Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 407

Vrij verkeer werknemers uit de nieuwe EU
lidstaten

Nr. 118

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 april 2011
Hierbij doe ik u, mede namens de ministers van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en voor Immigratie en Asiel, een overzicht van
maatregelen toekomen om de arbeidsmigratie uit Midden- en OostEuropa in goede banen te leiden. Met deze brief geef ik gevolg aan de
toezegging die ik in mijn brief van 1 maart jl.1 heb gedaan. Als bijlage2 is
bijgevoegd een overzicht van alle maatregelen.
1. Inleiding
De arbeidsmigratie uit de Midden- en Oost-Europese landen (hierna:
MOE-landen)3 is de laatste jaren sterk gestegen. Dit is het gevolg van het
openstellen van onze arbeidsmarkt op 1 mei 2007 voor werknemers uit de
acht MOE-landen die in 2004 zijn toegetreden tot de Europese Unie. De
stijging van het aantal arbeidsmigranten uit de MOE-landen is veel groter
dan verwacht. In de eerste schattingen uit 2004 ging het nog om 15 0004,
in 2007 was de verwachting dat er 100 000–120 000 arbeidsmigranten in
Nederland zouden werken, volgens de laatste schattingen zijn het er
inmiddels ongeveer 200 000. Er moet rekening mee worden gehouden dat
het aantal arbeidsmigranten uit de MOE-landen de komende jaren verder
kan toenemen, onder andere als gevolg van het wegvallen van de
verplichte tewerkstellingsvergunning voor werknemers uit Bulgarije en
Roemenië per 1 januari 2014.

1

Kamerstukken II, 2010–2011, 29 407, nr. 116.
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.
3
Met MOE-landen worden de volgende
landen bedoeld: Polen, Tsjechië, Slowakije,
Hongarije, Slovenië, Letland, Estland,
Litouwen, Bulgarije en Roemenië.
4
Arbeidsmigranten uit de Midden- en
Oost-Europese toetredingslanden, CPB 2004.
2

kst-29407-118
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

In het verleden bleek dat veel migranten zich in tegenstelling tot de
verwachting vestigden in Nederland. Zo kwamen eerder migranten vanuit
de Zuid-Europese landen en later vanuit Turkije en Marokko naar ons land.
Een van de lessen die we hebben geleerd is dat tijdig rekening moet
worden gehouden met de mogelijkheid dat een deel van deze mensen bij
nader inzien kiest voor permanent verblijf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

1

Arbeidsmigratie uit de MOE-landen heeft een aantal positieve effecten.
Arbeidsmigranten hebben de afgelopen jaren hun nut voor onze
economie bewezen. Zij werken veelal in sectoren met moeilijk vervulbare
vacatures. Ook in de toekomst vervullen zij een rol voor ons bedrijfsleven.
Met een groot deel van hen gaat het goed. Zij werken tegen normale
arbeidsvoorwaarden, zijn adequaat gehuisvest en functioneren naar
behoren.
Er zijn echter ook knelpunten. Sommige migranten hebben inmiddels
geen werk meer, waardoor ze moeilijk aansluiting kunnen vinden bij onze
samenleving. Voorkomen moet worden dat migranten die besluiten hier
voor langere tijd te blijven, niet integreren en in de marge van de
samenleving terecht komen. Dit leidt tot overlast en een beroep op sociale
voorzieningen – zoals uitkeringen en opvang – die niet voor hen bedoeld
zijn.
Daarnaast zijn arbeidsmigranten vatbaar voor fenomenen als uitbuiting,
oneerlijke concurrentie en overbewoning. Zo nemen arbeidsmigranten
soms genoegen met een lager salaris, waarmee ze aantrekkelijk zijn voor
werkgevers. Vaak zijn hier malafide uitzendbureaus bij betrokken. Hier
moet tegen worden opgetreden: arbeidsmigranten moeten worden
beschermd tegen uitbuiting.
Tegelijkertijd moet het in Nederland beschikbare arbeidspotentieel beter
worden benut. Niet iedereen die kan werken, werkt. Het is voor het
kabinet onacceptabel dat in ons land honderdduizenden mensen die
kunnen werken een uitkering krijgen, terwijl steeds meer arbeidsmigranten worden aangetrokken om werk te verrichten waarvoor geen
Nederlandse arbeidskrachten zouden kunnen worden gevonden. De
maatregelen van het kabinet zijn erop gericht om, samen met gemeenten
en UWV, meer mensen te laten werken. Voor een overzicht van de
maatregelen verwijs ik kortheidshalve naar mijn brief over arbeidsmigratie van buiten de Europese Unie die u op 11 april jl. hebt ontvangen.
Om de migratie uit de MOE-landen nu en in de toekomst in goede banen
te leiden, komt het kabinet met een pakket maatregelen, waarmee wordt
beoogd de eerdergenoemde problemen zoveel mogelijk te voorkomen
dan wel op te lossen. Het pakket aan maatregelen is het resultaat van
samenwerking tussen Rijk en gemeenten. Het kabinet neemt hierbij de
grenzen van de Europese regelgeving in acht. Wel zal het kabinet zich
inzetten om op een enkel punt aanpassing van deze regelgeving te
realiseren.
De maatregelen hebben vanzelfsprekend betrekking op arbeidsmigratie
uit alle EU-landen. De aanleiding voor deze brief is echter gelegen in de
toegenomen migratie uit de MOE-landen, en de maatregelen betreffen de
facto dan ook vooral deze migranten. Daarom wordt deze brief toegespitst
op migranten uit de MOE-landen.
Na een schets van het Europese kader en ontwikkelingen in de omvang
van de arbeidsmigratie, komen achtereenvolgens maatregelen aan bod op
het terrein van: voorlichting, registratie, werk en handhaving van
arbeidsregels, sociale voorzieningen, huisvesting, inburgering en
terugkeer. Het kabinet heeft met vertegenwoordigers van een aantal
MOE-landen gesproken, in het bijzonder met die van Polen. De Polen zijn
immers veruit de grootste groep MOE-landers in ons land. De weerslag
van het overleg tussen Rijk en gemeenten en de gesprekken met
vertegenwoordigers zijn mede de basis geweest voor de hierna volgende
maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

2

2. Europees kader en recente ontwikkelingen arbeidsmigratie
MOE-landen
Vrij verkeer van werknemers
In de Toetredingsverdragen met de acht MOE-landen1 die per 1 mei 2004
zijn toegetreden tot de Europese Unie is een overgangsregime van in
totaal zeven jaar afgesproken voor de invoering van vrij werknemersverkeer. Lidstaten konden tot 1 mei 2011 de toegang tot de arbeidsmarkt
beperken voor werknemers uit deze landen, bijvoorbeeld via een
tewerkstellingsvergunning. In Nederland zijn deze beperkingen
opgeheven per 1 mei 2007: sindsdien mogen werknemers uit de acht
MOE-landen zonder tewerkstellingsvergunning werken in Nederland.
Duitsland en Oostenrijk openen, als laatste lidstaten, op 1 mei 2011 hun
arbeidsmarkten voor werknemers uit de acht MOE-landen.
Bulgarije en Roemenië zijn per 1 januari 2007 toegetreden tot de Europese
Unie. Voor deze landen is eenzelfde overgangsregime van zeven jaar
afgesproken voor vrij werknemersverkeer. Voor hen mag tot uiterlijk
1 januari 2014 een tewerkstellingsvergunning worden gevraagd. Voor vrij
verkeer van diensten is geen overgangsregime afgesproken: zelfstandigen
uit Bulgarije en Roemenië mogen sinds 1 januari 2007 in Nederland vrij
hun diensten aanbieden.
Zoals hierboven aangegeven vindt het kabinet het onacceptabel dat er
nog zoveel mensen die kunnen werken met een uitkering aan de kant
staan. In dit licht moet ook het beleid met betrekking tot tewerkstellingsvergunningen worden gezien. Dit geldt te meer daar tewerkstellingsvergunningen voor Bulgaren en Roemenen vooral worden afgegeven ten
behoeve van het verrichten van laaggeschoolde arbeid, zoals in de landen tuinbouw. Het betreft een vraag naar arbeid, waarvoor voldoende
binnenlands aanbod zou moeten zijn.
Om die reden is in het regeerakkoord ook afgesproken dat voor
Roemenen en Bulgaren het vereiste van een tewerkstellingsvergunning
blijft gelden tot 1 januari 2014 indien de huidige omstandigheden
ongewijzigd blijven. Komend najaar bericht het kabinet de Tweede Kamer
over het standpunt dat het voor eind 2011 aan de Europese Commissie
moet sturen inzake de overgangsperiode voor Roemenen en Bulgaren
met ingang van 1 januari 2012.
Verblijfsrecht en recht op bijstand EU-burgers
Het vrij verkeer van personen, neergelegd in Richtlijn 2004/38, is een
fundamenteel recht voor alle EU-burgers en hun gezinsleden die zich
hiermee van de ene lidstaat naar de andere lidstaat van de EU kunnen
begeven. Het verblijfsrecht van EU-burgers en hun gezinsleden wordt
grotendeels geregeerd door de bepalingen in deze richtlijn. Ook bevat
deze richtlijn bepalingen over de toegang tot het sociaalbijstandsstelsel
van een lidstaat.
1
Dit betreft de onder voetnoot 1, op blz. 1,
genoemde landen, met uitzondering van
Bulgarije en Roemenië.
2
«Arbeidsmigranten uit Midden- en
Oost-Europa», Risbo 2009. Onderzoeksinstituut Risbo, verbonden aan de Erasmus
Universiteit Rotterdam, heeft een schatting
gemaakt van het totaal aantal recente
arbeidsmigranten uit de MOE-landen in
Nederland. Dit betreft werknemers, zelfstandigen en een klein deel niet-werkenden
(ongeveer 5%).

Huidige omvang arbeidsmigratie uit MOE-landen
Het aantal migranten uit de MOE-landen in Nederland is sinds de
invoering van het vrij werknemersverkeer voor deze EU-burgers in 2007
sterk toegenomen. Het totaal aantal migranten uit de MOE-landen in
Nederland is niet exact bekend. Dit wordt in belangrijke mate veroorzaakt
door het gegeven dat een groot deel van hen niet staat geregistreerd. We
moeten het doen met schattingen. Uit het meest recente onderzoek2 blijkt
dat er per 1 januari 2009 165 000 migranten uit de MOE-landen zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

3

Zoals in onderstaande figuur is weergegeven, vertoont het aantal bij UWV
geregistreerde werknemers uit de MOE-landen nog steeds een stijgende
lijn. In mei 2010 waren er 123 000, in september 2010 al 137 000.
In loondienst w erkende MOE-landers
160
140
120
x 1000

100
80
60
40
20
januari
februari
maart
april
mei
juni
juli
augustus
september
oktober
november
december
januari
februari
maart
april
mei
juni
juli
augustus
september
oktober
november
december
januari
februari
maart
april
mei
juni
juli
augustus
september
oktober
november
december
januari
februari
maart
april
mei
juni
juli
augustus
september

0

2007

2008
Roemenen/Bulgaren

2009

Overig Oost-Europees

2010
Polen

Totaal

De omvang van het aantal zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) uit
MOE-landen is niet exact bekend. Het aan de Erasmus Universiteit
Rotterdam verbonden onderzoeksinstituut Risbo1 heeft onderzocht
hoeveel zelfstandige MOE-landers zich bij de Nederlandse Kamers van
Koophandel hebben ingeschreven. Dit waren er op 1 januari 2010 bijna
18 000. Dit is echter een onderschatting van het feitelijk aantal zelfstandigen: er geldt geen verplichting zich in Nederland te registreren en men
kan ook in het land van herkomst zijn ingeschreven als zelfstandige.
Exacte cijfers over de omvang van deze groep zelfstandigen zijn dan ook
niet te achterhalen. Risbo schat dat ongeveer een derde van het aantal
zelfstandigen zich niet in Nederland registreert. Het totaal aantal zelfstandigen zou dan op 1 januari 2010 uitkomen op 27 000.
Wanneer we de laatste schatting van 165 000 arbeidsmigranten uit de
MOE-landen (op 1 januari 2009), gecombineerd met het sindsdien
toegenomen aantal geregistreerde werknemers en zelfstandigen,
extrapoleren, komt het huidige aantal arbeidsmigranten uit de
MOE-landen uit op ongeveer 200 000.
Toekomstige migratiestromen uit MOE-landen
Voorspellingen over de precieze ontwikkelingen de komende jaren zijn
ongewis. Dit hangt mede af van de vraag naar arbeid in Nederland: arbeid
is het belangrijkste motief voor migranten uit de MOE-landen om naar
Nederland te komen. Ook zijn de ontwikkelingen in andere landen van
belang. Bepaalde herkomstlanden, zoals Polen, ontwikkelen zich in
economisch opzicht zodanig dat het voor mensen wellicht aantrekkelijker
wordt in hun eigen land te blijven. Ook voeren sommige lidstaten een
actief remigratiebeleid, omdat ze zelf kampen met een krappe arbeidsmarkt als gevolg van emigratie en economische groei. Een andere
relevante factor is het arbeidsmarktbeleid van andere West-Europese
landen. De openstelling van de arbeidsmarkten van Duitsland en
Oostenrijk per 1 mei 2011 kan leiden tot een afname van het aantal
arbeidsmigranten uit MOE-landen in Nederland.
1
Dit betreft de onder voetnoot 1, op blz. 1,
genoemde landen, met uitzondering van
Bulgarije en Roemenië.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

4

3. Binnenkomst in Nederland: voorlichting en registratie
Voorlichting
Het probleem is dat migranten uit de MOE-landen die naar Nederland
komen veelal onvoldoende op de hoogte zijn van hun rechten en plichten.
Dit kan leiden tot misstanden. Daarom vindt het kabinet een goede
voorlichting essentieel. Migranten die weten wat ze kunnen verwachten
maken immers meer kans op een succesvol verblijf in Nederland.
Het kabinet heeft de afgelopen jaren al het nodige gedaan aan
voorlichting aan migranten uit de MOE-landen in hun eigen taal, zowel in
de landen van herkomst als in Nederland. In Polen, Bulgarije en Roemenië
worden in samenwerking met de ambassades en nationale autoriteiten
folders verspreid en op populaire websites zijn links geplaatst naar
informatie over wonen en werken in Nederland. Ook de Arbeidsinspectie
biedt informatie in verschillende talen. Omdat de meeste arbeidsmigranten uit Polen komen, beschikt SZW over een Poolstalige website met
informatie over wonen en werken in Nederland. Ook gemeenten,
werkgevers- en werknemersorganisaties, migrantenorganisaties en
ambassades doen veel aan voorlichting. Er kan nog winst worden behaald
met een meer gecoördineerde voorlichting, zowel in de landen van
herkomst als in Nederland.
De voorlichtingsactiviteiten in de talen van arbeidsmigranten uit de
MOE-landen zijn gericht op arbeidsmigranten die zich nog in het land van
herkomst bevinden, en op arbeidsmigranten die voor korte tijd naar
Nederland komen. Van mensen die gedurende langere tijd in Nederland
willen blijven, verwacht het kabinet dat ze de Nederlandse taal leren. Voor
hen is voorlichting in het Nederlands of Engels beschikbaar.
Actie betere voorlichting:
– Het ministerie van SZW zal samen met de hierboven genoemde
organisaties bezien hoe bestaande voorlichtingsactiviteiten kunnen
worden samengevoegd en hoe voorlichtingsmateriaal nog effectiever
kan worden verspreid.
Registratie
Veel arbeidsmigranten staan niet geregistreerd in de verschillende
systemen. Dit leidt tot een aantal knelpunten: zo weten gemeenten niet
waar alle arbeidsmigranten precies verblijven en kunnen zij niet gericht
controleren op huisvesting. Gemeenten kunnen de leerplicht voor
kinderen niet handhaven en sommige belastingen (gemeentelijke
belastingen, motorrijtuigenbelasting) kunnen niet worden opgelegd. Ook
kunnen arbeidsmigranten die niet staan ingeschreven in de GBA zich niet
inschrijven als woningzoekende en geen beroep doen op sommige
toeslagen (bijvoorbeeld huurtoeslag). Evenmin kan arbeidsuitbuiting
adequaat worden aangepakt. Als EU-burgers zich niet bij de Vreemdelingenadministratie inschrijven, kan niet gecontroleerd worden of aan de
voorwaarden, waaronder het beschikken over voldoende middelen van
bestaan, wordt voldaan. Dit is ongewenst, en daarom zijn maatregelen
nodig. Doelstelling is dat arbeidsmigranten zich zo vroeg mogelijk
inschrijven.
In theorie kent de Nederlandse regelgeving een vrijwel dekkend systeem
voor de registratie van arbeidsmigranten. In de regel vraagt iemand die
economisch actief is in Nederland, een sofinummer aan bij de Belastingdienst. Iemand die van plan is langer dan vier maanden in Nederland te
verblijven in een periode van zes maanden, moet zich binnen vijf dagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

5

inschrijven in de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA). EU-burgers die
langer dan drie maanden in Nederland willen verblijven moeten zich
inschrijven bij de IND.
In de praktijk echter schrijft een aanzienlijk deel van de arbeidsmigranten
zich niet in bij de GBA en bij de Vreemdelingenadministratie. Uit
onderzoek van Risbo1, dat gebaseerd was op een vergelijking van het
aantal in september 2008 bij het UWV bekende werknemers met de GBA,
bleek dat 89 429 van de 110 000 legaal in loondienst werkenden niet in de
GBA geregistreerd waren (80% van het totaal en 85% van de Polen).
Hierbij dient bedacht te worden dat het een meting in september betreft,
de periode dat het aantal tijdelijke migranten, die zich ook niet hoeven in
te schrijven, zoals seizoensarbeiders, het grootste is. In andere maanden
van het jaar zal het percentage niet ingeschreven migranten daarom wat
lager liggen.1
De gemeente Westland zet actief in op inschrijving van arbeidsmigranten
in de GBA. Arbeidsmigranten die langer dan 4 maanden geleden een
sofinummer hebben gekregen van de Belastingdienst zullen worden
benaderd en zonodig ambtshalve worden ingeschreven. Om dit te
bereiken worden gesprekken met uitzendorganisaties gevoerd met als
doel het afsluiten van een convenant tussen de uitzendorganisaties en de
gemeente Westland. Daarbij worden ook afspraken gemaakt om het
GBA-bestand actueel te houden, bij verhuizingen en bij vertrek uit
Nederland. De gemeente Westland kiest daarnaast voor een actieve
benadering van de arbeidsmigranten. Ze worden benaderd in hun eigen
taal en de gemeente gaat naar de zogenoemde Polenhotels en woningen
toe om de arbeidsmigranten daar in te schrijven. In eerste instantie gaat
het om registratie van naar schatting 2 200 arbeidsmigranten.

1

Arbeidsmigranten uit de Midden- en
Oost-Europese toetredingslanden, CPB 2004.
De Registratie Niet-Ingezetenen (RNI) treedt
naar verwachting in de loop van 2012 in
werking. Niet-ingezetenen die zich inschrijven
krijgen dan, in plaats van het huidige
sofinummer, een Burger Service Nummer, net
als ingezetenen.
3
Een directe opname van het verblijfsadres in
de RNI valt daarbij vooralsnog niet te
realiseren. Wél wordt in dat geval een
procedure ontwikkeld om in het verlengde van
de inschrijving in de RNI ook meteen, in
hetzelfde contact met de arbeidsmigrant, het
verblijfsadres vast te leggen.
2

Acties betere registratie arbeidsmigranten:
– Overheidsorganen gaan de huidige registratiesystemen – onder
andere de IND-vreemdelingenregistratie, de GBA-registratie, uitgifte
sofinummer en de Registratie Niet-Ingezetenen (RNI)2- beter benutten
om ervoor te zorgen dat alle arbeidsmigranten in Nederland geregistreerd staan, ongeacht de duur van hun verblijf in ons land. Hiertoe
wordt allereerst ingezet op de optimale benutting van de huidige
systemen (IND, GBA, sofinummer en RNI).
– Het kabinet en de gemeenten werken een werkwijze uit om het eerste
verblijfsadres te registreren. Dit stelt gemeenten in staat zo snel
mogelijk contact te leggen met de migrant over registratie, rechten en
plichten. Eerst onderzoeken het kabinet en de gemeenten of bestaande
registraties een dekkend inzicht geven in het eerste verblijfsadres waar
de arbeidsmigrant in Nederland verblijft. Als dat niet het geval is, dan
wordt een alternatieve oplossing ontwikkeld om het verblijfsadres bij
het eerste contactmoment met MOE-landers (= inschrijving in de RNI)
op een eenduidige manier te registreren.3
– De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bereidt op
dit moment een wetsvoorstel Basisregistratie Personen voor, de
opvolger van de huidige wet GBA. In deze wet komt een effectieve
sanctie op het niet naleven van de registratieplicht.
– Het kabinet beziet welke maatregelen aanvullend nodig zijn om de
inschrijvingsplicht beter na te laten leven.
– Het kabinet en gemeenten zetten zich ervoor in dat bij handhavingsacties door overheidsorganen systematisch wordt getoetst of arbeidsmigranten staan ingeschreven, en hoe gegevensuitwisseling tussen deze
instanties kan bijdragen aan meer inschrijvingen.
– Het kabinet zal met werkgevers in gesprek gaan over hun verantwoordelijkheid voor de registratie van arbeidsmigranten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

6

–

De IND zal bij registratie toetsen of de arbeidsmigrant voldoet aan de
voorwaarden voor verblijf, zoals het hebben van voldoende middelen
van bestaan. Indien dit niet het geval is, dan beoordeelt de IND of het
recht op verblijf beëindigd moet worden.

4. Werk
Het uitgangspunt moet zijn dat migranten, net als anderen, werken om in
hun eigen onderhoud te voorzien. Voorkomen moet worden dat zij in een
uitkering terecht komen en langs de zijlijn belanden.
Arbeidsmigranten hebben recht op goede arbeidsvoorwaarden en
arbeidsomstandigheden. Hoewel een deel van de arbeidsmigranten uit
MOE-landen op dit terrein een emancipatieproces heeft doorgemaakt ten
opzichte van een aantal jaren geleden, geldt dit niet voor iedereen. Dit
hangt onder meer samen met de constatering dat arbeidsmigranten uit
MOE-landen het Nederlands vaak onvoldoende beheersen en niet altijd
goed op de hoogte zijn van hun rechten en plichten als werknemer in
Nederland.
De salarisniveaus in de MOE-landen liggen nog steeds aanzienlijk lager
dan in Nederland. Arbeidsmigranten nemen vaak genoegen met een lager
salaris dan waar ze recht op hebben. Dit levert oneerlijke concurrentie
voor werkgevers op. Daarnaast betekent dit ook oneerlijke concurrentie op
de arbeidsmarkt: als arbeidsmigranten worden onderbetaald en
goedkoper zijn dan werkzoekenden in Nederland, draagt dit er aan bij dat
een deel van deze laatste groep aan de kant blijft staan. Het kabinet gaat
hiertegen optreden met een aantal maatregelen.
Signalen over misstanden van arbeidsmigranten
Om misstanden aan te kunnen pakken is het van belang om te weten waar
deze zich voordoen. Een belangrijke informatiebron zijn de arbeidsmigranten zelf. Het is bekend dat zij zelf weinig geneigd zijn om misstanden
te melden. Dit komt deels doordat arbeidsmigranten uit de MOE-landen
vaak genoegen nemen met de hun aangeboden arbeidsvoorwaarden, ook
al krijgen ze niet waar ze recht op hebben. Verder spelen angst voor
repercussiemaatregelen door de werkgever en vrees voor het verlies van
hun baan een rol. Ook hebben sommigen weinig vertrouwen in
overheidsinstanties en vakbonden.
De drempel voor arbeidsmigranten om misstanden te melden dient zo
laag mogelijk te blijven. Zo kunnen er anoniem meldingen worden gedaan
bij 0900–2700000. Ook bij de stichting Meld Misdaad Anoniem bestaat de
mogelijkheid om anoniem een klacht in te dienen. Verder is er een
bewustwordingscampagne arbeidsuitbuiting, die als doel heeft burgers
op te roepen misstanden te melden.
Meldingen kunnen ook in de eigen taal worden gedaan. Het klachtenformulier van de Arbeidsinspectie is in meerdere talen beschikbaar. Dit
formulier verwijst naar sociale partners als de klachten het niet-naleven
van de cao betreft. Sommige gemeenten en vakbonden hebben een
spreekuur, waar migranten in hun eigen taal terecht kunnen. De Arbeidsinspectie neemt actief deel aan deze spreekuren. Ook ontvangt de
Arbeidsinspectie signalen van ambassades.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

7

Gegevensuitwisseling tussen landelijke inspectiediensten en gemeenten
Op verschillende niveaus en in vele gemeenten worden gegevens over
misstanden uitgewisseld tussen landelijke inspectiediensten en
gemeenten. Dit gaat meestal goed, maar soms komen signalen niet bij de
juiste organisatie terecht. Ten behoeve van de interventieteams zijn in
2003 negen Regionale Coördinatiepunten Fraudebestrijding ingericht.
Deze structuur wordt nu in hoofdzaak gebruikt voor gegevensuitwisseling
tussen de deelnemers aan de landelijke interventieteams. De interventieteams zijn samenwerkingsverbanden van de Belastingdienst, het UWV, de
Arbeidsinspectie, de gemeenten (VNG en Divosa), de Sociale Verzekeringsbank, de politie en het Openbaar Ministerie. Alle gemeenten kunnen
deelnemen aan interventieteams, via een van de negen Regionale
Platforms Fraudebestrijding. Deze platforms kunnen voorstellen doen
voor een project, waarover besluitvorming plaatsvindt in de Landelijke
Stuurgroep Interventieteams. Interventieteams pakken door middel van
controles in branches en wijken illegale tewerkstelling, illegale huisvesting
van werknemers, uitkeringsfraude en ontduiking van belastingen en
sociale premies aan.
Acties gegevensuitwisseling gemeenten en inspectiediensten:
– Het kabinet verkent hoe de bestaande structuur van de Regionale
Coördinatiepunten Fraudebestrijding (RCF’s) kan worden benut om
gemeenten en landelijke inspectiediensten beter gegevens over
misstanden uit te laten wisselen. Het kabinet onderzoekt of er
momenteel voldoende juridische basis is voor uitwisseling van
gegevens over MOE-landers, ook buiten de interventieteams om. Is dat
niet het geval, dan bekijkt het kabinet welke aanvullende maatregelen
nodig zijn om deze uitwisseling toch mogelijk te maken.
– Er komt een procesbeschrijving met stroomschema zodat voor alle
betrokken instanties duidelijk is wie wanneer als aanspreekpunt
fungeert bij het melden van misstanden en bij het terugkoppelen van
de resultaten van de meldingen.
Aanpak fraude
Fraudebestrijding is een van de speerpunten van het kabinet. De
staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en ik hebben per
brief van 10 maart jl. de Tweede Kamer geïnformeerd over de maatregelen die wij gaan nemen om fraude door burgers met uitkeringen en
door bedrijven met arbeidsmarktregels steviger aan te pakken1 .
Zo gaan de boetes voor overtreding van arbeidswetgeving fors omhoog.
Bij recidive worden deze bedragen verdubbeld. Ook wordt bij een
volgende overtreding, naast een verhoogde boete, een preventieve last
onder dwangsom opgelegd of stillegging van werkzaamheden in het
vooruitzicht gesteld.
Het wordt makkelijker om bedrijven of delen van bedrijven bij arbeidsmarktfraude zonodig stil te leggen. Bij een eventuele derde overtreding
wordt de dwangsom geïnd of worden de activiteiten van het bedrijf of
bedrijfsonderdeel waar de overtreding betrekking op heeft stilgelegd.
Gemeenten kunnen op basis van een Algemene Plaatselijke Verordening
de vergunning van malafide bedrijven intrekken, bijvoorbeeld na
herhaaldelijk geconstateerde illegale tewerkstelling. De mogelijkheden
hiertoe zijn dan wel beperkt tot bedrijven voor wie de gemeente een
vergunning heeft afgegeven, bijvoorbeeld horecabedrijven.

1

Kamerstukken II, 2010–2011, 17 050, nr. 403.

Voor de effectiviteit van de repressieve handhaving is snelheid bij de
sanctionering van belang. Om die reden wordt de voorkeur gegeven aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

8

een bestuursrechtelijk lik-op-stuk beleid boven strafrechtelijke
handhaving. De bestuursrechtelijke aanpak vergroot in veel gevallen ook
de gepercipieerde pakkans en daarmee wordt weer de nalevingsbereidheid bevorderd.
Daar waar strafrecht toch aan de orde is, is ook een slagvaardige
samenwerking met de andere opsporings- en vervolgingsinstanties
belangrijk.
Ook brancheorganisaties kunnen een bijdrage leveren aan fraudebestrijding. Het kabinet zal met brancheorganisaties de mogelijkheid
bespreken dat zij hun leden die de fout ingaan royeren.
Acties handhaving via wet- en regelgeving:
– Het kabinet gaat de boetes bij het overtreden van arbeidswetgeving
fors verhogen: bij herhaalde fraude wordt een preventieve last onder
dwangsom opgelegd en kunnen bedrijven worden stilgelegd.
– Het kabinet gaat meer handhaven door middel van snelle bestuurlijke
afdoening via boetes (lik-op-stuk) en overlegt met het Openbaar
Ministerie of de boetes bij strafrechtelijke afdoening verhoogd kunnen
worden.
– Het kabinet bespreekt met brancheorganisaties de mogelijkheid om
overtreders te royeren als lid.
Prioritering landelijke interventieteams
Landelijke interventieteams zijn bij uitstek geschikt voor een integrale
aanpak van problemen met arbeidsmigranten uit de MOE-landen. Op dit
moment zijn vier interventieteams actief in gebieden waar veel arbeidsmigranten uit MOE-landen werken: West-Friesland, Westland, Eindhoven en
Venray en omgeving. Nieuwe projecten in Dordrecht en ZuidwestNederland starten dit voorjaar. Deze aanpak lijkt z’n vruchten af te werpen.
Actie prioritering interventieteams:
– De Landelijke Stuurgroep Interventieteams zal de nog niet ingevulde
capaciteit voor interventieteams in 2011 met prioriteit inzetten voor de
aanpak van knelpunten met MOE-landers en daartoe een aantal
nieuwe projecten initiëren. Gelet op de sterk gemeentelijke component
in deze projecten zal worden bezien of het mogelijk is om de huisvestingsproblematiek in wijkgerichte projecten te integreren.
Malafide uitzendbureaus
Naar schatting komt de helft van de arbeidsmigranten uit de MOE-landen
naar Nederland via een uitzendbureau. Een deel van deze uitzendbureaus
maakt zich schuldig aan malafide en frauduleuze praktijken met betrekking
tot arbeidsmigranten uit de MOE-landen. Het kabinet werkt momenteel
een pakket aan maatregelen uit waarmee deze malafide uitzendondernemingen worden bestreden. Het uitgangspunt daarbij is dat via een goede
samenwerking tussen overheid en het bonafide bedrijfsleven het meeste
resultaat kan worden bereikt. Een vergunningenstelsel vanuit de overheid,
zoals dat tot 1998 gold, bleek niet in staat om de malafide uitzendpraktijken uit te bannen.
De branche heeft zelf een keurmerk ontwikkeld, de NEN-4400. Bedrijven
die een dergelijk keurmerk hebben zijn opgenomen in het register van de
Stichting Normering Arbeid (SNA). Verder heeft de branche de Stichting
Naleving Cao Uitzendbranche (SNCU) in het leven geroepen die toeziet op
de naleving van de bepalingen van de uitzendcao. Deze stichting heeft
inmiddels zelf hoge boetes opgelegd aan uitzendondernemingen die
hoewel gebonden aan deze cao, deze cao niet naleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

9

De SNA en de SNCU gaan onderling gegevens uitwisselen waardoor zij
gerichtere controles kunnen uitvoeren. De SNA gaat bedrijven die zich als
«uitzendonderneming» in het Handelsregister hebben geregistreerd
aanschrijven met het verzoek om zich te laten certificeren. De SNA gaat de
namen van bedrijven die zich niet hebben laten certificeren doorgeven
aan de Arbeidsinspectie en Belastingdienst zodat zij deze bedrijven
kunnen betrekken bij hun inspecties. Ook wordt onderzocht of een
wettelijke basis kan worden gecreëerd voor gegevensuitwisseling tussen
gemeenten en de SNCU en de SNA. Gemeenten kunnen dan gegevens
over huisjesmelkers, tevens uitzendbureaus, doorgeven aan de SNCU en
de SNA. De kans is immers groot dat uitzendbureaus die zich schuldig
maken aan huisjesmelkerij, ook de regels op het terrein van arbeid
overtreden.
Acties gegevensuitwisseling malafide uitzendondernemingen:
– De SNA en de SNCU gaan onderling gegevens uitwisselen om
gerichtere controles mogelijk te maken.
– De SNA gaat uitzendondernemingen aanschrijven zich te laten
certificeren: de namen van bedrijven die zich niet laten certificeren
worden gemeld aan de Belastingdienst en de Arbeidsinspectie.
– Het kabinet onderzoekt de mogelijkheid van een wettelijke basis voor
gegevensuitwisseling tussen gemeenten en SNA en SNCU.
De overheid ondersteunt de zelfregulering met een aantal maatregelen.
Inleners die zaken doen met een gecertificeerd bedrijf kunnen niet worden
aangesproken voor betaling van het loon ter hoogte van het wettelijk
minimumloon als de uitzendonderneming dit zelf niet heeft gedaan.
Hoofdregel is dat een inlener aansprakelijk kan worden gesteld voor
betaling van dit deel van het loon als de uitzendonderneming dit loon niet
heeft betaald aan de uitzendkracht. Deze bepaling is op 1 januari 2010 van
kracht geworden. Inmiddels is hierover een voorlichtingscampagne
geweest.1
Ter verdere ondersteuning van de werking van het certificaat moeten
partijen zoveel mogelijk zaken doen met gecertificeerde ondernemingen.
Ook voor kredietverstrekking geldt dat certificering een belangrijke
indicatie is van de soliditeit van de betreffende onderneming. Dit
uitgangspunt zal nadrukkelijk onder de aandacht van de Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB) worden gebracht.
Hiermee zijn we er echter nog niet. De zelfregulering werkt namelijk nog
niet naar behoren. Er zijn nog te veel gecertificeerde uitzendbureaus die
de fout ingaan. Om het net rond de malafide uitzendbureaus sluitend te
maken zijn meerdere wetswijzigingen in voorbereiding. In het kader van
de bestrijding van fraude en illegaliteit zal de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi) op een aantal punten worden
gewijzigd. Een belangrijke constatering daarbij is dat een deel van de
inleners ervoor verantwoordelijk is dat er een markt voor malafide
uitzendbureaus blijft bestaan. De aanpak van deze inleners neemt een
centrale plaats in bij de voorgestelde wijzigingen.

1

Hiermee is uitvoering gegeven aan de
toezegging die de vorige minister op
10 september 2009 tijdens de plenaire
behandeling van het wetsvoorstel (Wijz. van
titel 7.10 (arbeidsovereenkomst) BW;
totstandbrenging van een inlenersaansprakelijkheid met betrekking tot de voldoening van
het toepasselijke minimumloon en de
toepasselijke minimumvakantiebijslag)
(31 833).

Uitzendondernemingen zullen worden verplicht zich als «uitzendonderneming» in het Handelsregister te registreren op straffe van een bestuurlijke boete. Hiermee kunnen ook de zogenaamde mobiele uitzendbureaus
(06-busjes) worden aangepakt. Ook buitenlandse uitzendondernemingen
zonder vestigingsadres in Nederland worden verplicht zich te registreren.
De inlener die zaken doet met een niet als «uitzendonderneming»
geregistreerd bedrijf krijgt een forse bestuurlijke boete.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

10

De Waadi krijgt een bepaling die het mogelijk maakt dat de Arbeidsinspectie en de Belastingdienst gegevens gaan verstrekken aan de
uitzendbranche over ondernemingen die van de Arbeidsinspectie een
bestuurlijke boete hebben gekregen of waarbij de Belastingdienst een
overtreding heeft vastgesteld. Op deze manier kan de branche de
zelfregulering beter invullen.
Tenslotte werkt de Arbeidsinspectie samen met de Poolse autoriteiten,
onder andere bij het uitwisselen van informatie. Dit betreft zowel de
Poolse ambassade in Nederland als de Poolse Arbeidsinspectie in Polen.
Onlangs heb ik met de Poolse staatssecretaris voor Werkgelegenheid en
Sociaal Beleid afgesproken gezamenlijk malafide werkgevers en clandestiene uitzendbureaus te gaan aanpakken.
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid stelt een lijst op
met risico-indicatoren voor malafide uitzendbureaus, en geeft deze aan de
ambassades van de MOE-landen. Met deze lijst kunnen de ambassades
hun onderdanen voorlichten.
In situaties waarin frauduleuze arbeidsbemiddelaars actief zijn, voert de
SIOD strafrechtelijke onderzoeken uit.
Acties malafide uitzendondernemingen:
– Het kabinet gaat de Vereniging van Banken wijzen op het uitgangspunt
dat het gecertificeerd zijn van een uitzendonderneming een belangrijke
indicatie is voor soliditeit. Hiermee wordt bevorderd dat kredietnemers
als banken zoveel mogelijk zaken doen met gecertificeerde uitzendondernemingen.
– Het kabinet zal zorgverzekeraars stimuleren alleen nog zaken te doen
met gecertificeerde uitzendbureaus.
– De Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi) wordt op
een aantal punten gewijzigd om fraude te bestrijden, onder meer:
inleners die zaken doen met een niet als «uitzendonderneming»
geregistreerd bedrijf krijgen een forse bestuurlijke boete; ook
buitenlandse uitzendondernemingen moeten zich registreren.
– Belastingdienst en Arbeidsinspectie krijgen de wettelijke mogelijkheid
gegevens te verstrekken over bedrijven die een boete hebben
gekregen of een overtreding hebben begaan.
– Nederland en Polen gaan gezamenlijk malafide werkgevers en
clandestiene uitzendbureaus aanpakken.
– Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid stelt een lijst op
met risico-indicatoren voor malafide uitzendbureaus, en geeft deze aan
de ambassades van de MOE-landen. Met deze lijst kunnen de
ambassades hun onderdanen voorlichten.
Aanpak schijnzelfstandigen
Arbeidsmigranten uit de MOE-landen doen zich soms voor als
zelfstandige, maar werken feitelijk als werknemer voor een werkgever. Dit
is een vorm van schijnzelfstandigheid. Soms wordt de arbeidsmigrant
zonder dat hij dit zelf beseft door een bemiddelaar als zelfstandige
ingeschreven in het Handelsregister van de Kamer van Koophandel.
Het fenomeen schijnzelfstandigheid is om meerdere redenen ongewenst.
Ten eerste wordt hiermee de tewerkstellingsvergunningplicht voor
Bulgaren en Roemenen ontdoken. Sinds de toetreding van Bulgarije en
Roemenië tot de EU per 1 januari 2007 mogen Bulgaren en Roemenen als
zelfstandigen hun diensten aanbieden in Nederland. Voor werknemers
geldt echter tot uiterlijk 1 januari 2014 dat werkgevers voor hen een
tewerkstellingsvergunning nodig hebben. Voordat deze wordt verleend,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

11

wordt eerst bezien of de vacature met binnenlandse werkzoekenden kan
worden vervuld, dan wel met werknemers uit de EU die wél in Nederland
mogen werken. Daarbij wordt ook getoetst of wel een marktconform
salaris wordt betaald. Ten tweede kunnen zelfstandigen gebruik maken
van diverse ondernemersfaciliteiten, zoals de zelfstandigenaftrek.
Schijnzelfstandigheid leidt dus tot benadeling van de schatkist. Tot slot
zijn zelfstandigen vrij om hun tarieven te bepalen. Het komt voor dat
schijnzelfstandigen tarieven hanteren die lager uitvallen dan het voor
werknemers geldende wettelijk minimumloon. Dit leidt tot onderbetaling
en oneerlijke concurrentie op de arbeidsmarkt.
Het kabinet wil daarom constructies met schijnzelfstandigen verder
aanpakken. Er wordt al veel gedaan om dit fenomeen te voorkomen en te
bestrijden. Zo controleert de Belastingdienst bij Bulgaren en Roemenen
die zich melden als ondernemer of zij dit daadwerkelijk zijn. Op jaarbasis
vinden ongeveer 1 600 controles plaats. Hierbij wordt met name aandacht
geschonken aan de vereisten voor ondernemerschap zoals het aantal
opdrachtgevers en de omvang van de omzet.
Het is een van de speerpunten van de Arbeidsinspectie om constructies
met Bulgaarse en Roemeense schijnzelfstandigen aan te pakken. Dit
betekent dat de Arbeidsinspectie bij alle inspecties onderzoekt of Bulgaren
en Roemenen die zich presenteren als zelfstandige, dit ook daadwerkelijk
zijn. Als ze feitelijk als werknemers werken, krijgt de werkgever een boete
wegens illegale tewerkstelling. De SIOD voert strafrechtelijke onderzoeken
uit naar constructies met schijnzelfstandigen uit MOE-landen.
Op een aantal punten zal de gegevensuitwisseling worden geïntensiveerd.
Zo zullen de Kamers van Koophandel bij twijfel signalen over inschrijvingen doorgeven aan de Arbeidsinspectie.
Er komt een koppeling tussen het Handelsregister en de bestanden van de
Belastingdienst. Daar wordt nu aan gewerkt: het streven is om de
koppeling gereed te hebben in het tweede kwartaal van 2012. Hierbij komt
een terugmeldingsplicht van de Belastingdienst, zodat bedrijven die
blijken geen omzet te maken of economisch niet actief blijken te zijn, uit
het Handelsregister geschrapt kunnen worden.
De IND en Arbeidsinspectie gaan gericht gegevens uitwisselen over
Bulgaren en Roemenen die zich inschrijven als zelfstandige bij de IND.
De Arbeidsinspectie geeft nu al gegevens door aan de Belastingdienst
over Bulgaarse en Roemeense schijnzelfstandigen en vice versa. De
Arbeidsinspectie zal voortaan ook gegevens doorgeven over zelfstandigen
uit andere MOE-landen. Dergelijke signalen zullen door de Belastingdienst
worden beoordeeld en zullen in de klantbehandeling worden meegenomen.
Acties aanpak schijnzelfstandigen:
– De Belastingdienst controleert bij Bulgaren en Roemenen die zich
melden als ondernemer of zij dit daadwerkelijk zijn.
– De Arbeidsinspectie controleert bij alle inspecties in het kader van de
Wet arbeid vreemdelingen of Bulgaren en Roemenen daadwerkelijk
zelfstandige zijn en legt zonodig boetes op.
– De gegevensuitwisseling wordt op een aantal punten geïntensiveerd,
bijvoorbeeld signalen vanuit de Kamer van Koophandel naar de
Arbeidsinspectie, tussen het Handelsregister en de Belastingdienst, en
tussen IND en Arbeidsinspectie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

12

Effectievere aanpak onderbetaling
De Arbeidsinspectie ziet toe op de naleving van de Wet minimumloon en
minimumvakantiebijslag (WML). Gebleken is dat met de WML niet alle
misstanden op het terrein van loonbetaling kunnen worden aangepakt.
Voorbeelden zijn buitenproportionele inhoudingen op het loon voor
huisvestingskosten en inhoudingen voor boetes (voor bijvoorbeeld het
niet op tijd buiten zetten van vuilnis). Ook betalen sommige werkgevers
een stukloon uit, en dat maakt het lastig voor de Arbeidsinspectie om te
berekenen of op WML-niveau wordt betaald.
In augustus 2010 zijn reeds de beleidsregels aangepast. Sindsdien geeft
de Arbeidsinspectie nog slechts één keer een waarschuwing bij geconstateerde geringe onderbetaling (<5% en mits nabetaling plaatsvindt). Bij de
tweede keer wordt een boete opgelegd. Daarnaast is verduidelijkt dat een
werknemer evenredig meer loon dient te ontvangen, indien hij structureel
langer werkt dan de normale arbeidsduur.
In aanvulling hierop wordt, mede in het licht van de taakstelling die op de
Arbeidsinspectie rust, gezocht naar meerdere mogelijkheden om de WML
effectiever te handhaven. Deze mogelijkheden worden nu verkend,
waarbij wetswijziging nodig kan blijken te zijn. Een maatregel die mogelijk
al op korte termijn kan worden gerealiseerd is het beboeten van
werkgevers die meer dan een bepaald percentage van het loon inhouden
voor diverse kosten.
Een ander knelpunt in dit verband is het fenomeen vluchtig ondernemerschap, bijvoorbeeld plof-BVs. Dit houdt in dat ondernemingen
ophouden te bestaan, met als doel betalingsverplichtingen te ontlopen.
Werknemers die geen salaris hebben ontvangen, kunnen dit dan niet meer
verhalen op hun werkgever. Momenteel voert de Dienst Justis van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie preventief toezicht uit op vennootschappen. Dit betekent dat bij de oprichting en statutenwijziging van een
N.V. of B.V. wordt bezien of een risico bestaat op mogelijk misbruik, door
middel van het al dan niet afgeven van een verklaring van geen bezwaar.
Onder «misbruik van de vennootschap» wordt onder meer verstaan de
hierboven geschetste problematiek van de «plof-BV». De effectiviteit van
dit preventieve toezicht is echter beperkt. Daarom werkt het kabinet aan
herziening van het toezicht op rechtspersonen: een nieuw systeem van
doorlopende controle van rechtspersonen om misbruik te voorkomen en
te bestrijden. Ten opzichte van de huidige situatie wordt de reikwijdte van
de controle uitgebreid om de effectiviteit te doen toenemen. Bij deze
doorlopende controle wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van
elektronische informatie die reeds bij de overheid bekend is. Aan de hand
van risicoprofielen van rechtspersonen kan de controle gericht worden
aangescherpt. Een risicomelding kan behulpzaam zijn bij het instellen van
een nader onderzoek door handhavers. Dit nader onderzoek kan zowel
preventief zijn als, indien daartoe reden bestaat, repressief (strafrechtelijk
of bestuursrechtelijk handhavend).
Acties tegen onderbetaling:
– De Arbeidsinspectie legt bij onderbetaling eerder boetes op.
– Het kabinet onderzoekt extra mogelijkheden voor de Arbeidsinspectie
om het wettelijk minimumloon effectiever te handhaven.
– Werkgevers die een te hoog percentage van het loon inhouden voor
diverse kosten, zullen worden beboet.
– De minister van V&J komt met een nieuw systeem van toezicht op
rechtspersonen om misbruik te voorkomen en te bestrijden; dit zal
leiden tot verscherpte controle.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

13

5. Sociale voorzieningen: uitkeringen, zorg en maatschappelijke
opvang
Het welvaartspeil in Nederland is van een dusdanig hoog niveau dat het
migranten aantrekt uit landen waar minder welvaart of een hoge
werkloosheid is. Migranten uit EU-landen die een positieve bijdrage
leveren aan de Nederlandse economie/samenleving zijn welkom om in
Nederland te komen werken. Zij kunnen dan ook hun eigen inkomenspositie verbeteren. Nederland kent ook een goed en solide sociaalzekerheidsstelsel dat mensen een vangnet biedt als de omstandigheden waarin
ze verkeren (tijdelijk) minder gunstig zijn. Voorkomen moet worden dat
het stelsel van sociale zekerheid voor migranten een doel op zich wordt
om te migreren naar Nederland én dat migranten na een relatief korte
periode in Nederland verbleven te hebben een onredelijk beroep doen op
ons socialezekerheidsstelsel. Op dit moment is het aantal migranten uit
MOE-landen dat een beroep doet op sociale voorzieningen klein. Wel is
sprake van een stijgende trend in het aantal uitkeringen voor migranten
uit MOE-landen.1 Ook signaleren sommige steden een toenemend beroep
op dak- en thuislozenopvang door migranten uit MOE-landen.
Werknemersverzekeringen
Mensen die werken en/of ingezetene van Nederland zijn, betalen premie
en belasting en bouwen hiermee in Nederland rechten op sociale
zekerheid op. Het opbouwen van rechten (ingroeien) in de sociale
zekerheid geldt voor alle burgers die als ingezetenen en/of verzekerden
kunnen worden beschouwd en dus belasting en premie betalen.
Werknemersverzekeringen vormen op zichzelf een goed systeem van
ingroei. Het recht op uitkering is immers afhankelijk van het arbeidsverleden. Hierbij geldt dat ook gewerkte perioden in de landen van herkomst
kunnen meetellen. Deze samentelling van gewerkte jaren in andere landen
met gewerkte jaren in Nederland is als principe vastgelegd in artikel 48
van het EU-werkingsverdrag en is uitgewerkt in Verordening 883/2004 en
Verordening 1231/2010. EU-burgers en vreemdelingen die binnen de EU
migreren vallen onder deze bepalingen. Deze regels zijn wederkerig; ook
voor Nederlanders die binnen de EU werken of grensarbeider zijn gelden
deze samentellingsregels als zij aanspraak willen maken op uitkeringen in
het buitenland. Het kabinet zal nader onderzoeken of het wenselijk is de
samentellingsbepalingen en de daarmee verbonden berekeningssystematiek voor de hoogte van de uitkeringen in Europees verband te
bespreken. Deze problematiek speelt ook bij derde (niet-EU) landen,
waarmee bilaterale verdragen zijn afgesloten. Een heroverweging van de
samentellingsbepalingen en de daarmee verbonden berekeningssystematiek zal worden bezien bij de inzet van het kabinet om deze verdragen
aan te passen in verband met beperking van de export van kinderbijslag
en invoering van het woonlandbeginsel.
Bijstand

1
Eind 2009 ontvingen 690 personen met een
nationaliteit van een van de MOE-landen een
bijstandsuitkering. Eind 2008 waren dit er 460.
(www.cbs.nl) Het aantal WW-uitkeringen aan
personen met een nationaliteit van een van de
MOE-landen is gestegen van 107 in 2007 naar
1527 eind 2010 (bron: UWV).

Alleen vreemdelingen die rechtmatig in Nederland woonachtig zijn, zijn
voor de Wet werk en bijstand (WWB) gelijkgesteld met Nederlanders.
Door de eis dat men «woonachtig» in Nederland moet zijn als toegangsvoorwaarde voor de bijstand te stellen, wordt voorkomen dat personen
die zich slechts voor een tijdelijk doel in Nederland ophouden bijstandsgerechtigd zijn.
EU-burgers die korter dan drie maanden in Nederland verblijven, hoeven
niet aan te tonen dat zij over voldoende middelen van bestaan beschikken.
Daar staat echter tegenover dat de richtlijn vrij verkeer van personen hen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

14

expliciet uitsluit van het recht op bijstand. Dit is ook zo geïmplementeerd
in de WWB.
Voor een verblijf van langer dan drie maanden geldt voor de EU-burgers
een inschrijfplicht in de vreemdelingenadministratie. Bij deze inschrijving
dienen zij aan te tonen dat zij hetzij economisch actief zijn (als werknemer
of als zelfstandige), hetzij dat zij over voldoende middelen van bestaan
beschikken om te voorkomen dat zij tijdens hun verblijf ten laste komen
van het sociale bijstandsstelsel van het gastland.
EU-burgers behouden het verblijfsrecht zolang zij aan deze voorwaarden
blijven voldoen. Indien zij niet meer aan de voorwaarden voldoen, kan dit
verblijfsrecht worden beëindigd. Hieraan is wel de eis gekoppeld dat een
beroep van een Unieburger op het bijstandsstelsel van het gastland niet
automatisch tot een verwijderingsmaatregel mag leiden. In de Vreemdelingencirculaire 2000 zijn vuistregels opgenomen om te bepalen of de
Unieburger een onredelijk beroep op de bijstand doet. Hier is een
koppeling gelegd tussen het verblijfsrecht en het beschikken over
voldoende middelen van bestaan. Het kabinet is voornemens om de
regels over verblijfsbeëindiging bij een beroep op bijstand zoals
neergelegd in de Vreemdelingencirculaire 2000 aan te scherpen.
Op dit moment informeren de gemeenten de IND als een EU-burger een
beroep op de bijstand doet. Deze melding vindt plaats indien de GBA
verblijfscode daartoe aanleiding geeft. De IND beoordeelt vervolgens pas
achteraf of het ontvangen van bijstand gevolgen heeft voor de rechtmatigheid van het verblijf. In de tussentijd wordt bijstand verleend. Het
kabinet zal voorstellen de WWB op dit punt aan te passen. Een striktere
koppeling tussen rechtmatig verblijf enerzijds en het beroep op bijstand
anderzijds moet ertoe leiden dat vreemdelingen alleen bijstand krijgen als
ze kunnen aantonen dat ze – óók bij een beroep op bijstand – rechtmatig
in Nederland woonachtig zijn. Zolang de IND het rechtmatig verblijf nog
niet heeft vastgesteld, wordt geen bijstand verleend. Randvoorwaarde
hierbij is dat de IND tijdig een besluit neemt over het verblijfsrecht.
De doorverwijzing van vreemdelingen die een beroep op bijstand doen
naar de IND, zal gaan gelden voor alle vreemdelingen bij wie er – juist
vanwege het beroep op bijstand – redelijke twijfel is ontstaan aan de
rechtmatigheid van het verblijf. Hiertoe moeten zij een schriftelijke
verklaring van de IND aan de gemeente overleggen.
Het beheersen van de Nederlandse taal is een belangrijke vaardigheid
voor een ieder om te kunnen (re-)integreren op de Nederlandse arbeidsmarkt. Het kabinet is dan ook voornemens aan een beroep op bijstand de
algemene voorwaarde te verbinden dat voor eigen rekening zo snel
mogelijk een cursus gericht op het verwerven van de Nederlandse taal
wordt gevolgd en dat deze met succes wordt afgerond.
Acties bijstand:
– De regels over verblijfsbeëindiging bij een beroep op bijstand worden
aangescherpt voor alle vreemdelingen (EU en niet-EU).
– Vreemdelingen (EU en niet-EU) komen pas in aanmerking voor
bijstand, nadat ze – vanwege het beroep op bijstand – bij de IND hun
verblijfsrecht hebben laten vaststellen. Totdat er duidelijkheid is over
het verblijfsrecht wordt de aanvraag van bijstand aangehouden.
– De IND zal tijdig een besluit nemen over het verblijfsrecht van
vreemdelingen (EU en niet-EU).
– Gemeenten gaan bijstandsaanvragen van vreemdelingen (EU en
niet-EU) strikt toetsen aan het woonplaatscriterium van de WWB. Het
woonplaatscriterium houdt in dat de vreemdeling het zwaartepunt van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

15

–

zijn leven in Nederland moet hebben om voor een WWB-uitkering in
aanmerking te komen. Het kabinet onderzoekt nader of voorlichting
aan gemeenten volstaat of dat nadere regelgeving nodig is. Hierbij
worden ook vergelijkbare woonplaatseisen in de volksverzekeringen
en de belastingwetgeving betrokken.
Aan bijstandsverlening wordt voor een ieder de algemene voorwaarde
gekoppeld dat personen die de Nederlandse taal niet machtig zijn, zo
snel mogelijk een cursus Nederlands moeten volgen en met goed
gevolg afronden. Bij het niet, of niet volledig, voldoen aan deze
verplichting wordt als sanctie de bijstand stopgezet of verlaagd.

Ziektekostenverzekering en maatschappelijke opvang
Een deel van de in Nederland verblijvende EU-burgers beschikt niet over
een zorgverzekering. Sommige zorginstellingen, met name ziekenhuizen,
ervaren in toenemende mate problemen vanwege de onmogelijkheid om
vorderingen te innen. Rechtmatig in Nederland verblijvende EU-burgers
die hier werken of ingezetene zijn, zijn verplicht zich te verzekeren tegen
ziektekosten. Dat gebeurt niet in alle gevallen. Ook onder Nederlanders
zijn er overigens burgers die hun verzekeringsplicht ontlopen. In verband
daarmee is recent de wet opsporing en verzekering onverzekerden
zorgverzekering van kracht geworden. Deze wet heeft tot doel onverzekerden op te sporen en in de gelegenheid te stellen zich alsnog te
verzekeren. Als blijkt dat zij dat drie maanden na aanschrijving nog niet
hebben gedaan, dan volgt een boete. Als zij na twee boetes nog altijd
onverzekerd zijn, dan worden ze verzekerd door het College voor
Zorgverzekeringen (waarvoor een bestuursrechtelijke premie verschuldigd
is). Sinds de inwerkingtreding van deze wet worden onverzekerden door
bestandsvergelijking opgespoord. De wet zal er dan ook aan bijdragen dat
onverzekerdheid onder EU-burgers zal afnemen. Het voorlichtingsmateriaal over de verzekeringsplicht is in meerdere talen beschikbaar en wordt
onder meer beschikbaar gesteld aan uitzendorganisaties.
Voorzieningen in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) zijn
volgens art. 8 Wmo in beginsel voor bepaalde categorieën vreemdelingen
(zoals werkende EU-burgers of mensen met een verblijfsvergunning)
toegankelijk. Tot op heden is geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid
van artikel 24, tweede lid, van de Europese Richtlijn (2004/38/EG) om
EU-burgers die korter dan 3 maanden in Nederland zijn en werkzoekenden
de aanspraak op Wmo-voorzieningen te ontzeggen. De afgelopen tijd is
van de zijde van gemeenten gebleken dat er behoefte bestaat om de
toegang tot de maatschappelijke opvang voor de bedoelde categorie
EU-burgers te reguleren. Het kabinet bereidt daarom een wijziging van art.
8 Wmo voor, zodat gemeenten beter in staat worden gesteld om groepen
EU-burgers voor wie de maatschappelijke opvang niet is bedoeld de
toegang tot de opvang (en andere Wmo-voorzieningen) te weigeren.
Overigens zal in acute noodsituaties, bijvoorbeeld in de vrouwenopvang
of in geval van ernstige ziekte, de mogelijkheid blijven bestaan om
niet-rechtmatig verblijvende vreemdelingen toch toe te laten. Een
verplichting daartoe kan ook voortvloeien uit internationale verdragen.
Voorts zal het kabinet in de Wmo, net als in de WWB, regelen dat
voorzieningen pas toegankelijk worden voor vreemdelingen nadat de IND
heeft vastgesteld dat zij rechtmatig in Nederland verblijven. Ook hier geldt
vanzelfsprekend een uitzondering voor acute noodsituaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

16

Acties zorg en maatschappelijke opvang:
– Het kabinet spoort onverzekerde verzekeringsplichtigen op en stelt hen
in staat zich alsnog te verzekeren, op straffe van een boete. In het
uiterste geval worden ze verzekerd door het College voor Zorgverzekeringen.
– Het wordt makkelijker voor gemeenten om vreemdelingen voor wie de
maatschappelijke opvang niet is bedoeld de toegang te ontzeggen. De
Wmo wordt daartoe aangepast.
– Vreemdelingen die een beroep doen op maatschappelijke opvang
moeten eerst aantonen dat ze rechtmatig in Nederland verblijven.
– Gemeenten gaan erop toezien dat voldaan wordt aan alle voorwaarden, voordat opvang wordt verleend.
6. Huisvesting
Het probleem is dat er door de snelle toename van het aantal arbeidsmigranten de laatste jaren in Nederland een kwantitatief tekort aan logies en
kamergewijze verhuur bestaat, vooral in land- en tuinbouwgemeenten.
Het overgrote deel van de arbeidsmigranten is op zoek naar huisvesting
via logies of kamergewijze verhuur; een kleiner deel is op zoek naar
zelfstandige woonruimte. Daarom zoeken veel arbeidsmigranten
huisvesting in de grote steden. Daar wonen zij in wijken waar de huren
het laagst zijn en de woningen van mindere kwaliteit. Overbewoning en
overlast zijn vaak het gevolg, doordat woningen in deze wijken opgekocht
worden door (malafide) uitzendbureaus en huisjesmelkers voor (kamergewijze) verhuur aan MOE-landers.
De arbeidsmigranten zijn voor het vinden van adequate huisvesting
primair zelf verantwoordelijk. De werkgevers die hen voor tijdelijk werk
naar Nederland halen zijn moreel verantwoordelijk de arbeidsmigranten
daarbij te ondersteunen. Een deel van de uitzendbureaus en werkgevers
doet dit ook, steeds meer en beter. Echter, een deel van het aantal
werkzame arbeidsmigranten in Nederland werkt voor malafide uitzendbureaus. Arbeidsmigranten die via deze uitzendbureaus werk verrichten,
komen vaak terecht in een netwerk van huisjesmelkers en uitbuiters.
Gemeenten zijn de regievoerders rondom huisvesting en het bevorderen
van de leefbaarheid van wijken. Het Rijk biedt hen een aantal ondersteunende faciliteiten die het beter mogelijk maken hun verantwoordelijkheden te nemen. Daarbij neemt het Rijk de verantwoordelijkheden van
gemeenten, maar ook van verhuurders, MOE-landers en de werkgevers
niet over.
Van gemeenten waar veel MOE-landers aanwezig zijn (wonen of werken)
wordt verwacht dat zij in hun woningvoorraadbeleid en woonruimteverdelingsbeleid rekening houden met deze instroom. Daarbij is sturing op
de bestaande woningvoorraad door middel van een huisvestingsverordening een belangrijk lokaal instrument. Daar waar vrije locaties
beschikbaar komen binnen de gemeentegrenzen, dient ook aan (tijdelijke
of permanente) herontwikkeling voor MOE-landers gedacht te worden.
Zowel het vroegtijdig betrekken van bewoners als bestuurlijke daadkracht
zijn bij deze projecten belangrijke ingrediënten voor het welslagen ervan.
Daarnaast vormen ook de prestatieafspraken met corporaties en andere
verhuurders een belangrijk instrument. Zo heeft de gemeente Rotterdam
afspraken gemaakt met uitzendbureaus en corporaties: tot 2014 verhuren
de corporaties 1 500 bedden aan de uitzendbureaus. Het zijn kamers in
complexen die op de nominatie staan om gesloopt te worden. Gelet op de
doelgroep gaat het vooral om kamergewijze verhuur, maar ook andere
vormen zijn mogelijk zoals tijdelijke verhuur (logies) via leegstaande
kantoren of sloopwoningen. Voor corporaties die zich met name richten
op de bouw en verhuur van reguliere huurwoningen is dit een relatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

17

nieuw terrein. De initiatieven die corporaties als Wonen Limburg nemen
zijn stimulerend voor de sector.
Arbeidsmigranten uit Europa zijn niet als speciale aandachtsgroep
genoemd in het Besluit Beheer Sociale Huursector (BBSH). Toch kunnen
corporaties, naast de reguliere huisvesting van arbeidsmigranten die hier
langer blijven, een taak vervullen op het terrein van de huisvesting van
tijdelijke arbeidsmigranten. Zeker in regio’s met veel arbeidsmigranten is
het ook gewenst dat zij deze taak oppakken.1 Voor wat betreft de inzet van
leegstaande kantoren voor de huisvesting van arbeidsmigranten heeft het
kabinet reeds toegezegd om de Kamer in april 2011 een nieuw Bouwbesluit voor te leggen. Met dit Bouwbesluit wordt beoogd dat getransformeerde kantoren in de toekomst niet meer onder regels voor nieuwe
woningen vallen.
Op dit moment wordt ervaring opgedaan met projecten waarbij kantoorgebouwen worden getransformeerd naar een andere bestemming.
Daarbij wordt ook gekeken naar mogelijkheden tot ombouw naar
huisvesting voor arbeidsmigranten.
Verder is in het Algemeen Overleg (AO) met uw Kamer van 22 maart jl.
over plattelandswoningen en de leegstand van kantoren een aantal
toezeggingen gedaan. Tijdens dit AO is toegezegd dat voor de zomer van
2011 de staatssecretaris van Financiën zal ingaan op de fiscale aspecten
die spelen rondom de aanpak van leegstaande kantoren.
Belangrijk is verder de toezegging dat de Kamer voor de zomer van 2011
een wetsvoorstel zal ontvangen inzake verlenging van de tijdelijke
vrijstelling van het bestemmingsplan tot tien jaar. De verlenging naar tien
jaar zal in veel gevallen een rendabele exploitatie mogelijk maken.
Opgemerkt dient te worden dat voor zover ingeschat kan worden de
mogelijkheid van transformatie van kantoren en andere panden naar
huisvesting voor arbeidsmigranten nog in onvoldoende mate op het
netvlies staat bij marktpartijen en gemeenten. Het verdient aanbeveling
dat gemeenten inventariseren waar en onder welke voorwaarden een
dergelijke transformatie mogelijk en wenselijk is.
Op dit moment werken werkgevers, vakbonden, gemeenten en het
kabinet aan normen voor goede huisvesting. Deze worden opgenomen in
de cao voor uitzendkrachten. De uitzendsector zelf gaat de handhaving
uitvoeren: de Stichting Naleving Cao Uitzendkrachten in samenwerking
met de Stichting Normering Arbeid. Als deze cao-afspraken algemeen
verbindend worden verklaard, gelden de normen voor de hele branche,
ook het malafide deel.

1
Voor de verhuur van zowel zelfstandige
woningen als kamers geldt dat de woningtoewijzing meetelt voor de 90% toewijzingsgrens
voor inkomens onder de € 33 614 die de
Europese regelgeving stelt. Nu zal dat meestal
geen problemen opleveren, gelet op de
inkomens van de meeste arbeidsmigranten.
Ook bij kamerverhuur hoeft dit geen probleem
te zijn, mits aan elke huurder een apart
huurcontract wordt aangeboden. Woningen
en kamers met een afzonderlijk contract die
onder de € 652 worden verhuurd kunnen met
staatsteun (i.e. borging door Waarborgfonds
Sociale Woningbouw) worden gerealiseerd.
Dat geldt niet voor logies.

Acties voor meer en betere huisvesting:
– Gemeenten maken met corporaties prestatieafspraken over de bouw
van logiesachtige huisvesting. Daar waar dit onvoldoende gebeurt zal
het rijk gemeenten en corporaties aansporen.
– Het kabinet maakt afspraken met koepels van corporaties en studentencorporaties over samenwerking en kennisuitwisseling.
– Er komt een voorstel voor een nieuw Bouwbesluit, zodat getransformeerde kantoren benut kunnen worden voor tijdelijke huisvesting van
bijvoorbeeld MOE-landers.
– Het kabinet verruimt de mogelijkheid van de tijdelijke vrijstelling van
het bestemmingsplan naar tien jaar. Hiermee worden de mogelijkheden voor een rendabele exploitatie vergroot.
– Er komen normen voor goede huisvesting in de cao voor uitzendkrachten. De sector handhaaft zelf die afspraken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

18

Daar waar sprake is van huisjesmelkerij en illegale huisvesting moeten
overbewoning en overlast worden aangepakt door een gedegen handhavingsbeleid van de gemeente. De aanpak door de Haagse pandbrigade in
de gemeente Den Haag is hier een goed voorbeeld van. Dit vraagt
overigens wel om een scherpe prioritering van de handhavingscapaciteit.
De huisvestingsafspraken met werkgevers dragen op termijn bij aan het
ontlasten van gemeenten bij hun handhaving. Het juridisch instrumentarium voor gemeenten om overlast aan te pakken voldoet. Tevens werkt
het kabinet aan aanvullende mogelijkheden in de bouwregelgeving
(bijvoorbeeld in de Woningwet) die gemeenten beter in staat stelt om een
lik-op-stuk beleid te voeren bij de aanpak van illegale huisjesmelkers.
De SIOD geeft voorlichting aan gemeentelijke diensten Wonen over de
relatie tussen dergelijke woonsituaties en mogelijke uitbuiting op de
arbeidsmarkt.
Vaak is ook sprake van een onbalans tussen «werk- en woongemeenten»:
arbeidsmigranten werken bijvoorbeeld in het Westland, en wonen in Den
Haag of Rotterdam. Gemeenten moeten daarom veel actiever in regionaal
verband afspraken maken met lokale betrokken partijen over de verdeling
van het aanbod van huisvesting. Het kabinet gaat deze gemeenten op
bestuurlijk en ambtelijk niveau daartoe aansporen.
Binnen het door het kabinet geïnitieerde netwerk van gemeenten met een
relatief groot aandeel migranten uit de MOE-landen, dat tweemaandelijks
bijeenkomt, kunnen gemeenten kennis en ervaringen uitwisselen over
knelpunten in de handhaving en huisvesting. Zo hebbengemeenten door
onderlinge uitwisseling bijvoorbeeld de werkwijze rond toepassing van de
bestuurlijke boete op basis van de Huisvestingswet verbeterd. Ook is
besloten om in het nieuwe Bouwbesluit voor kamergewijze verhuur en
logies normen voor het gebruiksoppervlak per persoon op te nemen die
aansluiten bij de huidige lokale verordeningen.
Tot slot is er, in het verlengde van bovengenoemd netwerk, een
praktijkteam beschikbaar dat een gemeente op afroep met raad en daad
bijstaat. Daarbij kan het gaan om inbreng van specialistische kennis, die
voor gemeenten relevant is. Ook kan het gaan om steun en bemiddeling
tussen lokale en regionale partijen onderling. Dit team wordt afhankelijk
van concrete vragen bemand door deskundigen van diverse departementen.
Verdere acties bij huisvesting:
– Gemeenten gaan actiever lik-op-stuk beleid voeren voor de aanpak van
huisjesmelkerij. Het kabinet stelt hen daartoe beter in staat met
aanvullende mogelijkheden in de bouwregelgeving.
– Gemeenten gaan veel actiever in regionaal verband afspraken maken
met lokale betrokken partijen over de verdeling van het aanbod van
huisvesting. Het kabinet gaat hen daartoe aansporen.
7. Inburgering
Taal en inburgering
Een groot deel van de arbeidsmigranten uit de MOE-landen beheerst het
Nederlands niet of nauwelijks. Dit belemmert hun functioneren op de
werkvloer en hun integratie in onze samenleving.
Op dit moment worden arbeidsmigranten uit Europa niet verplicht in te
burgeren. Het kabinet gaat in lijn met het regeerakkoord in Europees
verband verkennen op welke wijze de integratie van EU-arbeidsmigranten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

19

kan worden bevorderd. Dit gebeurt onder andere via Urbiscoop, het
netwerk van een aantal Benelux- gemeenten met een vergelijkbare
problematiek.
De gemeente Rotterdam heeft al extra initiatieven genomen om de
participatie van arbeidsmigranten uit de MOE-landen aan taal- en
inburgeringscursussen te stimuleren. Deze activiteiten vinden op maat in
de wijken plaats. In 2010 hebben bijna 500 MOE-landers deelgenomen aan
inburgeringstrajecten of zijn met een traject gestart. In de wijken waar
veel MOE-landers wonen zijn extra voorlichtingsbijeenkomsten over het
belang en nut van taal en inburgering georganiseerd. Ook de professionals (welzijnswerk, scholen, politie) zijn actief benaderd en gevraagd
migranten uit de MOE-landen adequaat door te verwijzen naar aanbieders
van taal-/inburgeringstrajecten.
De gemeente Den Haag heeft een laagdrempelige voorziening opgezet
voor mensen die het Nederlands niet of onvoldoende beheersen, «Taal in
de buurt». Jaarlijks nemen ook 250 arbeidsmigranten uit de MOE-landen
deel aan deze taalcursussen. Het blijkt echter dat juist bij deze groep
behoefte bestaat aan een op een beter arbeidsperspectief afgestemde
taalbeheersing. Het betreft mensen die onder hun opleidingsniveau
werken, maar willen doorstromen. In maart 2011 is daarom een pilot
gestart die gericht is op het verbeteren van de taalvaardigheid van
arbeidsmigranten uit MOE-landen, om zo hun kansen op de arbeidsmarkt
te vergroten en hun positie te verbeteren.
Den Haag biedt ook cursuspakketten op maat aan, waarbij rekening wordt
gehouden met de wensen en mogelijkheden van bedrijven. Als
werknemers zich willen scholen, dan richt de cursus zich op de taalvaardigheid die nodig is voor de betreffende beroepsopleiding. Ook kan een
taalcursus specifiek op een bepaalde branche worden afgestemd.
Lestijden, cursusduur en locatie sluiten aan op de wensen en mogelijkheden van het bedrijf. Op jaarbasis nemen in Den Haag 1 200 arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa deel aan inburgeringstrajecten.
Landelijk namen in 2010 ongeveer 9 000 Europese arbeidsmigranten
vrijwillig deel aan een inburgeringstraject via de gemeente. De belangstelling voor het gemeentelijke aanbod is sterk toegenomen ten opzicht
van het jaar daarvoor. Tot 2013 zullen gemeenten hun budget voor
inburgering ook benutten voor arbeidsmigranten die vrijwillig willen
inburgeren, maar alleen indien zij budget overhouden nadat aan
verplichte inburgeraars een aanbod is gedaan. Vanaf 2013 bestaat die
specifieke mogelijkheid niet meer. Het is het voornemen van het kabinet
dat dan de wijziging van de Wet inburgering in werking zal treden waarbij
er een inburgeringsplicht geldt voor nieuwkomers uit derde landen. Dan
zal het generieke budget op basis van de Wet educatie en beroepsonderwijs mede benut worden voor taallessen aan arbeidsmigranten. De
Wet educatie en beroepsonderwijs wordt in die zin aangepast.
Ook onderzoekt het kabinet de mogelijkheid van een sociaal leenstelsel
voor de inburgering van migranten uit de MOE-landen.
Arbeidsmigranten die hier langere tijd verblijven, moeten ook zelf
verantwoordelijkheid dragen voor hun inburgering. Om dit te stimuleren
wordt het bestaande pakket voor zelfstudie aangevuld met begeleiding in
de talen van de MOE-landers. Zo kan men (online) zelf de taal leren op een
elementair niveau. Dit is ook een uitkomst voor degenen die met
regelmaat een bepaald deel van het jaar hier verblijven en een deel van
het jaar in eigen land.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

20

Ook de werkgevers moeten een grotere verantwoordelijkheid dragen voor
taal op de werkvloer, bijvoorbeeld door de bestaande Opleiding &
Ontwikkeling (O&O) fondsen te benutten voor taallessen. Werkgevers
kunnen tijd, ruimte en huiswerkbegeleiding regelen. Dit kan geconcretiseerd worden door taalvoorzieningen op te nemen in de caos van
relevante branches, zoals in 2010 en 2011 al gebeurd is in de schoonmaakbranche.
Acties taal en inburgering:
– Het kabinet gaat in Europees verband verkennen hoe de integratie van
EU-arbeidsmigranten bevorderd kan worden.
– Gemeenten bieden bij voldoende budgetruimte tot 2013 inburgeringstrajecten aan op basis van de Wet inburgering; vanaf 2013 benutten zij
het budget educatie en beroepsonderwijs ook voor MOE-landers. De
Wet educatie en beroepsonderwijs wordt aangepast.
– Het kabinet onderzoekt de mogelijkheid van een sociaal leenstelsel
voor de inburgering van migranten uit de MOE-landen.
– Het bestaande pakket voor zelfstudie wordt aangevuld met begeleiding
in de talen van MOE-landers. E-learning wordt gestimuleerd.
– Het kabinet overlegt met werkgevers over het bevorderen van taalles
op de werkvloer, bij voorkeur via caos.
Onderwijs
Met name de gemeenten Den Haag, Rotterdam en Schiedam geven aan
dat de instroom van leerlingen van arbeidsmigranten in het onderwijs in
korte tijd is toegenomen. De extra instroom van deze leerlingen levert
voor sommige instellingen (praktische) problemen op die deels worden
veroorzaakt doordat instellingen onvoldoende op de hoogte zijn van
bestaande financiële regelingen voor de eerste opvang van vreemdelingen.
In het basisonderwijs kunnen scholen aanspraak maken op extra
faciliteiten voor leerlingen die korter dan een jaar in Nederland zijn. Deze
faciliteiten kunnen worden ingezet voor de eerste opvang van deze
leerlingen. Daarnaast kunnen deze scholen gewichtengeld krijgen voor
leerlingen die voldoen aan de criteria van de gewichtenregeling. Ook
scholen voor voortgezet onderwijs kunnen aanspraak maken op extra
voorzieningen voor leerlingen die korter dan twee jaar in Nederland zijn
(Leerplusarrangement). Daarnaast zijn er internationale schakelklassen.
De internationale schakelklas (ISK) is er voor leerlingen van 12 tot en met
18 jaar die nog maar kort in Nederland zijn en het Nederlands niet of
nauwelijks spreken. In deze klas volgen ze een cursus Nederlands, zodat
ze daarna naar een gewone klas op de middelbare school kunnen.
Gebleken is dat niet alle scholen op de hoogte zijn van de mogelijkheden
om aanspraak te maken op extra middelen of dat scholen de procedures
om de middelen aan te vragen ingewikkeld vinden. Betere communicatie
en informatievoorziening alsmede regionale samenwerking moeten
uitkomst bieden om de mogelijkheden die bestaan beter te benutten. Het
betreft o.a. de hierboven genoemde regelingen voor het primair en het
voortgezet onderwijs. Ook het regionale zorgbudget kan voor specifieke
problemen benut worden. Daarover moeten in regionaal verband
afspraken gemaakt worden.
In het MBO wordt specifiek beleid gevoerd om schooluitval te voorkomen
en een beter taalniveau te bevorderen. Dat is beschreven in het actieplan
MBO. Dit beleid geldt voor alle MBO-deelnemers, inclusief de deelnemers
uit MOE-landen. De adequate inschrijving van arbeidsmigranten in de
GBA brengt meer duidelijkheid voor het handhaven van de leerplicht waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

21

dat nodig is. Er zijn signalen dat een aantal kinderen in de leerplichtige
leeftijd, niet naar school gaat.
Acties onderwijs:
– Betere communicatie en informatievoorziening alsmede regionale
samenwerking moeten ervoor zorgen dat bestaande mogelijkheden
beter benut worden.
– In regionaal verband afspraken maken voor het benutten van het
zorgbudget voor leerlingen met specifieke problemen.
– Gemeenten zetten zich in om bij het handhaven van de leerplicht
kinderen die geen onderwijs volgen beter in beeld te krijgen.
8. Verblijfsbeëindiging en terugkeer
Gemeenten, met name de G4, hebben aangegeven dat zij te kampen met
problemen die veroorzaakt worden door EU-burgers uit de MOE-landen.
Zo wordt er steeds vaker een onevenredig beroep gedaan op de bijstand,
wordt de dag- en nachtopvang in toenemende mate bezet door
MOE-landers en is er onder deze groep sprake van overlast en criminaliteit.
Rijk en gemeenten hebben maatregelen in kaart gebracht die een striktere
koppeling tussen het EU-verblijfsrecht en een beroep op het sociaalbijstandstelsel leggen, in relatie met zo nodig terugkeer naar het land van
herkomst. Die koppeling dient ertoe om de EU-burger duidelijk te maken
wat de consequenties zijn voor het recht op verblijf in ons land wanneer
hij een beroep doet op het sociaalbijstandstelsel. Onder sociaalbijstandstelsel wordt in dit verband verstaan de maatschappelijke opvang en de
bijstandsuitkering.
Algemeen
EU-burgers hebben het recht om in ons land te verblijven als zij voldoen
aan de voorwaarden voor het verblijfsrecht zoals bepaald in de richtlijn
inzake het vrij verkeer van personen. EU-burgers hebben het recht
gedurende maximaal drie maanden in Nederland te verblijven zonder
andere voorwaarden of formaliteiten dan de verplichting in het bezit te
zijn van een geldige identiteitskaart of een geldig paspoort. Voor een
verblijf langer dan drie maanden in Nederland moet de EU-burger
aantonen dat hij werknemer of zelfstandige is. Werkzoekenden, studenten
en andere niet-actieven moeten tegen ziektekosten zijn verzekerd en over
voldoende middelen van bestaan beschikken zodat zij niet ten laste komen
van het sociaal bijstandstelsel. Hoofdregel is dus dat EU-burgers die
langer dan drie maanden in Nederland willen verblijven in hun eigen
onderhoud kunnen voorzien.
Werkzoekenden
Om effectiever te kunnen toetsen of werkzoekenden recht op verblijf in
Nederland hebben, stelt het kabinet een toetsingskader op. Een onderdeel
van dat toetsingskader zal zijn dat het verblijfsrecht van een werkzoekende
alleen dan wordt erkend als hij of zij aantoonbaar wacht op de uitslag van
een al in gang gezette sollicitatieprocedure of anderszins kan aantonen
concreet uitzicht te hebben op werk. Indien de werkzoekende niet aan dit
criterium voldoet en hij ook geen voldoende bestaansmiddelen heeft dan
verliest hij zijn rechtmatig verblijf en moet hij Nederland verlaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

22

Werkenden
Hoofdregel van de richtlijn is dat iemand die als werknemer of als
zelfstandige werk verricht van meer dan marginale aard, als werknemer
dient te worden beschouwd en verblijfsrecht heeft. Dat geldt ook wanneer
de beloning ervoor minder is dan het sociaal minimum (hij kan dan recht
op aanvullende bijstand hebben). Wordt degene werkloos, dan behoudt
hij de status van werknemer. De duur van het recht op verblijf is dan
afhankelijk van de tijd die is gewerkt: zes maanden rechtmatig verblijf na
werken korter dan een jaar en rechtmatig verblijf voor onbepaalde tijd na
werken langer een jaar. Het gevolg van het laatste is, dat iemand die
langer dan een jaar in Nederland heeft gewerkt en sindsdien werkloos is,
rechtmatig verblijf voor onbepaalde tijd heeft, ook als hij over onvoldoende middelen van bestaan beschikt. Daarmee ontstaat vervolgens een
recht op bijstand. Het kabinet brengt in kaart welke actie in Europees
verband moet worden ondernomen om te bewerkstelligen dat de richtlijn
op dit punt wordt gewijzigd. Doel is te bereiken dat het verblijfsrecht
vervalt indien betrokkene langer dan een jaar, en korter dan vijf jaar, in
Nederland heeft gewerkt en onvoldoende bestaansmiddelen heeft.
Niet-actieven
Een van de belangrijkste voorwaarden voor een verblijf langer dan drie
maanden is dat EU-burgers moeten beschikken over voldoende middelen
van bestaan. Wordt binnen de eerste vijf jaar niet aan die voorwaarde
voldaan, dan is er geen sprake van rechtmatig verblijf. Om dat te toetsen
wordt na drie maanden verblijf het vreemdelingenregister geraadpleegd;
inschrijving in dit register is verplicht. Dit gebeurt op het moment dat de
gemeentelijke sociale dienst de IND inschakelt om het verblijfsrecht te
toetsen. Bij de inschrijving van niet-actieve EU-burgers wordt strikt
getoetst of aan alle verblijfsvoorwaarden van de richtlijn wordt voldaan.
Indien dat niet het geval is wordt het verblijf beëindigd. Van die
EU-burgers die aanvankelijk wel voldeden aan de verblijfsvoorwaarden,
maar waarvan gedurende de eerste vijf verblijfsjaren blijkt dat zij niet
meer over voldoende middelen van bestaan beschikken, wordt beoordeeld of de beëindiging van het verblijf proportioneel is. Daarbij wordt
rekening gehouden met juridische waarborgen tegen verwijdering zoals
artikel 8 van het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens. Het
kabinet zal de mogelijkheden in kaart brengen voor het aanscherpen van
de regels omtrent het ontzeggen van het verblijf aan deze categorie
EU-burgers.
Samenwerking gemeenten, de IND en DT&V
Snelle en volledige informatie-uitwisseling tussen gemeenten, IND en de
Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) is cruciaal om snel het recht op
verblijf vast te stellen of te beëindigen van EU-burgers die een onredelijk
beroep doen op het sociale bijstandstelsel. Gemeenten zijn er nadrukkelijk
op gewezen alle afspraken over informatie-uitwisseling met de IND na te
komen zodat snel en adequaat kan worden gehandeld. Het gaat hier met
name om het door de gemeenten aanleveren van uniforme en volledige
informatie over de EU-onderdaan bij de IND, zodat deze dienst snel kan
beslissen over rechtmatig verblijf of verblijfsbeëindiging en de gemeente
en de DT&V kan informeren over de beslissing.
De afspraken over informatie-uitwisseling, zoals genoemd in de verzamelbrief van de minister van SZW van 24 december 2009, worden geactualiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

23

Vrijwillige terugkeer
Gemeenten gaan zich extra inzetten om vrijwillige terugkeer van vooral
kwetsbare groepen te bewerkstelligen. Het gaat om mensen die een vorm
van psychische of medische begeleiding nodig hebben. Zo heeft de
gemeente Utrecht een project opgezet met een zustergemeente in Polen.
Doel van dat project is EU-burgers terug te brengen naar Polen waar zij in
een zorginstelling worden opgevangen («warme» overdracht). De
gemeente Den Haag heeft sinds januari 2011 veertien dakloze
MOE-landers vrijwillig naar het land van herkomst laten terugkeren. Het
faciliteren van vrijwillige terugkeer is belangrijk, omdat het vrijwillige
karakter de slagingskans van resocialisatie in het land van herkomst
vergroot.
Ook werkgevers moeten een rol spelen bij de terugkeer van EU-burgers
die door hen naar Nederland zijn gehaald en geen werk meer hebben. Het
kabinet zal werkgevers aansporen hun verantwoordelijkheid te nemen. Zo
werkt een groot uitzendbureau op dit moment samen met een hulpverleningsorganisatie in Polen aan de begeleide terugkeer van Polen die geen
werk meer hebben.
Gedwongen terugkeer
Van EU-burgers die zijn veroordeeld voor een misdrijf kan het recht op
verblijf worden beëindigd. Zij kunnen, als sprake is van een actuele en
voldoende ernstige bedreiging van een fundamenteel belang van de
Nederlandse samenleving, aansluitend ongewenst worden verklaard. Dat
betekent dat zij Nederland gedwongen moeten verlaten zodra de
strafsanctie is voldaan. Doen zij dat niet dan wordt de DT&V ingeschakeld
om betrokkene te verwijderen.
Sinds februari van dit jaar heeft het kabinet nieuw beleid afgekondigd dat
inhoudt dat EU-burgers die meerdere malen zijn veroordeeld voor
misdrijven (veelplegers) en waarbij de afzonderlijke delicten op zichzelf
niet zwaar genoeg zijn voor ongewenstverklaring, tot ongewenst
vreemdeling worden verklaard en uit Nederland worden verwijderd.
Overigens is de EU-onderdaan in eerste instantie zelf verantwoordelijk
voor zijn terugkeer naar het land van herkomst. Indien hij zich na de
wettelijke vertrektermijn van 28 dagen nog in Neder land bevindt, is
gedwongen vertrek aan de orde.
Verblijfsbeëindiging en maatschappelijke opvang
Bij wijze van een pilot wordt het rechtmatig verblijf beëindigd van
EU-burgers die een onredelijk beroep op de maatschappelijke opvang
doen, analoog aan het beëindigen van het rechtmatig verblijf van
EU-burgers die een onredelijk beroep op bijstand doen. Na beëindiging
van het verblijfsrecht moeten zij Nederland verlaten binnen de wettelijke
vertrektermijn van 28 dagen. Als zij daar niet aan voldoen volgt
overdracht aan de DT&V. De maatregel is bedoeld om oneigenlijk gebruik
van de maatschappelijke opvang door EU-burgers te voorkomen en ligt in
het verlengde van de extra inspanningen die gemeenten zullen leveren
om te voorkomen dat EU-burgers in de maatschappelijke opvang terecht
komen en de aanpassing van de Wet maatschappelijke ondersteuning (zie
hoofdstuk 5). Om te voorkomen dat deze groep gedurende of na de 28
dagentermijn buiten het zicht van de overheid raakt wordt onderzocht of
hen bijvoorbeeld een meldplicht kan worden opgelegd en worden ook
andere mogelijke oplossingen in kaart gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

24

Acties verblijfsbeëindiging en terugkeer:
– Bij inschrijving van EU-burgers in het vreemdelingenregister van de
IND zal strikt getoetst worden of aan alle verblijfsvoorwaarden van de
richtlijn wordt voldaan. Indien dat niet het geval is wordt het verblijf
beëindigd.
– Bij inschrijving in het vreemdelingenregister van de IND van
EU-burgers die naar Nederland komen om werk te zoeken, geldt in het
vervolg dat zij na drie maanden geen rechtmatig verblijf hebben tenzij
zij kunnen aantonen zicht op werk te hebben.
– Het kabinet zet in op aanpassing van de richtlijn inzake het vrij verkeer
van personen om te realiseren dat een EU-burger die langer dan een
jaar en korter dan vijf jaar in Nederland heeft gewerkt, en sindsdien
werkloos is en over onvoldoende bestaansmiddelen beschikt, het
verder verblijf wordt ontzegd.
– De afspraken tussen de IND en gemeenten omtrent informatieuitwisseling worden geactualiseerd.
– Gemeenten zetten zich actief in voor vrijwillige terugkeer van
kwetsbare groepen.
– Het kabinet wijst werkgevers op hun verantwoordelijkheid voor de
terugkeer van EU-burgers die geen werk (meer) hebben.
– EU-burgers die meerdere keren zijn veroordeeld voor een misdrijf
worden ongewenst verklaard. Zij worden gedwongen Nederland te
verlaten.
– In een pilot van Rijk en gemeenten wordt het verblijf beëindigd van
EU-burgers die een beroep doen op maatschappelijke opvang.
9. Vervolg
De maatregelen in deze brief vormen een robuust pakket, waarmee het
kabinet arbeidsmigratie uit de MOE-landen ook inde toekomst in goede
banen wil leiden. Dat is ook nodig. De arbeidsmigratie uit de Midden- en
Oost-Europese landen is de laatste jaren sterk gestegen. Volgens de
laatste schattingen zijn er inmiddels ongeveer 200 000 arbeidsmigranten
in Nederland. Dat aantal kan de komende jaren nog verder toenemen,
onder andere door het wegvallen van de verplichte tewerkstellingsvergunning voor werknemers uit Bulgarije en Roemenië per 1 januari 2014.
De Tweede Kamer ontvangt dit najaar een kabinetsstandpunt over de
tewerkstellingsvergunning voor werknemers uit Bulgarije en Roemenië.
Deze brief maakt opnieuw duidelijk dat arbeidsmigratie positieve, maar
ook negatieve effecten heeft. Onze economie heeft er baat bij, indien de
arbeidsmigranten moeilijk vervulbare vacatures vervullen. Maar sommige
migranten hebben inmiddels geen werk meer. Het kabinet wil voorkomen
dat migranten hier voor langere tijd blijven, terwijl ze niet werken en dus
niet integreren in de samenleving. Dit leidt tot overlast en een beroep op
sociale voorzieningen – bijvoorbeeld uitkeringen en opvang – die niet voor
hen bedoeld zijn. Ook treedt het kabinet op tegen uitbuiting, oneerlijke
concurrentie en overbewoning.
Met deze maatregelen kunnen niet alle knelpunten onmiddellijk worden
opgelost. Sommige maatregelen uit deze brief kunnen direct worden
uitgevoerd, voor andere is overleg nodig met betrokkenen en weer andere
maatregelen vergen wetswijziging of zelfs wijziging van Europese
regelgeving. Rijk en gemeenten hebben afgesproken om gezamenlijk te
bewaken dat de maatregelen daadwerkelijk leiden tot het gewenste
resultaat, onder meer in een halfjaarlijks bestuurlijk overleg. Indien dit niet
het geval is, worden alternatieve of aanvullende maatregelen genomen.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
H. G. J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 407, nr. 118

25