Prikkels en knelpunten
Hoe werkgevers de loondoorbet aling sverplichting bij ziekte beleven

Guido Brummelkamp (Panteia)
Lennart de Ruig (Panteia)
Willemijn Roozendaal (VU)
Zoetermeer , 8 december 2014
De verantwoordelijk he id voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schrifteli jke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkhe id voor drukfouten
en/of andere onvolkomenheden.

Inhoudsopgave
Same nv atting e n c onc lusie s

5

1

In le idi ng

13

1 .1
1 .2

Aa nle id ing voo r het onde rzoek
Vraagstelling

13
13

1 .3
1 .4
1 .5
1 .6

Onderzoekaanpak
14
De ontw ikkeling van het ste lsel
14
Wat is er in middels bekend over de effecten van het h uid ige stelse l? 1 6
Opzet van d it rappo rt
17

2

Draagv lak

19

2 .1
2 .2
2 .3
2 .4

In leid ing
Int rinsie k d raagvlak: Wat vindt men van het prin cipe?
Finan cieel d raagvla k: Hoe e rvaa rt men de kosten?
Pro fessioneel d raagvlak: Kan men ermee u it de voeten?

19
20
24
26

2 .5

Dee lcon clus ies

29

3

Hoe we r kge v e rs omgaan me t de v e rplic htinge n

31

3 .1

In leid ing

31

3 .2
3 .3
3 .4
3 .5
3 .6

Maat regelen t .b .v. z iekte verzu im en z iekteprevent ie
Inspanningen van werkne mers
Wie helpen de werkgever?
Onbedoelde effecten
Dee lcon clus ie

31
35
36
38
42

4

Kne l punte n

44

4 .1

In leid ing

44

4 .2
4 .3
4 .4

Algemeen beeld
Aa rd van de kne lpunten
Dee lcon clus ie

44
47
53

5

Sugge stie s v an we r kge v e rs

55

5 .1
5 .2
5 .3
5 .4
5 .5
5 .6
5 .7
5 .8

In leid ing
Mee r in vloed op zie kteve rzuim en re -in tegrat ie
Ve rkorten duu r loondoorbetalingsp licht
Fle xib iliseren van de du ur
Ve rlagen van de hoogte van het door te beta len loon
Werkneme rs laten meedelen in bepaalde ris ico ’s
Ro l UWV
Dee lcon clus ies

55
55
56
56
57
58
58
59

Bijla g e 1
Bijla g e 2
Bijla g e 3

Onderzoeksopd rach t
Onderzoeks verantwoord ing
L ite ratuu r

61
63
67

3
C 10902

Samenvatting en conclusies
Inle iding
In het najaar van 2013 sloten de twee coalitiepartijen VVD en PvdA een akkoord over
de begroting 2014 met drie partijen uit de oppositie: D66, C hristenUnie en de SGP.
Onderdeel van dit akkoord was de toezegging om de loondoorbeta lings plic ht van
werkgevers bij ziekte te onderzoeken. Deze toezegging luidt als volgt:
“Er komt een onderzoek naar knelpunten van loondoorbetaling bij ziekte en het ziekte en arbeidsongeschik the id srisic o voor werkgevers en naar mogelijkheden om de solid ariteit te bevorderen onder MKB-werkgevers, bijvoorbeeld door het verhogen van de
verzekeringsgraad door middel van private herverzekering of collectieve fondsen voor
MKB-werkgevers.”
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft naar aanleiding van
deze toezegging twee externe onderzoeken laten verrichten. Eén onderzoek naar de
knelpunten van de loondoorbetalings plic ht en één onder zoek naar de verzekeringsgraad. Voorliggend rapport heeft betrekking op het onderzoek naar de knelpunten van
de loondoorbetalingsp licht.
Achtergrond van het onderzoek is dat er signalen zijn dat de loondoorbetaling sp lic ht
zwaar kan drukken op de exploitatie van individuele bedrijven en instel linge n. De risico’s, kosten en inspanningsve rp lic hting en kunnen ook leiden tot onbedoelde effecten.
Zo wordt verondersteld dat de loondoorbetaling sp lic ht kan leiden tot risicoselectie en
een toename van flexibele contracten.
De bevindingen van dit onderzoek zijn gebaseerd op vier groepsgesprekken (focu sgroepen) met in totaal 25 werkgevers, 20 persoonlijke gesprekken en 3.053 telefonische interviews. Deze laatste interviews zijn opgevolgd door een internetenquê te
waaraan 727 werkgevers hebben deelgenomen. De gesprekken en enquêtes hebben
vanaf de zomer tot het najaar van 2014 plaatsgehad.

Draagv lak
Hoofdvragen van het onderzoek:
Hoe beoordelen werkgevers het stelsel rond ziekte en arbeidsongeschik the id ?
Bestaan er verschillen tussen groepen van werkgevers in de wijze waarop zij het ste lsel en de daarin opgenomen verplichtinge n beoordelen? Hoe kunnen deze verschillen
worden verklaard?
De d r ie le d ig e v e r a ntwo o r d e lij k he id v a n we r k g e v e r s
De wijze waarop een werkgever de loondoorbetaling splic ht opvat, hangt in theorie
samen met de wijze waarop hij aankijkt tegen zijn verantwoordelijk he i d als werkgever. Elke werkgever heeft te maken met een verantwoordelijk he id die in wezen b estaat uit drie elementen. In de eerste plaats is elke werkgever verantwoordelijk voor
een gezonde bedrijfsexploita tie (financieel draagvlak). In de tweede plaats dient iedere werkgever in de bedrijfsvoering ook rekening te houden met andere belangen zoals
die van werknemer, klant, milieu of de samenleving (intrinsiek draagvlak). In de derde plaats dient elke werkgever zich aan regels te houden (professioneel draagvlak).

5
C 10902

Het draagvlak voor de loondoorbetaling sver plichting beschouwen wij in het kader van
deze drieledige verantwoordelijk heid.
I ntr ins ie k d r a a g v la k
Wat uit het onderzoek allereerst naar voren komt, is de band tussen werkgever en
werknemer. De meeste werkgevers zijn klein en hebben niet meer dan 10 mensen in
dienst (zie bijlage 2). De functie van werkgever valt daar samen met de persoon van
de eigenaar of directeur. Deze kent “zijn mensen”. Zij werken dagelijks met elkaar
samen. Dat die mensen het loon niet kan worden onthouden o p het moment dat zij
ziek worden, daar bestaat tot op grote hoogte overeenstemming over. Er zijn vrijwel
geen werkgevers die het liefst het loon meteen stopzetten. Over de gehele linie heeft
82% van alle werkgevers begrip voor de loondoorbetalingsv erp licht ing.
Kijkend naar wat werkgevers zelf redelijk vinden om door te betalen, valt op dat ze
dicht zitten bij wat de wetgever wettelijk als minimum voorschrijft. De meesten zijn
echter gebonden aan bovenwettelijk e afspraken in een cao waardoor minimaal 170%
over twee jaar moet worden doorbetaald. Het gat dat zit tussen wat men wil doorbet alen en wat men moet doorbetalen, loopt van 31 procentpunten in de horeca tot aan 18
procentpunt in de gezondheids- en welzijnszorg.
Fina nc ie e l d r a a g v la k
Uit de enquête blijkt dat 45% van de werkgevers zegt dat de kosten die voortkomen
uit ziekte en re-integratie niet goed te dragen zijn, 28% vindt van wel. Het overige
deel neemt een neutrale houding aan. Er bestaan verschillen tussen sectoren in de
mate waarin men de lasten zegt te kunnen dragen. De meeste moeite bestaat er in de
‘bouw’, gevolgd door de ‘horeca’ en de sector ‘transport en logistiek’. Deze verschillen
tussen sectoren hangen hoogstwaarsc hijnlij k met vier factoren samen. In de eerste
plaats drukt de loonbetalings plic ht zwaarder op die sectoren die op dit moment en in
de afgelopen jaren het meest last hadden van de economische tegenwind (dit geldt
bijvoorbeeld voor de bouw). In de tweede plaats speelt de omvang van het bedrijf een
rol. Grotere bedrijven zeggen de kosten en risico’s die uit de verplichting voortkomen
beter te kunnen dragen dan de kleinere. In de derde plaats drukt de loondoorbetalingsplicht zwaarder op de exploitatie naarmate het ziekteverzuim hoger is. In de vierde plaats zeggen bedrijven met relatief veel lager opgeleid personeel vaker dat de
kosten die voortkomen uit ziekte en re -integratie niet goed te dragen zijn. Dit komt
overeen met resultaten van eerder onderzoek waarin wordt gesteld dat naarmate het
opleidingsniv eau hoger is en werknemers minder inwisselbaar zijn, de bereidheid van
de werkgever om te investeren (in herstel en re-integratie ) toeneemt (Mares, 2003).
P r o f e s s io ne e l d r a a g v la k
Met betrekking tot het professionele draagvlak valt op dat 72% van de werkgevers het
idee heeft het ziekteverzuim in de eigen organisatie te kunnen beïnvloeden. Kleinere
bedrijven verschillen in dat idee niet van grotere. Voorts is opvallend dat 80% het
idee heeft bij te kunnen dragen aan de re -integratie van zieke werknemers. Op dit
punt verschillen kleinere bedrijven wel van grotere. Onder de kleinere bedrijven geeft
70% bij te kunnen dragen aan re-integratie. Onder grotere bedrijven is dat 90%. Niet
altijd is het voor werkgevers echter bekend wat er van hen verwacht wordt. De helft
(54%) van alle werkgevers vindt dat de regels rondom ziekte en re-integratie van
zieke werknemers duidelijk zijn. Dit geldt voor de gehele linie van werkgevers ; wij
vonden op dit punt geen (significante ) verschillen tussen sectoren. Wel bestaan ve rschillen tussen de grote en kleine bedrijven. Grote bedrijven vinden vaker dat de regels duidelijk zijn dan kleine bedrijven. Een belangrijke factor in het kennisniveau is of
de organisatie beschikt over een gespecialiseerde HRM-stafme de werke r of -afdeling.

6
C 10902

Uitwe rking v an de loo ndoorbe ta lingsv e rplic hting op he t ge dra g
v an we rkge v e rs
Hoofdvraag:
Hoe gaan werkgevers om met hun verplichtinge n? Hoe beïnvloedt het stelsel hun b edrijfsvoering en strategie? Welke gedragseffecten ressorteert het stelsel bij werkg evers (leidt het bijvoorbeeld tot risicoselectie )? Bestaan er ook op dit punt verschillen
tussen groepen van werkgevers?
Ma a tr e g e le n
De meeste werkgevers hebben maatregelen genomen op het gebied van ziekteverzuim
en re-integratie. Een veel voorkomende maatregel is het afsluiten van een verzuimverzekering. Driekwart (76%) van de werkgevers is verzekerd (De Jong, e.a., 2014).
De maatregelen die verder worden genomen, hebben vooral betrekking op het terugdringen van verzuimmeldinge n. Werkgevers zijn er alert op en proberen zoveel mog elijk te voorkomen dat werknemers zich met een zekere vrijblijvendhe id kunnen zie kmelden. Veruit de meeste werkgevers verlangen van hun ziek personeel dat zij zelf
bellen met de leidinggevende. De meesten hebben ook een protocol dat voorschrijft
hoe de leidinggevende (of een HRM-functio nar is ) vervolgens een vinger aan de pols
houdt. Financiële incentives worden betrekkelijk weinig gegeven, zoals bijvoorbeeld
een extra vakantiedag of premie voor hen die in een jaar niet ziek waren. Ook gebruiken heel weinig werkgevers de wettelijke mogelijkheid (art. 7:629 lid 3 BW) om geen
of minder loon door te betalen in geval hij twijfelt aan de ziekte van een werknemer of
niet tevreden is over zijn re-integratie-inspa nninge n. Dit is opvallend omdat dit het
belangrijkste instrument is dat de wetgever aan de werkgever heeft gegeven om on terechte loondoorbetaling te voorkomen. Waarschijnlijk zijn werkgevers, met name in
het MKB, onbekend met deze mogelijkheid. Ook blijkt dat weinig werkgevers (21%)
gebruik maken van de mogelijkheid om de eerste twee ziektedagen voor het risico van
de werknemer te laten komen.
I ng e z e tte o nd e r s te uning
De meest aangewezen partij die helpt bij verzuimreductie en in het geval van langd urige ziekte is de arbodienst. Werkgevers betrekken doorgaans hier hun bedrijfsarts.
Onder 39% van de werkgevers is de dienstverlening van een arbodienst onderdeel van
een verzuimverzekering of is de werkgever door de verzuimverzekeraar ernaar doo rverwezen ten behoeve van en concreet ziektegeval. Als het gaat om d e effectiviteit
van hulp bij langdurig ziekteverzuim, dan zien we in de enquête dat met name verzuimmanagementb edr ijve n hoog scoren, terwijl een kleinere minderheid van de wer kgevers hen inschakelt. Het zijn bedrijven die zelf geen bedrijfsarts in dienst h ebben,
maar de werkgever begeleiden bij zijn taken als casemanager.
Externe instanties zoals de verzekeraar, arbodienst of het re -integratiebe drijf kunnen
knelpunten voor werkgevers wegnemen (de paragraaf ‘knelpunten’ gaat dieper in op
de aard van de knelpunten). Werkgevers zonder een private verzuimverzekering erv aren iets vaker knelpunten (38% van de onverzekerden ervaart knelpunten) dan werkgevers met verzekering. Wanneer de begeleiding bij re -integratiever plichtinge n ook
een onderdeel vormt van de verzekering, zien we eveneens dat werkgevers minder
knelpunten ervaren. Uit de interviews met werkgevers blijkt dat ook de bedrijfsarts
een belangrijke rol kan spelen bij het wegnemen van knelpunten voor werkgevers,
bijvoorbeeld bij zijn oordeel over de inzetbaarheid van werknemers of bij het inzetten
van bewezen effectieve interventies voor terugkeer naar werk. Bedrijfsartsen moeten
dan de ruimte krijgen om een regierol te kunnen spelen. Dat vraagt onder andere om
een toereikend contract met de arbodienst en e en werkgever die voldoende deskun-

7
C 10902

digheid bezit om de kwaliteit van de ingekochte ondersteuning te beoordelen. Uit de
antwoorden van met name kleine werkgevers blijkt echter dat zij de ze materie complex vinden.
B o v e nwe tte lij k e a a nv ulling e n
De meeste werkgevers vallen onder een cao waarbij sprake is van een afspraak over
een bovenwettelijke aanvulling op de wettelijke loondoorbetaling.

Veel werkgevers,

vooral in het MKB, zijn zich daar overigens niet van bewust. Voor zover men zich daar
wel van bewust is, tonen werkgevers zich onverschillig over het onderscheid tussen de
wettelijke verplichting en de bovenwettelijke aanvulling. Regelgeving – of die nu sectoraal is afgesproken of voortkomt uit wetgeving – wordt doorgaans gezien als één
geheel dat niet binnen de beïnvloedingss feer van een individuele werkgever valt.
De aanvulling op de wettelijke loondoorbetaling bij ziekte kostte in 2011 bijna 2,9
miljard euro in het eerste ziektejaar, een bovenwettelijk aandeel van 29,1 procent
(C uelenaere, 2014). Hier zijn verschillen tussen de sectoren waar te nemen. Over het
algemeen ligt de aanvulling bij de marktsectoren lager dan bij de overheidssectoren.
De kosten voor het bovenwettelijk deel in het tweede ziektejaar bedroegen in 2011
149 miljoen, een aandeel van 13 procent.
Omdat bijna alle werknemers recht hebben op een bovenwettelijke aanvulling in geval
van ziekte, is het moeilijk na te gaan wat het effect is van een situatie zonder bove nwettelijke aanvullingen. Voor werknemers die minder dan 95 procent doorbeta ling
krijgen in het eerste jaar, wijst eerder onderzoek uit dat er een zeer licht, niet significant verlagend effect is op het verzuim van 0,1 procentpunt (C uelenaere, 2014). De
werkgevers die in het onderhavige onderzoek zijn geënquêteerd, zijn het in mee rderheid (67%) (helemaal) eens met de stelling “De cao-afspraak dat het volledige loon
wordt doorbetaald, neemt de financiële prikkel weg bij zieke werknemers om zich in te
spannen voor een snelle re-integratie ”. Uit dit onderzoek komt naar voren dat werkgevers die meer dat 175% over twee jaar doorbetalen (175% is het gemiddelde dat
werkgevers doorbetalen) niet anders oordelen over de mate waarin werknemers wo rden geprikkeld dan werkgevers die minder dan 175% doorbetalen. Het oordeel van
werkgevers over prikkels voor werknemers hangt vooral samen met de hoogte van het
percentage dat hij zou willen doorbetalen en niet zozeer met wat hij moet doorbet alen. Naarmate werkgevers meer loon door moeten betalen dan ze redelijk vinden,
worden zij kritischer over de mate waarin werknemers worden geprikkeld om te reintegreren.
Lo o nd o o r b e ta ling s p lic h t e n d e a a nna m e v a n p e r s o ne e l
We hebben in de internetvrag enlij s t aan werkgevers gevraagd of zij voorzichtiger zijn
geworden met het aannemen van personeel als gevolg van de loondoorbetalings plicht.
28% geeft aan dat dat het geval is. De meeste werkgevers geven ook in een persoonlijk gesprek aan dat de loondoorbeta lings plic ht hen voorzichtiger heeft gemaakt met
het aannemen van personeel. Bij doorvragen blijkt dat dit verband vaak ook wordt
beïnvloed door andere factoren zoals marktomstandighede n en bedrijfskenmerke n
(zoals winstverwachting , bedrijfsgrootte , etc.). Voorts wordt de loondoorbetalingsver plichting vaak niet op zichzelf beoordeeld, maar als onderdeel van een verzameling
van regels waar ook de ontslagbesche rm ing, aansprakelijkheid en de loonbelasting
onderdeel van is.
Uit de enquête blijkt vervolgens dat de loondoorbetalings plic ht volgens 45% van alle
werkgevers leidt tot extra voorzichtigheid bij het omzetten van het tijdelijke contract
in een vast contract. Veel van hen benutten die mogelijkheid maximaal en verlengen

8
C 10902

het eerste tijdelijke contract eerst tweemaal voordat zij dit omzetten in een vast co ntract. Tijdens het tijdelijke contract schat de werkgever impliciet de risico’s in en
neemt deze mee bij het besluit om het contract al dan niet te verlengen . Expliciete
medische keuringen komen vooralsnog beperkt voor. Uit eerder onder zoek is gebleken
dat in 3,6% van de sollicitaties er sprake is van een aanstellings k eur ing en dat in
9,2% van de sollicitatiege sprek ken buiten de aanstellings keuring om gezondheidsvr agen worden gesteld.

Kne lpunte n
Hoofdvragen van het onderzoek:
Welke onderdelen van het stelsel werken volgens werkgevers goed en op welke o nderdelen ervaren zij knelpunten?
K ne lp unte n b ij d e r e -inte g r a tie
Wie werkgevers vraagt naar de knelpunten die zij ervaren bij loondoorbetaling bij
ziekte, krijgt vaak antwoorden die niet zozeer betrekking hebben op de loondoorbetalingsplicht, maar op de re-integratie van zieke werknemers; 47% ervaart knelpunten
bij de re-integratie van zieke werknemers en 53% van de werkgevers ervaart dus
geen knelpunten rondom de re-integratie van zieke werknemers. Werkgevers die
knelpunten ervaren, noemen relatief vaak dat ze onvoldoende mogelijkheden zien om
een zieke werknemer te re-integreren , vooral omdat er geen passend werk beschikbaar is. Op basis van dit onderzoek is niet vast te stellen of deze werkgevers feitelijk
ook echt te weinig mogelijkheden hebben om zieke werknemers te re -integreren. Wel
blijkt uit de antwoorden van werkgevers dat zij meestal onbekend zijn met de ‘bew ezen effectieve’ methoden voor re-integratie van zieke werknemers die onder regie van
de bedrijfsarts worden ingezet.
K o s te n v a n lo o nd o o r b e ta ling b ij z ie k te
Met betrekking tot de specifieke plicht van loondoorbetaling zegt 35% knelpunten te
ervaren en 65% van de werkgevers ervaart dus geen knelpunten. De werkgevers met
knelpunten vinden het vooral lastig dat zij het risico dragen voor iets waar zij niet
altijd invloed op hebben. Ze dragen een risico dat zij niet goed kunnen beheersen. Een
verzuimverzekering blijkt dit knelpunt enigszins weg te nemen (onder verzekerde
werkgevers zijn er minder die knelpunten ervaren), maar niet helemaal. Een verkl aring hiervoor is dat verzekeringspremie s hoog worden bevonden en dat niet alle ko sten met een verzekering kunnen worden gedekt.
B a la ns tus s e n we r k ne m e r s - e n we r k g e v e r s p r ik k e ls b ij lo o nd o o r b e ta ling
In de groepsgesprekken over de loondoorbetalings plic ht is de balans tussen werkgevers- en werknemersprikkels een prominent onderwerp geweest. Daarbij valt op dat
werkgevers een stuk milder oordelen wanneer zij een concrete zieke werknemer voor
ogen hebben, dan wanneer zij een algemeen oordeel geven. Op de vraag of hun laatste langdurige zieke werknemer voldoende werd geprikkeld om weer snel aan het
werk te gaan, geeft 61% van de werkgevers in de enquête aan dat dit het geval is.
Wanneer werkgevers in het algemeen wordt gevraagd of werknem ers wel voldoende
worden geprikkeld, vindt nog maar 38% dat dat het geval is.
Werkgevers lijken nauwelijks te redeneren langs de macro -economisc he lijnen die
uitgangspunt waren bij de keuze voor het huidige stelsel. Zo zijn wij in de gesprekken
met werkgevers geen kosten-batenaf we ginge n tegengekomen als het gaat om de inzet
van re-integratie in het tweede ziektejaar. Ook de beleidsmatige overweging bij het
verlengen van de loondoorbetaling per iod e naar twee jaar, nam elijk dat werkgevers de

9
C 10902

tijd krijgen om rendement te halen op hun re -integratie -insp anninge n van de eerste
periode, wordt door werkgevers niet spontaan herkend als pluspunt. Na uitleg van
deze gedachte achter de verlenging van de duur, herkenden werkgevers deze voordelen overigens vaak wel.
K e nm e r k e n v a n we r k g e v e r s
Als het gaat om loondoorbetaling bij ziekte, ervaren vooral de sectoren ‘handel’ en
‘horeca’ vaker knelpunten. Daarnaast hangen een krimpende omzet en een hoog ve rzuim samen met het ervaren van knelpunten. Als het gaat om re -integratie , ervaren
de sectoren ‘bouw’ en ‘vervoer en opslag’ vaker knelpunten. Tot slot zijn negatieve
ervaringen met een individueel ziektegeval vaak medebepalend voor de algehele houding van werkgevers tegenover loondoorbetaling bij ziekte.

Sugge stie s v an we rkge v e rs
Hoofdvraag:
Op welke onderdelen zien werkgevers mogelijkheden tot verbetering binnen het stelsel
om verzuim verder terug te dringen en gedeeltelijk arbeidsgeschikten aan het werk te
houden en te helpen? Wat zijn de gevolgen van deze verbeteringen voor werkgevers,
werknemers, overheid, verzuimlasten, aantal uitkeringen, en de werking van de a rbeidsmarkt?
47% van de werkgevers ervaart knelpunten bij de re-integratie van zieke werknemers
en 35% knelpunten bij de loondoorbetalingsp licht. Aan werkgevers die knelpunten
ervaren rondom re-integratie en/of de loondoorbetalingsp licht is gevraagd welke suggesties zij hebben om knelpunten te verlichten. Daarbij komt niet aan de orde of het
ook nodig is om de suggesties over te nemen en knelpunten te verlichten.
Werkgevers die knelpunten ervaren doen diverse suggesties om knelpunten te verlic hten. Daarin zijn twee hoofdlijnen te ontdekken. In de eerste plaats stelt men voor om
meer greep te krijgen op het ziekteverzuim en de re -integratie . Uit ervaringen van
werkgevers blijkt vaak dat men niet goed op de hoogte is van de mogelijkheden die
men nu al heeft. Een suggestie die dan ook niet zozeer door de werkgevers wordt
gedaan, maar die wel kan worden afgeleid uit hun commentaar, is dat de kennis van
werkgevers over hun mogelijkheden om e ffectieve re-integratie-inter venties in te zetten en op te treden tegen vermeend misbruik moet worden vergroot. Het sluit aan op
een suggestie die wel door werkgevers zelf wordt gedaan om de ondersteuning vanuit
het UWV te verbeteren. De huidige rol die de uitvoeringsinstelling nu speelt – op basis
van haar wettelijke taak – wordt als smal ervaren.
In de tweede plaats willen werkgevers de risico’s verlichten door ofwel de duur te
bekorten, te flexibiliseren of de hoogte van de loondoorbetaling te verlagen. Met betrekking tot de duur van de loondoorbetalings plic ht doet 37% van de 35% werkgevers
met knelpunten de suggestie die duur te bekorten. Tevens is duidelijk geworden dat
sommige werkgevers graag onderscheid willen maken tussen zieke werknemers. De
ratio achter de duur van twee jaar loon doorbetalen gaat niet op voor elke werknemer ,
is de gedachte. Wanneer het om een ziekte gaat die iedere goed functionerende m edewerker kan overvallen, dan gaat de ratio volgens veel werkgevers wel op. Het ste lsel biedt hier de gewenste zekerheid en de gewenste gelegenheid voor de zieke werknemer om te herstellen. Er zijn daarentegen ook omstandighe den die de het draagvlak
voor loondoorbetaling beperken. Bijvoorbeeld wanneer het idee bestaat dat de ziekte
samenhangt met een beperkte motivatie. C oncrete suggesties voor criteria aan de
hand waarvan de duur voor de verplichting zou kunnen worden vastgesteld beperken

10
C 10902

zich tot twee: de lengte van het loondienstverba nd en de omstandighede n waaronder
de ziekte is ontstaan.
Bij deze concrete suggesties van de werkgevers is het de vraag of ze leiden tot een
verbetering van de regelgeving rondom ziekteverzuim en arbeidsongeschik theid . De
effecten voor de verzuimlasten, overheid, aantal uitkering en de werking van de a rbeidsmarkt zijn met de gekozen onderzoeksmethode n echter niet vast te stellen.

11
C 10902

1
1.1

Inleiding
Aanle iding v oor he t onde rzoe k
In het najaar van 2013 sloten de twee coalitiepartijen VVD en PvdA een akkoord over
de begroting 2014 met drie partijen uit de oppositie: D66, C hristenUnie en de SGP.
Onderdeel van dit akkoord was de toezegging om de loondoorbeta lings plic ht te eval ueren. Deze toezegging luidt als volgt:
“Er komt een onderzoek naar knelpunten van loondoorbetaling bij ziekte en het ziekte en arbeidsongeschik the id srisic o voor werkgevers en naar mogelijkheden om de solid ariteit te bevorderen onder MKB-werkgevers, bijvoorbeeld door het verhogen van de
verzekeringsgraad door middel van private herverzekering of collectieve fondsen voor
MKB-werkgevers.”
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft naar aanleiding van
deze afspraak twee onderzoeken laten verrichten. Eén onderzoek naar de knelpunten
van de loondoorbetalings plic ht en één onder zoek naar de verzekeringsgraad. Voorliggend onderzoek heeft betrekking op de knelpunten van de loondoorbetalingsve rplic hting.
Achtergrond van dit onderzoek is dat er signalen zijn dat de loondoorbetalingsp licht
zwaar kan drukken op de exploitatie van individuele bedrijven en instel linge n. De risico’s, kosten en inspanningsve rp lic hting en zouden ook leiden tot onbedoelde effecten.
Zo wordt verondersteld dat de loondoorbetaling sp lic ht leidt tot risicoselectie en een
toename van flexibele contracten.

1.2

Vraagste lling
Het doel van dit onderzoek is de signalen over knelpunten bij werkgevers met betrekking tot loondoorbeta ling bij ziekte- en arbeidsongeschik theidsr is ico ’s te verifiëren.
Het zijn signalen die soms moeilijk rijmen met de effectiviteit en gerealiseerde ko stenbesparing van de loondoorbetaling ssys te ma tiek op macroniveau. De vier centrale
onderzoeksvragen luiden als volgt:
1. Hoe beoordelen werkgevers het stelsel rond ziekte en arbeidsongeschik the id ? We lke onderdelen werken volgens hen goed en op welke onderdelen ervaren zij kne lpunten?
2. Bestaan er verschillen tussen groepen van werkgevers in de wijze waarop zij het
stelsel en de daarin opgenomen verplichtinge n beoordelen? Hoe kunnen deze ve rschillen worden verklaard?
3. Hoe gaan werkgevers om met hun verplichtinge n? Hoe beïnvloedt het stelsel hun
bedrijfsvoering en strategie? Welke gedragseffecte n ressorteert het stelsel bij
werkgevers. Leidt het bijvoorbeeld tot risicoselectie ? Bestaan er ook op dit punt
verschillen tussen groepen van werkgevers?
4. Op welke onderdelen zien werkgevers mogelijkheden tot verbetering binnen het
stelsel om verzuim verder terug te dringen en gedeeltelijk arbeidsgeschik te n aan
het werk te houden en te helpen?
Binnen deze vier centrale onderzoekvragen zijn er door het Ministerie van SZW specifieke onderwerpen benoemd waarop behoefte aan inzicht bestond. Deze onderwerpen
zijn vertaald naar achttien specifieke onderzoeksvragen, welke in bijlage 1 zijn geor-

13
C 10902

dend. In de samenvatting en conclusies worden deze en de centrale onderzoeksvragen
expliciet beantwoord.

1.3

Onde rzoe kaanpak
De bevindingen van dit onderzoek zijn gebaseerd op vier groepsgesprekken (focu sgroepen) met in totaal 25 werkgevers, 20 persoonlijke gesprekken en 3.053 telefonische interviews. Deze laatste interviews zijn opgevolgd door een internetenquê te
waaraan 727 werkgevers hebben deelgenomen. De gesprekken en enquêtes hebben
vanaf de zomer van 2014 achtereenvolgens in drie fasen plaatsgehad.


De groepsgesprekken die in het kader van de eerste fase zijn gevoerd hielden een
eerste verkenning in. Het leverde een beeld o p van hoe werkgevers hun verantwoordelijken ten opzichte van zieke werknemers opvatten en hoe hun opvatti ngen zich verhouden tot de wettelijke plichten. Tijdens deze gesprekken is ook n agegaan welke maatregelen genomen worden om ziekteverzuim tegen te gaan en
hebben deelnemers met elkaar ervaringen uitgewisseld over de effectiviteit e rvan.



In de twintig persoonlijke gesprekken is verder ingegaan op wat de verplichtingen
uiteindelijk betekenen voor een bedrijfsexploita tie . Welke kosten brengen de ve rplichtinge n mee, hoe bewust is men zich van deze kosten en hoe wordt eventueel
geanticipeerd op de risico’s? In het kader van dit laatste is nagegaan in hoeverre
deze risico’s een rol spelen bij het selecteren en aannemen van personeel en bij
de keuze om personeel wel of geen loondienstverba nd aan te bieden.



Met de telefonische enquête zijn de bevindingen uit de (groeps)gesprekk en g ekwantificeerd . Met de enquête is inzichtelijk geworden door welke bedrijfske nmerken, werknemerskenmerken en verzuimkenmerken het draag vlak voor de
loondoorbetalingsp licht wordt beïnvloed, welke knelpunten worden ervaren en tot
welke (onbedoelde) effecten dit leidt. De enquête is uitgevoerd in twee delen. Het
eerste deel is telefonisch afgenomen. Het tweede deel betrof een schriftelijke
vragenlijst die aan de deelnemers van de telefonische enquête per e -mail is toegezonden.

Daarnaast is literatuur bestudeerd over de wijze waarop werkgevers omgaan met
ziekteverzuim en re-integratie en over de effecten van loondoorbetaling bij ziekte (zie
bijlage 3). In bijlage 2 wordt verder ingegaan op de onderzoeksaanpak. Daar is ook
informatie opgenomen over het steekproefkader van zowel het kwalitatieve als kwa ntitatieve onderdeel.

1.4

De ontwikke ling v an he t ste lse l
Sinds de invoering van de Ongevallenwet in 1901 en de Ziektewet in 1929, heeft Nederland altijd een wettelijke borging gekend van de belangen van zieke en arbeidso ngeschikte werknemers. Deze houdt in de kern in dat werknemers bij ziekte of na een
bedrijfsongeval financieel worden gecompenseerd v oor hun inkomensverlies. Aanvankelijk werden de kosten van deze borging door middel van een collectieve verzekering
gedragen. Vlak voor de eeuwwisseling zijn de risico’s meer bij de individuele werkg evers neergelegd. Belangrijke mijlpalen zijn de Wet uitbr eiding loondoorbetalingsve rplichting bij ziekte uit 1996, de Wet verbetering poortwachte r uit 2002 en de Wet ve rlenging loondoorbetaling sver plic hting bij ziekte (Wet VLZ) uit 2004. Krachtens deze
wetten dragen werkgevers individueel twee jaar risico voor d e loondoorbetaling bij
ziekte en zijn ze verplicht zich in te spannen voor re -integratie van hun zieke of arbeidsongeschik te werknemers, bij gebreke waarvan ze het risico lopen nog maximaal
een derde jaar het loon te moeten doorbetalen.

14
C 10902

Deze verschuiving van plichten naar werkgevers is gebaseerd op de veronderstelling
dat een individuele werkgever invloed kan uitoefenen op de hoogte van ziekteverzuim
en op de omvang van arbeidsongeschik the id in zijn bedrijf. Het idee is dat werkgevers
zich vanwege de financiële prikkels actiever zullen gaan inzetten om het verzuim en
de arbeidsongeschik the id in hun onderneming te reduceren (Fluit 2001; Roozendaal
2005). Dit kan bijvoorbeeld door zorg te dragen voor goede arbeidsomstand ig he den,
een grotere betrokkenheid bij en intensievere begeleiding van zieke werknemers en
het voeren van een goed preventie- en re-integratieb ele id (Brouwers e.a., 2001;
C uelenaere & Veerman, 2013).
Het is niet vanzelfsprekend dat de gedragsreacties van werkgevers op de veranderi ngen in wetgeving gelijk zijn aan de reacties die de wetgever heeft beoogd. Een wer kgever kan zich aan zijn plichten onttrekken of er kunnen onbedoelde gedragsreacties
plaatsvinden die negatieve effecten hebben. Zo is er altijd de vrees geweest dat het
nieuwe stelsel ertoe zou leiden dat werkgevers strenger zouden gaan selecteren bij
het aannemen van personeel, met als gevolg dat mensen met een groter risico op
ziekte of arbeidsongeschik theid meer moeite zouden hebben om en baan te vinden
(Vonk, 2013). Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat werkgevers risico’s zouden kunnen gaan ontlopen door meer gebruik te maken van flexibel personeel (Brouwers e.a.,
2001).
De inhoud van het huidige stelsel op hoofdlijnen
Op hoofdlijnen ziet het stelsel er als volgt uit. In het geval een werknemer door ziekte
de bedongen arbeid niet kan verrichten, is de werkgever krachtens art. 7:629 lid 1 BW
verplicht om minimaal 70% van het loon door te betalen gedurende ten hoogste 104
weken. Indien het loon uitkomt onder het minimumloon dan betaalt de werkgever het
eerste ziektejaar het minimumloon, voor het tweede ziektejaar kan de betreffende
werknemer aanvulling krijgen van het UWV in het kader van de Toeslagenwet. Wer kgevers kunnen hun loondoorbetalingsver plic hting verzekeren bij een particuliere verzekeraar. Een klein deel van de werknemers krijgt een Ziektewetuitker ing uit hoofde
van de ‘vangnetfunctie ’ van die wet. Werkgevers kunnen ervoor kiezen om voor die
uitkeringen een publieke premie te betalen of eigenrisicodrage r te worden.
Vanaf de aanvang van de ziekte zijn zowel werknemer als werkgever op grond van art.
7:629 lid 3, 658a en 660a BW verplicht zich in te spannen voor re -integratie . Er moet
onder andere een plan van aanpak worden opgesteld. In het kader van de WIAaanvraag toetst het UWV of zij zich aan deze verplichtinge n hebben gehouden. Zo
niet, dan kan de werkgever verplicht worden nog maximaal 52 weken het loon door te
betalen. Indien de werknemer na afloop van de loondoorbetaling spe rio de niet of ni et
volledig hersteld is, stroomt hij afhankelijk van de aard en mate van arbeidsongeschiktheid door naar de WGA (voor hen die ten minste 35% arbeidsongeschikt zijn,
maar niet duurzaam volledig) of de IVA (voor hen die duurzaam volledig, dat wil zeggen ten minste 80%, arbeidsongeschik t zijn). Zo lang hij niet hersteld is, dient de
werkgever de werknemer passende arbeid te verschaffen. De werkgever kan zich voor
de WIA-uitkering verzekeren bij het UWV of het risico zelf dragen (of dat risico bij een
private partij verzekeren). Een deel (tot 50%) van de WGA premie kan hij op zijn
werknemers verhalen.
Als uitvoeringsins te lling laat het UWV – conform haar wettelijk taak - zoveel mogelijk
over aan de werkgever en werknemer. De wijze waarop zij hun eigen verantwoordelijkheid invullen, is in de Wet verbetering poortwachter bewust niet tot in detail ger egeld. De werkgever mag op eigen wijze deze verantwoordelijk he id invullen. UWV b eoordeelt aan het eind van de loondoorbetalings periode in eerste instantie op resultaat
(controlerende taak). Als de zieke werknemer adequaat is gere -integreerd dan wordt
niet beoordeeld op welke wijze dit resultaat is behaald.

15
C 10902

1.5

Wat is e r inmidde ls be ke nd ov e r de e ffe c te n v a n he t huidige
ste lse l?
Sinds de wijziging van het stelsel zo’n twintig jaar geleden zijn er verschillende onde rzoeken uitgevoerd naar de werking van het stelsel. De aandacht voor de effecten van
het stelsel was vooral vlak na de invoering groot. Het meeste onderzoek dateert van
rond de eeuwwisseling. Dit blijkt onder meer uit een overzicht van studies dat in 2013
door C uelenaere en Veerman is gegeven (C uelenaere & Veerman, 2013). Op basis
hiervan wordt geconcludeerd dat het stelsel al snel na invoering de beoogde effecten
ressorteerde. Werkgevers gingen zich meer inspannen v oor de re-integratie van zieke
werknemers. De introductie van meer werkgeversverantwoor delijk he den en -prikkels
beperkte de instroom in de arbeidsongeschik theidreg elingen WAO/WIA en vergrootte
de arbeidsparticipa tie van mensen met een ziekte of aandoening, zo bleek aanvankelijk sterk uit verschillende onderzoeken (Van Sonsbeek en Gradus, 201 0; Van Deursen
en Mulders, 2009; Koning, 2009 en De Jong e.a., 2005). In latere studies werd het
effect naar beneden bijgesteld. Van de afname in de instroomkans tussen 1999 en
2009 bleek 13 procentpunt toe te dichten aan premiedifferentia tie (Van Sonsbeek en
Gradus, 2013). Werkgevers reageerden ook sterk op een premieverhoging (Koning,
2009). De introductie van de wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA) samen met de verlenging van de loondoorbetalingplic ht van één naar twee jaar beper kten de instroom met nog eens 21 procentpunt (Van Sonsbeek en Gradus, 2013). Een
deel van de verlaging van de instroom wordt verklaard door het feit dat de drempel
voor toegang tot de WIA werd verhoogd van 15% naar 35%; bovendien w erden vlak
voor invoering van de WIA de normen voor de schatting van arbeidsongeschik the id
aangescherpt (Rommelse, 2014).
Uit twee achtereenvolgende metingen in 1999 en 2002 blijkt echter ook dat de reintegratie inspanningen van werkgevers na verloop van tijd verslapten (De Muijnk &
Hessels, 2003). Tevens bleek al snel dat de re-integratie inspanninge n en inspanningen om ziekteverzuim tegen te gaan vooral werden gedaan bij de grotere bedrijven en
dan met name bij de bedrijven met een hoger ziekteverzuim . Bedrijven die zelf niet
direct werden geconfronteerd met de kosten van de loondoorbetalingsp licht (destijds
gold deze plicht nog voor een periode van twee tot zes weken) reageerden niet of
beperkt (Veerman, Andriessen, & Koster, 1995). Vooralsnog wijzen de signalen tot nu
toe uit dat werkgevers eerst een duidelijk risico op kosten moeten ervaren (zoals h ogere verzekeringsprem ies ) alvorens zij zich inspannen voor verzuimpreventie en re integratie (Koning, 2012).
Het laatste neemt niet weg dat de financiële risico’s voor ondernemers wel breed wo rden gevoeld. Vrijwel alle ondernemers met pe rsoneel in dienst hebben zich wel eens
georiënteerd op een verzuimverzekering, het overgrote deel heeft ook daadwerkelijk
een verzekering afgesloten (Ruis e.a., 2009). Ondernemers zijn vanwege (de veronderstelde) risico’s veelal negatief over de loondoorbe ta lings plic ht. In 2005 is daar
onderzoek naar gedaan in het midden- en kleinbedrijf. Draagvlak voor het totale pa kket aan verplichtinge n (waaronder de loondoorbetalings plic ht) bestaat daar bij 16%
van de ondernemers (Westhof, 2005). Het belangrijkste bezwaar tegen het stelsel is
dat werkgevers ook verantwoordelijkhe id dragen in geval ziekte en arbeidsongeschik theid ontstaan in de privésfeer.
Desondanks zijn er weinig empirische onderzoeken naar wat die kosten (naast de
premies voor verzuimverzekering en) feitelijk zijn. Ook bestaat er nog onduidelijkheid
over de vermeende negatieve effecten van de verzwaring van werkgeversplichte n. Met
betrekking tot risicoselectie geven werkgevers weliswaar vaker dan voorheen aan

16
C 10902

terughoudend te zijn met het aannemen van mensen met een gezondheidsrisico, maar
het is tegelijkertij d duidelijk dat zij deze risico’s bij een sollicitatie vaak niet helder
kunnen krijgen. Het is de werkgever overigens ook formeel niet toegestaan gezon dheidsrisico’s mee te wegen bij het werven. De Wet Medische Keuringen beperkt de
mogelijkheid om inlichting en in te winnen over de gezondheidsto es ta nd of ziekteve rzuim in het verleden van (aspirant)-werk neme rs. De Wet gelijke behandeling op grond
van handicap of chronische ziekte houdt op dit punt een discriminatieve rbo d in.
C uelenaere veronderstelt dat risicoselectie hierdoor niet zozeer is uitgebannen maar
meer is verschoven naar het moment waarop een werkgever een tijdelijk contract
moet omzetten in een vaste aanstelling. “Momenteel lijkt de verlengde instroomsele ctie (personeel aannemen in tijdelijke dienst en vervolgens selectie op gezondheid bij
verlening van contract) een hoge vlucht te nemen” (C uelenaere & Veerman, 2013). Uit
onderzoek naar de motivatie om gebruik te maken van flexcontracten blijken werkg evers echter niet primair te wijzen op werkgeversverplichtinge n bij ziekte (Knegt e.a.
2007; Goudswaard e.a. 2014).
Naast het onderzoek dat is gedaan naar het Nederlandse stelsel zijn er relevante inzichten af te leiden uit literatuur over buitenlandse stelsels. Een voorbeeld is een p ublicatie van Mares (2003) naar het draagvlak van werkgevers voor sociale zekerheid.
Mares stelt vast dat met name drie bedrijfskenmerken dat draagvla k beïnvloeden: het
niveau van de werknemers (skills); de omvang van het bedrijf, en de risico’s op zie kteverzuim. Met betrekking tot het niveau van werknemers wordt vastgesteld dat
naarmate het niveau hoger is en de werknemers minder inwisselbaar zijn, de bereidheid om te investeren (in herstel en re -integratie ) toeneemt. Met betrekking tot bedrijfsomvang wordt vastgesteld dat onder grotere bedrijven het draagvlak voor wer kgeversverplichtingen groter is. Ten slotte geldt dat bedrijven met een hoger verzui mrisico’s een grotere voorstander zijn voor een collectief stelsel dan bedrijven met een
lager risico (Mares, 2003).

1.6

Opze t v an dit rapport
Dit rapport bestaat uit vijf hoofdstukken. In voorgaande inleiding is de aanleiding en
vraagstelling besproken. Het tweede hoofdstuk beschrijft het draagvlak voor de loondoorbetalingsv erp lichting: Wat vinden werkgevers van het principe van loon doorbetalen bij ziekte? Hoe verhouden de verplichtinge n zich tot de bedrijfseconomis che randvoorwaarden? En, in hoeverre kunnen werkgevers met de aan hen toedeelde veran twoordelijkheid uit de voeten?
In het derde hoofdstuk gaan wij in op de vraag hoe werkgevers de verantwoordelijk heden die aan hen toebedeeld zijn, oppakken. Welke maatregelen nemen werkgevers?
Tot welke aanpassingen leiden de verplichtinge n in bedrijfsvoering of bedrijfsstrat egie? Onder meer komt aan bod of er aanwijzingen zijn dat werkgevers door loondoo rbetaling bij ziekte (meer) risicoselectie toepassen en vaker gebruik maken v an flexibele arbeid.
Of werkgevers bij het naleven van de loondoorbetaling sp licht knelpunten ervaren, is
onderwerp van hoofdstuk vier. Dit hoofdstuk gaat nader in op de signalen die mede
aanleiding zijn voor dit onderzoek. Het vijfde hoofdstuk beschrijft de suggesties van
werkgevers om knelpunten weg te nemen en het stelsel draagbaarder te maken.

17
C 10902

2
2.1

Draagvlak
Inle iding
De wijze waarop een werkgever de loondoorbetaling splic ht opvat, hangt direct samen
met de wijze waarop hij aankijkt tegen zijn verantwoordelijk heid als werkgever. Elke
werkgever – of het nu gaat om een privaat bedrijf of een publieke instelling

– heeft te

maken met een verantwoordelijkhe id die in wezen bestaat uit drie elementen. In de
eerste plaats is elke werkgever verantwoordelijk voor een gezonde bedrijfsexploita tie .
Deze exploitatie moet bedrijfseconom isc h duurzaam zijn, wat betekent dat de uitg aven op termijn in evenwicht moeten zijn met de inkomsten. In de tweede plaats dient
iedere werkgever in de bedrijfsvoering , naast het bedrijfseconomische belang ook
rekening te houden met andere belangen zoals die van werknemer, klant, milieu of de
samenleving. Dit element wordt ook wel aangeduid al de social licence to operate, het
verwijst naar het vermogen van een werkge ver om reputatie verwerven en naar zijn
maatschappelijke betrokkenheid. In de derde plaats dient elke werkgever zich aan de
regels te houden. Hij dient zijn bedrijfsprocesse n dermate te organiseren en te b eheersen dat zij ‘compliant’ zijn. Door compliant te zijn, weten stakeholders waar zij
aan toe zijn. Ten opzichte van de twee eerder genoemde elementen doet dit laatste
element vooral een beroep op de professionaliteit van een werkgever. Hij moet de
regels kennen, hij moet begrijpen wat die betekenen voor zijn specifieke organisatie
en hij moet deze vervolgens ook toepassen.
Het draagvlak voor de loondoorbetaling sp lic ht beschouwen wij in dit hoofdstuk in het
kader van deze drieledige verantwoordelijk heid. Wij gaan allereerst na in welke mate
werkgevers de waarden die aan de loondoorbetalingsp licht ten grondslag liggen, o ndersteunen en erkennen. Dit sluit aan op zijn verantwoordelijk he id om zich maa tschappelijke betrokken te tonen. De aanwezigheid van draagvlak is hier betrokken op
de intrinsieke motivatie, we bespreken dit in paragraaf 2.2. Vervolgens beschrijven we
hoe de plichten – en de daaruit voortkomende kosten en baten – zich verhouden tot
de bedrijfsexploita tie (paragraaf 2.3). Dit sluit aan op de verantwoordelijk heid van de
werkgever voor een gezonde bedrijfsexploita tie. De aanwezigheid van draagvlak is
hier betrokken op de vraag of de werkgever vindt dat hij de verplichtingen financieel
kan dragen. Ten slotte brengen wij in beeld in hoeverre werkgevers wat betreft kennis
en vaardigheden voldoende zijn toegerust om de verplichtinge n na te leven (paragraaf
2.4). Dit sluit aan op de verantwoordelijk he id van de werkgever om de wet na te l even. De aanwezigheid van draagvlak is hier betrokken op de vraag of de werkgevers
in staat zijn om deze verplichting en uit te voeren.

19
C 10902

2.2

Intrinsie k draagv lak: Wat v indt me n v a n he t princ ipe ?
Het begrip onder werkgevers voor de loondoorbeta lings plic ht is groot. 8 2% geeft aan
begrip te hebben voor de verplichting 1. In Nederland zijn vrijwel geen werkgevers die
vinden dat zij kunnen stoppen met het uitbetalen van loon op het moment dat een
werknemer ziek thuis komt te zitten. Het is een teken van wederkerigheid die in veruit
de meeste arbeidsrelatie s aanwezig is. Werkgevers zijn schatplichtig aan hun wer knemers. Dat zij eraan gehouden zijn loon door te betalen bij ziekte, zien veruit de
meesten als een onderdeel van goed werkgeverschap. De hoogte van het loon dat zij
uit zichzelf zouden doorbetalen ligt ook opvallend vaak dicht bij wat de wetgever als
minimum voorschrijft2.
Dit algehele begrip voor de plicht neemt niet weg dat dit draagvlak niet onder alle
werkgevers en onder alle omstandighede n even groot is. Er zijn verschillen tussen
sectoren, deze verschillen zijn echter klein en lang niet allemaal significant. Het
draagvlak is iets lager in de horeca en onder transportbed rijv en

en ligt weer hoger in

de zorg.
tabel 1

Begrip voor de loondoorbetalings plic ht (naar s ec tor)

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

85%

Bouw

79%

H andel

81%

V ervoer en ops lag

76%

H orec a

76%

Zakelijke, I CT, financ iële en overige dienstverlening

85%

G ezondheids- en welzijns zorg

89%

O penbaar bestuur en onderwijs

84%

T otaal

82%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053).

De verschillen tekenen zich duidelijker af wanneer grote organisaties vergeleken wo rden met kleinere. Onder de grotere is het draagvlak groter. Dit verschil hangt samen
met een aantal factoren. In de eerste plaats met de respondent die wij namens de
werkgever spraken. In de gesprekke n waarbij dit een eigenaar was of directeur werd
minder begrip getoond voor de plicht dan in de gesprekken waarin wij spraken met
een HRM-func tio na ris of een andere stafmedewerker. Onder de kleinere werknemers
spraken wij vooral met de eigenaar of directeur. Meestal was dat degene voor wiens
rekening en risico werd ondernomen en die daarmee in min of meerdere mate zelf
direct de financiële consequenties van de verplichting moest dragen. In de gesprekken
was deze directeur/eige naa r ook opvallend vaak geneigd ziekte en ziekteverzuim te
beoordelen met de eigen persoonlijke situatie als referentiepunt. Een veelgehoorde
opmerking onder hen was “Ik ben zelf nooit ziek” waarmee zij impliciet aangaven dat
ziekteverzuim vaak een keuze is. HRM-functionarisse n toonden zich neutraler en benaderden ziekteverzuim en re-integratie afstandelijker en functioneler. Voor zover zij
bezwaren hadden tegen de loondoorbetaling sp lic ht, hadden deze vooral betrekking op
de praktische uitvoering, zoals bijvoorbeeld het berichtenverkeer met UWV. Wij komen
hier later nog op terug.
1

D it perc entage komt voort uit de antwoorden op de vraag ‘N ederlandse werkgevers zijn verplicht om het loon
door te betalen aan zieke werknemers. H eeft u begrip voor deze regel? ’ D eze vraag is gesteld aan het einde
van de telefonis che enquête (nadat de verschillende aspecten van het s telsel aan de orde waren ge komen).
D e vraag kon worden beantwoord met ‘ja’ of ‘nee’.
2
D e mees te werkgevers zijn vanwege een c ao ec hter gebonden aan bovenwettelijke afs praken, hier wordt in
het vervolg van het hoofds tuk verder op in gegaan.

20
C 10902

tabel 2

Begrip voor de loondoorbetalingsverplichting (naar grootteklas se)3

tot 1 0 werkzame pers onen

79%

1 1 tot 2 5 werkzame pers onen

82%

2 6 tot 5 0 werkzame pers onen

83%

5 1 tot 1 0 0 werkzame personen

84%

meer dan 1 0 0 werkzame pers onen

88%

T otaal

82%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3053). De gevonden vers chillen zijn s ignificant (p<0,05)

Een andere verklaring voor een groter begrip onder grotere werkgevers is dat zij mi nder moeite hebben met het dragen van de kosten en beter in staat z ijn de aanpalende
re-integratie-ins pa nninge n uit voeren. Het is een verklaring die ook al in eerder onderzoek naar voren is gekomen (De Muijnk & Hessels, 2003; C uelenaere & Veerman,
2013). Wij komen er nog op terug in de paragrafen 2.3 en 2.4.
Sterker dan de hierboven besproken invloed van bedrijfskenmerken zijn de omstandigheden waaronder werknemers ziek zijn geworden. Zo maakt het uit of de werkgever moest doorbetalen voor een werknemer die in de ogen van de werkgever verwijtbaar ziek is geworden. Ook maakt het verschil of de arbeidsongeschik theid wel of niet
verband houdt met het werk. Hoe het begrip voor de loondoorbeta lings plic ht afhangt
van de achtergrond van het ziekteverzuim is weergegeven in figuur 1. Deze figuur is
tot stand gekomen op basis van drie vragen over het laatste langdurige ziektegeval in
de organisatie. Allereerst is gevraagd naar de verwijtbaarhe id van de ziekte, in de
tweede plaats is nagegaan of de ziekte arbeidsgerelateer d was of niet, vervolgens is
aan de werkgever gevraagd of hij in dit individuele geval begrip had voor de loondoorbetalingsv erp lichting.
figuur 1

Begrip voor de loondoorbetalingsplicht in een individueel geval onder vier oms tandigheden (%
werkgevers dat het terec ht vindt dat voor het betreffende ziektegeval loon moest worden doorb etaald)

Ziekte is volgens werkgever

Ziekte is volgens werkgever

arbeids gerelateerd

niet arbeidgerelateerd

81%

73%

50%

42%

Werknemer heeft volgens
werkgever geen s c huld aan
zijn ziekte
Werknemer heeft volgens
werkgever wél s c huld aan
zijn ziekte
Bron: telefonis che enquête werkgevers

(N=1.698)

Het laatste ziektegeval heeft ook invloed op het algemene begrip voor de loondoorbetalingsverplichting. Op de vraag “Nederlandse werkgevers zijn verplicht om het loon
door te betalen aan zieke werknemers. Heeft u begrip voor deze regel? ” antwoordt
92% van de werkgevers positief bij wie het laatste ziektegeval in bovenstaande figuur
in de categorie linksboven zat4. Terwijl in de categorie linksonder 63% deze vraag
bevestigend beantwoordt.

3

D e mees te werkgevers vallen in de c ate gorie 1 tot 1 0 werkzame personen. E en overzicht van de s amenste lling van de populatie N ederlandse werkgevers is opgenomen in bijlage 2 .
4
D eze vraag is aan het einde van de telefonische enquête gesteld, als een van de afs luitende vragen.

21
C 10902

Werkgevers blijken in hun beschouwing van de loonbetalingsp licht beducht voor mi sbruik. Het kwam regelmatig naar voren in de (groeps -) gesprekken. De werknemer die
verzuim gebruikt in een arbeidsconflict of verzuim aanwendt om ontslag te voorkomen, ervaren werkgevers als een risico. Met name kleinere werkgevers – met een
beperkte juridische kennis – zien zich nogal eens overgeleverd aan de wetgeving en
voelen zich niet goed in staat om een werknemer, waarvan men veronderstelt dat die
gewoon niet wil, aan te pakken. Onder de kleinere werkgevers was er slechts een e nkeling bekend met de mogelijkheid om het loon stop te zetten in geval gerede twijfels
bestaan over het ziekteverzuim.
C oncrete verdenkingen van misbruik van de loondoorbetalingsver plic hting komen overigens beperkt voor. Van alle langdurige verzuimgevallen (met een duur van tenminste 8 weken) waarover in de telefonische enquête is gesproken , rapporteert slechts
3% van de respondenten dat ziekteverzuim waarschijnlijk wer d aangewend om ontslag
te voorkomen. In een vergelijkbaar aantal gevallen hing het ver zuim - volgens werkgevers – samen met een arbeidsconflic t .
W e lk p e r c e nta g e v ind e n we r k g e v e r s z e lf r e d e lij k ?
Het ruime draagvlak voor de loondoorbetalingsp licht blijkt ook uit het bedrag dat men
zelf zou willen betalen als er geen plicht zou zijn. Aan de werkgevers is gevraagd tot
welke hoogte zij het loon – bij een (langdurig) ziektegeval – zelf zouden uitbetalen.
Gemiddeld wordt een percentage van 145% over twee jaar genoemd, het wettelijk
minimum ligt op 140%5.
Voor de eerste helft van het eerste ziektejaar ligt het gemiddelde percentage van wat
werkgevers redelijk vinden op 85%. De helft van alle werkgevers zou 100% uitbetalen
in de eerste helft van het eerste ziektejaar. Slechts een kwart zou over die periode
minder dan 70% uitbetalen.
tabel 3

A ls u zelf een perc entage zou kunnen bepalen, tot welk niveau zou u uw zieke pers oneel doorb etalen (% van het loon)

H oeveel % van het loon zou u in de 1 e helft van het eers te ziektejaar doorbetalen

86%

E n in de 2 e helft van het eers te ziektejaar?

76%

E n in het 2 e ziektejaar?

64%

% dat men in totaal over 2 jaar zou doorbetalen
Bron: Telefonis che enquête werkgevers

145%

(N=3.053)

Tekenend is dat er vrijwel geen werkgevers zijn die helemaal niets zouden willen
doorbetalen. Het gaat om in totaal 1,5 % van alle werkgevers. Dit percentage loopt
wel op als het gaat om het tweede ziektejaar. De bereidheid om ook dan door te bet alen is kleiner. Negen procent van de werkgevers zou helemaal niet willen doorbetalen
in het tweede ziektejaar. Degenen die wél willen doorbetalen noemen percentages die
aanmerkelijk onder het huidige niveau liggen waaraan zij nu gebonden zijn.
Het beeld dat in tabel 1 en in figuur 4 wordt geschetst, is voor de meeste sectoren
hetzelfde. Er zijn twee sectoren die zich licht onderscheiden: de horeca en de zakelijke
dienstverlening . In de horeca is de bereidheid om loon door te betalen iets lager, in de
zakelijke dienstverlening iets hoger. Onderstaande tabel geeft een overzicht.

5

V eel werkgevers zijn vanwege een c ao gebonden aan een loondoorbetaling van tenminste 1 70%. Wettelijk ligt
het minimum op 1 4 0% over twee jaar, met daarbij tenmins te het minimumloon in het eers te ziektejaar. V eel
c ao’s binden werkgevers aan een loondoorbetaling van 1 0 0% i n het eers te ziektejaar.

22
C 10902

tabel 4

A ls u zelf een perc entage zou kunnen bepalen, T ot welk niveau zou u uw zieke pers oneel doorb etalen? (% van het loon) (naar s ec tor)
Eers te

Tweede

Tweede

Over twee

helft

helft

ziektejaar

ziekte-

eers te

eers te

ziektejaar

ziektejaar

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

88%

79%

67%

150%

Bouw

85%

75%

64%

144%

H andel

87%

78%

64%

147%

V ervoer en ops lag

85%

77%

64%

145%

H orec a

78%

70%

55%

129%

Zakelijke, I C T , financ iële en overige diens tverlening

88%

80%

67%

151%

G ezondheids - en welzijns zorg

88%

79%

67%

150%

O penbaar bes tuur en onderwijs

86%

75%

64%

144%

T otaal

86%

76%

64%

145%

Bron: telefonis che enquête werkgevers

(N= 30.53), *) s ectoren onders cheiden

jaren

zich s ignificant van de

res t (P <0,05)

Verschillen zijn er duidelijker tussen grootteklasse n. Dit lijkt in lijn met de bevindingen uit eerder onderzoek dat grotere werkgevers de lasten beter (zeggen te) kunnen
dragen. Grotere werkgevers noemen vaker een hoger percentage op de vraag wat zij
zelf redelijk vinden om door te betalen. Hierbij moet wederom worden opgemerkt dat
de meester werkgevers klein zijn en vallen in de categorie ‘tot 10 werkzame pers onen’.
Eers te

Tweede

Tweede

Over twee

helft

helft

ziektejaar

ziekte-

eers te

eers te

ziektejaar

ziektejaar

tot 1 0 werkzame pers onen

84%

74%

62%

140%

1 1 tot 2 5 werkzame pers onen

84%

74%

62%

141%

2 6 tot 5 0 werkzame pers onen

88%

80%

67%

151%

5 1 tot 1 0 0 werkzame pers onen

88%

78%

64%

147%

meer dan 1 0 0 werkzame pers onen

89%

82%

70%

156%

T otaal

86%

76%

64%

145%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

jaren

(N=3.053)

De verschillen bestaan wel duidelijk tussen de sectoren als het gaat om het verschil
tussen het percentage dat men vanwege wet of cao denkt te moeten doorbetalen en
het percentage dat men zou willen doorbetalen.

23
C 10902

figuur 2

H et loyaliteitsgat: het vers chil tussen wat men denkt te moeten betalen en wil betalen (in % over
twee jaar)

Zorg
Diensten
Overheid
Industrie
Handel
Bouw
Horeca
Vervoer
Totaal
0%

20%

40%

60%

80%

100%

120%

Verschil tussen wat men wil betalen en moet betalen

140%

160%

180%

200%

Wat men zegt te willen betalen

Bron: Telefonis che enquête werkgevers (N=3.053). Lees voorbeeld: I n de horeca zitten er gemiddeld 31
procentpunten tus s en wat een werkgever moet en wil betalen. Horecaondernemers zeggen gemiddeld
160% te moeten doorbetalen over twee jaar, maar willen gemiddeld maar 129% doorbetalen.

2.3

F inanc ie e l draagv lak: Hoe e rv a a rt me n de koste n ?
Het ruime draagvlak voor de loondoorbetalingsp licht laat onverlet dat bijna de helft
van de werkgevers moeite heeft met het dragen van de kosten die er uit vo ortkomen.
45% van de werkgevers is het (helemaal) niet eens met de stelling “De kosten die
ontstaan door ziekte en re-integratie van werknemers zijn goed te dragen door een
werkgever”. 28% is het eens met de stelling, 24% staat er neutraal tegenover, de
overige 3 % heeft geen mening. De kosten die ontstaan door ziekte en re-integratie
van werknemers dragen ertoe bij dat de verzekeringsgraad onder kleine werkgevers
op 76% ligt (De Jong, e.a., 2014).
Er bestaan verschillen tussen sectoren in de mate waarin men de lasten zegt te ku nnen dragen. De meeste moeite bestaat er in de bouw, gevolgd door de horeca en het
transportbedr ij f. Onderstaande tabel geeft een overzicht.

24
C 10902

tabel 5

P erc entage werkgevers dat het (helemaal) niet eens is met de s telling “D e kosten die onts taan
door ziekte en re- integratie van werknemers zijn goed te dragen door een werkgever ” (naar s ec tor)

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

40%

Bouw

55%

H andel

48%

V ervoer en ops lag

49%

H orec a

44%

Zakelijke, I C T , financ iële en overige diens tverlening

39%

G ezondheids - en welzijns zorg

42%

O penbaar bes tuur en onderwijs

42%

T otaal

45%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053).

Wij vonden vier factoren aan de hand waarvan wij de verschillen tussen sectoren ku nnen verklaren. In de eerste plaats drukt de loonbetaling sp lic ht zwaarder op die sectoren die op dit moment en in de afgelopen jaar het meest last hadden van de econom ische tegenwind. Dat geldt met name voor de bouw. Ook in het kader van dit onde rzoek werd in deze sector door respondenten het vaak st een teruglopende omzet gerapporteerd (41 procent zag de omzet over de afgelopen twee jaar teruglopen). Deze
sector onderscheidt zich het sterkst van de zakelijke dienstverlening . Hier is het fina ncieel draagvlak voor de loondoorbetalings plic ht juist het grootst en wordt tegelijkertijd
door de betreffende respondenten het minst een teruglop ende omzet gerapporteerd
(omzetontwikkeling over de afgelopen twee jaar). In de tweede plaats is het financiële
draagvlak kleiner onder werkgevers met meer laagopgeleid personeel in dienst. In de
derde plaats speelt de omvang van het bedrijf een rol. Wij vonden een verband tussen
de hoogte van het financiële draagvlak voor de loondoorbetaling sp licht en de bedrijf somvang. Grotere bedrijven zeggen vaker de kosten en risico’s die uit de verplichting
voortkomen te kunnen dragen dan de kleinere. Het verklaart het relatief lage financ iele draagvlak in de horeca. Deze sector kent zeer veel kleinere bedrijven (minder dan
vijf werknemers), ondanks dat het ziekteverzuim er juist het laagst is van alle sectoren. In onderstaande tabel geven we een inzicht in het financiële draagvlak per grootteklasse.

25
C 10902

tabel 6

P erc entage werkgevers dat het (helemaal) niet eens is met de s telling “D e kosten die onts taan
door ziekte en re- integratie van werknemers zijn goed te dragen door een werkgever” (naar
grootteklasse)

tot 1 0 werkzame pers onen

48%

1 1 tot 2 5 werkzame pers onen

49%

2 6 tot 5 0 werkzame pers onen

42%

5 1 tot 1 0 0 werkzame pers onen

39%

meer dan 1 0 0 werkzame pers onen

40%

T otaal

45%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053)

In de vierde plaats drukt de loondoorbetaling sp licht zwaarder op de exploitatie naa rmate het ziekteverzuim hoger is. Dit gaat echter niet in elk bedrijf en elke sector even
sterk op. We zien het in de bouw heel sterk. Deze sector kent het hoogste ziekteve rzuim en heeft vaker moeite de loondoorbetalingsver plic hting te dragen. En we zien het
ook in de zakelijke diensterlening . Deze sector heeft een relatief laag ziekteverzuim en
de werkgevers hebben daar (daarom) minder moeite om de lasten te dragen. In de
horeca is deze relatie omgekeerd: een laag ziekteverzuim en een laag financieel
draagvlak.
tabel 7

G erapporteerde verzuimpercentages per s ector

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

4 ,0

Bouw

4 ,5

H andel

3 ,6

V ervoer en ops lag

3 ,7

H orec a

2 ,7

Zakelijke, I C T , financ iële en overige diens tverlening

3 ,3

G ezondheids - en welzijns zorg

3 ,8

O penbaar bes tuur en onderwijs

3 ,5

T otaal

3 ,7

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053)

Het verband gaat juist weer niet op bij industriële bedrijven. Deze sector met een
hoog ziekteverzuim lijkt ten opzichte van andere sectoren niet bijzonder veel moeite
te hebben met de kosten van loondoorbetaling bij ziekte . Een verklaring hiervoor is
dat deze sector meer dan andere te maken hebben gehad met een groeiende omzet.

2.4

Profe ssione e l draagv lak: Kan me n e rme e uit de v oe te n?
Een derde element in het draagvlak voor de loondoorbeta lings plic ht is de mate waarin
werkgevers capabel zijn om de aan hem toebedeelde verantwoordelijkhede n te dr agen. In de vorige paragraaf is beschreven of zij daarvoor voldoende financiële midd elen hebben. In deze paragraaf wordt ingegaan op de vraag of zij over voldoende ke nnis en vaardigheden beschikken. De wetgever veronderstelt dat werkgevers in staat
zijn de regels te begrijpen en toe te passen in hun specifieke bedrijfsvoering en in de
specifieke situatie van een zieke werknemer. De wetgever veronderstelt ook dat de
werkgever met verplichte inspanningen in staat is het ziekteverzuim terug te brengen

26
C 10902

en re-integratie te bespoedigen. Of de werkgever daar ook daadwerkelijk toe in staat
is vatten wij op als het professionele draagvlak. Kunnen werkgevers met de aan hen
toebedeelde verantwoordelijkhede n uit de voeten? Wij beantwoorden deze vraag door
allereerst na te gaan of de regels voor hen duidelijk zijn. Vervolgens zijn we nagegaan
of zij bij het toepassen van die regels knelpunten ervaren. Tenslotte is hen gevraagd
of zij invloed kunnen uitoefenen op hun ziekteverzuim en of zij bij machte zijn om re integratietraje c ten van individuele zieke werknemers te bespoedigen. Met betrekking
tot de ervaren knelpunten geven wij hier een eerste overzicht. Het onderwerp komt
vervolgens uitgebreider aan de orde in hoofdstuk 4.
De helft (54%) van alle werkgevers geeft aan dat de regels rondom ziekte en re integratie van zieke werknemers duidelijk zijn. Dit geldt voor de gehele l inie van
werkgevers, wij vonden op dit punt geen (significante) verschillen tussen sectoren.
Wel bestaan duidelijke verschillen tussen het grootbedrijf (> 100 werknemers) en het
midden- en kleinbedrijf. Van het midden- en kleinbedrijf geeft iets minder dan de helft
aan dat het voor hen duidelijk is wat er van hen verwacht wordt, onder het grootb edrijf (meer dan 100 werknemers) geeft 69% aan dat regels duidelijk zijn.
tabel 8

P erc entage werkgevers dat aangeeft dat de regels duidelijk zijn (naar grootteklasse)

tot 1 0 werkzame pers onen

48%

1 1 tot 2 5 werkzame pers onen

53%

2 6 tot 5 0 werkzame pers onen

52%

5 1 tot 1 0 0 werkzame personen

52%

meer dan 1 0 0 werkzame pers onen

69%

T otaal

54%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053). De gevonden vers chillen zijn s ignificant (p<0,05)

Een belangrijke factor in het kennisniveau is of de organisatie beschik t over een gespecialiseerde HRM-stafmed ewe rker of -afdeling. In kleine organisaties ligt de administratie van het ziekteverzuim en de begeleiding van re-integratie vaak bij de eigenaar of directeur. Zijn kennisniveau is doorgaans lager, dit blijkt uit de enquête en
ook uit de gesprekken die wij voerden. Veelal verdiept dez e eigenaar/directeur zich
pas in regels op het moment dat er een werknemer langdurig dreigt uit te vallen. Het
wordt dan een onderwerp dat met heel veel andere zaken zijn aandacht vergt. Soms
wordt de begeleiding en de administratie eromheen alsnog uitbesteed aan een Arb odienst of verzuimbegeleider . We gaan hier in het volgende hoofdstuk uitgebreider op
in.
K ne lp unte n
Een derde (35%) van alle werkgevers ervaart knelpunten met de loondoorbetalings verplichting . Onder werkgevers die in de afgelopen twee jaar daadwerkelijk met te nminste één langdurig ziekgeval te maken hebbe n gehad loopt dit aandeel op tot 40%.
In hoofdstuk 4 wordt hier dieper op ingegaan.

27
C 10902

Mo g e lij k he d e n o m z ie k te v e r z uim te g e n te g a a n e n r e -inte g r a tie te b e v o r d e r e n.
72% van alle werkgevers heeft het idee invloed te kunnen uitoefenen op het ziekt everzuim. Grote bedrijven verschillen in dat idee niet van kleinere. Een verklaring
daarvoor vonden wij in de gesprekken die wij voerden. Kleine bedrijven profiteren met
hun kleinschaligheid van het directe contact met werknemers. De wederkerigheid en
sociale controle dragen er daar toe bij dat werknemers zich minder snel ziek melden.
Grotere bedrijven die dit voordeel vaak niet hebben, hebben daarentegen weer vaker
een verzuimbeleid en stafmedewerkers die (deels) zijn vrijgemaakt om op het spec ifieke onderwerp verzuimpreventie het verschil te maken. Wij spraken met enkele grote bedrijven waar de HRM-afdeling werd afgerekend op de ontwikkeling van het ve rzuimpercentage en die met een verzuimprotocol processen en taken hadden gedefin ieerd. Verschillen bestaan wel tussen se ctoren. De publieke sector acht zichzelf het
meest effectief in verzuimreductie . Een verklaring daarvoor ontbreekt vooralsnog. Een
sector waar men de eigen invloed op het ziekteverzuim het laagst inschat is de bouw.
Het is tevens de sector met het hoogste ziekteverzuim (zie tabel 9).
tabel 9

Kunt u invloed uitoefenen op het ziekteverzuim in uw organis atie?

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

73%

Bouw

65%

H andel

69%

V ervoer en ops lag

67%

H orec a

75%

Zakelijke, I C T , financ iële en overige diens tverlening

73%

G ezondheids - en welzijns zorg

73%

O penbaar bes tuur en onderwijs

78%

T otaal

72%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053)

Verschillen tussen grote en kleine bedrijven zijn er weer wel als het gaat om het idee
dat men heeft als werkgever bij te kunnen dragen aan de re -integratie van zieke
werknemers. Bij kleine bedrijven heeft 70% dat idee, bij grote bedrijven maar liefst
90%. De respondenten uit de laatste groep zullen wellicht een heel personeelsbesta nd
voor ogen hebben gehad bij het beantwoorden van de vraag. Zij zullen op dat gehele
bestand vaker het idee hebben het verschil te kunnen maken dan kleine werkgevers
die vaker een individueel ziektegeval voor ogen hebben gehad bij het beantwoorden
van de vraag.

28
C 10902

2.5

De e lc onc lusie s
De loondoorbetaling sp lic ht leeft bij werkgevers. Ze hebben er veel over te vertellen:
wat ze vinden van het uitgangspunt, wat het hen kost, en de moeite die ze moeten
doen. In de gesprekken die wij voerden werd ook veelvuldig geput uit concrete ervaringen met (soms zeer tot de verbeelding sprekende) langdurige ziektegevallen.
Wat uit deze gesprekken en uit de resultaten van de enquête allereerst naar voren
komt, is de band tussen werkgever en werknemer. Dit geldt met name voor de kleinere werkgevers waar de eigenaar of directeur ‘zijn mensen’ kent. Zij werken dagelijks
met elkaar samen. Dat die mensen het loon niet kan worden onthouden op het moment dat zij ziek worden, daar bestaat tot op grote hoogte overeenstemming over. Er
zijn vrijwel geen werkgevers die het liefst het loon meteen stopzetten. De loondoorbetalingsplic ht past daarmee bij de manier waarop werkgevers hun verantwoordelij k heid
ten aanzien van hun werknemers uit zichzelf al zien.
Uit de enquête blijkt dat 45% van de werkgevers zegt dat de kosten die voortkomen
uit ziekte en re-integratie niet goed te dragen zijn, 28% vindt van wel. Het overige
deel neemt een neutrale houding aan. Moeite hebben vooral de kleinere bedrijven en
daarnaast spelen per sector specifiek e sectorkenmerken een rol, zoals de economische
tegenwind (de bouw), lage marges (transport), hoogte ziekteverzuim (bouw) , opleidingsniveau en kleinschalighe id (horeca).
Kijkend naar wat zij zelf redelijk vinden om door te betalen, valt op dat ze dicht zitten
bij wat de wetgever wettelijk als minimum voorschrijft. De meesten zijn echter g ebonden aan een cao waardoor al snel minstens 170% over twee jaar moet worden
doorbetaald. Het gat dat zit tussen wat men wil doorbetalen en wat men moet doorb etalen loopt van 31 procentpunten in de horeca tot aan 18 procentpunt in de zorg.
Met betrekking tot het professionele draagvlak valt op dat veel werkgevers het idee
hebben het ziekteverzuim in hun organisatie te kunnen beïnvloeden. Lang niet altijd is
echter bekend hoe zij dat precies volgens de wetgever moeten doen. In de volgende
hoofdstukken wordt dieper ingegaan op hoe wetgeving in organisaties uitwerkt en
welke knelpunten zich daarbij voordoen.

29
C 10902

3

3.1

Hoe werkgevers omgaan met de verplichtingen
Inle iding
De verantwoordelijk he id die de loondoorbetalingsp licht aan werkgevers geeft, vero nderstelt dat er voor de werkgever mogelijkheden zijn om ziektev erzuim en arbeidsongeschiktheid te voorkomen en re-integratie te bespoedigen. In dit hoofdstuk beschrijven wij wat werkgevers in dit kader doen, hoe de verplichtingen uiteindelijk leiden tot
maatregelen of aanpassingen van bedrijfsvoering of bedrijfsstra te g ie ten behoeve van
ziektepreventie , ziekteverzuim en re-integratie. We besteden daarbij ook aandacht
aan hoe bedrijven zich daarbij laten ondersteunen en hoe tevreden zij daarover zijn.
In de tweede plaats gaan we in op de ongewenste gedragsreacties door de loondoorbetalingsplicht en de aanpalende re-integratiev erp lichtingen. We bespreken in het
bijzonder de veronderstelling dat de werkgeversplichte n leiden tot risicoselectie en
flexibilisering en of de plichten een rem zetten op de ontwikkeling van organi saties.

3.2

Maatre ge le n t.b.v . zie kte v e rzuim e n zie kte pre v e ntie
Zoals in het vorige hoofdstuk beschreven, ervaart 72% van de werkgevers invloed te
kunnen uitoefenen op het ziekteverzuim van hun werknemers. Veel werkgevers zijn –
naar eigen zeggen – door de loondoorbetalings plicht aangezet tot het nemen van
maatregelen en in ieder geval ook tot een actievere houding ten aanzien van ziekteverzuim. Voor zover onze respondenten een vergelijking konden maken met de situ atie van voor de invoering van de Wet verlenging loondoorbetaling sver plic hting bij ziekte, gaf een deel aan dat dit in de eigen organisatie daadwerkelijk heeft geleid tot een
afname van het ziekteverzuim. 24% geeft aan dat het ziekteverzuim is afgenomen.
Het maakt duidelijk dat van de verplichting een effectieve prikkel uitgaat en tegelijk
dat de mogelijkheden om ziekteverzuim te beperken begrensd zijn. Een werkgever
kan invloed uitoefenen op het gemak waarmee iemand zich ziek meldt; hij kan daa rentegen beperkt invloed uitoefenen op de ziekte die aan een verzuimmeldinge n ten
grondslag ligt. We beschrijven hier beide domeinen. In de eerste plaats de maatregelen die werkgevers nemen om hun werknemers extra te laten nadenken voordat zij
zich ziek melden. In de tweede plaats beschrijven we de maatregelen die werkgevers
nemen om risico’s op ziekte en ongevallen te beperken, zoals aanpassingen in de
werkomgeving of maatregelen ten behoeve van een evenwichtige (mentale) werkb elasting.
Ma a tr e g e le n o m v e r z uim m e ld ing e n te b e p e r k e n
Werkgevers verschillen sterk van elkaar in de mate waarin zij proberen de houding
van de werknemer ten aanzien van ziekte te beïnvloeden, zodat deze zich minder snel
ziekmelden. De mate waarin de werkgever norm overdragend weet te zijn, lijkt direct
van invloed op het verzuimpercentage . Een HRM-manager merkte op: “Toen ik hier
tien jaar geleden binnenkwam lag het verzuimpercenta ge op 12%, nu heb ik dat t eruggebracht tot 2,1%.” In enkele gevallen werd het eerste moment van telefonische
ziekmelding meteen aangegrepen om na te gaan welke mogelijkheden de werknemer
ziet om alsnog op het werk te verschijnen: “Ik vraag standaard altijd: Is er iets dat ik
kan doen om je de dag door te helpen?” In het algemeen komt het erop neer dat de
werknemer het idee moet hebben zichtbaar te zijn. Afwe zigheid moet worden opgemerkt.

31
C 10902

In dit kader spraken wij met veel werkgevers (88%) die met hun werknemers afspraken hebben gemaakt over de manier waarop ziekmeldingen moeten worden doorgeg even. Bij grotere bedrijven is dit vaak de direct leidinggevende (d e teamleider), bij wat
kleinere bedrijven is dit de persoon van de ondernemer of het hoofd van de adm inistratie. Voorschrift is vaak dat de werknemer zelf moet bellen (en niet zijn of haar
partner). “Ik heb met al mijn werknemers afgesproken dat zij zelf m oeten bellen, als
de teamleider er niet is moeten zij zich telefonisch bereikbaar houden. De teamleider
moet zich altijd nog dezelfde dag op de hoogte kunnen stellen van het verzuim”.
“Laatst was er één die een SMS-je stuurde, dat accepteer ik dus niet.”
In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de frequentie waarmee werkg evers verschillende maatregelen nemen.
tabel 1 0

M aatregelen om ziekteverzuimmeldingen te beperken

Beloning voor werknemers die zich in een jaar niet ziek hebben gemeld

13%

D e eers te twee ziektedagen zijn voor het ris ico van de werknemer (wac htdagen)

21%

D e werknemer moet zic h pers oonlijk telefonisch ziekmelden bij leidinggevende

88%

Zo s nel mogelijk na ziekmelding heeft de leidinggevende of iemand van H R M frequent contact
met de werknemer

74%

E en A rbodienst of een verzuimbegeleider helpt ons ten behoeve van het terugdringen van ziekteverzuim

43%

A ndere maatregelen

18%

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

De categorie ‘andere maatregelen’ heeft voor het leeuwendeel betrekking op aandacht
geven en betrokkenheid tonen. Werkgevers verschillen overigens in de intentie waa rmee zij dit doen, blijkt uit de gesprekken. In nogal wat gevallen staat die aandacht in
het teken van het bij de les houden van de werknemer. Zij brengen bijvoorbeeld bij de
derde keer ziekteverzuim in een jaar tijd een bezoek aan de werknemer, ontbieden de
werknemer op kantoor, of laten een verzuimbedrijf een bezoek afleggen. Het zijn co ntacten die in de eerste plaats een functionee l of instrumente el karakter hebben. Door
werkgevers is aangegeven dat er veel moet worden geïnvesteerd in het contact met
de werknemer: “Je moet lijnen kort houden, luisteren en echt aandacht hebben, i nformeren en zo mogelijk laten meepraten.” “Vitamine A [aandacht] is het beste medicijn tegen ziekmeldingen.”
Een factor in het ziekteverzuim lijkt ook de (gepercipieerde) onmisbaarheid van wer knemers. Op het moment dat afwezigheid op de werkvloer wordt gevoeld door collega’s
of indien de afwezigheid leidt tot vertraging in het productieproce s zijn werknemers
minder geneigd tot ziekmelden. Dit speelde bijvoorbeeld sterk bij een machinefabriek
die in 2009 langs het randje van faillissement ging. “Wij moesten een productielijn
opleveren, vertraging zou tot gevolg hebben dat de factuur er pas later uit kon. Ik heb
toen tegen een medewerker die zich ziek meldde gezegd: Je moet komen, die factuur
moet er uit. Anders kan ik de salarissen niet betalen. Die medewerker is toen toch
gekomen.” Een garagebedrijf merkte op: “Onze mensen zijn strak ingepland, op het
moment dat er één uitvalt zullen anderen een stapje harder moeten lopen omdat wij
nu eenmaal niet snel een klant bellen om te zeggen dat de auto pas een dag later
klaar is.” Een directeur van een koepel van basisscholen zegt hierover: “De grootste
prikkel in het onderwijs om zich niet ziek te melden is dat er een andere leerkracht
voor jouw klas staat. De leerkracht weet dat de kinderen dat niet fijn vinden en zelf
vinden ze het jammer niet bij hun klas te kunnen z ijn. Op basisscholen is het verant-

32
C 10902

woordelijkheid sgevo el van leerkrachten groot, soms zelfs zo groot dat je ervoor moet
waken dat leerkrachten niet te lang doorgaan.”
Naast het morele appel dat werkgevers al dan niet doen op hun werknemers, wordt
ook soms gewerkt met financiële incentives. Zo maakt 21% van de werkgevers gebruik van de mogelijkheid om de eerste twee ziektedagen voor rekening van de wer knemer te laten komen (de zogenaamde wachtdagen). Over de effectiviteit lopen de
meningen uiteen, mogelijk omdat werknemers onderling verschillen in hun gevoeligheid voor een tijdelijke inkomensterugv al. “Het werkt vooral voor werknemers met
een modaal inkomen een hypotheek en kinderen”, merkte een respondent op. Ook
worden andere financiële prikkels gebruikt zoals bonusverlof voor mensen die zich een
jaar lang niet ziek hebben gemeld. Een enkele werkgever geeft aan dat mensen waa rvan hij vermoed dat zij zich te makkelijk ziek melden minder makkelijk promotie m aken, of minder delen in de winst.
Heel weinig werkgevers geven aan van de wettelijke mogelijkheid (art. 7:629 lid 3
BW) gebruik te maken om geen of minder loon door te betalen in geval hij twijfelt aan
de ziekte van een werknemer of niet tevreden is over zijn re -integratie inspanninge n 6.
Dit is opvallend omdat dit het belangrijkste instrument is dat de wetgever aan de
werkgever heeft gegeven om onterechte loondoorbetaling te voorkomen. Waarschijnlijk zijn veel werkgevers, met name in het MKB, onbekend met deze mogelijkheid.
Strekking art. 7 :6 2 9 lid 3 BW
D e werknemer heeft geen rec ht op (volledige) loondoorbetaling bij ziekte :


als de ziekte door zijn opzet is veroorzaakt;



als de ziekte het gevolg is van een gebrek waarover hij in het kader van een aans tellings keuring
vals e informatie heeft vers trekt;



als hij zijn genezing belemmert of vertraagt;



als hij zonder deugdelijke gronden pas s ende arbeid weigert;



als hij zonder deugdelijke gronden weigert mee te werken aan zijn re - integratie;



als hij zonder deugdelijke gronden weigert mee te werken aan het ops telle n, evalueren en bijs tellen
van een plan van aanpak;



als hij zonder deugdelijke gronden zijn aanvraag om een Wia - uitkering later indient dan in de Wia is
voors c hreven.

Ma a tr e g e le n o m z ie k te te v o o r k o m e n
Werkgevers zijn als het gaat om ziektepreventie over het algemeen geneigd zich naar
de geest van de wet te gedragen. Dit uit zich bijvoorbeeld in maatregelen en voorzi eningen die zij uit zichzelf al nemen om de werkbelasting te beperken en het uit zich
ook in extra aandacht voor medewerkers die aangeven licha melijke dan wel mentale
klachten te hebben. Uit de meeste gesprekken blijkt een zeker gevoel voor wederk erigheid. Werkgevers tonen zich over het algemeen schatplichtig aan hun werknemers.
Als zij extra hulp nodig hebben om overbelasting te voorkomen of inz etbaarheid te
vergroten, dan moet die hulp volgens hen ook geboden worden, zo is de algehele ho uding.

6

D e zieke werknemer heeft in begins el recht op loondoorbetaling, maar er is een aantal uitzonderingen. T en
eers te moet de werknemer ziek zijn in de zin van art. 7 :6 2 9 lid 1 BW. D e werkgever is bevoegd c ontrolevoo rs c hriften op te s tellen om te c ontroleren of de werknemer ziek is en zic h aan zijn verplic htingen houdt. I ndien
de werknemer zic h niet aan de c ontrolevoorschriften houdt, mag de werkgever de loondoorbetaling opscho rten om hem te bewegen als nog mee te werken (art. 7 :6 2 9 li d 6 BW). A ls de bedrijfs arts terecht oordeelt dat
de werknemer niet ziek is , maar bijvoorbeeld thuisblijft als gevolg van een arbeidsconflict, hoeft de werkgever
het loon niet door te betalen. D it kan alleen anders zijn als de oorzaak van het c onflict de werkgever te verwijten valt en de werknemer meewerkt aan een oplos sing (H R 2 7 juni 2 0 08, J A R 2008/188).

33
C 10902

Uit het brede draagvlak voor het principe achter de loondoorbetalingsp licht komt a utomatisch voort dat werkgevers veelal met een werknemer verder willen. Spontaan
kwamen de meeste gesprekken al snel uit op een brede verzameling van maatregelen
en voorzieningen die werkgevers uit eigener beweging getroffen hadden of zouden
treffen indien dat nodig mocht zijn. “Wij hebben hier een wat oudere timmerman lopen die met de jaren vaker last kreeg van zijn rug. Wij hebben dit besproken met
onze arbodienst. Deze kwam met een adres voor een rugcentrum. Eerst dachten we
dat we dit zelf moesten betalen. Onze arbodienst heeft het voor elkaar gekregen dat
onze verzekeraar de kosten dekt. Maar ook zonder verzekering hadden we die man
naar het rugcentrum laten gaan.” Een andere werkgever merkte op “ik probeer zowel
in de werkplaats als op kantoor alles ergonomisch voor elkaar te hebben. Met a rbomaatregelen oefen ik niet veel invloed uit op het korte verzuim maar wel op de la ngere termijn. Iemand is dan niet al op zijn zestigste versleten.”
Werkgevers verschillen wel weer sterk in de mate waarin zij investeren in een veilige
werkomgeving. Bij de kleinere werkgevers valt vooral een pragmatische benadering
op. Voor zover er maatregelen worden genomen zijn die zeer praktisch en direct g ericht op een concrete klacht van een werknemer. Zij reageren op het moment dat er
zich bij een medewerker een klacht voordoet. Dit was bijvoorbeel d het geval van een
kleine detaillist: “Wij sjouwen veel, de ene medewerker zat bij de therapeut, de ander
met ingezwachtelde knieën, daar heb ik toen wat op bedacht. We hebben nu een tra plift voor spullen die de kelder ingaan.” Bij grotere werkgevers is de aandacht voor
veiligheid en preventie van ziekteverzuim onderdeel van een meer integrale professi onaliteit van de bedrijfsvoering . Maatregelen worden niet zozeer genomen vanuit het
perspectief van een individuele werknemer maar meer vanuit het oogpunt va n de kwaliteit van het bedrijfsproces: “Wij zijn ISO gecertificeerd . In dit kader hebben wij ook
te voldoen aan voorschriften, bijvoorbeeld voorschriften die gelden voor het omgaan
met gevaarlijke stoffen. De werkplaats is altijd schoon en opgeruimd. Perso neel wordt
daar ook voor opgeleid.”
Het verschil tussen grote en kleinere werkgevers uit zich met name ook in de mate
waarin de aanpak is vastgelegd (geïnstitutio na lis eerd ). Grotere werkgevers hebben
rond die aanpak vaker een beleid geformuleerd dan kleinere. Onderstaande tabel geeft
een overzicht.
tabel 1 1

H ebben werkgevers een verzuimbeleid? (naar grootteklasse)

tot 1 0 werkzame pers onen

50%

1 1 tot 2 5 werkzame pers onen

64%

2 6 tot 5 0 werkzame pers onen

81%

5 1 tot 1 0 0 werkzame personen

93%

meer dan 1 0 0 werkzame pers onen

91%

T otaal

70%

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

Bedrijfsgrootte is de belangrijkste factor als het gaat om de aanwezigheid van ve rzuimbeleid, tevens is verzuimbeleid afhankelijk van de omvang van het ziekteverzuim.
Hoe hoger het ziekteverzuim des te groter de kans dat een werkgever beleid heeft om
dit verzuim te beperken. Voor een deel gaat dit verzuimpercentage gelijk op met de
omvang van een bedrijf, maar niet voor elke sector. Zo hebben bouwbedrijve n – on-

34
C 10902

danks het feit dat zij vaak kleiner zijn – toch meestal een verzuimbeleid , vanwege hun
hoge ziekteverzuim. En zo zal de afwezigheid van verzuimbeleid in veel horecabedri jven vooral het gevolg zijn van het lage ziekteverzuim (deze sector rapporteert v an
alle sectoren het laagste ziekteverzuim). Ook de grotere horecabedrijven rapportee rden hier minder vaak beleid te hebben.
tabel 1 2

H ebben werkgevers een verzuimbeleid? (naar s ector)

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

76%

Bouw

78%

H andel

73%

V ervoer en ops lag

70%

H orec a

41%

Zakelijke, I CT, financ iële en overige dienstverlening

75%

G ezondheids- en welzijns zorg

74%

O penbaar bestuur en onderwijs

74%

T otaal

70%

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

Wat ten slotte opvalt – in met name de interviews en groepsgesprekken – is dat verzuim ook voorkomt uit problemen in de privésituatie , zoals relatieproblem en en pr oblematische schulden. Met betrekking tot het laatste geven veel werkgevers aan een
rol te hebben gespeeld bij het zoeken naar een oplossing, door bijvoorbeeld een voo rschot op het loon te geven. Het gaat om verzuim waarvoor de oplossingen buiten het
arbodomein en soms de deskundigheid van werkgevers vallen, maar waar de werkgever wel meewerkt en meedenkt.

3.3

Inspanninge n v an we rkne me rs
In de discussies rond de loondoorbetalings plic ht is er geregeld op gewezen dat de
prikkels voor de werkgever niet in balans zijn met die voor de werknemer. Het is i mmers vooral de werkgever die het risico draagt. Zo lang de werknemer ziek is, dient
deze minimaal 70% van het loon door te betalen. Het financiële risico voor de wer knemers bedraagt in beginsel maximaal 30% aan loonderving 7. In dit kader is aangegeven dat de bovenwettelij ke aanvulling die in veel cao’s is opgenomen deze prikkel
voor werknemers verder zou beperken. Met de enquête hebben wij dit vanuit het pe rspectief van de werkgever onderzocht. Er zijn met betrekking tot dit perspectief alle reerst twee zaken die opvallen.
In de eerste plaats vindt een minderheid (38%) van de werkgevers dat met de huidige
wetgeving zieke werknemers voldoende worden geprikkeld om zich in te spannen voor
een snelle re-integratie . Maar wanneer gevraagd wordt daarbij het laatste concrete
ziektegeval in als referentie te nemen, vindt een ruime meerderheid (61%) dat de
betreffende zieke werknemer voldoende geprikkeld is geweest. Het maakt dus verschil
of een werkgever wordt gevraagd naar de algehele werking van het stelsel of dat hij
wordt gevraagd de werking van het stelsel in een concreet ziektegeval – waarbij hij de
betrokken zieke werknemer voor ogen heeft. Wanneer en hoe werkgevers op dit punt
knelpunten ervaren, bespreken wij in hoofdstuk 4.
7

H et ris ico bedraagt in begins el 3 0% omdat het feit dat het loon kan komen te vervallen als de werknemer niet
meewerkt, nu juis t als prikkel voor de werknemer is bedoeld.

35
C 10902

In tweede plaats is – kijkend vanuit het perspectief van de werkgever - geen bevestiging gevonden voor de veronderstelling dat de bovenwettelijke aanvulling de prikkel
voor werknemers dempt. Kijkend naar het oordeel van werkgevers over de aanwezigheid van voldoende prikkels voor zieke werknemers, verschillen werkgevers die meer
loon moeten doorbetalen niet van werkgevers die minder moeten doorbetalen.
tabel 1 3

Worden werknemers voldoende geprikkeld?
De huidige wetgeving prikkelt werknemers voldoende
Weet
Mee eens

Mee oneens

niet

32%

65%

3%

100%

32%

64%

5%

100%

32%

64%

4%

100%

Werkgevers die minder loon doorbetalen bij ziekte dan
gemiddeld (minder dan 1 7 5 %)
Werkgevers die meer meer loon doorbetalen bij ziekte
dan gemiddeld (meer dan 1 7 5 %)

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=3.053), de vers chillen zijn niet s ignificant (p=0,36)

Wat wel uitmaakt voor het oordeel over de prikkels voor zieke werknemers is de mate
waarin werkgevers het percentage van het loon dat ze moeten betalen te hoog vinden.
In hoofdstuk 2 spraken we van een loyaliteitsga t: het verschil tussen wat men moet
betalen en wat men redelijk vindt om te betalen. Naarmate dit loyaliteitsg at groter is,
zijn werkgevers kritischer over de mate waarin werknemers worden geprikkeld.
Werkgevers die aangeven dat de huidige wetgeving onvoldoende prikkelt, zouden gemiddeld 140% van het loon willen doorbetalen. Werkgevers die vinden dat er voldoe nde prikkels zijn, zouden 157% van het loon willen doorbetalen. Uit eerder onderzoek
naar de effecten van bovenwettelijke aanvullingen is overigens ook geen significant
effect op het verzuim gevonden (Kok e.a., 2009).

3.4

Wie he lpe n de we rkge v e r?
Een werkgever is verplicht om in het geval van een langdurig zieke werknemer zich te
laten ondersteunen door een deskundige. In ieder geval moet een bedrijfsarts worden
ingeschakeld. In veruit de meeste gevallen wordt deze bedrijfsarts ingehuurd via een
arbodienst (84%). In andere gevallen heeft een werkgever een contract met een vri jgevestigde bedrijfsarts, of wordt de bedrijfsarts via een verzuimmanagementbur eau
ingeschakeld. De werkgevers die aangeven zich helemaal niet te laten ondersteunen
door een bedrijfsarts hebben doorgaans geen ervaring met een langdurige ziekteg eval. Een andere veelgenoemde partij ten behoeve van ondersteuning bij de begele iding van zieke werknemers zijn verzuimverzekeraars.

36
C 10902

tabel 1 4

Wie helpen de werkgever?

A rbodienst, Re- integratiebedrijf

84%

V erzuimverzekeraar

39%

U WV

34%

Bedrijfs arts (niet via een arbodienst)

14%

V erzuimmanagementbedrijf

8%

Branc he-organisatie

7%

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

Acht procent van de werkgevers maakt gebruik van een verzuimbedrijf. Het zijn b edrijven die geen bedrijfsgezond heidzo rg leveren maar de werkgever helpen bij het
registreren en afhandelen van ziekteverzuim. Deze bedrijven worden met name ingeschakeld door transportbedr ijve n, industriële bedrijven en de bouw. Respectievelijk
11%, 11% en 9% van de transport-, industrie- en bouwbedrijven schakelt een verzuimbedrijf in. Het zijn de sectoren die ofwel een hoger ziekte verzuim hebben, ofwel
vaker aangeven moeite te hebben met het dragen van de kosten die voortkomen uit
ziekteverzuim. Er bestaat over het algemeen tevredenheid over de effectiviteit van
verzuimmanageme ntbe drijven. Twee derde van de werkgevers geeft aan dat hun hulp
effectief is in het terugdringe n van ziekteverzuim.
Opvallend is dat verzuimbedrijven ook hoog scoren op hun effectiviteit in re integratietraje c ten. Zij scoren (significant) iets hoger dan bedrijfsartse n en arb odiensten. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat werkgevers moeite hebben met de
positie van de bedrijfsarts. De bedrijfsarts neemt een fundamentele onafhankelijke
positie in. De werkgever huurt hem weliswaar in, in de afwegingen die hij m aakt bij
een individueel ziektegeval is hij volledig autonoom (en onderhevig aan het tuchtrecht). Een verzuimbedrijf zonder bedrijfsarts opereert veel meer in het verlengde van
de werkgever en heeft meer vrijheid om in diens belang te opereren.
tabel 1 5

O ordeel over effectiviteit begeleiding bij verzuim / re- integratie
Cijfer van 1 tot 5

Branc heorganisatie

2 ,5

V erzuimmanagementbureau

3 ,1

V erzekeraar

2 ,3

U WV

1 ,6

A rbodienst

2 ,7

Bedrijfs arts

2 ,7

Bron: I nternetenquêt e (N=727)

Het UWV is niet bij elke werkgever in beeld als het gaat om ziekte-preventie en verzuimbegeleiding . Hij komt in beeld wanneer de werkgever de 42e weekmelding moet
doen, en kan worden ingeschakeld voor een deskundigheid soor dee l . Dit laatste wordt
echter pas gedaan op het moment dat een werkgever een langdurig verzuim of reintegratietraje c t voorziet.
Als uitvoeringsins te lling laat het UWV – conform zijn wettelijk taak – zoveel mogelijk
over aan de werkgever en werknemer. De wijze waarop zij hun eigen verantwoordelijkheid invullen, is in de Wet verbetering poortwachter bewust niet tot in detail ger egeld. De werkgever mag op eigen wijze deze verantwoordelijk he id invullen. UWV b e-

37
C 10902

oordeelt aan het eind van de loondoorbetalings periode in eerste instantie op resultaat
(controlerende taak). Als de zieke werknemer adequaat is gere-integreerd dan wordt
niet beoordeeld op welke wijze dit resultaat is behaald. Als de re -integratieres ultaten
te wensen overlaten, kijkt UWV naar het proces dat werkgever (en werknemer) he bben doorlopen. Als dan blijkt dat de werkgever niet alles in het werk heeft gezet om
de zieke werknemer aan het werk te helpen, dan kan UWV de werkgever een sanctie
opleggen in de vorm van verlenging van de loondoorbetalings periode . De andere wettelijke rol voor UWV is het afgeven van een deskundigenoord eel. Als de re-integratie inspanninge n stagneren of partijen verschil van mening hebben over een aspect van de
loondoorbetaling of re-integratie, kunnen werkgevers en werknemers in bepaalde geva llen bij UWV een dergelijk oordeel aanvragen. Dit oor deel is gericht op een concrete
vraag met betrekking tot de re-integratie ac tiv iteite n en bevat dus geen advies over
hoe het verder moet omdat die verantwoordelijk heid is belegd bij de werkgever en
werknemer.
Voor zover werkgevers in contact zijn geweest m et het UWV ervaren ze niet zozeer de
ruimte die het UWV wil geven maar eerder een risico op een boete. Werkgevers die
rapporteren over knelpunten in relatie tot UWV hebben behoefte aan meer houvast en
ondersteuning. In de praktijk ervaren werkgevers met langdurig zieke werknemers
weinig houvast. 52% van de werkgevers die te maken hebben gehad met een langd urig ziektegeval vindt dat het UWV beter moet aangeven of wordt voldaan aan de re integratiever plichtinge n. De helft (50%) van de werkgevers die te maken heeft gehad
met een langdurig ziektegeval geeft aan dat het UWV in haar optreden te weinig rek ening houdt met de specifieke omstandighede n van de werkgever en zieke werknemer
(zie ook hoofdstuk 5).

3.5

Onbe doe lde e ffe c te n
A a nne m e n v a n p e r s o ne e l e n f le x ib ilis e r ing
Op de vraag of de loondoorbetalingsp licht leidt tot terughoudend heid in het aannemen
van nieuw personeel, antwoorden de meeste ondernemers in een persoonlijk gesprek
in eerste instantie bevestigend. Enig doorvragen leert echter dat dit antwoord vaak
vooral moet worden gezien als een uiting van ongenoegen over (aspecten van) de
verplichtinge n en de handhaving ervan. In geen van de interviews kon de werkgever
een concrete relatie leggen tussen zijn uitspraken en de feitelijke groei van het b edrijf. Wel bleek uit de gesprekken dat de plicht kan bijdrage n aan voorzichtigheid.
Sommige werkgevers zijn voorzichtig met het aannemen van nieuw perso neel en de
loondoorbetalingsp licht speelt daarin een rol, maar ook het ontslagrecht en de economische onzekerheid spelen op de achtergrond mee. Met name het laatste speelt bij
werkgevers. Veel bedrijven die wij spraken hebben in de afgelopen jaren te maken
gehad met een teruglopende omzet, veel zijn daardoor ook teruggegaan in het aantal
werknemers, in een aantal gevallen moest er gereorganiseerd worden en vielen er
gedwongen ontslagen.
We hebben in de internetvrag enlij s t aan werkgevers gevraagd of zij voorzichtiger zijn
geworden met het aannemen van personeel als gevolg van de loondoorbetalings plicht.
28% geeft aan dat dat het geval is. 45% is terughoudende r geworden met het aanbieden van een vast contract. Hoewel – zoals hierboven aangegeven – hiermee nog niet
is vastgesteld dat deze werkgevers zich daadwerkelijk laten belemmeren in hun groei,
is wel duidelijk geworden dat er een groep ‘voorzichtige werkgevers’ is te onderscheiden.

38
C 10902

De voorzichtigheid hangt in de eerste plaats samen met het draagvlak voor de loonb etalingsplic ht zoals we dat in het tweede hoofdstuk hebben gedefinieerd. Is dit draa gvlak kleiner, dan geven werkgevers vaker aan dat zij door de plicht worden belemmerd in het aannemen van nieuw personeel. Zij vatten hun verantwoordelijkhe id voor
zieke werknemers beperkter op; hebben minder begrip voor het stelsel; geven vaker
aan dat de werknemers meer risico zou moeten dragen en ze zouden uiteindelijk aa nzienlijk minder loon willen doorbetalen dan de wet of cao hen op dit moment voorschrijft. Als zij zelf een percentage zouden kunnen kiezen zouden ze gemiddeld 128%
van het loon doorbetalen over twee jaar. Het is ook een groep die ervaart of voelt dat
zij niet of beperkt in staat zijn invloed uit te oefenen op het ziekteverzuim. Opvallend
daarbij is dat dit gevoel niet gestoeld hoeft te zijn op een concrete negatieve ervaring
met een langdurig ziektegeval in de eigen organisatie. De ervaring met een langdurig
zieke werknemer heeft op zichzelf geen (significante) invloed op voorzichtighe id bij
het aannemen van nieuw personeel. Dat geldt ook voor de hoogte van het verzui mpercentage. Wat ook geen invloed heeft is het wel of niet hebben van een verzuimbeleid. Het hebben van een beleid – wat zou kunnen worden opgevat als een indicator
voor een proactieve benadering van verzuim – leidt er blijkbaar onder deze groep niet
toe dat men de risico’s in de hand heeft. Deze we rkgevers hebben mogelijk vaak te
maken met ziekteverzuim waar zij geen invloed op hebben.
Kijkend naar de bedrijfskenmerke n van de groep ‘voorzichtig geworden’ werkgevers
dan vallen verder drie dingen op. In de eerste plaats bevinden zich onder deze groep
net zoveel bedrijven die hun omzet zagen afnemen als groeien. Dat deze werkgevers
zich meer laten beïnvloeden door de loondoorbetalings plic ht, lijkt daarmee niet zozeer
samen te hangen met een laagconjunctuur maar eerder met structurele lagere marge.
Het is een verklaring voor een tweede zaak die opvalt, namelijk de sterke samenhang
tussen opleidingsnivea u van de werknemers en de voorzichtighe id van de werkgever.
Hoe lager het opleidingsnive au van het werknemersbestand, hoe vaker werkgevers
aangeven minder snel nieuw personeel aan te nemen.
tabel 1 6

Wij zijn vanwege de loondoorbetalingsplicht voorzichtiger geworden met het aannemen van werknemers (naar s ec tor)

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

27%

Bouw

45%

H andel

28%

V ervoer en ops lag

41%

H orec a

31%

Zakelijke, I CT, financ iële en overige dienstverlening

24%

G ezondheids- en welzijns zorg

19%

O penbaar bestuur en onderwijs

14%

T otaal

28%

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

In de derde plaats is opvallend dat een verzuimverzekering aan de voorzichtigheid in
de groeistrategie weinig af doet. Een verzuimverzekering maakt binnen de groep van
‘voorzichtige werkgevers’ geen aantoonbaar verschil. Als we daarbij inzoomen op kleinere werkgevers (tot 50 werknemers), waarvoor een zieke werknemer een grotere
belasting zal zijn, dan dien we zelfs dat verzekerde werkgevers voorzichtiger zijn.
Wellicht zijn zij zich bewuster van verplichtingen.

39
C 10902

Uit de enquête blijkt dat de loondoorbetalingsp licht onder 45% van de werkgevers
leidt tot extra voorzichtigheid bij het omzetten van het tijdelijke contract in een vast
contract. Veel van hen benutten die mogelijkheid maximaal en verlengen het eerste
tijdelijke contract eerst tweemaal voordat zij dit omzetten in een vast contract. Ziekmeldingen spelen uiteindelijk een rol in de kans dat zo’n tijdelijk contract wordt omg ezet in een vast contract. Het is een bevestiging van een observatie die al eerder door
C uelenaere werd gedaan (C uelenaere & Veerman, 2013). De twee ongewenste gedragseffecten van de loondoorbetalings plic ht die in de literatuur tot nu toe veel zijn
besproken, liggen dus in elkaar verlengde.
tabel 1 7

Wij zijn voorzic hter geworden bij het omzetten van een tijdelijk in een vas t c ontract (naar s ector)

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

34%

Bouw

44%

H andel

47%

V ervoer en ops lag

55%

H orec a

63%

Zakelijke, I CT, financ iële en overige dienstverlening

37%

G ezondheids- en welzijns zorg

51%

O penbaar bestuur en onderwijs

34%

T otaal

45%

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

Zoals in de inleiding op deze paragraaf is beschreven is het lastig om het daadwerk elijke effect van de loondoorbetalingsp licht op organisatieontwikke ling vast te stellen.
De persoonlijke gesprekken die wij voerden leerde n dat werkgevers (met name ondernemers) hun ongenoegen over (aspecten van) het stelsel nogal eens uiten door te
stellen dat zij geen personeel meer in dienst nemen. T ussen wat werkgevers zeggen
te doen en uiteindelijk feitelijk doen zit ruimte. In de gesprekken werd ook duidelijk
dat de loondoorbetalingsp licht vaak niet op zich zelf wordt beoordeeld , maar als onderdeel van een verzameling van rechten en plichten waar d e verplichtinge n bij ziekte,
maar ook de ontslagbescherm ing een onderdeel van is, net als bijvoorbeeld de aa nsprakelijkheid van werkgevers voor werknemers voor arbeidsongevallen en beroepsziekten en de loonbelastingd ruk .
tabel 1 8

I n hoeverre vormen de volgende verplichtingen een belemmering om pers oneel in vas te dienst te
nemen?
G emiddelde op een s c haal van 1 tot 5
1 = niet belemmeren d
5 = zeer belemmerend

onts lagwetgeving

3 ,8

de loondoorbetalingsverplichting bij ziekte/verzuimverzekering

3 ,5

premies /belastingen

2 ,9

aans prakelijkheid voor arbeidsongevallen en beroepsziekten

2 ,7

arbo/veiligheid

2 ,1

Bron: I nternetenquêt e werkgevers (N=727)

Bovenstaande tabel leert dat van de onderscheiden vijf plichten de loondoorbetalingsplicht en de ontslagbescher ming in een redelijk vergelijkbare mate als belemmering

40
C 10902

wordt ervaren. Zij worden zwaarder ervaren dan de aansprakelijkheid voor arbeidsongevallen en beroepsziekten en arboverplichtinge n.
R is ic o s e le c tie
In de jaren negentig kreeg de werkgever steeds meer verplichtingen opgelegd voor
wat betreft de inkomensvoorziening en de re -integratie van de zieke werknemer. Al
vrij snel waren geluiden te horen dat werkgevers deze verplichtinge n zouden willen
omzeilen door werknemers strenger te selecteren op gezondheid. Die veronderstelling
bleek voor een deel in onderzoek te kunnen worden bevestigd (zie voor een overzicht
van dit onderzoek (C uelenaere en Veerman 2013). De eerste financiële prikkels in de
Ziektewet zijn samen gegaan met een strengere selectie aan de poort. Werkgevers
gingen meer letten op indicaties voor verzuimrisico en probeerden de gezondheid van
de kandidaat in te schatten (Andriessen, Veerman en Vijgen 1995; Veerman, Schell ekens e.a. 2001), vooral bij kleine bedrijven (Muijnck en Hessels 2003).
Dit was mede de aanleiding voor de wetgever om de mogelijkheid om op gezondheid
te selecteren bij sollicitatie s wettelijk te beperken middels de Wet Medische Keuringen
in 1998. Na invoering van deze wet nam selectie op gezondheid bij sollicitatie af
(Popma e.a. 2007). Ten tijde van de eerste evaluatie van de WMK in 2001 probeerde
bijna de helft van de bedrijven gezondheidsinfor ma tie te achterhalen. Het percentage
sollicitanten dat in de tweede evaluatie uit 2007 te m aken kreeg met een gezondheidsvragen was veel kleiner. In 3,6% van de sollicitaties was er sprake van een aa nstellingskeur ing in de zin van de WMK. In 9,2% van de sollicitatie ges prekke n werden
buiten de aanstellingske uring om gezondheidsvrage n gesteld (Popma e.a., 2007).
Werkgevers kunnen ook aan instroomselec tie doen via het aanbieden van tijdelijke
contracten of uitzendovereenko ms te n, waardoor zij inzicht kunnen krijgen in de kans
op ziekteverzuim van de werknemer alvorens hem of haar een langdurig contract aan
te bieden. Dit wordt ook wel aangeduid als verlengde instroomselec tie (Van der Burg
e.a. 2012).
Het aandeel flexibele contracten is sterk gestegen sinds de jaren tachtig (Smitskam
1989; Van den Toren e.a. 2002; Knegt 2007; UWV 2013), waarbij aantekening ve rdient dat de fluctuaties in het aandeel flexcontracten in belangrijke mate samenha ngen met conjuncture le ontwikkelingen (Siermann 2010; Heyma en Van der Werff
2013). Het aandeel flexwerkers inclusief tijdelijke contracten wordt thans wel geschat
op een vierde tot een derde van alle werknemers (Knegt 2007; UWV 2013). In hoeverre sprake is van bewuste risicoselectie op ziekteverzuim door werkgevers is daarbij
echter niet gemakkelijk vast te stellen. Er kunnen immers meerdere legitieme redenen
zijn om met flexcontracte n te werken. In de jaren negentig rapporteerden bedrijven
desgevraagd dat zij door de wetgeving omtrent ziekteverzuim sterk geprikkeld waren
om vaker gebruik te maken van flexcontracten (Andriessen, Veerman en Vijgen 1995;
Veerman, Schellekens e.a. 2001). Uit latere onderzoeken naar de reden achter het
gebruik van flexibele arbeidsrelaties werd het ontlopen van loondoorbetaling s - en reintegratiever plichtinge n bij ziekte echter niet (meer) als de meest voorliggende reden
genoemd door werkgevers (Knegt e.a. 2007; Goudswaard e.a., 2014).
Een indicatie dat dat gebeurt is er echter wel namelijk de bevinding dat baanwisselaars met gezondheidsprob le men in 69% van de gevallen een tijdelijk contract aang eboden kregen, een veel hoger percentage dan het aandeel we rknemers met een tijdelijk contract (Popma e.a., 2007). Gezonde werknemers verkrijgen of behouden bove ndien langer een vaste aanstelling dan werknemers met gezondheidskla chte n (Wag e-

41
C 10902

naar e.a. 2012). Uit dossieronderzoek van uitkeringsge rec htig de n die vanuit een tijdelijk dienstverband de Ziektewet instroomden, blijkt dat tweederde van de uitkering sgerechtigden de ziekte aanmerkt als reden voor het niet verlengen van het dienstve rband (Van der Burg e.a., 2012). In aan werkgevers voorgelegde aanstelling ssce nar io ’s
selecteerden zij bij het aannemen van nieuw personeel of verlengen van de aanstelling
vooral op gezondheid en leeftijd (Houtman e.a., 2013). Tenslotte blijkt slechts 8% van
de werkgevers bereid om bewust arbeidsgehandicap te n in dienst te nemen (Oeij e t al.
2011).

3.6

De e lc onc lusie
Veruit de meeste werkgevers zijn zich bewust van de financiële consequenties die
langdurige ziekte binnen hun organisatie kan hebben. Het draagt ertoe bij dat wer kgeverschap zelden lichtzinnig wordt opgevat. De meeste werkgevers hebben daarom
maatregelen genomen. Een veel voorkomende is het afsluiten van een verzuimverz ekering, 76% van de werkgevers is verzekerd (De Jong, e.a, 2014). De maatregelen die
verder inhoudelijk worden genomen hebben vooral betrekking op het terugdringe n van
verzuimmelding en. Werkgevers zijn er alert op en proberen zoveel mogelijk te voo rkomen dat werknemers zich met een zekere vrijblijvendhe id kunnen ziekmelden. Ve ruit de meeste werkgevers verlangen van hun ziek personeel dat zij zelf bellen. De
meesten hebben ook een protocol dat voorschrijft hoe de leidinggevende (of een HRMfunctionaris ) vervolgens een vinger aan de pols houdt. Financiële incentives worden
betrekkelijk weinig gegeven, zoals bijvoorbeeld een extra vakantiedag of premie voor
hen die in een jaar niet ziek waren. Zoals ook in het vorige hoofdstuk naar voren
kwam, heeft een meerderheid van de werkgevers het idee dat zij in staat zijn het
ziekteverzuim in hun organisatie te beïnvloeden. Al geeft een minderheid aan dat de
loondoorbetalingsp lich t bij hen daadwerkelijk heeft geleid tot een afname van het
verzuim.
De meest aangewezen partij die helpt bij verzuimreductie en in het geval van langd urige ziekte is de arbodienst. Het is een partij waar werkgevers doorgaans hun b edrijfsarts betrekken. Onder 39% van de werkgevers is de dienstverlening onderdeel
van een verzuimverzekering of is de werkgever door de verzuimverzekeraar ernaar
doorverwezen ten behoeve van en concreet ziektegeval. Als het gaat om de effectiv iteit van hulp bij langdurig ziekteverzuim, dan valt op dat met name verzuimmanagementbedrijven hoog scoren, terwijl een kleinere minderheid van de werkgevers hen
inschakelt. Het zijn bedrijven die zelf geen bedrijfsarts in dienst hebben maar de
werkgever begeleiden bij zijn taken als casema nager (zoals beschreven in de Arbowet
en de Wet verbetering Poortwachter ). Het UWV komt in de beeldvorming bij werkg evers tenslotte naar voren als een handhavende instelling. Het UWV is vaak in beeld
maar dan vooral als partij die de processen controleert en niet zozeer een partij die
helpt bij re-integratie .
In de discussies rond de loondoorbetalings plic ht is de balans tussen werkgevers - en
werknemersprikkels een prominent onderwerp geweest. In d it hoofdstuk hebben wij
besproken hoe die balans door werkgevers wordt ervaren. Er vallen twee zaken op. In
de eerste plaats oordelen werkgevers een stuk milder wanneer zij een concrete zieke
werknemer voor ogen hebben. Op de vraag of hun laatste langdurige zieke werknemer
voldoende werd geprikkeld om weer snel aa n het werk te gaan geeft 61% van de
werkgevers aan dat dit het geval is. Wanneer werkgevers in het algemeen wordt g evraagd of werknemers wel voldoende worden geprikkeld vindt nog maar 38% dat dat
het geval is.

42
C 10902

Het tweede dat opvalt is dat geen bevestiging is gevonden voor het (plausibele) idee
dat een bovenwettelijke aanvulling een dempend effect heeft op de prikkels voor
werknemers. Werkgevers die een bovengemiddeld percentage aan loon doorbetalen bij
ziekte, oordelen niet anders over de mate waarin zij hun zieke personeel geprikkeld
zien dan werkgevers die een lager dan gemiddeld percentage doorbetalen.
De meeste werkgevers geven in een persoonlijk gesprek in eerste instantie aan dat de
loondoorbetalingsp licht hen voorzichter heeft gemaakt met het aannem en van personeel. Zij zijn alerter op gezondheidsris ico ’s, zetten minder snel een tijdelijk contract
om in een vast contract en maken meer gebruik van flexwerkers. Doorvragen leert dat
er meestal een minder sterk verband is tussen de loondoorbetalingsp lich t en het aanname- en groeibeleid, dan aanvankelijk werd verklaard. Vaak is de eerste reactie er
een uiting van ongenoegen over aspecten van de plicht en de wijze waarop die wordt
gehandhaafd. In de tweede plaats zijn er factoren die een directere invloed l ijken te
hebben zoals marktomstandighede n en bedrijfskenmerke n. Ook hebben we vastg esteld dat de loondoorbetaling sp lic ht niet op zich zelf wordt beoordeeld maar als o nderdeel van een verzameling van rechten en plichten waar de verplichtinge n bij ziekte,
maar ook de ontslagbescherm ing een onderdeel van is, net als bijvoorbeeld de aa nsprakelijkheid van werkgevers voor werknemers en de loonbelastingd ruk . Voor zover
de loondoorbetalingsp licht leidt tot risicoselectie , betreft het meestal ‘verlengde instroomselectie ’. Tijdens het tijdelijke contract schat de werkgever impliciet de risico’s
in. Expliciete medische keuringen komen vooralsnog beperkt voor. Uit eerder onde rzoek is gebleken dat in 3,6% van de sollicitatie s er sprake is van een aanstellingske uring en dat in 9,2% van de sollicitatie ges prekke n buiten de aanstellingske ur ing om
gezondheidsvrage n worden gesteld.

43
C 10902

4
4.1

Knelpunten
Inle iding
In dit hoofdstuk beschrijven we de knelpunten die werkgevers ervaren bij loondoorb etaling bij ziekte. We geven allereerst inzicht in het aantal werkgevers dat knelpunten
ervaart en de verschillen naar sector en grootteklasse. Ook gaan we in op de factoren
die samenhangen met het ervaren van knelpunten. Vervolgens beschrijven we waar de
knelpunten vandaan komen. Wat is de aard van de knelpunten?

4.2

Alge me e n be e ld
Wie werkgevers vraagt of en welke knelpunten zij ervaren bij loondoorbetaling bij
ziekte, krijgt vaak antwoorden die niet zozeer betrekking hebben op de loondoorbetalingsverplichting, maar eerder op de re-integratie van zieke werknemers. 47% van de
werkgevers ervaart knelpunten bij de re-integratie van zieke werknemers en 53% dus
niet. Een derde (35%) van de werkgevers ervaart knelpunten bij loondoorbetaling bij
ziekte en 65% ervaart geen knelpunten.
Werkgevers lijken niet altijd een onderscheid te maken tussen beide verplichtinge n.
Het blijkt uit de gesprekken en ook uit open antwoorden die werkgevers op vragen
tijdens de enquête hebben gegeven. Er bestaat ook een sterke correlatie tussen be iden. Knelpunten met loondoorbetaling staan vaak niet op zichzelf, maar hangen samen met ervaringen tijdens de re-integratie van zieke werknemers.
tabel 1 9

Samenhang tus sen ervaringen loondoorbetaling en re - integratie
Knelpunten m.b.t. re-integreren
Ja

Nee

Totaal

26%

9%

35%

lings verplichting

21%

44%

65%

T otaal

47%

53%

100%

E rvaart knelpunten m.b.t. loondoorbetalingsverplic hting
E rvaart geen knelpunten m.b.t. loondoorbeta-

Bron: Telefonis che enquête (N=3.035)

Knelpunten hebben niet altijd betrekking op problemen bij het feitelijk doorbetalen of
re-integreren, maar komen ook voort uit de percepties van werkgevers over het sy steem en de risico’s die zij ervaren. Zij ervaren bijvoorbeeld de premie voor hun verz ekering als knelpunt, of ervaren het vooruitzicht dat zij passende arbeid moeten zoeken
in geval een werknemer moet re-integreren, bij voorbaat als belastend. Dit leiden wij
af uit het gegeven dat ook werkgevers zonder langdurig ziektegeval (een werknemer
die langer dan acht weken ziek is) knelpunten e rvaren en uit de sterke samenhang
tussen ‘het ervaren van knelpunten’ met het ‘algehele begrip ’ voor de loondoorbetalingsplicht. Deze samenhang zien wij ook in de groep werkgevers die geen langdurig
ziektegeval hebben gehad.

44
C 10902

T abel 2 0

Samenhang tus sen erv aringen loondoorbetaling en re - integratie

Ervaart knelpunten met loondoorb e-

Ervaart knelpunten met

talings verplichting

re-integrati ev erpli chting

40%

56%

24%

27%

Werkgever had in afgelopen twee
jaar langdurig ziektegeval

Werkgever had in afgelopen twee
jaar geen langdurig ziektegeval
Bron: Telefonis che enquête (N=3.035)

Kijkend naar de verschillende sectoren doen knelpunten zich over de gehele linie in
vergelijkbare mate voor. De verschillen die wij tussen sectoren vonden in de mate
waarin de verplichtinge n kunnen knellen, zijn niet altijd significant. Werkgevers in de
sectoren ‘handel’ en ‘horeca’ ervaren vaker knelpunten, werkgevers in de sectoren
‘gezondheids- en welzijnszorg’ en ‘diensten’ ervaren minder vaak knelpunten.
tabel 2 1

M ate waarin binnen s ec toren knelpunten worden ervaren
Bedrijf ervaart knelpunten met:
Loondoorbetalings verplichting

Re-integratie

D elfs toffen, indus trie, energie en afvalbeheer

30%

47%

Bouw

42%

54%

H andel

36%

46%

V ervoer en ops lag

41%

60%

H orec a

37%

45%

verlening

28%

41%

G ezondheids - en welzijns zorg

37%

45%

O penbaar bes tuur en onderwijs

27%

36%

T otaal

35%

47%

Zakelijke, I C T , financ iële en overige diens t-

Bron: Telefonis che enquête (N=3.035)

Voor wat betreft knelpunten die specifiek betrekking hebben op de loondoorbetaling sverplichting blijkt er geen samenhang met de omvang van het bedrijf: grote bedrijven
ervaren net zo vaak knelpunten als kleine bedrijven. Een verklaring hiervoor is dat
grote bedrijven wellicht beter in staat zijn om de plichten te dragen, maar dat die
tegelijkertij d te maken hebben met een hoger en regelmatiger ziekteverzuim. Dit laatste verklaart waarschijnlijk ook waarom grote bedrijven wel vaker knelpunten ervaren
bij de re-integratie van zieke werknemers. Zij hebben er va ker mee te maken.
Wanneer we ons verder richten op de groep bedrijven die in de afgelopen twee jaar
tenminste één langdurig zieke werknemer hebben gehad, dan vinden we wederom
geen (significant) verschil tussen grote en kleine werkgevers als het gaat om h et ervaren van knelpunten met betrekking tot de loondoorbetalings ve rp lic hting . Deze uitkomst neemt niet weg dat de stelling ‘De kosten die ontstaan door ziekte en re integratie van werknemers zijn goed te dragen door een werkgever ’ door minder kleine werkgevers wordt bevestigd dan door grotere werkgevers. Er zijn dus werkgevers
die hebben aangegeven geen knelpunten te ervaren maar die vervolgens wel aang even dat zij moeite hebben met de kosten. Zij hebben blijkbaar een enge definitie van
de term ‘knelpunt’ voor ogen gehad bij het beantwoorden van de vraag of zij knelpunten ervaren.

45
C 10902

Binnen de groep werkgevers met een langdurig ziektegeval valt voorts op dat met
betrekking tot de re-integratiever plic htinge n ook hier grotere werkgevers vaker kne lpunten ervaren dan kleinere. De mate waarin werkgevers knelpunten ervaren met re integratiever plichtinge n hangt in de eerste plaats samen m et het aantal langdurige
ziektegevallen en minder met de organisatiegro otte . Ook hier moet weer worden o pgemerkt dat dit niet wegneemt dat organisatiegr oo tte wel een rol speelt in de mate
waarin men aangeeft dat de kosten goed te dragen zijn.
tabel 2 2

D e s amenhang tus sen bedrijfs kenmerken en knelpunten bij re- integratie en loondoorbetalingsverplic hting (op bas is van enkelvoudige corre latie)

Kenmerk

I nvloed op knelpun-

I nvloed op knelpunten bij

ten bij re-

loondoorb et ali ngs ver plichtin g

integratieverpli chting
O rganis atieomvang in aantal werknemers

+

0

A antal werknemers met laag opleidings niveau

+

0

A antal werknemers met middelbaar opleidings ni-

0

0

A antal werknemers met hoger opleidings niveau

0

0

Krimpende omzet

+

+

V erzuimperc entage

+

+

V erzuimverzekering

-

-

V erzekerings polis met begeleiding re - integratie

-

-

P remies tijging verzuimverzekering in afgelopen

+

+

E igenris ic odrager Wga

-

0

E rvaring met langdurig zieke (>8 weken)

+

+

L aats te ziektegeval: ziekte mogelijk voorgewend

+

+

Knelpunten bij re- integratie

+

+

veau

jaar

Bron: Telefonis che enquête werkgevers (N=3053). Een negatieve invloed (-) betekent minder knelpunten, een
pos itieve invloed (+) betekent meer knelpunten. Een 0 betekent geen s ignificant verband.

Zoals eerder aangegeven hangt het hebben van knelpunten af van de concrete erv aringen met zieke werknemers. De omstandighed en en aard van het laatste z iektegeval
hebben zowel invloed op het algehele begrip voor de loondoorbeta lings plic ht als op de
mate waarin men knelpunten ervaart. Als de ervaring met de langdurig zieke negatief
is, bijvoorbeeld omdat de werkgever denkt dat de werknemer wel kan werken, zeggen
werkgevers ook vaker dat ze knelpunten ervaren bij de loondoorbetaling sp licht. Ve rder is er een significante samenhang met krimp van de organisatie: bedrijven waarvan
de omzet in de afgelopen jaren is gekrompen, ervaren vaker knelpunten. Uit de analyses blijkt dat werkgevers met een verzuimverzekering minder vaak knelpunten erv aren bij de loondoorbetalingsve rp lic hting en re-integratiev erp lichtingen . Wanneer de
begeleiding bij re-integratiever plic htinge n ook een onderdeel vormt van deze verzui mverzekering, zien we eveneens dat werkgevers minder vaak knelpunten ervaren. Wanneer werkgevers in het afgelopen jaar te maken hebben gehad met een premiestijging
van de verzuimverzekering, ervaren ze juist vaker knelpunten bij re -integratie.

46
C 10902

4.3

Aard v an de kne lpunte n
Een inhoudsanalyse van de genoemde knelpunten door werkgevers laat zien dat, als
zij knelpunten ervaren, zij loondoorbetaling bij ziekte als een substantiële financiële
verantwoordelijkhe id zien. Daarbij speelt het gevoel mee dat de balans tussen wer kgevers- en werknemersprikke ls scheef is. Werkgevers die zeggen dat ze knelpunten
ervaren, vinden vaak dat ze onvoldoende regie kunnen voe ren. Dat komt doordat de
oorzaken van de ziekte in de privésituatie liggen of doordat ze het vermoeden hebben
dat de werknemer zich ‘onterecht’ heeft ziek gemeld.
tabel 2 3

A ard van de ervaren knelpunten door werkgevers (loondoorbetaling bij ziekte)

Werkgevers die geen knelpunten ervaren met de loondoorbetalings verplic hting

65%

Werkgevers die knelpunten ervaren met de loondoorbetalings verplic hting

35%

Knelpunten
-

Kos ten (zijn te hoog)

60%

-

E r moet ook betaald worden als het de eigen s c huld van de

16%

werknemer is
-

Werknemers melden zic h onterec ht ziek

14%

-

Werknemers hebben veel rec hten en weinig plic hten

12%

-

Stijgende premie

8%

-

M eerdere ziektes ac hter elkaar telt niet als een ziekteperiode.

2%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=1.128).

Naast bovenstaande knelpunten is ook een inventarisatie gemaakt van knelpunten die
specifiek op re-integratie van zieke werknemers betrekking hebben. Uit een analyse
van de antwoorden van werkgevers met knelpunten blijkt dat zij onvoldoende mog elijkheden zien om werknemers te re-integreren en hierbij een gebrek aan regie en
controle ervaren. Treffende citaten uit de telefonische enquête onder werkgevers zijn
bijvoorbeeld: “Als werkgever heb ik te weinig grip op de zieke werknemer”, “Welke
stappen moet ik zetten? Hoe ziet het proces eruit? Doe ik wel voldoende?” en “Als
werkgever heb ik weinig invloed op het herstel. Ik heb vaak een gevoel van machteloosheid”. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de antwoorden van werkgevers
over knelpunten bij re-integratie .

47
C 10902

tabel 2 4

A ard van de ervaren knelpunten door werkgevers (re- integratieverplichtingen)

Werkgevers die geen knelpunten ervaren met re- integratieverplic htingen

53%

Werkgevers die knelpunten ervaren met de re- integratieverplic htingen

47%

Knelpunten
-

G een pas s end werk bes c hikbaar

49%

-

U WV is te s trikt, denkt niet mee

16%

-

Werknemers werken onvoldoende mee aan re- integratie

13%

-

H oge kos ten van re- integratie

14%

-

G een tijd voor begeleiding van zieke werknemers

8%

-

O nenigheid over re - integratie

7%

-

Kos ten zijn voor werkgever (niet verzekerbaar)

5%

-

O penheid van werknemer over ziekte

4%

Bron: Telefonis che enquête werkgevers

(N=1.128).

Op basis van tabel 23 en 24, een beschouwing van de open antwoorden die in de enquête zijn gegeven, en op basis van de (groeps)gesprekk en, onderscheiden wij vijf
categorieën van knelpunten.


Re-integratie: knelpunten gerelateerd aan de mogelijkheden tot re -integratie.



Kosten: knelpunten gerelateerd aan de kosten van loondoorbetaling bij ziekte en
re-integratie.



Balans: Knelpunten gerelateerd aan balans tussen werkgevers- en werknemersprikkels.



Handhaving: Knelpunten gerelateerd aan de nalevingskoste n en handhaving.



Overige knelpunten.

Deze vijf categorieën worden in het vervolg van deze paragraaf verder beschreven.
R e -inte g r a tie
Werkgevers die knelpunten ervaren bij de re-integratie, noemen relatief vaak dat ze
onvoldoende mogelijkheden zien om een zieke werknemer te re -integreren (49% zegt
dat er geen passend werk beschikbaar is). Dit knelpunt wordt ongeveer even vaak
door grote als door kleine bedrijven genoemd.
Uit een analyse van de antwoorden van werkgevers blijkt dat ze het vooral lastig vi nden om in te schatten wat een werknemer nog wel kan en daarbij passende wer kzaamheden te vinden. Een werkgever gaf hierbij het voorbeeld van een werknemer die
volgens hem ‘psychisch instabiel is’: “Ik wil zorgen dat deze persoon langzaam weer
zijn werk ervaart. Maar hoeveel werk kan deze persoon aan? En wanneer zet je deze
persoon in? Iemand met fysieke problemen is hierin gemakkelijk te begeleiden, maar
bij psychische problematiek valt de inzetbaarheid veel lastiger in te schatten”.
Uit de antwoorden van werkgevers wordt duidelijk dat ze het moeilijk vinden om een
zieke werknemer binnen of buiten het bedrijf in een functie met aangepaste wer kzaamheden te plaatsen. Daarbij speelt soms mee dat de gezondheid van de werknemer volgens werkgevers te slecht is om te re -integreren. Ook staan andere bedrijven
volgens werkgevers soms te weinig open voor het re -integreren in het tweede spoor.

48
C 10902

Op basis van dit onderzoek is niet vast te stellen of deze werkgevers feitelijk ook echt
te weinig mogelijkheden hebben om zieke werknemers te re -integreren. Wel blijkt uit
de antwoorden van werkgevers dat zij meestal onbekend zijn met de ‘bewezen effe ctieve’ methoden voor re-integratie van zieke werknemers die onder regie van de bedrijfsarts worden ingezet. 8
K o s te n
De kosten van loondoorbetaling bij ziekte en re-integratie zijn een veelgenoemd knelpunt. Het kwam ook al in het tweede hoofdstuk naar voren. Men kan zich vinden in
het principe van de verplichting , maar het kost de werkgever uiteindelijk geld. 60%
van de werkgevers met knelpunten heeft moeite met de kosten van loondoorbetaling;
dit wordt vaker genoemd door kleine werkgevers. 14% vindt de kosten van reintegratie ‘hoog’.
Uit de antwoorden blijkt dat werkgevers, ook als ze een verzuimverzekering heb ben,
de financiële prikkel van loondoorbetaling direct voelen en deze als zodanig vaak als
een knelpunt ervaren. Dat zij vergoed kunnen worden door de verzuimverzekeraar , of
dat zij op langere termijn het verzuim kunnen verminderen, verzacht het knelpunt
enigszins – onder de verzekerde werkgevers worden immers minder knelpunten ervaren dan onder de onverzekerde werkgevers, maar neemt het niet geheel weg. Een
verklaring hiervoor is dat niet alle kosten met een verzekering zijn gedekt. De werkzaamheden van de zieke werknemer moeten bijvoorbeeld worden voortgezet. Dat
betekent dat werkgevers ander personeel moeten inzetten en eventuele overuren
moeten uitbetalen. Enkele werkgevers zien daardoor de werkdruk stijgen en het risico
op uitval van ander personeel toenemen. Daarnaast leidt ziekteverzuim in sommige
organisaties tot omzetderving . Dit geldt vooral voor organisaties waar de omzet a fhankelijk is van de ureninzet van werknemers. Overigens zijn deze knelpunten inherent aan ziekteverzuim en hangen ze niet samen met de loondoorbetalingsver plic hting
bij ziekte als zodanig.
Ook zijn er werkgevers die de verzekeringspremie te hoog vinden. “Als klein bedrijf
zijn de loonkosten bij ziekte moeilijk op te brengen, maar de verzekeringen zijn ook
veel te duur”, lezen we bijvoorbeeld in de open antwoorden. Ook zijn er werkgevers
die merken dat de verzekeraar niet alle kosten vergoed en daarvan schrikken: “Het
wordt niet volledig vergoed door de verzekering, er is sprake van een eigen bijdrage
en die loopt hoog op”.
B a la ns we r k g e v e r s - e n we r k ne m e r s p r ik k e ls
Ook de balans tussen werkgevers- en werknemersprikkels is een veelgenoemd knelpunt. Daarbij spelen zeker drie aspecten een rol. In de eerste plaats voelen werkgevers het risico van een ziektegeval waarbij een werknemer zich er met een voorgewende ziekte gemakkelijk vanaf maakt. Dit punt is door 14% van de werkgevers met
knelpunten genoemd; vaker door grote bedrijven dan door kleine bedrijven. Uit hun
verhalen komt naar voren dat de verplichtingen bij ziekte vooral een uitkomst zijn
voor werknemers die niet meer willen werken. In sommige gesprekken met werkgevers werd op enig moment opgemerkt dat het steeds dezelfde mensen zijn die zich
ziek melden. Er werd daarmee gesuggereerd dat er op het plichtsbesef en de betro kkenheid van sommige werknemers nogal wat aan te merken is. “Ze meldt zich vaak
ziek vooral op maandagen, het is iemand die van stappen houdt en veel festivals b ezoekt”.

8

Bedrijfs artsen hebben onder andere ric htlijnen voor de re - integratie van werknemers met veelvoorkomende
ps yc hische klachten en werknemers met as pecifieke lage rugklachten.

49
C 10902

Het gaat overigens altijd om een kleine minderheid van de werknemers, zeggen wer kgevers. Het is het deel dat een beroep doet op de doortastendheid van de leidingg evende. Er moet worden doorgevraagd en daarbij spelen vrijwel altijd zaken een rol die
tot het privédomein behoren. Dit leidt bij sommige werkgevers tot een gevoel van
onmacht. Hoewel wij steeds één kant van het verha al hebben gehoord – en dus niet
hebben kunnen verifiëren of de zienswijze van de werkgever klopt – is wel duidelijk
geworden dat werkgevers niet goed bekend zijn met de mogelijkheden om werknemers die zich mogelijk ten onrechte ziek melden aan te pakken.
Een tweede aspect dat bij sommige werkgevers tot knelpunten leidt, is het gegeven
dat deze geldt voor alle ziekten. De gesprekken met werkgevers hebben een rijk scala
aan voorbeelden opgeleverd van ziektegevallen waarvan de oorzaak buiten de organ isatie ligt, maar waar de werkgever wel moet betalen. Werkgevers dragen daarmee
risico’s voor zaken waar zij geen enkele invloed op hebben. De houding va n deze
werkgevers hierover loopt uiteen van gelatenheid tot aan verontwaardiging . Veron twaardigd zijn vooral de werkgevers die te maken hebben gehad met een ziektegeval
waarbij zij de betrokken werknemers roekeloos gedrag verwijten. Een voorbeeld daarvan is de directeur-eigenaar van een thuiszorginstelling die werd geconfronteerd met
een werknemer die direct na haar ziekteverzuim (vanwege fysieke klachten) verlof
opnam voor een wintersportva kantie. Ondanks bezwaren en waarsch uwing en ging de
werknemer toch. Nadat deze op de skipiste haar knie had verdraaid en opnieuw ui tviel, was de verontwaardiging compleet.
Ten derde vindt een deel van de werkgevers dat zij te weinig instrumente n hebben om
de prikkels voor werkgevers en werknemers weer in balans te brengen . Op dit moment slaat de balans uit naar de kant van de werknemer, vindt 1 2% van de werkgevers die knelpunten ervaren. De mate waarin dit als probleem wordt ervaren lijkt afhankelijk van twee zaken. In de eerste plaats van één of enkele concrete ervaringen
van een werkgever waarbij inspanninge n buitenpropor tio neel waren ten opzichte van
de inspanninge n en houding van de werknemer. In de tweede plaats wordt de disb alans vooral gevoeld door werkgevers met een beperkte ‘HRM-vaardighe id ’. Het zijn
met name ondernemers in het kleinbedrijf die naast ziekteverzuim hun aandacht mo eten verdelen over tal van andere zaken. Het komt er dus op neer dat de ene werkgever beter in staat is de disbalans enigszins recht te trekken dan de andere. Een factor
hierin is de mate waarin de HRM-functie is geprofessionalis eerd . Wij spraken bijvoo rbeeld met een grote werkgever die beschikte over een intern verzuiminterve ntieteam
dat aanzat bij gesprekken tussen leidinggevende en een ziek gemelde werknemer,
teneinde inzetbaarheid al meteen in een vroeg stadium aan de orde te stellen. Een
andere factor is de mate waarin een werkgever geneigd is de regie naar zich toe te
trekken. Sommige werkgevers spreken de werknemer effectief aan, schakelen hun
bedrijfsarts in om een eventueel voorgewende ziekte te ontzenuwen, of starten in het
uiterste geval een ontslagproced ure . Wij spraken met enkele werkgevers die hun grip
op langdurig ziekteverzuim hadden versterkt door gebruik te maken van een arb odienst.
Ten vierde vinden werkgevers het zeer lastig om werknemers “op een positieve manier te stimuleren” , zoals een werkgever schreef. Ze vinden dat ze te weinig instr umenten hebben om de werknemer te laten re -integreren. Zoals een werkgever in de
enquête antwoordde: “De werkgever moet veel tijd en energie in de re-integratie steken, terwijl werknemers zich kunnen verschuilen achter allerlei regeltjes (‘Het UWV
zegt dat ik niet mag werken’). Je hebt dus weinig mogelijkheden om je werknemer te
pushen om weer wat te gaan doen.”

50
C 10902

Duidelijk wordt dat werkgevers onvoldoende op de hoogte zijn van de mogelijkheden
om werknemers te laten meewerken aan hun re -integratie. Ten eerste kan de bedrijfsarts – met zijn bindende oordeel over inzetbaarheid – een belangrijke rol hierin
spelen, bijvoorbeeld als de ziekte het gevolg is van een arbeidsconflic t. Ten tweede
kan de werkgever een deskundigenoor dee l bij het UWV aanvragen. Ten derde mag de
werkgever stoppen met de loondoorbetaling als de werknemer vervangende arbeid
weigert, zijn eigen genezing tegenwerkt of zonder goede reden meewerkt aan de re integratie.
Bij enkele werkgevers die wij spraken kon de bedrijfsarts de voorgewende ziekte snel
en effectief ontzenuwen: “Wij hebben onlangs moeten reorganiseren. Eén van de
werknemers die werd getroffen door ontslag me ldde zich direct daarop ziek. Wij he bben toen meteen de bedrijfsarts ingeschakeld. Die heeft de werknemer toen aang esproken.” Veel werkgevers hebben echter de indruk dat het hen niet is toegestaan om
de werknemer op zijn gedrag aan te spreken of de werknem er kritische vragen te stellen.
“Ik mag hem dus officieel niets vragen, maar moet wel betalen”, aldus een werkgever. Uit
deze ervaringen van andere werkgevers spreekt vooral onmacht. “Je kan helemaal niets”,
aldus een andere werkgever.
Na le v ing s k o s te n e n h a nd ha v ing
Een relatief klein deel van de werkgevers ervaart knelpunten rondom de nalevingsko sten en de handhaving van de loondoorbetalings plicht en de Wet verbetering poortwachter. Van de werkgevers die knelpunten ervaren, noemt 4% de zware verplichtingen (veelal ook de administratieve lasten) als een knelpunt. Het zijn met name kleinere ondernemers die worden overvallen door de ziekte van hun medewerkers en de
juridische werkelijkheid die daarbij hoort. Op het moment dat zij zich realiseren aan
welke regels zij gebonden zijn, voelen zij zich overgeleverd aan een systeem waar zij
geen vat op hebben. Het ontbreekt deze werkgevers naar eigen zeggen aan tijd en
vaardigheden om aan de slag te gaan met de betreffende werknemer. Zij laten de
zaak lopen en kunnen dan uiteindelijk terechtkomen in een traject dat hen veel geld
kost en vaak ook veel frustratie oplevert.
Werkgevers met een zieke werknemer krijgen in veel gevallen ook te maken met
UWV. Een deel van de werkgevers verwacht van UWV naast een handhavende rol, ook
een rol als meedenker of adviseur. 52% van de werkgevers die te maken hebben gehad met een langdurig ziektegeval vinden dat het UWV beter moet aangegeven of de
re-integratieverp lichtinge n voldoende zijn (hier wordt in paragraaf 5.6 ve rder op ingegaan). Wanneer werkgevers vervolgens ervaren dat UWV strikt handhaaft en in so mmige gevallen een boete of loonsanctie oplegt, raken werkgevers gefrustreerd (5%
van de werkgevers die knelpunten ervaren, zegt dat UWV te strikt handhaaft en niet
meedenkt).
De kritiek van werkgevers op UWV richt zich niet zozeer op een concrete beslissing ,
maar bestaat vooral uit onbegrip over de opstelling en houding van het UWV. Het a lgehele gevoel laat zich met het volgende citaat samenvatten: “van ons wordt veel
verwacht, de inspanninge n die wij moeten leveren zijn vergaand (zeker omdat wij aan
sommige ziektegevallen weinig hadden kunnen doen), dan verwacht je van het UWV
op zijn minst dat er met je wordt meegedacht, dat je wordt geholpen.”
Uit de gesprekken met ondernemers die met een re-integratietraje ct te maken hebben
gehad, komt naar voren dat de praktijk weerbarstig kan zijn en dat deze vaak niet
past binnen de kaders die het UWV daarbij handhaaft. Die weerbarstigheid is vooral
het gevolg van onvoorspelbare ontwikkelingen in ziekten/hers tel, veranderende pe r-

51
C 10902

cepties van werknemers over de mate van hun arbeidsongesc hik theid en variaties in
zienswijzen van bedrijfsartsen. Trajecten die aanvankelijk werden uitgezet kunnen
gaandeweg of zelfs plotseling worden bijgesteld. “Wij hadden een werknemer die we
wilden re-integreren langs het tweede spoor, dat is toen een eerste spoor geworden
omdat we na verloop van tijd toch mogelijkheden zagen, dat liep uiteindelij k toch niet
goed. Uiteindelijk liep het mis bij de WIA aanvraag. Het UWV stelde dat we niet he bben voldaan aan de re-integratieve rp lic hting en. We zijn nu voor een derde jaar g ebonden aan loondoorbetaling.”
Een ander punt dat regelmatig naar voren kwam is de strakke handhaving van termi jnen waarop een melding moet worden gedaan of datum waarvoor een aanvraag moet
zijn gedaan. Naleving van termijnen en deadlines is volgens werkgevers lastig, zelfs
ook wanneer zij beschikken over een gespecialiseerde HRM-afdeling . “Een medewerker
van ons had last van ernstige artrose. Zij kon haar veters niet meer strikken. Dat ze
niet meer kon werken was al snel duidelijk, ook niet in een tweede spoor traject. De
bedrijfsarts bevestigde dat. Wij hebben er bij de werknemer op aangedrongen om
vervroegd een WIA-uitkering aan te vragen. Zij liet dit echter steeds na. Zij gaf aan
teveel aan haar hoofd te hebben. Uiteindelijk hebben wij haar geholpen, desondanks
bereikte de aanvraag het UWV 1 dag te laat. Het UWV was niet voor reden vatbaar.
Wij hebben uiteindelijk twee jaar loon doorbetaald en dat omdat de werknemer te laat
was met het indienen van haar aanvraag.”
Hoewel het in het kader van dit onderzoek moeilijk is te achterhalen in welke mate
een werkgever dan wel het UWV iets te verwijten valt (we hebben immers slechts één
kant van het verhaal gehoord), is het wel duidelijk geworden dat het UWV er niet a ltijd in slaagt om haar beslissingen en zienswijzen goed uit te leggen. Uit meerdere
gesprekken komt het beeld van een black box naar voren. Er worden door de werkgever inspanningen gepleegd en hij informeert het UWV daarover, maar vervolgens heeft
bij geen grip meer op de wijze waarop deze informatie wordt verwerkt en gewogen.
De werkgever is afhankelijk van een beslissing die vergaande financiële consequentie s
kan hebben en die soms ingaan tegen zijn gevoel van rechtvaardigheid en proporti onaliteit. In de gesprekken is nogal eens het gevoel van onmacht en frustratie naar
voren gekomen.
Een effectieve manier om een moeilijke uitwisseling met het UWV uit de weg te gaan
is om het gehele proces en het bijbehorende berichtenverkeer uit te besteden aan een
arbodienst of verzuimmanagementb edr ijf . In hoofdstuk 3 is al ingegaan op hoe deze
diensten door werkgevers worden beoordeeld.
O v e r ig e k ne lp unte n
Onder de categorie ‘overige knelpunten’ vallen veel verschillende antwoorden. Daarin
zijn twee hoofdlijnen te ontdekken. Sommige werkgevers hebben onvoldoende tijd
voor de begeleiding van zieke werknemers (6%). Een specifiek knelpunt is dat de kosten van bepaalde behandelinge n, zoals psychologische zorg, voor de werkgever zijn en
niet voor de zorgverzekeraar (5%).
De tweede hoofdlijn is de samenwerking met instanties, zoals arbodienst, verzekeraar
of re-integratiebe drijf (7%). Met name kleine werkgevers zeggen nogal eens dat ze
leunen op deze instanties. Ze hebben zelf niet de deskundigheid in huis en zijn daa rdoor afhankelijk van externe deskundigen. Ze kunnen de toegevoegde waarde en kw aliteit daarvan echter niet goed inschatten. Dat blijkt bijvoorbeeld uit deze twee citaten: “Je kunt zelf wel een idee hebben wat een werknemer wel of niet zou kunnen,

52
C 10902

maar je bent afhankelijk van wat de arboarts daarover zegt. Je kunt er niet doorheen
prikken.” “Ik leun volledig op mijn verzekeraar. Ik zou niet weten hoe ik eraan moet
beginnen, de materie is behoorlijk complex.”
Vooral de rol van de bedrijfsarts komt vaak ter sprake bij deze knelpunten. Hoewel
bedrijfsartsen een cruciale rol kunnen vervullen rondom (het stimuleren van) de inzetbaarheid en re-integratie van zieke werknemers, zoals hiervoor ook aan bod is gekomen, blijkt dat in de praktijk lastig. Werkgevers sluiten magere arbocontracten af
en missen daardoor optimale bedrijfsgezondhe id szor g. Bedrijfsartsen en huisartsen
werken onvoldoende samen. Of werkgevers willen de bedrijfsarts gebruiken als instrument om de werknemer te prikkelen weer aan het werk te gaan, maar vinden het
advies van de bedrijfsarts “te soft naar de werknemer toe” (citaat van een werkgever).

4.4

De e lc onc lusie
Een derde (35%) van de werkgevers ervaart knelpunten bij loondoorbetaling bij zie kte, en een groter deel (47%) ervaart knelpunten bij de re-integratie van zieke werknemers. Het overkoepelende knelpunt dat uit de antwoorden van werkgevers naar
voren komt, is dat zij loondoorbetaling bij zie kte en re-integratie van zieke werknemers als een substantië le financiële verantwoordelijk heid zien, en tegelijkertijd ervaren dat zij risico’s dragen die zij niet altijd goed kunnen beheersen. Vooral de balans
tussen werknemers- en werkgeversprikkels wordt daarbij als scheef ervaren. De rol
die een werkgever in de geest van de wet op zich dient te nemen , staat bij sommige
werkgevers ver af van hun percepties van mogelijkheden om te kunnen beïnvloeden.
Dat geldt met name voor kleinere werkgevers, zoals we ook zagen in hoofdstuk 2.
Veel werkgevers blijken bovendien onbekend te zijn met de (wettelijke) instrumenten
om werknemers te prikkelen of sanctioneren .
Externe instanties zoals de verzekeraar, arbodienst of het re -integratiebe drijf kunnen
belemmeringen voor werkgevers wegnemen. Werkgevers met een private verzuimve rzekering ervaren significant minder vaak knelpunten rondom de loondoorbetalings plicht dan werkgevers zonder verzekering. Wanneer de begeleiding bij re integratiever plichtinge n ook een onderdeel vormt van de verzekering, zien we eve neens dat werkgevers minder knelpunten ervaren rondom de re-integratie van zieke
werknemers. Uit de interviews met werkgevers blijkt dat ook de bedrijfsarts een b elangrijke rol kan spelen bij het wegnemen van knelpunten voor werkgevers, bijvoorbeeld bij zijn oordeel over de inzetbaarheid van werknemers of bij het inzetten van
bewezen effectieve interventies voor terugkeer naar werk. Bedrijfsartsen moeten dan
wel de ruimte krijgen om een regierol te kunnen spelen. Dat vraagt onder andere om
een toereikend contract met de arbodienst en een werkgever die voldoende deskundigheid bezit om de kwaliteit van de ingekochte ondersteuning te beoordelen. Uit de
antwoorden van met name kleine werkgevers blijkt echter dat zij de materie complex
vinden en de toegevoegde waarde en kwaliteit van ondersteuning niet altijd goed op
waarde kunnen schatten.
Een deel van de werkgevers ervaart de handhaving van de verplichtinge n door UWV
en de bijbehorende nalevingskoste n (administra tiev e lasten) als zwaar. De handh avende en procedurele opstelling van UWV ervaren deze werkgevers als te strikt en te
veel gericht op het voldoen aan regels in plaats van op de effectiviteit van re integratie. Deze werkgevers verwachten van UWV een rol als meedenker of adviseur.
Ook hier geldt dat werkgevers het gevoel hebben dat ze niet in control zijn.

53
C 10902

54
C 10902

5
5.1

Suggesties van werkgevers
Inle iding
Zoals eerder beschreven ervaart 47% van de werkgevers knelpunten bij de reintegratie van zieke werknemers en 35% knelpunten bij de loondoorbetalings plic ht.
Alleen aan werkgevers die knelpunten ervaren rondom loondoorbetaling en/of reintegratie is gevraagd welke suggesties zij hebben om knelpunten te verlichten. Daarbij komt niet aan de orde of het ook nodig is om de suggesties over te nemen en
knelpunten te verlichten. Kijkend naar de suggesties van werkgevers, valt op dat zij
vaak suggesties doen om de loondoorbetalings verp lichting te veranderen. C oncrete
suggesties om de knelpunten bij de re-integratie van zieke werknemers te verminderen zijn veel minder gegeven.
Wij hebben de genoemde suggesties samengebracht in de volgende indeling:


Meer invloed op ziekteverzuim en re-integratie;



Verkorten duur loondoorbeta lings plic ht;



Flexibilisere n van de duur;



Verlagen van de hoogte van het door te betalen loon;



Werknemers laten meedelen in bepaalde risico’s (risque social vs risque social);



Rol van het UWV gedurende de eerste twee ziektejaren.

In dit hoofdstuk gaan wij verder in op deze zes categorieën van suggesties.

5.2

Me e r inv loe d op zie kte v e rzuim e n re - inte gra tie
Bij de meeste langdurige ziektegevallen lijken de loondoorbetalingsve rp lic hting en re integratiever plichtinge n goed aan te sluiten bij het verantwoordelijkhe id sge voel van
de werkgever. Wij leiden dat af uit het brede draagvlak, zoals beschreven in hoofdstuk
2. Het komt echter nogal eens voor dat de werkgever zich afvraagt of er niet te gemakkelijk op hem een beroep wordt gedaan. Met betrekking tot de loondoorbetaling sverplichting kwam in de gesprekken met werkgevers in dit kader het woord bewijslast
naar voren. Deze zou teveel bij de werkgever liggen. “Je moet doorbetalen tenzij je
kan aantonen dat de werknemer niet echt ziek is ”, hoorden we een werkgever zeggen.
Dat wordt ook gevoeld door werkgevers die zelf geen expliciete negatieve ervaringen
hebben gehad. Bijna de helft (49%) van de 35% werkgevers met knelpunten geeft
namelijk aan behoefte te hebben aan meer mogelijkheden om vermeend misbruik aan
te pakken. Het idee van ‘bewijslast’ gaat echter voorbij aan de bestaande mogelijkheden die werkgevers hebben om een werknemer aan te spreken, eventueel te sanctioneren, en de mogelijkheid om via een bedrijfsarts duidelijkheid te krijgen over inze tbaarheid. De eerste suggestie die niet zozeer door de werkgevers wordt gedaan, maar
die wel direct kan worden afgeleid uit hun commentaar, is dat de kennis van werkgevers over hun mogelijkheden om op te treden tegen vermeend misbruik moet worden
vergroot. Dit geldt met name voor de kleinere werkgevers.
In het verlengde van bovenstaande spreekt uit reacties van werkgevers de behoefte
om meer greep te krijgen op het re-integratie tra jec t. “Wat kan je doen op het moment
dat je het gevoel hebt dat een werknemer eigenlijk meer zou moeten doen in zijn reintegratietraje ct?”. Wat uit de gesprekken en interviews duidelijk is geworden, is da t
naarmate de ziekte langer duurt de werknemer meer en meer uit het zicht verdwijnt.
Het contact verwatert en de werkgever heeft steeds minder zicht op de ontwikkelinge n

55
C 10902

van de ziekte, het herstel en de effecten van eventuele behandelingen. Hoewel de
werkgever in dat geval altijd de mogelijkheid heeft om een deskundigenoor deel te
krijgen bij het UWV, overheerst in dit soort gevallen het gevoel geen grip te hebben
op een proces waarin je verplichtingen hebt en waarbij je ook de kosten moet dragen.
Veel werkgevers hebben behoefte aan bevoegdheden om de regie over een re integratietraje c t beter te kunnen voeren. Tegenover de loondoorbetaling willen zij
meer mogelijkheden hebben om greep te houden en de werknemer – als dat nodig is –
te prikkelen. Het is echter een behoefte die door weinig werkgevers is vertaald naar
concrete suggesties voor verbetering. Eén suggestie in dit kader is om het deskundigenoordeel van het UWV toegankelijker te maken door deze voor de werkgever kosteloos te laten zijn. Ook concluderen we uit de antwoorden van werkgevers dat zij er
een latente behoefte is aan kennis over de ‘bewezen effectieve’ methoden voor re integratie van zieke werknemers die onder regie van de bedrijfsarts worden ingezet.

5.3

Ve rkorte n duur loondoorbe ta lingsplic ht
Een derde van de werkgevers met knelpunten bij de loondoorbetalings plic ht (37% van
de 35%) doet de suggestie om de duur van de loondoor betaling sver plic hting te verkorten. De wens voor verkorting bestaat over de gehele linie van sectoren ongeveer in
gelijke mate. In de bouw en in de industrie wordt deze suggestie wat vaker gedaan, in
de gezondheidszor g wat minder. Ook de verschillen tussen grootteklassen van de b edrijven zijn beperkt, al wordt de suggestie iets vaker gedaan door kleine bedrijven.
Een mogelijke verklaring voor dit afgevlakte verschil tussen grote en kleine bedrijven
is relatief hoge verzekeringsgraad onder kleinere werkgevers.
In zowel de één-op-één gesprekken als in de enquête is met de werkgevers ingegaan
op de ratio achter de periode van twee jaar. Het zou de zieke werknemer langer de
gelegenheid geven om binnen het kader van zijn dienstverband te herstellen en weer
inzetbaar te worden bij zijn werkgever. Met een periode van één jaar zouden veel
zieke werknemers na een jaar niet meer onder de verantwoordelij khe id van de werkgever vallen, terwijl ze nog goede perspectieven hebben op werkhervatting . Het zou
betekenen dat een werkgever zijn uitgaven ten behoeve van de re -integratie niet
meer zal terugverdienen. Deze ratio wordt door veel werkge vers – na uitleg – wel
begrepen, maar het neemt niet weg dat 84% van de 37% die voor verkorting pleit,
volhoudt dat het risico niet voor zo’n lange termijn door hen kan worden gedragen.
Tevens is het nadeel besproken dat, bij een verkorting van de duur van de loondoorbetalingsplicht, zieke werknemers sneller in een arbeidsongeschikthe ids rege ling i nstromen met hogere publieke premies tot gevolg. Ook dit risico wordt onderkend maar
ook hier geldt weer dat het leeuwendeel (85%) van de 37% werkgevers die suggereert de duur van de loondoorbetaling sp lic ht te verkorten bij het standpunt blijft dat
de duur moet worden verkort. 15% van de werkgevers die suggereert de duur van de
loondoorbetalingsp licht te verkorten, komt met een alternatief voorstel. Maar dit alternatieve voorstel komt er vaak toch op neer dat zij vinden dat een publieke verzek ering sneller in beeld moet komen. Zo wordt bijvoorbeeld geopteerd voor een stelsel
waarbij de zieke werknemer in dienst blijft maar dat een publieke verzekering de ko sten van loondoorbetaling deels dekt.

5.4

F le xibilise re n v an de duur
Een suggestie die in lijn met voorgaande paragraaf wordt gedaan, is dat onderscheid
gemaakt moet kunnen worden tussen zieke werknemers. De ratio achter de duur van
twee jaar gaat niet op voor elke werknemer, vinden sommige werkgevers. In geval

56
C 10902

het om een ziekte gaat die iedere goed functionere nde medewerker kan over komen
(vaak wordt kanker als voorbeeld genoemd), dan gaat de ratio volgens veel werkg evers op. Het stelsel biedt hier de gewenste zekerheid en de gewenste gelegenheid om
te herstellen. Er zijn daarentegen ook omstandighe den die de het draagvlak voor
loondoorbetaling beperken. Bijvoorbeeld wanneer het idee bestaat dat de ziekte s amenhangt met een beperkte motivatie van de betreffende werknemer. In deze gevallen wordt het doorbetalen van loon als het uitzitten van een lange rit ervaren, waarbij
ook nog het risico komt dat het UWV na deze rit niet akkoord gaat met de WGA aanvraag (omdat er immers onduidelijkhe id is over de achtergronden van he t verzuim). Uit de reacties van deze werkgevers klinkt door dat zij er moeite mee hebben
dat de loondoorbetalingsver plic hting jegens elke werknemer – ongeacht omstandighe den, ziekte en inzet – hetzelfde is. In dit kader is de behoefte geuit om de duur van
de loondoorbetaling flexibel te maken. Harde criteria om die duur vervolgens per
werknemer te bepalen, blijven echter onbenoemd. Op twee na: de duur van het
dienstverband en de omstandighede n waaronder de ziekte is ontstaan. Op het tweede
criterium gaan we verder in, in paragraaf 5.5.
De suggestie die is gedaan om de loondoorbetalingsve rp lic hting te koppelen aan de
lengte van het dienstverband sluit aan bij de bevinding dat het draagvlak voor de
loondoorbetalingsver plic hting toeneemt naarmate de zieke wer knemer langer in dienst
is. Voor werknemers die al meer dan 20 jaar in dienst zijn, is loon doorbetalen va nzelfsprekender dan voor werknemers die net een vast contract hebben gekregen, zie
ook tabel 25.
tabel 2 5

Kijkend naar het laats te langdurige ziektege val, vindt u het terec ht dat u daarvoor loon moes t
doorbetalen?

Duur van het diens tverband voor de werknemer

ziek werd

% werkgevers

dat begrip had

voor loon doorbetal en
korter dan 5 jaar

66%

5 tot 1 0 jaar

72%

1 0 tot 2 0 jaar

75%

langer dan 2 0 jaar

81%

Bron: telefonis che enquête werkgevers (N =3 .053)

Met een koppeling van de loondoorbetalingsver plic hting aan de lengte van het diens tverband zou de plicht voor werkgevers beter aansluiten bij het gevoel van wederk erigheid dat zij ten opzichte van een individuele werknemer hebben.

5.5

Ve rlage n v an de hoogte v a n he t door te be ta le n loon
Naast de lengte van de loondoorbetalings plic ht ervaren ook sommige werkgevers de
hoogte van de loondoorbetaling als knelpunt. In figuur 2 (hoofdstuk 2) hebben we dit
aangeduid als het ‘loyaliteitsga t’: het verschil tussen het loon dat men moet doorbetalen en het loon dat men zou willen doorbetalen. Met de werkgevers die in de internetenquête expliciet de suggestie deden om de hoogte van loondoorbetaling te verlagen
(het betreft 34% van de 35% werkgevers met knelpunten), is besproken dat daardoor
ook werknemers door worden geraakt die zich altijd naar beste kunnen hebben ing espannen voor de organisatie. 72% van de 34% werkgevers die een verlaging voorstelde blijft bij zijn standpunt. Zij vinden de loondoorbetaling te hoog. Vaak wordt in dit
kader aangegeven dat een verzekering voor werknemers een oplossing kan zijn of dat
een deel van het loon via een publieke verzekering zou moeten worden gedekt.

57
C 10902

5.6

We rkne me rs late n me e de le n in be pa a lde risic o ’s (risque profe ssione l e n risque soc ial)
Het onderscheid tussen risque professionel en risque social dat in de juridische literatuur over de loondoorbetalingsp licht veel aandacht heeft gekregen , is ook in dit onderzoek naar voren gekomen. Het is een onderscheid dat meestal onbewust wordt
gemaakt. In hoofdstuk 2 is al vastgesteld dat het draagvlak voor het doorbetalen van
loon hoger is voor werknemers die door of op hun werk zijn ziek geworden, dan voor
werknemers die onder privéomstandighe de n ziek werden. Over het algemeen geldt dat
de meeste werkgevers vanuit zichzelf nooit geheel van die plicht zouden willen on tdoen als de ziekte niet door werk is ontstaan, maar het beïnvloed wel het draagvlak
voor de plicht. Tijdens de gesprekken met werkgev ers werd veelvuldig verwezen naar
werknemers die tijdens de beoefening van risicovolle en onverstandige hobby’s g eblesseerd raakten en thuis kwamen te zitten.
Uiteindelijk zegt 17% van de 35% werkgevers met knelpunten, dat binnen het stelsel
de verplichtinge n van de werkgever afhankelijk gesteld moeten worden van de oo rzaak van de ziekte. Wanneer aan deze groep werkgevers wordt voorgelegd dat d at
mogelijk leidt tot juridisch getouwtrek rond oorzaak van ziekte en aansprakelijkhe id ,
zegt uiteindelijk 9% van de 35% werkgevers dat dat onderscheid toch gemaakt moet
worden.
Onder hen zitten vooral werkgevers die het principe hoog willen houden dat degene
die de risico’s neemt ook de kosten moet dragen. Dat dat kan leiden tot juridisch g etouwtrek, moet dan maar. Een werkgever zei: “Dat is de prijs van een principe.” Enkelen geven aan dat de werkgever nu altijd aan het kortste eind trekt omdat hij per d efinitie moet betalen. Andere werkgevers vinden dat de mogelijkheden onderzocht
moeten worden om te komen tot effectieve arbitrage, zoals een commissie die spec iaal is toegerust om over oorzaak en aansprakelijkheid te oordelen. Andere werkgevers
stellen dat het gebruikelijker moet worden en wellicht verplicht om een verzekering af
te sluiten bij de beoefening van risicovolle hobby’s of sporten. “Het is heel gebruikelijk
dat een werknemer die risicovol werk doet door zijn werkgever wordt verzekerd. Het
is vreemd dat diezelfde werknemer zich niet verzekert op het moment dat hij een g evaarlijke sport beoefent.”

5.7

Rol UWV
Een suggestie die direct voortvloeit uit de bevindingen van het vorige hoofdstuk heeft
betrekking op de rol van het UWV. Als uitvoeringsinstelling laat het UWV – conform
haar wettelijk taak – zoveel mogelijk over aan de werkgever en werknemer. De wijze
waarop zij hun eigen verantwoordelijk heid invullen, is in de Wet verbetering poor twachter bewust niet tot in detail geregeld. De werkgever mag op eigen wijze deze
verantwoordelijkhe id invullen. UWV beoordeelt aan het eind van de loondoorbetaling speriode in eerste instantie op resultaat (controlerende taak). Als de zieke werknemer
adequaat is gere-integreerd dan wordt niet beoordeeld op welke wijze dit resultaat is
behaald. In de praktijk ervaren werkgevers met langdurig zieke werknemers hierin te
weinig houvast. 52% van de werkgevers die te maken hebben gehad met een langd urig ziektegeval, vindt dat het UWV beter moet aangeven of wordt voldaan aan de re integratiever plichtinge n. De helft (50%) van de werkgevers die te maken heeft gehad
met een langdurig ziektegeval geeft aan dat het UWV in haar optreden te weinig rek ening houdt met de specifieke omstandighede n van de werkgever en zieke werknemer.
Het UWV is veelal de controlerende instantie die pas aan het eind van het re integratietraje c t in beeld komt. Uit de ervaringen die werkgevers beschrijven blijkt dat

58
C 10902

deze taakopvatting vaak als smal wordt ervaren. Het gegeven dat veel werkgevers
tevreden zijn over de informatie die het UWV via de website verschaft, doet daar ui teindelijk niet veel aan af.
Die behoefte gaat verder dan de huidige mogelijkheid om een deskundigenoor deel te
krijgen. De werkgever wil graag overleggen, maar treft bij het UWV een medewerker
die niet bekend is met het dossier, geen inhoudelijke kennis heeft of niet de bevoegdheid heeft om toezeggingen te doen of beslissingen te nemen. Met betrekking tot het
deskundigenoor deel bestaat veel weerstand tegen de kosten die ervoor bij de werkgever in rekening worden gebracht.

5.8

De e lc onc lusie s
Werkgevers die knelpunten ervaren doen diverse suggesties om knelpunten te verlic hten. Daarin zijn twee hoofdlijnen te ontdekken. In de eerste plaats stelt men voor om
meer greep te krijgen op het ziekteverzuim en de re-integratie . Uit ervaringen van
werkgevers blijkt vaak dat men niet goed op de hoogte is van de mogelijkheden die
men nu al heeft. Een suggestie die dan ook niet zozeer door de werkgevers wordt
gedaan, maar die wel direct kan worden afgele id uit hun commentaar, is dat de kennis
van werkgevers over hun mogelijkheden om op te treden tegen vermeend misbruik
moet worden vergroot. Het sluit aan op een suggestie die wel door werkgevers zelf
wordt gedaan om de ondersteuning vanuit het UWV te verbe teren. De huidige rol die
de uitvoeringsins te lling nu speelt – op basis van haar wettelijke taak – wordt als smal
ervaren.
In de tweede plaats willen werkgevers de risico’s verlichten door ofwel de duur te
bekorten, te flexibiliseren of de hoogte van de loondoorbetaling te verlagen. Met betrekking tot de duur van de loondoorbetalings plic ht doet 37% van de werkgevers met
knelpunten de suggestie die duur te bekorten. Tevens is duidelijk geworden dat men
graag onderscheid maakt tussen zieke werknemers. De ratio achter de duur van twee
jaar loon doorbetalen gaat niet op voor elke werknemer. In geval het om een ziekte
gaat die iedere goed functionere nde medewerker kan overvallen, dan gaat de ratio
volgens veel werkgevers wel op. Het stelsel biedt hier de gewenste zekerheid en de
gewenste gelegenheid voor en zieke om te herstellen. Er zijn daarentegen ook o mstandigheden die de het draagvlak voor loondoorbeta ling beperken. Bijvoorbeeld wa nneer het idee bestaat dat de ziekte samenhangt met een beperkte motivatie. C o ncrete
suggesties voor criteria aan de hand waarvan de duur voor de verplichting zou kunnen
worden vastgesteld beperken zich tot twee: de lengte van het loondienstver band en
de omstandighede n waaronder de ziekte is ontstaan.

59
C 10902

Bijlage 1

Onderzoeksopdracht
Het Ministerie van SZW heeft de volgende vragen geformuleerd over de volgende signalen die in de praktijk te zien zijn:
1)

De loondoorbetaling plic ht is een onderdeel van een keten, waarbij na een ziekt eperiode van twee jaar, de werkgever ook (maximaal 10 jaar) meebetaalt aan de
arbeidsongeschik the id suitker ing, via de afgedragen publieke premie of als eigenr isicodrager. Waarom wordt specifiek de duur van de loondoorbetalingp licht als
knelpunt genoemd door werkgevers? Ervaren werkgevers het eerste ziektejaar a nders dan het tweede ziektejaar? Vinden werkgevers de opbrengst die ze in het
tweede jaar halen, opwegen tegen de kosten van het tweede ziektejaar? Hoe zien
werkgevers dit in relatie tot een van de ove rwegingen bij het verlengen van de
loondoorbetalingpe rio de dat werkgevers de tijd kregen om rendement te halen op
hun re-integratie-inspa nninge n in de eerste periode?

2)

Verder is de vraag hoe de signalen zich verhouden tot het feit dat in veel C AO
bovenop de wettelijke loondoorbeta ling plicht (70 procent van het loon) bovenwe ttelijke aanvullingen zijn afgesproken. Hoe acteren werkgevers rondom deze pr ivaat overeengekomen arrangementen? Hoeveel kosten deze bovenwettelijk e aa nvullingen werkgevers? En wat is het effect van de loonaanvulling op de werknemersprikkels?

3)

Naast het doorbetalen van het loon, bestaan er in de eerste twee jaar allerlei ve rplichtinge n rondom verzuimbegeleiding en re -integratie en is er ontslagbescher ming voor de zieke werknemer. In hoeverre beschikken werkgevers over voldoe nde kennis of ervaring met deze verplichtinge n? Schakelen werkgevers onderste uning in voor deze verplichtinge n? Hoe ervaren werkgevers deze ondersteuning
(zoals arbodiensten)? Er zijn signalen dat werkgevers deze verplic htingen en administratieve lasten als zwaar ervaren. Kloppen deze signalen en hoe verhoudt
zich dat tot het financiële aspect van loondoorbetaling ?

4)

De loondoorbetaling sys te ma tiek bevat niet alleen werkgeversprikkels maar ook
werknemerprikkels . Hoe ervaren werkgever de balans tussen werkgevers- en
werknemersprikkels ?

5)

Individuele werkgevers die de risico’s te hoog vinden, kunnen zich privaat verz ekeren. Is dit voor werkgever een reden om een verzuimverzekering af te sluiten?
In hoeverre nemen private verzek eringen belemmeringen die werkgevers ervaren
weg?

6)

Bij een alternatieve financiering (publieke verzekering) zullen werkgevers de ko sten ook dragen. Welke voor- en nadelen zien werkgevers daarin en hoe kan gezorgd worden dat de activerende werking behouden blijft? De ervaring leert dat bij
een collectieve premie de kosten op macroniveau hoger zijn en werkgevers colle ctief dus meer premie betalen dan in het huidige stelsel. Met een collectieve premie
ervaren individuele werkgevers bovendien minder prikkels en minder mogelijkheden om het financiële risico van het verzuim te beperken dan in het huidige ste lsel7. Werkgevers met een effectief verzuimbeleid betalen dan evenveel premie als
bedrijven met een hoog verzuim. Hoe wordt de bestaande systematiek gewaa rdeerd wanneer dit hier tegen wordt afgezet?

7)

Werkgevers geven aan dat loondoorbetaling tot risicoselectie kan leiden. De vraag
is in hoeverre en op welke wijze risicoselectie aan de orde is en hoe de werkg everprikkels bij ziekte- en arbeidsongeschik the id zich verhouden tot andere selectiecriteria (opleiding, ervaring en competenties ) en de geldende ontslagbesche r -

61
C 10902

ming en in hoeverre er sprake is van objectief meetbare effecten en subjectieve
beleving. Dit ook in het licht van het feit dat er wettelijke instrumen ten zijn om te
voorkomen dat het risico van ziekte en arbeidsongeschik theid een rol speelt bij de
selectie van werknemers. Welke informatie, mogelijkheden en instrumente n heeft
de werkgever om over te gaan tot risicoselectie? Welke overweging maakt een
werkgever om al dan niet gebruik te maken van deze opties?
8)

Daarnaast zijn er signalen dat de loondoorbetalingsys te ma tiek heeft bijgedragen
aan de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Welke rol speelt loondoorbetaling bij de
keuze tussen vast en flex? Hierbij dient rekening gehouden te worden met de situatie vanaf 2014 dat de uitkeringslas te n bij ziekte van flexwerkers ook meer wo rden doorberekend aan de werkgever. Dit kan gevolgen hebben voor de keuze tu ssen vast en flex.

9)

Welke kenmerken hebben werkgevers die moeite hebben met de duur van de
loondoorbetalingp lic ht en bijhorende re -integratieve rp lic htinge n? Is dit afhankelijk
van bepaalde factoren, zoals de werkgeversgrootte , verzuimpercenta ge en sector
waarin de werkgever actief is?

62
C 10902

Bijlage 2

Onderzoeksverantwoording
Het onderzoek naar de knelpunten van de loondoorbetaling sve rp lichting is in de
maanden juni t/m oktober van 2014 uitgevoerd. Het onderzoek heeft bestaan uit twee
fasen. In de eerste fase is met 45 werk gevers uit de publieke en private sector face to
face gesproken. 25 van hen hebben deelgenomen aan groepsgesprekken, met 20 a ndere werkgevers hebben vervolgens individuele gesprekken plaatsgehad. Deze kwalitatieve fase is gebruikt om een eerste inzicht te verkrijgen in de ervaringen van werkgevers met de loondoorbetaling sver plic hting. Dit inzicht is gebruikt om de vragenlij sten op te stellen ten behoeve van de kwantitatieve fase. Ook gebruiken we dit inzicht
in dit rapport om de kwantitatieve resultaten te duiden en te illustreren.
tabel 2 0

Samens telling foc usgroepen
Kleine werkgeve rs

Middel grote

(5-25 werkne me rs)

gevers (>25 werkne me rs)

en grote werk-

Werkgevers met fys ieke be-

Focusgroep I

Focusgroep II

drijfs proc es s en / fys ieke arbeid

H andel in wegtrans portmiddelen

Bottelarij

D ierens pec iaalzaak

T uinc entrum

I C T diens tverlening

T rans portbedrijf

M etaalbedrijf

M edis c he en veiligheids tec hno-

I C T bedrijf

logie
G ordijnenfabrikant
Fas t food res taurants

Werkgevers met beperkte fys i e-

Focusgroep III

Focusgroep IV

ke bedrijfs proc es s en, doc h met

U itgever

Kraamzorg

mentale proc es s en

V ertaalbureau

O nderzoek en advies bureau

U itzendbureau

I nves terings maats c happij

H R advies bureau

Bas is s c hool

M arketing diens tverlening

Branc heorganis atie

Beveiligings bedrijf

Bas is s c hool

Bron: Panteia, 2014
tabel 2 1

s amens telling groep respondenten voor diepte -interviews
Kleine werkgeve rs

Middel grote

(5-25 werkne me rs)

gevers (>25 werkne me rs)

en grote werk-

Werkgevers met zware fys ieke



Bouwbedrijf



M etaalbedrijf

bedrijfs proc es s en:



G aragebedrijf



M ac hinebouwer

I ndus trie, bouw, zorg



M ac hinebouwer



Riolerings werkzaamheden



A utohers telbedrijf



Slagerij

63
C 10902

Kleine werkgeve rs

Middel grote

(5-25 werkne me rs)

gevers (>25 werkne me rs)

en grote werk-

Werkgevers met minder zware



T uinc entrum



O penbaar vervoers bedrijf

fys ieke bedrijfs proc es s en: V e r-



Res taurant



H otel

voer, ops lag, horec a, groothan-



Bloemenzaak (keten)

del en detailhandel



M edis c he tec hnologie

Werkgevers met lic hte fys ieke



O ndernemers organis atie



M iddelbare s c hool

en zwaardere bedrijfs proc es s en,



A c c ountants kantoor



O ndernemers organis atie



Woningbouwc oöperatie

doc h mogelijk zware mentale
proc es s en: zakelijke diens tve rlening, overheid, onderwijs ,
bepaalde vormen van zorg.
Bron: Panteia, 2014

In de tweede fase zijn 3.039 werkgevers telefonisch geënquêteerd. Deelnemers aan
deze enquête zijn vervolgens uitgenodig d ook via internet een vragenlijst in te vullen.
Met deze vragenlijst is werkgevers vooral gevraagd naar suggesties ter verbetering of
verandering van het stelsel. Deze vragenlijst is door 727 werkgevers ingevuld. Beide
enquêtes zijn gewogen naar sector en grootteklasse en zijn daarmee representatief
voor de totale populatie werkgevers in Nederland.
tabel B- 1

Samens telling populatie N ederlandse werkgevers
Meer dan
Tot 10

11 tot 25

26 tot 50

51 tot 100

100 werk-

werkzame

werkzame

werkzame

werkzame

zame pers o-

pers onen

pers onen

pers onen

pers onen

nen

Totaal

I ndus trie

1 8 7 .8 6 0

6 .2 4 5

3 .7 9 0

1 .3 5 0

1 .3 9 0

2 0 0 .6 6 0

Bouw

1 3 5 .4 3 5

2 .7 6 0

1 .5 9 0

470

315

1 4 0 .5 7 5

H andel

3 3 2 .3 8 0

1 1 .0 8 5

6 .8 7 5

2 .0 0 5

1 .5 5 5

3 5 3 .9 3 0

V ervoer

3 5 .4 2 5

1 .5 9 5

1 .1 7 5

510

415

3 9 .1 3 5

H orec a

7 9 .6 1 0

5 .1 8 5

1 .6 8 5

360

225

8 7 .0 7 5

D iens ten

3 4 0 .9 8 5

6 .4 4 5

4 .1 2 0

1 .4 9 5

1 .4 5 5

3 5 4 .4 7 5

Zorg

1 7 1 .9 5 0

2 .4 3 0

1 .2 9 5

490

1 .0 3 5

1 7 7 .1 8 5

5 4 .1 9 0

625

485

425

1 .2 3 0

5 6 .9 3 0

1 .3 3 7 .8 3 5

3 6 .3 7 0

2 1 .0 1 5

7 .1 0 5

7 .6 2 0

1 .4 0 9 .9 6 5

O verheid
T otaal

Bron: CBS, 2014

64
C 10902

tabel B- 2

Samens telling s teekproef telefonische enquête
Meer dan
Tot 10 werk-

11 tot 25

26 tot 50

51 tot 100

100 werk-

zame pers o-

werkzame

werkzame

werkzame

zame pers o-

nen

pers onen

pers onen

pers onen

nen

Totaal

I ndus trie

145

96

69

82

58

450

Bouw

153

86

57

40

32

368

H andel

155

124

68

73

56

476

V ervoer

108

72

71

61

51

363

H orec a

149

65

33

7

12

266

D iens ten

169

114

65

75

73

496

Zorg

146

83

38

26

52

345

O verheid

128

80

31

17

19

275

1 .1 5 3

720

432

381

353

3 .0 3 9

T otaal
Bron: Panteia, 2014

tabel B- 3

Samens telling s teekproef internetenquête
Tot 10

11 tot 25

26 tot 50

51 tot 100

Meer dan

werkzame

werkzame

werkzame

werkzame

100 werk-

Totaal

Totaal
t.o.v. tel.

pers onen

pers onen

pers onen

pers onen

zame

enquête

pers onen
I ndus trie

23

27

17

18

19

Bouw

23

17

17

11

H andel

28

29

19

18

V ervoer

30

16

16

H orec a

16

9

D iens ten

35

Zorg

37

O verheid
T otaal

104

23%

11

79

21%

24

118

25%

18

22

102

28%

6

0

1

32

12%

31

15

23

26

130

26%

17

17

11

21

103

30%

23

15

12

4

5

59

21%

215

161

119

103

129

727

24%

Bron: Panteia, 2014

65
C 10902

Bijlage 3

Literatuur
Andriessen, S., Veerman, T., & Vijgen, J. (1995). Risicoselectie op de Nederlandse
arbeidsmarkt. Zoetermeer: C TSV.
Bouwens, W., & De Groot, E. (2009). Niet-werken vanwege een arbeidsconflict: recht
op loon? Tijdschrift Recht en Arbeid.
Brouwers, K., Fricke, M., Jansen, M., Westhof, F., & Zwinkels, W. (2001). De MKBondernemer en de inzet van en zorg voor personeel. Zoetermeer: EIM.
C uelenaere, B., & Veerman, T. (2013). De zoektocht naar optimale loondoor beta ling
bij ziekte. TPEdigitaal, 18-34.
C uelenaere, B., Zwinkels, W., & Oostveen, A. (2014). Praktijk en effecten van
bovenwettelijke CAO aanvullingen ZW, Loondoorbeta ling bij ziekte, WIA en
WW. Leiden: Astri.
C ulenaere, B., & Veerman, T. (2011). Effecten van nieuwe financiele prikkels in ZW en
WGA op risicoselectie. Leiden: Astri.
De Jong, P., Gielen, M., & Haanstra-Veld huis, V. (2014). Verzekeringsgraad kleine
werkgevers. Den Haag: APE.
De Muijnk, J., & Hessels, J. (2003). Arbeidsomstandighe den en verzuim in het
midden- en kleinbedrijf. Zoetermeer: EIM.
Fluit, P. (2001). Verzekeringen van solidariteit, Monografiën sociaal recht. Deventer:
Kluwer.
Fluit, P. (2011). De loonsanctie na 104 weken in de praktijk. Arbeidsrecht, 25-28.
Goudswaard, A., Van Wijk, E., & Verbiest, S. (2014). De toekomst van flex, Een
onderzoek naar flexstrategien van Nederlandse bedrijven. Den Haag: TNO.
Heyma, S., & Van der Werff, S. (2013). Lagere doorstroom van flex naar vast:
conjunctuur of trend? In R. Van Gaalen, A. Goudswaard, J. Sanders, & W.
Smits, Dynamiek op de Nederlandse arbedsmarkt: de focus op flexibilisering
(pp. 207-233). Voorburg/Heerle n: C BS.
Houtman, I. (2013). Verklaring van de stijging in WIA-instroom vanuit
werkgeversperspectie f. TNO.
Knegt, R., Klein-Hesselink , D., Houwing, H., & Brouwer, P. (2007). Tweede evaluatie
Wet flexibiliteit en zekerheid. Amsterdam/Hoo fd dor p: Hugo Sinzheimer
Instituut, Universiteit van Amsterdam, TNO.
Kok, L., Tempelman, K., & Hop, P. (2009). De effecten van bovenwettelijke
uitkeringen vanuit werkgeversperspec tie f. Amsterdam: SEO.
Koning, P. (2012). Anticipated and Unanticipa te d Incentives of Disability Insurance
Experience Rating: The C ase of The Netherlands. Policy and Pratice in health
and Safety, 63-76.
Mares, I. (2003). The sources of business interest in social insurance, Sectoral versus
national differences. World politics, 229-258.
Oeij, P., De Vroome, F., Kraan, K., Van den Bosche, S., & GoudswaardA. (2011).
Werkgeversenquete Arbeid 2010. Hoofddorp: TNO.
Popma, J., Rayer, C ., & Westerveld, M. (2007). Tweede evaluatie Wet of de Medische
Keuringen. Den Haag: HSI/UvA/ZonMw.
Rommelse, A. (2014). De arbeidsongeschik theidsve rzeke ring : tussen publiek en
privaat. Leiden: Dissertatie.
Roozendaal, W. (2005). De zorgende werkgever. Arbeid Integraal, 23-36.
Roozendaal, W., & Opdam, M. (2011). De zorg voor de zieke werknemer en de rol van
de bedrijfsarts. In Jansen, Zorgplichtem in publiek en privaatrecht (pp. 103120). Den Haag: Boom.

67
C 10902

Ruis, A., Vroonhof, P., & Westhof, F. (2009). Glas of lood? Over de transparantie voor
kleine bedrijven van verzuimverzekeringe n. Zoetermeer: Panteia.
Ruis, A., Vroonhof, P., & Westhof, F. (2009). Verzuimverzekeringe n: Glas of Lood?
Over de transparantie voor kleine bedrijven van verzuimverzekeringen.
Zoetermeer: Panteia.
Siemann, A. (2010). Aantal uitzendkrachten fors gedaald. Sociaaleconom isc he Trends,
27-30.
Smitskam, C . (1989). Flexibele arbeidsrelatie s. Sociaal en arbeidsrechte lijk e reeks.
UWV. (2013). Kennisverslag 20113-1. Kenniscentrum UWV.
Van den Toren, J., Evers, G., & C ommissaris, E. (2002). Flexibilite it en Zekerheid.
Effecten van de wet flexibiliteit en zekereid. Utrecht: Berenschot.
Van der Burg, C ., Molenaar-C ox, P., & Van Deursen, C . (2012). Ziek bij einde
dienstverband . Leinden/Amsterd am : Astri/UWV.
Van Sonsbeek, J., & Gradus, R. (2013). Estimating the effects of recent disability
reforms in The Netherlands . Oxford Economic Papers, 832-855.
Veerman, T., & Schellekens, E. (2001). Werkgevers over ziekteverzuim, arbo e n reintegratie. Eindrapportage ZARA/SZW werkgeverspanel. Den Haag: Ministerie
van SZW.
Veerman, T., Andriessen, S., & Koster, M. (1995). verzuimbeleid voor eigen risico:
gedragsreacties van grote werkgevers op de financiële prikkels in de
Ziektewet. Zoetermeer: C TSV.
Vonk, G. (2013). Hoofdzaken Sociale zekerheidsrecht. Deventer: Kluwer.
Wagenaar, A., Kompier, M., Houtman, I., Van den Bossche, S., Smulders, P., & Taris,
T. (2012). Employment contracts and health selection: Unhealthy employees
out and healthy employees in? Journal of Occupational and Environmental
Medicine, 1192-1200.
Westhof, F. (2005). MKB-onderneme rs negatief over verantwoordelijkhede n bij ziekte
werknemers. Zoetermeer: EIM.

68
C 10902