Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 076

Voorstel van wet van de leden Van Gerven en
Dijsselbloem tot nadere wijziging van de Wet
verbod pelsdierhouderij

Nr. 8 HERDRUK1

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 27 juni 2012
De indieners danken de verschillende fracties voor hun inbreng en zullen
de gestelde vragen beantwoorden in deze nota.
Inhoudsopgave

blz.

1. Algemeen
2. De sloopregeling
3. De stakingswinst
4. Individuele pensioenproblematiek
5. Staatssteun
6. Kosten en financiële dekking
7. Overgangstermijn
8. Dierenwelzijn en bontproductie

1
4
19
28
36
37
39
42

1. Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het Voorstel van
wet van de leden Van Gerven en Dijsselbloem tot nadere wijziging van de
Wet verbod pelsdierhouderij. De leden van de VVD-fractie zijn ook over dit
tweede voorliggende aangepaste wetsvoorstel zeer sceptisch. De
indieners van de wet willen dat de overheid ingrijpt in het vrije ondernemerschap en de economie door een bedrijfstak in zijn geheel af te
schaffen. Dit terwijl in de rest van de Europese Unie wel nertsen mogen
worden gehouden voor de productie van bont.
De indieners wijzen de leden van de VVD-fractie erop dat bont en ook
nertsenbont productie niet overal in de Europese Unie zijn toegestaan. In
Groot-Brittanie, Oostenrijk en Kroatie is de nertsenfokkerij inmiddels
verboden. In Ierland, Finland, Italie, Zweden en Denemarken zijn
wetsvoorstellen en/of initiatieven gereed voor behandeling in het
parlement. Belgie bereidt een nertsenfokverbod voor.
Bulgarije en Duitsland stellen inmiddels zulke hoge eisen aan de nertsenhouderij dat het houden van nertsen de facto onmogelijk is geworden.
1

I.v.m. publiceren van de correcte inleiding.

kst-33076-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

1

De leden van de VVD-fractie hebben twijfels bij de effectiviteit en
uitwerking van de aanpassingen in het voorliggende wetsvoorstel ten
opzichte van de wetsvoorstellen 30 826 en 32 369 De leden van de
VVD-fractie hebben dan ook nog veel vragen en opmerkingen naar
aanleiding van de tweede novelle.
De leden van de fractie van de PvdA hebben met instemming kennisgenomen van deze novelle. Zij benadrukken de urgentie te komen tot
spoedige vaststelling van het wetsvoorstel om langere onzekerheid in de
sector te voorkomen. Zij menen dat met voorliggende regelingen in
voldoende mate wordt voorzien in extra flankerend beleid voor de afbouw
van de pelsdierhouderij.
De leden van de CDA-fractie zijn ook over dit tweede voorliggende
aangepaste wetsvoorstel zeer sceptisch. De indieners van het
wetsvoorstel willen namelijk dat de overheid ingrijpt in het vrije ondernemerschap en de economie door een bedrijfstak in zijn geheel in Nederland
af te schaffen. Een absoluut verbod om pelsdieren te mogen houden
betekent een zware inbreuk op het verdragrechtelijk beschermde recht
van de pelsdierhouders om ongestoord van hun eigendommen te mogen
genieten.
Indieners wijzen in dit verband op de uitspraken van de parlementair
advocaat (30 826, nr. 17) die er op wijst dat het om een zware inbreuk
gaat, maar in afweging tot het algemeen belang een rechtmatige inbreuk
is indachtig het algemeen belang en dat er sprake is van een fair balance.
«.. het gaat om een zware vorm van regulering van het eigendomsrecht
van de pelsdierhouders. Deze inbreuk moet worden bezien in het licht van
het principe dat burgers in beginsel recht hebben op een ongestoord
genot van hun eigendom en moet worden getoetst aan de criteria zoals
opgesomd in nr. 23. Hieronder passen we deze criteria toe.
Is de inbreuk rechtmatig?...
In lijn met het advies van de Raad van State zien wij voorshands geen
aanknopingspunten om aan te nemen dat het wetsvoorstel (kennelijk) in
strijd zou zijn met het (inter)nationale recht en rechtsbeginselen...
Dient de inbreuk een algemeen belang?....
In de voorliggende situatie wordt het verbod op de pelsdierhouderij
doorgevoerd, omdat het op gronden van welzijn en (vooral) ethiek niet
meer als gewenst wordt beschouwd om pelsdieren (nertsen) te houden en
te doden voor bontproductie. Het is aannemelijk dat de Nederlandse
wetgever de ruimte heeft om op grond van deze motieven in te grijpen in
de sector...
Is sprake van een fair balance?...
Ook ten aanzien van de keuze voor de wijze van ingrijpen in de sector
– het verbod – komt de Nederlandse wetgever een grote mate van
beoordelingsvrijheid toe. Er is wel een grens: de inbreuk mag niet leiden
tot de individual and excessive burden voor de pelsdierhouders.
Toch is het zeer de vraag of hier inderdaad sprake is van een individual
and excessive burden.
Daarbij beschouwen we een tweetal omstandigheden in onderlinge
samenhang:
– de afbouwtermijn van tien jaar; en
– de voorzienbaarheid van het verbod in combinatie met de controverse
die de sector al jaren omringt.»
Kortom: het is een zware, doch een rechtmatige inbreuk met een fair
balance.
Dit terwijl er buiten de eigen grenzen, en met name binnen de Europese
Unie, wel nertsen worden gehouden voor de productie van bont.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

2

De indieners zijn van mening dat het feit dat elders in de wereld iets
gebeurt dat ethisch niet verantwoord is, niet een rechtvaardiging is voor
de onethische daad op eigen grondgebied. Anders zou elke vooruitgang
in de geschiedenis per definitie onmogelijk zijn omdat elders ook iets
onethisch gebeurt. In dit geval is het houden en doden van nertsen voor
hun bont in de huidige maatschappij niet meer ethisch aanvaard zoals ook
blijkt uit opinieonderzoeken.
Wil de overheid een dergelijke maatregel nemen, dan moet deze worden
gestoeld op een deugdelijke onderbouwing en dient de overheid te
voorzien in een adequate schadevergoeding conform het Eerste Protocol
van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EP EVRM).
De indieners wijzen op bovengenoemde en onderstaande woorden van de
parlementair advocaat.
...
66. Indien ervan mag worden uitgegaan dat de afbouwtermijn van tien
jaar de pelsdierhouders een reële mogelijkheid biedt om de schade in
redelijkheid te beperken, is er ons inziens, gelet op die afbouwtermijn en
de voorzienbaarheid van het verbod, een aanzienlijke kans dat de rechter
zal oordelen dat het wetsvoorstel (de wet) zonder schadevergoedingsregeling een fair balance treft tussen het algemeen belang en de keuze voor
het verbod enerzijds en de effecten van het verbod op de pelsdierhouders
anderzijds.» De conclusies luiden dan ook «Wij achten de kans aanzienlijk
dat de rechter geen aanleiding zal zien de pelsdierhouders schadevergoeding toe te kennen, mits komt vast te staan dat de afbouwtermijn van
tien jaar de pelsdierhouders een reële mogelijkheid biedt om hun schade
te beperken. Bij deze inschatting speelt een rol dat het verbod op de
pelsdierhouderij bij wet in formele zin zal zijn geregeld en dat het verbod,
gelet op de al jaren bestaande maatschappelijke discussie rond de sector,
voorzienbaar was. Er bestaat geen algemene regel over de noodzakelijke
lengte van de afbouwtermijn om vorderingen tot schadevergoeding in
gevallen als deze af te weren. Wij kunnen niet beoordelen of de afbouwtermijn van tien jaar in het geval van de pelsdierhouderij een reële
mogelijkheid biedt om de schade te beperken. We achten het op voorhand
niet aannemelijk dat bij een afbouwtermijn van tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen kunnen maken op schadevergoeding.» De
conclusie is verder dat de wet na aanname in formele zin geregeld zal zijn
en dat het verbod voorzienbaar was, waarmee het ondernemersrisico in
beeld komt.
De leden van de CDA-fractie zetten vraagtekens bij de effectiviteit en
uitwerking van de aanpassing in het voorliggende wetsvoorstel ten
opzichte van de wetvoorstellen 30 826 en 32 369. De vragen zoals eerder
gesteld blijven overeind. De leden van de CDA-fractie hebben dan ook
talloze vragen en opmerkingen, die de indieners met name confronteren
met hun eerdere opmerkingen en toezeggingen in en naar de Eerste
Kamer. Hoewel de leden van de CDA-fractie geen voorstander zijn van
deze toezeggingen inzake de fiscaliteit, willen wij hier in het verslag ruim
aandacht aan besteden ten behoeve van de beoordeling van deze tweede
novelle in relatie tot het wetsvoorstel en de eerste novelle door de Eerste
Kamer.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van het
voorstel van wet van de leden Van Gerven en Dijsselbloem tot nadere
wijziging van de wet verbod pelsdierhouderij. Genoemde leden zijn zich
bewust van de gevoeligheden en de belangen in de discussie over
pelsdierhouderij en willen daarom de uiterste zorgvuldigheid betrachten
bij de behandeling van dit wetsvoorstel. Zij willen de indieners nog enkele
vragen voorleggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

3

De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de voorliggende
novelle. Zij vinden dat de nieuwe tegemoetkomingen geen recht doen aan
de totale dreigende financiële schade voor pelsdierhouders.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn van het begin af
aan verheugd geweest over het initiatiefwetsvoorstel houdende een
verbod op de pelsdierhouderij (Kamerstuk 30 826), omdat daarmee een
einde gaat komen aan een sector waar geen enkele rechtvaardiging voor
is. Bont is immers onethisch, onnodig, veroorzaakt enorm veel leed en is
milieuvervuilend. De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren
blijven teleurgesteld dat er destijds is gekozen voor een overgangstermijn
in plaats van een direct verbod met warme sanering, maar realiseren zich
dat voor deze weg geen meerderheid bestond. Sinds de motie van het lid
Swildens-Rozendaal c.s. (Kamerstuk 26 200 XIV, nr. 63) door een Kamermeerderheid in 1999 werd aangenomen, is Nederland nog steeds geen
verbod rijker, maar wel het leven van meer dan 60 miljoen nertsen armer.
Met grote teleurstelling constateren deze leden dat pas in 2024 het
onnodige nertsenleed een halt toegeroepen kan worden, en dat – met het
geschatte aantal van inmiddels 10 miljoen nertsen per jaar – we dan zo’n
100 miljoen nertsen verder zijn. De politiek kan en mag niet langer achter
de feiten aanlopen en de weerstand en zorgen van de Nederlandse
bevolking negeren. Het heeft simpelweg te lang geduurd. De leden van de
Partij voor de Dieren-fractie blijven het wetsvoorstel steunen, ook al is de
overgangstermijn inmiddels nog langer opgerekt. Het belangrijkste is dat
het verbod op het fokken van dieren voor hun pels definitief van kracht
wordt. Ook de tweede novelle die nu voorligt wordt door de leden van de
fractie van de Partij voor de Dieren gezien als een noodzakelijke
aanpassing van het aanvankelijke wetsvoorstel. Deze leden beoordelen de
novelle positief.
De indieners zijn blij met de uitgesproken steun voor het wetsvoorstel van
de leden van de PvdD fractie en de PvdA fractie.
2. De sloopregeling
De leden van de VVD-fractie vinden dat de compensatie zich ten onrechte
beperkt tot de schadepost sloopkosten. Waarom beperkt de compensatie
zich alleen tot de schadepost sloopkosten? Zijn de indieners zich bewust
van het feit dat de waarde van de locatie veel meer omvat dan de alleen
de waarde van het bedrijfsgebouw en daarmee de sloopkosten?
De waarde van de locatie is meer dan die van het bedrijfsgebouw en
omvat ook de grond. De nertsenhouder kan de waarde van deze locatie
dan ook te gelde maken bij verkoop. De grondprijs zal naar verwachting
relatief behoorlijk stijgen wegens het wegvallen van de stankhinder. De
indieners hebben met het oorspronkelijke wetsvoorstel gekozen voor een
compensatie in tijd (met de mogelijkheid om gedane investeringen terug
te verdienen) tot 2024. Dit voorstel is inmiddels aangenomen in de
Tweede Kamer. Wat nu voorligt is een novelle voor extra flankerend beleid
met een hardheidsclausule, een sloopregeling en een verduidelijking van
de definitie van overheidsingrijpen betreffende de stakingswinst. Geleden
schade wordt al afdoende gecompenseerd met de terugverdientijd.
Waarom wordt er geen voorziening geboden voor aanzienlijk omvangrijker en ingrijpender schadeposten als inkomensschade, inclusief
pensioenschade, en waardevermindering? Hebben de indieners in het
voorstel ook rekening gehouden met de schade die zal ontstaan in de rest
van de productieketen (productie van nertsenvoer, bouwbedrijven,
dierenartsen en de verwerkende industrie) als de pelsdierhouderij wordt
verboden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

4

In verband met de toeleverende industrie wijzen de indieners op de
woorden van de parlementair advocaat. «Ook zien wij op voorhand geen
aanknopingspunten om aan te nemen dat onevenredige schade wordt
geleden in vergelijking tot de overige spelers in de pelsdierenbranche
(pelsdierhouders en andere direct van de pelsdierhouderij afhankelijke
bedrijvigheid). Voorts wijzen wij ook hier op het feit dat zelfs als sprake
zou zijn van onevenredige schade, deze schade althans een groot deel
ervan tot het normale bedrijfsrisico van de betreffende ondernemers
behoort.» Verder achten de indieners het aannemelijk is dat steun aan de
toeleverende sector onder staatssteun valt.
De indieners wijzen op het in de Tweede Kamer aangenomen
wetswoorstel 32 369, waarin een terugverdientijd tot 2024 (dus meer dan
10 jaar) geregeld wordt. Naast een terugverdientijd van meer dan 10 jaar,
hoeft niet ook nog de totaliteit aan gehoopte en verwachte inkomsten en
winsten, vergoed te worden. De nertsenhouders krijgen immers met een
terugverdientijd ruim de kans om de door hen gedane investeringen terug
te verdienen.
10 jaar is een normale en realistische afschrijvingstermijn in de sector. De
10 jaar afschrijvingstermijn is volgens KWIN (Kwantitatieve Informatie
voor de Veehouderij uitgave van de Animal Sciences Group van
Wageningen UR) een normale termijn voor afschrijvingen in de land- en
tuinbouw. Ook voormalig minister Verburg noemt dit als normale termijn
in haar brief dd 24 september 2010. Ook sts Bleker noemt in zijn brief van
28 april 10 jaar als normale afschrijvingtermijn in de land- en tuinbouw.
Ook CDA-er van Noord stelt in zijn rapport uit 1999 ter advisering van
minister Brinckhorst een afschrijvingstermijn van 10 jaar voor. Bij de
Vossenhouderij en chinchillahouderij is ook een afbouwtermijn van
10 jaar gehanteerd. De parlementair advocaat oordeelt dan ook «We
achten het op voorhand niet aannemelijk dat bij een afbouwtermijn van
tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen kunnen maken op
schadevergoeding.» De parlementair advocaat acht dit voldoende en ziet
geen grond voor nadere claims. Sterker, bij een nog uitgebreidere
regeling zoals de leden van de VVD schijnen te suggereren, is het risico
niet denkbeeldig dat dit als ongeoorloofde staatssteun wordt aangemerkt.
De indieners wijzen de leden van de fractie van de VVD op het concept
«ondernemersrisico» wat inhoudt dat er geen garanties zijn dat een
investering zichzelf terugverdient, en ook geen garanties op een hoge
«Return on Investment».Ondernemers die geld investeren in een sector
die maatschappelijk onder vuur ligt met slechts 7% van de Nederlandse
bevolking die haar bestaan gerechtvaardigd vindt, nemen een welbewust
ondernemersrisico dat zij afwegen tegen de mogelijkheid om op korte
termijn (veel) winst te maken. Het netto jaarinkomen bedraagt de
afgelopen jaren 2 á 3 ton. In 2008 was de netto gemiddelde opbrengst per
jaar volgens het LEI 283 319 euro. Kortom een zeer winstgevende maar
risicovolle investering, gezien het zeer geringe maatschappelijk draagvlak.
De indieners wijzen op de woorden van de parlementair advocaat.
«Indien het handelen of de besluitvorming van de overheid was te
voorzien is het uitgangspunt dat burgers en ondernemers daarmee
rekening houden en de schade proberen te beperken. Bij toepassing van
het begrip voorzienbaarheid wordt overigens uitgegaan van hetgeen voor
een burger of ondernemer redelijkerwijs was te voorzien. Of de betreffende burger ook daadwerkelijk de ontwikkeling heeft voorzien, is niet
relevant. 50. Bij de bepaling of sprake is van een fair balance telt daarom
behalve de effecten van de afbouwtermijn ook mee dat het verbod reeds
geruime tijd voorzienbaar is geweest, althans dat de sector jarenlang,
maar met name de laatste tien jaar, kritisch wordt bezien door
maatschappij en politiek. In wezen gaat het hier om risicoaanvaarding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

5

door de pelsdierhouders. In de jurisprudentie van het EHRM wordt met
deze factor rekening gehouden. Daarbij kan de aard van het bedrijf en/of
de sector van belang zijn. Zo wordt in de zaak van een projectontwikkelaar
genoemd dat «the applicants were engaged in a commercial venture
which, by its very nature, involved an element of risk».
Een voorbeeld van toepassing van het element voorzienbaarheid in het
kader van artikel 1 EP EVRM biedt de uitspraak van de voorzieningenrechter van de rechtbank Den Haag over de Taxiwet. De taxibranche
meende dat de Taxiwet in strijd was met artikel 1 EP EVRM omdat er niet
voorzien was in een schadevergoedingsregeling. De taxibranche kreeg
ongelijk. De rechtbank meende dat ook al zou sprake zijn van regulering
van eigendom als bedoeld in artikel 1 EP, (onder andere) gelet op de
inhoud van de wet, die alle betrokkenen al jaren moeten hebben zien
aankomen, geen sprake is van een ingreep die een individuele en
excessieve last in het leven roept.»
Ondanks dat de nertsenhouders met een terugverdientijd worden
gecompenseerd hebben de indieners gemeend dat het nuttig is om een
sloopregeling op te stellen. De redenen hiervoor zijn de volgende:
Vanuit landschappelijk oogpunt is het wenselijk dat er geen ongebruikte of
verouderde opstallen op het platteland aanwezig blijven wanneer er geen
zicht of mogelijkheid is op hergebruik; langdurige leegstand en verpaupering moet worden voorkomen. Maatschappelijk is het wenselijk dat
percelen waar nertsenhouderijen gevestigd waren, een nuttige
bestemming krijgen. De grond kan na sloop van de nertsenverblijven
worden benut voor bewoning (al dan niet in het kader van een Ruimte
voor Ruimte regeling) of voor nieuwe bedrijfsactiviteiten. Door het
wegvallen van de stankcirkel om de nertsenhouderij ontstaan mogelijkheden voor nieuwe regionale ontwikkeling. Vanuit economisch perspectief
is het wenselijk dat de voormalige nertsenhouder desgewenst een snelle
doorstart kan maken.
Tot slot wijzen de indieners er op dat er gesproken wordt van economische schade (zijnde economische activiteit en winst uit bontproductie
die ten gevolge van een verbod niet meer gemaakt kan worden) maar dat
hier tegenover economische winst en nieuwe economische activiteiten
staan. Ten eerste ontstaan door het wegvallen van de stankcirkel om de
nertsenhouderij mogelijkheden voor nieuwe regionale ontwikkeling. De
grondwaarde zal stijgen omdat huisvesting in de omgeving weer
aantrekkelijk wordt. Er ontstaan nieuwe mogelijkheden voor recreatie,
toerisme en bedrijvigheid. Dit zal kunnen resulteren in een opleving van
de lokale economie. Nu zijn gebieden waar nertsen worden gehouden
vanwege de stank achtergebleven dunbevolkte gebieden met weinig
economische activiteiten en geen mogelijkheden voor toerisme en
recreatie. Ten tweede zullen de voormalige nertsenhouders – voor zover
zij niet met pensioen gaan – andere economische activiteiten ontwikkelen.
Betreffende pensionering wijzen indieners er voorts op dat -naast de
voorgestelde en bestaande maatregelen- voormalige nertsenhouders nog
steeds de grond en opstallen van hun voormalige bedrijf kunnen
verkopen. Dit levert zo’n 495 000 Euro op (LEI, 2008). Met de opbrengst
daarvan, kunnen ze volgens berekeningen van CE Delft, nog steeds ruim
boven het gemiddelde pensioen in de land- en tuinbouwsector uit komen.
«Een simpel rekenvoorbeeld toont dit aan. De gemiddelde pensioenduur
in Nederland is 15,2 jaar, voor mannen (AON, 2005). Dit betekent dat de
nertsenfokker de ontvangen 495 000 Euro zou moeten gebruiken om
15,2 jaar lang zijn pensioen te dekken. Uitgaande van een rentevoet van
2,5%, betekent dit dat de ondernemer ruim 39 500 Euro per jaar
beschikbaar heeft. Dit bedrag ligt vele malen hoger dan het bedrag dat de
ondernemers jaarlijks verwachten beschikbaar te hebben bovenop de
AOW ten tijde van pensionering. In totaal verwacht 48% van de respon-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

6

denten uit LEI (2009) minder dan 15 000 Euro bruto per jaar beschikbaar te
hebben. Ter vergelijking: de gemiddeld opgebouwde aanspraken van
werknemers op pensioenfondsen (tweede pijler) ligt op 17 000 euro.
Slechts een beperkt deel van de agrarische ondernemers (ongeveer een
kwart) bouwt een pensioen op dat zicht geeft op een verwachte uitkering
van 15 000 Euro of meer per jaar bovenop de AOW (LEI, 2009).»
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de wettelijke regeling ook
ten aanzien van tegemoetkoming in sloopkosten geen enkele rechtszekerheid biedt, zowel voor individuele nertsenhouders, als voor wat betreft
de door het Rijk (de belastingbetaler) te dragen lasten. Zo is onder meer
onduidelijk op grond van welke objectieve criteria wordt bepaald of een
nertsenhouder voor compensatie van de sloopkosten in aanmerking zal
komen.
De indieners menen dat in principe alle nertsenhouders in aanmerking
komen voor de sloopregeling mits ze voldoen aan de praktische uitvoeringsregels die het ministerie per AMVB (met zware voorhang) zal
opstellen. De indieners vinden dat daarbij de laagste offerte uitgangspunt
moet zijn en dat er een realistische maximumprijs moet worden vastgesteld voor asbestsanering per vierkante meter. Om fraude middels
kunstmatig opgehoogde offertes te voorkomen kan de minister
overwegen een maximale tegemoetkoming in sloopkosten vast te stellen
in de regeling per vierkante meter voor de sloopwerkzaamheden. Dit kan
door middels offertes en kostprijsberekeningen de kostfactoren inzichtelijk
te maken en aan de hand hiervan een courante maximum vierkante
meterprijs vast te stellen per staltype. Bij de regeling kunnen steekproefsgewijze controles gehouden worden om te controleren dat daadwerkelijk
niet een te hoge prijs wordt gerekend.
De initiatiefnemers gaan uit van een substantiële tegemoetkoming. Naast
bovengenoemde is een criterium dat het vanuit landschappelijk oogpunt
wenselijk moet zijn dat er geen ongebruikte of verouderde opstallen in het
gebied aanwezig blijven. Ook moet er geen zicht zijn op hergebruik. De
percelen waar nertsenhouderijen gevestigd waren, moeten een nuttige
bestemming krijgen, die in de lokale ontwikkelingsplannen van de
gemeente passen. Binnen de voorwaarden en met toestemming van de
gemeente kan de grond na sloop van de nertsenverblijven worden benut
voor bewoning of voor nieuwe bedrijfsactiviteiten. De regeling wil
desgewenst een snelle doorstart voor de voormalige nertsenhouder
mogelijk maken naar een volgende levensfase door verkoop of een
nieuwe bedrijfsactiviteit te vergemakkelijken. In geval van een doorstart
naar een andere bedrijfsactiviteit kan voor sloop of ombouw worden
gekozen.
Per AMVB kunnen regels worden gesteld waarbij een bedrag ten
maximale van de geoffreerde sloopkosten, ombouw kan plaatsvinden
voor nieuwe bedrijfsmatige activiteiten. Indieners wijzen er op dat een
klein percentage eigen bijdrage bij veel regelingen gebruikelijk is, om
betrokkenheid en gedeelde verantwoordelijkheid te stimuleren. Ook hier
speelt het aspect bedrijfsrisico. De parlementair advocaat wijst erop dat
ook bij onevenredige schade, bedrijfsrisico wordt meegerekend en
daardoor slechts gedeeltelijk voor vergoeding in aanmerking komt. Bleker
gaat in zijn brief van 28 april 2011 uit van een percentage rond de 75%.
Een vergoedingpercentage voor sloop tussen de 70 en 90% lijkt de
indieners een goede richtlijn en voor ombouw tussen de 60 en 80%. De
minister moet dit in redelijkheid afstemmen op de andere bestaande en
toekomstige regelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

7

Graag een reactie van de indieners. De leden van de VVD-fractie vragen
ook waarom de vergoeding zelf ook weer belast wordt. Neemt de
effectiviteit van de novelle daarmee niet af?
Zie antwoorden op vragen leden CDA fractie hierna.
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Landbouw Economisch Instituut
(LEI) in haar rapport «Economische verkenning van sanering van de
nertsenhouderij in Nederland» van 2007 een inschatting heeft gemaakt
van de te verwachten sloopkosten. Voor de geleidelijke afbouw in 10 jaar
worden de sloopkosten op € 9,2 miljoen gesteld. De sloopkosten zijn
vastgesteld op € 45 000 per locatie. Kunnen de indieners toelichten
waarom zij vinden dat deze kosten op een arbitraire wijze zijn vastgesteld?
Op welke wijze hadden de kosten dan volgens de indieners wel moeten
worden vastgesteld?
Het is niet de mening van de indieners die luidt dat de sloopkosten
arbitrair zijn vastgesteld, het is het LEI zelf die in haar rapport letterlijk
aangeeft dat de sloopkosten arbitrair zijn vastgesteld. (p16 LEI2007
arbitraire sloopkosten)
In 2008 heeft het LEI het rapport «Sanering nertsenhouderij in Nederland:
een actualisatie» uitgebracht. De inschatting van de sloopkosten wordt in
dit rapport gebaseerd op vier offertes. Het gemiddelde van de huidige
offertes komt uit op een bedrag van bijna € 60 000 per locatie. De laagste
offerte bedroeg € 26 500 per locatie. Het CE Delft heeft op verzoek van
Bont voor Dieren een peer review van het LEI-rapport uitgegeven. Het CE
Delft stelt dat € 60 000 een te hoge inschatting is en dat in praktijk altijd de
laagste offerte wordt gekozen en niet de gemiddelde. De leden van de
VVD-fractie vinden deze redenering te kort door de bocht en zien graag
een nadere onderbouwing tegemoet op deze stelling.
De gebouwen kennen een simpele constructie, hoewel zij een groot
oppervlak beslaan Op basis van offerteaanvragen gaat het LEI (2008) uit
van 60 000 Euro aan sloopkosten per locatie, i.e. 76 829 Euro per bedrijf.
Er bestaat een reële kans dat dit een te hoge inschatting is. De laagste
offerte bedraagt 26 500 Euro per locatie, waarbij ook nog eens een
opbrengst van 5 000 Euro voor staal wordt gegeven. Het ziet er dus naar
uit dat deze sloper een eerlijke offerte heeft opgesteld en in de praktijk de
opdracht zou krijgen. Ondernemers zullen geen 60 000 Euro, of zelfs
100 000 Euro betalen als het voor een lager bedrag kan. Kwalitatieve
verschillen tussen de offertes kunnen het prijsverschil verklaren, maar zijn
niet zo relevant daar het sloopproces relatief eenvoudig is.
Het CE Delft heeft een PM-verlaging van sloopkosten als gevolg van
alternatieve aanwending van stallen opgenomen in de tabel. Immers, als
er een andere bestemming wordt gevonden voor bepaalde stallen,
hoeven deze niet gesloopt te worden aldus de indieners. De leden van de
VVD-fractie delen de opvatting van de indieners niet. De kosten voor het
veranderen van de inrichting van de stallen kunnen immers behoorlijk
hoog zijn. Worden deze ondernemers ook een tegemoetkoming in de
kosten in het vooruitzicht gesteld? Of kunnen zij aanspraak maken op de
sloopregeling?
De indieners houden nadrukkelijk de mogelijkheid open om ook voor
ombouw tot een andere bedrijfsfunctie gebruik te maken van de regeling.
De indieners zijn van mening dat de minister er goed aan doet een
maximale tegemoetkoming in sloopkosten vast te stellen in de regeling,
zo lezen de leden van de VVD-fractie. Hoe hoog zou de maximale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

8

tegemoetkoming moeten zijn volgens de indieners? Waarom gaan de
initiatiefnemers niet uit van een volledige vergoeding in alle gevallen,
maar van een substantiële tegemoetkoming? Wat verstaan de indieners
onder een substantiële tegemoetkoming? Wat is volgens de indieners een
realistische maximumprijs per vierkante meter voor asbestverwijdering?
Zie antwoorden boven.
De leden van de CDA-fractie zijn geen voorstander van uitbreiding van de
huidige fiscale faciliteiten bij staking, alleen voor deze specifieke situatie
van het verbod van een hele branche. Hoewel al deze faciliteiten juist in
deze situatie niet benut kunnen worden, en er ook niet voor bedoeld zijn,
betekent dit wel dat volgens deze leden de sloopregeling substantieel te
laag is. Delen de indieners de mening dat de fiscale faciliteiten helemaal
niet van toepassing zijn in deze specifieke situatie?
Het is niet de intentie van de indieners om een apart fiscaal regime voor
nertsenhouders op te stellen en dit is ook niet de strekking van het
wetsvoorstel. Het gaat slechts om een verduidelijking van het begrip
«overheidsingrijpen» bij de stakingswinst waarmee duidelijk wordt dat
ook de betreffende nertsenhouders hiervoor in aanmerking kunnen
komen. De sloopregeling is opgesteld voor de sloop van verouderde en
niet opnieuw rendabel aan te wenden opstallen en is in die zin niet
verbonden met de fiscale paragraaf ter verduidelijking van het begrip
overheidsingrijpen bij stakingswinst.
Het aangepaste wetsvoorstel voorziet in artikel I B in de invoering van een
sloopregeling, inhoudende dat bij ministeriële regeling regels gesteld
dienen te worden over tegemoetkoming in de kosten van sloop of
ombouw van gebouwen waarin nertsen beroepsmatig worden gehouden
en die als gevolg van het verbod hun functie verliezen. Blijkens de
memorie van toelichting behelst dit artikel een zogenaamde kapstokbepaling op basis waarvan de minister een regeling zal treffen als tegemoetkoming in de sloop of ombouw van gebouwen waarin nertsen beroepsmatig gehouden worden, die als gevolg van het verbod hun functie
verliezen.
De kapstokbepaling bevat geen nadere door de minister in acht te nemen
randvoorwaarden voor de op te stellen regeling. Zo is onduidelijk op
grond van welke criteria bepaald zal worden of een nertsenhouder voor
een tegemoetkoming in aanmerking komt, en aan de hand van welke
criteria dan de (maximale) hoogte van de te verstrekken tegemoetkoming
dient te worden bepaald. Zouden de indieners inzicht kunnen verschaffen
welke criteria zij wenselijk achten?
Zie antwoorden op vragen van de VVD.
Door het ontbreken van randvoorwaarden kan in zoverre niet worden
beoordeeld in hoeverre de voorziene sloopregeling kan bijdragen aan het
oordeel dat het verbod niet in strijd moet worden geacht met het
bepaalde in artikel 1 Eerste Protocol van het Europees Verdrag van de
Rechten van de Mens (EVRM). Bovendien draagt naar vaste rechtspraak
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) de
onduidelijkheid/onzekerheid over (de inhoud en inwerkingtreding van) een
compensatieregeling bij aan het oordeel dat er geen sprake is van de
noodzakelijke «fair balance».
De sloopregeling is geen compensatieregeling. In dit kader wijzen de
indieners op de parlementair advocaat die schrijft «Zoals gezegd is er een
aanzienlijke kans dat de rechter zal oordelen dat het wetsvoorstel een fair
balance treft en dat daarom geen schadevergoeding aan de pelsdier-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

9

houders behoeft te worden geboden. Ook in het kader van toepassing van
het égalité beginsel als richtlijn bij het voorbereiden van het wetsvoorstel,
zien wij geen aanleiding voor nadeelcompensatie.» Dit was het oordeel
voor de tweede novelle, dus vóór het toevoegen van de sloopregeling. De
tweede novelle draagt er aan bij dat de «aanzienlijke kans» waar de
parlementair advocaat over spreekt, nog aanzienlijker wordt. Nog meer en
verdergaande regelingen, zoals de leden van de CDA fractie lijken te
willen, zullen het risico van staatssteun inhouden. Overigens is de
doelstelling van de sloopregeling als volgt: Vanuit landschappelijk
oogpunt is het wenselijk dat er geen ongebruikte of verouderde opstallen
op het platteland aanwezig blijven wanneer er geen zicht of mogelijkheid
is op hergebruik; langdurige leegstand en verpaupering moet worden
voorkomen. Maatschappelijk is het wenselijk dat percelen waar nertsenhouderijen gevestigd waren, een nuttige bestemming krijgen. De grond
kan na sloop van de nertsenverblijven worden benut voor bewoning (al
dan niet in het kader van een Ruimte voor Ruimte regeling) of voor
nieuwe bedrijfsactiviteiten. Door het wegvallen van de stankcirkel om de
nertsenhouderij ontstaan mogelijkheden voor nieuwe regionale
ontwikkeling.3.Vanuit economisch perspectief is het wenselijk dat de
voormalige nertsenhouder desgewenst een snelle doorstart kan maken.
Uit de memorie van toelichting blijkt eveneens duidelijk dat de indieners
slechts een tegemoetkoming en niet een volledige schadeloosstelling
voor ogen hebben. Bij de leden van de CDA-fractie bestaat twijfel of de
betreffende regeling, voor zover het de sloopkosten betreft, wel kan
worden aangemerkt als «an amount reasonably related to it’s value», in
de zin van het EVRM.
Zie hierboven.
Kunnen de indieners aangeven in hoeverre zij van mening zijn dat de
sloopregeling als compensatieregeling voldoet aan dit vereiste van
adequate compensatie?
De sloopregeling is geen compensatie regeling. Zoals hierboven uiteen
gezet voldeed het wetsvoorstel 30 826 reeds aan de EVRM en de «fair
balance».
Uit de tekst en de toelichting bij het betreffende artikel leiden de leden van
de CDA-fractie af dat de sloopregeling ertoe strekt om een tegemoetkoming te verstrekken aan pelsdierhouders voor de sloop of ombouw van
gebouwen die als gevolg van het verbod hun functie verliezen. Zoals blijkt
uit de memorie van toelichting zal het betreffende functieverlies eerst
optreden na ingang van het verbod.
De indieners wijzen erop dat de regeling ook reeds in de overgangsperiode tot 2024 van kracht zal zijn zoals reeds beschreven in de MVT.
Het verbod geldt ten aanzien van de meeste nertsenhouders eerst met
ingang van 1 januari 2024. Zijn de indieners het met de leden van de
CDA-fractie eens dat de sloopregeling daarmee voortbouwt op de onjuiste
gedachte dat de nertsenhouders de voorgestane overgangstermijn
kunnen gebruiken om de gedane investeringen terug te verdienen? In de
ogen van de leden van de CDA-fractie miskennen de indieners daarmee
de in het rapport van Accountants- en Adviesorganisatie Deloitte
«Onderzoek NFE. Analyse wetsvoorstel pelsdierhouderij» vervatte
conclusie dat de overgangstermijn het voor de sector niet mogelijk maakt
om de gepleegde investeringen met een redelijke vergoeding van arbeid
en kapitaal terug te verdienen. De overgangstermijn zal daarentegen
leiden tot faillissementen en door financiële nood gedwongen bedrijfs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

10

beëindiging met de mogelijkheid van aanzienlijke restschulden. Delen de
indieners deze conclusie?
De voorgestelde sloopregeling gaat er vanuit dat de nertsenhouders tot
1 januari 2024 de reële mogelijkheid hebben om hun bedrijfsvoering voort
te zetten. Voor deze stelling ontbreekt evenwel tot op heden ieder
overtuigend bewijs, terwijl door Deloitte is aangetoond dat de betreffende
stelling onjuist is. Kunnen de indieners deze onderbouwing alsnog
verschaffen?
De indieners delen niet deze conclusie. Het rapport is niet objectief te
noemen. Het rapport is opgesteld op verzoek van de nertsenhouders en
goeddeels op basis van door hun aangeleverde gegevens. «Inzichten
binnen de sector worden als uitgangspunt genomen». Hierin zaten
extreme en niet objectieve uitgangspunten:
De loonkosten stijgen met 15%. De afzet in 2012 neemt met 25% af, en
vervolgens wordt uitgegaan van een daling van 33% in 2014. De
voerkosten stijgen vanaf het 2 e prognosejaar jaarlijks met 5%. Onverklaard is verder dat de kosten gebouwen en inventaris sterk oplopen in de
loop der jaren, terwijl het bedrijf in afbouw is. Over de gehele linie valt in
de tabel op dat alle kosten enorm stijgen en de inkomsten sterk teruglopen. Niet bepaald een tabel uit het boekje. Deloitte ging overigens uit
van teruglopende opbrengsten door een lagere prijs per pels. Inmiddels
zijn de pelsprijzen echter bijna verdubbeld.
Deloitte gaat ervan uit dat de sector nog doorgaat met investeren in
uitbreidingen om alle uitgegeven vergunningen volledig te kunnen
opvullen. Dit lijkt de indieners ongewenst en een verkeerd uitgangspunt.
Deloitte gaat ervan uit dat een ondernemer die netto verlies draait, nog
8 jaar doorgaat met het verliesgevende bedrijf. Door oplopende verliezen
is het eindverlies wel 20 keer hoger dan na het eerste verliesgevende jaar.
Dit lijkt niet in overeenstemming met normale ondernemerslogica
(schema Deloitte p. 11). Kortom: hoe langer de overgangstermijn, hoe
groter het verlies volgens Deloitte
In het licht van al deze zaken hieronder de disclaimer uit het nertsenrapport van accountancy en adviesbureau Deloitte«Op de beschikbaar
gestelde informatie is in het kader van deze analyse door Deloitte geen
separate accountantscontrole toegepast. Evenmin is dit het geval op het
in deze rapportage gehanteerde cijfermateriaal. De aard van onze
werkzaamheden houdt tevens in dat op het te onderzoeken en hierna te
noemen cijfermateriaal geen beoordelingsopdracht is uitgevoerd»
Nergens wordt de aannemelijkheid van het scenario onderbouwd. De
indieners achten het doomsday scenario dat de nertsenhouders als
uitgangspunt hebben opgedragen aan Deloitte zeer onwaarschijnlijk.
Voorts wijzen de indieners erop dat 10 jaar een normale en realistische
afschrijvingstermijn is. De 10 jaar afschrijvingstermijn is volgens KWIN
(Kwantitatieve Informatie voor de Veehouderij uitgave van de Animal
Sciences Group van Wageningen UR) een normale termijn voor afschrijvingen in de land- en tuinbouw. Ook voormalig minister Verburg noemt
dit als normale termijn in haar brief dd 24 september 2010. Ook sts Bleker
noemt in zijn brief van 28 april 10 jaar als normale afschrijvingtermijn in
de land- en tuinbouw. Ook CDA-er van Noord stelt in zijn rapport uit 1999
ter advisering van minister Brinckhorst een afschrijvingstermijn van
10 jaar voor. Bij de Vossenhouderij en chinchillahouderij is ook een
afbouwtermijn van 10 jaar gehanteerd.
De parlementair advocaat oordeelt dan ook «We achten het op voorhand
niet aannemelijk dat bij een afbouwtermijn van tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen kunnen maken op schadevergoeding.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

11

Door de indieners is geen onderzoek verricht naar de vraag of de
overgangstermijn een dergelijke reële mogelijkheid biedt. Dit had wel in
de rede gelegen gelet op het feit dat de parlementair advocaat een
daartoe strekkende aanbeveling heeft gedaan en gelet op het feit dat uit
een rapport van Deloitte is gebleken dat enige overgangstermijn de
nertsenhouders niet in de gelegenheid stelt om enige compensatie voor
de geleden schade te verkrijgen. Waarom hebben de indieners dit
onderzoek niet gedaan? En zijn de indieners voornemens dit alsnog te
doen?
De woorden van de parlementair advocaat waren als volgt. «Er bestaat
geen algemene regel over de noodzakelijke lengte van de afbouwtermijn
om vorderingen tot schadevergoeding in gevallen als deze af te weren.
Wij kunnen niet beoordelen of de afbouwtermijn van tien jaar in het geval
van de pelsdierhouderij een reële mogelijkheid biedt om de schade te
beperken. We achten het op voorhand niet aannemelijk dat bij een
afbouwtermijn van tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen kunnen
maken op schadevergoeding. De Tweede Kamer zou kunnen overwegen
nader te onderzoeken of binnen de sector een subgroep van pelsdierhouders door het verbod onevenredig zal worden getroffen. Mocht dat zo
zijn, dan zal die subgroep in beginsel wel recht hebben op vergoeding van
zijn onevenredige schade of een deel daarvan.» Hiermee heeft de
parlementair advocaat geen onderzoek aanbevolen naar de terugverdientijd. Integendeel, het oordeel is dat aanspraak op een schadevergoeding niet aannemelijk is. Wel is in overweging gegeven om onderzoek
te doen naar groepen die onevenredig getroffen zouden kunnen worden.
Er zijn vanuit de sector geen tekenen gegeven dat hier sprake van is. De
indieners hebben geen reden aan te nemen dat specifieke groepen
hiervoor in aanmerking komen. Wel is bij de parlementaire behandeling
de groep nertsenhouders die tegen hun pensionering aan zitten in beeld
gekomen waarbinnen zich gevallen zouden kunnen voordoen. Hiervoor
een hardheidsclausule opgenomen voor deze groep. Een nertsenhouder
die onevenredig zwaar nadeel oploopt bij zijn pensioenvoorziening, kan
hier een beroep op doen.
De sloopregeling als zodanig behelst geen fiscale maatregel maar een
daadwerkelijke vergoeding voor de schade die ontstaat door sloop van de
opstallen etc. Kunnen de indieners aangeven of, en op welke manier, de
sloopkosten fiscaal belast zijn, zowel voor de vennootschapsbelasting, de
inkomensbelasting, als de omzetbelasting?
De sloopregeling is niet als fiscale maatregel bedoeld. Het is ook geen
vergoeding voor schade maar een tegemoetkoming in de kosten van
sloop.
De sloopkosten die een pelsdierhouder maakt zijn aftrekbaar voor de
bepaling van de winst. De ontvangen vergoeding die dient ter dekking van
de gemaakte sloopkosten wordt tot de winst gerekend. Dit betekent dat
als de kosten en vergoeding even groot zijn, er per saldo niks wordt belast
en er ook niks aftrekbaar is. Dat geldt voor zowel ondernemers in de
inkomstenbelasting als voor BV’s . Ten aanzien van de omzetbelasting
geldt het volgende. Uit het arresten van het Europese Hof van Justitie
volgt dat een subsidie niet leidt tot heffing van omzetbelasting wanneer
deze wordt verstrekt in het algemene belang, er geen verbruik plaatsvindt
bij de overheid of bij een of meer derden en de hoogte van de subsidie
niet in een rechtstreeks verband staat met de omvang van de activiteiten.
Voor zover pelsdierhouders bij het (laten) slopen van hun bedrijfspanden
geen prestatie aan anderen verrichten, is de vergoeding aan hen voor het
slopen van hun opstallen niet belast met omzetbelasting.
Wellicht ten overvloede wordt opgemerkt dat het sloopbedrijf op normale
wijze btw in rekening moet brengen aan de pelsdierhouder. Nu de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

12

pelsdierhouder deze btw in aftrek kan brengen op zijn aangifte, zal de
tegemoetkoming van de overheid exclusief btw zijn.
Immers, elk voordeel dat opkomt in een onderneming is belast als winst.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat er bij de hoogte van de
vergoeding rekening moet worden gehouden met de belastbaarheid.
Bovendien moeten de pelsdierhouders zekerheid hebben of de uitkering
belast is, en zo ja welke belastingen en tot welke hoogte. Graag een
reactie hierop van de indieners.
In art. 3.13, lid 1, onderdeel c van de Wet inkomstenbelasting 2001 is een
bepaling opgenomen die aanspraken op bedrijfsbeëindigingvergoedingen
onder voorwaarden vrijstelt. De bepaling luidt als volgt: «voordelen
bestaande uit aanspraken op een uitkering op grond van de Wet
inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen
zelfstandigen of op een bedrijfsbeëindigingsvergoeding van een door een
of meer van Onze Ministers opgerichte stichting ter bevordering van de
ontwikkeling en van de sanering binnen het bedrijfsleven, voor zover die
aanspraken bestaan uit rechten op belastbare periodieke uitkeringen en
verstrekkingen en uitsluitend zijn toegekend ter zake van de beëindiging
van de onderneming». Deze bepaling is alleen van toepassing als sprake
is van een aanspraak op uitkeringen. Bovendien moet die uitkering een
periodiek karakter hebben en dienen te voorzien in het levensonderhoud.
Wat is de visie van de indieners op de mogelijkheid om te bezien of de
sloopvergoeding wel die vorm zou kunnen krijgen, dat deze onder de
bepaling valt, waarmee deze dan in feite tevens gericht kan zijn op een
tegemoetkoming in het tekort in de oudedagsvoorzieningen? Desalniettemin heeft de bovengenoemde vrijstelling alleen betrekking op de
aanspraak (het recht) op de uitkeringen en voorziet dus niet in vrijstelling
van de uitkeringen zelf. In essentie wordt derhalve met deze bepaling
alleen uitstel van heffing bewerkstelligd. Delen de indieners de conclusie
dat hiermee de nertshouders geen werkelijk voordeel genieten? Kunnen
de indieners aangeven waarom er niet voor gekozen is een expliciete
vrijstelling aan art. 3.13 Wet Inkomstenbelasting 2001 toe te voegen ten
aanzien van de sloopvergoeding? De leden van de CDA-fractie gaan ervan
uit dat de beëindiging van de sector als zodanig een overheidsregeling is
en in het algemeen overheidsbelang wordt getroffen. Derhalve zal er geen
btw in rekening dienen te worden gebracht. Klopt deze conclusie van de
leden van de CDA-fractie en wordt hier door de overheidsinstelling die de
vergoeding verstrekt rekening mee gehouden?
In verband met het beëindigen van de sector en daarmee het op den duur
moeten sluiten van de ondernemingen vragen de leden van de
CDA-fractie of de indieners kunnen aangeven of er met het verlies dat
daardoor ontstaat een fiscale voorziening kan worden gevormd? En zo ja,
wanneer? En onder welke voorwaarden?
Indien de regeling sloopvergoeding zou worden omgevormd tot een
regeling die een vergoeding vormt voor de bedrijfsbeëindiging die
voldoet aan de in artikel 3.13, eerste lid, onderdeel c, van de Wet IB 2001
gestelde voorwaarden, kan de aanspraak in beginsel worden vrijgesteld.
Zoals terecht wordt geconstateerd, zijn dan de uitkeringen zelf wel belast.
Een expliciete vrijstelling voor de sloopvergoeding zoals wordt gesuggereerd, zou tot gevolg hebben dat de sloopkosten aftrekbaar zijn en de
daarmee verband houdende sloopkostenvergoeding niet wordt belast.
Hiermee zou worden afgeweken van het totaalwinstbegrip dat in de
fiscaliteit wordt gehanteerd.
De indieners zien geen heil in dit voorstel van de leden van de CDA fractie.
De indieners achten het niet wenselijk om af te wijken van het totaalwinstbegrip of om allerlei fiscale faciliteiten speciaal voor de nertsenhouders
op te tuigen of om normale ondernemersrisico’s van overheidswege af te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

13

dekken. De indieners wijzen op de parlementair advocaat die oordeelt dat
«... er ons inziens, gelet op die afbouwtermijn en de voorzienbaarheid van
het verbod, een aanzienlijke kans dat de rechter zal oordelen dat het
wetsvoorstel (de wet) zonder schadevergoedingsregeling een fair balance
treft tussen het algemeen belang en de keuze voor het verbod enerzijds en
de effecten van het verbod op de pelsdierhouders anderzijds.»
Wel kunnen nertsenhouders uiteraard willekeurig afschrijven en gebruik
maken van alle andere bestaande belastingregels als andere ondernemers
die (incidenteel) verlies maken.
Als sprake is van een stakingsverlies dan is dat verlies in datzelfde jaar
verrekenbaar met overig box 1 inkomen (belastbaar inkomen uit werk en
woning). Een restant verlies kan worden teruggewenteld en worden
verrekend met positieve inkomensbestanddelen uit box 1 in de drie
voorafgaande kalenderjaren. Dat kan tot teruggaven van reeds betaalde
belasting leiden. De dan nog niet-verrekende verliezen kunnen vooruit
worden gewenteld en worden verrekend met ander box 1 inkomen in de
negen volgende kalenderjaren.
Het bestaande fiscale instrumentarium voorziet op een adequate wijze
voor (definitieve) staking. Daarbij kan worden gedacht aan de
mkb-winstvrijstelling (12% van de stakingswinst), de stakingaftrek
(€ 3630), omzetting oudedagsreserve in oudedagslijfrente en het
bedingen van een stakingslijfrente (thans: € 443 059, € 221 537 of
€ 110 774; i.h.a. afhankelijk van de leeftijd van de stakende ondernemer).
Overigens achten de indieners de kans dat er grote winsten gemaakt
worden vele malen groter dan de mogelijkheid dat er verlies gedraaid
wordt.
Ten aanzien van de omzetbelasting geldt het volgende. Uit het arresten
van het Europese Hof van Justitie volgt dat een subsidie niet leidt tot
heffing van omzetbelasting wanneer deze wordt verstrekt in het algemene
belang, er geen verbruik plaatsvindt bij de overheid of bij een of meer
derden en de hoogte van de subsidie niet in een rechtstreeks verband
staat met de omvang van de activiteiten. Voor zover pelsdierhouders bij
het (laten) slopen van hun bedrijfspanden geen prestatie aan anderen
verrichten, is de vergoeding aan hen voor het slopen van hun opstallen
niet belast met omzetbelasting.
Wellicht ten overvloede wordt opgemerkt dat het sloopbedrijf op normale
wijze btw in rekening moet brengen aan de pelsdierhouder. Nu de
pelsdierhouder deze btw in aftrek kan brengen op zijn aangifte, zal de
tegemoetkoming van de overheid exclusief btw zijn.
Aansluitend constateren de leden van de CDA-fractie dat het beëindigen
van een gehele sector een unieke situatie lijkt te zijn. Kunnen de indieners
aangeven of een dergelijke beëindiging zich reeds eerder (in Nederland)
heeft voortgedaan en in hoeverre bedrijven die zich in een dergelijke
sector bevonden gebruik hebben kunnen maken van fiscale maatregelen
in verband met de definitieve staking van hun bedrijf?
Er is eerder een verbod afgekondigd op Chinchillafokkerij en op vossenfokkerij. Hier is een overgangstermijn van 10 jaar gehanteerd.
Accountants- en adviesorganisatie Accon AVM, stelt in haar inbreng voor
het rondetafelgesprek over dit wetsvoorstel, met betrekking tot de
sloopregeling het volgende: «De voorgestelde regeling kent geen fiscale
consequenties. Vanuit de voorgestelde methodiek zullen de werkelijk
gemaakte kosten vergoed worden en zal per saldo dus geen of nauwelijks
beïnvloeding van het fiscale resultaat optreden. Indien de regeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

14

zodanig sober zou zijn dat de werkelijke sloop- en overige kosten niet
gedekt kunnen worden door een vergoeding, dient hiervoor een
voorziening gevormd te kunnen worden.» Kunnen de indieners ingaan op
het in de inbreng van Accon AVM gestelde ten aanzien van de sloopregeling?
De intentie van de sloopregeling is niet om fiscale consequenties te
hebben. De intentie is een tegemoetkoming in de sloopkosten. Dan gaat
het om een percentage van de werkelijk gemaakte kosten. De regeling is
om de volgende redenen opgesteld: Vanuit landschappelijk oogpunt is het
wenselijk dat er geen onge-bruikte of verouderde opstallen op het
platteland aanwezig blijven wanneer er geen zicht of mogelijkheid is op
hergebruik; langdurige leegstand en verpaupering moet worden
voorkomen. 2. Maatschappelijk is het wenselijk dat percelen waar
nertsenhouderijen gevestigd waren, een nuttige bestemming krijgen. De
grond kan na sloop van de nertsenverblijven worden benut voor
bewoning (al dan niet in het kader van een Ruimte voor Ruimte regeling)
of voor nieuwe bedrijfsactiviteiten. Door het wegvallen van de stankcirkel
om de nertsenhouderij ontstaan mogelijkheden voor nieuwe regionale
ontwikkeling. 3. Vanuit economisch perspectief is het wenselijk dat de
voormalige nertsenhouder desgewenst een snelle doorstart kan maken.
Daarbij wordt dit inderdaad gebaseerd op de werkelijk gemaakte kosten.
Indieners zien geen reden om niet gemaakte sloopkosten te betalen. Ook
bij ombouw gaat het om werkelijk gemaakte kosten die vergoed worden
als percentage van de geoffreerde sloopkosten.
Uit fiscale literatuur blijkt dat het vanuit fiscaal perspectief mogelijk is
bedrijfsmiddelen af te waarderen indien er sprake is van een lagere
bedrijfswaarde. Bedrijfsmiddelen mogen worden gewaardeerd op de
laagste van de directe en de indirecte opbrengstwaarde. Het ligt in de rede
aan te nemen dat de indirecte opbrengstwaarde op enig moment in de
toekomst onder de directe opbrengstwaarde komt te liggen voor
bedrijven binnen de sector. Kunnen de indieners aangeven onder welke
voorwaarden de bedrijfsmiddelen mogen worden afgewaardeerd en hoe
de Belastingdienst hiermee om zal gaan?
In het algemeen geldt dat een bedrijfsmiddel kan worden gewaardeerd op
kostprijs minus afschrijving of de lagere bedrijfswaarde. Allereerst moet
een misvatting worden rechtgezet. De bedrijfswaarde is de hoogste (en
dus niet de laagste, zoals de vraag veronderstelt) van de directe en de
indirecte opbrengstwaarde. Zolang een bedrijfsmiddel binnen de
onderneming wordt aangewend en dus nutsprestaties aflevert, is een
afwaardering naar lagere bedrijfswaarde volgens de jurisprudentie niet
aan de orde omdat de indirecte opbrengstwaarde dan niet is gedaald. Als
een bedrijfsmiddel daarentegen buiten gebruik wordt gesteld, kan – in zijn
algemeenheid – wel een afwaardering naar lagere bedrijfswaarde
plaatsvinden.
Wat is de visie van de indieners op het tot stand brengen van een
wettelijke regel die voorziet in een extra afwaardering of een extra
afschrijving vanaf het moment dat duidelijk wordt dat de sector gesaneerd
moet worden?
Klopt de constatering van de leden van de CDA-fractie dat het mogelijk
wordt geacht dat ook een sloopkostenvergoeding wordt toegekend, terwijl
niet tot sloop doch tot verbouw wordt overgegaan? Zijn de indieners het
met de leden van de CDA-fractie eens dat een dergelijke vorm van
vergoeding aangemerkt dient te worden als een kostprijsverlagende
subsidie, welke ineens ten laste van de (vervangende) investering
gebracht kan worden? Zonder een dergelijke duiding zal de vergoeding
voor niet gemaakte sloopkosten als (belaste) winst aangemerkt worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

15

Zoals hiervoor al is opgemerkt, is een sloopkostenvergoeding belast. Wat
de indieners betreft vloeit uit de regeling voort dat de vergoeding ook
mag worden aangewend voor een verbouwing. Indien dit daadwerkelijk
gebeurt, dan kan de verbouwingskostenvergoeding worden afgeboekt op
het te activeren bedrag van de investering. Indien de vergoeding
daarentegen uitsluitend toe zou zien op sloop en er vindt geen sloop maar
een verbouwing plaats, dan zou de vergoeding belast worden. Het
karakter van de vergoeding en de daadwerkelijke aanwending daarvan is
dus bepalend voor de fiscale behandeling en de indieners duiden erop dat
de regeling ook gebruikt mag worden voor verbouwing.
Kunnen de indieners specificeren welke stakingswinstgenererende
opbrengsten er in hun ogen zullen optreden en waar zij dit op baseren?
Stakingswinst genererende activiteit is in principe het verkopen van de
pels van nertsen.
Indien binnen één onderneming een gemengd bedrijf wordt uitgeoefend
en in samenhang met de beëindiging van de ene tak van bedrijvigheid de
andere verwante tak wordt uitgebreid, brengt een redelijke wetstoepassing mee dat ervan uitgegaan mag worden dat geen sprake is van
staking van een gedeelte van de onderneming. Hierdoor kan bij
toepassing van de herinvesteringsreserve gemakkelijker worden voldaan
aan de eis van «eenzelfde economische functie». Voor zover een herinvesteringsreserve wordt gevormd, behoort de boekwinst niet tot de jaarwinst.
De stakingswinstbepalingen komen uitsluitend aan de orde na de
toepassing van de bepaling inzake het reserveren van boekwinsten. Bij
een eventuele latere vrijval van de herinvesteringsreserve behoort deze
niet tot de (nagekomen) stakingswinst, maar tot de winst van het niet
gestaakte deel van de onderneming.
De leden van de CDA-fractie vrezen dat bij de definitieve staking van
nertsenhouderijen er zich juist stakingsverliezen zullen voordoen als
gevolg van de beperkte alternatieve aanwendbaarheid van bedrijfstakspecifieke bedrijfsmiddelen.
Op grond van hetgeen hiervoor is opgemerkt komen de leden van de
CDA-fractie tot de conclusie dat de sloopregeling niet geacht kan worden
een adequate compensatieregeling in te houden die voldoet aan de
daaraan op grond van de rechtspraak van het EHRM te stellen eisen en die
zou kunnen bijdragen aan het oordeel dat er in dit geval sprake is van een
«fair balance». Kunnen de indieners onderbouwt aangeven of zij deze
conclusie delen?
De indieners delen deze conclusie niet. De sloopregeling is niet noodzakelijk als compensatie inzake de EHRM, immers de terugverdientijd tot
2024 is dit al en de parlementair advocaat zegt hierover «We achten het op
voorhand niet aannemelijk dat bij een afbouwtermijn van tien jaar alle
pelsdierhouders aanspraak zullen kunnen maken op schadevergoeding»
Er is overigens geen sprake van ontneming van eigendom zoals bedoeld
in artikel 1 van de EHRM. Wel van regulering. Het betreft hier rechtmatige
regulering. «Wil de ontneming of regulering van eigendom in overeenstemming zijn met artikel 1 EP dan moet aan elk van de volgende eisen
zijn voldaan:
− De ontneming of regulering van eigendom moet rechtmatig zijn in de
zin dat de regulering een wettelijke basis moet hebben, althans in
overeenstemming moet zijn met de rule of law (beginselen van de
rechtsstaat) en niet strijdig is met het (inter)nationale recht en
rechtsbeginselen. Daar hoort bij dat de rechtsgrondslag van de
ontneming of regulering voldoende toegankelijk, precies en voorzienbaar is;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

16

− De ontneming of regulering moet een algemeen belang dienen; en
− Er moet een redelijk evenwicht – fair balance – zijn tussen het te dienen
algemeen belang en de bescherming van de eigendomsrechten van
het individu. Er mag geen sprake zijn van een individuele en buitensporige last (individual and excessive burden). «
«In lijn met het advies van de Raad van State zien wij voorshands geen
aanknopingspunten om aan te nemen dat het wetsvoorstel (kennelijk) in
strijd zou zijn met het (inter)nationale recht en rechtsbeginselen.
Dient de inbreuk een algemeen belang?....
. In de voorliggende situatie wordt het verbod op de pelsdierhouderij
doorgevoerd, omdat het op gronden van welzijn en (vooral) ethiek niet
meer als gewenst wordt beschouwd om pelsdieren (nertsen) te houden en
te doden voor bontproductie. Het is aannemelijk dat de Nederlandse
wetgever de ruimte heeft om op grond van deze motieven in te grijpen in
de sector.
Is sprake van een fair balance?...
Ook ten aanzien van de keuze voor de wijze van ingrijpen in de sector
– het verbod – komt de Nederlandse wetgever een grote mate van
beoordelingsvrijheid toe. Er is wel een grens: de inbreuk mag niet leiden
tot de individual and excessive burden voor de pelsdierhouders.
Toch is het zeer de vraag of hier inderdaad sprake is van een individual
and excessive burden.
Daarbij beschouwen we een tweetal omstandigheden in onderlinge
samenhang:
– de afbouwtermijn van tien jaar; en
– de voorzienbaarheid van het verbod in combinatie met de controverse
die de sector al jaren omringt.»
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat deze tweede novelle
biedt aan aanvullingen qua compenserende maatregelen bovenop
beschikbare maatregelen die voortvloeien uit bestaande regelgeving. Zo
bestaan er in het kader van de ruimtelijke ordeningswetgeving al
verschillende regelingen voor de sloop van agrarische bedrijfsgebouwen.
De novelle biedt een sloopregeling waarbij een substantiële vergoeding
voor sloop of ombouwkosten wordt gegeven, voorts bevat de novelle een
hardheidsclausule voor oudere nertsenhouders die met hun pensioenvoorziening in de knoop komen en daarmee onevenredig zwaar getroffen
worden en tot slot bevat het een verduidelijking van het begrip overheidsingrijpen waardoor deze fiscale faciliteit van de stakingswinst van
toepassing is op nertsenhouders. Dit is naast de geboden terugverdientijd
tot 2024 waarvan de parlementair advocaat zegt dat «... er ons inziens,
gelet op die afbouwtermijn en de voorzienbaarheid van het verbod, een
aanzienlijke kans dat de rechter zal oordelen dat het wetsvoorstel (de wet)
zonder schadevergoedingsregeling een fair balance treft tussen het
algemeen belang en de keuze voor het verbod enerzijds en de effecten
van het verbod op de pelsdierhouders anderzijds.»
De ruimte voor ruimte regelingen verschillen per regio. Waar dit binnen
de lokale regels en budgetten valt kunnen de nertsenhouders hier gebruik
van maken.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de indieners menen dat
met de voorgestelde maatregelen voldoende tegemoet gekomen wordt
aan de zorg dat een verbod leidt tot hoge schadeclaims en juridische
procedures vanuit de sector.
De indieners geloven wel dat een aantal nertsenhouders hoge claims
zullen indienen, maar hebben geen reden te geloven dat deze toegewezen
zullen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

17

We wijzen hierbij naar de conclusies van de parlementair advocaat:
«. Wij achten de kans aanzienlijk dat de rechter geen aanleiding zal zien de
pelsdierhouders schadevergoeding toe te kennen, mits komt vast te staan
dat de afbouwtermijn van tien jaar de pelsdierhouders een reële
mogelijkheid biedt om hun schade te beperken. Bij deze inschatting speelt
een rol dat het verbod op de pelsdierhouderij bij wet in formele zin zal zijn
geregeld en dat het verbod, gelet op de al jaren bestaande maatschappelijke discussie rond de sector, voorzienbaar was.
6. Er bestaat geen algemene regel over de noodzakelijke lengte van de
afbouwtermijn om vorderingen tot schadevergoeding in gevallen als
deze af te weren. Wij kunnen niet beoordelen of de afbouwtermijn van
tien jaar in het geval van de pelsdierhouderij een reële mogelijkheid
biedt om de schade te beperken. We achten het op voorhand niet
aannemelijk dat bij een afbouwtermijn van tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen kunnen maken op schadevergoeding. De
Tweede Kamer zou kunnen overwegen nader te onderzoeken of binnen
de sector een subgroep van pelsdierhouders door het verbod
onevenredig zal worden getroffen.
Mocht dat zo zijn, dan zal die subgroep in beginsel wel recht hebben
op vergoeding van zijn onevenredige schade of een deel daarvan.
7. Wij achten de kans uiterst klein dat bedrijven die niet de pelsdierhouderij uitoefenen, maar (volledig) afhankelijk zijn van de pelsdierhouderij, bij de rechter met succes aanspraak kunnen maken op vergoeding
van schade als gevolg van het verbod.
8. Als onder omstandigheden wel schade aan pelsdierhouders zou
moeten worden vergoed, dient een adequate schadevergoeding te
worden geboden. Dat is waarschijnlijk niet een volledige schadevergoeding. Het gaat erom dat met de schadevergoeding een redelijke
verhouding (fair balance) wordt bewerkstelligd tussen het algemeen
belang dat gediend is met het verbod en de onevenredig geschade
belangen van de desbetreffende pelsdierhouders. Het is bovendien
aannemelijk dat de rechter een deel van de onevenredige schade voor
rekening van de pelsdierhouders zal laten, omdat dit tot hun normale
maatschappelijke risico behoort.»
Deze conclusies beroffen de wet zelf. Met toevoeging van deze novelle is
de zeer geringe kans op succesvolle claims nog verder gereduceerd.
Immers, een groep nertsenhouders (de 55+) waarbinnen niet uit te sluiten
was dat er zich individuen bevonden die onevenredig worden benadeeld
hebben nu een hardheidsclausule.
Met betrekking tot de sloopkosten vragen de leden van de ChristenUniefractie of de onderzoeken waarop de indieners zich baseren nog steeds
actueel genoeg zijn, aangezien het laatste onderzoek dateert van
december 2008? Is een actualisatie van deze onderzoeken/berekeningen
mogelijk? Wat zijn de actuele sloopkosten per locatie, inclusief de kosten
voor asbestverwijdering, en wat bedragen de sloopkosten voor de hele
sector?
In zijn brief van 28 april 2011 raam sts Bleker de actuele sloopkosten op
10 miljoen euro voor de gehele sector. Dit is een actuele inschatting. Een
verdere actualisatie lijkt de indieners niet nodig. Zie verder antwoord op
vragen leden van de VVD fractie.
De genoemde leden vragen verder of een differentiatie mogelijk is in de
tegemoetkoming van de sloopkosten, afhankelijk van het moment waarop
een ondernemer stopt met zijn bedrijf? Verder willen zij graag weten wat
de indieners verstaan onder een «substantiële» tegemoetkoming. Tevens
gaan de indieners niet uit van een vergoeding in alle gevallen, maar in
welke gevallen kan dan wel sprake zijn van een vergoeding?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

18

Zie antwoorden eerdere vragen VVD betreffende de tegemoetkoming.
Het idee van differentiatie klinkt de indieners niet onsympathiek in de
oren. Artikel 7 sluit het niet uit. Daarmee is het mogelijk en indien deze
gevoelens breed in de Kamer leven kan de sts verzocht worden (al dan
niet per motie) om de AMVB op deze manier vorm te geven.
Deze leden vragen verder wat de mogelijkheden zijn om een vergelijkbare
schadevergoeding te bieden als in de Wet Nadeelcompensatie?
De indieners zullen geen voorstellen doen tot een schadevergoeding zoals
in de Wet Nadeelcompensatie. De indieners denken dat zij zich met de
voorliggende novelle en de reeds in de Tweede Kamer aangenomen wet
op een goede manier hebben begeven op het smalle vlak tussen
maatschappelijke ethiek en individueel belang en tussen risico op
staatssteun kwalificatie en compensatie.
Door sloop van bedrijfsgebouwen zal de resterende boekwaarde van deze
gebouwen verloren gaan. De leden van de SGP-fractie willen erop wijzen
dat de fiscale regelgeving (artikel 3.30a Wet Inkomstenbelasting 2001) de
afschrijvingsmogelijkheid echter beperkt tot 50% van de WOZ-waarde. Dat
doet geen recht aan de specifieke situatie pelsdierhouders die, als gevolg
van een verbod, hun bedrijfsgebouwen moeten slopen en in 2024 voor
hun gebouwen een economische boekwaarde van bijna nul kunnen
noteren. Waarom hebben de indieners er niet voor gekozen om een
separaat fiscaal afschrijvingsregime te introduceren?
Indieners achten het niet wenselijk om speciaal voor nertsenhouders
fiscale faciliteiten op te tuigen. Dit ondergraaft het gelijkheidsbeginsel
onder het belastingstelsel. De voorliggende fiscale wijziging betrof slechts
een verduidelijking van de term «overheidsingrijpen» in de wet betreffende de stakingswinst.
3. De stakingswinst
De initiatiefnemers stellen dat tussentijdse boekwinst kan worden
ondergebracht in de herinvesteringsreserve en later worden afgeboekt
met de nieuwe investeringen. De mogelijkheden hiertoe zijn nog ruimer
wanneer er sprake is van overheidsingrijpen zoals gedefinieerd in
artikel 3.54, twaalfde lid, van de Wet inkomstenbelasting 2001 (Wet IB). De
leden van de VVD-fractie delen de opvatting van Accon AVM, zoals
ingebracht voor het rondetafelgesprek over de pelsdierhouderij op 7 juni
jl., dat deze veronderstelling te gemakkelijk is en vergt volgens deze leden
enige nuancering. Allereerst zal onomstotelijk vastgesteld moeten worden
dat de Wet verbod pelsdierhouderij gekwalificeerd zal worden als
overheidsingrijpen. Het herschrijven van artikel 3.54 lid 12 letter c Wet IB
is daarvoor onvoldoende. De regelgeving zal opgenomen moeten worden
in artikel 12a Uitvoeringsbesluit Wet IB en dit zal pas mogelijk zijn na
goedkeuring door de Europese Commissie. Kunnen de indieners hier een
inhoudelijke reactie opgeven?
De Europese Commissie heeft in een eerdere zaak, de Regeling Beëindiging Veehouderijtakken, in 2006 al eerder beoordeeld dat de kwalificatie
van overheidsingrijpen en de daaruit voortvloeiende gevolgen voor het
gebruik van de herinvesteringsreserve, moet worden gezien als staatssteun. Elke vergelijkbare maatregel dient dus bij de Europese Commissie
te worden gemeld en door haar te worden beoordeeld.
Op basis van het landbouwsteunkader heeft de Europese Commissie
destijds besloten geen bezwaar te maken tegen de maatregelen omdat de
maatregel op basis van het toenmalige artikel 87.3 (c) EG-verdrag (het
huidige artikel 107.3 (c)) gerechtvaardigd waren. Gezien de vergelijkbare

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

19

omstandigheden tussen de toenmalige maatregel en de huidige
maatregel lijkt het aannemelijk dat ook deze regeling goedgekeurd kan
worden. Echter, aangezien toepassing van art. 3.54 twaalfde lid, slechts
een onderdeel van een pakket aan maatregelen is om de pelsdierhouders
tegemoet te komen, dienen al de maatregelen in de tweede novelle in hun
totaliteit te worden bezien door de Europese Commissie, vanwege de
eisen van de Europese Commissie dat de verschillende maatregelen bij
elkaar niet tot een cumulatie van steun leiden die boven de geldende
maxima uit komen.
Accon AVM ziet ook nog een andere belemmering. De indieners concluderen dat geen sprake is van bedrijfsstaking en dus ook niet van stakingswinst. Dit beperkt echter wel de mogelijkheden van de herinvesteringsreserve. Immers, indien de nieuwe activiteit niet in het verlengde van de
nertsenhouderij ligt, en dat zal al snel zo zijn, vindt de nieuwe activiteit in
een nieuwe onderneming plaats. Het gebruik van herinvesteringsreserve
over de ondernemingsgrens is echter niet toegestaan. Artikel 3.64 biedt
wel een faciliteit, echter deze is alleen toepasbaar bij gehele staking en
niet bij gedeeltelijke staking. Een gefaseerd afbouwen van de nertsenhouderij en het opstarten van een andere vorm van bedrijvigheid zal dan ook
niet mogelijk zijn zonder tussentijdse belastingheffing. Het is wenselijk
artikel 3.64 Wet IB ook open te stellen voor winsten als gevolg van
gedeeltelijke staking. Alternatief is om vast te stellen dat winsten uit
vervreemding van bedrijfsmiddelen in de jaren voor ingang van het
verbod (al dan niet bij fictie) gekwalificeerd kunnen worden als winst
waarop artikel 3.64 Wet IB van toepassing is. Zien de indieners ook de
belemmeringen zoals geschetst door Accon AVM? Zijn de initiatiefnemers
bereid om artikel 3.64 Wet IB aan te passen op onderdelen zoals door de
indieners al eerder is toegezegd bij brief van 19 december 2010 aan de
Eerste Kamer? Zo nee, waarom niet? Welke oplossingen hebben de
indieners dan voor ogen? De leden van de VVD-fractie lezen dat in de
situatie waarin het bedrijf wordt gestaakt en nieuwe ondernemingsactiviteiten worden gestart, sprake kan zijn van gelijksoortige activiteiten of
geheel andere. Stakingswinst wordt niet geïnd als betrokkene binnen een
jaar een nieuwe onderneming start met daarin voldoende middelen op de
balans. Deze periode van een jaar kan op verzoek worden verlengd in
bijzondere gevallen. Dit kan volgens de indieners aan de orde zijn
wanneer noodzakelijke procedures en vergunningen langer op zich laten
wachten dan voorzien. Navraag leert dat er in de praktijk geen problemen
bekend zijn op dit punt en ook niet worden verwacht. De leden van de
VVD-fractie vinden dit een opmerkelijke constatering. In de praktijk blijkt
juist vaak dat er problemen zijn met vergunningen en procedures. De
leden van de VVD-fractie vragen hoe de indieners tot deze conclusie zijn
gekomen.
Op dit punt heerst er kennelijk enige verwarring. Bij staking van een
gehele onderneming kan artikel 3.64 Wet IB 2001 (doorschuiven naar
andere onderneming) worden toegepast. Indien binnen één onderneming
een gemengd bedrijf (twee takken van bedrijvigheid) wordt uitgeoefend
en in samenhang met de beëindiging van de ene tak van bedrijvigheid de
andere verwante tak wordt uitgebreid, brengt een redelijke wetstoepassing mee dat ervan uitgegaan mag worden dat geen sprake is van
staking van een gedeelte van de onderneming. Deze zienswijze is
opgenomen in het beleidsbesluit de Staatssecretaris van Financiën van
9 december 2011, nr. BLKB 2011/2061M. Omdat sprake is van overheidsingrijpen gelden voor de toepassing van de herinvesteringsresrve ruimere
aanwendingsmogelijkheden. Omdat in zijn algemeenheid de herinveringsreserve kan worden gevormd en bij herinvestering kan worden afgeboekt,
is het niet nodig om voormeld artikel 3.64 uit te breiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

20

In de praktijk wordt in vergelijkbare situaties de volgende alternatieve weg
bewandeld, te weten inbreng van de onderneming in een BV. Dat kan via
een geruisloze omzetting dan wel via een ruisende omzetting met
gebruikmaking van de stakingsfaciliteiten. Als de BV vervolgens andersoortige activiteiten gaat verrichten dan kan de herinvesteringsreserve
worden benut. Ook hier gelden de ruimere aanwendingsmogelijkheden
omdat sprake is van overheidsingrijpen. Wellicht ten overvloede zij
opgemerkt dat bij een BV nimmer sprake is van stakingswinst bij
beëindiging van de activiteiten omdat de BV juridisch nog blijft bestaan en
belastingplichtig blijft voor de vennootschapsbelasting (tenzij de BV wordt
ontbonden).
De leden van de VVD-fractie lezen dat in de situatie waar de ondernemer
besluit geheel te stoppen met de onderneming er stakingswinst ontstaat.
De indieners lijken er – overigens zonder toelichting – vanuit te gaan dat
de nertsenhouders in staat zullen zijn om hun ondernemingen met winst
te staken. Uit onderzoeken blijkt juist dat het voorgestane verbod zal
leiden tot faillissementen en vroegtijdige onvrijwillige bedrijfsbeëindigingen als gevolg van intredende financiële problemen. Het is daarom
niet reëel te achten dat nertsenhouders gebruik zullen kunnen maken van
de al bestaande mogelijkheid om stakingswinst door te schuiven naar een
nieuwe onderneming. Wat is de zienswijze van de indieners hierop?
De initiatiefnemers zijn van mening, dat deze ondernemers na staking van
hun bedrijf het recht hebben op fiscale voordelen (ruimere herinvestering)
indien er sprake is van stakingswinst. Deze winst kan bijvoorbeeld binnen
een jaar geïnvesteerd worden in een nieuwe onderneming of na een
definitieve staking aangewend worden voor de oudedagsreserve of de
lijrentepolis. Zie beantwoording vragen van de leden van de VVD in
hoofdstuk 7.
In de brief van 19 december 2010 aan de Eerste Kamer lezen de leden van
de CDA-fractie dat de indieners berichten dat zij van mening zijn dat in de
uitzonderlijke situatie dat de wetgever het voortzetten van de bedrijfsactiviteit nertsenhouderij niet toestaat, de wetgever een ruimere herinvestering in nieuwe bedrijfsactiviteiten mogelijk zou moeten maken zonder
dat eerst over de reserve (als winst) fiscale heffing plaatsvindt. In dat
verband kondigden de indieners een wijziging van het bepaalde in
artikel 3.64 van de Wet IB aan. Op grond van het betreffende artikel kan bij
het staken van een onderneming op verzoek van de belastingplichtige
worden bepaald dat de met of bij staking behaalde winst (die is toe te
rekenen aan bedrijfsmiddelen en aan herinvesteringsreserve) wordt
behandeld als te consumeren inkomen, voor zover aannemelijk wordt
gemaakt dat dit bedrag binnen een periode van 12 maanden na staking zal
worden geherinvesteerd in een onderneming waaruit de belastingplichtige winst geniet. De indieners kondigden aan artikel 3.64 aldus aan
te passen dat daaruit duidelijk zou blijken dat het betreffende artikel
tevens betrekking heeft op stakingsgevallen als gevolg van het wetsvoorstel, alsmede om de termijn voor deze gevallen te verlengen tot
36 maanden. Kunnen de indieners hun visie geven op onderstaande
stelling van Accon AVM uit het rondetafelgesprek over de pelsdierhouderij
van 7 juni jl. omtrent de temporisering van afschrijvingen: «Als gevolg
van de sloop zal de resterende boekwaarde verloren gaan. De indieners
van de tweede novelle lijken er vanuit te gaan dat investeringen in de
nertsenhouderij in 10 jaar terugverdiend kunnen worden. Dit zou
betekenen dat economisch de boekwaarde in 2024 nihil bedraagt. Fiscaal
wordt de afschrijving getemporiseerd door de werking van artikel 3.30a
Wet IB. Dit artikel beperkt de afschrijvingsmogelijkheid tot – bij eigen
gebruik – 50% van de WOZ-waarde. Uitgaande van een onomkeerbare
afloop naar een vastgestelde einddatum zal de afschrijvingsmogelijkheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

21

hierop aangepast dienen te worden. De nertsenhouderij dient uitgezonderd te worden voor de bepaling van artikel 3.30a Wet IB en de
afschrijvingspercentages dienen zodanig aangepast te worden dat de
restwaarde – zo die er is – in 2024 bereikt wordt. Een dergelijk faciliteit is
echter geen financiële compensatie, doch slechts het fiscaal aanpassen
van het fiscale afschrijvingsregime aan de nieuwe economische realiteit.»
Vanaf 2007 is afschrijving op gebouwen in eigen gebruik mogelijk tot de
helft van de WOZ-waarde. Of anders geformuleerd de boekwaarde mag
niet dalen beneden 50% van de WOZ-waarde. Destijds is bij amendement
voorgesteld om kassen (glasopstanden) uit te zonderen van deze
afschrijvingsbeperking. Omdat een dergelijke uitzondering niet EU-proof
was, is die bepaling nimmer in werking getreden. Ook in het onderhavige
geval lijkt een uitzondering vanuit EU-optiek daarom lastig. Dit betekent
overigens niet dat de last niet in aanmerking genomen kan worden. Ten
tijde van sloop is het namelijk mogelijk om (als het object al langer in het
bezit is), de boekwaarde van de opstal als last in aanmerking te nemen. In
feite wordt de last dus wel in aanmerking genomen, maar niet geleidelijk
via verhoogde afschrijvingen maar op het moment van sloop van de
opstallen voor de dan geldende boekwaarde.
De leden van de CDA-fractie constateren dat in weerwil van de duidelijke,
door de uitzonderlijke situatie ingegeven, toezeggingen aan de Eerste
Kamer de indieners in de tweede novelle afzien van de toegezegde
aanpassingen van het bepaalde in artikel 3.64 Wet IB. Door de indieners
wordt, voor zover het de termijn waarbinnen kan worden geherinvesteerd
betreft, slechts verwezen naar de thans reeds in de wet opgenomen
bevoegdheid van de inspecteur om de termijn van 12 maanden te
verlengen indien: a. in verband met de aard van de aan te schaffen of
voort te brengen bedrijfsmiddelen, voor de herinvestering een langer
tijdvak is vereist of b. de herinvestering, mits daaraan een begin van
uitvoering is gegeven, door bijzondere omstandigheden is vertraagd
(artikel 3.64, tweede lid, Wet IB). Kunnen de indieners aangeven waarom
zij afwijken van deze toezegging? Wat zijn de opvattingen van de indieners
over het verlengen van de termijn van 12 maanden van artikel 3.64 Wet
IB? De indieners hebben eveneens afgezien van de in de brief aan de
Eerste Kamer aangekondigde aanpassing van artikel 3.64 op grond
waarvan zou worden geëxpliciteerd dat de daarin vervatte regeling
eveneens van toepassing zou zijn op stakingswinsten behaald na de
beëindiging van een nertsenhouderij als gevolg van het voorziene verbod.
Ook op dit punt verzoeken de leden van de CDA-fractie of de indieners
kunnen toelichten waarom deze toezeggingen niet zijn uitgewerkt en of de
indieners hier nog bereid toe zijn? Van de in de brief van 19 december
2010 aangekondigde ruimere herinvesteringmogelijkheid is gelet op het
bovenstaande volgens de leden van de CDA-fractie geen sprake. De
indieners laten deze afwijking van de eerder gedane toezeggingen slechts
steunen op de algemene overweging dat «navraag» zou hebben geleerd
dat er in de praktijk geen problemen bekend zijn en op dit punt ook niet
zouden worden verwacht. Kunnen de indieners concretiseren waaruit de
gedane «navraag» bestaat en waaruit is dat gebleken?
Op het Ministerie van Financiën zijn geen gevallen bekend waarbij
mogelijke termijnoverschrijding voor de toepassing van voormeld
artikel 3.64 tot praktijkproblemen heeft geleid. Ook binnen de desbetreffende kennisgroep binnen de Belastingdienst zijn geen knelpunten op dit
terrein voorgelegd. Op grond daarvan lijkt huidige wetsbepaling dus te
voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

22

De initiatiefnemers zijn derhalve met fiscale adviseurs en de Belastingdienst van mening dat aanpassing van vigerende regelgeving in principe
niet nodig is. De bestaande faciliteiten op het terrein van herinvestering,
bedrijfsstaking en oude dag zijn volgens de initiatiefnemers adequaat.
Alleen de definitie «overheidsingrijpen» dient in de Wet inkomstenbelasting 2001 verduidelijkt te worden.
De indieners lijken er – overigens zonder toelichting – vanuit te gaan dat
de nertsenhouders in staat zullen zijn om hun ondernemingen met winst
te staken. In het voorgaande hebben de leden van de CDA-fractie er bij
herhaling op gewezen dat uit onderzoeken juist blijkt dat het voorgestane
verbod zal leiden tot faillissementen en vroegtijdige onvrijwillige
bedrijfsbeëindigingen als gevolg van intredende financiële problemen.
Het is derhalve niet reëel te achten dat nertsenhouders gebruik zullen
kunnen maken van de reeds bestaande mogelijkheid om stakingswinst
door te schuiven naar een nieuwe onderneming. Wat is de zienswijze van
de indieners hierop? Accon AVM stelt, naar de mening van de leden van
de CDA-fractie terecht, dat onomstotelijk dient te worden vastgesteld dat
de Wet verbod pelsdierhouderij kwalificeert als overheidsingrijpen. Het
herschrijven van artikel 3.54 lid 12 letter c Wet IB is daarvoor onvoldoende. De regelgeving zal opgenomen moeten worden in artikel 12a
Uitvoeringsbesluit Wet IB en dit is naar de mening van Accon AVM eerst
mogelijk na goedkeuring door de Europese Commissie. Kunnen de
indieners ingaan op bovenstaande stelling, meer in het bijzonder op de
noodzaak om de regelgeving ter goedkeuring voor te leggen aan de
Europese Commissie?
De initiatiefnemers hebben na overleg met fiscale adviseurs en de
Belastingdienst besloten om geen aanvullende regelgeving op dit punt
voor te stellen, maar artikel 3.54 lid 12 letter c Wet IB te wijzigen om het
begrip «overheidsingrijpen» te verduidelijken.
Kunnen de indieners ingaan op onderstaande passage uit de inbreng van
Accon AVM voor het rondetafelgesprek van 7 juni jl. over het wetsvoorstel: «Met betrekking tot de toepassing van de herinvesteringsreserve in
geval van overheidsingrijpen zie ik nog een belemmering in die gevallen
waarin de onderneming geleidelijk wordt omgebouwd. De indieners
concluderen dat geen sprake is van bedrijfsstaking en dus ook niet van
stakingswinst. Dat is op zich juist. Dit beperkt echter wel de mogelijkheden
van de herinvesteringsreserve. Immers indien de nieuwe activiteit niet in
het verlengde van de nertsenhouderij ligt, en dat zal al snel zo zijn, vindt
de nieuwe activiteit in een nieuwe onderneming plaats. Het gebruik van
herinvesteringsreserve over de ondernemingsgrens is echter niet
toegestaan. Artikel 3.64 biedt wel een faciliteit, echter deze is alleen
toepasbaar bij gehele staking en niet bij gedeeltelijke staking. Een
gefaseerd afbouwen van de nertsenhouderij en het opstarten van een
andere vorm van bedrijvigheid zal dan ook niet mogelijk zijn zonder
tussentijdse belastingheffing. Het is wenselijk artikel 3.64 Wet IB ook open
te stellen voor winsten als gevolg van gedeeltelijke staking. Alternatief is
om vast te stellen dat winsten uit vervreemding van bedrijfsmiddelen in
de jaren vóór ingang van het verbod (al dan niet bij fictie) gekwalificeerd
kunnen worden als winst waarop artikel 3.64 Wet IB van toepassing is.»
De geschetste situatie vertoont de nodige gelijkenis met hetgeen is
opgenomen in onderdeel 2.5 van beleidsbesluit van de Staatssecretaris
van Financiën van 9 december 2011, nr. BLKB 2011/2061M. Daar staat
voor zover hier van belang het volgende. »Indien binnen één onderneming een gemengd bedrijf wordt uitgeoefend en in samenhang met de
beëindiging van de ene tak van bedrijvigheid de andere verwante tak
wordt uitgebreid, brengt een redelijke wetstoepassing mee dat ervan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

23

uitgegaan mag worden dat geen sprake is van staking van een gedeelte
van de onderneming (vgl. Hierdoor kan bij toepassing van de herinvesteringsreserve gemakkelijker worden voldaan aan de eis van «eenzelfde
economische functie». Bovendien geldt in het geval van overheidsingrijpen de eis van «eenzelfde economische functie» niet. Omdat in zijn
algemeenheid de herinveringsreserve kan worden gevormd en bij
herinvestering kan worden afgeboekt, is het niet nodig om voormeld
artikel 3.64 uit te breiden.
In het verlengde van het voorgaande merken de leden van de CDA-fractie
op dat de indieners in hun eerder aangehaalde brief aan de Eerste Kamer
eveneens hebben aangegeven dat zij de Fiscale Ouderdomsreserve (FOR)
zullen betrekken bij de nieuwe novelle. Voor zover de leden van de
CDA-fractie hebben kunnen nagaan is de betreffende FOR door de
indieners evenwel niet, althans niet kenbaar, betrokken bij de tweede
novelle. Welke overweging ligt ten grondslag aan het besluit om de
toezegging niet in het wetsvoorstel op te nemen? Erkennen de indieners
dat het grootste probleem van de FOR is dat deze na staking niet meer
verder kan worden opgebouwd en zijn de indieners voornemens hier een
oplossing voor te bieden?
Doteren aan de FOR is slechts mogelijk door een ondernemer die aan het
urencriterium voldoet (1225 uren op jaarbasis werkzaam binnen de
onderneming) en als er voldoende ondernemingsvermogen is. Als van dat
laatste geen sprake meer is, valt een bestaande FOR vrij en zijn verdere
dotaties logischerwijs niet mogelijk. Dat geldt in alle gevallen van staking
van een onderneming en dus ook bij staking van een pelsdierhouderij.
Wel is het mogelijk om voor de vrijgevallen FOR een oudedagslijfrente te
bedingen. In dat geval ontstaat een aftrekpost en worden de toekomstige
lijfrente-uitkeringen belast in het jaar van ontvangst.
Om die reden zijn de initiatiefnemers van mening dat de bestaande
faciliteiten op het terrein van herinvestering, bedrijfsstaking en de oude
dag adequaat zijn.
De enige thans nog door de indieners voorgestane wijziging van de Wet
IB heeft betrekking op artikel 3.54. Dit artikel regelt de zogenaamde
herinvesteringsreserve. De regeling omtrent de herinvesteringsreserve
houdt in dat indien bij de vervreemding van een bedrijfsmiddel de
opbrengst de boekwaarde overtreft, bij de bepaling van de winst dat
verschil gereserveerd kan worden voor – kort samengevat – de aanschaf
van bedrijfsmiddelen binnen een periode van (maximaal) drie jaar. Ten
aanzien van bedrijfsmiddelen waarop niet wordt afgeschreven of waarop
in meer dan 10 jaar wordt afgeschreven vindt afboeking van een
herinvesteringsreserve slechts plaats voor zover de herinvesteringsreserve is gevormd ter zake van de vervreemding van bedrijfsmiddelen met
eenzelfde economische functie in de onderneming als de aangeschafte of
voortgebrachte bedrijfsmiddelen. Deze laatste beperking geldt weer niet
indien de herinvesteringsreserve is gevormd ter zake van de vervreemding van bedrijfsmiddelen die een gevolg is van overheidsingrijpen.
Onder overheidsingrijpen wordt in de zin van artikel 3.54 verstaan: a.
onteigening, b. een besluit, daaronder begrepen een regeling, op het
gebied van ruimtelijke ordening, natuur of milieu van een publiekrechtelijke rechtspersoon dat de mogelijkheden om de onderneming of een
gedeelte daarvan op de huidige locatie in de huidige vorm voort te zetten
of uit te breiden in belangrijke mate beperkt of c. bij algemene maatregel
van bestuur aangewezen communautaire of nationale regelgeving die
leidt tot herstructurering van een bedrijfstak. Hoe staan de indieners
tegenover lokale of provinciale initiatieven om een compensatie te
creëren? Zijn de indieners van mening dat ten aanzien van dergelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

24

initiatieven expliciet vast gelegd dient te worden dat de winst welke
voortkomt uit een eventuele herbestemming van de vrijgekomen
(onder)grond ook aangemerkt wordt als verkregen uit overheidsingrijpen,
gelet op het feit dat de verkoop van deze bouwkavels bij strikte uitleg van
artikel 3.54 Wet IB immers geen (rechtstreeks) gevolg van overheidsingrijpen, maar een vrijwillige handeling?
Omdat de beëindiging van de bedrijfstak wordt aangemerkt als overheidsingrijpen zijn de uitgebreide aanwendingsmogelijkheden van de herinvesteringsreserve van toepassing. Dat geldt ook voor de eventuele boekwinst
als gevolg van een wijziging van de bestemming van de grond die
verband houdt met het overheidsingrijpen.
De indieners lezen artikel 3.54 van de Wet IB aldus dat het voor ondernemers in beginsel niet mogelijk is om de herinvesteringsreserve aan te
wenden voor de investering in nieuwe bedrijfsmiddelen waarop niet of
gedurende een periode van meer dan 10 jaar wordt afgeschreven. De
gedachte daarachter is dat zulks alleen mogelijk is voor zover het gaat
om bedrijfsmiddelen met eenzelfde economische functie (vergelijk artikel 3.54, vierde lid, Wet IB). Omdat het wetsvoorstel voorziet in een verbod
op het houden van nertsen zullen de nieuwe bedrijfsmiddelen niet
dezelfde economische functie hebben. Wanneer is volgens de indieners
sprake van dezelfde economische functie?
Zoals hierna ook wordt opgemerkt geldt de eis van eenzelfde economische functie niet in geval van overheidsingrijpen.
De indieners wijzen erop dat de betreffende beperking niet geldt voor
zover er sprake is van een reserve die is gevormd ter zake van de
vervreemding van bedrijfsmiddelen die een gevolg is van overheidsingrijpen. Wat onder overheidsingrijpen dient te worden verstaan is
limitatief opgesomd in artikel 3.54, twaalfde lid, van de Wet IB (zie
hiervoor). De indieners betwijfelen of het voorgestelde verbod wel tot een
van de in dat artikellid bedoelde gevallen van overheidsingrijpen kan
worden herleid. In dat verband voorziet het aangepaste wetsvoorstel in
een aanpassing van artikel 3.54, twaalfde lid aanhef en onder c, van de
Wet IB. Dit artikellid luidt, in de huidige redactie, als volgt: «bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen communautaire of nationale
regelgeving die leidt tot herstructurering van een bedrijfstak.». De
voorgestane wijziging strekt ertoe dat aan het artikellid «de beëindiging
van een bedrijfstak» wordt toegevoegd. Naar oordeel van de leden van de
CDA-fractie biedt deze wijziging niet de door de indieners beoogde
duidelijkheid. Immers geldt de uitzondering slechts voor zover de
betreffende regeling bij algemene maatregel van bestuur is aangewezen.
Het wetsvoorstel biedt evenwel geen duidelijkheid omtrent het daadwerkelijk aanwijzen van de wet als een regeling als bedoeld in artikel 3.54,
twaalfde lid aanhef en onder c, van de Wet IB. Kunnen de indieners
motiveren waarom niet voor de laatste mogelijkheid is gekozen en delen
de indieners de opvatting van de leden van de CDA-fractie dat de beoogde
duidelijkheid niet geboden wordt?
De voorgestane wijziging past bij de opzet van het huidige artikel 3.54 Wet
IB 2001. Ingevolge het twaalfde lid, onderdeel c, van dat artikel wordt bij
AmvB aangewezen communautaire of nationale regelgeving die leidt tot
herstructurering van een bedrijfstak (of beëindiging daarvan) aangemerkt
als overheidsingrijpen. Aanwijzig bij AmvB kan pas plaatsvinden nadat de
goedkeuring van de Europese Commissie is verkregen. Nadat de
regelgeving is aangewezen, is vervolgens verder discussie over de vraag
of sprake is van overheidsingrijpen niet meer aan de orde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

25

Voor de ondernemingen waarvan continuering niet in de lijn ligt (definitieve staking) biedt deze bepaling geen enkele oplossing volgens de leden
van de CDA-fractie. Daarenboven leidt ze er overigens slechts toe dat de
fiscale winstneming wordt uitgesteld en niet wordt afgesteld. Zijn de
indieners het met de leden van de CDA-fractie eens dat het voordeel in die
zin dus beperkt is? Hoe staan de indieners tegenover de stelling dat
wanneer de herinvesteringsreserve enigszins effectief wil zijn voor
gevallen als de onderhavige, in elk geval de stakingseis moet komen te
vervallen?
Kennelijk is hier sprake van een misvatting, voor de toepassing van de
herinvesteringsreserve geldt namelijk geen stakingseis.
Deze eis geldt immers ook voor de gevallen van overheidsingrijpen zodat
de reeds vereiste aanpassing van lid 12 als zodanig niet lijkt te volstaan. In
de rechtspraak is een pendant ontstaan van de herinvesteringarresten, te
weten de doctrine van de ruilarresten. Hierbij wordt er vanuit gegaan dat
activa worden geruild waarbij de fiscale claim dan net als bij de herinvesteringreserves doorschuift naar de «te ruilen» goederen. Deze ruilarresten
kunnen ook gelden voor andere activa dan bedrijfsmiddelen. Hebben de
indieners in het wetsvoorstel rekening gehouden met de mogelijkheden
voorkomend uit de ruilarresten? Hoe kijken de indieners aan tegen de
mogelijkheid om een structurele regeling te treffen voor die gevallen dat
sprake is van een vervreemdingswinst, door een uitstelregeling ten
aanzien van de verschuldigde belasting te creëren?
Als vorming van een herinvesteringsreserve niet mogelijk is, bijvoorbeeld
omdat geen sprake is van een bedrijfsmiddel of in het geval van
overbrenging naar het privévermogen, komt de vraag op of de ruilarresten van toepassing kunnen zijn. De ruilarresten kunnen in beginsel
toepassing vinden op de ruil van alle soorten activa (HR 1 november 1989,
nr. 25 303, en 22 oktober 2010, nr. 09/04077). Bij ruil hoeft geen winst te
worden genomen als economisch gezien de oude toestand is gehandhaafd (HR 28 december 1951, (B) 9129). Naar verwachting zullen de
ruilarresten in dit kader maar een beperkte betekenis hebben omdat de
boekwinst veelal zal worden gerealiseerd bij vervreemding van een
bedrijfsmiddel.
Aan het eventueel creëren van een (nieuwe) generieke uitstelregeling ter
zake van de verschuldigde belasting voor de situaties dat sprake is van
een vervreemdingswinst zijn invorderingsrisico’s, uitvoeringskosten voor
de Belastingdienst, budgettaire consequenties en uitstralingseffecten
verbonden. Voorts gelden bij staking van een onderneming de nodige
fiscale faciliteiten. Daarbij kan worden gedacht aan de mkb-winstvrijstelling (12% van de stakingswinst), de stakingaftrek (€ 3630), omzetting
oudedagsreserve in oudedagslijfrente en het bedingen van een
stakingslijfrente (thans: € 443 059, € 221 537 of € 110 774; i.h.a. afhankelijk van de leeftijd van de stakende ondernemer).
De leden van de CDA-fractie wijzen in dit kader ook op de mogelijkheid
om de vervreemdingswinst te reserveren ten behoeve van een aanvulling
op het pensioen. De indieners lijken er – overigens ook op dit punt zonder
toelichting – van uit te gaan de nertsenhouders in staat zullen zijn om hun
bedrijfsmiddelen te verkopen voor een waarde hoger dan de boekwaarde.
Deze gedachte miskent evenwel de omstandigheid dat als gevolg van het
verbod de bedrijfsmiddelen hun specifieke functie zullen verliezen zodat
op zijn minst niet aannemelijk lijkt te zijn dat de bedrijfsmiddelen voor een
hogere waarde dan de boekwaarde zullen worden verkocht. Verwachten
de indieners ook dat het verbod zal leiden tot afwaardering van bedrijfsmiddelen en onder welke voorwaarden en hoe stelt de Belastingdienst de
marktwaarde van dergelijke bedrijfsmiddelen vast?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

26

In het algemeen geldt dat een bedrijfsmiddel kan worden gewaardeerd op
kostprijs minus afschrijving of de lagere bedrijfswaarde. De bedrijfswaarde is de hoogste van de directe en de indirecte opbrengstwaarde.
Zolang een bedrijfsmiddel binnen de onderneming wordt aangewend en
dus nutsprestaties aflevert, is een afwaardering naar lagere bedrijfswaarde volgens de jurisprudentie niet aan de orde omdat de indirecte
opbrengstwaarde dan niet is gedaald. Als een bedrijfsmiddel daarentegen
buiten gebruik wordt gesteld, kan – in zijn algemeenheid – wel een
afwaardering naar lagere bedrijfswaarde plaatsvinden. Dat kan tot een
afwaarderingsverlies leiden.
Het is daarom niet reëel te achten dat de nertsenhouders van deze reeds
bestaande fiscale maatregel gebruik zullen kunnen maken ter dekking van
de door hen geleden schade. Delen de indieners deze conclusie van de
leden van de CDA-fractie?
Op basis van de antwoorden van de voorgaande vragen zijn de initiatiefnemers van mening dat nertsenhouders gebruik kunnen maken van de
bestaande fiscale maatregelen.
Samengevat concluderen de leden van de CDA-fractie dat het
wetsvoorstel in feite volstaat met een verwijzing naar reeds bestaande
fiscale voorzieningen. Dit wijkt ten eerste af van de duidelijke toezeggingen die de indieners aan de Eerste Kamer in dat verband hebben
gedaan. Bovendien gaan deze bestaande fiscale regelingen uit van de
gedachte dat de nertsenhouders in staat zullen zijn om – al dan niet
geleidelijk – de bedrijfsactiviteiten te staken met winst. Voor de juistheid
van deze veronderstelling ontbeert het wetsvoorstel evenwel iedere
toelichting, terwijl uit de ter zake beschikbare deskundigenrapporten reeds
de onjuistheid van deze veronderstelling blijkt. Kunnen de indieners een
reactie geven op de opgestelde deskundige rapporten?
Na overleg met fiscale adviseurs en de Belastingdienst zijn de initiatiefnemers van mening dat aanpassing van vigerende regelgeving in principe
niet nodig is. De bestaande faciliteiten op het terrein van herinvestering,
bedrijfsstaking en oude dag zijn volgens de initiatiefnemers adequaat.
Alleen de definitie «overheidsingrijpen» dient in de Wet inkomstenbelasting 2001 verduidelijkt te worden.
Het in feite ongemotiveerd verwijzen naar bestaande fiscale regelingen
kan, mede gelet op de toezeggingen die dienaangaande zijn gedaan, naar
het oordeel van de leden van de CDA-fractie niet worden aangemerkt als
een vorm van adequate schadeloosstelling die voldoet aan de daaraan
ingevolge de rechtspraak te stellen eisen. De verwijzingen door de
indieners naar in feite reeds bestaande algemene fiscale voorzieningen
kunnen dan ook niet afdoen aan onze eerdere conclusie dat het verbod
geacht moet worden in strijd te zijn met het bepaalde in artikel 1 EP
EVRM.
Zie ook eerdere beantwoording betreffende het EVRM in reactie op vragen
van leden van de VVD fractie. De indieners wijzen op bovengenoemde en
onderstaande woorden van de parlementair advocaat.
...
66. Indien ervan mag worden uitgegaan dat de afbouwtermijn van tien
jaar de pelsdierhouders een reële mogelijkheid biedt om de schade in
redelijkheid te beperken, is er ons inziens, gelet op die afbouwtermijn en
de voorzienbaarheid van het verbod, een aanzienlijke kans dat de rechter
zal oordelen dat het wetsvoorstel (de wet) zonder schadevergoedingsregeling een fair balance treft tussen het algemeen belang en de keuze voor
het verbod enerzijds en de effecten van het verbod op de pelsdierhouders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

27

anderzijds.» de conclusies luiden dan ook «Wij achten de kans aanzienlijk
dat de rechter geen aanleiding zal zien de pelsdierhouders schadevergoeding toe te kennen, mits komt vast te staan dat de afbouwtermijn van
tien jaar de pelsdierhouders een reële mogelijkheid biedt om hun schade
te beperken. Bij deze inschatting speelt een rol dat het verbod op de
pelsdierhouderij bij wet in formele zin zal zijn geregeld en dat het verbod,
gelet op de al jaren bestaande maatschappelijke discussie rond de sector,
voorzienbaar was.
Er bestaat geen algemene regel over de noodzakelijke lengte van de
afbouwtermijn om vorderingen tot schadevergoeding in gevallen als deze
af te weren. Wij kunnen niet beoordelen of de afbouwtermijn van tien jaar
in het geval van de pelsdierhouderij een reële mogelijkheid biedt om de
schade te beperken. We achten het op voorhand niet aannemelijk dat bij
een afbouwtermijn van tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen
kunnen maken op schadevergoeding.»
De conclusie is verder dat de wet na aanname in formele zin geregeld zal
zijn en dat het verbod voorzienbaar was, waarmee het ondernemersrisico
in beeld komt.
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over mogelijke
stakingswinst en de herinvesteringreserve. De indieners geven aan dat bij
het geleidelijk verleggen van bedrijfsactiviteiten geen sprake is van
bedrijfsstaking en stakingswinst en dat tussentijdse boekwinst kan
worden ondergebracht in de herinvesteringsreserve. Zij geven ook aan
dat in het geval een bedrijf wordt gestaakt en nieuwe ondernemingsactiviteiten worden gestart de stakingswinst niet wordt geïnd als deze nieuwe
onderneming binnen een jaar wordt gestart. De leden vragen wat er
gebeurt als een pelsdierhouderij geleidelijk wordt afgebouwd en
tegelijkertijd nieuwe ondernemingsactiviteiten worden gestart? Is de
veronderstelling juist dat artikel 3.64 van de Wet IB dan niet van
toepassing is en in dat geval wel sprake is van stakingswinst, met
bijbehorende belastingheffing?
Van stakingswinst is sprake wanneer het bedrijf daadwerkelijk wordt
gestaakt zonder herstart of wanneer het bedrijf daadwerkelijk wordt
gestaakt en de ondernemer binnen een jaar een nieuwe onderneming
start. In de geschetste situatie is er dus geen sprake van stakingswinst,
indien de ondernemer het bedrijf niet staakt en binnen een jaar (uitgezonderd verlening) een nieuwe onderneming start.
4. Individuele pensioenproblematiek
De leden van de VVD-fractie lezen dat mocht een nertsenhouder die op
het moment van inwerkingtreding van deze wet nertsen als pelsdier
houdt, en op 1 januari 55 jaar en ouder is, vanwege deze wet geconfronteerd worden met onevenredige gevolgen voor zijn pensioenvoorziening,
dan is in artikel I, onderdeel C (artikel 11), van het wetsvoorstel een
hardheidsclausule opgenomen die regelt dat deze nertsenhouder
financieel tegemoet kan komen in zijn pensioenproblematiek. Van belang
is hierbij op te merken dat op bedrijven waar het oudste bedrijfshoofd
jonger is dan 55 jaar (in 2007 en 2008) 81% van de nertsen wordt
gehouden (LEI-rapport «Sanering nertsenhouderij in Nederland: een
Actualisatie», 2008, p. 7). De leden van de VVD-fractie vinden het zorgelijk
dat hierdoor het grootste deel van de nertsenhouders niet in aanmerking
komt voor enige tegemoetkoming op grond van de hardheidsclausule.
Waarom hebben de indieners hiervoor gekozen?
Hardheidsclausule is gekoppeld aan de pensioenvoorziening. De kans op
onevenredige nadelige gevolgen is groter bij ondernemers van 55 jaar of
ouder, omdat jongere ondernemers de tijd en de gelegenheid hebben om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

28

door middel van bijvoorbeeld een nieuwe onderneming hun pensioen
zeker te stellen.
Uit de tweede novelle blijkt – zoals gezegd – dat ondernemers die ten tijde
van de beëindiging van hun pelsdierhouderij 55 jaar of ouder zijn,
aanspraak kunnen maken op een financiële tegemoetkoming. Aan
ondernemers die jonger zijn, wordt echter geen enkele compensatie
toegekend. De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat dit voorstel in
strijd is Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten
(IVBPR), Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens
en fundamentele vrijheden (EVRM) en het Handvest van de grondrechten
van de Europese Unie. De leden van de VVD-fractie vragen of dit voorstel
alle toetsen ten opzichte van de genoemde verdragen zal doorstaan.
Kunnen de indieners hierop ingaan?
De financiële tegemoetkoming aan ondernemers van 55 jaar of ouder
wordt niet zondermeer toegekend. De minister kan volgens dit initiatiefvoorstel een financiële tegemoetkoming verstrekken ten behoeve van de
pensioen van ondernemers van 55 jaar of ouder, indien zij geconfronteerd
worden met onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen. De
initiatiefnemers hebben de werking van de hardheidsclausule beperkt tot
ondernemers van 55 jaar of ouder, omdat zij wellicht geen nieuwe
onderneming kunnen starten of in de resterende werkzame jaren
onvoldoende kunnen toevoegen aan de fiscale oudedagsreserve uit de
bedrijfsresultaten van een nieuwe onderneming. Jongere ondernemers
hebben de tijd en de gelegenheid om door middel van bijvoorbeeld een
nieuwe onderneming hun pensioen zeker te stellen. Zie ook eerdere
beantwoording betreffende het EVRM in reactie op vragen van leden van
de VVD fractie.
De leden van de VVD-fractie constateren dat het voorstel ook geen
oplossing biedt voor werknemers. De term pensioenschade schijnt in dit
voorstel alleen betrekking te hebben op ondernemers die hun onderneming uitoefenen in de vorm van een rechtspersoon waarbij zij zelf in
loondienst zijn. Bij staking van de activiteiten van de onderneming zal ook
het dienstverband van de werknemer ten einde komen. Ten gevolge
daarvan zal de opbouw van pensioenafspraken worden gestaakt. Waarom
hebben de indieners hier in het voorstel geen rekening meegehouden?
De hardheidsclausule maakt geen onderscheid tussen rechtsvormen. Elke
ondernemer van 55 jaar of ouder die geconfronteerd wordt met onevenredige nadelige gevolgen voor zijn/haar pensioen kan een beroep doen op
de hardheidsclausule. Daarbij zal de minister rekening houden met de
omstandigheden van het geval.
Het wetsvoorstel voorziet in een zogenaamde hardheidsclausule op grond
waarvan de minister bevoegd is om degene die op de dag van inwerkingtreding van de wet nertsen (als pelsdier) houdt en ouder is dan 55 jaar een
tegemoetkoming te verlenen bij onbillijkheden van overwegende aard die
zich als gevolg van het verbod ten aanzien van zijn pensioenvoorziening
voordoen, zo lezen de leden van de CDA-fractie. Kunnen de indieners
ingaan op de onderstaande passage uit de inbreng van Accon AVM voor
het rondetafelgesprek over de pelsdierhouderij op 7 juni jl. over de
pensioenproblematiek voor nertshouders? «De regeling met betrekking
tot de individuele pensioenproblematiek is in zeer algemene bewoordingen beschreven. Binnen de systematiek van de fiscale wetgeving zie ik
geen aanknopingspunten om te komen tot concrete maatregelen welke
passen binnen het voorgestelde hardheidsclausulebeleid. Daarbij moet in
ogenschouw genomen worden dat de pensioenproblematiek en daaraan
gekoppeld de pensioenregelgeving voor een ondernemer in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

29

eenmanszaak of personenvennootschap van geheel andere aard is dan
die in de BV. In de beschouwing rond de pensioenproblematiek komt naar
mijn mening onvoldoende tot uiting dat bij ondernemers is het middenen kleinbedrijf de waarde van de onderneming de dekking vormt voor het
pensioen. Met andere woorden, de financiële middelen om na 65-jarige
leeftijd een pensioen uit te kunnen keren, komen vrij na verkoop van de
onderneming. Slechts door het bedrijf up-to-date te houden houdt men
een verkoopbaar bedrijf. Slechts weinigen zijn in staat om tijdens het
bestaan van de onderneming geldmiddelen af te zonderen en te
bestemmen voor een oudedagsvoor-ziening. Nu de Wet verbod pelsdierhouderij het houden van pelsdieren op termijn onmogelijk maakt, zal de
waarde van het bedrijf dalen en wordt daarmee een gat geslagen in de
financiële basis welke voor de oudedagsvoorziening noodzakelijk is.»
De hardheidsclausule ten aanzien van de pensioenvoorziening kent de
minister een discretionaire bevoegdheid toe. Om die reden is er geen
aanknopingspunt tussen de pensioenvoorziening volgens dit initiatief en
de fiscale wetgeving.
De initiatiefnemers maken in geval van de hardheidsclausule geen
onderscheid in rechtsvormen. De minister zal, op basis van de discretionaire bevoegdheid, namelijk te allen tijde rekening houden met de
omstandigheden van een geval. Ondernemers van 55 jaar of ouder die de
waarde van het bedrijf nodig hebben om hun pensioen te dekken, kunnen
in geval van onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen een
beroep doen op de hardheidsclausule. De situatie die Accon AVM schetst
wordt dus ondervangen door de hardheidsclausule. Ondernemers jonger
dan 55 jaar hebben de tijd en de gelegenheid om door middel van
bijvoorbeeld een nieuwe onderneming hun oudedagsreserve zeker te
stellen.
Vastgesteld moet worden dat de regeling volgens de indieners slechts is
bedoeld «voor de meest schrijnende gevallen van oudere ondernemers
(55+), die een onevenredig groot nadeel oplopen in hun pensioen
vanwege de wet». Jongere nertsenhouders vallen niet onder de werkingssfeer van de hardheidsclausule, hetzelfde geldt voor schade die niet tot
het pensioen van de nertsenhouder is te herleiden. Van belang is om bij
het voorgaande op te merken dat op de bedrijven waar het oudste
bedrijfshoofd jonger is dan 55 jaar (in 2007 en 2008) 81% van de nertsen
wordt gehouden (LEI-rapport «Sanering nertsenhouderij in Nederland:
een Actualisatie», 2008, p. 7). De leden van de CDA-fractie maken zich
zorgen over het feit dat het grootste deel van de nertsenhouders derhalve
niet in aanmerking komt voor enige tegemoetkoming op grond van de
hardheidsclausule. Is dit een bewuste keuze van de indieners en kunnen
zij dit toelichten?
Hardheidsclausule is gekoppeld aan de pensioenvoorziening. De kans op
onevenredige nadelige gevolgen is groter bij ondernemers van 55 jaar of
ouder, omdat jongere ondernemers de tijd en de gelegenheid hebben om
door middel van bijvoorbeeld een nieuwe onderneming hun pensioen
zeker te stellen. Zie voor het overige antwoorden betreffende de
overgangstermijn in reactie op vragen van de leden van de VVD fractie.
Overigens achten de leden van de CDA-fractie het onjuist om, zoals de
indieners lijken te doen, bij de beantwoording van de vraag of er sprake is
van een «individual and excessive burden» betekenis toe te laten komen
aan de schade van de pelsdierhouders ten opzichte van elkaar. Klopt het
dat de indieners hier inderdaad waarde aan laten toekomen? Zo ja,
kunnen de indieners dit toelichten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

30

Nee. De initiatiefnemers beperken de hardheidsclausule tot ondernemers
van 55 jaar of ouder, omdat zij wellicht geen nieuwe onderneming kunnen
starten of in de resterende werkzame jaren onvoldoende kunnen
toevoegen aan de fiscale oudedagsreserve uit de bedrijfsresultaten van
een nieuwe onderneming. Binnen deze groep kunnen er ondernemers zijn
die door dit verbod onevenredige nadelige gevolgen ondervinden voor
hun pensioen. De minister zal bij het toekennen van een tegemoetkoming
op basis van de hardheidsclausule rekening houden met de omstandigheden van een geval.
De gedachte lijkt overigens te zijn dat oudere nertsenhouders zwaarder
zullen worden getroffen dan jongere nertsenhouders. Kunnen de
indieners deze redenering verder onder-bouwen nu deze gedachte geen
steun vindt in de te dezen relevante rechtspraak van het EHRM?
De initiatiefnemers zijn van mening dat ondernemers van 55 jaar of ouder
ten opzichte van jongere ondernemers onevenredig nadeel kunnen
ondervinden voor hun pensioen. Ondernemers van 55 jaar of ouder
kunnen wellicht niet een nieuwe onderneming starten of kunnen in de
resterende werkzame jaren onvoldoende pensioen opbouwen uit de
bedrijfsresultaten van een nieuwe onderneming. Bij jongere ondernemers
is de situatie immers anders. Zij hebben immers genoeg tijd om hun
pensioen met andere werkzaamheden of onderneming op te bouwen.
De leden van de CDA-fractie constateren dat het onduidelijk is op grond
van welke criteria zal worden beoordeeld of een nertsenhouder, die onder
de zeer beperkte werkingssfeer van de hardheidsclausule valt, voor een
tegemoetkoming in aanmerking komt en wat in dat geval de hoogte van
de tegemoetkoming zal zijn. Kunnen de indieners toelichten waarom er
voor gekozen is om geen criteria op te nemen in het wetsvoorstel?
De hardheidsclausule kent de minister een discretionaire bevoegdheid
toe. Dit houdt in dat de minister naar omstandigheden van een geval een
tegemoetkoming kan verstrekken aan een ondernemer van 55 jaar of
ouder die volgens de minister onevenredig nadelige gevolgen ondervindt
voor zijn/haar pensioen. Vanwege deze discretionaire bevoegdheid kan de
minister ten aanzien van de uitvoering van de hardheidsclausule regels
opstellen.
In het voorgaande hebben de leden van de CDA-fractie reeds, onder
verwijzing naar vaste rechtspraak van het EHRM, toegelicht dat onduidelijkheid over een schadevergoedingsregeling bijdraagt aan het oordeel dat
er sprake is van een «individual and excessive burden». Graag vernemen
de leden van de CDA-fractie een reactie van de indieners op dit standpunt.
Een schadevergoedingsregeling zou moeten worden toegekend, indien
nertsenhouders onevenredige schade (individual and excessive burden)
zouden ondervinden door het verbod. Er is echter geen enkele reden om
aan te nemen dat er sprake is van individual and excessive burden. Zoals
eerder beargumenteerd is de termijn van 10 jaar voldoende is voor
ondernemers om hun werkzaamheden af te bouwen en een nieuwe
onderneming te starten. Daarnaast is er geen sprake van onevenredige
schade, omdat dit verbod, gelet op het politieke en maatschappelijke
klimaat, voorafgaand aan de inwerking van deze wet te voorzien is
geweest voor de nertsenhouders.
De initiatiefnemers sluiten niet uit dat ondernemers van 55 jaar of ouder
in individuele gevallen geconfronteerd zouden kunnen worden met
onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen, omdat zij wellicht in
de resterende werkzame jaren onvoldoende pensioen kunnen opbouwen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

31

uit de bedrijfsresultaten van een nieuwe onderneming. Voor deze groep is
om die reden een hardheidsclausule opgenomen.
Het absolute verbod om pelsdieren te mogen houden betekent een zeer
zware inbreuk op het verdragrechtelijk beschermde recht van de pelsdierhouders om ongestoord van hun eigendommen te mogen genieten. Dit
klemt te meer daar het gaat om een verbod dat uitsluitend om ethische en
morele redenen wordt voorgestaan en de sector door het gedrag van de
overheid reeds lange tijd in onzekerheid verkeert. Het voorgaande voert
de leden van de CDA-fractie tot de conclusie dat er sprake is van een
schending van artikel 1 EP EVRM indien de wet niet voorziet in een
adequate schadevergoedingsregeling. Uit de rechtspraak van het EHRM
vloeit voort dat een dergelijke regeling dient te voorzien in een vorm van
schadevergoeding die moet kunnen worden aangemerkt als «an amount
reasonably related to it’s value». Delen de indieners deze conclusie?
Zie ook eerdere beantwoording betreffende het EVRM in reactie op vragen
van leden van de VVD fractie. De indieners wijzen op bovengenoemde en
onderstaande woorden van de parlementair advocaat.
...
66. Indien ervan mag worden uitgegaan dat de afbouwtermijn van tien
jaar de pelsdierhouders een reële mogelijkheid biedt om de schade in
redelijkheid te beperken, is er ons inziens, gelet op die afbouwtermijn en
de voorzienbaarheid van het verbod, een aanzienlijke kans dat de rechter
zal oordelen dat het wetsvoorstel (de wet) zonder schadevergoedingsregeling een fair balance treft tussen het algemeen belang en de keuze voor
het verbod enerzijds en de effecten van het verbod op de pelsdierhouders
anderzijds.»
de conclusies luiden dan ook «Wij achten de kans aanzienlijk dat de
rechter geen aanleiding zal zien de pelsdierhouders schadevergoeding toe
te kennen, mits komt vast te staan dat de afbouwtermijn van tien jaar de
pelsdierhouders een reële mogelijkheid biedt om hun schade te beperken.
Bij deze inschatting speelt een rol dat het verbod op de pelsdierhouderij
bij wet in formele zin zal zijn geregeld en dat het verbod, gelet op de al
jaren bestaande maatschappelijke discussie rond de sector, voorzienbaar
was.
Er bestaat geen algemene regel over de noodzakelijke lengte van de
afbouwtermijn om vorderingen tot schadevergoeding in gevallen als deze
af te weren. Wij kunnen niet beoordelen of de afbouwtermijn van tien jaar
in het geval van de pelsdierhouderij een reële mogelijkheid biedt om de
schade te beperken. We achten het op voorhand niet aannemelijk dat bij
een afbouwtermijn van tien jaar alle pelsdierhouders aanspraak zullen
kunnen maken op schadevergoeding.»
De conclusie is verder dat de wet na aanname in formele zin geregeld zal
zijn en dat het verbod voorzienbaar was, waarmee het ondernemersrisico
in beeld komt.
De leden van de CDA-fractie verzoeken de indieners een integrale
onderbouwing te geven waarom zij van mening zijn dat de cumulatieve
bezwaren omtrent de onduidelijkheid van zowel de criteria van toekenning
en hoogte van de sloopregeling, de beperkte waarschijnlijkheid dat
pelsdierhouders van de fiscale maatregelen kunnen profiteren, het
beperkte bereik en de onduidelijke criteria omtrent de hardheidsclausule
en de beperkte mogenlijkheid voor pelsdierhouders om in de overgangsregeling hun investeringen terug te verdienen zich gezamenlijk verhouden
tot het verdragrechtelijke recht op adequate schadeloosstelling?
Zie ook eerdere beantwoording EVRM op vragen van leden van de VVD
fractie. Een schadevergoedingsregeling zou moeten worden toegekend,
indien nertsenhouders onevenredige schade (individual and excessive

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

32

burden) zouden ondervinden door het verbod. Van onevenredige schade
is geen sprake, omdat de termijn van 10 jaar voldoende is voor ondernemers om hun werkzaamheden af te bouwen en een nieuwe onderneming te starten. Daarnaast is er geen sprake van onevenredige schade,
omdat dit verbod, gelet op het politieke en maatschappelijke klimaat,
voorafgaand aan de inwerking van deze wet te voorzien is geweest voor
de nertsenhouders.
De initiatiefnemers sluiten niet uit dat ondernemers van 55 jaar of ouder
in individuele gevallen geconfronteerd zouden kunnen worden met
onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen omdat zij wellicht in
de resterende werkzame jaren onvoldoende pensioen kunnen opbouwen
uit de bedrijfsresultaten van een nieuwe onderneming. Voor deze groep is
om die reden een hardheidsclausule opgenomen.
Uit de tweede novelle blijkt – zoals gezegd – dat ondernemers die ten tijde
van de beëindiging van hun pelsdierhouderij 55 jaar of ouder zijn,
aanspraak kunnen maken op een financiële tegemoetkoming voor de
jaren waarin zij geen pensioen opbouwen. Aan ondernemers die jonger
zijn, wordt daarentegen (op dit punt) geen enkele compensatie geboden.
Voorop moet worden gesteld dat zulks een direct onderscheid is op basis
van leeftijd. Hierdoor is de hardheidsclausule uit het wetsvoorstel (althans
het daarin gemaakte onderscheid naar leeftijd) allereerst in strijd met
artikel 26 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke
rechten (IVBPR). Het voornoemde artikel stipuleert namelijk dat: «Allen
zijn gelijk voor de wet en hebben zonder discriminatie aanspraak op
gelijke bescherming door de wet. In dit verband verbiedt de wet discriminatie van welke aard ook en garandeert een ieder gelijke en doelmatige
bescherming tegen discriminatie op welke grond ook, zoals ras, huidskleur, geslacht, taal, godsdienst, politieke of andere overtuiging, nationale
of maatschappelijke afkomst, eigendom, geboorte of andere status.» De
gehanteerde leeftijdsgrens van 55 jaar is verder in strijd met artikel 14 van
het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden («EVRM») juncto artikel 1 van het twaalfde
protocol bij dit verdrag. Dit laatste artikel luidt als volgt: «1. Het genot van
elk in de wet neergelegd recht moet worden verzekerd zonder enige
discriminatie op welke grond dan ook, zoals geslacht, ras, kleur, taal,
godsdienst, politieke of andere mening, nationale of maatschappelijke
afkomst, het behoren tot een nationale minderheid, vermogen, geboorte
of andere status. 2. Niemand mag worden gediscrimineerd door enig
openbaar gezag op met name, een van de in het eerste lid vermelde
gronden.» Kunnen de indieners hierop ingaan? Voorts is het onderhavige
onderscheid in leeftijd zelfs expliciet verboden in artikel 21 van het
Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Met zoveel
woorden: «Iedere discriminatie, met name op het gebied van geslacht,
ras, kleur, etnische of sociale afkomst, genetische kenmerken, taal,
godsdienst of geloofsovertuiging, politieke of andere denkbeelden, het
behoren tot een nationale minderheid, vermogen, geboorte, een
handicap, een leeftijd of seksuele gerichtheid, is verboden.» Volledigheidshalve merken de leden van de CDA-fractie op dat de voornoemde
verdragsbepalingen – daar zij naar aard en inhoud een ieder kunnen
verbinden – rechtstreekse werking hebben (Elzinga & De Lange, Staatrecht
2006, p. 272). Het onderhavige directe onderscheid op basis van de leeftijd
van de ondernemer, is tevens in strijd met het nationale recht. Artikel 1
van de Grondwet bepaalt immers dat: «Allen die zich in Nederland
bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie
wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht
of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.» Concluderend kan
derhalve worden gesteld dat het gemaakte onderscheid naar leeftijd in de
hardheidsclausule in strijd is met artikel 26 IVBPR, artikel 1 van het
twaalfde protocol bij het EVRM, artikel 21 van het Handvest en artikel 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

33

van de Grondwet. Dit brengt de leden van de CDA-fractie bij de volgende
vraag: is de onderhavige leeftijdsdiscriminatie geoorloofd?
Gelijke gevallen dienen gelijk behandeld te worden en voor ongelijke
gevallen geldt die plicht niet. De situatie en omstandigheden van
ondernemers van 55 jaar of ouder is niet gelijk aan de situatie en
omstandigheden van jongere ondernemers. Jongere ondernemers
hebben de tijd en de gelegenheid om hun oudedagsreserve op te bouwen
en zeker te stellen door bijvoorbeeld een nieuwe onderneming te starten.
Een ondernemer van 55 jaar of ouder zal echter niet een nieuwe onderneming kunnen starten of wellicht in de resterende werkzame jaren
onvoldoende pensioen kunnen opbouwen uit de bedrijfsresultaten van
een nieuwe onderneming. De hardheidsclausule heeft daarom betrekking
op oudere ondernemers die in individuele gevallen geconfronteerd
zouden kunnen worden met onevenredige nadelige gevolgen voor hun
pensioen.
Bij het bepalen of de Wet verbod pelsdierhouderij in strijd is met artikel 1
EP EVRM, is het relevant op welke manier er – kort gezegd – compensatie
wordt geboden aan de pelsdierhouders. De leden van de CDA-fractie
constateren dat – als gevolg van de leeftijdsdiscriminatie – alle ondernemers die op de peildatum jonger zijn dan 55 jaar, überhaupt geen
tegemoetkoming kunnen krijgen ten aanzien van hun pensioenvoorziening. Aangezien er aan deze relatief grote groep, 81 % van alle nertsen
worden gehouden in bedrijven waarin het oudste bedrijfshoofd in 2007 en
2008 jonger is dan 55 jaar (LEI 2008, p. 7), op dit punt (in het geheel) niet
worden gecompenseerd, zal de Wet verbod pelsdierhouderij (in de
huidige redactie) een toets aan artikel 1 EP EVRM waarschijnlijk niet
doorstaan. De leeftijdsdiscriminatie is verder – zoals gezegd – in strijd is
met artikel 26 IVBPR, artikel 1 van het twaalfde protocol bij het EVRM,
artikel 21 van het Handvest en artikel 1 van de Grondwet. Dit betekent
echter nog niet zonder meer dat het onderscheid naar leeftijd ook
verboden is. Uit de jurisprudentie volgt namelijk dat moet worden bezien
of er voor het gemaakte onderscheid een legitiem doel bestaat (legitimiteit), of het onderscheid voor het bereiken van dat doel passend is
(doelmatigheid) en of het geboden is (proportionaliteit). Het spreekt voor
zich dat het op de weg van de wetgever ligt om aan te geven wat het doel
is van het onderscheid en waarom dit gerechtvaardigd is. Als de leden
van de CDA-fractie het goed zien, is hieraan tot op heden slechts beperkt
uitvoering gegeven. Niet uit te sluiten is dat het doel (althans één
daarvan) achter de leeftijdsgrens in de hardheidsclausule is gelegen in het
beperken van de overheidsuitgaven. Dit lijkt niet op voorhand een
redelijke en objectieve rechtvaardiging om geen compensatie te bieden
aan nertsenhouders die jonger zijn dan 55 jaar (zie HvJ EU 21 juli 2011, NJ
2011, 522, punt 74). Kunnen de indieners hierop ingaan?
De beperking van de hardheidsclausule is niet bedoeld om de overheidsuitgaven te minimaliseren. De hardheidsclausule is een waarborg voor
een groep ondernemers die in individuele gevallen door het verbod
onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen zouden kunnen
ondervinden. Het doel van de hardheidsclausule is om voor individuele
gevallen in een groep ondernemers van 55 jaar of ouder, tegemoet te
komen in eventuele gevallen van onevenredige nadelige gevolgen voor
hun pensioen.
Gelijke gevallen dienen gelijk behandeld te worden en voor ongelijke
gevallen geldt die plicht niet. De situatie en omstandigheden van
ondernemers van 55 jaar of ouder is niet gelijk aan de situatie en
omstandigheden van jongere ondernemers. Jongere ondernemers
hebben de tijd en de gelegenheid om hun oudedagsreserve op te bouwen
en zeker te stellen door bijvoorbeeld een nieuwe onderneming te starten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

34

Een ondernemer van 55 jaar of ouder zal mogelijk echter moeilijker een
nieuwe onderneming kunnen starten of in de resterende werkzame jaren
onvoldoende pensioen kunnen opbouwen uit de bedrijfsresultaten van
een nieuwe onderneming.
De vraag of er sprake is van onevenredige schade (individual and
excessive burden moet ontkennend worden beantwoord. De termijn van
10 jaar is voldoende voor ondernemers om hun werkzaamheden af te
bouwen en een nieuwe onderneming te starten. Daarnaast is er geen
sprake van onevenredige schade, omdat dit verbod, gelet op het politieke
en maatschappelijke klimaat, voorafgaand aan de inwerking van deze wet
te voorzien is geweest voor de nertsenhouders.
Voorts kan betoogd worden dat een leeftijdsonderscheid dat tot gevolg
heeft dat er sprake is van een schending van artikel 1 EP EVRM, reeds om
die reden geen legitiem doel kan dienen. Daarenboven kan verwezen
worden naar de Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de
arbeid (hierna te noemen: Wet Gelijke Behandeling). Deze wet staat een
onderscheid op basis van leeftijd in beginsel niet toe. De tweede novelle,
meer in het bijzonder de daarin begrepen «hardheidsclausule» is daarmee
in strijd. Aan de orde is dat de term pensioenschade enkel betrekking lijkt
te hebben op ondernemers die hun onderneming uitoefenen in de vorm
van een rechtspersoon waarbij zij zelf in loondienst zijn. Bij staking van de
activiteiten van de onderneming zal ook het dienstverband van de
werknemer ten einde komen. Ten gevolge daarvan zal de opbouw van
pensioenaanspraken worden gestaakt. Op basis van artikel 13 van de Wet
Gelijke Behandeling is ieder beding dat in strijd is met deze wet nietig.
Een eventuele uitwerking van de hardheidsclausule waarbij een onderscheid wordt gemaakt op basis van de leeftijd kan dan ook mogelijk als
nietig worden beschouwd. Daarbij is relevant dat een onderscheid op
basis van leeftijd is verboden bij onder meer de beëindiging van een
arbeidsverhouding. De verplichting tot het beëindigen van de bedrijfsactiviteiten heeft een rechtstreeks verband met de daarop volgende beëindiging van het dienstverband. Indien bij een dergelijke beëindiging een
bepaalde groep op basis van een leeftijdscriterium gunstiger wordt
behandeld dan een andere groep komt dit in strijd met de bepalingen van
de Wet Gelijke Behandeling. De leden van de CDA-fractie vragen de
indieners om hierop in te gaan.
De hardheidsclausule is een waarborg voor een groep ondernemers die in
individuele gevalle door het verbod onevenredige nadelige gevolgen voor
hun pensioen kunnen ondervinden. Het doel van de hardheidsclausule is
om individuele gevallen in een groep ondernemers van 55 jaar of ouder,
tegemoet te komen in eventuele gevallen van onevenredige nadelige
gevolgen voor hun pensioen..
Gelijke gevallen dienen gelijk behandeld te worden en voor ongelijke
gevallen geldt die plicht niet. De situatie en omstandigheden van
ondernemers van 55 jaar of ouder is niet gelijk aan de situatie en
omstandigheden van jongere ondernemers. Jongere ondernemers
hebben de tijd en de gelegenheid om hun oudedagsreserve op te bouwen
en zeker te stellen door bijvoorbeeld een nieuwe onderneming te starten.
Een ondernemer van 55 jaar of ouder zal mogelijk echter moeilijker een
nieuwe onderneming kunnen starten of in de resterende werkzame jaren
onvoldoende pensioen kunnen opbouwen uit de bedrijfsresultaten van
een nieuwe onderneming.
Met betrekking tot de individuele pensioenproblematiek vragen de leden
van de ChristenUnie-fractie wanneer volgens de indieners sprake is van
«onevenredige nadelige gevolgen». Kunnen de indieners dit nader
onderbouwen? En wanneer is volgens indieners sprake van een
«schrijnend» geval?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

35

De hardheidsclausule kent de minister een discretionaire bevoegdheid
toe. Dit houdt in dat de minister naar omstandigheden van een geval een
tegemoetkoming kan vertrekken aan een ondernemer van 55 jaar of ouder
die volgens de minister onevenredig nadelige gevolgen ondervindt voor
zijn/haar pensioen. De begrippen, zoals onevenredige nadelige gevolgen
en schrijnend, worden door de minister ingevuld bij het toepassen van de
hardheidsclausule.
De leden van de SGP-fractie vinden dat de voorgestelde hardheidsclausule met betrekking tot de pensioenvoorziening geen recht doet aan
de daadwerkelijke consequenties die een verbod heeft op de pensioenvoorziening van veel pelsdierhouders. De hardheidsclausule is gebaseerd
op de veronderstelling dat pelsdierhouders in de loop van de tijd geld
reserveren voor hun pensioenvoorziening. Voor veel ondernemers wordt
de dekking van hun pensioenvoorziening echter gevormd door de waarde
van het bedrijf. De betreffende middelen komen pas vrij bij verkoop van
het bedrijf. Kunnen de indieners een inschatting geven van de consequenties van het voorgestelde verbod op de pelsdierhouderij, inclusief de
voorgestelde hardheidsclausule, voor deze ondernemers? Delen de
indieners de mening dat de hardheidsclausule voor het gros van de
pensioenproblematiek geen soelaas lijkt te bieden?
De initiatiefnemers maken in geval van de hardheidsclausule geen
onderscheid in rechtsvormen. De minister zal, op basis van de discretionaire bevoegdheid, namelijk te allen tijde rekening houden met de
omstandigheden van een geval. Ondernemers van 55 jaar of ouder die de
waarde van het bedrijf nodig hebben om hun pensioen te dekken, kunnen
in geval van onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen een
beroep doen op de hardheidsclausule. Ondernemers jonger dan 55 jaar
hebben immers de tijd en de gelegenheid om door middel van bijvoorbeeld een nieuwe onderneming hun oudedagsreserve zeker te stellen.
Indieners wijzen er voorts op dat voormalige nertsenhouders nog steeds
de grond en opstallen van hun voormalige bedrijf kunnen verkopen. Dit
levert zo’n 495 000 Euro op (LEI, 2008). Met de opbrengst daarvan, kunnen
ze volgens berekeningen van CE Delft, nog steeds ruim boven het
gemiddelde pensioen in de land- en tuinbouwsector uit komen.
«Een simpel rekenvoorbeeld toont dit aan. De gemiddelde pensioenduur
in Nederland is 15,2 jaar, voor mannen (AON, 2005). Dit betekent dat de
nertsenfokker de ontvangen 495 000 Euro zou moeten gebruiken om
15,2 jaar lang zijn pensioen te dekken. Uitgaande van een rentevoet van
2,5%, betekent dit dat de ondernemer ruim 39 500 Euro per jaar
beschikbaar heeft. Dit bedrag ligt vele malen hoger dan het bedrag dat de
ondernemers jaarlijks verwachten beschikbaar te hebben bovenop de
AOW ten tijde van pensionering. In totaal verwacht 48% van de respondenten uit LEI (2009) minder dan 15 000 Euro bruto per jaar beschikbaar te
hebben. Ter vergelijking: de gemiddeld opgebouwde aanspraken van
werknemers op pensioenfondsen (tweede pijler) ligt op 17 000 euro.
Slechts een beperkt deel van de agrarische ondernemers (ongeveer een
kwart) bouwt een pensioen op dat zicht geeft op een verwachte uitkering
van 15 000 Euro of meer per jaar bovenop de AOW (LEI, 2009).»
5. Staatssteun
Naar mening van de leden van de CDA-fractie ontbreekt aandacht voor
het Europese mededingingsrecht binnen het wetsvoorstel. Indien er een
compensatie aan de nertsenhouderijen wordt geboden bij staking van hun
bedrijf, en zij die compensatie gebruiken om een nertsenhouderij in een
ander Europees land een nieuwe nertsenhouderij te starten zou dit
kunnen worden aangemerkt als staatssteun. Kunnen de indieners op dit
aspect ingaan, mede in relatie tot het Europese mededingingsrecht?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

36

Er is sprake van staatsteun, indien een staat geldmiddelen ter beschikking
van ondernemingen stelt of hun voordelen verschaft om nagestreefde
economische of sociale doelstellingen te verwezenlijken. In dit geval is
daar geen sprake van. De geldmiddelen die toegekend worden op basis
van de sloopregeling, stakingswinst en de hardheidsclausule geven de
nertsenhouders een tegemoetkoming voor de gemaakte sloopkosten, het
staken van de onderneming en danwel eventuele onevenredige nadelige
gevolgen bij de pensioenvoorziening..Deze tegemoetkoming is dus niet
bedoeld om de nertsenhouders te bevoordelen ten opzichte van andere
ondernemers binnen de EU. Het staat een nertsenhouder uiteraard vrij om
in het buitenland een nieuwe onderneming te starten.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de indieners meer
specifieke informatie kunnen geven over de staatssteunvoorwaarden
waaraan de flankerende maatregelen moeten voldoen?
Er is sprake van staatsteun, indien een staat geldmiddelen ter beschikking
van ondernemingen stelt of hun voordelen verschaft om nagestreefde
economische of sociale doelstellingen te verwezenlijken. In dit geval is
daar geen sprake van.
De leden zijn met name geïnteresseerd of eventuele maatregelen gericht
op individuele ondernemers voortvloeiend uit de hardheidsclausule de
staatssteuntoets kunnen doorstaan. Alle onderdelen van de novelle
moeten, zonodig, ter goedkeuring voorgelegd worden aan de Europese
Commissie, zo lezen de leden van de SGP-fractie. Kunnen de indieners
een onderbouwde inschatting geven van de uitkomst van deze staatssteuntoets?
Naar verwachting zal de novelle niet in strijd zijn met de regels met
betrekking tot staatssteun. Daarnaast zal de hardheidsclausule de
staatssteuntoets doorstaan, omdat de hardheidsclausule een tegemoetkoming is voor ondernemers van 55 jaar of ouder die geconfronteerd
worden met onevenredige nadelige gevolgen voor hun pensioen. Deze
tegemoetkoming is dus niet bedoeld om deze oudere ondernemers te
bevoordelen ten opzichte van andere ondernemers binnen de EU.
6. Kosten en financiële dekking
De leden van de VVD-fractie vragen wat de inschatting is van de indieners
hoeveel de voorgestelde regeling gaat kosten. Welke bedragen zijn
hiervoor in de Rijksbegroting gereserveerd? Wat is de reactie van de
indieners op de schadeclaim van € 1 miljard, zoals verwoord in de brief
van de NFE voor het rondetafelgesprek over de pelsdierhouderij op 7 juni
jl.?
Per amendement is per jaar 2 miljoen gereserveerd, totaal 28 miljoen van
2011 tot en met 2024. Door de sts zijn eerder de sloopkosten op 10 miljoen
geraamd. Dit is exclusief kosten asbestsanering, maar inclusief een
korting (omdat ook de sts uitgaat van een eigen bijdrage van de nertsenhouders van rond de 25%). Het bedrag is gebaseerd op de gemiddelde
offertes die de LEI kreeg voor sloopkosten, zijnde 60 000. De indieners
denken dat de sloopkosten eerder rond de 21 500 zullen liggen, conform
het CE rapport en de logica van het kiezen van de laagste offerte. Om zeer
ruimschoots aan de veilige kant te zitten houden de indieners het bedrag
van 10 miljoen van de sts aan,voor sloopkosten exclusief asbestsanering.
Overigens verwachten de indieners dat een groot deel van de gebouwen
jonger is dan 1993 en geen asbest zal bevatten.
Betreffende de claim van 1 miljard zie eerdere antwoorden op vragen van
leden van de VVD fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

37

De NFE merkt verder op dat bij een verbod de circa 170 nertsenhouders
hun schade zullen verhalen op de overheid. De toenmalig minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit waarschuwde in 2009 al dat de in
het wetsvoorstel opgenomen overgangsregeling individuele nertsenhouders geen reële mogelijkheid zal bieden om de gedane investeringen
terug te verdienen met een redelijk vergoeding voor arbeid en geïnvesteerd kapitaal. Zij waarschuwde voor een reëel risico dat schadevergoedingen via juridische procedures afgedwongen zullen worden. En uit het
advies van de Raad van State van 10 februari 2012 blijkt dat de weigering
van de indieners om nertsenhouders schadeloos te stellen voor het verlies
van hun bedrijven, en ter compensatie slechts een overgangsregeling van
tien jaar voor te stellen, als onvoldoende wordt aangemerkt. Wat is de
zienswijze hierop van de indieners? Hebben de indieners met deze risico’s
rekening gehouden in het voorstel? Zo ja, op welke wijze zijn de risico’s in
het voorstel afgedekt?
De indieners wijzen erop dat de weergave van de VVD fractie van een niet
nader gedefinieerde uitspraak van de minister, wat afwijkt van de
woorden van de voormalig minister Verburg die het volgende schreef in
haar brief 32 369, nr. 12 van 24 september 2010. «Het verbod op de
pelsdierhouderij ontneemt de nertsenhouders immers niet de eigendom
van grond, gebouwen of dieren. Bij regulering, anders dan bij ontneming
van eigendom, is dus niet per definitie een verplichting tot schadevergoeding.... Met de oorspronkelijke overgangstermijn was niet alle schade
onevenredig geweest. Ook met de nieuwe overgangstermijn zal niet alle
schade onevenredig zijn. Desalniettemin kan er sprake zijn van een
disproportionele maatregel in specifieke gevallen. De verruimde
overgangstermijn kan wel invloed hebben op een eventuele schadevergoeding. Hierover kan ik geen concrete cijfers geven, omdat dit afhankelijk
is van specifieke gevallen. Bovendien is het uiteindelijk aan de rechter om
te bepalen of en zo ja, in welke mate de overheid schade zou moeten
vergoeden.» De brief was overigens grotendeels in lijn met het betoog
van de parlementair advocaat. Daarnaast geeft ook minister Verburg aan
dat de afschrijvingstermijn van 10 jaar een normale termijn is voor
afschrijving in de land- en tuinbouw.
De bewering van de VVD fractie dat uit de brief van de Raad van State van
10 februari 2012 blijkt dat «de weigering van de indieners om nertsenhouders schadeloos te stellen voor het verlies van hun bedrijven, en ter
compensatie slechts een overgangsregeling van tien jaar voor te stellen,
als onvoldoende wordt aangemerkt» is feitelijk niet correct. De Raad van
State heeft niet een dergelijke uitspraak gedaan. Integendeel: zij had
slechts enkele wetstechnische opmerkingen in de betreffende brief en
adviseerde de wet met enkele technische aanpassingen aan de Kamer
voor te leggen.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de inschatting is van de
indieners, hoeveel de voorgestelde regeling gaat kosten? Welke bedragen
zijn hiervoor in de Rijksbegroting gereserveerd? Kunnen de indieners
tevens ingaan op de schadeclaim van € 1 miljard, zoals verwoord in de
brief van de NFE voor het rondetafelgesprek over de pelsdierhouderij op
7 juni jl.?
Zie antwoorden n.a.v. vragen van de VVD fractie.
Om de door de leden van de CDA-fractie gevreesde onuitvoerbaarheid
van het verbod verzoeken zij de indieners om een concept-uitvoeringsregeling naar de Kamer te versturen zodat deze betrokken kan worden bij
de behandeling van het aangepaste wetsvoorstel. Daarnaast achten de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

38

leden van de CDA-fractie het van belang dat de pelsdierhouders zo
spoedig mogelijk de effecten van het wetsvoorstel voor ogen krijgen.
De indieners hebben geen enkele reden om te denken dat het verbod
onuitvoerbaar is en ook advisering van de Raad van State is vormt hier
geen enkele aanleiding toe.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe groot nu werkelijk de
financiële gevolgen van het beëindigen van de sector zijn. Zijn hierover
recente onafhankelijke cijfers beschikbaar?
De indieners wijzen op de rapporten van het LEI «economische
verkenning sanering nertsenhouderij» en de actualisatie hiervan. (De
geactualiseerde versie werkt overigens vanuit een door minister Verburg
opgestelde opdracht om bij de te berekenen schade zowel de inkomensschade, de vermogenschade en de sloopkosten mee te nemen, dit in
tegenstelling tot het rapport uit 2007 waarbij geen vermogensschade
werd gerekend omdat er al een afbouwtermijn was. CE Delft concludeert
dat het 2008 rapport daardoor dubbelop kosten rekent.)
Daarnaast zijn er de rapporten van CE Delft («peer review LEI-rapport
sanering nertsenfokkerij» en « compensatie nertsenfokkerij questions &
answers»). Tevens zijn er BOR notities beschikbaar (08-BOR-N-139 en
09-BOR-N-011) en er is een advies van de parlementair advocaat (30 826,
nr. 17).
Overigens wijzen de indieners erop dat het wetsvoorstel 30 826 reeds
door de Tweede Kamer is aangenomen en dit nu voorligt 33 076.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de indieners de
financiële dekking voor de flankerende maatregelen willen realiseren?
Voor welke maatregelen willen de indieners de jaarlijkse € 2 miljoen aan
middelen reserveren, waarvoor in april 2011 een amendement is
aangenomen (Kamerstuk 32 609 XIII, nr. 4)?
Zie eerdere antwoorden op vragen van de VVD fractie. De 2 miljoen van
het amendement zijn ter dekking van de voorliggende novelle.
Zowel de regeling voor de compensatie van sloopkosten als die voor de
tegemoetkoming bij pensioenverlies zijn nog niet verder ingevuld. Dat
biedt, volgens de leden van de SGP-fractie, onvoldoende rechtszekerheid
voor individuele ondernemers. Zij ontvangen daarom graag een nadere
uitwerking van deze regelingen.
Het is volgens de indieners volkomen gebruikelijk om uitvoeringsregels
per AMVB te stellen. Als handreiking voor de invulling hiervan hebben de
indieners, naast de MvT hierboven in de beantwoording op vragen van de
CDA en VVD fractie, nog enkele handreikingen gedaan. De indieners
wijzen erop dat voorzien is in een zware voorhang.
Het is voor de leden van de SGP-fractie niet duidelijk wat het budgettaire
beslag van het voorgestelde extra flankerende beleid kan zijn. Kunnen de
indieners een inschatting geven van het verwachte budgettaire beslag van
de voorgestelde regelingen?
Zie eerdere beantwoording vragen VVD.
7. Overgangstermijn
De leden van de VVD-fractie menen dat de voorgestelde afbouwtermijn
van tien jaar tot gevolg heeft dat banken een verboden sector niet langer
willen financieren en gespecialiseerd personeel de sector massaal zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

39

verlaten. De winstgevendheid van de bedrijven zal sterk onder druk
komen te staan door uitstroom van mensen en middelen, terwijl de kosten
als gevolg van schaalverkleiningseffecten zullen oplopen. De cashflow van
bedrijven zal verminderen omdat de overheid wel eist dat de investeringen op dierenwelzijn gewoon doorgaan tijdens de overgangsperiode.
Het overschakelen op alternatieve activiteiten is voor nertsenhouders
onmogelijk met de huidige gebouwen en inventaris. Het uiteindelijk
gevolg zal zijn dat de circa 170 familiebedrijven binnen een aantal jaren
failliet zullen zijn. Kunnen de indieners hun reactie hierop toelichten?
De indieners hebben kennis genomen van het rapport dat in opdracht van
de nertsenhouders opgesteld is door Deloitte. Hierin wordt op verzoek van
de nertsenhouders een scenario met extreme premissen uitgewerkt. De
indieners zien echter geen onderbouwing waarmee de extreme premissen
aannemelijk gemaakt worden. Indieners zien dan ook geen enkele
aanleiding om aan te nemen dat dit een realistisch of waarschijnlijk
scenario is.
Indieners wijzen er op dat geen enkele onderneming of investering de
garantie heeft om 12 jaar winstgevend te zijn, ook niet een maatschappelijk bediscussieerde sector als de nertsenhouderij, waarvan overigens
slechts 7% van de bevolking het bestaan gerechtvaardigd vindt.
Het rapport is niet objectief te noemen. Het rapport is opgesteld op
verzoek van de nertsenhouders en goeddeels op basis van door hun
aangeleverde gegevens. «Inzichten binnen de sector worden als
uitgangspunt genomen». Hierin zaten extreme en niet objectieve
uitgangspunten:
De loonkosten stijgen met 15%. De afzet in 2012 neemt met 25% af, en
vervolgens wordt uitgegaan van een daling van 33% in 2014. De
voerkosten stijgen vanaf het 2 e prognosejaar jaarlijks met 5%. Onverklaard is verder dat de kosten gebouwen en inventaris sterk oplopen in de
loop der jaren, terwijl het bedrijf in afbouw is. Over de gehele linie valt in
het tabel op p11 op dat alle kosten enorm stijgen en de inkomsten sterk
teruglopen. Niet bepaald een tabel uit het boekje. Deloitte ging overigens
uit van teruglopende opbrengsten door een lagere prijs per pels.
Inmiddels zijn de pelsprijzen echter verdubbeld in 2010–2011 ten opzichte
van 2008–2009.
Deloitte gaat ervan uit dat de sector nog doorgaat met investeren in
uitbreidingen om alle uitgegeven vergunningen volledig te kunnen
opvullen. Dit lijkt de indieners ongewenst en een verkeerd uitgangspunt.
Deloitte gaat ervan uit dat een ondernemer die netto verlies draait, nog
8 jaar doorgaat met het verliesgevende bedrijf. Door oplopende verliezen
is het eindverlies wel 20 keer hoger dan na het eerste verliesgevende jaar.
Dit lijkt niet in overeenstemming met normale ondernemerslogica.
(schema Deloitte p. 11) Kortom: hoe langer de overgangstermijn, hoe
groter het verlies volgens Deloitte.
Betreffende voer:
Het uitgewerkte scenario waar de toeleveringsketen instort en het voer
onbetaalbaar wordt, komt de indieners onrealistisch over. Nertsenvoer is
afval, slacht afval. Er wordt geen aannemelijke reden gegeven waarom dit
plots niet meer voorradig zal zijn of waarom er geen afspraken met de
toeleverende industrie te maken zou zijn. 100 km. over de grens met
Duitsland (waar het niet verboden is) zit een nertsenvoerfabrikant die kan
leveren aan de Nederlandse nertsenhouders. Daarnaast kunnen nertsenhouders gewoon zelf hun voer produceren. Van origine haalde de Poolse
nertsenfokkers hun voer uit Nederland. Vervolgens besloot 1 Nederlandse
ondernemer in Polen het voer daar zelf te maken. Dit was gangbaar in
Polen, daar maakten alle pelsdierhouders hun eigen voer. Er zijn dus
genoeg mogelijkheden voor ondernemende nertsenhouders. Ook kunnen
afspraken met toeleverende industrie gemaakt worden of kan collectief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

40

worden ingekocht. Door Deloitte wordt niet aangegeven waarom
problemen onoverkomelijk zouden zijn.
Betreffende personeel:
Nertsenverzorger is laaggeschoold arbeid waarbij de hoogst genoteerde
vereiste vooropleiding VMBO is. De verantwoordelijkheid voor een goed
fokplan lijkt de indieners een kern competentie van de nertsenhouder. Het
uitvoeren daarvan is, zoals vacatures al aangeven, laaggeschoold werk. Er
is geen enkele reden om aan te nemen dat dit personeel niet meer
voorhanden zou zijn na een verbod. Dit geldt dubbel tijdens de huidige
crisis. De afgelopen jaren heeft de nertsensector sterk uitgebreid en
hebben ze kennelijk snel relatief veel nieuw personeel kunnen vinden. Dat
duidt niet op grote problemen in de toekomst. Als een sector in een
sterfhuisconstructie krimpt, komt er meer overtollig personeel op de
arbeidsmarkt beschikbaar dat laaggeschoold is. In dit geval heeft
vrijkomend personeel als voornaamste kwalificatie ervaring als nertsenverzorger. In een markt met veel aanbod, hebben de prijzen of lonen
eerder de neiging te dalen dan te stijgen. In de sector wordt gebruik
gemaakt van laaggeschoolde arbeid uit Oost-Europa.
Betreffende krediet denken indieners dat banken leningen willen
verstrekken voor elk bedrijf met een goed business model.
Voorts zijn de indieners van mening dat 10 jaar een normale en realistische afschrijvingstermijn is. De 10 jaar afschrijvingstermijn is volgens
KWIN (Kwantitatieve Informatie voor de Veehouderij uitgave van de
Animal Sciences Group van Wageningen UR) een normale termijn voor
afschrijvingen in de land- en tuinbouw. Ook voormalig minister Verburg
noemt dit als normale termijn in haar brief dd 24 september 2010. Ook sts
Bleker noemt in zijn brief van 28 april 10 jaar als normale afschrijvingtermijn in de land- en tuinbouw. Ook CDA-er van Noord stelt in zijn
rapport uit 1999 ter advisering van minister Brinckhorst een afschrijvingstermijn van 10 jaar voor. Bij de Vossenhouderij en chinchillahouderij is
ook een afbouwtermijn van 10 jaar gehanteerd . Per 1 april 2008 was het
houden van deze dieren verboden. (er zijn toen geen bijzondere fiscale
maatregelen getroffen).
Indieners wijzen er op dat verboden of ander overheidsingrijpen in andere
sectoren vaak op korte termijn plaats vonden, zoals het verbod op
smartshops, de verplichte wietpas voor coffeeshophouders in de
grensstreek en de verhoging van BTW voor de podiumkunsten; allemaal
op korte termijn afgekondigd ingrijpen.
De sector heeft afgelopen jaren laten zien met gemak grote schaalsprongen te kunnen maken. Er is geen reden te denken dat dit ondernemersvermogen is verdwenen.
Betreffende de overgangstermijn hebben de leden van de CDA-fractie het
volgende op te merken. De NFE heeft Deloitte, mede gelet op de opvattingen van de indieners en de parlementair advocaat dienaangaande, een
onderzoek laten verrichten naar specifiek de vraag of de voorgestelde
wettelijke regeling het mogelijk maakt voor de sector om de gepleegde
investeringen met een redelijke vergoeding van arbeid en kapitaal terug te
verdienen in 10 jaar. Deloitte concludeert in haar rapport dat de voorgestelde regeling het voor de sector niet mogelijk maakt om de gepleegde
investeringen met een redelijke vergoeding van kapitaal en arbeid terug te
verdienen in een overgangsperiode van 10 jaar. Deloitte concludeert dat
de overgangstermijn de sector geen compensatie biedt voor de door het
LEI berekende schade, maar zal leiden tot faillissementen en door
financiële nood gedwongen bedrijfsbeëindiging met de mogelijkheid van
aanzienlijke restschulden. De belangrijkste redenen voor het ontbreken
van compensatie zijn: 1. het verbreken van het continuïteitsperspectief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

41

van de sector, 2. de onmogelijkheid voor pelsdierhouders om over te
schakelen op alternatieve activiteiten met gebruik van de huidige activa,
3. terugloop van de winstgevendheid door een uitstroom van mensen en
middelen, terwijl de kosten door schaalverkleiningseffecten zullen
oplopen en 4. de terugloop van de cashflow doordat investeringsverplichtingen in dierenwelzijn blijven bestaan. De leden van de CDA-fractie
constateren dat het aangekondigde flankerend beleid onduidelijk en
oneffectief blijkt te zijn. In welke mate zijn de indieners bereid om gelet op
deze constatering de overgangsregeling aan te passen? Wat zijn de
verwachtingen van de indieners voor de gevolgen van punt 4 voor het
dierenwelzijn?
De welzijnsinvesteringen behelzen een plateau of een stukje pvc buis en
een iets groter hok (dat middels aan elkaar schakelen kan worden bereikt).
In 2014 moeten de laatste welzijnsinvesteringen geschied zijn. De
terugverdientijd tot 2024 voor simpele welzijnsvesteringen als een stuk
pvc pijp, is alleszins redelijk. Zie ook de eerdere beantwoording over de
afschrijftermijn van 10 jaar, die ook door verschillende bewindspersonen
als standaard wordt gezien.
De indieners wijzen erop dat de welzijnsinvesteringen verplicht blijven,
daar brengt dit wetsvoorstel geen verandering in. Naleving kan gecontroleerd worden door de bevoegde instanties.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of, gelet op de voorgestelde
flankerende maatregelen, de voorgestelde overgangstermijn (tot 2024)
nog steeds toereikend is?
De indieners zijn ervan overtuigd dat de overgangstermijn van het in de
Tweede Kamer aangenomen wetsvoorstel 30 826 nog steeds toereikend
is. Daarnaast wordt middels voorliggend voorstel extra flankerend beleid
voorgesteld. Zie ook antwoorden op vragen van de leden van de VVD
fractie.
In de novelle wordt er nog steeds van uitgegaan dat de overgangstermijn
van tien jaar voldoende is om gedane investeringen met een redelijke
vergoeding voor arbeid en geïnvesteerd kapitaal terug te verdienen. De
leden van de SGP-fractie delen deze veronderstelling niet. Zij verwachten
ondermeer dat de periferie van de primaire sector, waaronder toeleveranciers en banken, snel afhaakt. Hierdoor worden de primaire bedrijven
gedwongen om eerder de deuren te sluiten en kunnen zij de volledige
overgangstermijn niet benutten.
Zie antwoorden op eerdere vragen van de VVD fractie.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hebben begrip voor
het oogmerk van de indieners om de nertsenhouders hun investeringen
terug te laten verdienen. De eerste novelle biedt ondernemers ruim de tijd
om hun bedrijfsvoering toe te passen aan het naderend verbod. De
niet-verplichte compenserende maatregelen die in de tweede novelle
voorliggen, bieden ondernemers zekerheid inzake pensioen en fiscale
zaken. Ook de niet-verplichte compensatie van sloopkosten biedt de
ondernemers extra zekerheid.
8. Dierenwelzijn en bontproductie
De leden van de VVD-fractie vragen wat er ethisch is aan het verbieden
van een bedrijfstak als de praktijken in het buitenland gewoon doorgaan,
vaak tegen lagere welzijnsnormen dan die gelden in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

42

De indieners wijzen de leden van de VVD-fractie erop dat bont en ook
nertsenbont productie niet overal in de Europese Unie zijn toegestaan. In
Groot-Brittanie, Oostenrijk en Kroatie is de nertsenfokkerij inmiddels
verboden. In Ierland, Finland, Italie, Zweden en Denemarken zijn
wetsvoorstellen en/of initiatieven gereed voor behandeling in het
parlement. Belgie bereidt een nertsenfokverbod voor.
Bulgarije en Duitsland stellen inmiddels zulke hoge eisen aan de nertsenhouderij dat het houden van nertsen de facto onmogelijk is geworden.
In China zijn inmiddels de eerste anti bont protesten gesignaleerd.
De indieners hebben in een eerder stadium gesteld dat zij streven naar
een Europees verbod op het houden van dieren voor hun pels. Welke
garanties kunnen de indieners leveren dat er daadwerkelijk een Europees
verbod op de pelsdierhouderij zal komen? En wanneer er een Europees
verbod zou kunnen komen, zijn er nog steeds producties buiten de
Europese Unie. Hoe kunnen de welzijnsomstandigheden voor gehouden
nertsen in de landen waar de productie naar zal verschuiven gegarandeerd worden? Waarom moet een gezonde sector met bijbehorende
controle vanuit de Nederlandse overheid verboden moet worden, terwijl
de vraag naar bont binnen Nederland zal bestaan? Waarom de ambitie om
de regie uit handen te geven?
Indieners wensen inderdaad een Europees verbod op het houden van
pelsdieren en de handel in hun bont, maar kunnen hier uiteraard geen
garanties voor geven. Indieners wijzen erop dat het feit dat elders iets
gebeurt dat moreel verwerpelijk is, niet betekent dat ook hier dat moreel
verwerpelijke plaats mag vinden.( In dit geval past het houden en doden
van pelsdieren voor hun bont, iet meer in de normen van deze tijd, zoals
blijkt uit het geringe draagvlak van minder dan 10% die het bestaan van
de sector gerechtvaardigd vindt.) Als dat zo zou zijn zou nooit enige
morele vooruitgang in de wereld mogelijk zijn. Sterker: de laagste morele
norm zal overal. Indieners wijzen erop dat een verbod in Nederland zal
bijdragen aan nationale verboden in andere landen.
Een Italiaans en Belgisch verbod plaveiden de weg voor het uiteindelijke
Europese verbod op honden- en kattenbont. Het proces naar het
EU-verbod op zeehondenbont kwam in een aanzienlijke versnelling door
het Belgische en Nederlandse verbod op dit product. Gestimuleerd door
het Nederlandse
verbod op de vossenfokkerij stemde het Deense parlement voor een
verbod op de vossenfokkerij. Nog recenter is er naar aanleiding van het
door de Tweede Kamer aangenomen wetsvoorstel verbod op de
pelsdierhouderij, in Denemarken, België, Noorwegen en Ierland
maatschappelijke debatten ontstaan of deze landen ons voorbeeld niet
moet volgen. Ook in China zijn de eerste bont protesten waargenomen.
De wereldwijde beweging is duidelijk. De vraag is of wij achteraan of
vooraan lopen.
De leden van de CDA-fractie lezen in de schriftelijke bijdrage voor het
rondetafelgesprek over de pelsdierhouderij op 7 juni jl. van een onderzoeker dierenwelzijn bij Wageningen Livestock Research het volgende:
«Voor de productie van bont wordt in Nederland de Amerikaanse nerts
gehouden. Het houden en fokken van nertsen in gevangenschap met als
doel de productie van bont begon ruim 100 jaar geleden in Noordwest
Amerika. Op basis van voortplantingssucces, lage moraliteit en de geringe
angst voor de mens kan worden geconcludeerd dat de in Nederland
gehouden Amerikaanse nerts als gedomesticeerd dier kan worden
beschouwd.» Kunnen de indieners ingaan op het gestelde in deze
schriftelijke bijdrage?
Vervolgens stelt deze onderzoeker het volgende: «Bovendien geeft de
sector aan gewerkt te hebben aan een structuurrijker, alleen het welzijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

43

van nertsen in Nederland is gediend, maar waarmee vanuit Nederland
ook wereldwijd een positieve ontwikkeling in gang kan worden gezet.»
Zijn de indieners het eens met deze onderzoeker dat de Nederlandse
nertsenhouderijen een voorbeeld rol – bewust – vervullen in wereldwijde
context en kunnen de indieners specificeren waaruit – in hun ogen – die
voorbeeldrol bestaat?
Indieners zijn van mening dat ook met domesticatie en huisvestingsaanpassingen de nerts niet geschikt kan worden gemaakts als productiedier.
De indieners wijzen in dit verband op de zogeheten vijf vrijheden zoals die
ook in de aangenomen Wet dieren ook expliciet vastgelegd zijn, die de
basis van goed dierenwelzijn vormen. Op al deze vrijheden wordt een
inbreuk gemaakt, wat de indieners doet conluderen dat de nerts bij zijn
aard, als solitair levend waterroofdier niet geschikt is voor productie.
Het CDON heeft dit als volgt gedocumenteerd.
«Vrijheid van dorst, honger en onjuiste voeding.
Nertsen krijgen een zachte brij te eten, in plaats van prooidieren, met
nadelige gevolgen voor digestie, gebit en eetgedrag.2 Bovendien worden
de dieren in de winterperiode beperkt gevoerd om de dieren in de
gewenste conditie te krijgen voor de volgende reproductiefase. Om de
Animal Science Group te citeren: «Soms is de voedingsbeperking zo sterk
dat, met name de jongere dieren, het niet redden.»3 Ondanks recente
veranderingen in het voerregime is dit probleem niet verholpen. Volgens
de eerste herhaling van de ongeriefanalyse van de Animal Science Group
ontbreken exacte actuele cijfers over het percentage dieren dat ongerief
ondervindt door voerbeperking, maar geven bevindingen in het Welfare
Quality project aan dat het percentage hoger is dan «wenselijk».4 Welk
percentage door de Animal Science Group «wenselijk» wordt beschouwd
is hierbij overigens onduidelijk, voor CDON is dat wenselijke percentage
0%.
Vrijheid van fysiek en fysiologisch ongerief.
«The typical mink cage with a nest box and wire mesh floor impairs mink
welfare because it does not provide for important needs. Particular
problems are limited locomotor and stimulatory possibilities, lack of
opportunity to climb, go into tunnels or swim, and inability to avoid social
contact.»5
Vrijheid van pijn, verwondingen en ziektes.
Volgens de Animal Science Group is de incidentie van staartbijten zeer
aanzienlijk: «Op het moment van pelzen heeft 10–50% van de dieren
aangebeten staarten.»6 Of om het Scientific Committee on Animal Health
and Animal Welfare te citeren: «Non-fatal conditions which affect animal
welfare, for example gastric ulcers, kidney abnormalities and tooth decay,
are sometimes widespread.»7
Vrijheid van angst en chronische stress.
De Animal Science Group concludeert dat vroeg spenen en de beperkingen van de huisvesting leiden tot stress en stereotype gedrag.
Bovendien helpt het niet of onvoldoende om de kooien te verrijken of de
nertsen zo te fokken dat ze minder stereotype gedrag vertonen. Zo
onderzocht een groep wetenschappers of het welzijn van nertsen werd
verbeterd als zij een tredmolentje in de kooi geplaatst kregen. Wat bleek,
de dieren maakten hier gebruik als substituut voor stereotype gedrag.
Anders gezegd, het lopen in de tredmolen werd hun stereotype gedrag.
De compulsieve gedragsstoornis bleef hetzelfde, alleen uitte die zich
anders. De aantasting van het welzijn bleef hetzelfde.8
Ook is geprobeerd nertsen te fokken die zich in de huidige huisvestingssystemen «beter» voelen dan de thans gefokte nertsen. Binnen de
natuurlijke gedragsvariatie hebben zij nertsen geselecteerd die minder
vatbaar zijn voor stereotype (repeterend obsessief) gedrag. De ratio
hierachter was dat stereotype gedrag een belangrijke indicator is van
welzijn en dat dus een foklijn met minder stereotype gedrag nertsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

44

oplevert met minder welzijnsproblemen. De uitkomst was echter negatief,
of zelfs, mogelijkerwijs dat het welzijn van deze «laag stereotype nertsen»
nog slechter was dan van de «hoog stereotype nertsen». De laag
stereotype nertsen waren namelijk angstiger. De onderzoekers concludeerden: «The correlation between stereotypie and confidence in the
present study supports earlier findings showing a higher promotion of
fearful animals in groups of low stereotyping mink. So, although the
selection against stereotypie behaviour clearly reduced the FCM it may
have contradictory consequences for the welfare of mink.»
Vrijheid om het natuurlijke (soorteigen) gedrag te ontplooien.
Nertsen zijn van nature solitaire roofdieren met territoria van 1 tot 5
kilometer lang, die rond en in het water leven. In de fokkerij worden
nertsen gehouden in kleine, draadgazen kooien van 85X30X45 centimeter
met een nestbox van 20 x 20 centimeter. Deze huisvesting maakt het
natuurlijk gedrag (jagen, zwemmen, exploreren) ten ene male
onmogelijk.9
Wat betreft deze laatste vrijheid zij nog opgemerkt dat uitoefening van het
natuurlijk (soorteigen) gedrag centraal wordt gesteld in het regeringsbeleid sinds de Beleidsnota dierenwelzijn uit 2002.10 De nertsenfokkerij is
hiermee onverenigbaar gebleken.
Deze vijf vrijheden gaan over leven, maar bontproductie brengt uiteraard
ook het doden van de dieren met zich mee. De dood is de ultieme inbreuk
op de integriteit van het dier en, anders dan soms wel wordt beweerd, ook
wel degelijk een kwestie van welzijn, want de dood berooft het dier van
verder leven en dus ook van verder welzijn. Ook hierbij geldt dus de vraag
of het doel het middel heiligt.
Dit alles betekent dat mogelijke verbeteringen die realistischer wijze in het
welzijn van de commerciële nertsenfokkerij kunnen worden aangebracht
per definitie tekortschieten om het doel te kunnen rechtvaardigen.
Overigens verdienen de welzijnsverbeteringen die de sector heeft
doorgevoerd sterke relativering. De productschapsverdordening gaat
namelijk over percentages dieren, niet werkelijke aantallen. In 1995, toen
het Plan van Aanpak in werking trad, werden jaarlijks 2,5 miljoen dieren
gehouden. In 2009 was de sector gegroeid tot ongeveer 5 miljoen dieren
per jaar. 2,25 miljoen daarvan zaten echter nog volgens de oude regels
gehuisvest. De zogenaamde «welzijnsinvesteringen» die de sector naar
eigen zeggen heeft gepleegd, betreffen kortom louter uitbreidingen van
de sector.1De afgelopen jaren is de sector verder geëxplodeerd tot 9,7
miljoen dieren. Ook nu valt te vrezen valt dat het aantal dieren dat is
gehuisvest volgens de oude normen niet of nauwelijks is verminderd.»
Indieners wijzen er overigens op dat de deze argumenten vrij uitgebreid
aan de orde zijn gekomen tijdens de behandeling van de inmiddels in de
Tweede Kamer aangenomen wet 30 826 (verbod op de pelsdierhouderij).

1
LEI, Sanering nertsenhouderij in Nederland:
een actualisatie (2008) 8.

De voorzitter van de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA), verdedigde in haar inbreng voor het rondetafelgesprek de onderstaande
redenering: «Echter, de bovenstaande afwegingen en conclusies die ten
grondslag liggen aan het voorstel voor de Wet verbod pelsdierhouderij
laten twee relevante punten buiten nadere beschouwing:
1) niet alle productie van voedingsmiddelen in Nederland dient de
levensbehoefte van de mens – sommige producten an sich, alsook de
totale hoeveelheid beschikbare voedingsmiddelen in Nederland,
zouden als luxeproduct beschouwd kunnen worden;
2) de ethische afweging komt niet alleen tot een positief resultaat
wanneer het doel voldoende zwaar weegt: wanneer de andere kant
van de balans, de potentiële welzijnsaantasting bij het dier, voldoende
verlicht wordt [door bijvoorbeeld de ontwikkeling van innovatieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

45

concepten voor de pelsdierhouderij], bereikt men mogelijk eenzelfde
resultaat.
De huidige conclusies, inclusief de publieke opinie lijkt gebaseerd op de
«huidige praktijk» van pelsdierhouderij, en veronderstelt dat er een
structurele welzijnsaantasting plaatsvindt. Gezien het feit dat het doel van
bontproductie weinig gewicht in de schaal legt, zou echter ook overwogen
kunnen worden of het stellen van omvangrijke plus-welzijnsnormen voor
de pelsdierhouderij niet ook tot een positieve afweging zou kunnen leiden.
Dit zou meer recht doen aan feit dat in Nederland het houden en doden
van dieren voor de productie van luxe-voedingsmiddelen wel degelijk is
toegestaan, en zou in deze zin consistenter zijn in contextoverschrijdende
zin.» Hoe kijken de indieners aan tegen deze redenering van de voorzitter
van de RDA?
Vanwege de aard van nertsen en de bovengenoemde redenen zijn de
indieners van mening dat de nerts niet geschikt is als productiedier.
Daartegenover staat dat het doel «bont» tegenwoordig een overbodig
luxeproduct is. De mens kan makkelijk zonder. Bovendien bestaan er
goede vervangers.
In oktober 2007 heeft de Universiteit Wageningen een inventarisatie laten
uitvoeren naar welzijnsknelpunten bij rundvee, varkens, pluimvee, nertsen
en paarden, ter voorbereiding op de Nota Dierenwelzijn «Ongerief bij
rundvee, varkens, pluimvee, nertsen en paarden» (F.R. Leenstra, E.K.
Visser, M.A.W. Ruis et al. Animal Science Group, Wageningen 2007.
Rapport 71). De conclusie van dat onderzoek is onder andere dat er
ongerief voortkomt uit de huisvesting (prikkelarm) en de voeding (beperkt
voeren van de overwinterende teefjes). Ook is de uitval onder pups hoog.
De onderzoekers stellen verder vast dat de nerts het enige productiedier is
dat als volwassen dier van nature solitair leeft en ook niet gedomesticeerd
is. Dit probleem is volgens de ASG niet oplosbaar: «De nerts is in
vergelijking met de andere diersoorten, die in dit rapport behandeld
worden, een moeizaam te domesticeren soort. Er zijn lijnen speciaal
geselecteerd op tamheid en minder angst en agressie naar de mens, maar
dergelijke selectie bleek niet erg effectief. Tegelijkertijd wordt door de
toenemende schaalvergroting het contact met mensen minder frequent
en zal de nerts angstig en agressief blijven.» (p. 25)
Nertsen worden gehouden in kleine, draadgazen kooien. Door deze
huisvesting zijn zij niet in staat hun natuurlijk gedrag te ontplooien. Met
name geldt dit het zwemmen en jagen: nertsen zijn roofdieren die van
nature langs en in het water leven in een territorium van één tot vijf
vierkante kilometer groot.
Verder ligt er een rapport van het wetenschappelijk Veterinair Comité van
de EU (2001). Het wetenschappelijk comité concludeerde dat het met het
welzijn van pelsdieren op fokkerijen slecht gesteld is. Deze dieren zijn
volgens het Comité niet gedomesticeerd als andere landbouwhuisdieren,
met alle problemen van dien. Onder meer wijst het comité op het
probleem dat nertsen op fokkerijen niet in hun zwembehoefte kunnen
voorzien. De welzijnsmaatregelen dan ook op geen enkele manier
toereikend gebleken om de welzijnsproblemen op te lossen.
Elke dierenwelzijnssituatie moet volgens de indieners op zijn merites
beoordeeld worden. De mate van welzijnsovertreding bij nertsen is
dusdanig groot en structureel van aard, dat het overbodige doel bont niet
wordt gerechtvaardigd. Overigens achtte geen van de deelnemers aan het
RTG het aannemelijk dat de nerts nu toegestaan zou worden bij een op te
stellen positieflijst.
Met grote zorg hebben de leden van de fractie van de Partij voor de
Dieren kennisgenomen van de forse uitbreiding van de pelsdierhouderijsector. Cijfers laten vanaf de indiening van het wetsvoorstel in 2006 een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

46

explosieve toename zien van 42% moederdieren op nertsenhouderijen
(Statline, Centraal Bureau voor de Statistiek), nu bijna één miljoen in
totaal. Het aantal nertsen zelf is sterk gegroeid. Kunnen de indieners daar
de meest recente cijfers over aanleveren? Onbegrijpelijk vinden deze
leden dan ook de claim van de NFE voor schadevergoeding: de nertsenfokkers hebben willens en wetens uitgebreid, terwijl zij geacht konden
worden te weten dat een verbod aanstaande zou zijn. Op welke wijze
hebben de indieners deze onverantwoorde toename meegewogen in de
compensatiemaatregelen in de voorliggende novelle? Delen de initiatiefnemers tevens de mening dat het zeer onwenselijk is dat de sector verder
uitbreidt?
De initiatiefnemers delen de mening dat uitbreiding van de sector zeer
onwenselijk is. Indieners zijn van mening dat nertsenhouders hiermee
welbewust een ondernemersrisico hebben genomen door korte termijn
winsten af te wegen tegen het risico van het investeren in een sector die
slechts moreel verantwoord wordt gevonden door een klein deel van de
bevolking. Dit investeringsgedrag toont aan dat de kans groot is dat
investeringen in korte termijn terugverdiend kunnen worden. In de
beoordeling van de vraag of een voormalig nertsenhouder in aanmerking
komt voor een beroep op de hardheidsclausule kan meegewogen worden
of de betreffende nertsenhouder tot vlak voor het verbod heeft uitgebreid.
Ook bij beoordeling van claims door rechters zal dit mogelijk een factor
vormen. In deze verwijzen de indieners naar de parlementair advocaat die
«voorzienbaarheid» als wegingsfactor voor de rechterlijke macht noemt.
edelpelsdieren (moederdieren)
konijnen
voor de
vleesproduktie

voedsters

totaal

nertsen

vossen

Overige

totaal

bedrijven
met
konijnen

edelpelsdieren

x 1000
1991
1992
1993
1994
1995

681
700
610
506
424

105
105
89
74
64

786
805
700
580
488

544
563
466
476
456

10
8
7
7
7

27
5
9
2
1

581
576
482
486
464

521
673
578
428
337

245
258
235
231
216

1996
1997
1998
1999
2000

406
421
382
355
340

61
64
61
55
52

467
485
443
410
392

485
525
566
576
675

7
7
8
5
4

1
3
2
3
1

493
535
575
585
680

311
308
262
231
201

213
213
211
202
192

2001
2002
2003
2004
2005

334
320
280
297
312

49
50
45
49
48

383
371
325
347
360

611
617
613
632
692

5
5
4
3
5

3
12
3
2
7

619
635
621
637
704

183
166
152
147
147

187
183
183
180
176

2006
2007
2008
2009
2010
2011

283
338
282
271
260
262

41
49
41
41
39
39

324
387
323
312
299
302

694
803
849
870
962
977

4
5
-

6
12
18
14
1
1

704
820
867
884
964
978

141
125
102
87
91
86

168
167
166
164
163
161

Betreffende de aantallen zegt het LEI «In vergelijking met het onderzoek
uitgevoerd in 2008 heeft een sterke uitbreiding van het aantal nertsen
plaatsgevonden namelijk van ruim 800 duizend moederdieren in 2007 tot
bijna 1 miljoen moederdieren in 2011 (bron: Landbouwtelling 2011). Het
aantal bedrijven met nertsen is licht gedaald van 168 in 2007 naar 161 in
2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

47

Volgens het LEI 2008 is de netto opbrengst voor het gemiddelde nertsenbedrijf 283 319 per jaar.
Onderstaande informatie komt in de KWIN-Veehouderij 2012–2013 te
staan. Het afgelopen seizoen lagen de prijzen op een hoog niveau en op
basis van het 5-jaarlijks gemiddelde hebben ze de norm fors naar boven
bijgesteld.
Prijzen pelzen
Statistiek
Opbrengstprijzen pelzen, over alle kleurslagen, maten en kwaliteiten
gemiddeld (€)

Opbrengstprijs

06/07

07/08

08/09

09/10

10/11

28,50

30,00

21,50

38,50

44,50

Norm
Opbrengstprijs (per afgeleverde pels) € 32,50
25% Van de nertsenhouders is 55+
Bont anno 2012 kan echt niet meer. Deze mening is niet alleen de leden
van de fractie van de Partij voor de Dieren toegedaan, maar een overgrote
meerderheid van de Nederlanders. Het vorige week verschenen rapport
«Denken over Dieren» (Kamerstuk 28 286, nr. 565) bevestigt nogmaals dat
er geen draagvlak meer is voor bont en pelsdierhouderij in Nederland. Het
onderzoek concludeert dat het merendeel van de Nederlanders het belang
van nertsen zwaarder vindt wegen «dan de belangen van de mens»,
waarmee gedoeld wordt op de ondernemer en de bontdrager. De leden
van de fractie van de Partij voor de Dieren steunen de initiatiefnemers om
deze maatschappelijke waarden eindelijk politiek te vertalen in een
totaalverbod op het fokken van dieren voor hun pels.
Indieners onderschrijven dat er geen draagvlak meer is voor het houden
en doden van nertsen voor hun bont. In 2000 (na aanname van de motie
26 200 XIV, nr. 63) was 78% voor een nertsenfokverbod bij een Intomart
peiling, in 2007 geeft in de Ergo peiling van min LNV 75% van de
bevolking aan tegen het fokken voor bont te zijn. In 2009 geeft in een
opiniepeiling van CenTERdata 80% aan diergebruik voor bont onaanvaardbaar te vinden en slechts 5% aanvaardbaar. Het rapport Denken over
Dieren bevestigt het beeld dat Nederlanders in overgrote mate bij
bontproductie de belangen van het dier zwaarder wegen dan die van de
mens, slechts 7% van de Nederlanders vindt het doden van dieren voor
hun vacht aanvaardbaar.
Van Gerven
Dijsselbloem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 076, nr. 8

48