betrekking heeft op
ecosystemen en landbouw is dan ook gebaseerd op of afkomstig van internationale (Europese
Unie) wet- en regelgeving en internationale verdragen. Belangrijke wetgeving in dit kader zijn
bijvoorbeeld de Europese Kaderrichtlijn Water, de National Emissions Ceilings richtlijn, de
Nitraatrichtlijn, en diverse internationale verdragen en afspraken aangaande biodiversiteit.
Nederland is verplicht de Europese regelgeving en richtlijnen te implementeren en aan de
gestelde normen te voldoen. Los van specifiek Nederlands beleid zijn er dus altijd Europese
normen waaraan Nederland dient te voldoen, en daarmee reeds doelen bepaald voor
Nederlands beleid voor onder andere ecosystemen en landbouw.

2.2 Beleidsprobleem
In deze paragraaf benoemen we kort het beleidsprobleem van ecosystemen en van duurzame
landbouw.

2.2.1 Ecosystemen
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
Een toenemende vraag naar natuurlijke hulpbronnen zoals hout, vis, water en landbouwgrond
door economische en bevolkingsgroei, overexploitatie van bestaande hulpbronnen, nieuwe
handelsstromen door opkomende machten, de additionele vraag naar gewassen als uitvloeisel
van de energiepolitiek, en klimaatverandering zijn een directe bedreiging voor biodiversiteit, en
de functionaliteit en de productiviteit van ecosystemen. Ecosystemen leveren grondstoffen,
goederen en diensten die de mens nodig heeft om te kunnen leven, wonen, werken,
produceren en consumeren (de zogenaamde ecosysteemdiensten). Het Millennium
Ecosystem Assessment geeft aan dat meer dan 60% van de ecosysteemdiensten
onduurzaam worden gebruikt. Basale processen die het leven op aarde mogelijk maken, zoals
productie van schone lucht en biomassa, het in stand houden van voedsel- en waterkringlopen
en het bufferen van het klimaatsysteem, zijn daarmee niet langer vanzelfsprekend.3 Doelen
voor klimaat, biodiversiteit en ontwikkeling zijn niet haalbaar met huidige beleid.

3

'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-2011', bijlage bij
kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008, p.3.

Pagina 5

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Zonder ingrijpen blijven CO2-emissies en het ruimtegebruik van Nederlandse consumptie
toenemen. Burgers en bedrijven wijzen daarbij naar de overheid voor het afdwingen
gedragsverandering.4
Het beleid gericht op het behoud van biodiversiteit en ecosysteemdiensten valt onder de
verantwoordelijkheid van zowel het ministerie van EZ als het ministerie van IenM. Het
ministerie van EZ richt zich hoofdzakelijk op de bescherming van de natuur en de biodiversiteit
in natuurgebieden. Het ministerie van IenM richt zich meer op het behoud en het gebruik van
biodiversiteit en ecosysteemdiensten buiten de natuurgebieden. De laatste jaren is er een
tendens om op het gebied van duurzaamheid de balans tussen 'planet' en 'profit' centraal te
stellen. Ook in het beleid voor biodiversiteit komt de koppeling met de economie steeds sterker
terug. De economische waarde van ecosysteemdiensten en biodiversiteit en de koppeling met
groene groei wordt in recente kabinetsvisies steeds sterker benadrukt, hetgeen onder andere
naar voren komt in een toenemend gebruik van de term van natuurlijk kapitaal.5
Actualiteit van het probleem
Vraag 3

Is deze aanleiding nog actueel?
Het verlies aan biodiversiteit en natuurlijk kapitaal zijn anno 2014 nog steeds actuele
vraagstukken. In 2010 constateerde het PBL dat de achteruitgang van de biodiversiteit in
Nederland is geremd, maar niet is gestopt. Daarmee is in Nederland het Europese en
Nederlandse doel de achteruitgang te stoppen niet gehaald, maar wel het doel om de
achteruitgang te remmen.6 Ook uit het advies van de Taskforce biodiversiteit uit 2012 blijkt dat
de biodiversiteit steeds zwaarder onder druk staat ondanks verbeteringen op het gebied van
duurzaamheid in Nederland.7 Het Nederlandse kabinet erkent in 2013 de actualiteit van het
beleidsprobleem van ecosystemen en onderschrijft het No Nett Loss beginsel (zie verder
hoofdstuk 4).8

2.2.2 Landbouw
Vraag 3

Wat was de aanleiding voor het beleid?
De primaire agrarische sector werkt met dieren en planten, veel productie vindt plaats in een
open omgeving en meer dan de helft van het Nederlandse grondoppervlak wordt gebruikt ten
behoeve van de landbouw. Nederland heeft op Malta na de hoogste vee-dichtheid ter wereld.
De primaire agrarische sector heeft daardoor een grote invloed op het Nederlandse milieu, het
landschap en het welzijn van dieren. Het gaat hierbij onder meer om emissies, biodiversiteit,
energiegebruik en de landschappelijke inpassing van stallen. Er wordt zowel op mondiaal,
Europees als nationaal niveau landbouwbeleid gevoerd. Het landbouwbeleid dat van
toepassing is op Nederland komt voor een belangrijk deel binnen de Europese Unie tot stand.
De Nederlandse overheid vertaalt het Europese beleid naar de Nederlandse situatie. Ten
aanzien landbouw is het ministerie van EZ primair verantwoordelijk op de meeste dossiers.

4

'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-2011', bijlage bij
kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008, p.4.
5
Zie onder andere Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85, 22 juni 2013; en,
Brief minister EZ en staatssecretaris IenM, 'Groene economische groei in Nederland', kamerstuk 33043 nr. 14, 28
maart 2013.
6
'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau
voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010, p.7.
7
'Groene Groei, investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', advies Taskforce Biodiversiteit, bijlage bij
kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.
8
Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85, 22 juni 2013.

Pagina 6

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

De inzet en verantwoordelijkheid van het ministerie van IenM ligt voornamelijk op het
tegengaan van de milieuverontreiniging door de landbouw, de normstelling voor de kwaliteit
van de leefomgeving en de aantasting van biodiversiteit buiten natuurgebieden.
In de landbouw wordt gebruik gemaakt van diverse bestrijdingsmiddelen en meststoffen.
Verontreiniging in het milieu als gevolg van landbouw en veehouderij hebben effecten op de
luchtkwaliteit, bodem- en waterkwaliteit en op de biodiversiteit. Het gebruik van land voor de
landbouw legt beperkingen op aan de biodiversiteit en het gebruik van ecosysteemdiensten.
Door intensief gebruik van grondstoffen en andere hulpbronnen treedt verder verlies van
biodiversiteit op. Het beleid van het ministerie van Infrastructuur en Milieu is erop gericht de
milieueffecten van de landbouw te beperken, en de kwaliteit van de ecosysteemdiensten en de
biodiversiteit te waarborgen. Met haar beleid voorkomt de rijksoverheid afwenteling (naar
elders en later) van de milieudruk en ondersteunt innovatie rondom duurzaamheid.
Actualiteit van het probleem
Vraag 3

Is deze aanleiding nog actueel?
De belasting van het milieu door landbouw en veehouderij is anno 2013 nog steeds een
actueel vraagstuk. Door wet- en regelgeving zijn de luchtverontreiniging en de uitstoot naar
bodem en water van verontreinigende stoffen door de landbouw met name in de periode tot
2000 sterk afgenomen. Sindsdien is echter op meerdere terreinen nog slechts sprake van een
lichte daling van de verontreiniging of zelfs stagnatie (zie verder hoofdstuk 5).
In de werksessies en interviews is daarnaast aangeven dat vanaf 2015, wanneer de
melkquotering wordt opgeheven en als de productierechten voor mest van varkens en
pluimvee vanaf 2018 zouden worden afgeschaft, er mogelijk nieuwe problemen ontstaan met
de emissies van onder andere ammoniak, fosfaat en stikstof. Of dit daadwerkelijk het geval zal
zijn, hangt enerzijds af van nieuwe wet- en regelgeving (onder andere verplichte
mestverwerking) en anderzijds van de ontwikkeling van de (melk-)veehouderij.9
De actualiteit van het vraagstuk wordt ook onderschreven door het CBS. Ondanks een sterke
afname van de uitstoot van vervuilende stoffen door de landbouw sinds 1985 blijft de
milieudruk in Nederland hoog in vergelijking met andere Europese landen. Zo is Nederland
bijvoorbeeld het land in Europa met de hoogste stikstofoverschotten (zie verder hoofdstuk 4).10

2.3 Rol rijksoverheid
Onderbouwing rol rijksoverheid
Vraag 4

Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
De rol van de rijksoverheid ten aanzien van ecosystemen en landbouw is in de jaarstukken
van het ministerie niet onderbouwd. In de begrotingen van IenM zijn opsommingen gegeven
van de rollen en verantwoordelijkheden die het ministerie van IenM op het betreffende
beleidsterrein voor zichzelf ziet. Uit de verschillende rollen die staan opgesomd en uit
beleidsnota's van specifieke dossiers valt af te leiden dat de belangrijkste motivatie voor de rol
van de overheid op het gebied van ecosystemen en landbouw een combinatie betreft van het
voorzorgsprincipe en het tegengaan van marktfalen: landbouw en ecosystemen raken vervuild
door (rest)stoffen als gevolg van menselijk handelen.
9
10

Zie onder andere 'Beleidsstudie 'Ex ante evaluatie mestbeleid 2013', PBL/Wageningen UR, Den Haag 2013, p.4/5.
'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011, p.79-83. Ook uit publicaties
op de website van het CBS na 2011 blijkt dat Nederland in Europa het hoogste stikstofoverschot heeft. Zie website
CBS www.cbs.nl, dossier duurzaamheid.

Pagina 7

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Het is de inschatting dat milieudoelen niet gerealiseerd worden zonder overheidsingrijpen. De
oorzaken en gevolgen van de vervuiling zijn complex en soms onvoorspelbaar. De markt biedt
onvoldoende mogelijkheden om de nadelige effecten op mens en milieu tegen te gaan.
Rol ministerie IenM
In interviews is aangegeven dat de rollen en verantwoordelijkheden van het ministerie van
IenM ten aanzien van ecosystemen en landbouw niet eenvoudig zijn te definiëren en af te
bakenen. Er is niet sprake van een systeemverantwoordelijkheid. Duurzaamheid is een
internationale aangelegenheid en van toepassing op allerlei beleidsterreinen. De
verantwoordelijkheid voor ecosystemen en duurzame landbouw ligt niet alleen bij de
rijksoverheid of alleen bij het ministerie van IenM. Het rijk onderhandelt met internationale
instituties als de EU en andere landen over internationale verdragen en wet- en regelgeving.
Vanwege deze internationale dimensie heeft het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) een
beperkte rol in het beleidsterrein van ecosystemen en landbouw. Diverse financiële regelingen
om bijvoorbeeld milieu-investeringen in emissiearme stallen mogelijk te maken, vallen primair
onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Financiën.
Het biodiversiteitsdossier valt primair onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van
Economische Zaken. Het ministerie van EZ concentreert zich daarbij met name op de
bescherming van biodiversiteit in natuurgebieden. Het ministerie van IenM legt de focus op
een duurzaam gebruik van ecosysteemdiensten in plaats van bescherming van bepaalde
gebieden.
Ten aanzien van duurzame landbouw is het ministerie van EZ eveneens op veel dossiers die
raken aan de werkzaamheden van de directie duurzaamheid primair verantwoordelijk. Een
voorbeeld hiervan zijn de Actieprogramma's Nitraatrichtlijn, waarbij EZ primair verantwoordelijk
is voor de uitvoering en IenM medeverantwoordelijk, en IenM eerstverantwoordelijk is voor de
rapportages over de Nitraatrichtlijn. Of het dossier van veehouderij en gezondheid waar EZ en
VWS primair verantwoordelijk zijn, maar IenM verantwoordelijk is voor het omgevingsrecht en
de uitwerking van specifieke normen, zoals bijvoorbeeld ten aanzien van endotoxinen.
De rol van het ministerie van IenM op het terrein van ecosystemen verschilt van die van de rol
op het terrein van de landbouw. Bij landbouw is het ministerie vooral gericht op normstelling en
de ontwikkeling van wet- en regelgeving. Bij ecosystemen ligt de nadruk meer op de
stimulering en communicatie. In de periode 2006 – 2013 heeft er op het terrein van de
landbouw wel een verschuiving plaatsgevonden. In interviews is aangegeven dat de scheiding
in rol en verantwoordelijkheden sinds de vorming van het ministerie van IenM diffuser is
geworden. Waar VROM in het verleden bij meerdere dossiers verantwoordelijk was voor
normering, de uitwerking- van wet en regelgeving en de monitoring en verantwoording, zijn
deze verantwoordelijkheden soms geheel en soms gedeeltelijk naar andere ministeries
verschoven. Zo was VROM tot en met het derde Actieprogramma Nitraatrichtlijn het
eerstverantwoordelijke ministerie. Vanaf het vierde Actieprogramma is EZ primair
verantwoordelijk, maar IenM nog wel medeverantwoordelijk. IenM blijft wel
eerstverantwoordelijk voor de nitraatrichtlijnrapportages. En waar VROM nog geheel
verantwoordelijk was voor het basisnet van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM),
ligt deze verantwoordelijkheid nu bij het ministerie van EZ.

Pagina 8

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Rol en verantwoordelijkheden ministerie IenM 2013
Uitgangspunt in 2013 is dat het rijk milieuproblemen niet met eigen handen oplost. Dat doen
burgers, bedrijven, instellingen en andere overheden. De verantwoordelijkheden van IenM ten
aanzien van ecosystemen en landbouw zijn in 2013 als volgt 11:


IenM ontwikkelt generiek en gebied specifiek rijksbeleid en faciliteert de uitvoering
daarvan, enerzijds door normen en kaders te stellen, anderzijds door instrumenten
beschikbaar te stellen.



IenM levert tevens bijdragen aan het Europees (milieu)beleid en aan beleid ten dienste van
duurzame ontwikkeling op mondiaal schaalniveau (bijvoorbeeld duurzaam gebruik bodem
en water als natuurlijke hulpbronnen).



Het verbreden van het normstellingkader voor het bodem- en watersysteem met normen
ten aan zien van ecosysteemdiensten (zoals watervasthoudend en zelfreinigend vermogen
van de bodem, waterzuivering en natuurlijke plaagregulatie).



Het ontwikkelen van economisch instrumentarium, opdat bedrijven hun duurzame
producten en diensten concurrerender in de markt kunnen zetten, zoals
financieringsinstrumenten om de waarde van biodiversiteit en natuurlijk kapitaal tot
uitdrukking te brengen in het economisch verkeer.



Het stimuleren van een duurzaam gebruik van het bodem- en watersysteem door andere
overheden actief bodembeheer te laten oppakken, via experimenten voor duurzaam
stortbeheer en via diverse tools met concrete handelingsperspectieven, zoals voor het
gebruik van ecosysteemdiensten.



De minister van IenM is voor wat betreft de landbouw verantwoordelijk voor de
milieukaders die voortvloeien uit de normstelling voor lucht, bodem en grond- en
oppervlaktewater.



De minister van IenM is primair verantwoordelijk voor de omgevingsregelgeving, inclusief
het emissiebeleid en de stalsystemen.



De minister van IenM is medeverantwoordelijk voor beleidsvoorstellen van andere
ministers, waar deze consequenties hebben voor de milieukwaliteit van het bodem- en
watersysteem.



De minister van IenM coördineert de kabinetsbijdrage aan het Europees milieubeleid en
aan beleid ten dienste van duurzame ontwikkeling op mondiaal niveau (bijvoorbeeld
duurzaam gebruik bodem en water als natuurlijke hulpbronnen).



De minister is verantwoordelijk voor de uitvoering van de wettelijke taken van de ILT. Ten
aanzien van ecosystemen en landbouw is de ILT verantwoordelijk voor inspectie op het
gebruik van biociden.12

Vanaf 2013 komt meer nadruk te liggen op de regisserende en stimulerende rol van het
ministerie van IenM.13 Alhoewel bij landbouw de rol ook in 2013 nog voornamelijk gericht is op
wet- en regelgeving, komt vooral bij ecosystemen de nadruk steeds meer te liggen op het
betrekken en stimuleren van andere (overheids-)organisaties, instituties, bedrijven en burgers
bij het beleid. Dit is onder andere zichtbaar in het werken met convenanten met het
bedrijfsleven en de aanpak van de Green Deals.

11

Begroting IenM 2013, p.108/109.
Jaarverslag IenM, 2013, p.137; jaarverslag ILT 2012, p.18.
13
Begroting IenM 2013, p.111.
12

Pagina 9

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Andere actoren
In zijn algemeenheid kiest het rijk ervoor duurzaamheid in samenwerking met andere partijen
vorm te geven. Het rijk stelt zich op de positie dat voor het verduurzamen van de maatschappij
de (rijks)overheid zelf niet primair het heft in handen heeft. Haar rol is het stimuleren en
faciliteren van de partijen in de samenleving (zoals bedrijven en consumenten) die hun gedrag
duurzamer kunnen maken. Het beleid wordt daarom in nauwe samenwerking met deze
partijen vormgegeven. De belangrijkste andere actoren op het beleidsveld van ecosystemen
en landbouw zijn:
Overheden/overheidsgelieerd


Europese Unie: internationale wet- en regelgeving die fungeren als kaders voor de
Nederlandse wet- en regelgeving op het gebied van landbouw, waaronder de Kaderrichtlijn
Water, de Nitraatrichtlijn en National Emission Ceilings richtlijn.



Provincies: vergunningverlening, toezicht en handhaving.



Gemeenten: uitvoering, bevoegd gezag vergunningverlening, toezicht en handhaving.



Omgevingsdiensten: uitvoering voor provincies en gemeenten vergunningverlening en
toezicht.



Interprovinciaal Overleg (IPO): overlegpartner vooral voor het ministerie voor de
taakuitvoering door de provincies, bijvoorbeeld ten aanzien van de Omgevingswet.



Onderzoeks- en kennisinstituten als het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)/
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS): verkenning, analyses en evaluaties van beleid, onder andere voor
duurzame landbouw en biodiversiteit. Wetenschappelijk gefundeerd onderzoek en
monitoring van beleidsresultaten.



Rijkswaterstaat Leefomgeving: diverse kennis en uitvoeringstaken op gebied van milieu en
leefomgeving.



Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RvO): uitvoeringsorgaan en kennisinstituut,
onder andere betrokken bij milieu-innovaties, mestbeleid en kennisprogramma Duurzaam
Door.



Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT): bewaken en stimuleren naleving van wet- en
regelgeving voor een veilige en duurzame leefomgeving.

Landbouwsector


Landbouwbedrijven.



LTO Nederland: koepelorganisatie en gesprekspartner voor ministerie en
koepelorganisaties van overheden.



Vakbonden.

Overig bedrijfsleven


Bedrijven betrokken bij diverse Green Deals, onder andere ten aanzien van biodiversiteit,
natuurlijk kapitaal en veehouderij.



VNO-NCW en MKB: overlegpartners van ministeries, waaronder het ministerie van IenM.
Partnerorganisaties samen met LTO Nederland van de rijksoverheid in tal van Green
Deals.

Pagina 10

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Milieugroeperingen


Milieucentraal.



Stichting Natuur- en Milieufederaties.



Stichting Natuur en Milieu.



MVO Nederland.



Vereniging Milieudefensie.

Pagina 11

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

3

Beleid in theorie
Het beleidsterrein van ecosystemen en landbouw beschrijven we in dit hoofdstuk door de
doelstellingen en subdoelstellingen te benoemen, en de instrumenten die moeten worden
ingezet om de doelen te halen weer te geven, inclusief hun onderlinge samenhang. Daarnaast
presenteren we de indicatoren die in de periode 2006-2013 zijn geformuleerd op het vlak van
ecosystemen en landbouw. Het gaat in dit hoofdstuk zowel om de formuleringen in de
begroting, als om de formulering in beleidsdocumenten die bepalend zijn geweest in deze
periode. Daarbij gaat het zowel om beleidsnota's als kamerbrieven. Hiermee geeft het
hoofdstuk een antwoord op vraag 5 van de RPE.

Vraag 5

Wat is de aard (en samenhang) van de ingezette instrumenten?

3.1 Beleidsdoelen en subdoelen
Algemene doelstelling artikel 21 begroting 201314
De doelstelling van artikel 21 van de begroting 2013 van IenM Duurzaamheid luidt: het
tegengaan van de afwenteling van de effecten van de Nederlandse productie en consumptie
op andere leefgebieden en op toekomstige generaties. Dit gebeurt onder andere door het
vermogen van bodem en water om ecosysteemdiensten te leveren zoveel mogelijk te
behouden en de milieudruk in de hele levenscyclus van grondstoffen en producten te
minimaliseren.
In de begroting van 2013 zijn geen subdoelen geformuleerd voor de het artikel voor
ecosystemen en landbouw, waar dit in eerdere begrotingen in de periode 2006 -2012 wel het
geval is. In de begrotingen worden deze subdoelen aangeduid als operationele doelstellingen.
Noch de algemene doelstelling noch de operationele doelstellingen zijn meetbaar en/of
afrekenbaar geformuleerd. Wel zijn in de begrotingen meetbare indicatoren opgesteld en
afrekenbare prestaties gedefinieerd (zie verderop in dit hoofdstuk).
Ontwikkeling 2006-2013
In de begroting van 2013 is sprake van een integratie van de beleidsterreinen van
ecosystemen en landbouw. In 2006 was in de begroting van het voormalige ministerie van
VROM nog geen sprake van een dergelijke integraliteit. In de begroting van 2006 stonden de
beleidsterreinen apart omschreven. De doelen die in 2006 in de begroting stonden, waren:


Doel: bevorderen gebiedsspecifieke milieumaatregelen in het landelijk Gebied.



Motivering: om de vereiste milieucondities voor de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), de
Vogel Habitat Richtlijn-gebieden (VHR) en de waterwingebieden te realiseren (onder
andere tegengaan verdroging en verzuring); om het gewenste gebruik van biodiversiteit
buiten de EHS te behouden of te verkrijgen; om het gewenste duurzame gebruik van de
bodem te bevorderen; om een duurzame productie in de landbouw en andere sectoren te
bevorderen.

14

Begroting IenM 2013, p.108.

Pagina 12

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht



Doel: bevorderen van duurzame landbouw.



Motivering: om een ecologisch duurzaam gebruik en beheer van bodem, water, lucht en
overige natuurlijke hulpbronnen door de agrarische sector te bevorderen, met een «juiste»
ruimtelijke inpassing in het landelijk gebied en een goede kwaliteit van de leefomgeving.

Belangrijkste wijzigingen in de periode 2006 - 2013
Inhoudelijk is er in de periode 2006 – 2013 substantieel weinig veranderd aan de



doelstellingen.

3.2 Doelen dossiers
Meer specifieke doelstellingen ten aanzien van het beleid voor ecosystemen en landbouw zijn
geformuleerd in aparte beleidsnota's en kamerbrieven. Hieronder staan de belangrijkste
beleidsdoelen per dossier weergegeven.

3.2.1 Doelstelling ecosystemen/biodiversiteit


Doel: het biodiversiteitverlies en de achteruitgang van ecosysteemdiensten uiterlijk in 2020
tot staan te brengen (No Nett Loss) en, voor zover dit haalbaar is, ongedaan te maken.15
Economische groei en toename van welvaart en welzijn dienen ontkoppeld te worden van
de grootschalige processen van habitatvernietiging en verlies aan biodiversiteit. Om deze
ontkoppeling tot stand te brengen zal duurzaam gebruik van biodiversiteit een integraal
onderdeel moeten zijn van economisch handelen, van ontwikkelingsstrategieën en
armoedebestrijding.16 Het rijk wil kennis ontwikkelen en verspreiden, belemmeringen die
partijen identificeren wegnemen en een ondernemersklimaat stimuleren waarin innovatie
met biodiversiteit mogelijk is. Het rijk kiest hierbij voor een aantal inhoudelijke en
ondersteunende prioriteiten.17 In deze beleidsdoorlichting staan de prioriteiten centraal
waar het ministerie van IenM eerstverantwoordelijk voor is: 'betalen voor biodiversiteit',
'ecosysteemdiensten' en 'nieuwe coalities'.

3.2.2 Doelstellingen landbouw
Ammoniak


Doel: verbetering van de luchtkwaliteit en bescherming van de natuur en de biodiversiteit.
In Europees verband is afgesproken om de uitstoot van ammoniak te beperken. Elke
lidstaat zal gehouden worden aan een «national emission ceiling» (NEC). Nederland had
een NEC-doelstelling van maximaal 128 kiloton (kton) ammoniakuitstoot in 2010.
Nederland heeft met het plafond van 128 kton een relatief hoge doelstelling opgelegd
gekregen voor het terugdringen van de ammoniakemissies. Het opgelegde maximum
betekende dat Nederland de ammoniakemissies in 2010 ten opzichte van 1990 met circa
50% moest terugdringen. Ondertussen is voor ammoniak voor 2020 ten opzichte van
2005 een emissiereductie van 13% afgesproken. Dat komt neer op een emissieplafond
van 122 kton.18

15

Brief minister EL&I, stand van zaken biodiversiteitsbeleid, kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.2 Deze doelstelling is
in 2013 herbevestigd in de kamerbrief over de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal, kamerstuk 26407 nr. 85, 22 juni
2013.
16
'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-2011', bijlage bij
kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008, p.5.
17
Beleidsprogramma biodiversiteit, bijlage bij kamerstuk 26407, nr. 28, 19 maart 2008, p.11.
18
Bron: website compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl, dossier luchtkwaliteit.

Pagina 13

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Duurzame gewasbescherming


Doel: het realiseren van duurzame gewasbescherming.19
Doelstelling was om in 2005 het aantal knelpunten bij de bereiding van drinkwater uit
oppervlaktewater met 50% te reduceren ten opzichte van 1998, en in 2010 met 95% ten
opzichte van 1998. Het doel hiervan is om uiteindelijk te bereiken dat in 2015 er geen
overschrijding van de norm meer plaatsvindt bij de inname punten van drinkwater. Een
ander doel was dat in 2010 de belasting van het oppervlaktewater door
gewasbeschermingsmiddelen niet uit mag komen boven het MTR-niveau en dat in 2010
een eerste stap moet zijn gezet naar VR (Verwaarloosbaar Risico). Het beleid dient daarbij
de concurrentiepositie van de plantaardige sector niet te verslechteren. In 2013 zijn nieuwe
beleidsdoelen voor duurzame gewasbescherming vastgesteld. Voor de ecologische
kwaliteit is het doel van het kabinet de overschrijding van de milieukwaliteitsnormen voor
gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater in 2023 te verminderen tot nagenoeg
nul.20

Meststoffen en nitraatrichtlijn


Doel: een goede kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater.
De norm- en doelstellingen op het gebied van mest en nitraat zijn hoofdzakelijk gebaseerd
op de Nitraatrichtlijn. Om voor derogatie in aanmerking te komen, moet Nederland
actieprogramma's opstellen en ter goedkeuring aan de Europese Commissie voorleggen.
In eerste instantie was het doel dat Nederland uiterlijk in 2009 voldeed aan de
milieudoelstellingen van de Nitraatrichtlijn. Voor fosfaat is de doelstelling in het
actieprogramma evenwichtsbemesting te bereiken in 2015. Deze eisen zijn een uitwerking
van de eisen die in de Nitraatrichtlijn staan. De actieprogramma's bestaan verder uit een
verlaging van de stikstofgebruiksnormen voor bepaalde gewassen evenals een verlaging
van de gebruiksnormen voor fosfaat.21 In 2013 heeft het Kabinet besloten tot een verdere
aanscherping van de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat. Dit besluit is onderdeel van
de afspraken voor derogatie die Nederland heeft gemaakt met de Europese Commissie. 22
Dit is vastgelegd in het Vijfde actieprogramma voor de periode 2014-2017.

Veehouderij en volksgezondheid


Doel: het terugdringen van risico's voor de volksgezondheid van intensieve veehouderij
voor omwonenden.23
Het kabinet streeft ernaar provincies en gemeenten meer mogelijkheden te geven om
gezondheid te betrekken bij afwegingen en vergunningverlening. Bij de ontwikkeling van
beleid en instrumenten hiertoe, zijn diverse ministeries betrokken (tussen haakjes is het
eerstverantwoordelijke ministerie weergegeven). Het kabinet zal een nieuw wettelijk kader
opstellen dat provincies en gemeenten de mogelijkheid biedt om vanuit een oogpunt van
volksgezondheid grenzen te stellen aan intensieve veehouderij (EZ).

19

Nota duurzame gewasbescherming (kamerstukken II, 2003–2004, 27 858 XI, nr. 47, p.14-15.
Tweede nota duurzame gewasbescherming, bijlage bij kamerstuk 27858, nr. 146, 21 mei 2013, p.19.
21
'Evaluatie meststoffenwet 2012, syntheserapport', Planbureau voor de Leefomgeving, oktober 2012, p.11.
22
Brief staatssecretaris EZ, Mestbeleid, kamerstuk 33037, nr. 75, 18 september 2013.
23
Dit doel is als zodanig niet opgenomen in de begrotingen van IenM of EZ. Het doel is afgeleid van de kamerbrieven uit
2013 en 2014 over veehouderij en gezondheid.
20

Pagina 14

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Daarnaast zal: een norm voor endotoxinen worden opgesteld (IenM); zullen mogelijke
maatregelen ter vermindering van de risico’s van veehouderijen voor de gezondheid van
omwonenden worden geïnventariseerd (EZ); eisen in het Besluit ammoniakemissie
huisvesting veehouderij ten aanzien van de emissie van fijn stof uit pluimveestallen
opgenomen worden (IenM) en de mogelijkheden worden onderzocht tot het uitvoeren van
een pilot voor een kennisplatform dat ondersteuning biedt aan provincies en gemeenten op
het terrein van veehouderij en volksgezondheid (VWS).24

3.3 Instrumenten
3.3.1 Algemeen
Het ministerie van IenM zet verschillende instrumenten in voor ecosystemen en duurzame
landbouw. In zijn algemeenheid bestaan de instrumenten op het landbouwdossier met name
uit wet- en regelgeving (en onderzoek en communicatie: overleg en voorlichting), en de
instrumenten op het dossier van ecosystemen meer uit stimulerend beleid en in het kaart
brengen van de staat van ecosystemen en ecosysteemdiensten (financiële bijdragen,
voorbeeldprojecten, communicatie).
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de typen instrumenten die worden gebruikt binnen
dit beleidsartikel. Voor ecosystemen maakt het ministerie vooral gebruik van stimulerende en
communicatieve instrumenten. Voor landbouw is voor het instrument van wet- en regelgeving
belangrijk.
Regelgeving
Ecosystemen
Landbouw

X

Stimulering

Communicatie

X

X

x

x

Tabel 1. Inzet instrumenten per beleidsterrein

In de paragrafen hieronder staan per deelterrein de belangrijkste instrumenten uit de periode
2006 – 2013 beschreven die vallen onder het beleidsartikel 21 en de verantwoordelijkheid van
de directie duurzaamheid van het ministerie van IenM. Indien de genoemde instrumenten ook
(deels) onder de verantwoordelijkheid van andere ministeries vallen staat dit apart vermeld.

3.3.2 Instrumenten ecosystemen en biodiversiteit
Op het beleidsterrein van ecosystemen en biodiversiteit zijn in de periode 2006 – 2013
verschillende typen instrumenten ingezet. 25 Het gaat hierbij om:
Reguleren


Afspraken maken met het bedrijfsleven over concrete maatregelen om voor het gebruik
van biodiversiteit (binnen en buiten Nederland) te vergoeden en/of te compenseren.



Uitwerking van internationale afspraken over economische instrumenten om ontbossing en
degradatie van venen tegen te gaan in het kader klimaatmitigatie en – adaptatie.

24
25

Brief staatssecretaris EZ en IenM, 'Veehouderij en gezondheid', 8 april 2014, kamerstuk 28973 nr. 137.
Bronnen: 'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-2011',
bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008, p.17; en, begrotingen IenM 2012 en 2013.

Pagina 15

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht



Bijdragen aan de vormgeving van internationale afspraken over toegang tot genetische
hulpbronnen en een eerlijke verdeling van de opbrengsten daarvan (Access and
Benefitsharing, ABS).

Stimuleren


Verdere vergroening van het belastingstelsel en waar nodig (her-)ontwikkeling en continue
actualisering van stimuleringsbeleid, zoals de regeling voor Groen Beleggen, de VAMIL- en
MIA-regelingen. (gedeelde verantwoordelijkheid met ministerie FIN).



Het ondersteunen van initiatieven die gericht zijn op de ontwikkeling van markten voor
biodiversiteit; het gaat daarbij zowel om goederen als om ecosysteemdiensten. Daar waar
de overheid optreedt als marktpartij zal zij door duurzaam inkopen de markt stimuleren.



Samen met LTO-Nederland en NAJK een stimuleringsprogramma (SPADE) opzetten om
de ervaringen met duurzame productiemethoden in de verschillende grondgebonden
landbouwsectoren uit te dragen (gedeelde verantwoordelijkheid met ministerie EZ).

Communicatie en kennis


Kennisontwikkeling en kennis verspreiding, o.a. over Lokale biodiversiteitsactieplannen en
via het kennisprogramma Duurzaam Door.26



Bijdragen aan het verankeren van de waarde van biodiversiteit in internationaal
perspectief.



Het verkennen en bevorderen -samen met internationale en maatschappelijke partnersvan de mogelijkheden van (internationale) mechanismen en instrumenten voor betalen
voor producten en diensten van biodiversiteit en compensatie van onduurzaam gebruik van
biodiversiteit (gedeelde verantwoordelijkheid met ministerie FIN).



Deelname aan taskforce biodiversiteit en bijdragen aan platforms vanuit algemeen belang
(gedeelde verantwoordelijkheid met ministerie EZ).



Project Functionele Agrobiodiversiteit-2 (FAB) (gedeelde verantwoordelijkheid met
ministerie EZ).



Kennisuitwisseling.



Programma DANK (Digitale Atlas van het Natuurlijk Kapitaal): het verzamelen van
informatie over het functioneren van de ecosystemen en de diensten die zij ons (potentieel)
leveren. Het resultaat wordt bijeen gebracht in de Digitale Atlas Natuurlijk Kapitaal.



Bijdrage aan Investeringsprogramma Landelijk gebied (ILG) en wel de volgende
onderdelen:27


Pilots Duurzame Productie en de informatiepilots op het thema Bodem (duurzaam
bodemgebruik).



Pilots duurzaam ondernemen gericht op vergroting kennis van maatregelen die een
duurzame productie in land- en tuinbouw bevorderen.

3.3.3 Instrumenten landbouw
Voor het beleidsterrein van duurzame landbouw zijn in de periode 2006 - 2013 verschillende
instrumenten ingezet. Hieronder staan de instrumenten op de belangrijkste dossiers toegelicht.

26

Kennisuitwisseling over lokale biodiversiteitsactieplannen vindt onder andere plaats via de website
www.biodiversiteit.nl/bap; het kennisprogramma duurzaam door is te vinden op www.duurzaamdoor.nl
27
ILG in uitvoering, Midterm review ILG, 6 juli 2010, p.82-83.

Pagina 16

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Ammoniak28
Om de ammoniak emissies te verlagen zijn verschillende typen instrumenten ingezet in de
periode 2006-2013.
Reguleren


Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij, Richtlijn Industriële Emissies (voorheen
IPPC-richtlijn29), gebaseerd op de Wet Milieubeheer.



National Emission Ceilings (NEC)-richtlijn.



De Wet ammoniak en veehouderij (Wav), de Regeling ammoniak en veehouderij en het
Actieplan ammoniak en veehouderij.



Programmatisch aanpak stikstof (PAS) (ministerie EZ eerstverantwoordelijk).



Besluit gebruik meststoffen (ministerie EZ eerstverantwoordelijk).

Stimuleren


Subsidie luchtwassers. (ministerie EZ eerstverantwoordelijk).



De fiscale regelingen Vrije aftrek milieu-investeringen (Vamil) en de Milieuinvesteringsaftrek (MIA). Deze dragen bij aan investeringen in emissiearme stallen.
(ministerie van Financiën eerstverantwoordelijk).



Proefstalregeling.

Duurzame gewasbescherming
Ten aanzien van duurzame gewasbescherming zijn in de periode 2006 – 2013 verschillende
typen instrumenten ingezet.
Reguleren


Normstelling, waaronder regels voor toelating gewasbeschermingsmiddelen, de beperking
van emissies, normen voor drinkwater, internationaal (EU) eensluidende normen voor
residutoleranties.



Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden.



Lozingenbesluit open teelt en veehouderij.



Waterwet.



Besluit geïntegreerde gewasbescherming.



Verordening toelating gewasbeschermingsmiddelen.



Richtlijn duurzaam gebruik pesticiden.

Stimuleren


Fiscale maatregel VAMIL/MIA.



Bevorderen innovatie en verbeteren management, onder andere middels een AMvB
geïntegreerde gewasbescherming, sectorplannen en de ontwikkeling en verspreiding van
kennis.



Stimuleren van duurzaam produceren en consumeren.

28

Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij', Algemene Rekenkamer, 30 mei 2008, (kamerstuk 31478, nummers 12, 12 juni 2008), p.65.
29
IPPC-Richtlijn: Integrated Pollution Prevention and Control, EU-Richtlijn nummer 96/61. De IPPC-richtlijn verplicht
Europese lidstaten grote milieuvervuilende bedrijven te reguleren met een integrale vergunning. De richtlijn verplicht
bedrijven om de best beschikbare technieken te gebruiken om hun verontreinigingen te beperken en zo min mogelijk
afval, energie en grondstoffen te gebruiken. Nederland heeft de richtlijn verankerd in de Wet milieubeheer (Wm) en de
Wet verontreiniging oppervlaktewateren (Wvo).

Pagina 17

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Communicatie en kennis


Voorlichting, onderzoek en verspreiden kennis.

Meststoffen en nitraatrichtlijn
De essentie van mestbeleid is voorkoming van overbemesting en watervervuiling door
begrenzing (normering) van het gebruik van stikstof en fosfor uit meststoffen. 30 Hiertoe zijn
verschillende instrumenten ingezet:
Reguleren


Nitraatrichtlijn: de actieprogramma's en de derogatie (EZ eerstverantwoordelijk).



De Meststoffenwet omvat de implementatie van het Actieprogramma's Nitraatrichtlijn in
wet- en regelgeving. In 2006 was het derde Actieprogramma Nitraatrichtlijn aan de orde. In
2013 is het Vijfde Actieprogramma Nitraatrichtlijn opgesteld voor de periode 2014-2017.
Naast monitoring spelen diverse onderzoeks- en voorloperprojecten een rol (EZ
eerstverantwoordelijk; IenM medeverantwoordelijk).



Gebruiksnormenstelsel voor dierlijke mest, stikstofbemesting, fosfaatbemesting ter invulling
van de verplichtingen in het kader van de Nitraatrichtlijn (EZ eerstverantwoordelijk).



Sanctionering door een combinatie van bestuurlijke boetes en strafrecht ter invulling van
de verplichtingen in het kader van de Nitraatrichtlijn (EZ eerstverantwoordelijk).



Activiteitenbesluit milieubeheer onder andere ter invulling van de verplichtingen in het
kader van de Nitraatrichtlijn (IenM eerstverantwoordelijk).



Verantwoording in kader Nitraatrichtlijn en derogatie middels de nitraatrichtlijnrapportages
(IenM eerstverantwoordelijk).

Veehouderij en volksgezondheid
Het dossier veehouderij en gezondheid heeft onder andere betrekking op de mogelijkheden
voor lokale overheden om gezondheid mee te laten wegen in de vergunningverlening voor
veehouderijen. De instrumenten die hiervoor worden ingezet zijn beschreven in de
kabinetsbrief van 8 april 2014.31 De ministeries van EZ en VWS zijn eerstverantwoordelijk voor
het dossier. Het ministerie van IenM is betrokken bij het dossier, eerstverantwoordelijk voor het
omgevingsrecht en eerstverantwoordelijk voor de uitwerking van normen voor endotoxinen.
Reguleren


Wet milieubeheer, Wabo, Activiteitenbesluit, Wet geurhinder en veehouderij (Wgv).



Ontwikkelen nieuw wettelijk kader om provincies en gemeenten de mogelijkheid te bieden
vanuit oogpunt gezondheid grenzen te stellen aan intensieve veehouderij (EZ).



Uitwerken norm voor endotoxinen.



Opnemen eisen ten aanzien van emissie van fijn stof uit pluimveestallen in het Besluit
ammoniakemissie huisvesting.

Communicatie en kennis


Inventarisatie mogelijke maatregelen ter vermindering van de risico’s van veehouderijen
voor de gezondheid van omwonenden (EZ).



Pilot voor een kennisplatform dat ondersteuning biedt aan provincies en gemeenten op het
terrein van veehouderij en volksgezondheid (VWS).32

30

Beleidsstudie 'Ex ante evaluatie mestbeleid 2013', PBL/Wageningen UR, Den Haag 2013, p.10.
Brief staatssecretaris EZ en IenM, 'Veehouderij en gezondheid', 8 april 2014, kamerstuk 28973 nr. 137.
32
Brief staatssecretaris EZ en IenM, 'Veehouderij en gezondheid', 8 april 2014, kamerstuk 28973 nr. 137.
31

Pagina 18

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht



Opstellen beoordelingskaders voor gezondheidsrisico's voor bevolking gerelateerd aan
blootstelling van verschillende stoffen uit de veehouderij (GGD'en).

3.4 Indicatoren
In de Begroting 2013 van het ministerie van IenM artikel 21 zijn geen indicatoren opgenomen
voor beleidsdoelen of prestatie indicatoren. De begroting verwijst voor kengetallen ten aanzien
van duurzaamheid naar de Monitor Duurzaam Nederland 2011.33 In de periode 2006 – 2013
zijn diverse indicatoren gehanteerd voor beleid en prestaties op het gebied van ecosystemen
en landbouw.
2006
In de begroting van 2006 is een aantal prestatie indicatoren, basiswaarden en streefwaarden
gedefinieerd ten aanzien van ammoniak, gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen.
Indicator

Basiswaarde Peildatum

Streefwaarde 1 Periode

Ammoniak: totale emissie van alle
doelgroepen (bron: milieubalans 2007)

130 kiloton

2003

128 kiloton

2010
100
(Europees)

2010

Gewasbeschermingsmiddelen: procentuele
vermindering van de milieubelasting t.o.v.
1998 (bron: Nota duurzame
gewasbescherming)

50%

2001

75%

2005

2010

2002

50 mg/l

2009

Meststoffen: nitraatgehalte in het grondwater 90 mg/l
(bron: Evaluatie Meststoffenwet 2007)
zandgrond

Streefwaarde 2 Periode

95%

(NMP-4)

Tabel 2. Indicatoren duurzame landbouw (begroting IenM 2006).

Belangrijkste wijzigingen periode 2006 - 2013


In de begrotingen van 2007, 2008 en 2009 staat een aantal effectindicatoren opgenomen
van de milieukwaliteit in het landelijke gebied en in de Ecologische Hoofdstructuur en
Vogelhabitatrichtlijn-gebieden. Deze indicatoren keren in de begrotingen vanaf 2010 niet
meer terug en zijn daarom buiten de reconstructie van de beleidstheorie gehouden. Het
gaat om indicatoren voor verdroging en verzuring en vermesting door atmosferische
stikstofdepositie.



Uit de begrotingen na 2006 blijkt dat het aantal indicatoren voor duurzame landbouw en
ecosystemen wordt uitgebreid, en dat de peildata opschuiven in de tijd.



Voor ammoniak, gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen zijn ook de meest recent
vastgestelde streefwaarden in de tabel opgenomen. De beoordeling van de realisatie van
deze streefwaarden valt buiten de beleidsdoorlichting.

33

De Monitor Duurzaam Nederland is gepubliceerd door een samenwerkingsverband van het CPB, PBL, SCP en CBS.
Zie: Begroting IenM 2013, p.109.

Pagina 19

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Indicator

Basiswaarde Peildatum

Streefwaarde 1 Periode Streefwaarde 2

Periode Streefwaarde 3 Periode

Ammoniak: totale emissie
van alle doelgroepen

133 kiloton

2003

128 kiloton

2010

118

2020

122 kiloton34

Gewasbeschermingsmiddelen: procentuele
vermindering van de
milieubelasting t.o.v. 1998

50%

2001

75%

2005

95%

2012

Reductie
2023
overschrijding
milieu normen tot
bijna nul35

Meststoffen: nitraatgehalte
in het grondwater in
zandgrond

Circa 75 mg/l
zandgrond

2006

Nitraat:
2015
gemiddelde
concentratie in
water van
zandgronden:
58mg/l
Fosfaat:
evenwichtsbemes
ting

50 mg/l

Lange
termijn

Norm is gelijk
gebleven

0% van de
veehouder
bedrijven
overschrijdt de
norm

2012

N.n.b.

N.n.b.

N.n.b.

N.n.b.

>50%

2012

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

Fijn stof: aantal
overschrijdingen van de
normen voor fijn stof

Natuurlijke hulpbronnen:
15%
aandeel van het op de
Nederlandse markt ingekocht
hout dat duurzaam wordt
geproduceerd

2005

Tabel 3. Indicatoren duurzame landbouw36.

34

Bron: Bron: website compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl, dossier
luchtkwaliteit.
35
Tweede nota duurzame gewasbescherming, bijlage bij kamerstuk 27858, nr. 146, 21 mei 2013, p.19.
36
De tabel is grotendeels overgenomen uit de begroting 2012 van IenM, zie p.165.

Pagina 20

2020

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

4

Beleid in praktijk
In dit hoofdstuk gaan we voor de verschillende doelen uit de beleidsdocumenten in op de
doelbereiking. Daarnaast doen we waar dit mogelijk is op basis van bestaande onderzoeken
en rapportages uitspraken over de effectiviteit van het beleid en van de instrumenten.

4.1 Evaluatie van ecosystemen en
landbouw
4.1.1 Evaluatiestudies
Vraag 8

Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen?
In dit syntheseonderzoek hebben we gebruik kunnen maken van de volgende
evaluatiestudies:


Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij', Algemene Rekenkamer, 30 mei 2008,
(kamerstuk 31478, nr's 1-2, 12 juni 2008).



Rapport 'Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 1992-2006
period', RIVM, 2008 (Nitraatrichtlijnrapportage).



Rapport 'Emissiearm bemesten geëvalueerd', Planbureau voor de Leefomgeving, Den
Haag, april 2009.



'Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario’s voor het programma vanaf 2011',
RIVM, Bilthoven, 2010.



ILG in uitvoering, Midterm review ILG, bijlage bij kamerstuk 29717 nr. 17, 6 juli 2010.



'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de
Leefomgeving, Den Haag, februari 2012.



'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli
2012.



'Evaluatie meststoffenwet 2012, syntheserapport', Planbureau voor de Leefomgeving,
oktober 2012.



Rapport ' Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM,
Bilthoven, 2012 (Nitraatrichtlijnrapportage).



Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij: vervolgonderzoek 2013', Algemene
Rekenkamer, 2013, (kamerstuk 31478, nr. 6, 22 mei 2013).



Rapport 'Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid, Resultaten 2009 en 2010', RIVM,
Bilthoven, juni 2013.



Beleidsstudie 'Ex ante evaluatie mestbeleid 2013', PBL/Wageningen UR, Den Haag 2013.



Conceptrapportage 'Naar een ander stelsel voor (proef)stalbeoordeling', Berenschot,
conceptversie 26 juni 2014.

Pagina 21

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van diverse monitoringsrapportages en algemene
onderzoeksrapporten van onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving en het CBS,
waaronder:


'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de
Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
september 2012.

De gebruikte onderzoeken en monitoringsrapportages verschillen sterk in aard, aanpak,
omvang en de tijdsperiode die de onderzoeken omvatten. Over het algemeen is de conclusie
dat het beleid voor ecosystemen en landbouw en de periode 2006 – 2013 uitgebreid is
geëvalueerd. Wat daarbij opvalt, is dat in de evaluatie studies de doelmatigheid van het beleid
stelselmatig onderbelicht is (zie verder hoofdstuk 5). De meeste evaluatieonderzoeken gaan in
op doelbereiking. De vraag naar doeltreffendheid, in hoeverre is de doelbereiking resultaat van
het ingezette beleid, komt minder vaak expliciet aan de orde. De algemene rapportages van
het Planbureau voor de Leefomgeving en het CBS bieden aanvullende gegevens. Deze zijn
minder specifiek gericht op (deel)beleid, en geven een algemeen beeld van de ruimtelijke en
milieukwaliteit van Nederland.
De meeste evaluatieonderzoeken zijn gericht op dossiers die breder zijn dan het
beleidsdomein van artikel 21.03 Ecosystemen en landbouw. Zoals ook in hoofdstuk 3 is
geschetst is het beleid voor ecosystemen verbonden met de algemene biodiversiteitsbeleid
(EZ) en het beleid voor verduurzaming van de landbouw met het algemene landbouwbeleid
(EZ). In hoeverre de brede evaluatieonderzoeken ook oordeelsvorming mogelijk maken over
specifiek beleid van beleidsartikel 21.03, dient per dossier zorgvuldig afgewogen te worden.

4.1.2 Witte vlekken
Vraag 9

Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd?
Zoals in 4.1.1 is aangegeven zijn de beleidsterreinen voor ecosystemen en landbouw
uitgebreid geëvalueerd. De kanttekening hierbij is dat de evaluatiestudies over het algemeen
een veel bredere oriëntatie hebben, dan het specifieke beleid voor ecosystemen en landbouw
dat onderdeel is van beleidsartikel 21.03. Met name voor de specifieke projecten en
instrumenten voor ecosystemen die vanuit beleidsartikel 21.03 zijn uitgevoerd, is het lastig om
op basis van de beschikbare onderzoeken de doelbereiking en doeltreffendheid vast te stellen.

4.2 Effecten ecosystemen
In deze paragraaf gaan we voor de verschillende doelen uit de beleidsdocumenten in op de
doelbereiking op het terrein van ecosystemen. Daarnaast doen we waar dit mogelijk is op
basis van bestaande onderzoeken en rapportages uitspraken over de effectiviteit van het
beleid en van de instrumenten. Als eerste komen de doelstellingen uit de begrotingen aan bod.
Daarna gaat de paragraaf in op meer specifieke doelstellingen ten aanzien van ecosystemen
en biodiversiteit.

Pagina 22

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Vraag 10

Aan deze paragraaf liggen de volgende onderzoeksvragen ten grondslag:
In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?

Vraag 11

Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?

In de rapportages van de beleidsdoorlichting duurzaamheid wordt gebruik gemaakt van de
stoplichtmethode om de mate van doelbereiking en/of doeltreffendheid van het beleid te
waarderen. In tabel vorm ziet dit er als volgt uit.
Doel

Streefwaarde

Resultaat

Doelbereiking

Doel A

75% in 2012

80% in 2010

Doel is bereikt binnen de gestelde termijn.

Doel B

100 in 2012

90 in 2010

Doel is nog niet bereikt, maar te verwachten
valt dat doelbereiking mogelijk is.

Doel C

250 kilo per inwoner Geen gegevens bekend

Er zijn geen gegevens bekend. Een oordeel
over doelbereik of doeltreffendheid is
hierdoor niet mogelijk.

Doel D

90 in 2010

Doel is niet bereikt, en het valt ook niet te
verwachten dat het ingezette beleid
doelbereik alsnog mogelijk maakt.

60

Tabel 5. Legenda stoplichtmethode.

Bij de kolom doelbereiking staat toegelicht wat de kleurcoderingen inhouden. Wit betekent dat een
oordeel over doelbereiking of doeltreffendheid niet mogelijk is. Wit zegt dus niets over de mate van
doelbereiking of doeltreffendheid.

4.2.1 Doelen begrotingen
Zoals toegelicht in hoofdstuk 4 zijn in de begrotingen van IenM/VROM in de periode diverse
indicatoren opgenomen voor ecosystemen en landbouw. Voor ecosystemen is één indicator
opgenomen.
Indicator

Basiswaarde Peildatum

Natuurlijke hulpbronnen: aandeel 13,3%
van het op de Nederlandse markt
ingekocht hout dat duurzaam wordt
geproduceerd

2005

Streefwaarde 1 Periode Doelbereiking
>50%

2011

65,7%

Tabel 6. Doelbereiking duurzaam hout.

Het aandeel van het op de Nederlandse markt gebrachte hout dat duurzaam is geproduceerd,
wordt gemeten in de monitor «Duurzaam geproduceerd hout op de Nederlandse markt»,
uitgevoerd door de Stichting Probos in opdracht van de rijksoverheid. Hierbij wordt uitgegaan
van de duurzaamheidscriteria die de overheid hanteert in het inkoopbeleid. De
Kabinetsambitie was dat vanaf 2011 minimaal 50% van het hout op de Nederlandse markt
duurzaam is geproduceerd. De monitor 2011 laat zien dat dit aandeel in 2011 65,7% was. Het
doel is daarmee gerealiseerd.
De doelen voor ecosystemen en biodiversiteit zijn in de begrotingen in de periode 2006 – 2013
niet verder uitgewerkt in meetbare doelen of prestaties.

Pagina 23

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

4.2.2 Doelbereiking ecosystemen
4.2.2.1 Effecten op hoofdlijnen
De begroting 2013 verwijst naar de kengetallen in de Monitor Duurzaam Nederland 2011 van
het CBS. De Monitor Duurzaam Nederland geeft weer hoe het op hoofdlijnen is gesteld met de
duurzaamheid van de landbouw en ecosystemen. In de monitor wordt aandacht besteed aan
verschillende onderwerpen waarvan de duurzaamheid wordt onderzocht. Deze worden
gerangschikt naar vier kapitaalsvormen, waarvan natuurlijk kapitaal er een is. Ecosystemen en
landbouw vallen onder natuurlijk kapitaal. De Monitor meldt hierover dat van de vier
kapitaalvormen het behoud van natuurlijk kapitaal er in Nederland het slechtst voor staat. Door
de groei van de bevolking en de economie neemt de behoefte aan ruimte voor wonen en
werken nog steeds toe. Vooral door deze ruimtelijke druk staat de hoeveelheid natuur en de
biodiversiteit in Nederland onder druk. Overigens is de achteruitgang van biodiversiteit in
Nederland de afgelopen jaren wel afgeremd, vooral als gevolg van de aanleg van nieuwe
natuur en door verbetering van milieukwaliteit.37
Het PBL heeft in het kader van de Balans van de Leefomgeving in 2010 een aparte rapportage
over biodiversiteit uitgebracht. Uit de rapportage van het PBL uit 2010 blijkt dat in 2010 de
achteruitgang van de biodiversiteit in Nederland is geremd, maar niet is gestopt. Daarmee is in
Nederland het Europese en Nederlandse doel de achteruitgang te stoppen niet gehaald, maar
wel het doel om de achteruitgang te remmen.38 De achteruitgang is geremd door de uitbreiding
en het herstel van natuur en de verbetering van de milieucondities. Knelpunten in het
biodiversiteitsbeleid treden mede op, omdat natuur en biodiversiteit niet los staan van andere
beleidsvelden en gebruiksfuncties. De stikstofdepositie is voor veel ecosystemen nog te hoog
voor het duurzaam voortbestaan van daarvoor gevoelige soorten.39 De deposities zijn door
emissiebeleid jarenlang gedaald. Aan die daling is in de afgelopen jaren een einde gekomen.
In het internationale speelveld is de invloed van de Nederlandse overheid beperkt volgens het
PBL. Het PBL signaleert daarbij dat het lastig is om én de economie én gelijktijdig de
biodiversiteit te laten profiteren.40
In 2012 is het beleidsprogramma biodiversiteit geëvalueerd. De evaluatie van het
beleidsprogramma biodiversiteit is zeer kritisch ten aanzien van de opzet, uitvoering en
resultaten van het beleidsprogramma door de verschillende betrokken ministeries. Vanwege
het departement overstijgende belang van biodiversiteit is destijds gekozen voor een
Interdepartementaal Programma Biodiversiteit (IPB). Het rijk heeft vanaf de start van het
beleidsprogramma Biodiversiteit gekozen voor een programmatische aanpak met de focus op
een beperkt aantal prioriteiten.41
De inzet van de middelen zou vooral plaatsvinden op de prioriteiten. Uit de evaluatie van het
beleidsprogramma biodiversiteit blijkt dat het uitvoeringsprogramma zich heeft gekenmerkt
door een veelheid (137) aan acties, waardoor versnippering is opgetreden. 42

Monitor Duurzaam Nederland 2011, CBS, pagina 12 – 13.
'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau
voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010, p.7.
39
'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau
voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010, p.30.
40
'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau
voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010, p.8.
41
'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-2011', bijlage bij
kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008, p.38.
42
'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.7.
37
38

Pagina 24

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

De interdepartementale opzet van het programma heeft niet goed gefunctioneerd, er was
gebrek aan afstemming en sturing en er was geen goede monitoringstructuur. De conclusie
van de evaluatie is dat het niet aannemelijk is dat het beleidsprogramma een aantoonbaar
effect op de biodiversiteit heeft gehad. Op onderdelen zijn successen geboekt met projecten
en pilots, maar het beleidsprogramma is achtergebleven bij de doelstellingen.43

4.2.2.2 Doelbereiking prioriteiten en instrumenten
In het beleidsprogramma biodiversiteit 2008 – 2011 zijn de ambities van het
biodiversiteitsbeleid uitgewerkt. Het kabinet onderschrijft hierin de EU-doelstelling om het
biodiversiteitsverlies binnen de EU in 2020 te hebben gestopt, in de wetenschap dat het
waarschijnlijk is dat dit niet wordt gehaald.44 Het ministerie van EZ is eerstverantwoordelijke
voor het beleidsprogramma en trekker van het biodiversiteitsbeleid van het rijk. De bijdrage
van het ministerie van IenM aan het beleidsprogramma biodiversiteit heeft zich beperkt tot de
prioriteiten 'betalen voor biodiversiteit', 'ecosysteemdiensten' en 'nieuwe coalities'.
Ten aanzien van de prioriteit 'Betalen voor biodiversiteit' is een aantal acties en initiatieven
in gang gezet, die zowel door direct bij het betrokkenen bij het beleidsprogramma worden
herkend en gewaardeerd, alsook door externen. In termen van het oorspronkelijk
geformuleerde strategisch doel geldt voor onderdeel (1) 'waarde zichtbaar maken' dat er
sprake lijkt te zijn van een goede mate van doelbereik, voor onderdeel (2) 'vraag en aanbod
creëren' geldt dat met name via de Green Deals enige resultaten zijn geboekt. Hoe het
beleidsprogramma aan deze Green Deals heeft bijgedragen is niet duidelijk. Voor onderdeel
(3) 'economische instrumenten ontwikkelen' is een gemengd resultaat geboekt; daarbij is
onder invloed van het veranderende kabinetsbeleid sprake van terugdraaien van economische
instrumenten (vergroening belastingen, groen beleggen), los van het beleidsprogramma zelf.45
De prioriteit 'nieuwe coalities' is gedurende de uitvoering onder het thema 'betalen voor
biodiversiteit' gebracht.46 Over de prioriteit 'nieuwe coalities' is in de evaluatie van het
beleidsprogramma uit 2011 is echter geen specifieke informatie opgenomen. Het doelbereik
van deze prioriteit is daardoor niet bekend. Hetzelfde geldt voor de prioriteit
'ecosysteemdiensten', waarover in de evaluatie van het beleidsprogramma evenmin
specifieke informatie is opgenomen.
Over het project DANK (Digitale Atlas van het Natuurlijk Kapitaal) is geen evaluatie of
monitoring informatie beschikbaar. Het doelbereik en de doelmatigheid van het project vallen
daardoor (nog) niet vast te stellen. In interviews is aangegeven dat de uitvoering van het
project goed verloopt en naar verwachting in 2014 de digitale atlas gereed zal komen.
De rol van de Taskforce biodiversiteit wordt positief beoordeeld.47 De Taskforce heeft het
thema biodiversiteit met name bij het bedrijfsleven op de kaart weten te zetten, en
samenwerking tussen verschillende partijen (bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties,
kennisinstellingen) bevorderd.

43

'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.10.
'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-2011', bijlage bij
kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008.
45
'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.8.
46
'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.45-46.
47
'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.8.
44

Pagina 25

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

In 2010 is een midtermreview van het ILG uitgevoerd, waarin kort wordt stilgestaan bij
onderwerpen ten aanzien van biodiversiteit. Het doelbereik van de pilots ten aanzien van
duurzaam bodemgebruik en bodeminformatie in het kader van het ILG is onduidelijk. Ten tijde
van de midtermreview in 2010 waren er meerdere pilots opgestart, maar moest een groot deel
van de provincies de taakstellingen nog realiseren.48 Uit de zesde rapportage van het Comité
van Toezicht van het ILG bleek verder dat het aantal gerealiseerde pilots van duurzaam
bodemgebruik in 2011 was gestegen tot 49%.49 In 2012 is het ILG stopgezet. Over de
realisatie van het aantal pilots aan het einde van de ILG in 2011 zijn daardoor geen gegevens
beschikbaar. Uit interviews blijkt dat na de midtermreview niet veel meer is gewijzigd en/of
bereikt tot de stopzetting van de ILG in 2012.
Toekomstige ontwikkelingen
Het PBL heeft in de monitor uit 2010 een verschillende aanbevelingen gedaan over het
biodiversiteitsbeleid. In 2012 heeft de Taskforce biodiversiteit een advies uitgebracht over
groene groei, waarin diverse aanknopingspunten zitten voor beleid voor biodiversiteit. 50 In
2012 is vanwege de val van het kabinet geen invulling gegeven aan het opstellen van een
nieuwe agenda voor biodiversiteit. In 2013 heeft het nieuwe kabinet in reactie op het advies
van de Taskforce een uitvoeringsagenda voor natuurlijk kapitaal opgesteld.51 Het kabinet stelt
in de uitvoeringsagenda vier thema's centraal, waarbij het kabinet meer dan voorheen wil
inzetten op versterken van de relatie tussen economie en ecologie. De gekozen thema’s zijn:


Duurzaam produceren en consumeren: duurzame ketens.



Duurzame visserij en bescherming van mariene biodiversiteit.



Duurzame landbouw en bescherming van biodiversiteit.



Het waarderen van natuurlijk kapitaal.

Over de voortgang van de doelen en actiepunten van de Uitvoeringsagenda zal in 2016
gerapporteerd worden.
In een artikel over de landbouwbodem pleit het PBL voor 'bewust bodembeheer'.52 Het PBL
concludeert hierin dat er naast bedreigingen zeker ook kansen zijn om de kwaliteit van
landbouwbodems te beschermen en te verbeteren. Cruciaal daarvoor is dat boeren de rente
(opbrengst) optimaliseren, zonder hun kapitaal (de bodem) te verminderen. Alleen zo is de
voedselvoorziening op lange termijn te borgen, aldus het PBL. Het PBL wijst er tegelijkertijd op
dat de kennisontwikkeling ten aanzien van duurzaam bodembeheer niet vanzelf gaat. Een deel
van het benodigde onderzoek pakt het bedrijfsleven niet zelfstandig op.
Dit vergt een lange adem en betrokkenheid van de overheid.53 De observaties van het PBL
sluiten aan bij het vierde thema van de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal, 'het waarderen
van natuurlijk kapitaal'.

48

ILG in uitvoering, Midterm review ILG, bijlage bij kamerstuk 29717 nr. 17, 6 juli 2010, p.82-85.
6e Rapportage Comité van Toezicht Investeringsbudget Landelijk Gebied, 4 januari 2013, p.27.
50
'Groene Groei, investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', advies Taskforce Biodiversiteit, bijlage bij
kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.
51
Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85, 22 juni 2013.
52
'Revival van de landbouwbodem, Kansen voor de overheid om bewust bodembeheer te stimuleren', artikel Planbureau
van de Leefomgeving, Henk van Zeijts en Henk Westhoek, 28 februari 2013.
53
'Revival van de landbouwbodem, Kansen voor de overheid om bewust bodembeheer te stimuleren', artikel Planbureau
van de Leefomgeving, Henk van Zeijts en Henk Westhoek, 28 februari 2013.
49

Pagina 26

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

4.2.3 Conclusies doelbereiking en effectiviteit ecosystemen
Vraag 12

Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
Uit de onderzoeken komt een wisselend beeld naar voren ten aanzien van de doelbereiking en
de effectiviteit van het beleid en de ingezette instrumenten op het terrein van ecosystemen en
biodiversiteit. Het hoofddoel wordt niet gehaald, het belangrijkste beleidsprogramma heeft niet
gewerkt en van de prioriteiten en pilots van het ministerie van IenM is slechts weinig over
doelbereik en effecten bekend. Zoals al in 4.1 is aangegeven zijn dit uitkomsten van
onderzoeken van het brede biodiversiteits- en ecosystemenbeleid. De specifieke bijdrage van
het beleid en de instrumenten die vallen onder beleidsartikel 21.03 valt op basis van het
beschikbare onderzoeksmateriaal niet goed vast te stellen. De invloed vanuit beleidsartikel
21.03 op de algemene doelstelling van No Nett Loss is beperkt. Hieronder staan de resultaten
kort weergegeven.
Doel/prioriteit/instrument

Resultaat

Doelbereiking

Stoppen teruggang biodiversiteit Afremming van het verlies aan
Doel is niet bereikt, maar dit was
in 2010.
biodiversiteit maar vermindering is niet eigenlijk al bij voorbaat
gestopt.
ingecalculeerd.
Beleidsprogramma biodiversiteit Programma heeft niet goed
Programma viel grotendeels onder
werkt.
gefunctioneerd. Niet aannemelijk dat verantwoordelijkheid van EZ.
programma aan de doelstellingen heeft
bijgedragen.
Prioriteit 'Betalen voor
biodiversiteit'.

Wisselende resultaten, bijdrage
beleidsprogramma onduidelijk,
resultaten mede beïnvloed door nieuw
kabinetsbeleid.

Prioriteit 'Nieuwe coalities'.

Geen gegevens.

Doelbereik niet onderzocht.

Prioriteit 'Ecosysteemdiensten'.

Geen gegevens.

Doelbereik niet onderzocht.

Project DANK.

Uitvoering ligt op schema.

Project nog niet afgerond, maar
positief resultaat verwacht.

Taksforce biodiversiteit.

Positief resultaat.

Pilots in kader ILG.

Resultaten onbekend. Na afloop ILG
heeft geen eindevaluatie
plaatsgevonden.

Doelbereik niet onderzocht.

Tabel 7. Doelbereiking ecosystemen.

Over het beleidsprogramma biodiversiteit 2008 – 2011 werd geconcludeerd dat veel fouten uit
eerdere beleidsperiodes opnieuw waren gemaakt.54 De relatie tussen ambities, beleid,
uitvoering en prestaties was onvoldoende duidelijk. De vraag is of het nieuwe kabinet met de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal deze relaties wel voldoende heeft uitgewerkt. Uit deze
beleidsdoorlichting blijkt in ieder geval dat een oordeel over doelbereiking en effectiviteit
specifiek en gedetailleerd onderzoek vereist en op basis van de beschikbare onderzoeken
over ecosystemen en biodiversiteit niet goed mogelijk is.

54

'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.10.

Pagina 27

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

4.3 Effecten landbouw
In deze paragraaf gaan we voor de verschillende doelen uit de beleidsdocumenten in op de
doelbereiking op het terrein van duurzame landbouw. Daarnaast doen we waar dit mogelijk is
op basis van bestaande onderzoeken en rapportages uitspraken over de effectiviteit van het
beleid en van de instrumenten. Als eerste komen de doelstellingen uit de begrotingen aan bod.
Daarna gaat de paragraaf in op meer specifieke doelstellingen ten aanzien van landbouw.
Aan deze paragraaf liggen de volgende onderzoeksvragen ten grondslag:
Vraag 10

In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?

Vraag 11

Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?

4.3.1 Doelen begroting
Zoals toegelicht in hoofdstuk 4 zijn in de begrotingen van IenM/VROM in de periode diverse
indicatoren opgenomen voor ecosystemen en landbouw. Voor landbouw zijn in de periode
2006 – 2013 in de begrotingen vier indicatoren opgenomen. Een aantal indicatoren is in de
periode 2006 – 2013 bijgesteld. De meest recente streefwaarden zijn niet in deze tabel
opgenomen, omdat er nog geen gegevens bekend zijn over de realisatie van de
streefwaarden.
Periode

Resultaat55

Ammoniak: totale emissie van 128 kiloton
alle doelgroepen.
118 kiloton

2010

122 kiloton in 2010 en 2011

2020

122 kiloton in 2010 en 2011

122 kiloton

Indicator

Streefwaarde

Doelbereiking

2020

122 kiloton in 2010 en 2011

Gewasbeschermingsmiddelen: 75%
procentuele vermindering van 95%
de milieubelasting t.o.v. 1998.

2005

Geen gegevens bekend.

2012

85% in 2011

Meststoffen: nitraatgehalte in 58mg/l
het grondwater in zandgronden.

2015

63 mg/l in 2010

50 mg/l

Lange termijn

51 mg/l in 2011

0% van de veehouder
bedrijven overschrijdt de
norm.

2012

64 veehouderijen overschrijden de
norm in 2011.

Fijn stof: aantal
overschrijdingen van de
normen voor fijn stof.

Streefwaarde is later
weer naar boven
bijgesteld.

Niet bekend.

Streefwaarde nog niet
gerealiseerd, maar lijkt
haalbaar.

132 veehouderijen overschrijden de
norm in 2012.

Tabel 8. Doelbereiking indicatoren landbouw.

Uit deze gegevens blijkt dat er sprake is van doelbereik op het gebied van ammoniakemissies.
Ten aanzien van gewasbeschermingsmiddelen en fijn stof is geen sprake van doelbereiking en
is het ook de vraag of en wanneer deze doelen bereikt worden. Voor meststoffen geldt dat de
streefwaarden nog niet bereikt zijn, maar dat realisatie haalbaar lijkt.

55

Bron: jaarverslag 2012 IenM, p.128-129.

Pagina 28

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

4.3.2 Doelbereiking landbouw
4.3.2.1 Effecten op hoofdlijnen
De Monitor Duurzaam Nederland 2011 meldt dat er sprake is van een positieve ontwikkeling
bij de lokale milieukwaliteit. De afgelopen decennia zijn de emissies naar lucht, water en
bodem in Nederland aanzienlijk afgenomen, waardoor de milieukwaliteit is verbeterd. Vooral
de luchtkwaliteit is verbeterd. Daar staat tegenover dat de verbetering van de toestand van het
Nederlandse oppervlaktewater sinds 2000 stagneert. De lokale milieukwaliteit mag, ondanks
de verbetering, naar Europese maatstaven niet 'heel goed' worden genoemd. Dat de lokale
milieudruk in Nederland hoog is in vergelijking met andere EU-landen kan grotendeels worden
verklaard doordat Nederland een dichtbevolkt land is met relatief veel vee, industrie en
auto's.56
Deze algemene conclusies worden voor de landbouw bevestigd in het Interdepartementale
Beleidsonderzoek (IBO) Agro-, visserij- en voedselketens. Daarin concludeert het ministerie
van EZ dat op de wat langere termijn bezien er duidelijk sprake is van een verlaging van de
milieudruk van de Nederlandse land- en tuinbouw, zeker gezien ook de stijging van de
productie. Op de kortere termijn is het beeld voor de verschillende duurzaamheidsthema's
wisselend. De uitstoot van broeikasgassen, ammoniak en het gebruik van antibiotica zijn
gedaald. De overschotten fosfaat en stikstof (residuen van mest) zijn vrijwel stabiel. Het
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen schommelt de laatste jaren, nadat het gebruik tot de
eeuwwisseling sterk was afgenomen. EZ concludeert dat, gegeven de eisen die de overheid
aan de land- en tuinbouw stelt, het gevoerde beleid een belangrijke bijdrage lijkt te hebben
geleverd aan de ontwikkelingen op het gebied van milieu- en dierenwelzijn.57
Onderzoeksrapporten geven verder inzicht in de ontwikkeling vanaf 1990 tot 2012. Op het vlak
van ammoniakemissies en nitraatbelasting van de bodem laten de studies zien dat er sinds
1990 sprake is van een sterke reductie van de emissies en belasting. De neergaande trend
zwakt af in de eerste helft van het vorige decennium en dat werkt door in de periode waarop
deze beleidsdoorlichting betrekking heeft: 2006-2013.

4.3.2.2 Doelbereiking dossiers en instrumenten
Er is veel informatie beschikbaar over de resultaten van het beleid gericht op de reductie van
de emissie van ammoniak en nitraat, het mestbeleid en duurzame gewasbescherming. Er zijn
tal van evaluatierapporten beschikbaar, maar ook de algemene rapportages van het PBL over
de leefomgeving bieden veel informatie. Waar de rapportages van het PBL met name de
toestand van het milieu omschrijven, bieden de specifieke evaluatierapporten ook informatie
over de effectiviteit van het beleid en de ingezette instrumenten. Hieronder staan per
deelterrein/dossier de belangrijkste bevindingen ten aanzien van effecten en doeltreffendheid
weergegeven.

56
57

Monitor Duurzaam Nederland 2011, CBS, pagina 12 – 13.
Concept 'Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) rapport Agro-, visserij- en voedselketens', ministerie EZ, 9 mei
2014, p.27.

Pagina 29

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Ammoniak
Op het vlak van ammoniakreductie wordt in rapportages het volgende geconstateerd. De
ammoniakemissies zijn in Nederland teruggedrongen. De Algemene Rekenkamer concludeert
in 2008 dat in de voorgaande vijftien jaar aanzienlijke effecten zijn bereikt in het terugdringen
van de ammoniakemissies. Tot 2000 is de reductie vooral bereikt doordat steeds meer
dierlijke mest emissiearm werd uitgereden. Daarna is de emissiereductie hoofdzakelijk te
danken geweest aan de krimpende veestapel en de bouw van emissiearme stallen. Na 2002 is
de afname van de emissies gestagneerd.58
Het PBL constateert in 2012 dat de streefwaarde voor de uitstoot van ammoniak in 2010 is
gerealiseerd (zie tabel 6 hieronder). De gegevens van het PBL bevestigen dat de afname van
de uitstoot in ammoniak minder snel daalt in de periode 2005 – 2011 dan in de periode
daarvoor.59
Emmissies ammoniak (in
kiloton)

1990

1995

2000

2005

2010

2011

Landbouw

333

187

144

121

105

106

Andere sectoren

22

21

17

19

17

16

Totaal

355

208

161

140

122

122

Tabel 9. Emissies ammoniak 1990 – 2011 (in kton).

Een deel van de veehouderijen in Nederland is niet in staat om per 1 januari 2010 te voldoen
aan de eisen uit het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij. Het ministerie van
VROM heeft daarop uitstel verleend tot 1 januari 2013. Veehouderijbedrijven die voor 2020
stoppen, kunnen in dit kader gebruik maken van speciale 'stoppersmaatregelen'.60 Er is geen
rapportage beschikbaar die aangeeft of het verleende uitstel heeft geleid tot de gewenste
doelen van het Besluit.61
De ARK constateert in 2013 dat de stikstofneerslag de biodiversiteit in de plantenwereld in
veel gebieden bedreigt. De ARK concludeert dat het ammoniakbeleid op dit vlak in Nederland
onvoldoende effectief is, ondanks de verschillende maatregelen op het vlak van
programmatische aanpak en technologische vernieuwing. De afschaffing van de melkquota
kan leiden tot een hernieuwde toename van de ammoniakuitstoot omdat het aantal veeeenheden toeneemt.62
In reactie op aanbevelingen van de ARK ter verbetering van het ammoniakbeleid is het
ministerie in 2012 gestart met onderzoek ter voorbereiding van het aanscherpen van de
emissienormen voor ammoniak via wijziging van het Besluit huisvesting veehouderij.63
Inwerkingtreding van het wijzigingsbesluit is voorzien in 2015.
De proefstalregeling, bedoeld om innovatie in (ammoniak-)emissiereducerende stalsystemen
te stimuleren, heeft niet tot de gewenste effecten geleid. Er is nauwelijks sprake van innovatie.
Berenschot adviseert het systeem te optimaliseren en op termijn over te stappen naar een
systeem van certificering.64

58

Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij', Algemene Rekenkamer, 30 mei 2008, (kamerstuk 31478, nummers
1-2, 12 juni 2008), p.71.
59
'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, september 2012, p.324.
60
Meer informatie over de stoppersregelingen is te vinden op de website van het kenniscentrum Infomil.
61
Bron: Website compendium voor de leefomgeving dossier landbouw en verzuring en vermesting.
62
Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij: vervolgonderzoek 2013', Algemene Rekenkamer, 2013.
63
Jaarverslag IenM 2012, p.128.
64
Conceptrapportage 'Naar een ander stelsel voor (proef)stalbeoordeling', Berenschot, conceptversie 26 juni 2014.

Pagina 30

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Het PBL zet in 2012 vraagtekens bij de haalbaarheid van de maatregelen uit de
Programmatische Aanpak Stikstof (PAS).65 Het ministerie van EZ is eerstverantwoordelijke
voor de PAS. Ter illustratie van de ontwikkelingen in het ammoniakdossier wordt hier kort op
de resultaten ingegaan. De berekende depositiedaling waarvan in de Programmatische
Aanpak Stikstof wordt uitgegaan, komt vooral op conto van het buitenland (vooral verkeer), de
stalemissies en de uitstoot door verkeer. Het is de vraag of de depositiedaling daadwerkelijk
wordt gerealiseerd. De uitstoot van ammoniak door de land- en tuinbouw daalt al een aantal
jaren nauwelijks meer.
Duurzame gewasbescherming
In 2012 is het beleid voor duurzame gewasbescherming geëvalueerd door het PBL. De
bevindingen uit deze evaluatie hebben richting gegeven aan de tweede nota duurzame
gewasbescherming uit 2013. Het PBL trekt de volgende conclusies:


De gewasbescherming in Nederland is duurzamer geworden, maar de doelen voor
milieukwaliteit zijn niet gehaald.66 De ecologische kwaliteit van het oppervlaktewater is niet
op orde. De ecologische risico's zijn duidelijk afgenomen, maar de streefwaarden voor
vermindering van het aantal normoverschrijdingen en vermindering van de milieubelasting
zijn niet gehaald. De kwaliteit van het oppervlaktewater als grondstof voor drinkwater is
verbeterd, maar de streefwaarde is niet gehaald.



Het economisch perspectief van de Nederlandse land- en tuinbouw is echter niet in gevaar
geweest door het beleid voor duurzame gewasbescherming, hetgeen een belangrijke
randvoorwaarde is voor het beleid.67

Doel

Indicator

Trend beleidsperiode Doelbereiking

Ecologische kwaliteit

Ecologische kwaliteit
oppervlaktewater

Niet te bepalen

Nee. Aandacht nodig voor
naleving en afstemming
toelating en
waterkwaliteitsbeleid.

Milieubelasting
oppervlaktewater door
landbouw

Grote verbetering

Nee. Wetgeving heeft
gewerkt, maar regelgeving
door telers matig
nageleefd.

Drinkwaterkwaliteit
knelpunten

Grote verbetering
aannemelijk

Nee. Toelatingsbeleid
heeft gewerkt.

Drinkwaterkwaliteit

Behoud van economisch Economisch perspectief bij Gelijk
perspectief
dit beleid

Ja

Tabel 10. Trend duurzame gewasbescherming en doelbereik.68

Ondanks het feit dat de streefwaarden voor duurzame gewasbescherming voor vermindering
van de milieudruk door gewasbeschermingsmiddelen niet zijn gerealiseerd, concludeert het
PBL dat het beleid voor emissiereductie effectief is geweest.69 Een belangrijke oorzaak voor
het niet halen van de streefwaarden is het gebrek aan naleving van een deel van de verplichte
emissie-reducerende maatregelen. Het toelatingsbeleid heeft bijgedragen aan verbetering van
de kwaliteit van het oppervlaktewater.
65

'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, september 2012, p.176.
'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
februari 2012, p.12.
67
'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
februari 2012, p.13.
68
Bron: 'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de Leefomgeving, Den
Haag, februari 2012.
69
'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
februari 2012, p.26.
66

Pagina 31

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Mede door de actieve verspreiding van kennis over geïntegreerde gewasbescherming hebben
telers maatregelen genomen om de risico’s voor het milieu te verminderen.
Het PBL heeft in het kader van de evaluatie diverse aanbevelingen gedaan om het beleid voor
duurzame gewasbescherming te verbeteren. In reactie op de aanbevelingen van het PBL heeft
de rijksoverheid verschillende stappen ondernomen:


Er is nieuw beleid geformuleerd, vastgesteld in het Nationaal actieplan gewasbescherming
en de tweede nota duurzame gewasbescherming. Er zijn nieuwe doelen gesteld waarmee
het gebruik van pesticiden duurzamer zal worden in de periode 2013-2023.



Nederland heeft in de tweede nota duurzame gewasbescherming beleid opgenomen om
problemen met gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater gericht aan te pakken.
De toelatinghouders stellen in overleg Emissiereductieplannen op om
normoverschrijdingen terug te dringen en voeren deze uit met de sector.



In het Nationaal actieplan en de tweede nota zijn maatregelen opgenomen om met
geïntegreerde gewasbescherming het gebruik duurzamer te maken. Biologische teelt
zonder het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, extra emissiereductie en verbeteren
van de naleving zijn hier onderdeel van. De nota gaat daarbij uit van een ketenbenadering.

De conclusie ten aanzien van het beleid voor duurzame gewasbescherming is dus dat er geen
sprake is van doelbereik, maar dat het beleid wel effectief is. De rijksoverheid maakt daarbij
gebruik van evaluaties om een verbetering van het beleid te realiseren.
Meststoffen/nitraat
Trends en ontwikkelingen
Sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw vertonen de nutriëntenconcentraties
in zowel het grondwater als het oppervlaktewater een dalende trend. Deze trend zet zich na
2003 echter niet duidelijk door. In de periode 2006 – 2013 neemt de dalende trend af en is
soms zelfs sprake van stagnatie. Verschillende onderzoeken en instanties komen op dit vlak
tot vergelijkbare conclusies.
Het RIVM concludeert in 2008 dat het stikstofoverschot in de Nederlandse landbouw tussen
1992 en 2007 is afgenomen met bijna 40% als gevolg van de Europese Nitraatrichtlijn.70 De
grootste daling doet zich echter voor in de periode tot 2002, daarna treedt stagnatie op.71 In
2012 bevestigt het RIVM de stagnatie en constateert dat er in de periode 2007 – 2010 zelfs
sprake is van een lichte toename van het stikstofoverschot.72
Een vergelijkbare ontwikkeling doet zich voor bij de nitraatconcentraties die uitspoelen naar
de wortelzone op landbouwbedrijven. Het RIVM concludeert dat dankzij de uitvoering van de
Europese Nitraatrichtlijn de nitraatconcentratie in het water dat uitspoelt uit de 'wortelzone' van
landbouwpercelen naar het grond- en oppervlaktewater sterk is gedaald tussen 1992 en
2010.73 De dalende trend neemt echter af en aan het einde van de periode 2006 – 2013 lijkt er
soms sprake te zijn van stagnatie.74 In onderstaande grafiek is de uitspoeling van
nitraatconcentraties naar verschillende soorten ondergrond weergegeven.

70

'Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 1992-2006 period', RIVM, 2008, p.4. Deze rapportage
gaat de facto in op de resultaten van het eerste, tweede en (deels) derde Nitraat Actie Programma.
71
'Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 1992-2006 period', RIVM, 2008, p.43.
72
'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, Bilthoven, 2012, p.84.
73
'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, 2012, p.3. Deze nitraatrichtlijn rapportage
gaat in op de resultaten van het eerste, tweede, derde en (deels) vierde Nitraat Actie Programma.
74
'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, Bilthoven, 2012, p.74.

Pagina 32

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Ondanks verschillen tussen de soorten ondergrond is het algehele beeld dat in de periode
2006 – 2013 de daling afneemt.

Figuur 1. Nitraatconcentraties (in mg/l) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone op landbouwbedrijven
per regio in de periode 1992-2011. Jaarlijkse gemiddelde van gemeten concentraties.75

Het PBL onderschrijft deze bevindingen en concludeert in de Balans voor de Leefomgeving
2012 dat de streefwaarde van de Europese Nitraatrichtlijn (maximaal 50 microgram nitraat per
liter in het bovenste grondwater) in de klei- en veengebieden is gehaald, maar niet in de lössen zandgebieden. Nieuwe prognoses laten volgens het PBL zien dat de uitvoering van het
huidige beleid naar verwachting niet zal leiden tot een verdere daling van het nitraatgehalte in
de zandgebieden. Om die te bereiken zijn verdere aanscherpingen nodig van de
mestgebruiksnormen voor stikstof en oplossingen voor het daardoor groeiende
mestoverschot.76
Het PBL concludeert verder dat er tussen 2006 en 2010 geen duidelijke trend in de verbetering
van de waterkwaliteit waar te nemen is. In deze periode zijn de stikstofgebruiksnormen
weliswaar aangescherpt, maar dit heeft weinig tot geen effect gehad op de gemiddelde
stikstofoverschotten van melkvee- en akkerbouwbedrijven.
Weliswaar daalde de stikstofgift via kunstmest licht, maar niet alleen als gevolg van het
mestbeleid; ook het duurder worden van kunstmest speelt hierbij een rol.77 Het RIVM geeft
echter aan te verwachten dat de waterkwaliteit in Nederland in de komende jaren wel zal
verbeteren. Het duurt namelijk enkele jaren voordat de maatregelen uit het vierde
actieprogramma 2010-2013, zoals aangescherpte gebruiksnormen voor mest, uitgedrukt in de
hoeveelheid stikstof, zich vertalen naar een betere waterkwaliteit. De verwachting is dat de
maatregelen uit het vierde actieprogramma (2010-2013) tussen 2014 en 2019 zullen leiden tot
zichtbare resultaten. Waarschijnlijk zal het nog enkele decennia duren voordat de toename
van de nitraatconcentratie in het diepe grondwater zal omslaan in een afname.78
Het RIVM lijkt met deze bevindingen optimistischer over de ontwikkeling van de waterkwaliteit
dan het PBL. Wat de achtergrond van dit verschil is, is niet duidelijk uit de beschikbare
rapportages. Mogelijk ligt de oorzaak in de tijdshorizon. Het RIVM voorziet op de lange termijn
een verbetering van de waterkwaliteit. Het PBL constateert met name dat de afgelopen
periode weinig verbetering te zien is geweest.

75

'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, Bilthoven, 2012, p.74.
'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, september 2012, p.26 + p.222.
77
'Evaluatie meststoffenwet 2012, syntheserapport', Planbureau voor de Leefomgeving, oktober 2012, p.9.
78
'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, 2012, p.16.
76

Pagina 33

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Derogatie
Nederland heeft per 2006 van de Europese Commissie toestemming gekregen om een hogere
gebruiksnorm van 250 kg stikstof per hectare uit dierlijke mest van graasdieren te mogen
toedienen op bedrijven met ten minste 70% grasland (derogatie). Als onderdeel van deze
derogatie is met de Europese Commissie afgesproken de uitscheiding van stikstof en fosfor
door de Nederlandse veestapel aan een plafond te binden. Dit houdt in dat de uitscheiding niet
boven het niveau van 2002 mag uitkomen, te weten maximaal 75,5 miljoen kg P (173 miljoen
kilo fosfaat) en 504 miljoen kg stikstof (inclusief gasvormige verliezen). Na het overschrijden
van het plafond voor fosfaat in de jaren 2008 tot en met 2010 werden beide doelen in 2011
gehaald.79
Monitoring en verantwoording
Vanuit de Europese Nitraatrichtlijn, het Derogatiebesluit en nationale wetgeving geldt een
verplichting voor het rijk tot monitoring van de ontwikkeling van de waterkwaliteit in relatie tot
de landbouwpraktijk op landbouwbedrijven.80 Het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM)
vervult deze functie. In 2010 concludeert het RIVM dat het LMM tot 2009 aan deze Europese
verplichtingen en de nationale beleidsbehoefte voldoet.81
Ontwikkeling Rijksbeleid
In reactie op de bovengeschetste ontwikkelingen zet het rijksbeleid voor mest- en nitraat in op
een aantal veranderingen op de korte- en lange termijn. Voor de korte termijn zet het rijk met
name in op de invoering van een stelsel van verplichte mestverwerking.82 Voor de langere
termijn zet het kabinet in op innovatie langs drie sporen: de productie en het gebruik van
kunstmestvervangers uit dierlijke mest; verdere verwaarding van mestbewerkingsproducten en
mestverwerkingsproducten in binnen- en buitenland; en productie van energie en biobrandstof
uit dierlijke mest. Belangrijk hierbij om te realiseren is dat de eerstverantwoordelijkheid voor
het beleid voor meststoffen en nitraat op veel onderdelen verschoven is van IenM naar EZ.
Veehouderij en gezondheid
Sinds de uitbraak van de Q-koorts in de periode 2007 – 2010 en de ontdekking van een
resistente veegerelateerde MRSA-bacterie is de discussie over gezondheidsrisico's voor
omwonenden van intensieve veehouderij in een stroomversnelling geraakt. Dit is aanleiding
geweest voor het EZ en VWS om het IRAS in samenwerking met enkele andere organisaties
een onderzoek te laten uitvoeren naar de gezondheidsrisico's van intensieve veehouderij voor
omwonenden.83 De Gezondheidsraad heeft daarnaast in 2012 een beoordelingskader
uitgewerkt over risico’s van de intensieve veehouderij voor de gezondheid van omwonenden. 84
Het onderzoek van het IRAS en de adviezen van de Gezondheidsraad zijn aanleiding geweest
voor het rijk om diverse acties in gang te zetten en instrumenten te ontwikkelen.

79

'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM, 2012, p.53.
'Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario’s voor het programma vanaf 2011', RIVM, Bilthoven, 2010, p.1112.
81
'Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario’s voor het programma vanaf 2011', RIVM, Bilthoven, 2010, p.11.
82
Brief van de staatssecretaris van EZ, Aanbieding ex ante evaluatie mestbeleid, kamerstuk 33037 nr. 80, Den Haag, 12
december 2013.
83
'Mogelijke effecten van intensieve-veehouderij op de gezondheid van omwonenden: onderzoek naar potentiële
blootstelling en gezondheidsproblemen', IRAS Universiteit Utrecht, NIVEL, RIVM, 7 juni 2011; 'Gezondheidsrisico's
rond veehouderijen', Gezondheidsraad, Den Haag, 30 november 2012.
84
'Gezondheidsrisico's rond veehouderijen', Gezondheidsraad, Den Haag, 30 november 2012, p.43.
80

Pagina 34

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

De Gezondheidsraad heeft voor endotoxinen de toepassing van een gezondheidskundige
advieswaarde van 30 EU/m3 voor de algemene bevolking voorgesteld. De Staatssecretaris
van Infrastructuur en Milieu heeft toegezegd deze advieswaarde nader uit te werken, zodat
deze norm ter bescherming van de gezondheid van omwonenden van veehouderijen kan
worden toegepast bij het verlenen van de omgevingsvergunning milieu. 85 Naast het uitwerken
van een norm voor endotoxinen is het ministerie van IenM verantwoordelijk voor het verwerken
van eisen ten aanzien van emissie van fijn stof norm in het Besluit ammoniakemissie
huisvesting. Inwerkingtreding van het wijzigingsbesluit is voorzien in 2015.86 In aanvulling op
bovenstaande acties stelt de minister van VWS samen met de staatssecretaris van IenM een
onderzoeksagenda op voor onderzoek naar de verspreiding van ziekteverwekkers via het
oppervlaktewater, via mest en in de bodem.87
Alle voornoemde activiteiten zijn nog niet afgerond. Over de resultaten van de instrumenten en
de doelbereiking zijn nog geen gegevens bekend. Een oordeel over doelbereiking en
effectiviteit van beleid is nu nog niet aan de orde.

4.3.3 Conclusies doelbereiking en effectiviteit landbouw
Vraag 12

Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
Net als bij ecosystemen en biodiversiteit levert de beleidsdoorlichting een wisselend beeld op
van doelbereiking en effectiviteit van het beleid voor landbouw dat valt onder artikel 21
duurzaamheid. De wet- en regelgeving en de andere beleidsmaatregelen ten aanzien van
meststoffen hebben met name in de periodes voorafgaand aan 2006 – 2013 veel effect gehad.
In de periode 2006 – 2013 lijkt echter sprake te zijn van stagnatie in de vermindering van de
milieudruk van ammoniak en nitraat. De effectiviteit van het beleid voor ammoniak, nitraat en
meststoffen lijkt op basis van de beschikbare monitoringsgegevens af te nemen. De
effectiviteit van diverse onderdelen van het beleid wordt ter discussie gesteld door het PBL en
er zijn zorgen over de mogelijkheden om met het beleid in de toekomst aan de normen te
blijven voldoen.
Het beleid voor duurzame gewasbescherming is er nog niet in geslaagd de streefwaarden te
realiseren, maar heeft wel effect. Het beleid voor veehouderij en gezondheid is nog in
ontwikkeling, en het is nog te vroeg om een oordeel te vellen over doelbereik en effectiviteit.
Hieronder staan de resultaten kort weergegeven. Toelichtingen op de resultaten en
doelbereiking staan in de paragrafen hierboven.

Dossier

Doel/instrument

Resultaten

Ammoniak

Verbeteren luchtkwaliteit en
bescherming natuur en
biodiversiteit

Voldaan aan NEC-plafond ammoniak
emissies.

Doelbereiking

Veehouderijen voldeden in 2010 niet aan
Recente gegevens
eisen besluit ammoniakemissie veehouderij. ontbreken.
Ammoniakemissies nog schadelijk voor
biodiversiteit.
Proefstalregeling is niet effectief.

85

Brief staatssecretaris EZ, 'Kabinetsstandpunt inzake omvang intensieve veehouderij en schaalgrootte', 14 juni 2013,
kamerstuk 28973 nr.134.
86
Jaarverslag IenM 2012, p.128.
87
Brief staatssecretaris EZ en IenM, 'Veehouderij en gezondheid', 8 april 2014, kamerstuk 28973 nr. 137.

Pagina 35

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Duurzame
gewasbescherming

Realiseren duurzame
gewasbescherming

Doelen ecologische kwaliteit niet
gerealiseerd.
Doelen drinkwaterkwaliteit niet gerealiseerd.
Behoud van economisch perspectief.

Meststoffen/nitraat

Goede kwaliteit grond- en
oppervlaktewater

Daling stikstofoverschot neemt af, laatste
jaren spraken van stagnatie.
Streefwaarden voor uitspoeling
nitraatconcentraties niet overal gehaald.
In periode 2006-2010 geen duidelijke
verbetering waterkwaliteit. Verwachting dat
resultaten pas na 2014 zichtbaar worden.
Nederland voldoet aan eisen derogatie.
Monitoring is op orde.

Veehouderij en
gezondheid

Terugdringen risico's
intensieve veehouderij voor
volksgezondheid

Acties nog niet afgerond. Nog geen sprake
van doelbereiking.

Doelbereiking nog niet
aan de orde. Acties lopen
nog.

Tabel 11. Doelbereiking duurzame landbouw.

Pagina 36

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Financiën

5

Dit hoofdstuk beschrijft de budgetten die zijn ingezet en de uitgaven die zijn opgenomen voor
ecosystemen en landbouw in Beleidsartikel 21 van de begroting van Infrastructuur en Milieu.

5.1 Budgetten
Vraag 6

Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen?
De budgetten voor ecosystemen en landbouw staan weergegeven in de begrotingen en
jaarverslagen van IenM. De budgetten voor ecosystemen en landbouw vielen in de periode
2006 – 2010 onder de begrotingsposten 'bevorderen gebiedsspecifieke maatregelen in het
landelijk gebied' en 'Bevorderen van duurzame landbouw'. Vanaf 2011 is het onderscheid
tussen deze posten vervallen en wordt alleen budgetten voor ecosystemen en landbouw als
geheel weergegeven. In onderstaande tabel staat de ontwikkeling van de budgetten voor
ecosystemen en landbouw weergegeven. Het betreft de gerealiseerde uitgaven.

Uitgaven (x € 1000)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Bevorderen van
909
gebiedsspecifieke
maatregelen in het landelijke
gebied

1229

14756

22085

-

-

-

-

Bevorderen via ruimtelijke
maatregelen

-

-

8720

11000

-

-

-

-

Bevorderen via
milieumaatregelen

-

-

6036

11085

-

-

-

-

Bevorderen van duurzame
landbouw

1041

2147

1382

2120

-

-

-

-

Duurzaam gebruik van
ecosystemen en natuurlijke
hulpbronnen

-

-

-

-

13345

Ecosystemen en landbouw

-

-

-

-

-

8234

3184

2712

Opdrachten

-

-

-

-

-

3711

756

1274

Subsidies

-

-

-

-

-

1417

2378

934

Bijdrage aan internationale
organisaties en
medeoverheden

-

-

-

-

-

3107

50

-

Bijdrage aan agentschappen -

-

-

-

-

-

-

504

Bijdrage aan mede overheden -

-

-

-

-

-

-

0

Tabel 12. Uitgaven landbouw en ecosysteemdiensten 2006 – 2013.

88

88

Bron: Jaarverslagen IenM 2006 – 2013.

Pagina 37

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

In de jaarverslagen zijn toelichtingen opgenomen op de wijzigingen in de gerealiseerde
uitgaven ten opzichte van de begroting en van de verschillen in uitgaven tussen de
verschillende boekjaren. Hieronder een aantal toelichtingen van de meest opvallende
verschillen:


Stijging uitgaven maatregelen landelijk gebied in 2008: door wijzigingen in de organisatie
van VROM is extra budget van € 8,7 miljoen extra beschikbaar gekomen voor bevorderen
van de milieukwaliteit via ruimtelijke ingrepen. Deze hebben betrekking op het
Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG), de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) VHRNatuurgebieden en het stimuleren van duurzaam ondernemen en duurzame landbouw. 89



Stijging uitgaven maatregelen landelijk gebied in 2009: in het jaarverslag van 2009 is
slechts een beperkte verklaring te vinden voor de stijging in de uitgaven. Uit navraag blijkt
dat de hogere kosten het gevolg zijn van een overboeking vanuit artikel 7 voor de SMOM
gelden. Deze gelden bleven alleen beschikbaar voor de SMOM regeling, en betekenden
daarmee geen verhoging van het budget voor activiteiten van ecosystemen en landbouw. 90



De samenvoeging en verandering van de budgetten in 2010 betreft een reorganisatie van
de DGM-organisatie. Toen werd de Directie Stoffen, Afvalstoffen, Straling opgeheven. Het
onderdeel Afvalstoffen werd toegevoegd aan BWL en werd Duurzaam Produceren. In
hoofdstuk 1.3 van de begroting 2009 wordt dit vermeld. Hier wordt ook verwezen naar een
conversietabel.



De verschillen in de uitgaven tussen 2009 en 2010, en tussen 2010 en 2011 zijn het
gevolg van het afhandelen van de betalingen inzake de SMOM en andere
subsidieregelingen (Stichting Milieukeur). In het kader van de subsidietaakstellingen
werden de budgetten sterk verlaagd. Er moesten echter wel nog oude verplichtingen
afgehandeld worden. Hieraan waren omvangrijke, onregelmatige bedragen verbonden



De verschillen in de uitgaven tussen 2011 en 2012 staan kort toegelicht in het jaarverslag
van 2012. Oorzaken zijn de overheveling van middelen naar artikel 6 (in verband met
opdracht aan AgNL en RIVM), afronding betalingen in kader SMOM en het niet doorgaan
van betalingen aan EZ in kader van het Investeringsbudget Landelijk Gebied.91



In 2013 is een aantal begrote budgetten niet gerealiseerd, onder andere doordat een
overheveling heeft plaatsgevonden naar artikel 19 in het kader van een opdracht aan het
RIVM voor de Digitale Atlas Natuurlijk Kapitaal (DANK), een interne overheveling naar
andere artikelen voor een bijdrage aan Rijkswaterstaat, Unit Leefomgeving, en vanwege
het feit dat uitgaven in het kader van het ILG op de begroting van EZ zijn gerealiseerd. 92

In interviews is aangegeven dat de budgetten voor de directie duurzaamheid sinds 2010
voornamelijk zijn afgenomen als gevolg van bezuinigingen. Dit vertaalt zich in een afname van
de capaciteit van de directie duurzaamheid. Er zijn minder medewerkers, waardoor eveneens
het aantal werkzaamheden is gedaald en de werkdruk op de resterende werknemers is
gestegen. In interviews is aangegeven dat dit met name ten koste is gegaan van onderzoek en
kennisontwikkeling en dat meer nadruk is komen te liggen op het ondersteunen van het
kabinet bij vragen vanuit de Tweede Kamer.

89

Jaarverslag VROM 2008, p.55.
Jaarverslag VROM 2009, p.52.
91
Jaarverslag IenM 2012, p.124.
92
Jaarverslag IenM 2013, p.125.
90

Pagina 38

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Onderbouwing
Vraag 7

Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de
componenten volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
Deze vraag is niet goed en eenduidig te beantwoorden. Over de inzet van middelen van het
ministerie van IenM en de onderbouwing van de budgetten zijn geen toelichtingen in de
begrotingen of jaarverslagen opgenomen. Hoe de verdeling van de middelen tussen enerzijds
ecosystemen en anderzijds landbouw tot stand komt, is niet duidelijk. Evenmin is duidelijk hoe
de verdelingen tussen de verschillende subartikelen van het beleidsartikel duurzaamheid zijn
onderbouwd. Uit de meerjarenbegrotingen waarin de onderliggende activiteiten staan
genoemd, is wel te zien hoe de begrotingsposten zijn opgebouwd. Ecosystemen en landbouw
kennen ongeveer 80 deelposten, waarvan het merendeel minder dan € 100.000 bedraagt.
Deze posten geven zicht op de opbouw van de budgetten van het beleidsartikel, maar vormen
daarmee nog geen onderbouwing van de uitgaven.
In overeenstemming met eerdere constateringen is het budget voor ecosystemen en landbouw
vanuit artikel 21.03 relatief beperkt in vergelijking met de budgetten die beschikbaar zijn via het
ministerie van Financiën en Economische zaken voor biodiversiteit, ecosystemen en
verduurzaming van de landbouw.

5.2 Doelmatigheid
Vraag 13

Hoe doelmatig is het beleid geweest?
De beschikbare brondocumenten geven nauwelijks inzicht in de doelmatigheid van het beleid
en de ingezette instrumenten. De beschikbare evaluaties gaan primair in op de effecten van
het beleid, de doelrealisatie en de inzet van de instrumenten. De kosten van het beleid en de
instrumenten blijven meestal buiten beschouwing. Een oordeel over de doelmatigheid van het
beleid voor ecosystemen en landbouw is op basis van de beschikbare informatie dan ook niet
mogelijk.
Slechts in een beperkt aantal evaluaties zijn de kosten van het beleid of project onderzocht. Dit
betreft de analyse van de emissiearme bemesting door het PBL en de evaluatie van het
beleidsprogramma biodiversiteit. In de evaluatie van het emissiearm bemesten is de
kosteneffectiviteit van de maatregelen onderzocht.93 Dit is echter geen beoordeling van de
doelmatigheid van het beleid. In de evaluatie van het beleidsprogramma biodiversiteit is
geconstateerd dat het project professioneel is beheerd, maar dat de beheerkosten lager
hadden kunnen zijn, indien was gekozen voor een grotere focus op minder projecten. 94
Sturing en verantwoording
De informatie in de jaarverslagen en jaarrekeningen van het ministerie van IenM over de
doelrealisatie, effectiviteit en doelmatigheid van het beleid en de ingezette instrumenten is zeer
summier. De jaarverslagen van 2006 en 2007 geven nog enige informatie over doelrealisatie
en de resultaten van de inzet van verschillende instrumenten. De jaarverslagen van 2008 tot
en met 2010 geven geen inzicht in de realisatie van de doelstellingen, alleen een toelichting op
de gerealiseerde uitgaven. Het jaarverslag 2012 gaat kort in op de realisatie van een aantal
doelstellingen en de inzet van instrumenten. In 2013 meldt het jaarverslag dat het op dit artikel
uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten het afgelopen jaar conform de verwachtingen
waren zoals gemeld in de begroting.
93
94

'Emissiearm bemesten geëvalueerd', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, april 2009, p.31.
'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli 2012, p.11.

Pagina 39

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Er zijn geen grote afwijkingen of een noodzaak tot bijstelling aan het licht gekomen. 95 De
jaarstukken bieden hierdoor voor de Kamer of het kabinet weinig aanknopingspunten om te
sturen op het beleid of te controleren op de uitgaven voor duurzaamheid.
De directie duurzaamheid beschikt over meer financiële gegevens en
verantwoordingsinformatie over het beleid, de instrumenten en de inzet van budgetten en
capaciteit. Op dit niveau is sprake van een duidelijke controle en sturing op de budgetten, en
van sturing op de beleidsprioriteiten. Echte sturing op doeltreffendheid, effectiviteit en
doelmatigheid is echter op basis van alle beschikbare informatie niet goed mogelijk. In
interviews is deze indruk herkend en bevestigd. Een doel van de huidige directie
duurzaamheid is om in dit kader de 'rationaliteit' van het beleid, de afrekenbaarheid van het
beleid te vergroten. Met afrekenbaarheid wordt hier meer bedoeld dan alleen de financiën van
het beleid, maar ook de mate waarin valt te bepalen of doelen zijn gerealiseerd binnen de
gestelde termijnen (doelbereiking) en binnen de gestelde budgetten (doelmatigheid).

5.3 Bezuinigingen
Deze paragraaf behandelt de vraag:
Wat zijn de mogelijkheden om structureel 20% besparing te realiseren op het
beleidsartikel of –terrein op middellange termijn? Welke (fundamentele) keuzes
impliceert dit; welke afwegingen spelen daarbij een rol en wat zijn de te verwachten
gevolgen en maatschappelijke effecten?
Het onderzoek geeft geen concrete aanknopingspunten voor bezuinigen in die omvang. De
deelposten onder de begrotingspost 21.03 zijn klein. De meeste blijven onder de € 100.000.
Zolang er geen harde relatie kan worden gelegd tussen instrumenten en uitgaven en effecten,
kan ook niet aangegeven worden wat de consequenties zijn van bezuinigingen voor de
effecten van het beleid.
Er wordt ook gevraagd naar fundamentele keuzes. De constatering in deze beleidsdoorlichting
is dat de effectiviteit van het beleid voor verduurzaming van de landbouw afneemt en dat de
doelen voor ecosystemen en biodiversiteit niet bereikt worden. Een besparing op het
beleidsartikel lijkt daarmee niet voor de hand te liggen, indien het rijk wenst vast te houden aan
de doelstellingen van beleidsartikel 21.03 Ecosystemen en landbouw. Om de effectiviteit van
het beleid te vergroten en doelbereiking te realiseren is wellicht fundamenteel ander beleid
nodig. Het onderzoeksmateriaal biedt echter onvoldoende houvast voor een inschatting van
mogelijk nieuw beleid en de te verwachte kosten, gevolgen en maatschappelijke effecten.

95

Jaarverslag IenM, p.122.

Pagina 40

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

6

Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de conclusies op basis van de voorgaande hoofdstukken.
Middels de conclusies en aanbevelingen geven we tevens antwoord op de vraag:
Welke maatregelen zouden kunnen worden genomen om de gesignaleerde problemen
ten aanzien van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op te lossen?
Conclusie 1 – Actualiteit van het beleid
De aantasting van biodiversiteit en het natuurlijk kapitaal en de vermindering van milieudruk
door de landbouw zijn nog steeds actuele vraagstukken. Het verlies aan biodiversiteit en aan
natuurlijk kapitaal is in de periode 2006 – 2013 wel verminderd, maar nog lang niet tot staan
gebracht. Er is een veel grotere en meer integrale aanpak nodig, van zowel de overheid als
andere partijen, om een situatie van No Nett Loss te realiseren. De internationale context van
dit vraagstuk blijft onverminderd groot. In de jaren '90 van de vorige eeuw en begin van deze
eeuw is de milieudruk als gevolg van de landbouw sterk afgenomen. In de periode 2006 –
2013 lijkt echter sprake te zijn van stagnatie. De grond- en waterkwaliteit verbeteren nog maar
beperkt, terwijl het verlies aan natuurlijk kapitaal nog niet tot stilstand is gekomen.
Als gevolg van de grote raakvlakken en overlap met beleidsterreinen van het ministerie van EZ
is er soms onduidelijkheid over de afbakening van taken en verantwoordelijkheden. Dit leidt tot
afstemmingsvraagstukken en werkt inefficiëntie van beleid in de hand.
Aanbeveling - Continueer als rijksoverheid de inzet op beleid voor ecosystemen en
verduurzaming van de landbouw. Treed in overleg met het ministerie van EZ over de
gezamenlijkheid van taken en verantwoordelijkheden en maak hierover duidelijke
werkafspraken.
Conclusie 2 – Rol en verantwoordelijkheid rijksoverheid
In de begroting 2013 staat de rol van de overheid omschreven als regisseur en als facilitator
die ruimte geeft aan de energie en de duurzame initiatieven die in de samenleving aanwezig
zijn en die zij waar mogelijk ondersteunt. Deze rolomschrijving dekt niet de lading van de
rolinvulling ten aanzien van landbouw. Bij landbouw ligt nog de nadruk nog steeds op
normstelling en wet- en regelgeving. In deze rol is de rijksoverheid ook succesvol geweest en
heeft op doeltreffende wijze wet- en regelgeving opgesteld en doelen bereikt. De rol van
regisseur en facilitator is wel expliciet van toepassing op de werkzaamheden van de overheid
op het terrein van ecosystemen.
Zowel in het beleidsprogramma biodiversiteit als in de huidige Uitvoeringsagenda Natuurlijk
Kapitaal zoekt de overheid actief de samenwerking op met het bedrijfsleven,
belangenorganisaties en maatschappelijke initiatieven. Middels convenanten, Green Deals en
andere samenwerkingsvormen legt de overheid de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van
maatregelen voor een belangrijk deel bij de externe partijen neer. De overheid neemt zelf
vooral initiatief om nieuwe begrippenkaders, instrumenten en kennis te ontwikkelen, om de
uitvoering en benutting hiervan vervolgens weer actief bij partijen in de samenleving te leggen.
Alhoewel op het terrein van het bevorderen van duurzame landbouw de rijksoverheid nog
steeds veel met wet- en regelgeving werkt, is ook op dit terrein een ontwikkeling om meer
ruimte voor initiatief bij de landbouwbedrijven te leggen.

Pagina 41

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Aanbeveling - Continueer de ingeslagen weg en de rolverandering. Geef daarbij wel
rekenschap van het feit dat de overheid een bijzondere actor is in het beleidsnetwerk van
onderling afhankelijke partijen (zij kan namelijk kan als enige legitiem resultaten afdwingen,
belasting heffen, geboden en verboden opleggen).
Conclusie 3 – Samenhang doelen en instrumenten
Artikel 21 van de begroting 2013 kent alleen een algemene doelstelling die in globale termen
richting gevend is. Ook in de eerdere begrotingen is voor ecosystemen en het bevorderen van
duurzame landbouw sprake van een beperkte uitwerking van doelstellingen.
Voor ecosystemen waren in het voormalige beleidsprogramma biodiversiteit verschillende
doelen uitgewerkt. Het belangrijkste beleidskader voor ecosystemen is nu de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal. Deze agenda bestaat hoofdzakelijk uit een opsomming
van activiteiten en projecten waar verschillende ministeries bij betrokken zijn, maar bevat geen
concreet uitgewerkte doelstellingen. Het beleid voor ecosystemen is nauw verbonden met het
beleid voor biodiversiteit van het ministerie van EZ. De samenhang en afbakening tussen de
doelen en instrumenten in artikel 21.03 en het beleid van het ministerie van EZ zijn niet
duidelijk op te maken uit de begroting 2013.
Europese wet- en regelgeving is van sterke invloed op het beleid voor verduurzaming van de
landbouw. Europese richtlijnen als de Nitraatrichtlijn stellen normen waaraan Nederland zich
dient te houden. Deze normen zijn richtinggevend voor het Nederlandse beleid en kunnen
daarmee beschouwd worden als doelstellingen. Om aan de Europese normen te voldoen heeft
de rijksoverheid beleid geformuleerd, waaronder het beleid van artikel 21.03 voor
verduurzaming van de landbouw. In de begroting 2013 is deze samenhang tussen Europese
normen, de doelen uit de begroting en de nadere uitwerking in Nederlandse wet- en
regelgeving, doelstellingen en instrumenten niet altijd duidelijk.
Het beleid voor het bevorderen van duurzame landbouw is nauw verweven met het algemene
landbouwbeleid en het beleid voor duurzame landbouw dat valt onder de verantwoordelijkheid
van het ministerie van EZ. De samenhang en afbakening tussen de doelen en instrumenten in
artikel 21.03 en het beleid van het ministerie van EZ zijn net als bij ecosystemen niet altijd
duidelijk. Evaluatieonderzoeken hebben vaak betrekking op zowel het beleid van IenM als het
beleid van EZ. Een oordeel over doelbereiking en effectiviteit van het specifieke beleid voor
ecosystemen en voor landbouw van artikel 21.03 is hierdoor soms niet goed mogelijk.
Aanbeveling - Om de samenhang tussen doelen en instrumenten te vergroten dienen:
A. Doelen, instrumenten en indicatoren in de begroting en onderliggende beleidsdocumenten
beter uitgewerkt te worden. Maak de internationale context van het beleid duidelijker. De
begrotingstekst dient daarbij meer aanknopingspunten te bevatten om doeltreffendheid en
doelmatigheid te kunnen bepalen, en om te fungeren als sturingsinstrument. Dit betekent dat
er meer concrete en afrekenbare doelen in de begroting moeten komen.
B. De verdeling van taken en verantwoordelijkheden voor ecosystemen, biodiversiteit en
landbouw tussen het ministerie van IenM en van EZ helder afgebakend en vastgelegd te
worden.

Pagina 42

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Conclusie 4 – Effectiviteit instrumentarium
Op het terrein van ecosystemen is het instrumentarium van het ministerie van IenM vooral
gericht op het stimuleren van innovaties, kennisontwikkeling en communicatie. Daarnaast
draagt het ministerie bij aan internationale beleidsontwikkeling en samenwerking. Op het
terrein van landbouw is het instrumentarium met name gericht op regulering middels wet- en
regelgeving.
De bijdrage van het instrumentarium voor ecosystemen aan het algemene doel van No Nett
Loss valt niet eenvoudig vast te stellen. De bijdrage van het voormalige beleidsprogramma
biodiversiteit aan de beleidsdoelen is beperkt geweest. Het beleid en de instrumenten die na
het beleidsprogramma zijn opgesteld en uitgevoerd, hebben grote overeenkomsten met het
eerdere beleid. Wat de bijdrage van het huidige instrumentarium, dat veel gebruik maakt van
het stimuleren van initiatieven in de samenleving, aan het algemene doel is, is nog niet aan
bod gekomen in beleidsevaluaties.
Het instrumentarium van landbouw is met name in de jaren '90 van de vorige eeuw en begin
van deze eeuw effectief geweest. Door wet- en regelgeving vanuit VROM en IenM is beleid
geïnitieerd en zijn instrumenten ontwikkeld die hebben bijgedragen aan het halen van de
(Europese) normen. De regulerende instrumenten zijn daarmee effectief gebleken. De vraag
dient zich aan of het huidige instrumentarium voldoende is om een verdere vermindering van
de milieudruk door de landbouw te realiseren. Uit de evaluatieonderzoeken blijkt dat het
instrumentarium voor duurzame gewasbescherming effectief is geweest, evenals het pakket
aan maatregelen voor de derogatie. Veel instrumenten vallen echter onder de
verantwoordelijkheid van EZ. Door de nauwe samenhang met het beleid en de instrumenten
van EZ voor duurzame landbouw is lastig vast te stellen wat de precieze bijdrage van de
instrumenten van beleidsartikel 21.03 aan de algemene doelstellingen is.
Aanbeveling - De volgende evaluatie van het beleid voor ecosystemen dient expliciet in te
gaan op de leerpunten van de evaluatie van het beleidsprogramma biodiversiteit. Indien
wederom wordt geconcludeerd dat de bijdragen van het beleid en de instrumenten aan de
doelstelling van No Nett Loss onvoldoende is, dient een heroverweging van het
instrumentarium plaats te vinden.
Aanbeveling - Continueer als rijksoverheid de inzet op het regulerende instrumenten voor
verduurzaming van de landbouw.
Conclusie 5 – Doeltreffendheid
Er is in beperkte mate sprake van doelbereiking door de inzet van alle instrumenten voor
ecosystemen en landbouw. Prestaties worden over het algemeen gerealiseerd,
werkzaamheden worden conform de planning verricht, maar zowel bij ecosystemen als bij
landbouw worden normen en streefwaarden meermaals niet gerealiseerd. Op het terrein van
ecosystemen wordt in evaluaties aangegeven dat effectiviteit van het beleid gering is
(geweest). Ook ten aanzien van het bevorderen van duurzame landbouw wordt door meerdere
instanties vraagtekens gezet bij de effectiviteit van het huidige beleid. De vermindering van
milieudruk door de landbouw is in de periode 2006 – 2013 beperkt. Op sommige terreinen
zoals bijvoorbeeld duurzame gewasbescherming is het beleid wel effectief geweest en zijn er
nog mogelijkheden voor verbetering. Maar op andere terreinen zoals het verminderen van de
ammoniakemissies en nitraat is er sprake van stagnatie en is het de vraag of het beleid
voldoende is om een mogelijke nieuwe stijging van de milieudruk voldoende op te vangen.

Pagina 43

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Aanbeveling - Indien de rijksoverheid wil vasthouden aan de huidige doelstellingen van No
Nett Loss en wil voldoen aan de Europese normen, lijkt het huidige beleid niet toereikend. De
afnemende effectiviteit van het huidige beleid voor verduurzaming van de landbouw en de
beperkte doelbereiking van het beleid voor biodiversiteit pleiten voor een heroverweging van
het huidige beleid voor ecosystemen en landbouw.
Conclusie 6 – Doelmatigheid en bezuinigingen
De omvang van de budgetten voor dit deel van het beleidsartikel Duurzaamheid is in de loop
der jaren afgenomen. Dit vertaalt zich in een afname van de capaciteit van de directie
duurzaamheid. Dit komt met name door bezuinigingen. Het beleidsartikel kent ook geen grote
budgetten, voor bijvoorbeeld programmasubsidies. Beleidsprestaties zijn gerealiseerd bij
gelijktijdige afname van financiële middelen op de begroting.
In de beschikbare evaluaties en onderzoeken wordt slechts zeer beperkt aandacht gegeven
aan doelmatigheid. Doelbereiking en doeltreffendheid zijn de focus van de
evaluatieonderzoeken. Door het ontbreken van onderzoeksgegevens valt geen uitspraak te
doen over de doelmatigheid van het rijksbeleid voor ecosystemen en landbouw.
Er kan geen op onderzoek gebaseerde uitspraak worden gedaan over de mogelijkheden voor
en effecten van 20% bezuinigen op dit artikel van de rijksbegroting. We merken daarbij op dat
de gerealiseerde uitgaven voor 2013 lagen meer dan 20 % lager dan de begrote bedragen. De
effecten daarvan zijn nog niet zichtbaar (gemaakt) in onderzoek.
Aanbeveling - Om oordelen over en sturing op doelmatigheid mogelijk te maken, dienen
specifieke monitoringsinstrumenten en indicatoren ontwikkeld te worden. Daarnaast dient
doelmatigheid centraler te komen staan in de beleidsevaluaties.

Pagina 44

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

7

Bronnen
Overzicht van de gebruikte bronnen
Jaarstukken


Begroting ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2005-2006, 30300, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2007, Tweede Kamer, 2006-2007, 30800, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2007-2008, 31200, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2008-2009, 31700, XI, nr. 2.



Begroting ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2009-2010, 32123, XI, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2010-2011, 32500, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2011-2012, 33000, XII, nr. 2.



Begroting ministerie IenM 2013, Tweede Kamer 2012-2013, 33400 XII, nr. 2.



Jaarverslag ministerie VROM 2006, Tweede Kamer, 2006-2007, 31031, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2007,Tweede Kamer, 2007-2008, 31444, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie VROM 2008, Tweede Kamer, 2008-2009, 31924, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2009, Tweede Kamer, 2009-2010, 32360, XI, nr. 1-3.



Jaarverslag ministerie VROM 2010, Tweede Kamer, 2010-2011, 32710, XI, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2011, Tweede Kamer, 2011-2012, 33240, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2012, Tweede Kamer, 2012-2013, 33605, XII, nr. 1.



Jaarverslag ministerie IenM 2013, Tweede Kamer, 2013-2014, 33930, XII, nr. 1.

Algemene gegevens


Rapport 'Duurzame ontwikkeling van de landbouw in cijfers en ambities, Veranderingen
tussen 2001 en 2006', Milieu- en Natuur Planbureau, Bilthoven, oktober 2007.



'Balans van de Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2010.



'Monitor duurzaam Nederland 2011', Centraal Bureau voor de statistiek, september 2011.



'Balans van de Leefomgeving 2012', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,
september 2012.



Jaarverslag 2012 Inspectie Leefomgeving en Transport, ILT, Den Haag, juli 2013.



Concept 'Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) rapport Agro-, visserij- en
voedselketens', ministerie EZ, 9 mei 2014.

Kamerstukken en onderzoeksgegevens per thema/dossier
Ammoniak


Brief staatssecretaris, voorgenomen wijziging Wet ammoniak en veehouderij (WAV)
(kamerstukken II, 2003-2004, 24 445 XI, nr. 69).



Brief staatssecretaris over overleg met IPO en VNG, Mest en ammoniakbeleid
(kamerstukken 2003-2004, 24 445, nr. 70).



Brief staatssecretaris over trajecten nieuwe Stankwet en wijziging Wet ammoniak en
veehouderij (kamerstukken 2004-2005, 29 930 XI, nr. 33).



Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij', Algemene Rekenkamer, 30 mei 2008,
(kamerstuk 31478, nummers 1-2, 12 juni 2008).



Rapport 'Emissiearm bemesten geëvalueerd', Planbureau voor de Leefomgeving, Den
Haag, april 2009.



Brief minister VROM, Gedoogbeleid in kader actieplan ammoniak, (kamerstuk 30654, nr.
76, 1 december 2009).

Pagina 45

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht



Actieplan Ammoniak veehouderij, (bijlage bij kamerstuk 30654, nr. 76, 1 december 2009).



Brief minister LNV, Voorlopig programma stikstof, (kamerstuk 30654, nr. 83, 1 juli 2010).



Toelichting wijzigingsregeling (agrarische activiteiten), bijlage bij kamerstuk 29383 nr. 151,
21 december 2010.



Rapport 'Duurzaamheid intensieve veehouderij: vervolgonderzoek 2013', Algemene
Rekenkamer, 2013, (kamerstuk 31478, nr. 6, 22 mei 2013).



Conceptrapportage 'Naar een ander stelsel voor (proef)stalbeoordeling', Berenschot,
conceptversie 26 juni 2014.

Meststoffen en nitraatrichtlijn


Brief staatssecretaris over overleg met IPO en VNG, Mest en ammoniakbeleid
(kamerstukken 2003-2004, 24 445, nr. 70).



Derde Actieprogramma Nitraatrichtlijn (kamerstukken II 2003–2004,28 385 XI, nr. 40).



Brief minister LNV, Hernieuwd mestbeleid, (kamerstuk 28385, nr. 26, 19 mei 2004).



Rapport 'Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 1992-2006 period',
RIVM, 2008 (Nitraatrichtlijnrapportage).



Brief minister LNV, Vierde actieprogramma Nitraatrichtlijn, (kamerstuk 28385, nr. 132,
24 maart 2009).



Brief staatssecretaris IenM, 'Uitvoering motie Koopmans en Evaluatie LMM', 15 december
2010, kamerstuk 28385 nr. 199.



'Eindrapport van de evaluatie van het LMM, Scenario’s voor het programma vanaf 2011',
RIVM, Bilthoven, 2010.



Rapport 'Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010', RIVM,
Bilthoven, 2012 (Nitraatrichtlijnrapportage).



Brief staatssecretarissen VROM en EL&I, Toekomstig mestbeleid, (kamerstuk 33037, nr.1,
28 september 2011).



'Evaluatie meststoffenwet 2012, syntheserapport', Planbureau voor de Leefomgeving,
oktober 2012.



Brief staatssecretaris EZ, Inzet vijfde actieprogramma Nitraatrichtlijn, (kamerstuk 33037, nr.
63, 8 mei 2013).



Rapport 'Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid, Resultaten 2009 en 2010', RIVM,
Bilthoven, juni 2013.



Brief staatssecretaris EZ, Mestbeleid, kamerstuk 33037, nr. 75, 18 september 2013.



Brief van de staatssecretaris van EZ, Aanbieding ex ante evaluatie mestbeleid, kamerstuk
33037 nr. 80, Den Haag, 12 december 2013.



Beleidsstudie 'Ex ante evaluatie mestbeleid 2013', PBL/Wageningen UR, Den Haag 2013.

Duurzame gewasbescherming


Nota duurzame gewasbescherming (kamerstukken II, 2003–2004, 27 858 XI, nr. 47,
blz. 13-16, 22–23).



Brief minister LNV, Gewasbeschermingsbeleid, Nota duurzame gewasbescherming
(kamerstuk 27858, nr. 47, 25 mei 2004).



'Evaluatie van de nota duurzame gewasbescherming, beleidsstudies', Planbureau voor de
Leefomgeving, Den Haag, februari 2012.



Brief staatssecretaris IenM, Gewasbeschermingsbeleid, Actieplan duurzame
gewasbescherming, (kamerstuk 27858, nr.110, 2 juli 2012).



Tweede nota duurzame gewasbescherming (bijlage bij kamerstuk 27858, nr. 146,
21 mei 2013).

Pagina 46

20 oktober 2014
Ons kenmerk 1014072-027/bge/aht

Veehouderij en gezondheid


'Mogelijke effecten van intensieve-veehouderij op de gezondheid van omwonenden:
onderzoek naar potentiële blootstelling en gezondheidsproblemen', IRAS Universiteit
Utrecht, NIVEL, RIVM, 7 juni 2011.



Brief minister VWS, 'Aanbieding onderzoeksrapport relatie intensieve veehouderij en
gezondheid van omwonenden', 21 juni 2011, kamerstuk 28973 nr. 67.



'Gezondheidsrisico's rond veehouderijen', Gezondheidsraad, Den Haag, 30 november
2012.



Brief staatssecretaris EZ, 'Kabinetsstandpunt inzake omvang intensieve veehouderij en
schaalgrootte', 14 juni 2013, kamerstuk 28973 nr. 134.



Brief staatssecretaris EZ en IenM, 'Veehouderij en gezondheid', 8 april 2014, kamerstuk
28973 nr. 137.

Biodiversiteit en ecosystemen


Brief Minister LNV en staatssecretaris VROM, Biodiversiteit, kamerstuk 26407 nr. 22,
12 november 2004.



'Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd, Beleidsprogramma biodiversiteit
2008-2011', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 28, 19 maart 2008.



Brief staatssecretaris EL&I, 'Aanbiedingsbrief Taskforce advies, Green Deals en
programma Natuurlijk Ondernemen', kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.



'Evaluatie biodiversiteitsdoelstelling 2010, Achtergronddocument bij de Balans van de
Leefomgeving 2010', Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2010.



Brief minister EL&I, 'Stand van zaken biodiversiteitsbeleid', kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli
2012.



'Groene Groei, investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', advies Taskforce
Biodiversiteit, bijlage bij kamerstuk 33043 nr. 10, 16 januari 2012.



'Evaluatie beleidsprogramma Biodiversiteit werkt', bijlage bij kamerstuk 26407 nr. 63, 5 juli
2012.



Brief minister EZ en staatssecretaris IenM, 'Groene economische groei in Nederland',
kamerstuk 33043 nr. 14, 28 maart 2013.



Brief minister EZ, 'Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal', kamerstuk 26407 nr. 85, 22 juni
2013.



Brief staatssecretaris EZ, 'Groene economische groei in Nederland', kamerstuk 33043, nr.
29, 3 februari 2014.

Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG)


Brief minister LNV Bestuurlijk akkoord contouren Investeringsbudget Landelijk Gebied
(kamerstukken II, 2004–2005, 29 800 XIV, nr. 5).



ILG in uitvoering, Midterm review ILG, bijlage bij kamerstuk 29717 nr. 17, 6 juli 2010.



Brief staatssecretaris EL&I, Ecologische Hoofdstructuur, Herijking EHS en Decentralisatie
ILG, (kamerstuk 30825, nr. 81, 22 juni 2011).



Memorie van Toelichting, Wijziging wet inrichting landelijk gebied, decentralisatie
investeringsbudget, (kamerstuk 33441, nr.3, 17 oktober 2012).



Brief staatssecretaris EZ, Ecologische Hoofdstructuur, Voortgang ILG, (kamerstuk 30825,
nr. 188, 17 januari 2013).



6e Rapportage Comité van Toezicht Investeringsbudget Landelijk Gebied, 4 januari 2013.

Pagina 47