Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

21 501-07

Raad voor Economische en Financiële Zaken

Nr. 844

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 oktober 2011
Tijdens het overleg op 16 augustusjl. over Griekenland (kamerstuk
21 501-07, nr. 833) heb ik de Tweede Kamer een schriftelijke analyse van
de voor- en nadelen van Eurobonds toegezegd. In deze brief vindt u de
uitwerking hiervan.
Er bestaan verschillende Eurobondvarianten die naast gemeenschappelijke, ook ieder hun eigen voor- en nadelen kennen. Voor alle Eurobondvarianten geldt dat Eurobonds niet zomaar zijn in te zetten op een manier
die effectief is en daarbij toch voldoende waarborgen biedt. Zo lijkt het
juridisch gezien in ieder geval niet mogelijk om op korte termijn
Eurobonds in te voeren waarbij de lidstaten volledig garant staan voor
elkaars schulden, omdat sommige lidstaten hiervoor hun eigen grondwet
zullen moeten aanpassen. Ook kunnen serieuze vraagtekens worden
geplaatst bij de praktische vormgeving en haalbaarheid van bijvoorbeeld
financiële compensatie aan lidstaten die na invoering van Eurobonds
mogelijk duurder uit zijn.
Eurobonds vereisen daarnaast minimaal scherpe afspraken over
budgettaire discipline en financieel toezicht die effectief kunnen worden
afgedwongen. De huidige afspraken hierover, en dan met name de
handhaving, voldoen hiervoor niet. Het kabinet heeft in de recente brief
over de toekomst van de Eurozone dan ook duidelijk gesteld dat meer
nodig zal zijn om de effectieve handhaving van de gemaakte afspraken te
garanderen.
Eurobonds zijn daarmee potentieel alleen mogelijk op de lange termijn, en
niet geschikt als crisisinstrument. Eurobonds lossen de problemen die ten
grondslag liggen aan deze crisis dan ook niet op. Het gebrek aan
begrotingsdiscipline is de kern van het probleem waar wij voor staan, en
de voorgenoemde brief beoogt daar ook oplossingen voor aan te dragen.
Hiervoor is veel scherpere handhaving nodig van de afspraken die
gemaakt zijn. Dit heeft voor het kabinet prioriteit.

kst-21501-07-844
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

1

Niettemin ga ik conform de toezegging in deze brief in op de voor- en
nadelen van Eurobonds. Voorafgaand aan deze analyse wordt een tweetal
veelgenoemde Eurobondvarianten geïntroduceerd. Tot slot gaat de brief
ook concreter in op de mogelijke gevolgen voor Nederland van de
introductie van Eurobonds.
Eurobondvarianten
De meest gangbare definitie van Eurobonds is dat de eurolanden
gezamenlijk overgaan tot het uitgeven van schuld, waarbij de individuele
landen garant staan voor alle schuld die gezamenlijk wordt uitgegeven
(een zogenaamde joint-and-several garantie). Landen zijn dan
aanspreekbaar op elkaars schulden. In theorie kan iedere deelnemer op
alle gezamenlijk uitgegeven schulden worden aangesproken. In de praktijk
betekent dit dat de sterkere deelnemers aanspreekbaar zullen zijn op hun
eigen schuld én op de schulden van de zwakkere deelnemers. Er zijn
verschillende varianten denkbaar voor het invoeren van Eurobonds.
Hieronder wordt een tweetal veelbesproken varianten kort toegelicht.
1. Eurobonds voor de gehele Eurozone of voor een deel van de eurozone
In deze variant wordt de Europese schulduitgifte geheel gecentraliseerd.
De invoering kan zowel geleidelijk als onmiddellijk gebeuren. Bij geleidelijke invoering kan de financiering van eventuele begrotingstekorten en de
herfinanciering van aflopende staatsobligaties door middel van de uitgifte
van Eurobonds gebeuren. Onmiddellijke invoering daarentegen behelst
dat daarnaast ook bestaande publieke schulden worden omgezet naar
Eurobonds.
Volledig gecentraliseerde schulduitgifte hoeft niet voor de hele eurozone
te gebeuren. Dit zou ook met een (kleine) groep eurolanden kunnen,
waarbij later eventueel andere eurolanden kunnen aansluiten wanneer
aan bepaalde vooraf bepaalde criteria wordt voldaan. De kopgroep zou in
de uiterste gevallen kunnen bestaan uit de meest of uit de minst kredietwaardige eurolanden. In beide gevallen is voor de kleinere deelnemers
aan deze Eurobonds sprake van een rentevoordeel als gevolg van grotere
uitgiftevolumes die de verhandelbaarheid van deze obligaties ten opzichte
van de oude situatie doen vergroten. Deze liquiditeitswinsten zullen voor
de grotere deelnemers beperkt(er) zijn. Vanzelfsprekend zijn de liquiditeitswinsten hierbij afhankelijk van de grootte van de gebundelde schuld.
Zolang eurolanden waarvan de risicoperceptie met betrekking tot de
houdbaarheid van de overheidsschuld gelijk is, overgaan tot het bundelen
van schuld, is geen groot verschil te verwachten in de vergoeding die de
investeerders vragen voor het risico dat zij met deze investering lopen (de
risicopremie).
2. Gedeeltelijke gezamenlijke schulduitgifte
Er zijn verschillende varianten waarbij slechts een gedeelte van de
schulden van de individuele landen wordt uitgegeven in Eurobonds. De
schuld die een land mag uitgeven via Eurobonds wordt dan gemaximaliseerd tot een bepaald percentage van het BBP. Voor het resterende deel
van de schuld is het land zelf verantwoordelijk en moeten nationale
obligaties worden uitgeven. Op deze wijze wordt geprobeerd om moral
hazard problemen te verminderen dan wel te voorkomen (zie ook ad a bij
de nadelen van Eurobonds verderop in de brief).
Het bekendste en meest concrete voorstel op het terrein van gezamenlijke
schulduitgifte is afkomstig van de denktank Bruegel, genaamd the blue
bond proposal. In een eerder stadium heb ik de Tweede Kamer hierover

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

2

op verzoek al een appreciatie gegeven.1 De kern van het voorstel is dat
lidstaten hun schuld tot en met 60% van het BBP bundelen en op deze
manier garant staan voor elkaars schulden (joint-and-several garantie) tot
en met deze grens. Dit zijn de «blauwe» obligaties. De schulden hebben
een preferente (senior) status. Schulden hoger dan 60% zullen door de
staten zelf moeten worden uitgegeven. Dit zijn de «rode» obligaties.
Hiervoor staan de overige lidstaten niet garant. Deze schulden hebben een
niet-preferente (junior) status. Tevens ligt er aan de rode obligatieseen
procedure voor een ordentelijk faillissement ten grondslag wanneer een
lidstaat niet meer aan zijn betalingsverplichtingen kan voldoen.
Voordelen Eurobonds
a) Voorkomen buitenproportionele druk op eurolanden
Landen van de Eurozone blijven via Eurobonds verzekerd van toegang tot
de financiële markten, waarmee de negatieve externe effecten (besmettingsgevaar) van druk vanuit de financiële markten op één lidstaat naar
andere leden kan worden voorkomen. Alleen de kredietwaardigheid van
de eurozone als geheel zou nog door markten op de proef kunnen worden
gesteld wanneer (i) markten twijfelen aan het politieke committment dat
ten grondslag ligt aan de Eurobonds of (ii) wanneer twijfels rijzen of de
sterkere landen in geval van nood financieel wel de lasten van de
zwakkere landen kunnen dragen. Situatie (i) kan de rente op Eurobonds
(fors) doen stijgen. In het uiterste geval betekent dit dat de Europese
lidstaten hun garantieverplichtingen na verloop van tijd niet meer kunnen
nakomen omdat financiering via Eurobonds dermate duur is geworden
dat dit de schuldhoudbaarheid van (een deel van) de deelnemers in
gevaar brengt.
b) Een lagere liquiditeitspremie
Wanneer landen gezamenlijk Eurobonds gaan uitgeven is de liquiditeit
van de markt voor Eurobonds groter dan de liquiditeit van de afzonderlijke
nationale markten. Met name landen waarvan de absolute omvang van de
staatschuld klein is, zullen hiervan profiteren. Zo laat een paper van
denktank Bruegel zien2 dat, onder redelijke aannames, de gemiddelde
liquiditeitswinst voor de hele Eurozone 30 basispunten zou kunnen
bedragen bij de overstap naar Eurobonds. Overigens is de mate van een
eventuele transitieperiode richting Eurobonds en de precieze vormgeving
van de Eurobondsvariant ook van invloed op de liquiditeitspremie. Zo
leidt een geleidelijke invoering van Eurobonds in de blue bond proposal in
het begin tot een minder liquide Eurobondmarkt. Voor een lidstaat met
een totale schuld van net boven de 60% BBP pakt de liquiditeitspremie
voor het gedeelte boven 60% ook slecht uit, omdat de totale markt voor
«rode» schuld van een dergelijke lidstaat slechts klein zal zijn.
c) Een versterkte rol van de Euro als wereldwijde reservevaluta
Bij voldoende omvangrijke gezamenlijke schulduitgifte is het mogelijk dat
Europa in staat zou zijn om met de Verenigde Staten te concurreren als de
meest liquide markt voor overheidsobligaties. De rol van de Euro als
reservevaluta kan hierdoor ceteris paribus worden versterkt. Dit heeft als
voordeel dat er een beter alternatief ontstaat voor de Amerikaanse dollar
als wereldwijde reservemunt. Dit kan de mondiale stabiliteit vergroten
omdat mondiale onevenwichtigheden hierdoor kunnen afnemen.
1
Geannoteerde agenda voor de Eurogroep en
Ecofin van 12 en 13 juli 2010 te Brussel
(kamerstuk 21 501-07, nr. 743).
2
Bruegel policy brief. The Blue bond
proposal.Mei 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

3

d) Gemiddeld lagere rentelasten voor eurogebied als geheel
Het is in theorie mogelijk dat Eurobonds leiden tot een situatie waarin de
gemiddelde rentelasten voor de eurolanden na invoering van Eurobonds
lager zullen liggen dan het gewogen gemiddelde van de rentelasten van
de eurolanden voorafgaand aan de invoering. Dit wordt veroorzaakt door
zowel de (beperkte) liquiditeitswinsten (zie ad b) als door de verwachte
lagere risicoperceptie (risicopremie) voor de eurozone als geheel. Of de
verwachte lagere risicopremie zich daadwerkelijk manifesteert hangt
daarbij af van de geloofwaardigheid van het politieke committment dat
aan de Eurobonds ten grondslag zou liggen en van de mate waarin
financiële markten overtuigd zullen zijn of sterkere landen in geval van
nood financieel wel daadwerkelijk de lasten van de zwakkere landen
kunnen dragen.
Een mogelijkheid hierbij is om aanvullend afspraken te maken over een
compensatiemechanisme voor lidstaten die na invoering van Eurobonds
qua totale rentelasten mogelijk slechter af zijn dan in de oude situatie. In
dat geval kan er in theorie sprake zijn van een Paretoverbetering1 voor het
eurogebied als geheel. Een dergelijk compensatiemechanisme kan
worden bepaald aan de hand van bijvoorbeeld de renteverschillen tussen
lidstaten over een bepaalde periode voorafgaande aan de introductie van
de Eurobonds, of aan de hand van verschillen in de hoogte van de
staatsschuld. Overigens zijn er in de praktijk wel reële obstakels te
verwachten bij het vormgeven van dergelijke compensatie (zie ad c bij de
nadelen verderop in deze brief).
e) Mogelijk versterkte prikkel om schulden af te bouwen
Een voordeel van sommige Eurobondvarianten is dat deze een prikkel
bevatten om schulden af te bouwen naar een houdbaar niveau. Zo is bij
het blue bond proposal schuld boven de 60% BBP junior aan schuld
beneden de 60% BBP, een onderscheid dat op dit moment niet bestaat. Dit
zou betekenen dat in geval van grote problemen de lidstaten voorrang
zullen verlenen aan het uitbetalen van de (senior) blauwe schuld. Door de
hogere risicopremie die daardoor op rode schuld betaald zal moeten
worden, gecombineerd met de veronderstelde procedure voor ordentelijke wanbetaling die voor rode schuld zou bestaan in het voorstel van
Bruegel, moeten lidstaten (veel) meer rente betalen voor rode schuld dan
voor blauwe schuld. Het gevolg is dat er een prikkel ontstaat dit deel van
de schuld snel af te bouwen. Eurobonds kunnen daarnaast een
hulpmiddel zijn bij het voorkomen van verdere schuldopbouw wanneer
lidstaten zich tegen de maximaal toegestane grens voor gezamenlijke
schulduitgifte zouden bevinden en nieuwe tekorten dus niet via de
gezamenlijk uitgifte mogen worden gefinancierd.
Nadelen Eurobonds
a) Moral hazard

1
Een Paretoverbetering is een situatie waarbij
de deelnemers in totaal beter af zijn dan in de
oude situatie zonder dat één van de individuele deelnemers erop achteruit gaat.

Het wegnemen van de marktdruk heeft als keerzijde dat het moral hazard
creëert, wat ten koste gaat van de begrotingsdiscipline. Als dit niet wordt
opgelost, zijn er minder prikkels voor het voeren van verstandig
budgettair beleid. Dit duidt op de noodzaak van harde afspraken voor de
effectieve handhaving op Europees niveau van gemaakte afspraken over
budgettaire discipline en macro-economische convergentie. Enkele
Eurobondvarianten, zoals het blue bond proposal, proberen dit probleem
te verminderen door niet alle schulden van lidstaten gezamenlijk te
garanderen met Eurobonds. Hierdoor worden echter enkele voordelen
van Eurobonds weer (deels) weggenomen, bijvoorbeeld omdat bij rode

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

4

obligaties nog altijd (zeer) forse marktdruk op de individuele eurolanden
kan worden uitgeoefend.
b) Governance
Onder a) is geconstateerd dat een absolute voorwaarde voor Eurobonds is
dat er afdoende waarborgen zijn voor het afdwingen van budgettaire
discipline en macro-economische convergentie. Is dit niet het geval, dan
kunnen onder de «veilige» paraplu van de Eurobonds in de loop van de
tijd dermate grote budgettaire en macro-economische onevenwichtigheden worden opgebouwd dat dit in een later stadium alsnog kan leiden
tot de noodzaak van het effectueren van de afgegeven garanties.
Belangrijke vraag daarnaast is ook de mate waarin gemaakte governanceafspraken daadwerkelijk geloofwaardig zijn op het moment dat deze
moeten worden nageleefd: komt er geen grote druk om strenge afspraken
aan te passen op het moment dat deze echt gaan knellen? Een voorbeeld
hiervan is de 60%-grens uit het voorstel van de blauwe en rode schuld.
Lidstaten met een hoge schuld van ver boven de 60% BBP zullen deze snel
moeten afbouwen, want niet alle aflopende schuld mag immers via
blauwe schuld worden geherfinancierd. Wanneer lidstaten dit niet op
korte termijn kunnen realiseren, en hoge bestraffende rentes op de rode
obligaties dreigen, kan er dus al vrij snel grote politiek druk ontstaan om
de 60%-grens op te hogen. Een ander risico met de 60%-grens is dat er
geen prikkel is om de schuld te verlagen tot onder de 60% BBP, omdat hier
voor de individuele lidstaten door de gezamenlijke schulduitgifte geen
«beloning» meer tegenoverstaat in de vorm van lager rentetarief.
De meeste Eurobondvarianten kunnen daarnaast niet werken zonder
Europees toezicht op financiële instellingen. Zonder sterk gecentraliseerd
Europees financieel toezicht kunnen landen prikkels hebben om financiële
bubbels te laten ontstaan. De stijgende welvaart als gevolg van het
opblazen van bijvoorbeeld een vastgoedbubbel slaat vooral neer in de
lidstaat zelf, maar de kosten voor het mogelijk redden van banken na het
klappen van de bubbel worden via de Eurobonds door alle lidstaten
gezamenlijk gedragen (mogelijk hogere rente op Eurobonds, mogelijk
meebetalen aan de aflossing van de schuld van de betreffende lidstaat
wanneer deze voor de lidstaat niet meer te dragen is). Sterk gecentraliseerd toezicht op banken zou nodig zijn om deze risico’s in te dammen.1
De huidige afspraken over Europees financieel toezicht voorzien hier niet
in afdoende mate in. In aanvulling op Europees financieel toezicht dient
daarnaast een Europees crisis- en resolutieraamwerk te worden vormgegeven, waarbij het van groot belang is dat de kosten van een eventuele
herkapitalisatie of, in het ergste geval, afwikkeling van een financiële
onderneming, zoveel als mogelijk neerlegt bij private partijen, zodat
bancaire problemen niet langer een bedreiging vormen voor de
overheidsfinanciën.
c. Rentecompensatie

1
Ook met Europees financieel toezicht
kunnen deze risico’s niet volledig worden
uitgebannen. Echter, de ontwikkeling van
Europese standaarden voor macroprudentieel
toezicht kan de mogelijkheden vergroten om
eerder in te grijpen bij dreigende destabiliserende macro-economische onevenwichtigheden, waardoor de risico’s op financiële
bubbels kunnen worden verkleind.

Zonder aanpassingen leidt de uitgifte van Eurobonds naar verwachting tot
hogere leenkosten voor landen met een kredietwaardigheid die uitsteekt
boven het EMU-gemiddelde. Om dit probleem te mitigeren, kan een
compensatiemechanisme worden ontworpen. Dit brengt in de eerste
plaats en in elk geval hoge administratieve lasten met zich mee, omdat
het systeem ingewikkeld en in de tijd fluctuerend zal zijn. Daarnaast zijn
vele varianten zijn hierbij denkbaar. Als compensatie echter wordt
doorgetrokken naar een «marktconforme» premie lost dit weinig op;
minder kredietwaardige eurolanden zullen dan dezelfde rente als nu
moeten betalen (al bestaat er ook dan altijd nog wel de gezamenlijk
afgegeven garantie van de eurolanden). Hoe hoog de compensatie dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

5

zou moeten zijn, blijft echter de vraag. De vraag rijst ook hoe «hard» deze
compensatieafspraken nog zijn wanneer een lidstaat in de problemen zou
komen, vergelijkbaar met het onder b) genoemde probleem.
d. Buitenproportionele marktreacties niet altijd uitgesloten
Zolang Eurolanden verantwoordelijk blijven voor de financiering van een
deel van de schuld boven een bepaald percentage van het BBP, blijft het
risico op buitenproportionele druk vanuit de financiële markt op individuele landen bestaan. Sterker nog: dit risico kan zelfs groter worden
wanneer op een geloofwaardige manier zou kunnen worden vormgegeven dat eurolanden niet garant zullen staan voor elkaars schulden
boven een bepaald percentage van het BBP.
e. Transitiefase
Wanneer de Eurobonds geleidelijk worden ingevoerd, is er sprake van een
transitiefase waarin de uitstaande Eurobondmarkt nog niet liquide is en er
een extra liquiditeitspremie zal moeten worden betaald. Bovendien zal de
nieuwe obligatie vertrouwen moeten winnen bij investeerders. Hoe lang
deze transitiefase zal duren is onduidelijk. Een onmiddellijke overgang
naar Eurobonds is ook mogelijk, maar de gevolgen daarvan zijn onduidelijk. Zo is het een open vraag in hoeverre marktpartijen geïnteresseerd
zouden zijn in direct massaal aangeboden, uniforme Eurobonds,
aangezien in de oude situatie geïnvesteerd kon worden in een meer
gedifferentieerde portefeuille bestaande uit obligaties van de verschillende eurolanden. Er kan ook druk ontstaan op de bankbalansen: bij een
onmiddellijke transitie waarbij alle bestaande obligaties worden omgezet
in Eurobonds zullen de prijzen van bestaande Nederlandse en
Duitse obligaties sterk dalen, omdat de rente op Eurobonds, in ieder geval
in de beginfase, naar verwachting hoger zal liggen dan de rente die
Nederland en Duitsland nu betalen. Dit zal een effect hebben op banken
die relatief veel Duitse en Nederlandse obligaties op de balans hebben
staan.
f. Juridische obstakels
Juridische obstakels tegen de introductie van de Eurobonds bevinden zich
op het niveau van de lidstaten, en mogelijk ook op Europees niveau. Dit is
geen fundamenteel bezwaar tegen Eurobonds, wel een potentieel grote
hobbel. Als eurolanden zouden besluiten om Eurobonds uit te geven, kan
dit botsen met artikel 125 van het Verdrag van Lissabon dat stelt dat
lidstaten niet aansprakelijk zijn voor elkaars verbintenissen en dat zij deze
niet van elkaar over zullen nemen. Dit laatste is echter wel een onmisbaar
aspect van een joint-and-several Eurobond. Artikel 125 kent wel een
uitzonderingsmogelijkheid, namelijk wanneer er sprake is voor een
gemeenschappelijke garantie voor de gezamenlijke uitvoering van een
specifiek project. Dit laatste is echter niet nader gedefinieerd. De vraag is
dus of deze uitzondering van toepassing kan zijn op de introductie van
Eurobonds. Mogelijk is dit ook afhankelijk van de precieze Eurobondvariant die geïntroduceerd zou worden.

1
Zie onder andere http://www.bverfg.de/
entscheidungen/rs20110907_2bvr098710.html

Ook op nationaal niveau zijn er waarschijnlijk juridische obstakels. Zo
lijken Eurobonds niet verenigbaar met de Duitse grondwet, aangezien het
Duitse Constitutionele Hof recentelijk oordeelde dat er op grondwettelijke
basis geen permanente mechanismen onder het internationaal recht
kunnen worden overeengekomen die resulteren in de bundeling van door
andere staten vrijwillig aangegane verplichtingen, met name indien de
omvang en gevolgen daarvan niet zijn te overzien.1 Ook in andere
eurolanden zouden soortgelijke grondwettelijke obstakels kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

6

bestaan. Een eerste analyse suggereert dat in Nederland een grondwetswijziging niet direct noodzakelijk is.Wel vergt het budgetrecht vanzelfsprekend een nauwe betrokkenheid van het parlement. Eurobonds vergen
onder meer toestemming van het parlement voor opname van een p.m.
garantie in de Rijksbegroting.
Mogelijke gevolgen voor Nederland
De kosten voor Nederland bij de invoering van een Eurobond zijn moeilijk
in te schatten. Voor Duitsland schat het Duitse onderzoeksbureau IFO
uitgaande van een bruto schuld van € 2 080 miljard van de Duitse
overheid (ultimo 2010), de extra rentekosten op 47 miljard euro per jaar
op de lange termijn bij de invoering van Eurobonds.1 Wanneer dit naar
Nederlandse staatsschuld wordt vertaald, komen deze berekeningen uit
op 6,5 à 7 miljard euro per jaar aan extra rentekosten wanneer de hele
schuld via Eurobonds wordt gefinancierd.2
IFO maakt hierbij een aantal aannames:
– Op lange termijn worden alle nationale schulden van de EMU-lidstaten
gefinancierd door de uitgifte van Eurobonds, gegarandeerd volgens de
kapitaalsleutel van de ECB (geen joint-and-several Eurobonds).
– De kredietwaardigheid van de Eurobonds is gelijk aan de gemiddelde
kredietwaardigheid van de deelnemende landen.
– Het uiteindelijke rentepercentage van de Eurobond is ongeveer gelijk
aan het gewogen gemiddelde rentepercentage van de eurozone van
eind juli 2011.
Bij deze aannames zijn een aantal kanttekeningen te plaatsen, die
gevolgen hebben voor de inschatting van de verwachte extra leenkosten
voor Nederland:
– Eind juli 2011 waren de renteverschillen tussen de verschillende
EMU-landen op een voorlopig hoogtepunt. Het IFO heeft ook een
berekening gedaan met de renteverschillen gebaseerd op de eerste 7
maanden van 2011 en komt dan voor Duitsland lager uit, namelijk op
33 miljard euro aan extra rentekosten per jaar op de lange termijn.
Vertaald naar Nederland zouden de extra rentelasten dan overigens
nog steeds op bijna 5 miljard euro uitkomen. Het is onduidelijk wat de
«juiste» rente is voor deze som. Aan de ene kant kan beargumenteerd
worden dat juli 2011 een erg onzekere periode was met hoge renteverschillen tussen lidstaten. Aan de andere kant waren deze renteverschillen wellicht nog veel hoger geweest zonder de impliciete en expliciete
steun aan de eurolanden. Linksom of rechtsom is het meetmoment
van de renteverschillen van grote betekenis voor de uitkomst van de
berekeningen.
– Bij de berekening van de kosten is het IFO niet uitgegaan van een
joint-and-several garantie, maar van een «pro-rata» garantie gebaseerd op de kapitaalverdeelsleutel van de ECB. Bij een joint-andseveral garantie wordt een groter deel van de garantie door de meest
kredietwaardige landen gedragen. Dit kan van invloed zijn op de
risicoperceptie van de financiële markt (deze zou lager kunnen liggen),
maar de uiteindelijke uitkomst is ongewis.
– Meer dan Duitsland kan Nederland profijt hebben van de grotere
liquiditeit van de schuld in Eurobonds doordat er grotere volumes
worden uitgegeven.
1
Zie onder andere http://www.cesifogroup.de/portal/page/portal/ifoContent/N/pr/pr
PDFs/PM_20110817_Eurobonds_de.pdf
2
Berekeningen zijn op basis van de Nederlandse staatsschuld ultimo 2010 en het
verschil tussen de 7-jaars rente van Nederland
en het gemiddelde van de eurozone (IFO)
ultimo juli 2011.

Al met al is de verwachting dat er voor de Nederlandse staat extra
leenkosten zullen zijn. De hogere leenkosten voor de Nederlandse staat
zullen ook effect hebben op instellingen die van de Nederlandse kredietwaardigheid afhankelijk zijn, zoals in Nederland gevestigde banken.
Zodoende kunnen er ook hoger marktrentes in Nederland gaan gelden
voor bedrijven en burgers. Ook voor partijen wiens financiering de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

7

overheid garandeert (zoals woningcorporaties), zal de rente stijgen. Dit
vertaalt zich mogelijk in kostenstijgingen (bijvoorbeeld hogere huren)
voor burgers.
De minister van Financiën,
J. C. de Jager

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 21 501-07, nr. 844

8