Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 356

Wijziging van de Wet op het voortgezet
onderwijs en de Wet voorgezet onderwijs BES in
verband met het treffen van een
overgangsmaatregel ten behoeve van
(oud)studenten van de lerarenopleiding
omgangskunde

Nr. 3 TWEEDE HERDRUK1

MEMORIE VAN TOELICHTING

Het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State wordt niet openbaar gemaakt,
omdat het zonder meer instemmend luidt /
uitsluitend opmerkingen van redactionele aard
bevat (artikel 26, vijfde lid, van de Wet op de
Raad van State)

I. Algemeen
Deze memorie van toelichting is opgesteld mede namens de Minister van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
1. Inleiding
Achtergrond en context
In het najaar van 2011 is er commotie ontstaan over de benoembaarheid
van leraren omgangskunde en de voorlichting hierover door de vier
hogescholen die deze opleiding verzorgen (Hogeschool Utrecht, NHL
Hogeschool, Hogeschool Leiden en Fontys Hogescholen Tilburg). De
voorlichting door deze hogescholen over de benoembaarheid aan
aankomende en zittende studenten bleek niet gelijk aan de daadwerkelijke
wettelijke benoembaarheid.

1

In de periode van 1 juli 2004 tot en met 1 augustus 2006 was er aan het
getuigschrift van de lerarenopleiding omgangskunde van de Hogeschool
Utrecht, tijdelijk een brede benoembaarheid verbonden om les te geven in
tien vakken in het praktijkonderwijs en in onderwijs aan leerlingen die
leerweg ondersteunend onderwijs (LWOO) ontvangen. Het gaat om de
vakken Nederlands, Engels, wiskunde, geschiedenis, aardrijkskunde,
biologie (inclusief kennis der natuur), verzorging, muziek, handvaardigheid en tekenen.
De Hogeschool Utrecht had in 2004 een speciaal traject gestart binnen de
lerarenopleiding omgangskunde voor het praktijkonderwijs. Om te
voorkomen dat deze leraren vervolgens alleen inzetbaar zouden zijn voor
het vak omgangskunde is ervoor gekozen om tijdelijk een bredere
bevoegdheid te verlenen.
Deze benoembaarheid gold specifiek voor de opleiding van de
Hogeschool Utrecht en niet voor de andere twee opleidingen tot leraar
omgangskunde die op dat moment bestonden (de opleidingen aan de
Hogeschool Leiden en de NHL Hogeschool).

kst-33356-3-n2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 356, nr. 3

i.v.m. het plaatsen van de margetekst en het
volledig weergeven van de eerste alinea van
de inleiding.

1

Per 1 augustus 2006 is de Wet op de beroepen in het onderwijs (Wet BIO)
ingevoerd. Met de invoering van deze wet is de Regeling bewijzen van
bekwaamheid O.W.V.O. komen te vervallen en daarmee ook de in artikel
7.4, onderdeel r, van de bijlage bij deze regeling opgenomen bredere
benoembaarheid voor het getuigschrift van de lerarenopleiding omgangskunde in Utrecht.
De Hogeschool Utrecht heeft desondanks in de voorlichting aan de
studenten tot en met 2011 nog steeds gemeld dat deze brede benoembaarheid aan het getuigschrift zou zijn verbonden. De Hogeschool Leiden
en NHL Hogeschool hebben na 2005 hun eigen lerarenopleiding
Omgangskunde opnieuw vormgegeven. Hierbij is de opleiding in Utrecht
een voorbeeld geweest. De Hogeschool Leiden en NHL Hogeschool
hebben in de voorlichting ook melding gemaakt van het feit dat er een
brede benoembaarheid voor LWOO en praktijkonderwijs aan het
getuigschrift van hun opleiding zou zijn verbonden. Hetzelfde geldt voor
Fontys hogescholen die in 2009 met een nieuwe lerarenopleiding
omgangskunde is gestart.
Deze informatie was echter niet correct. Artikel 33 van de Wet op het
voortgezet onderwijs (WVO) regelt vanaf 1 augustus 2006 dat leraren
benoembaar zijn voor een vak waarvoor zij volgens hun getuigschrift
voldoen aan de bekwaamheidseisen zoals deze gesteld zijn in het Besluit
bekwaamheideisen onderwijspersoneel. Op de getuigschriften van de
lerarenopleiding omgangskunde die afgegeven zijn na 1 augustus 2006 is
alleen het vak omgangskunde vermeld. Deze vermelding op het getuigschrift betekent dat de afgestudeerden van de lerarenopleiding omgangskunde alleen benoembaar zijn als leraar voor het vak omgangskunde en
dan wel voor het gehele bekwaamheidsgebied dat het praktijkonderwijs,
vmbo, mbo en de onderbouw van havo en vwo beslaat (bekwaamheidsgebied vo/bve). De formeel verleende benoembaarheid was dus volledig
in overeenstemming met artikel 33 van de Wet op het voortgezet
onderwijs. Alleen de voorlichting week daarvan af.
Het vak omgangskunde komt bijna uitsluitend voor in het mbo. Daarmee
is er sprake van een heel andere arbeidsperspectief dan de studenten
hadden verwacht op basis van de voorlichting door de hogescholen.
Leraren omgangskunde zijn ook niet zonder meer inzetbaar als leraar in
de tien genoemde vakken in het praktijkonderwijs en het onderwijs aan
LWOO-geindiceerde leerlingen. Tijdens de opleiding doen studenten van
de lerarenopleiding omgangskunde kennis en vaardigheden op om met
verschillende leerbehoeften van leerlingen om te gaan. In de lerarenopleiding is echter niet of nauwelijks aandacht voor de vakinhoud en
vakdidactiek die nodig is om les te geven in de tien genoemde vakken.
Toen de studenten en alumni van de vier opleidingen constateerden dat er
geen brede benoembaarheid voor praktijkonderwijs en LWOO aan hun
getuigschrift was verbonden, ontstond onder hen grote onrust.
In de maanden februari en maart van 2012 is in overleg tussen alle
betrokken partijen gezocht naar een oplossing die recht doet aan de
verwachting die bij deze specifieke groep studenten is gewekt door de
voorlichting, zonder dat dit leidt tot onverantwoorde risico’s voor de
kwaliteit van het onderwijs.
Dit heeft geleid tot afspraken tussen de Staatssecretaris van OCW en de
betrokken hogescholen die begin april zijn vastgelegd in een convenant
(bijlage bij Kamerstukken II 2011/12, 27 923, nr. 138). Het Interstedelijk
Studentenoverleg heeft het convenant ter kennisname getekend. In het
kader van die afspraken heeft de Staatssecretaris toegezegd te bevorderen
dat zo spoedig mogelijk een wetsvoorstel zal worden ingediend dat ertoe
strekt zittende studenten en alumni van de lerarenopleiding omgangskunde bij wijze van overgangsmaatregel alsnog tevens een brede
benoembaarheid voor een tiental vakken toe te kennen maar dan alleen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 356, nr. 3

2

voor het bekwaamheidsgebied praktijkonderwijs en LWOO en alleen
indien zij de hieronder beschreven extra leergang succesvol hebben
afgerond.
De hogescholen hebben hierbij toegezegd nieuwe studenten voortaan
duidelijk voor te lichten over de beperkte benoembaarheid die aan het
getuigschrift omgangskunde is verbonden. Daarnaast zullen zij de zittende
studenten en alumni kosteloos een extra leergang van minimaal 420 uren
(gelijk aan de zwaarte van 15 studiepunten1) aanbieden waarin vooral
aandacht is voor de vakinhoudelijke en vakdidactische kennis en
vaardigheden die nodig zijn om les te geven in de genoemde vakken in
het praktijkonderwijs en in het onderwijs aan uitsluitende
LWOO-geïndiceerde leerlingen in het vmbo. Dit is een veel beperktere
bekwaamheidsgebied dan het bekwaamheidsgebied vo/bve dat het
praktijkonderwijs, vmbo, mbo en de onderbouw van havo en vwo beslaat.
De eisen aan de vakinhoud en vakdidactiek kunnen daarom ook beperkter
zijn dan voor vakleerkrachten die voor het gehele bekwaamheidsgebied
vo/bve worden opgeleid.De leergang zal in overleg met experts uit het
praktijkonderwijs en het LWOO door de lerarenopleidingen worden
vormgegeven. Het Landelijk Platform Praktijkonderwijs, de VO-Raad en de
HBO-Raad zijn hierbij betrokken. Het aantal uren is in overleg met de
Inspectie van het onderwijs bepaald en opgenomen in het wetsvoorstel.
De inhoud en kwaliteit van de leergang zal nog door de Inspectie van het
Onderwijs worden getoetst.
De hogescholen kunnen deze studenten niet een benoembaarheid voor
het praktijkonderwijs en het onderwijs aan LWOO-geïndiceerde leerlingen
verlenen door dit op het getuigschrift te vermelden. Het huidige systeem
van bekwaamheden en benoembaarheid gaat er vanuit dat een leraar
altijd bekwaam is voor een bepaald, in het Besluit bekwaamheidseisen
onderwijspersoneel vastgelegd bekwaamheidsgebied. Een hogeschool
kan dus alleen opnemen dat een afgestudeerde benoembaar is voor tien
vakken als de afgestudeerde ook daadwerkelijk voldoet aan de bekwaamheidseisen voor deze tien vakken in het hele bekwaamheidsgebied. In dit
geval gaat dit om het gebied dat het praktijkonderwijs, het vmbo, het mbo
en de onderbouw van havo en vwo beslaat. Om de groep studenten een
beperktere benoembaarheid te verlenen voor alleen het praktijkonderwijs
en het onderwijs aan LWOO-geïndiceerde leerlingen is dan ook een
aanpassing van de huidige wetgeving noodzakelijk.
Deze wetswijziging beoogt een oplossing te bieden voor de betrokken
studenten waarbij zoveel mogelijk tegemoet wordt gekomen aan de
gewekte verwachtingen. Het betreft een eenmalige oplossing voor een
uitzonderlijke situatie. Hiermee wordt echter geen afbreuk gedaan aan de
verantwoordelijkheid van de hogescholen om hun studenten correct voor
te lichten. De hogescholen nemen ook hun verantwoordelijkheid en
dragen de kosten van de aanvullende leergang. Daarnaast leiden zij
aanzienlijke imagoschade. Hogescholen hebben er dan ook alle belang bij
om dergelijke situaties in de toekomst te voorkomen.
De hogescholen zullen hun voorlichting ook verder aanscherpen. De
bijsluiter die hogescholen en studenten in samenwerking ontwikkelen
moet daarnaast ook bijdragen aan verdere helderheid voor aankomende
studenten.

1

Volgens het systeem van het European
Credit Transfer and Accumulation System
(ECTS)

Sinds 2006 hebben bijna 1 000 studenten een opleiding tot leraar
omgangskunde afgerond. Daarnaast zijn op dit moment nog een gelijk
aantal studenten bezig met de opleiding. Leraren omgangskunde vinden
in een breed gebied werk en hebben niet allemaal de ambitie om binnen
het praktijkonderwijs of het LWOO les te geven in de genoemde tien
vakken. Naar verwachting van de hogescholen zullen uiteindelijk
ongeveer 1 300 studenten en alumni de aanvullende leergang volgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 356, nr. 3

3

In het belang van de studenten wordt voorgesteld om aan de gewekte
verwachtingen volledig tegemoet te komen. De studenten zullen een extra
inspanning moeten leveren om deze bredere benoembaarheid voor
praktijkonderwijs en LWOO te krijgen.
2. Inhoud van het wetsvoorstel
Met dit wetsvoorstel wordt een overgangsbepaling voorgesteld in de wet
waarmee deze specifieke groep personen met een getuigschrift van de
lerarenopleiding omgangskunde, benoembaar wordt in een aantal vakken
in het praktijkonderwijs en in het onderwijs aan uitsluitend
LWOO-geïndiceerde leerlingen, als zij een certificaat hebben behaald van
de aanvullende leergang die voor dit doel is ontworpen. Het gaat om een
verlenging van de oude benoembaarheid op grond van artikel 7.4,
onderdeel r, van de bijlage bij de Regeling bewijzen van bekwaamheid
O.W.V.O. zoals deze gold tussen 1 juli 2004 en 1 augustus 2006 voor
afgestudeerden aan de Hogeschool Utrecht. Daarnaast gaat de bredere
benoembaarheid ook gelden voor de drie andere hogescholen waar de
lerarenopleiding omgangskunde gegeven wordt.
Deze maatregel geldt voor personen die een getuigschrift van de
opleiding omgangskunde aan één van de vier hogescholen hebben
behaald na 1 augustus 2006, aan de opleiding zijn begonnen voor
1 september 2012 en uiterlijk 31 augustus 2016 de «Leergang omgangskunde in praktijkonderwijs en leerwegondersteunend onderwijs» met
goed gevolg hebben afgerond.
Voor wat betreft de vakken wordt aangesloten bij de oude benoembaarheid op basis van artikel 7.4, onderdeel r, van de bijlage bij de
vervallen Regeling bewijzen van bekwaamheid O.W.V.O. Het betreft de
vakken Nederlands, Engels, wiskunde, geschiedenis, aardrijkskunde,
biologie (inclusief kennis der natuur), verzorging, muziek handvaardigheid
en tekenen. Hiermee wordt de studenten de benoembaarheid gegeven die
in de voorlichting was vermeld.
De benoembaarheid gaat ook gelden voor het voortgezet onderwijs in
Caribisch Nederland. De WVO BES kent praktijkonderwijs en LWOO. Een
leraar omgangskunde die na de extra leergang voldoende bekwaam
wordt geacht voor het praktijkonderwijs en LWOO in Nederland, zal dit
ook zijn voor het praktijkonderwijs en LWOO in Caribisch Nederland. Er is
geen aanleiding om op dit punt af te wijken van het uitgangspunt dat
dezelfde onderwijswetgeving in beide delen van Nederland van
toepassing is.
De eerste groep studenten start aan het begin van het collegejaar 2012/13
met de aanvullende leergang zodat de eerste groep leraren ook daadwerkelijk benoembaar is als het wetsvoorstel is goedgekeurd en gepubliceerd.
Studenten en alumni van de lerarenopleiding omgangskunde hebben tot
en met 31 augustus 2016 de tijd om de aanvullende leergang te volgen.
Deze termijn is gekozen om ook studenten die begonnen zijn in studiejaar
2011/2012 de mogelijkheid te bieden om de aanvullende leergang
aansluitend aan de initiële opleiding te volgen. De termijn biedt daarnaast
ruimte voor bijzondere omstandigheden als ziekte, zwangerschap of
verblijf in het buitenland en geeft ook alumni de tijd om voorzieningen te
treffen om de aanvullende leergang te kunnen volgen.
3. Overgangsrecht
Het voorstel is om het wetsvoorstel terug te laten werken tot en met
1 augustus 2006 (de datum waarop de oude Regeling bewijzen van
bekwaamheid O.W.V.O. is vervallen). Hiermee wordt direct aangesloten
op de oude benoembaarheid voor de afgestudeerden van de Hogeschool
Utrecht en worden benoemingen die hebben plaatsgevonden tussen
1 augustus 2006 en de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel gerepareerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 356, nr. 3

4

De benoembaarheid voor het praktijkonderwijs en het LWOO wordt
hiermee verlengd voor zittende studenten en alumni en deze is vanaf
1 augustus 2006 niet alleen van toepassing op getuigschriften van de
Hogeschool Utrecht, maar ook op de getuigschriften van de Hogeschool
Leiden, NHL Hogeschool en Fontys Hogescholen.
De voorgestelde maatregel heeft het karakter van overgangsrecht. Hij is
vormgegeven als verlenging van de per 1 augustus 2006 vervallen brede
benoembaarheid en is uitsluitend van toepassing op zittende studenten
en alumni, die bovendien voldoen aan de voorwaarde van het volgen van
een aanvullende opleiding. Deze maatregel zal derhalve niet van
toepassing zijn op getuigschriften die worden verstrekt aan afgestudeerden die aan de lerarenopleiding omgangskunde zijn begonnen na
31 augustus 2012.
4. Uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
OCW/DUO heeft het wetsvoorstel getoetst op uitvoerbaarheid. Het
wetsvoorstel wordt uitvoerbaar geacht. De inspectie heeft de inhoud van
het wetsvoorstel getoetst op handhaafbaarheid en is nauw betrokken
geweest bij de totstandkoming van het convenant. Het wetsvoorstel wordt
handhaafbaar geacht.
5. Administratieve lasten
Dit wetsvoostel heeft geen gevolgen voor de administratieve lasten. Er
wordt immers geen levering van informatie van scholen of docenten
gevraagd. Er wordt alleen uitbreiding gegeven van benoemingsmogelijkheden van leraren.
6. Financiele gevolgen
Voor de overheid zijn geen kosten aan deze maatregel verbonden. De
extra leergang worden door de hogescholen uit eigen middelen
bekostigd.
7. Openbare internetconsultatie
Vanwege het spoedeisende karakter van de maatregel, is er voor gekozen
geen internetconsultatie uit te voeren. Het wetsvoorstel heeft betrekking
op een vrij beperkte groep mensen en is er in het voortraject al intensief
overleg gevoerd met alle betrokken partijen, zoals de vereniging van
scholen voor het praktijkonderwijs, de HBO-Raad, de hogescholen en het
Interstedelijk Studentenoverleg (ISO). Het gaat bovendien niet om een
structurele maatregel, maar om een overgangsmaatregel die beperkt is in
tijd.
II. Artikelsgewijs
Artikel I. Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs
De voorgestelde maatregel is vorm gegeven als overgangsrecht bij de
Wet BIO. Ten gevolge van het per 1 augustus 2006 in werking treden van
die wet is per diezelfde datum de Regeling bewijzen van bekwaamheid
O.W.V.O. vervallen. Met het vervallen van die regeling verviel de brede
benoembaarheid die verbonden was aan het getuigschrift van de
lerarenopleiding omgangskunde aan de Hogeschool Utrecht zonder dat
daarvoor een overgangsregime was getroffen. Met het onderhavige
voorstel wordt alsnog een overgangsmaatregel getroffen met als doel die
brede benoembaarheid voor een beperkte periode – en voor alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 356, nr. 3

5

hogescholen waar de lerarenopleiding omgangskunde gegeven wordt –
na het vervallen van genoemde regeling te laten voortbestaan.
Het eerste lid is opgesteld overeenkomstig artikel 33, lid 1b, van de WVO.
Dat artikel kent een soortgelijke brede benoembaarheid voor afgestudeerden aan de pabo. Naast benoembaarheid voor het praktijkonderwijs
geldt in dit geval echter ook benoembaarheid voor het geven van
onderwijs aan uitsluitend geïndiceerde leerlingen in het leerwegondersteunend onderwijs, dat ingevolge artikel 10e, eerste lid, van de WVO
alleen binnen het vmbo kan worden gegeven.
In het tweede lid worden de cumulatieve voorwaarden genoemd waaraan
personen dienen te voldoen teneinde voor een brede benoembaarheid in
aanmerking te komen. Deze voorwaarden zijn in het algemeen deel van
deze toelichting reeds uitvoerig toegelicht.
Artikel II. Wijziging van de Wet voortgezet onderwijs BES
De artikelsgewijze toelichting bij artikel I is van overeenkomstige
toepassing ten aanzien van de WVO BES.
Tengevolge van het voorgestelde artikel 214b van de WVO BES kunnen
personen die in het bezit zijn van een getuigschrift van de lerarenopleiding omgangskunde én die voldoen aan de in het tweede lid genoemde
voorwaarden ook in Caribisch Nederland gebruik maken van hun brede
benoembaarheid.
Artikel III. Inwerkingtreding
De inwerkingtreding van dit wetsvoorstel zal plaatsvinden bij koninklijk
besluit. De in artikel 118t van de WVO voorgestelde mogelijkheid om
personen, in het bezit van een getuigschrift van de lerarenopleiding
omgangskunde, benoembaar te maken voor een tiental vakken in het
praktijkonderwijs en LWOO zal terugwerken tot en met 1 augustus 2006.
Dat is het tijdstip waarop de eerder bestaande mogelijkheid tot dergelijke
benoemingen ongedaan is gemaakt. Voor zover in de periode tussen
1 augustus 2006 en de inwerkingtreding van het onderhavige
wetsvoorstel toch nog dergelijke benoemingen hebben plaatsgevonden
zullen deze benoemingen ten gevolge van de te verlenen terugwerkende
kracht eveneens geldig zijn.
De WVO BES, en dus ook het voor de benoemingen relevante artikel 80
van die wet, was nog niet inwerking getreden op 1 augustus 2006. Aan het
gelijkluidende, voorgestelde artikel 214b van de WVO BES zal derhalve
terugwerkende kracht worden verleend tot aan het moment van inwerkingtreding van artikel 80 van de WVO BES.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 356, nr. 3

6