Advies inzake de ontwerpbeginselen
van de International Law Commission
over bescherming van het milieu in
relatie tot gewapend conflict
Advies nr. 36, 9 juli 2020

Leden Commissie van advies inzake
volkenrechtelijke vraagstukken
Voorzitter

Prof. dr. L.J. (Larissa) van den Herik

Vicevoorzitter

Dr. mr. C.M. (Catherine) Brölmann

Leden

Dr. mr. R. (Rosanne) van Alebeek
Dr. G.R. (Guido) den Dekker
Dr. B. (Bibi) van Ginkel LLM
Dr. mr. A.J.J. (André) de Hoogh
Prof. dr. J.G. (Johan) Lammers
Mr. A.E. (Annebeth) Rosenboom
Prof. C. (Cedric) Ryngaert

Toegevoegd lid

Dr. mr. D.A. Dam-de Jong

Secretarissen

Mr. F. (Fatima) Arichi
Mr. V.J. (Vincent) de Graaf LLM

Postbus 20061
2500 EB Den Haag
T: 070 - 348 6724
E: djz-ir@minbuza.nl

2

Eindnoten

17

Hoofdstuk 1

Inleiding
Op 8 juli 2019 heeft de International Law Commission (ILC) in eerste lezing achtentwintig
ontwerpbeginselen (vanaf nu aangeduid als beginselen) aangenomen inzake de bescherming van
het milieu in relatie tot gewapend conflict, en deze in augustus 2019 voorzien van commentaren.1
Deze beginselen vloeien voort uit een zesjarige studie uitgevoerd door de Speciale Rapporteurs Marie
Jacobsson (Zweden, 2013-2016) en Marja Lehto (Finland, 2017-2019), bestaande uit vijf rapporten.
In zijn brief van 30 november 2019 heeft de minister van Buitenlandse Zaken de Commissie van advies
inzake volkenrechtelijke vraagstukken (CAVV) verzocht over de beginselen een advies uit te brengen.
Binnen de CAVV is een schrijfgroep samengesteld bestaande uit prof. C. Ryngaert, die als coördinator
optrad, dr. mr. D.A. Dam-de Jong (die bereid was ten behoeve van dit advies als tijdelijk lid aan de CAVV
te worden toegevoegd), dr. mr. C.M. Brölmann en prof. dr. J.G. Lammers.
Het hiernavolgende advies zal ingaan op de politieke context van de beginselen, de wijze waarop de ILC
haar mandaat heeft ingevuld, de door de ILC gekozen benadering en specifieke keuzes die zijn gemaakt.
De door Nederland ingenomen positie ten aanzien van de ILC studie en de afzonderlijke beginselen
vormt een rode draad in dit advies.

4

Hoofdstuk 2

Politieke context
Het internationaal recht met betrekking tot de
bescherming van het milieu gedurende gewapend
conflict heeft zich uiterst moeizaam ontwikkeld.
De belangrijkste rechtsontwikkelingen dateren
uit de jaren zeventig van de twintigste eeuw en
vormen een reactie op ernstige milieuschade
in Vietnam als gevolg van Amerikaanse luchtaanvallen met zeer giftige chemische stoffen. In
het licht van deze gebeurtenissen konden staten
overeenstemming bereiken over een verdrag dat
militair of anderszins vijandig gebruik verbiedt
van technieken voor milieumodificatie die een
‘widespread, long-term or severe’ effect hebben
(het ENMOD verdrag uit 1976)2 alsmede over een
tweetal gespecialiseerde bepalingen in Additioneel
Protocol I bij de Geneefse Conventies. Deze bepalingen verbieden partijen bij een internationaal
gewapend conflict om wapens te gebruiken die
‘widespread, long-term and severe’ schade aan het
milieu toebrengen (Artikel 35(3)) en formuleren
een zorgplicht om dergelijke schade te voorkomen
(Artikel 55(1)). Het bleek niet mogelijk om overeenstemming te bereiken over het opnemen van
vergelijkbare bepalingen in Additioneel Protocol II
bij de Geneefse Conventies, dat van toepassing is
op niet-internationale conflicten. Bovendien wordt
Artikel 35(3) en 55(1) een gebrek aan praktisch nut
verweten, omdat wordt aangenomen dat het
nagenoeg onmogelijk is dat schade aan het milieu
de cumulatieve vereisten van ‘widespread,
long-term and severe’ vervult.3

De beginselen dienen tegen het licht van deze
achtergrond te worden bezien. Daarbij moet
worden aangetekend dat de ILC zich in een lastige
positie bevond vanwege de politieke controverse
waarmee ontwikkeling van het oorlogsrecht is
omgeven en de bijzondere positie die het Internationale Comité van het Rode Kruis (ICRC) inneemt
wanneer het gaat om de interpretatie en
toepassing van het oorlogsrecht.6 Beide factoren
hebben de keuzes van de ILC met betrekking tot
de benadering van het onderwerp beïnvloed.7

Het gebrek aan toegesneden regels alsmede de
onduidelijkheid over de interpretatie van de
bestaande regels vormden de aanleiding voor
UN Environment Programme (UNEP) om de ILC
in 2009 te verzoeken een studie te verrichten
naar milieubescherming ten tijde van gewapend
conflict.4 Bovendien rondde de ILC in 2011 een
studie af naar de effecten van gewapend conflict
op verdragen, die vragen opriep ten aanzien
van de toepassing van internationaal milieurecht
en mensenrechten op de bescherming van het
milieu tijdens gewapend conflict.5

5

Hoofdstuk 3

Mandaat en status van
de ontwerpbeginselen
Het doel van de beginselen is ‘to enhance protection of the environment in relation to armed conflict’.
Hoewel deze doelstelling kan worden uitgelegd als
primair ziende op progressieve ontwikkeling van
het internationaal recht, heeft de Speciaal Rapporteur ervoor gekozen om het mandaat van de
ILC (de codificatie en progressieve ontwikkeling
van het internationaal recht) terughoudend in te
vullen in deze studie. 8 Ten eerste wordt duidelijk
gesteld dat het niet de taak is van de ILC om het
oorlogsrecht te ontwikkelen, waarmee de Speciaal
Rapporteur de ruimte van de ILC om het recht
op dit gebied te ontwikkelen sterk inperkt. Deze
keuze hangt direct samen met de reeds geschetste
achtergrond van de studie.9 Ten tweede wordt de
nadruk in de studie gelegd op het identificeren
van regels van gewoonterecht en op het verduidelijken van de onderlinge samenhang tussen regels
en rechtsgebieden.10 De studie heeft derhalve niet
primair tot doel om nieuwe regels teontwikkelen.
Dit betekent echter geenszins dat progressieve
ontwikkeling van het recht wordt uitgesloten.
Eventuele rechtsontwikkeling komt ten eerste
voort uit (her)interpretatie van bestaande regels.
Ten tweede wordt de toepassing van bestaande
regels soms uitgebreid. Een voorbeeld betreft
beginsel 16 dat van toepassing is op wraakacties
tegen het milieu en is gebaseerd op een verdragsbepaling. Het commentaar tekent aan dat
onvoldoende overeenstemming bestaat over de
gewoonterechtelijke status van het beginsel en dat
“the inclusion of this draft principle can be seen as
promoting the progressive development of international law, which is one of the mandates of the
Commission”. 11 Tot slot formuleert de studie diverse ‘best practices’ of aanbevelingen, die tot doel
hebben het gewoonterecht verder te ontwikkelen.
De door de Speciaal Rapporteurs uitgevoerde
studie heeft derhalve tot doel het gewoonterecht
te codificeren en – tot op bepaalde hoogte – verder te ontwikkelen. De keuze voor beginselen

(‘principles’) sluit hierbij aan. De ILC geeft hiermee
impliciet te kennen dat het niet beoogt een nieuw
verdrag voor te bereiden, een indruk die wel zou
zijn gewekt wanneer de ILC had ingezet op de
ontwikkeling van ‘articles’. Verder lijken beginselen meer flexibiliteit te bieden dan ‘conclusions’
waar het gaat om de verdere ontwikkeling van het
internationaal recht.” Nederland heeft expliciet
steun uitgesproken voor de keuze van de ILC voor
‘principles’.12
Of er sprake is van een verplichting of een aanbeveling moet blijken uit de tekst van de beginselen.
Onderscheid tussen beginselen die een verplichting
inhouden enerzijds en aanbevelingen anderzijds
wordt in de eerste plaats gemaakt door het gebruik van het woord ‘shall’ voor verplichtingen en
‘should’ voor aanbevelingen. Desondanks blijft de
exacte formulering van groot belang. Hieruit blijkt
bijvoorbeeld of een verplichting opgenomen in een
beginsel geacht wordt universeel gewoonterecht te
reflecteren of dat deze alleen wordt geacht te gelden voor een beperkt aantal staten, op grond van
verdragsbeginselen of als regionaal gewoonterecht.
Nederland heeft zich kritisch uitgelaten over het
gebruik van het woord ‘shall’ in diverse beginselen.
Nederland heeft met name betwist dat beginsel 7
(voorheen 8), beginsel 24 (voorheen 18) en beginsel
27 (voorheen 16) bestaande verplichtingen onder
internationaal recht reflecteren.13
Beginsel 7 stelt dat staten en internationale organisaties die betrokken zijn bij vredesoperaties “shall
consider the impact of such operations on the environment and take appropriate measures to prevent,
mitigate and remediate the negative environmental
consequences thereof”. Dit beginsel is gebaseerd op
niet-bindende beleidsdocumenten van de EU, de
VN en de NAVO.14 Hoewel dit soort documenten in
de praktijk een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van gewoonterecht en geregeld gewoonterecht reflecteert, ziet de CAVV geen aanwijzing

6

dat dit reeds het geval is. De CAVV deelt derhalve
het standpunt van Nederland ten aanzien van de
gewoonterechtelijke status van dit beginsel. Tegelijkertijd onderkent de CAVV ook de waarde van
dit beginsel. Zij hecht met name waarde aan het
feit dat er sprake is van een groeiende en consistente praktijk op dit punt door organisaties waar
Nederland lid van is.15 Bovendien is het beginsel
voldoende flexibel door gebruik van de woorden
“consider” en “appropriate”. De CAVV adviseert
Nederland derhalve om dit beginsel te steunen.
De beginselen 24 en 27 zijn beide van toepassing
op post-conflict situaties. Beginsel 24 formuleert
een verplichting voor staten en internationale
organisaties om informatie met elkaar te delen en
om burgers toegang te geven tot informatie “in accordance with their obligations under international
law”, met het oog op het faciliteren van herstelmaatregelen na afloop van een gewapend conflict.16 De reikwijdte van dit beginsel is onduidelijk.
Er zijn twee lezingen mogelijk. Een eerste lezing
gaat ervan uit dat de ILC beoogt aan te geven dat
de verplichting voor staten en internationale organisaties om informatie met elkaar te delen en om
burgers toegang te geven tot informatie op zichzelf voldoende is verankerd in het internationaal
recht. De verwijzing naar verplichtingen onder
internationaal recht moet dan worden begrepen
in het licht van verdragen die in het bijbehorende
commentaar worden genoemd en waaruit modaliteiten en mogelijke beperkingen op de verplichting voortvloeien.17 Een tweede lezing gaat ervan
uit dat de verplichting tot het delen van informatie
slechts geldt voor zover die voortvloeit uit bestaande verplichtingen onder internationaal recht.
Deze interpretatie berust op de volgende zinsnede
in het commentaar: “Paragraph 1 refers to the obligations States and international organizations may
have under international law to share and grant
access to information with a view to facilitating
remedial measures after an armed conflict”.18 Deze
formulering (“may have”) lijkt te wijzen op een
differentiatie tussen staten ten aanzien van het bestaan van de verplichting. Meer algemeen ziet de
CAVV onvoldoende aanwijzingen voor het bestaan
van een dergelijke verplichting. In het internationaal milieurecht bestaat een verplichting voor
staten tot het delen van informatie,19 maar deze
heeft geen algemene strekking. De CAVV kan zich
derhalve vinden in het Nederlandse standpunt dat
deze verplichting onvoldoende verankerd is in het
internationaal gewoonterecht.20

Beginsel 27 formuleert een inspanningsverplichting (“shall seek to”) voor partijen bij een gewapend
conflict, inclusief niet-statelijke gewapende groeperingen, om giftige en explosieve overblijfselen van
oorlog op te ruimen. Het beginsel bepaalt bovendien dat “such measures shall be taken subject to the
applicable rules of international law.” 21 Hier lijkt de
verwijzing naar internationaal recht in de eerste
plaats te zien op modaliteiten en mogelijke beperkingen. Uit het commentaar en de ‘without prejudice clause’, opgenomen in het derde onderdeel van
beginsel 27, kan bovendien worden afgeleid dat
beginsel 27 beoogt bestaande verdragsverplichtingen aan te vullen.22 Nederland heeft zowel de
gewoonterechtelijke status als de reikwijdte van dit
beginsel betwist. Ten eerste stelt Nederland dat het
beginsel primair op verdragsbepalingen is gestoeld
en ten tweede betoogt het dat deze verdragsbepalingen zich niet uitstrekken tot alle soorten
overblijfselen genoemd in het beginsel.23 De CAVV
kan zich slechts ten dele in dit standpunt vinden.
De CAVV wijst hierbij op ontwikkelingen in het
internationaal milieurecht die relevantie kunnen
hebben voor het opruimen van overblijfselen van
oorlog, in ieder geval voor zover het verplichtingen
van staten betreft, waaronder het preventiebeginsel en het beginsel ‘de vervuiler betaalt’.

7

Hoofdstuk 4

Temporele benadering
met betrekking tot
gewapend conflict
Uit de titel van de studie (“Protection of the environment in relation to armed conflicts”) blijkt al dat
voorzien is dat de beginselen niet alleen van toepassing zijn gedurende een gewapend conflict, maar
ook zien op maatregelen die in vredestijd kunnen
worden genomen om schade aan het milieu tijdens
een gewapend conflict zoveel mogelijk te voorkomen. Daarnaast geven diverse beginselen richtlijnen voor maatregelen gericht op herstel van schade
aan het milieu na de periode van een gewapend
conflict. Deze temporele benadering (voorafgaand,
tijdens en direct na een gewapend conflict) kan
rekenen op sterke bijval in de Zesde Commissie van
de Algemene Vergadering van de VN.24
Nederland heeft zijn steun uitgesproken voor
de temporele benadering, en daarbij aan de ILC
meegegeven om niet uit het oog te verliezen dat de
beginselen primair zijn gericht op conflictsituaties
en dat beginselen die betrekking hebben op de
fasen voorafgaand of na afloop van een gewapend
conflict derhalve voldoende specifiek moeten zijn.25
Naar de indruk van de CAVV is de Nederlandse
inbreng goed meegenomen door de ILC.
Het bleek voor de ILC niet eenvoudig om de
temporele benadering volledig toe te passen op de
indeling van de beginselen.26 De beginselen zijn
geordend in vijf onderdelen, die grosso modo de
verschillende fasen van een gewapend conflict tot
uitgangspunt nemen. Waar het eerste onderdeel de
reikwijdte en het doel van de beginselen uiteenzet,
bevat het tweede onderdeel een aantal algemene
beginselen die van toepassing zijn op alle fasen van
een gewapend conflict en enkele beginselen die
de nadruk leggen op maatregelen die voorafgaand
aan een gewapend conflict moeten worden genomen. Het derde onderdeel bevat beginselen die van
toepassing zijn gedurende een gewapend conflict,
terwijl het vierde onderdeel specifieke beginselen
formuleert die van toepassing zijn op bezetting.

Tot slot richt het vijfde onderdeel zich exclusief op
de situatie direct na een gewapend conflict. Het
is opvallend dat de beginselen die van toepassing
zijn op bezetting zijn opgenomen in een zelfstandig onderdeel en daarmee lijken te breken met de
temporele benadering. Het commentaar verklaart
dit door te wijzen op de grote verscheidenheid aan
omstandigheden die bezettingssituaties karakteriseren, waardoor deze soms lijken op actieve conflictsituaties en soms op (relatief vreedzame) postconflictsituaties.27 De uitzonderingspositie van bezetting kan
daarnaast worden verklaard door het feitelijke gezag
dat een bezetter uitoefent over het bezette grondgebied en de daar levende bevolking, waardoor
van een bezetter mag worden verwacht dat deze
bepaalde overheidstaken verricht. Nederland heeft
steun uitgesproken voor de keuze om bezetting op
te nemen in een apart onderdeel. Het heeft daarbij
uitgesproken graag te zien dat er een beginsel zou
worden opgenomen dat verklaart dat onderdelen 1,
2 en 3 van de beginselen eveneens van toepassing
zijn op bezetting.28 De CAVV constateert dat deze aanbeveling niet als zodanig is opgevolgd. Wel is er een
introductie toegevoegd in het commentaar bij sectie
4 die een dergelijke verklaring bevat.29
Tot slot kan de temporele benadering soms leiden
tot onduidelijkheden. Een voorbeeld is ontwerpbeginsel 13, dat de titel ‘general protection of the
environment during armed conflict’ draagt en de
basis vormt voor de beginselen die van toepassing zijn op de bescherming van het milieu tijdens
gewapend conflict. Het commentaar bij dit ontwerpbeginsel geeft echter aan dat het eerste onderdeel
van beginsel 13, dat algemeen stelt dat “the natural
environment shall be respected and protected in
accordance with applicable international law and, in
particular, the law of armed conflict”, relevant wordt
geacht voor alle fasen -- voorafgaand, gedurende en
na afloop van een gewapend conflict.30 Er lijkt geen
eenvoudige oplossing te zijn om die onduidelijkheid
weg te nemen.

8

Hoofdstuk 5

Dynamisch-integrale
benadering van het recht
Een belangrijk uitgangspunt van de beginselen is
dat het oorlogsrecht weliswaar geldt als lex
specialis voor de bescherming van het milieu
tijdens gewapend conflict, maar dat internationale
mensenrechten en internationaal milieurecht een
complementaire rol spelen in het beschermen van
het milieu in conflictsituaties. Door deze integrale
benadering te hanteren, beogen de beginselen navolging te geven aan de eerdergenoemde ILC-studie met betrekking tot het effect van gewapend
conflict op de werking van verdragen. Een belangrijke conclusie van die studie was immers dat de
werking van verdragen niet zonder meer wordt
opgeschort door de uitbraak van een gewapend
conflict. Het hanteren van een integrale benadering leidt in veel gevallen bovendien tot een
dynamische interpretatie van regels van oorlogsrecht, aangezien het merendeel van de relevante
ontwikkelingen in het internationaal milieurecht en het recht inzake de bescherming van
mensenrechten van latere datum zijn dan de
betreffende bepalingen van oorlogsrecht.
Deze benadering is het verst doorgevoerd in
de drie beginselen die van toepassing zijn op
bezettingen. Beginsel 20, dat de algemene verplichtingen van een bezetter ten aanzien van
milieubescherming in bezet gebied formuleert, is
gebaseerd op bestaande verplichtingen van staten
onder oorlogsrecht (met name Artikel 43 van het
Haags Landoorlogsreglement uit 1907 en
Artikel 55 van Additioneel Protocol I bij de Geneefse Conventies), mensenrechten (met name het
recht op leven, op gezondheid en op voedsel) en
milieurecht (met name het gewoonterechtelijke
‘no harm’ of preventiebeginsel). Het preventiebeginsel vormt tevens de basis voor beginsel 22
dat een verplichting formuleert voor bezettende
machten om passende zorgvuldigheid te betrachten ten aanzien van (economische) activiteiten die
aanzienlijke grensoverschrijdende schade aan het
milieu buiten bezet gebied met zich meebrengen.
Beginsel 21, dat ziet op duurzaam gebruik van

natuurlijke hulpbronnen in bezet gebied, herformuleert tot slot het beginsel van vruchtgebruik
onder Artikel 55 van het Haags Landoorlogsreglement uit 1907 in het licht van verplichtingen die
voortvloeien uit de gewoonterechtelijke beginselen
van permanente soevereiniteit over natuurlijke
hulpbronnen en duurzaam gebruik van
natuurlijke hulpbronnen. Ook een gevestigde
doctrine zoals die van het mensenrecht op water
vormt hier relevante (interpretatieve) context. De
keuze om verplichtingen onder internationale
mensenrechtenverdragen en onder internationaal
milieurecht rechtstreeks toe te passen op bezettingen wordt door de ILC gerechtvaardigd met een
beroep op internationale rechtspraak, waaronder
jurisprudentie van het Internationaal Gerechtshof
inzake de toepassing van beide rechtsgebieden in
bezettingssituaties, alsmede op eerdergenoemde
ILC-bepalingen met betrekking tot het effect van
gewapend conflict op de werking van verdragen.31
Nederland heeft zich in het verleden constructief-kritisch opgesteld tegenover de dynamischintegrale benadering.32 Constructief door steun uit
te spreken voor deze benadering, maar kritisch
door deze eng uit te leggen. Meer specifiek heeft
Nederland te kennen gegeven dat het een verduidelijking ten aanzien van de toepasselijkheid van
milieurecht op gewapende conflicten als voornaamste doel van de studie ziet.33 De CAVV gaat
ervan uit dat dit niet inhoudt dat Nederland de
rol van andere rechtsgebieden in het bieden van
bescherming aan het milieu in conflictsituaties
uitsluit. Dit betreft met name de rol van mensenrechten, aangezien ernstige schade aan het milieu
de eerbiediging van onder meer het recht op leven
en op gezondheid in de weg staat.34 Dit lijkt ook in
overeenstemming met de algemene benadering
van Nederland, dat bijvoorbeeld expliciet steun
uitsprak voor een verbreding van de analyse van
toepasselijke mensenrechten in het kader van
beginsel 20.35

9

Daarnaast heeft Nederland er meermaals op
aangedrongen dat de ILC zich dient te onthouden
van het aanbrengen van wijzigingen in het oorlogsrecht.36 Dit betreft onder meer de definiëring
van het begrip ‘gewapend conflict’ zelf. Nederland
heeft zich op het standpunt gesteld dat dit begrip
wordt gedefinieerd door oorlogsrecht en derhalve
geen nadere definiëring behoeft in de beginselen.37
Een ander voorbeeld betreft de herformulering
van de klassieke Martens clausule, die is opgenomen in alle verdragen die deel uitmaken van
oorlogsrecht en die beoogt een vangnet te bieden
aan mensen wanneer het verdrag in kwestie geen
specifieke, op de concrete situatie toegesneden
bescherming biedt. Beginsel 12 beoogt dit vangnet
uit te breiden naar het milieu, door de Martens
clausule op het milieu toe te passen. Beginsel 12
bepaalt dat “In cases not covered by international
agreements, the environment remains under the
protection and authority of the principles of international law derived from established custom, the
principles of humanity and from the dictates of
public conscience.” Deze clausule heeft mede tot
doel de integriteit van het milieu zelf te beschermen.38 Dit heeft tot enige discussie geleid, zowel in
de ILC als in de Zesde Commissie van de Algemene Vergadering, mede in verband met de vraag
of en in hoeverre de Martens clausule - en meer
specifiek de principles of humanity – geëigend zijn
om bescherming te bieden aan het milieu.39 De
CAVV signaleert dat recente ontwikkelingen op het
gebied van de bescherming van mensenrechten
een directe relatie leggen tussen de kwaliteit van
leven en de gezondheid van mensen enerzijds en
goed functionerende ecosystemen anderzijds.40
Ook meer algemeen lijkt sprake te zijn van een
groeiend besef dat de bescherming van het milieu
van essentieel belang is. De CAVV stelt zich op het
standpunt dat deze ontwikkelingen de voorgestelde uitbreiding van de Martens clausule rechtvaardigen.
De CAVV stelt zich voorts op het standpunt dat
zorgvuldig onderscheid moet worden gemaakt
tussen herdefiniëring (het geven van een nieuwe betekenis aan een term) en herinterpretatie
(het geven van een nieuwe interpretatie aan een
bestaande regel). De CAVV is in het algemeen van
mening dat herdefiniëring niet op zijn plaats is.
Herinterpretatie van het oorlogsrecht, zoals
bijvoorbeeld toegepast met betrekking tot beginsel

21, kan noodzakelijk zijn om de actualiteit en de
eenheid van het internationaal recht te waarborgen. Dit lijkt ook overeen te komen met het Nederlandse standpunt, aangezien het expliciet steun
heeft uitgesproken voor de herinterpretatie van
beginsel 21.41
De CAVV is verder van mening dat er ten aanzien
van de uitleg en implicaties van bepaalde regels
behoefte is aan meer duiding door de ILC. Een
eerste voorbeeld betreft beginsel 13(2) dat is gebaseerd op de zorgplicht van staten zoals eerder in
dit advies vermeld (zie onder II.) aangehaalde Artikel 55(1) van Additioneel Protocol I bij de Geneefse
Conventies. Dit beginsel bepaalt dat “care shall be
taken in warfare to protect the natural environment
against widespread, long-term and severe damage”.
Met het oog op het specifieke verzoek van UNEP
aan de ILC om de standaard van ‘widespread, longterm and severe’ onder de loep te nemen,42 wekt
het verbazing dat het commentaar bij beginsel
13 volstaat met de opmerking dat de betreffende
standaard niet door Additioneel Protocol I wordt
gedefinieerd.43 De CAVV stelt zich op het standpunt
dat het gewenst is dat enige duiding in het commentaar wordt opgenomen. Het commentaar bij
beginsel 13(2) zou bijvoorbeeld kunnen refereren
aan de noodzaak om deze standaard te interpreteren in het licht van de meest recente wetenschappelijke inzichten met betrekking tot de verschillende functies die ecosystemen uitoefenen, zoals
bijvoorbeeld ook gevolgd door het Internationaal
Gerechtshof in Certain Activities Carried Out by
Nicaragua in the Border Area (Costa Rica v.
Nicaragua).44
Een tweede voorbeeld betreft beginsel 17 inzake
beschermde gebieden, dat als volgt luidt: “An area
of major environmental and cultural importance
designated by agreement as a protected zone shall
be protected against any attack, as long as it does
not contain a military objective”. In het commentaar wordt verduidelijkt dat de term ‘agreement’ zo
breed mogelijk moet worden opgevat “as including
mutual as well as unilateral declarations accepted
by the other party, treaties and other types of agreements, as well as agreements with non-State
actors”.45 Tegelijkertijd is daarin opgenomen dat
“there has to be an express agreement on the designation”.46 De vraag is hoe dit beginsel zich verhoudt
tot gebieden die bescherming genieten onder

10

belangrijke milieuverdragen, zoals de UNESCO
World Heritage Convention, het Verdrag inzake
Biologische Diversiteit en het Ramsar Verdrag voor
de bescherming van natte gebieden. Gelden deze
gebieden automatisch als ‘protected zones’ of moeten partijen bij een gewapend conflict desondanks
een overeenkomst sluiten waarin zij deze gebieden
aanwijzen als ‘protected zones’? Het zou goed zijn
als interactie tussen de verschillende rechtsgebieden met betrekking tot dit beginsel verder kan
worden verduidelijkt.
Tot slot zou de samenhang tussen de beginselen
13, 14 en 15 kunnen worden verduidelijkt. Beginsel 13 beoogt algemene regels neer te leggen
voor de bescherming van het milieu afkomstig uit
verschillende rechtsgebieden, beginsel 14 stelt dat
het oorlogsrecht en met name de fundamentele
beginselen van onderscheid, proportionaliteit,
militaire noodzaak en voorzorg met aandacht voor
de bescherming van het milieu moeten worden
toegepast en beginsel 15 stelt dat “environmental
considerations shall be taken into account when
applying the principle of proportionality and the
rules on military necessity”. De systematiek is niet
helder op twee punten. Ten eerste zou de relatie
tussen de zorgplicht ten aanzien van het voorkomen van ‘widespread, long-term and severe damage’
onder beginsel 13(2) enerzijds en de toepassing van
de beginselen van oorlogsrecht onder beginsel 14
kunnen worden verhelderd. Het commentaar stelt
dat deze in samenhang moeten worden gelezen,
maar geeft geen nadere duiding over de verhouding tussen beide beginselen.47 Het tweede punt
betreft de verhouding tussen beginsel 14 en 15. Het
commentaar stelt dat de beginselen elkaar aanvullen. Beginsel 15 beoogt volgens het commentaar de
beginselen van militaire noodzaak en proportionaliteit vanuit operationeel perspectief te belichten,
wat zou inhouden dat beginsel 15 “aims to
address military conduct and does not deal with the
process of determining what constitutes a military
objective as such”.48 Dit doet vreemd aan, aangezien
verondersteld mag worden dat de beoordeling
van de noodzaak en proportionaliteit van militaire
gedragingen al onder beginsel 14 wordt gemaakt.
Ook lijkt te worden uitgegaan van een fluïde
notie van wat militaire noodzaak inhoudt, een
punt waar Nederland al eerder kritiek op heeft
geleverd.49 De CAVV heeft de indruk dat beginsel
15 onvoldoende toevoegt en zou kunnen worden
geschrapt.

11

Hoofdstuk 6

Geen onderscheid
internationale en
niet-internationale
gewapende conflicten
De beginselen maken geen onderscheid tussen
internationale en niet-internationale gewapende
conflicten. Eventuele verschillen in de toepassing
van de beginselen op beide soorten gewapende
conflicten worden toegelicht in de bijbehorende
commentaren. Deze benadering is gebaseerd op
de in 2011 door de ILC aangenomen ‘articles on
the effects of armed conflict on treaties’ en sluit
aan bij de door de ICRC gekozen benadering in zijn
‘customary international humanitarian law study’
uit 2005. In de 74e sessie van de Zesde Commissie
van de Algemene Vergadering heeft Nederland
zijn steun uitgesproken voor deze benadering.

ren. Wellicht kan dit het beste worden begrepen
als een uitoefening door de ILC van het mandaat
tot progressieve ontwikkeling van het internationaal recht. Tot slot wil de CAVV haar waardering
uitspreken voor de buitengewoon zorgvuldige analyse die Special Rapporteur Lehto in haar tweede
rapport heeft gewijd aan de kwestie van aansprakelijkheid van gewapende groeperingen.53 Hoewel
het onderwerp slechts heel indirect terugkomt in
de beginselen, biedt deze analyse een duidelijk
theoretisch kader voor toekomstige rechtsontwikkeling buiten het kader van deze ILC studie.

Desondanks kan aan de gewoonterechtelijke status van enkele beginselen worden getwijfeld, voor
zover het gaat om de toepassing op niet-internationale gewapende conflicten. Het gaat dan met
name om beginsel 13(2), dat al diverse keren in dit
advies is genoemd. De daarin vervatte zorgplicht
ten aanzien van het milieu tijdens gewapend
conflict is gebaseerd op Artikel 55 van Additioneel
Protocol I bij de Geneefse Conventies dat van toepassing is op internationale gewapende conflicten.
Voor de gewoonterechtelijke status van dit beginsel bestaat ook aanzienlijke steun.50 Het is echter
onduidelijk of deze regel ook van toepassing is op
niet-internationale gewapende conflicten.
Het ICRC kon daar in 2005 onvoldoende aanwijzingen voor vinden.51 Het commentaar van de ILC
volstaat met de uitspraak dat “draft principle 13
does not make a distinction between international
and non-international armed conflicts, with the
understanding that the draft principles are aimed at
applying to all armed conflicts”.52 Het doet derhalve
geen poging de toepassing van de regel op nietinternationale gewapende conflicten te motive-

12

Hoofdstuk 7

Reikwijdte van het
begrip ‘environment’
Een onderwerp dat meermaals aan de orde is
gekomen in debatten, zowel binnen de ILC als in
de Zesde Commissie, betreft de afbakening van
het begrip ‘environment’.54 Een eerste discussie
spitst zich toe op de vraag of de beginselen de
term ‘natural environment’, zoals gebruikt in het
oorlogsrecht, moeten aanhouden of dat veeleer
dient te worden gekozen voor een algemene
verwijzing naar de term ‘environment’. Een
definitieve keuze is nog niet gemaakt, terwijl deze
wel degelijk gevolgen heeft voor de reikwijdte van
de bescherming. Wanneer immers bescherming
wordt geboden aan de ‘natuurlijke omgeving’, dan
geldt deze bescherming niet voor de door de mens
gecreëerde omgeving, waaronder door de mens
aangebrachte drinkwaterinstallaties.55
De CAVV geeft de voorkeur aan een brede benadering, die rekening houdt met veranderingen in
wetenschappelijke inzichten ten aanzien van het
milieu. Vanuit dat oogpunt adviseert de CAVV om
het begrip ‘environment’ te hanteren en dit niet
verder te definiëren.56

De CAVV steunt deze positie niet. Beginsel 5 beoogt
louter te benadrukken dat de speciale relatie die
inheemse volkeren hebben met hun leefomgeving
specifieke implicaties heeft in de context van gewapend conflict en met betrekking tot herstelmaatregelen na afloop van een gewapend conflict. Het
beginsel past goed in de dynamisch-integrale benadering die eigen is aan deze beginselen. Bovendien
is het slechts een aanbeveling (“should”).

Voornoemde terminologie kwestie hangt samen
met meer fundamentele vraagstukken ten aanzien
van de reikwijdte van de beginselen, met name de
vraag of de beginselen zich moeten uitstrekken tot
de culturele aspecten van de bescherming van het
milieu. Het betreft hier beginselen 4 en 17 die zich
mede richten op het beschermen van gebieden
van cultureel belang, en beginsel 5 dat speciale
maatregelen voorstelt voor de bescherming van
de leefomgeving van inheemse volkeren. Deze beginselen zijn bekritiseerd voor zover deze voorbij
de doelstellingen van de studie lijken te gaan.57
Nederland heeft zich expliciet uitgelaten over
beginsel 5 en zich op het standpunt gesteld dat
“the fact that [indigenous peoples] have a special
relationship with their land and the living environment in itself seems insufficient reason to include
this matter in draft principles on protection of the
environment in armed conflicts.”

13

Hoofdstuk 8

Schade aan het milieu buiten
gevechtshandelingen om
De beginselen richten zich tevens op twee andere
veel voorkomende oorzaken van milieuschade
tijdens gewapend conflict, vooral in niet-internationale gewapende conflicten.58 Het betreft enerzijds schade veroorzaakt aan kwetsbare natuurgebieden door opvang van ontheemden (beginsel 8)
en anderzijds illegale exploitatie van natuurlijke
hulpbronnen (beginselen 10, 11, 18 en indirect 21).
De CAVV is van mening dat deze beginselen een
belangrijke bijdrage leveren aan rechtsontwikkeling.
Dit geldt met name voor de beginselen 10 en 11
met betrekking tot de verantwoordelijkheid van
staten voor bedrijven die in conflictgebieden opereren of daar grondstoffen afnemen. Deze beginselen zijn vanzelfsprekend van groot belang voor
Nederland, dat domicilie biedt aan een aanzienlijk
aantal internationaal opererende bedrijven. De
beginselen zijn specifiek van toepassing op situaties gerelateerd aan gewapend conflict, conform
de doelstelling van de ILC studie. Dit neemt niet
weg dat beginselen 10 en 11 ook relevant zijn
buiten die situaties. Beide beginselen zijn ingebed
in bredere rechtsontwikkelingen met betrekking
tot het bevorderen van de maatschappelijke
verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven, met
name op het gebied van mensenrechten. Belangrijke initiatieven in dit verband zijn onder meer
de UN Guiding Principles on Business and Human
Rights, de in 2011 gereviseerde OECD Guidelines
on Multinational Enterprises en de ontwikkeling
van een gespecialiseerd verdrag op initiatief van
de Mensenrechtenraad.59
Beginsel 10 beveelt staten aan om maatregelen te
nemen die erop zijn gericht dat bedrijven die binnen of vanuit hun grondgebied opereren, passende zorgvuldigheid (‘due diligence’) betrachten ten
aanzien van milieubescherming wanneer zij actief
zijn in gebieden waar een gewapend conflict gaande is of net is geweest. Deze aanbeveling is onder
meer gebaseerd op VN en OESO richtlijnen die

van toepassing zijn op bedrijven die opereren in
staten waar een gewapend conflict woedt of heeft
gewoed alsmede in hoogrisicogebieden.60 Beginsel
10 vertaalt relevante ontwikkelingen op het gebied
van de bescherming van mensenrechten naar de
context van milieubescherming. Dit kan worden
gerechtvaardigd op basis van de toegenomen
integratie tussen internationale mensenrechten en
milieurecht.61 Opmerkelijk is echter de laatste zin
van beginsel 10 die het volgende stelt:
“Such measures include those aimed at ensuring
that natural resources are purchased or obtained
in an environmentally sustainable manner.” Hoewel deze ‘supply chain due diligence’ met name
is gebaseerd op richtlijnen en wetgeving die zijn
ontwikkeld om de handel in conflictmineralen
tegen te gaan, bieden deze al indirect bescherming
aan het milieu.62 Immers, de reden dat de huidige
ILC studie beginselen bevat ten aanzien van
illegale exploitatie van natuurlijke hulpbronnen
hangt direct samen met de milieuschade die hieruit
ontstaat. Bovendien bestaan er ook initiatieven die
al een basis bieden voor uitbreiding naar milieubescherming. Dit geldt met name voor de op de OESO
richtsnoeren gebaseerde Chinese Due Diligence
Guidelines.63 Ook de OESO richtlijnen voor multinationale ondernemingen alsmede de Equator
beginselen voor de financiële sector kunnen in dit
verband worden genoemd, al zijn deze instrumenten niet specifiek ontwikkeld voor toepassing in de
context van gewapende conflicten.64
Beginsel 11 beveelt staten aan om wetgeving aan te
nemen en andere maatregelen te nemen om bedrijven die in of vanuit hun territorium opereren
en schade aan het milieu veroorzaken in conflict of
post-conflict gebieden aansprakelijk te stellen. Het
beginsel beperkt zich uitdrukkelijk tot schade die
bedrijven veroorzaken en is dus niet van toepassing op schade die is veroorzaakt door zakenpartners in het kader van due diligence verplichtingen.
Daarentegen refereert het beginsel expliciet aan
aansprakelijkheid voor dochterondernemingen.

14

Beginsel 11 vloeit rechtstreeks voort uit de UN
Guiding Principles for Business and Human
Rights. Bovendien steunt het op een groeiende statenpraktijk met betrekking tot aansprakelijkheid
van bedrijven voor zowel mensenrechtenschendingen als schade veroorzaakt aan het milieu.65
De CAVV stelt zich op het standpunt dat de bredere
benadering van de ILC met betrekking tot milieuschade in relatie tot gewapend conflict bijzonder waardevol is. De connectie met gewapende
conflicten blijft voldoende duidelijk, aangezien de
schade in beide gevallen ontstaat als gevolg van
een gewapend conflict (opvang van mensen die
ontheemd zijn als gevolg van het gewapend conflict en exploitatie van natuurlijke hulpbronnen
als middel om het conflict te financieren). Bovendien vormen de beginselen gericht op het versterken van de verantwoordelijkheid van staten
ten aanzien van milieuschade veroorzaakt door
het bedrijfsleven een belangrijke bijdrage aan het
voorkomen dat bedrijven door hun activiteiten
ernstige schade aan het milieu veroorzaken in
conflictgebieden, juist doordat zij een aanvullende
verantwoordelijkheid neerleggen bij staten die
over het algemeen economisch en politiek sterker zijn dan staten waar een gewapend conflict
plaats heeft. Deze aanvullende verantwoordelijkheid past in een bredere rechtsontwikkeling ten
aanzien van de uitoefening van rechtsmacht door
sterke staten met betrekking tot de activiteiten van
multinationale ondernemingen in zwakkere staten. Waar deze praktijk niet geheel onomstreden
is vanwege mogelijke inbreuk op de soevereiniteit
van zwakkere staten, speelt dit bezwaar een veel
minder grote rol in het kader van situaties van
gewapend conflict. In die situaties functioneren
instituties vaak niet of onvoldoende. Bovendien is
wederopbouw een langdurig proces.

15

Hoofdstuk 9

Evaluatie
De CAVV spreekt in algemene zin haar waardering uit voor de ontwerpbeginselen inzake de
bescherming van het milieu in relatie tot gewapend conflict alsmede voor de buitengewoon zorgvuldige
studie die daaraan vooraf is gegaan. De CAVV hecht hierbij belang aan de door de ILC gekozen temporele
benadering, die de beginselen een meerwaarde geven ten opzichte van andere initiatieven.
De dynamisch-integrale benadering laat bovendien de relevantie zien van andere rechtsgebieden dan
het oorlogsrecht voor de bescherming van het milieu tijdens gewapend conflict. Dit advies heeft ook
enkele punten voor verbetering genoemd, waaronder de noodzaak om met betrekking tot enkele
beginselen het toepasselijk recht tijdens een gewapend conflict te verduidelijken. Deze aanbeveling ziet
met name op de toepasselijkheid van milieuverdragen tijdens gewapend conflict (beginsel 17) en op de
standaard voor ontoelaatbare milieuschade tijdens een gewapend conflict (beginsel 13(2)). Daarnaast
zou de ILC de normatieve status van de beginselen 24 en 27 alsmede de samenhang tussen beginselen
13, 14 en 15 verder kunnen verduidelijken.
De CAVV vindt dat de ILC met deze studie een waardevolle bijdrage levert aan de consolidatie en
ontwikkeling van het internationaal recht en beveelt de Minister van Buitenlandse Zaken derhalve
aan om steun uit te spreken voor de beginselen.

16

Eindnoten
1

Report of the International Law Commission on

6

Zie m.n. Report of the Secretary-General on the pro-

the Work of Its Seventy-first Session, UN General

tection of the environment in times of armed conflict,

Assembly, 74th Session, Suppl. 10, Ch. VI, UN Doc.

UN Doc. A/48/269, 29 July 1993, para. 10. Dit rapport

A/74/10 (2019) [hierna aangeduid als ILC Report

bevat door de ICRC ontwikkelde Guidelines for

2019].

military manuals and instructions on the protection
of the environment in times of armed conflict. Deze

2

Verdrag inzake het verbod van militair of enig

worden momenteel herzien. Daarnaast heeft het ICRC

ander vijandelijk gebruik van milieuveranderings-

in kaart gebracht welke gewoonterechtelijke regels

technieken, United Nations (ENMOD verdrag),

van oorlogsrecht bescherming bieden aan het milieu,

Treaty Series, vol. 1108, p. 151.

overigens niet zonder de nodige kritiek. Jean-Marie
Henckaerts and Louise Doswald-Beck (eds.), Custo-

3

Zie bijvoorbeeld Final Report to the Prosecutor by

mary International Humanitarian Law, International

the Committee Established to Review the NATO

Committee of the Red Cross (Cambridge University

Bombing Campaign Against the Federal Republic

Press 2005), Rules 43-45.

of Yugoslavia, 14 June 2000, http://www.icty.org/x/
file/Press/nato061300.pdf, paras. 14-25, waarin een

7

Zie Report of the International Law Commission,

commissie ingesteld door de aanklager van het

Sixty-third session, UN Doc. A/66/10, Annex E voor het

Joegoslaviëtribunaal de NAVO-bombardementen

voorstel met betrekking tot deze studie.

op Servië in 1999 beoordeelt in het licht van Artikel
33 en 55 van Additioneel Protocol I. De commissie

8

Preliminary report on the protection of the environ-

stelt in paragraaf 15 dat “it would appear extremely

ment in relation to armed conflicts, Submitted by

difficult to develop a prima facie case upon the basis

Marie G. Jacobsson, Special Rapporteur, Internatio-

of these provisions” en verwijst daarbij naar de hoge

nal Law Commission Sixty-sixth session, UN Doc. A/

drempel die de bepalingen opwerpen. Vergelijk

CN.4/674, 30 May 2014 (hierna aangeduid als Prelimi-

Official Records of the Diplomatic Conference on

nary report), p. 18 onder 62.

the Reaffirmation and Development of International
Humanitarian Law Applicable in Armed Conflicts,

9

Ibid.

10

Ibid.

11

Zie ILC Report 2019, p. 260.

12

Nederlandse inbreng 70e sessie, Chapter IX, para. 2.

13

Zie Statement by Prof. dr. Liesbeth Lijnzaad, Legal

Geneva (1974-77), Vol. VI, p. 113-118 and 208-209,
waar diverse staten expliciet aangeven dat de
standaard niet moet worden geïnterpreteerd in het
licht van andere instrumenten. Hierbij moet met
name worden gedacht aan het ENMOD verdrag, in
het kader waarvan een informele definitie is
voorgesteld voor de termen ‘widespread’, ‘long-term’
en ‘severe’. Zie Report of the Working Group on the
Prohibition of Military or Any Other Hostile Use

adviser, Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of the

of Environmental Modification Techniques, UN

Netherlands, United Nations General Assembly, 71st

Doc. A/31/27 (1976), Vol. I, Annex, p. 91.

Session, Sixth Committee, Agenda item 78, Report of
the International Law Commission, Cluster 3, Chapter

4

UNEP, Protecting the Environment During Armed

X, paras 4-6. Aangetekend moet worden dat ook de

Conflict: An Inventory and Analysis of International

V.S. zich tegen de gewoonterechtelijke status van de

Law (2009).

beginselen 7 en 27 verzet. Zie Statement of the United
States of America, Sixth Committee Debate, Agenda

5

Draft articles on the effects of armed conflicts on

Item 79: Report of the International Law Commission

treaties, Report of the International Law Commission

on the Work of its 71st Session (A/74/10), 5 November

on the work of its sixty-third session, Yearbook of the

2019.

International Law Commission (2011), vol. II, Part
Two.

17

14

De ILC commentary verwijst naar de volgende

20

Zie Statement by Prof. dr. Liesbeth Lijnzaad, Legal

documenten: European Union, ‘Military Concept

adviser, Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of the

on Environmental Protection and Energy Efficien-

Netherlands, United Nations General Assembly, 71st

cy for EU-led military operations’, 14 September

Session, Sixth Committee, Agenda item 78, Report of

2012, document EEAS 01574/12; NATO, ‘Joint NATO

the International Law Commission, Cluster 3, Chapter

doctrine for environmental protection during NA-

X, paras 4-6.

TO-led military activities’, 8 March 2018, document
NSO(Joint)0335(2018)EP/7141; and ‘The future of Uni-

21

Beginsel 27(1) stelt: “After an armed conflict, parties

ted Nations peace operations: implementation of the

to the conflict shall seek to remove or render harm-

recommendations of the High- level Independent Pa-

less toxic and hazardous remnants of war under their

nel on Peace Operations’, Report of the Secretary-Ge-

jurisdiction or control that are causing or risk causing

neral (A/70/357- S/2015/682), para. 129. Zie ILC Report

damage to the environment. Such measures shall be

2019, p. 230-232. Daarnaast kan worden gewezen op

taken subject to the applicable rules of international

de strategie die in 2017 door het UN Department of

law.” Markering aangebracht door de CAVV.

Field Support is gelanceerd.
22
15

Beginsel 27(3) bepaalt als volgt: “Paragraphs 1 and

Wat betreft praktijk, kan naast genoemde beleids-

2 are without prejudice to any rights or obligations

documenten worden gewezen op relevante praktijk

under international law to clear, remove, destroy

van de VN Veiligheidsraad. Van de huidige vredes-

or maintain minefields, mined areas, mines, booby-

operaties hebben er vijf een expliciete aanwijzing

traps, explosive ordnance and other devices.”

meegekregen om hun ecologische voetafdruk te
bewaken. Het betreft MINUSMA, UNSOS, UNAMID,

23

Zie Statement by Prof. dr. Liesbeth Lijnzaad, Legal

MONUSCO and MINUSCA. Zie bijvoorbeeld resolu-

adviser, Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of the

tie 2387 (2017), para. 48, waarin MINUSCA wordt

Netherlands, United Nations General Assembly, 71st

verzocht “to consider the environmental impacts of

Session, Sixth Committee, Agenda item 78, Report of

its operations when fulfilling its mandated tasks and,

the International Law Commission, Cluster 3, Chapter

in this context, to manage them as appropriate and

X, para 5.

in accordance with applicable and relevant General
Assembly resolutions and United Nations rules and

24

regulations”.

Zie statements tijdens de 68e sessie van de Zesde
Commissie en de samenvatting van het debat in het
preliminary report van de special rapporteur, p. 5-6.

16

Beginsel 24(1) bepaalt als volgt: “To facilitate remedial measures after an armed conflict, States and

25

Statement by Prof. dr. Liesbeth Lijnzaad, Legal

relevant international organizations shall share and

adviser, Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of the

grant access to relevant information in accordance

Netherlands, United Nations General Assembly, 71st

with their obligations under international law…”

Session, Sixth Committee, Agenda item 78, Report of
the International Law Commission, Cluster 3, Chapter

17

ILC Report 2019, p. 284 onder (4) en (5).

18

Ibid., onder (3).

X, para. 2 en 3.
26

Marja Lehto, Armed conflicts and the environment:
The International Law Commission’s new draft princi-

19

Het preventiebeginsel brengt met zich mee dat staten

ples, Review of European Comparative and Internati-

informatie moeten delen wanneer er een substanti-

onal Environmental Law Vol. 29 (2020), p. 67–75.

eel risico bestaat op grensoverschrijdende milieuschade. Zie Pulp Mills on the River Uruguay (Argen-

27

ILC Report 2019, p. 264-265.

28

Statement on behalf of The Kingdom of the Nether-

tina v. Uruguay), Judgment, ICJ Rep. 2010, 14, paras.
101 and 102; Certain Activities Carried Out by Nicaragua in the Border Area (Costa Rica v. Nicaragua) and

lands by Liselot Egmond, Legal Adviser of the Perma-

Construction of a Road in Costa Rica along the San

nent Mission of the Kingdom of the Netherlands to

Juan River (Nicaragua v. Costa Rica), Judgment, ICJ

the United Nations on agenda Item 82 Report of the

Rep. 2015, 665, para. 107. Ook kan worden gewezen

International Law Commission Cluster 3, Chapter IX.

op rapportageverplichtingen onder milieuverdragen.

18

29

ILC Report 2019, p. 268 onder (7).

39

30

Ibid, p. 251 onder (5).

31

Zie ILC 2019 Report, p. 269-270.

32

Statement by Marcel van den Bogaard, Legal adviser,

Duitsland (https://papersmart.unmeetings.org/me-

Netherlands Permanent Mission, United Nations

dia2/23329141/-e-germany-statement-1-.pdf, para. 7)

General Assembly 69th Session (2014), Sixth Commit-

en Rusland (https://papersmart.unmeetings.org/me-

tee, Agenda item 78, Report of the International Law

dia2/23329111/-r-russian-federation-statement.pdf).

Zie onder meer International Law Commission,
seventy-first session, provisional summary record of
the 3465th meeting, UN Doc. A/CN.4/SR.3465 (2019), p.
15 (Mr. Sean Murphy) en provisional summary record
of the 3467th meeting, UN Doc. A/CN.4/SR.3467 (2019),
p. 13 (Mr. Georg Nolte). Zie ook de verklaringen van

Commission, Part 3, Chapter XI, para. 3. Statement
by Ms. Liselot Egmond, Legal Adviser Permanent

40

Zie onder meer Human Rights Council, Report of the

Representation Kingdom of the Netherlands to the

Independent Expert on the Issue of Human Rights

United Nations, United Nations General Assembly

Obligations Relating to the Enjoyment of a Safe, Clean,

72nd Session (2017), Sixth Committee, Agenda item

Healthy and Sustainable Environment, John Knox, UN

82, Report of the International Law Commission,

Doc A/HRC/25/53, 30 December 2013.

Cluster III, para. 14.
33

34

41

Statement Nl 73e sessie.

42

UNEP, Protecting the Environment During Armed

Ibid.
Zie Human Rights Committee, General Comment

Conflict: An Inventory and Analysis of International

No. 36 on the right to life, CCPR/C/GC/36, 30 October

Law (2009), p. 53 onder 3.

2018; and International Committee on Economic,
Social and Cultural Rights, General Comment No. 14,

43

ILC Report 2019, p. 252 onder (8).

44

Certain Activities Carried Out by Nicaragua in the

E/C.12/2000/4, 11 August 2000. De uitspraak van de
Hoge Raad inzake Urgenda volgt eenzelfde benadering. Zie ECLI:NL:HR:2019:2006.

Border Area (Costa Rica v. Nicaragua), Compensation,
Judgment, I.C.J. Reports 2018, p. 15, para. 78-83. Begin-

35

Statement on behalf of The Kingdom of the Nether-

sel 15 zou als voorbeeld kunnen dienen. Dit beginsel

lands by Liselot Egmond, Legal Adviser of the Perma-

bepaalt dat “Environmental considerations shall be

nent Mission of the Kingdom of the Netherlands to

taken into account when applying the principle of

the United Nations on agenda Item 82, Report of the

proportionality and the rules on military necessity”

International Law Commission Cluster 3, Chapter IX.

en het bijbehorende commentaar verwijst uitdrukkelijk naar de noodzaak om de termen ‘environmental

36

Statement by Marcel van den Bogaard, Legal adviser,

considerations’ dynamisch te interpreteren. Zie ILC

Netherlands Permanent Mission, United Nations

Report 2019, p. 257.

General Assembly 69th Session (2014), Sixth Commit45

ILC Report 2019, p. 260 onder (1).

46

Ibid.

47

ILC Report 2019, p. 252 onder (9).

on, Part 3, Chapter XI, para. 3.

48

ILC Report 2019, p. 257 onder (4).

37

Ibid.

49

Statement by Marcel van den Bogaard, Legal adviser,

38

International Law Commission, Second report on

General Assembly 70th Session (2015), Sixth Commit-

protection of the environment in relation to armed

tee, Agenda item 78, Report of the International Law

conflicts by Marja Lehto, Special Rapporteur, UN Doc

Commission, Part 3, Chapter XI, para. 4-6.

tee, Agenda item 78, Report of the International Law
Commission, Part 3, Chapter XI, para. 3; Statement by
Marcel van den Bogaard, Legal adviser, Netherlands
Permanent Mission, United Nations General Assembly 70th Session (2015), Sixth Committee, Agenda
item 78, Report of the International Law Commissi-

Netherlands Permanent Mission, United Nations

A/CN.4/728, 27 March 2019, p. 80-81.

19

50

Zie Rule 45 van de ICRC Customary International

59

UNHRC, Guiding Principles on Business and Human

Law Study. De V.S. kan worden aangemerkt als ‘per-

Rights: Implementing the United Nations “Protect,

sistent objector’.

Respect and Remedy” Framework’, UN Doc A/
HRC/17/31, 21 March 2011, Annex; OECD Guidelines

51

Jean-Marie Henckaerts and Louise Doswald-Beck

for multinational enterprises (OECD Publishing 2011);

(eds.), Customary International Humanitarian Law,

en Intergovernmental working group on transnatio-

International Committee of the Red Cross (Cam-

nal corporations and other business enterprises with

bridge University Press 2005), Rule 45.

respect to human rights, Legally Binding Instrument
to Regulate, in International Human Rights Law, the

52

ILC Report 2019, p. 252.

53

International Law Commission, Second report on

Activities of Transnational Corporations and Other
Business Enterprises, 16 July 2019.

protection of the environment in relation to armed

60

Zie o.m. UN Guidance on Responsible Business in Con-

conflicts by Marja Lehto, Special Rapporteur, UN Doc

flict-affected and High-risk Areas: a Resource for Com-

A/CN.4/728, 27 March 2019, paras. 51-58.

panies and Investors (2010), p. 7; OECD, OECD Due
Diligence Guidance for Responsible Supply Chains of

54

Tijdens de 74e sessie van de Zesde Commissie bij-

Minerals from Conflict-Affected and High-Risk Areas,

voorbeeld, werd de kwestie onder meer ingebracht

Third Edition (2016), p. 13.

door Libanon en Marokko. Zie https://papersmart.
unmeetings.org/media2/23329103/-f-lebanon-state-

55

61

Zie onder meer UNHRC, Report of the Special Rappor-

ment.pdf voor de verklaring van Libanon en https://

teur on the issue of human rights obligations relating

papersmart.unmeetings.org/media2/23329104/-f-mo-

to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustai-

rocco-statement.pdf voor de verklaring van

nable environment, John Knox, UN Doc A/HRC/37/59,

Marokko.

24 January 2018.

Desondanks kan uit het commentaar bij Artikel 55

62

OECD, OECD Due Diligence Guidance for Responsible

van Additioneel Protocol I worden afgeleid dat de

Supply Chains of Minerals from Conflict-Affected and

term ‘natural environment’ al vrij breed is, aan-

High-Risk Areas, Third Edition (2016); Regulation (EU)

gezien hier ook landbouwgebieden onder worden

2017/821 of the European Parliament and of the Coun-

verstaan. Zie Y. Sandoz, C. Swinarski and B. Zimmer-

cil of 17 May 2017, OJ 2017 L130 60.

mann (eds.), Commentary on the additional protocols of 8 June 1977 to the Geneva Conventions of 12

63

China Chamber of Commerce of Metals, Minerals

August 1949 (Nĳhoff Publishers 1987), para. 2126:

& Chemical Importers & Exporters, ‘Chinese Due

“The concept of the natural environment should be

Diligence Guidelines for Responsible Mineral Supply

understood in the widest sense to cover the biologi-

Chains’ (2015), http://mneguidelines.oecd.org/chi-

cal environment in which a population is living.”

nese-due-diligence-guidelines-for-responsible-mineral-supply-chains.htm. Zie Daniëlla Dam-de Jong,

56

Dit is ook voorgesteld door de Special Rapporteur.

Internationale instellingen en de aanpak van con-

Zie UN Doc. A/CN.4/SR.3464.

flictgrondstoffen, in H. de Coninck, M. Hurenkamp,
L. Melsen en H. Opschoor (eds.), Rood-groene politiek

57

Voor standpunten ten aanzien van beginsel 5, zie

voor de 21e eeuw: een pact tussen generaties (Van

First report on protection of the environment in

Gennep 2017), p. 167-184 voor een vergelijking van

relation to armed conflicts by Marja Lehto, Special

deze instrumenten.

Rapporteur, UN Doc. A/CN.4/720, 30 April 2018, p. 6
onder 9.

64

OECD Guidelines for multinational enterprises (OECD
Publishing 2011); The Equator Principles, A financial

58

D Jensen and S Lonergan, ‘Natural Resources and

industry benchmark for determining, assessing and

Post-conflict Assessment, Remediation, Restoration

managing environmental and social risk in projects

and Reconstruction: Lessons and Emerging Issues’ in

(July 2020), www.equator-principles.com.

D Jensen and S Lonergan (eds), Assessing and Restoring Natural Resources in Post-conflict Peacebuilding
(Earthscan 2012), p. 414.

65

Het commentaar alsmede het onderliggende rapport
refereren aan een rijke jurisprudentie, waaronder
die van de Haagse Rechtbank inzake Akpan v. Royal

20

Dutch Shell PLC, ECLI:NL:RBDHA:2013:BY9854.
Zie ILC Report 2019, p. 243-247; International Law
Commission, Second report on protection of the
environment in relation to armed conflicts by Marja
Lehto, Special Rapporteur, UN Doc A/CN.4/728, 27
March 2019. Naast deze jurisprudentie kan worden
gewezen op een groeiende praktijk onder staten om
relevante wetgeving aan te nemen. Een voorbeeld
betreft de Franse LOI n° 2017-399 du 27 Mars 2017
Relative au Devoir de Vigilance des Sociétés Mères et
des Entreprises Donneuses d’Ordre, Journal Officiel
de la République Française – No. 74 du 28 Mars 2017.

21