Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 117

Wijziging van de Pensioenwet en enige andere
wetten in verband met de invoering van een
algemeen pensioenfonds (Wet algemeen
pensioenfonds)

Nr. 35

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 juni 2015
Tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel algemeen pensioenfonds op 16 juni jl. heb ik uw Kamer toegezegd mijn appreciatie van het
amendement van de leden Lodders en Vermeij1 aan uw Kamer te sturen
(Handelingen II 2014/15, nr. 96). Dit amendement maakt gescheiden
vermogens mogelijk bij een fusie van verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen.
Zoals tijdens de plenaire behandeling bleek, kan het wetsvoorstel op
brede steun van het veld en uw Kamer rekenen. Ik ben daarover
verheugd. Net als verschillende leden van uw Kamer zie ik in potentie de
meerwaarde van het openstellen van het algemeen pensioenfonds voor
verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen. Echter, we kunnen de ogen
niet sluiten voor de mogelijke risico’s die dit met zich meebrengt voor de
juridische houdbaarheid van de verplichtstelling. Dat is dan ook de reden
dat ik een onderzoek laat uitvoeren naar de risico’s die zijn verbonden aan
het eventueel openstellen van het algemeen pensioenfonds voor
verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen.
Het ingediende amendement gaat weliswaar niet over aansluiting van
verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen bij een algemeen pensioenfonds, maar raakt wel op een vergelijkbare wijze de verplichtstelling en
brengt eveneens risico’s met zich mee. Deze risico’s heb ik reeds in het
debat kort benoemd.
Om zicht te krijgen op de omvang van de risico’s wil ik daarover graag het
oordeel van de Afdeling advisering van de Raad van State vragen.

1

kst-34117-35
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Kamerstuk 34 117, nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 35

1

Doel amendement
Ik vind het doel van het amendement sympathiek. Ik begrijp dat ook kleine
verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen tot schaalvergroting willen
komen.
Het doel van het wetsvoorstel algemeen pensioenfonds is om de
consolidatie van pensioenfondsen te faciliteren. Het amendement sluit
hier goed op aan.
Juridische overwegingen
In beginsel is de verplichtstelling een inbreuk op de mededingingsregels.
Op grond van het Europees recht kan verplichtstelling van een regeling
echter worden gerechtvaardigd als dit noodzakelijk is voor de vervulling
van een aan het bedrijfstakpensioenfonds opgedragen bijzondere sociale
taak van algemeen belang. Deze voorwaarde vloeit voort uit het arrest
Brentjens uit 1999 (C-115/97 – C-117/97) en daarmee samenhangende
arresten als Albany (C-67/96), Drijvende Bokken (C-219/97) en Van der
Woude (C-222/98) van het Europese Hof van Justitie. Deze lijn is meer
recent (2011) nog bevestigd in het arrest AG2R Prévoyance (C-437/09). Uit
de voornoemde arresten blijkt dat het Europese Hof van Justitie bij de
beoordeling of er bij een cao sprake is van strijdigheid met de Europese
mededingingsregels vooral let op de vraag of het gaat om overeenkomsten die in het kader van collectieve onderhandelingen tussen sociale
partners worden gesloten ter verbetering van de arbeidsvoorwaarden, die
gezien hun aard en doel een uitzondering op de mededingingsregels
rechtvaardigen.
Uit de arresten Brentjes, Albany en Drijvende Bokken blijkt dat voor de
vraag of het in de cao overeengekomen pensioen vervolgens verplicht kan
worden gesteld in de bedrijfstak, van belang is of de regeling voldoende
solidariteitskenmerken bezit en daarmee een bijzonder sociaal belang
dient.
Deze solidariteitskenmerken kunnen onder meer bestaan uit de volgende
aspecten:
• acceptatieplicht. Er is geen aanvangsselectie en geen medische
keuring;
• risicodeling tussen de deelnemers die aan het pensioen deelnemen;
• de regeling valt onder het verbod op ringfencing van artikel 123 van de
Pensioenwet en vormt dus één financieel geheel met de andere
regelingen die een pensioenfonds uitvoert;
• de doorsneesystematiek.
De vraag of er voldoende solidariteitkenmerken zijn is een oordeel over de
optelsom van alle solidariteitselementen.
De voorliggende vraag is of een rechter zal oordelen of er voldoende
solidariteitskenmerken overblijven als één van deze kenmerken, in dit
geval de eis van één financieel geheel, verdwijnt. Dit kan niet bij voorbaat
met zekerheid worden gesteld.
Het betreft complexe problematiek met mogelijk verstrekkende gevolgen
voor de houdbaarheid van de verplichtstelling. Het is dan ook uitermate
passend om dit gedegen in kaart te brengen. De vraag is bovendien of we
met een toekomstdiscussie voor de deur, die ook onder meer zal gaan
over solidariteitskenmerken in het stelsel, nu één geïsoleerd element
moeten veranderen. Daarmee sorteren we voor op een fundamentele
discussie over een duurzaam toekomstig pensioenstelsel en de rol van de
verplichtstelling daarin. Tegelijkertijd is vanwege de voortgaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 35

2

consolidatie de urgentie voor pensioenfondsen om met een algemeen
pensioenfonds tot schaalvergroting te komen, groot.
Daarnaast zie ik een aantal andere aandachtspunten. Ik benoem die hier
kort.
Marktordening
Het amendement kan effect hebben op de marktordening. Door
afgescheiden vermogens mogelijk te maken in verplichtgestelde
bedrijfstakpensioenfondsen wordt het voor hen makkelijker om na de
fusie andere ondernemingen of bedrijfstakken via vrijwillige aansluiting
bij het fonds te betrekken.
Hierbij merk ik op dat zowel kleine als grote verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen gebruik kunnen maken van het amendement. Met de
verplichtstelling wordt met gebruikmaking van een uitzondering op het
mededingingsrecht al een bepaalde schaalgrootte verkregen. Als de
verplichtstelling wordt ingezet om tot verdere schaalvergroting over te
gaan kan dat verdere mededingingsrechtelijke vragen opleveren.
Waarborgen
Voor een goede uitvoering van financieel afgescheiden pensioenvermogens kent het algemeen pensioenfonds een aantal waarborgen. Het
gaat onder andere om:
• Een vergunning en toets op de inrichting van de bedrijfsvoering;
• Een weerstandsvermogen ter dekking van operationele risico’s;
• Vermogensscheiding tussen pensioenvermogens onderling en tussen
het pensioenvermogen en het weerstandsvermogen
• En de eisen omtrent de governance en medezeggenschap.
Het amendement kent deze waarborgen niet. Daarbij is ook van belang
dat het amendement geen tijdelijke oplossing aandraagt, maar een
permanent alternatief introduceert naast het algemeen pensioenfonds. Ik
heb in mijn tweede termijn bij de behandeling van het wetsvoorstel aan
het lid Van Weyenberg (D66) toegezegd ook in te gaan op het weerstandsvermogen. Ik moet constateren dat het amendement niet regelt dat een
weerstandsvermogen vereist is bij een fusie van verplichtgestelde
bedrijfstakpensioenfondsen met afgescheiden vermogens.
Ik voer momenteel onderzoek uit naar de mogelijkheid het algemeen
pensioenfonds open te stellen voor verplichtgestelde bedrijfstakpensioenfondsen met alle bijbehorende waarborgen. Als het onderzoek tot een
positieve uitkomst leidt, dan kan op die manier de gewenste schaalvergroting bewerkstelligd worden. Het onderzoek wordt deze zomer
opgeleverd. Het onderzoek en de analyse van het kabinet stuur ik in het
najaar naar uw Kamer.
Samenvattend
Ik wil nogmaals benadrukken dat ik mij goed kan vinden in het doel van
het amendement. Ik ben de indieners erkentelijk dat zij het probleem
hebben gesignaleerd en daarvoor een concrete oplossing aandragen.
Ik vind het echter in ons aller belang om zorgvuldig te kijken naar de
precieze juridische consequenties van het amendement, met name op het
vlak van de houdbaarheid van de verplichtstelling.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 35

3