Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

23 987

Lidmaatschap van de Europese Unie

Nr. 393

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 juni 2022
Op 17 juni jl. presenteerde de Europese Commissie de opinies over de
lidmaatschapsaanvragen van Oekraïne, Georgië en Moldavië (bijgevoegd). Op 28 februari jl. heeft de president van Oekraïne, met het beroep
op het recht van Oekraïne om zijn eigen toekomst te bepalen, het verzoek
van Oekraïne om lid te worden van de Europese Unie ingediend. Op
3 maart volgden de lidmaatschapsaanvragen van Georgië en Moldavië.
Op voorstel van het Franse voorzitterschap werd op 7 maart jl. door
middel van een schriftelijke procedure door de Raad besloten de
aanvragen van Oekraïne, Georgië en Moldavië door te sturen naar de
Commissie met het verzoek om een opinie.
Het kabinet veroordeelt de Russische invasie in Oekraïne in de sterkst
mogelijke bewoordingen. Rusland poogt een ander land in Europa met
bruut geweld zijn wil op te leggen en heeft de soevereiniteit en territoriale
integriteit van Oekraïne op grove wijze geschonden. De oorlog heeft
enorme gevolgen voor de inwoners van Oekraïne; het kabinet betreurt de
vele slachtoffers die al gevallen zijn in Oekraïne en is solidair met de
Oekraïense bevolking die zwaar lijdt onder de gevolgen van de Russische
agressie. De oorlog heeft ook gevolgen voor de mondiale veiligheid en de
internationale orde, is een geopolitiek kantelmoment, waarbij Oekraïne
vecht voor waarden die ook de kern vormen van onze manier van leven.
Zoals het kabinet eerder heeft aangegeven hoort Oekraïne bij de Europese
familie. Naast concrete steun ter vergroting van de weerbaarheid, is het
belangrijk Oekraïne te steunen in hun streven ten aanzien van het
Europese pad. Het kabinet hecht daarom aan een eenduidige EU-reactie
op de lidmaatschapsaanvraag van Oekraïne. Dit is ook symbolisch van
grote waarde, mede in het licht van voortdurende Russische pogingen om
verdeeldheid te zaaien en het belang van stabiliteit in de regio. Ook
Moldavië en Georgië verdienen de volledige steun van de EU bij het
opvangen van de gevolgen van de oorlog in Oekraïne. De EU heeft baat
bij het voorkomen van verdere destabilisering in deze instabiele regio. Om
deze redenen heeft het kabinet de opinies van de Commissie bestudeerd

kst-23987-393
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

1

met een open blik. De conclusies die het kabinet hier aan verbindt treft
aan het einde van deze brief.
Uitbreidingsproces
Het EU-uitbreidingsproces is een langdurig en complex proces. De eerste
stap in reactie op een lidmaatschapsaanvraag is de opinie van de
Commissie. In de opinie zet de Commissie uiteen in welke mate de
aanvragers op dit moment voldoen aan de Kopenhagen criteria uit 1993.
Op basis van deze opinie besluit de Raad of de aanvrager al dan niet
kandidaat-lid van de EU mag worden.
Zodra een land kandidaat-lid-status krijgt (Turkije, Servië, Montenegro,
Noord-Macedonië en Albanië hebben deze status) gaat het zich voorbereiden op de start van de onderhandelingen. De Commissie toetst
vervolgens ten minste jaarlijks in hoeverre de kandidaat-lidstaat op de
lidmaatschapsverplichtingen is voorbereid. Zodra de Commissie
constateert dat het betreffende land voldoende is voorbereid doet het een
aanbeveling aan de Raad om de toetredingsonderhandelingen te openen.
Vervolgens wordt er een onderhandelingsraamwerk opgesteld waarin alle
afspraken over de onderhandelingen worden vastgelegd. Na goedkeuring
van het onderhandelingsraamwerk door de Raad kunnen de onderhandelingen starten door middel van de eerste Intergouvernementele Conferentie (IGC). Tijdens deze eerste IGC aanvaardt de betreffende kandidaatlidstaat de afspraken. De onderhandelingen, die feitelijk de overname van
het EU-acquis betreffen, duren vervolgens jaren waarbij de voortgang
afhankelijk is van het tempo in het hervormingsproces in de kandidaatlidstaat. De Commissie beoordeelt de voortgang regelmatig en de Raad
beslist over de eventuele volgende stappen (openen en/of sluiten van
nieuwe onderhandelingsclusters/hoofdstukken) naar aanleiding van de
rapportages en het advies van de Commissie. Besluitvorming over alle
stappen in het proces vindt plaats op basis van unanimiteit.
Het kabinet ziet er, conform de motie van de leden Kamminga en
Amhaouch (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2358), op toe dat de Commissie de
voortgang in het toetredingsproces strikt monitort waarbij het kabinet zelf,
o.a. via de ambassades in de regio en het rechtsstatelijkheidsnetwerk in
de Westelijke Balkan, een actieve rol speelt door monitoring en het
leveren van input op de voortgangsrapporten. Het kabinet verbindt in het
geval van geen of onvoldoende vooruitgang consequenties hieraan zoals
deze in het toetredingskader voorhanden zijn, tevens conform bovengenoemde motie.
Herziening uitbreidingsmethodologie
Op 14 februari 2020 ging uw Kamer de kabinetsappreciatie toe van de
door de Commissie voorgestelde herziening van de uitbreidingsmethodologie (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1511). De nieuwe methodologie werd door
de Raad in maart 2020 verwelkomd. In de opinies van de Commissie over
Oekraïne, Moldavië en Georgië wordt de nieuwe methodologie gebruikt
als kader. De methodologie is van toepassing zodra toetredingsonderhandelingen met kandidaat-lidstaten worden gestart.
Het kabinet ziet de nieuwe methodologie als een belangrijke stap in de
goede richting en verwelkomt de grotere nadruk op hervormingen van de
rechtsstaat, het openbaar bestuur en de economie zoals uiteengezet in de
mededeling van de Commissie. Door het expliciet maken van het belang
van de rechtsstaat als basis voor een stabiel democratisch systeem wordt
gegarandeerd dat kandidaat-lidstaten niet toetreden tot de EU totdat het
democratisch fundament in deze landen solide is. Verder wordt voortgang

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

2

op andere terreinen nog sterker gekoppeld aan voortgang op rechtsstaatsterrein. Het proces is gefaseerd: zonder voldoende stappen op het terrein
van de rechtsstaat worden er geen andere hoofdstukken gesloten en is er
dus geen voortgang in de onderhandelingen. Daarnaast is het proces
omkeerbaar en sluit de duidelijke taal over conditionaliteit goed aan bij de
Nederlandse strikt en fair benadering ten aanzien van EU-uitbreiding.
Westelijke Balkan
De EU-lidmaatschapsaanvragen van Oekraïne, Georgië en Moldavië
hebben tot vragen geleid bij de huidige (potentiële) kandidaat-lidstaten in
de Westelijke Balkan. Er zijn zorgen dat de aandacht voor de toetredingsprocessen van de landen in de Westelijke Balkan verslapt. Behoud van
stabiliteit en ondersteuning van de hervormingsagenda in het kader van
het EU-toetredingsproces staan centraal in het beleid ten aanzien van de
Westelijke Balkan, conform het coalitieakkoord. De nieuwe lidmaatschapsaanvragen doen geen afbreuk aan de belofte van de EU aan deze regio:
het is van belang dat de EU-betrokkenheid bij deze regio voortdurend
herbevestigd wordt. De aanstaande conferentie van de EU met deze
landen op 23 juni as. biedt hier een goede gelegenheid voor. Hierbij is
voortgang in het toetredingsproces van belang, met name het oplossen
van de Bulgaarse blokkade van de start van de onderhandelingen met
Noord-Macedonië. Het openen van onderhandelingen met NoordMacedonië en Albanië, nu zij aan de voorwaarden vooraf voldoen,
versterkt de geloofwaardigheid van het proces. Daarnaast dient duidelijk
gemaakt te worden dat er geen short-cuts bestaan in het
EU-toetredingsproces en ook eventuele nieuwe (potentiële) kandidaten
zullen moeten voldoen aan alle strikte voorwaarden, net als de landen in
de Westelijke Balkan.
Subsidiariteit en Proportionaliteit
Deze appreciatie vormt eveneens de basis voor het standpunt dat het
kabinet zal innemen tijdens de bespreking van de opinies, allereerst
tijdens de Europese Raad op 23 en 24 juni as. Deze appreciatie komt in
plaats van een BNC-fiche. Het kabinet heeft een positieve grondhouding
ten aanzien van de subsidiariteit van de opinies van de Commissie. Het
uitbreidingsbeleid is per definitie een beleidsterrein dat alleen op
EU-niveau uitgevoerd kan worden. Ten aanzien van het proportionaliteitsoordeel heeft het kabinet eveneens een positieve grondhouding. De
opinies van de Commissie geven uitvoering aan het door de Europese
Raad vastgestelde uitbreidingsbeleid uit 2006.
Opinie Oekraïne
Beoordeling Commissie
De Europese Commissie baseert de analyse op gegevens van voor de
oorlog en stelt dat met betrekking tot de politieke criteria, Oekraïne zich in
een vergevorderd stadium bevindt waar het aankomt op de realisatie van
stabiele staatsinstellingen, het garanderen van de democratie, een
functionele rechtstaat, de bescherming van mensenrechten en
bescherming van minderheden. De Europese Commissie beschouwt
Oekraïne als een vitale parlementaire presidentiële democratie met
competitieve verkiezingen op nationaal en lokaal niveau, gebaseerd op
een alomvattend constitutioneel wetgevend en institutioneel kader dat
wordt gezien als overeenkomstig met geldende Europese en internationale standaarden. De Europese Commissie geeft aan dat Oekraïne de
onafhankelijkheid van de rechterlijke macht heeft versterkt en onafhankelijke anti-corruptie instanties heeft opgezet, maar dat verdere voortgang

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

3

op deze terreinen noodzakelijk blijft. Zo benoemt de Europese Commissie
het tegengaan van corruptie als een serieuze uitdaging.
De Europese Commissie stelt dat het juridische raamwerk voor een
moderne publieke sector in Oekraïne aanwezig is maar nog niet volledig is
geïmplementeerd. De Europese Commissie stelt tevens dat met
betrekking tot de economische criteria voor de lidmaatschapsaanvraag,
Oekraïne sterke macro-economische resultaten toont waarmee het land
weerstand heeft kunnen bieden aan de financiële en economische
onzekerheden die de Russische inval teweeg heeft gebracht. Dit is voor de
Europese Commissie een bevestiging dat de staatsinstellingen goed
functioneren. Daarentegen stelt de Europese Commissie ook dat Oekraïne
nog werk te verrichten heeft om de ambitieuze plannen voor structurele
hervormingen die het functioneren van de markteconomie verbeteren uit
te voeren, met name bij de implementatie van hervormingen die corruptie
terugdringen, bij het verminderen van de invloed van de staat en
oligarchen in het land, met betrekking tot het versterken van private
eigendomsrechten en het flexibeler maken van de arbeidsmarkt.
De Europese Commissie geeft aan dat Oekraïne sinds de inwerkingtreding
van het Associatie Akkoord/Deep and Comprehensive Free Trade
Agreement (DCFTA) zich reeds gecommitteerd heeft aan het implementeren van een ongekende hoeveelheid onderdelen van het EU-acquis.
Daarbij geeft de Commissie in haar beoordeling aan tevreden te zijn met
de geleidelijk toenemende mate van implementatie waarbij het land in
sommige sectoren verder gevorderd is dan in andere.
De Europese Commissie doet de aanbeveling om Oekraïne het perspectief
op EU-lidmaatschap te geven en de kandidaat-lidstaat-status toe te
kennen, onder de veronderstelling dat Oekraïne de volgende stappen zal
nemen:
– Het vaststellen en ter uitvoering brengen van wetgeving voor de
selectieprocedure van rechters voor het Constitutioneel Hof van
Oekraïne, inclusief een proces van voorselectie conform de aanbeveling van de Venetië Commissie, waarmee de integriteit en professionele vaardigheden getoetst kunnen worden.
– De afronding van de integriteitstoetsing van de kandidaten voor de
leden van de Hoge Raad voor Justitie door de Commissie voor Ethiek
en de selectie van de kandidaat die zich gaat buigen over de oprichting
van de High Qualification Commission of Judges.
– Het verder versterken van de aanpak in de strijd tegen corruptie, met
name op hoog niveau, door middel van proactieve onderzoeken
waarmee een duurzaam en geloofwaardig trackrecord van vervolgingen en veroordelingen opgebouwd kan worden. De benoeming van
een nieuw hoofd van het Specialised Anti-Corruption Prosecutor’s
Office, het gespecialiseerde anti-corruptie bureau van het Oekraïense
Openbaar Ministerie en de voltooiing van het selectieproces voor de
aanstelling van een nieuwe Director of the National Anti-Corruption
Bureau in Oekraïne.
– Het zekerstellen dat de antiwitwaswetgeving in overeenstemming is
met de maatstaven van de internationale waakhond Financial Action
Task Force (FATF). Het bewerkstelligen van een overkoepelend
strategisch plan voor de hervorming van de hele rechtshandhavingssector als onderdeel van de veiligheidsomgeving van Oekraïne.
– De implementatie van de anti-oligarchen wet waarmee de buitensporige invloed van oligarchen in de economie, politiek en het dagelijkse
leven beperkt kan worden, rekening houdend met de aanbevelingen
die er vanuit de Venetië Commissie over de relevante wetgeving
opgesteld worden;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

4

–

–

Het in lijn brengen van de Oekraïense mediawet met de EU-richtlijnen
voor mediadiensten waarmee de invloed van gevestigde belangen
aangepakt kunnen worden door een onafhankelijke mediatoezichthouder.
Het afronden van hervormingen aan het wettelijk kader voor nationale
minderheden, conform de aanbevelingen van de Venetië Commissie
en de directe instelling van effectieve uitvoeringsmechanismen.

De Europese Commissie kondigt aan dat de voortgang op de bovengenoemde hervormingen zorgvuldig gemonitord zal worden en de geboekte
resultaten tegen het einde van 2022 opnieuw worden geëvalueerd.
Kabinetsappreciatie opinie Oekraïne
Rusland is een ongerechtvaardigde oorlog begonnen en heeft de
soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne op grove wijze
geschonden. Rusland gaat zelfs zo ver het bestaansrecht van Oekraïne te
ontkennen. Dit betekent een existentiële bedreiging voor Oekraïne, maar
ook een aanval op de veiligheidsordening in Europa en de afspraken die
landen, inclusief Rusland, vrijwillig hebben gemaakt. Het is deze veiligheidsordening die de basis vormt voor de veiligheid en stabiliteit in
Europa, inclusief Nederland zelf. Voor het kabinet draait het dus ook om
het verdedigen van uitgangspunten die ons decennia lang stabiliteit en
voorspoed hebben gebracht, zoals de internationale rechtsorde,
onschendbaarheid van grenzen en het recht van landen om zelf te kiezen
of zij al dan niet deel willen uitmaken van een samenwerkingsverband.
Wij moeten daarom Oekraïne in hun strijd tegen Rusland steunen.
Nederland en de EU tonen terecht grote bereidheid om Oekraïne bij te
staan. Het kabinet heeft de sterk veranderde geopolitieke context
meegenomen in de analyse van de opinie.
M.b.t. de beoordeling van de Commissie van de politieke criteria deelt het
kabinet de analyse van de Commissie dat Oekraïne sinds 2014 een
duidelijke ontwikkeling heeft doorgemaakt op het gebied van democratie,
mediavrijheid, mensenrechten en respect voor minderheden. Het goed
ontwikkelde maatschappelijk middenveld speelt een belangrijke rol in dit
proces. Het kabinet ziet daarnaast, net als de Commissie, de stabiliteit van
instellingen en verdere rechtstatelijke hervormingen en
anti-corruptiebeleid als belangrijke aandachtspunten, en acht de door de
Commissie gestelde voorwaarden op deze terreinen redelijk. Het kabinet
onderschrijft de conclusie van de Commissie dat het tegengaan van
corruptie een serieuze uitdaging is die voortdurende aandacht behoeft.
Het kabinet wil hier aan toevoegen dat de veiligheid van vrouwen en
meisjes extra kwetsbaar is in deze tijd van pandemie en oorlog. Mede om
deze reden is voor het kabinet de ratificatie van de Istanbul Conventie
door Oekraïne, gericht op de bescherming van vrouwen en meisjes tegen
(huiselijk) geweld, van belang.
Het kabinet acht het verder van belang dat Oekraïne voortbouwt op de
eerdere voortgang door hervormingen van de justitiesector krachtiger ter
hand te nemen om de onafhankelijkheid, professionaliteit en snelheid van
de rechterlijke macht op alle niveaus te waarborgen. Het opbouwen van
een geloofwaardig trackrecord van vervolgingen en veroordelingen is
daarbij een essentiële voorwaarde. Het kabinet hecht ook zeer aan de
hervorming van rechtshandhavende instanties, zoals de Commissie
aanbeveelt. Er mag geen twijfel bestaan over standaarden waaraan politie
en opsporingsapparaat moeten voldoen alvorens Oekraïne lid kan worden
van de Europese Unie.
Het kabinet onderschrijft de aanbeveling van de Commissie om de strijd
tegen corruptie te intensiveren, onder andere via het opbouwen van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

5

duurzaam en geloofwaardig trackrecord van vervolgingen en veroordelingen. Voor het kabinet is dit een essentiële voorwaarde. Het kabinet
erkent dat Oekraïne de laatste jaren stappen heeft gezet, bijvoorbeeld wat
betreft initiatieven voor transparantie (via aanbestedingen, digitalisering
en privatisering) en het opzetten van anti-corruptie instellingen. Deze
instellingen moeten goed kunnen functioneren en om deze reden acht het
kabinet de aanbevelingen voor benoemingen op belangrijke posities van
relevante instellingen van groot belang.
Bij een stabiele democratie en een moderne markteconomie past geen
excessieve invloed van oligarchen op politiek, media of economie.
Oekraïne heeft met de invoering van de zgn. «anti-oligarchenwetgeving»
aangegeven dit probleem serieus te willen aanpakken. Het kabinet
onderschrijft de aanbeveling dat deze wet moet worden geïmplementeerd
in lijn met adviezen van de Venetië Commissie. Tegelijkertijd zal de
«de-oligarchisering» van het land pas zijn beslag krijgen als er op alle
niveaus een brede politieke wil is om deze informele machtsstructuren te
doorbreken. Het kabinet zal hier samen met de Commissie op blijven
toezien.
Het Oekraïense ondernemings- en investeringsklimaat heeft zich de
afgelopen jaren verder ontwikkeld, mede door cruciale economische
hervormingen, het in lijn brengen van het macro-economisch beleid met
IMF-richtlijnen en implementatie van het Associatieverdrag en DCFTA met
de EU. Oekraïne zal gezien de huidige context stevige internationale steun
nodig hebben om economische en financiële uitdagingen het hoofd te
bieden.
Opinie Moldavië
Beoordeling Commissie
De Commissie beschrijft dat Moldavië in de afgelopen twee jaar een
beslissende stap naar hervormingen heeft gezet met een duidelijk
mandaat van zijn burgers. Na de presidentiële verkiezingen in 2020 en de
parlementaire verkiezingen in 2021 zijn voor het eerst sinds de onafhankelijkheid de presidentiële, uitvoerende en wetgevende macht eensgezind
over de pro-hervormings-, anti-corruptie- en Europese koers.
De Europese Commissie beschouwt het wetgevend- en constitutioneel
raamwerk van Moldavië als grotendeels overeenkomstig met geldende
Europese en internationale standaarden. De Europese Commissie stelt dat
het juridische raamwerk voor een moderne publieke sector in Moldavië
aanwezig is. Op het gebied van justitiële hervormingen heeft Moldavië
volgens de Europese Commissie doorslaggevende stappen gezet,
inclusief constitutionele hervormingen, waardoor het functioneren van de
rechterlijke macht is verbeterd. Op het gebied van transparantie,
verantwoording, integriteit en de aanpak van corruptie zijn er serieuze
punten van aandacht waar het land aan moet werken, met name bij
vervolgingen en veroordelingen van corruptiezaken.
De Europese Commissie geeft aan dat Moldavië sinds de inwerkingtreding van het Associatie Akkoord en de Deep and Comprehensive Free
Trade Agreement zich reeds gecommitteerd heeft aan het implementeren
van een significante hoeveelheid onderdelen van het EU-acquis. Daarbij
geeft de Commissie in haar beoordeling aan tevreden te zijn met de
geleidelijk toenemende mate van implementatie waarbij het land in
sommige sectoren verder gevorderd is dan in andere.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

6

De Europese Commissie doet de aanbeveling om Moldavië het
perspectief op EU- lidmaatschap te geven en de kandidaat-lidstaat-status
toe te kennen, onder de veronderstelling dat Moldavië de volgende
stappen zal nemen:
– De afronding van de essentiële stappen uit de recentelijk gelanceerde
hervormingsplannen voor de algehele justitiële sector, waarbij ook
aandacht uit zal moeten gaan naar het verbeteren van democratisch
toezicht, specifiek door de invulling van uitstaande posities bij het
Supreme Council Magistracy de daartoe behorende gespecialiseerde
eenheden.
– De implementatie van de relevante aanbevelingen opgesteld door de
OVSE/ODIHR en de Venetië Commissie met betrekking tot de justitiesector;
– Het verder versterken van de aanpak in de strijd tegen corruptie, op
alle niveaus, door middel van proactieve onderzoeken waarmee een
duurzaam en geloofwaardig trackrecord van vervolgingen en
veroordelingen opgebouwd kan worden en daarnaast het implementeren van de aanbevelingen van het Nationale Anticorruptie Centrum.
– Toewijding tonen tot het beperken van de buitensporige invloed van
oligarchen in de economie, politiek en het dagelijkse leven.
– Het versterken van de aanpak in de strijd tegen georganiseerde
misdaad waardoor in samenwerking met regionale, Europese en
internationale partners de coördinatie in de rechtshandhavingssector
verbeterd kan worden; in het bijzonder door wetgeving voor te
bereiden die in lijn is met de standaarden van de internationale
waakhond Financial Action Task Force (FATF), waarmee financiële
misdrijven, zoals witwassen beter aangepakt kunnen worden.
– Het vergroten van de capaciteiten om de publieke sector te kunnen
hervormen en te voorzien van een kwaliteitsverbetering in dienstverlenging;
– Het afronden van de hervormingen op het gebied van financieel
beheer van publieke middelen, inclusief de processen rondom
publieke aanbestedingen binnen alle overheidslagen.
– Het versterken van de betrokkenheid van het maatschappelijk
middenveld bij besluitvormingsprocessen op alle niveaus.
– Het versterken van mensenrechten, specifiek de rechten van kwetsbare
groepen en de verbetering van gendergelijkheid en het tegengaan van
geweld tegen vrouwen.
De Europese Commissie kondigt aan dat de voortgang op de bovengenoemde hervormingen zorgvuldig gemonitord zal worden en dat de
geboekte resultaten tegen het einde van 2022 opnieuw worden
geëvalueerd.
Kabinetsappreciatie opinie Moldavië
Moldavië is kwetsbaar voor Russische druk en agressie, waarvan het niet
duidelijk is waar die zal ophouden. M.b.t. de beoordeling van de politieke
criteria beschrijft de Commissie dat Moldavië sinds het tekenen van het
Associatie Akkoord met de Europese Unie in 2014 voortgang heeft laten
zien op diverse terreinen. Het kabinet deelt de waardering van de
Commissie voor de hervormingsambitie van president Sandu en de
regering Gavrilit(a, die sinds augustus 2021 aan de macht is. Ook erkent
het kabinet dat Moldavië het afgelopen jaar behoorlijke voortgang heeft
geboekt bij onder andere hervorming van de justitiesector en bestrijding
van de corruptie. Het kabinet steunt de hervormingsagenda van de
Moldavische regering en levert concrete bijdragen aan de implementatie
daarvan. Hierbij is het kabinet het eens met de Commissie dat alle
relevante aanbevelingen van de Raad van Europa/Venetië-Commissie, en
OVSE/ODIHR hierbij dienen te worden meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

7

Het kabinet vindt het van groot belang dat Moldavië de voorgenomen
justitiehervormingen volledig uitvoert en daarbij zorgvuldig en transparant te werk gaat. Daarom ondersteunt het kabinet de aanbeveling van
de Commissie om volledige uitvoering van de pre-vetting te benadrukken.
Daarnaast hecht het kabinet zeer aan de zorgvuldige opzet en uitvoering
van het gecompliceerde proces van de vetting van de gehele rechtelijke
macht.
Het kabinet kan zich tevens vinden in de conclusie dat Moldavië beslissende stappen moet zetten op het gebied van corruptiebestrijding. Net als
de Commissie acht het kabinet het van groot belang dat Moldavië een
geloofwaardig trackrecord van vervolgingen en veroordelingen laat zien.
De anti-corruptie instellingen zouden hiertoe verder kunnen worden
versterkt.
Met de Commissie is het kabinet van mening dat de voortgang die
Moldavië heeft geboekt bij het onderzoeken en vervolgen van degenen
die verantwoordelijk zijn voor de grootschalige bankfraude uit 2014 en het
terugvorderen van hun illegaal verworven vermogen te beperkt is
geweest. Mede in dit licht onderschrijft het kabinet de aanbevelingen van
de Commissie over betere coördinatie tussen rechtshandhavende
instellingen, het terugvorderen van bezittingen en het tegengaan van
financiële misdrijven.
Het kabinet deelt de zorg van de Commissie over de positie van kwetsbare
groepen, waaronder in het bijzonder lhbtiq+ personen. Er zullen concrete
maatregelen ter bestrijding van maatschappelijke discriminatie van
lhbtiq+ personenmoeten worden genomen door Moldavië. Het kabinet
steunt ook de aanbeveling aan Moldavië om voort te bouwen op de
inspanningen om geweld tegen vrouwen tegen te gaan, en dringt aan op
een goede implementatie van de door Moldavië geratificeerde Istanbul
Conventie.
Het kabinet deelt de zorg van de Commissie over de beperkte capaciteit
van de Moldavische instellingen om de omvangrijke hervormingen die
nodig zijn te implementeren. Het is van groot belang dat de Moldavische
overheidsdienst wordt hervormd, zodat deze voldoende gekwalificeerde
medewerkers in dienst kan nemen en kan vasthouden. Het kabinet is het
eens met de Commissie dat Moldavië in algemene zin een realistisch
economisch beleid voert. Tegelijkertijd zal, mede gezien de complexe
externe uitdagingen waar Moldavië mee wordt geconfronteerd, voortzetting van de ruime internationale steun noodzakelijk blijven.
Opinie Georgië
Beoordeling Commissie
De Europese Commissie constateert dat Georgië vanwege het zeer
verdeelde politieke klimaat in het land voor cruciale uitdagingen blijft
staan. De huidige politieke polarisatie vraagt om urgente actie waarbij het
democratische toezicht versterkt dient te worden. Ondanks deze recente
ontwikkelingen die de voortgang van het land ondermijnen, beschouwt de
Europese Commissie Georgië als een land met een solide basis om te
werken aan de politieke criteria voor EU-lidmaatschap.
De Europese Commissie stelt dat Georgië op het terrein van de rechtsstaat eerder reeds belangrijke hervormingen heeft doorgevoerd, maar ook
dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht verder verstevigd dient
te worden om onpartijdigheid binnen het gehele rechtssysteem te
verankeren. Ook op het gebied van de aanpak van corruptie stelt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

8

Europese Commissie dat Georgië belangrijke stappen heeft gezet, maar
dat de strijd tegen corruptie op het hoogste niveau en de macht van de
gevestigde orde, inclusief die van de oligarchen in het land, verbeterd
dient te worden.
De Europese Commissie geeft aan dat Georgië sinds de inwerkingtreding
van het Associatie Akkoord/Deep and Comprehensive Free Trade
Agreement in 2016 zich reeds gecommitteerd heeft aan het implementeren van een ongekende hoeveelheid onderdelen van het EU-acquis.
Daarbij geeft de Commissie in haar beoordeling aan tevreden te zijn met
de geleidelijk toenemende mate van uitvoering waarbij het land in
sommige sectoren verder gevorderd is dan in andere.
Met inachtneming van de solide basis maar ook de recente negatieve
ontwikkelingen doet de Commissie de aanbeveling om Georgië het
perspectief op EU-lidmaatschap te geven. M.b.t. kandidaat-lidstaat-status
is de aanbeveling van de Commissie dat dit voor Georgië aan de orde is
wanneer de volgende prioriteiten zijn geadresseerd:
– Het beëindigen van de politieke polarisatie, door middel van de
uitvoering van de 19 april Overeenkomst.
– Het garanderen van volledig functionerende staatsinstellingen, in lijn
met de aanbevelingen van de OVSE/ODIHR en de Venetië Commissie,
door de onafhankelijkheid van deze instellingen te versterken en het
democratische toezicht te verbeteren.
– De goedkeuring en implementatie van een transparante hervormingsstrategie voor de justitiële sector waarmee de onafhankelijkheid van de
rechterlijke macht gewaarborgd kan worden en door een betere
scheiding van machten onpartijdigheid versterkt kan worden.
Specifieke aandacht dient hierbij uit te gaan naar de tekortkomingen
bij de selectie van rechters op alle niveaus en bij de benoeming van de
Procureur-Generaal. Daarnaast dient hervorming plaats te vinden
binnen de High Council of Justice en bij de benoeming van de
openstaande posities voor de High Council. Alle voorgestelde stappen
dienen in lijn te zijn met Europese standaarden en de aanbevelingen
van de Venetië Commissie.
– Het versterken van de onafhankelijkheid van de Anti-Corruption
Agency waarbij specifiek aandacht moet zijn voor onderzoeken naar
corruptiezaken op het hoogste niveau. Het uitrusten van de nieuwe
Special Investigative Service en de Personal Data Protection Service
met de noodzakelijke middelen om hun mandaten onafhankelijk uit te
kunnen voeren.
– Toewijding tonen tot «de-oligarchisering» waarmee de buitensporige
invloed van oligarchen in de economie, politiek en het dagelijkse leven
beperkt kan worden.
– Het versterken van de aanpak in de strijd tegen georganiseerde
misdaad door middel van proactieve onderzoeken waarmee een
duurzaam en geloofwaardig trackrecord van vervolgingen en
veroordelingen opgebouwd kan worden.
– Sterkere inspanningen die kunnen garanderen dat er sprake is van een
vrij en onafhankelijk, professioneel en pluralistisch medialandschap,
waarin op effectieve wijze onderzoek wordt gedaan naar bedreigingen
tegen journalisten en ander media professionals.
– Het spoedig werk maken van verbeterde bescherming van mensenrechten, specifiek kwetsbare groepen in de samenleving door daders
en aanstichters op een adequate manier te vervolgen en te veroordelen.
– Het consolideren van inspanningen om gendergelijkheid en de strijd
tegen geweld tegen vrouwen te bevorderen.
– Zorgen voor betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bij
overheidsbesluitvorming op alle niveaus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

9

–

–
–

Het aannemen van wetgeving waarmee Georgische rechtbanken
proactief rechtelijke uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens meenemen in hun beraadslagingen.
Het waarborgen van de onafhankelijkheid bij de aanstelling van een
nieuw Ombudspersoon.
De Commissie zal de voortgang op de bovengenoemde prioriteiten
monitoren en daarover rapporteren voor het einde van 2022.

Kabinetsappreciatie opinie Georgië
Het kabinet deelt de mening van de Europese Commissie dat Georgië de
komende periode serieuze stappen moet zetten met implementatie van
hervormingen om weer «back on track» te komen. De door de Commissie
geïdentificeerde prioriteiten zijn in lijn met de boodschappen die zowel
Nederland als de EU in de afgelopen periode heeft afgegeven in Georgië.
Voor de geloofwaardigheid van de Unie is het van belang dat er blijvend
wordt toegezien op hoe Georgië omgaat met deze prioriteiten voordat er
verdere stappen worden gezet in het toetredingsproces.
Het is van groot belang dat de huidige politieke polarisatie in Georgië
wordt overbrugd, opdat consensus kan worden bereikt over cruciale
hervormingen, met bijbehorend versterkt parlementair toezicht op onder
meer overheidsinstanties. De ODIHR-aanbevelingen over de kieswet
dienen te worden opgevolgd. Georgië beschikt over een krachtig en divers
maatschappelijk middenveld dat systematischer kan worden betrokken bij
besluitvormingstrajecten op alle niveaus. Het kabinet onderschrijft al deze
aanbevelingen van de Europese Commissie.
Het kabinet acht het net als de Europese Commissie van groot belang dat
Georgië serieuze rechtstatelijke hervormingen doorvoert, in lijn met
Europese standaarden en aanbevelingen van de Venetië Commissie. De
implementatie en naleving van reeds bestaande wet- en regelgeving
dienen als basis en verdere versterking van de rechtsstaat te worden
gewaarborgd, in het bijzonder bij benoemingen in het justitiële apparaat.
Alleen zo kan het vertrouwen in de onafhankelijkheid van de rechtspraak
worden hersteld. Invloed van gevestigde belangen op het economische en
politieke bestel is niet wenselijk en moet worden aangepakt. Een
onafhankelijk anti-corruptie agentschap is daarbij onontbeerlijk.
Ondanks het feit dat Georgië belangrijke internationale verdragen op het
gebied van de rechten van de mens heeft geratificeerd, staan rechten van
kwetsbare groepen en minderheden in toenemende mate onder druk. Dit
geldt in het bijzonder voor de rechten van lhbtiq+ personen, waarbij de
Europese Commissie terecht verwijst naar de gewelddadige gebeurtenissen in juli 2021 rondom de Georgische Pride-week. Het kabinet acht het
van belang dat niet alleen plegers maar ook organisatoren van geweld
tegen mensenrechtenverdedigers en minderheden worden onderzocht en
vervolgd. Ook de persvrijheid en onafhankelijkheid van de media staan in
toenemende mate onder druk en moeten worden gewaarborgd. De
Ombudspersoon neemt een krachtige en onafhankelijke positie in. Het is
daarom van belang dat na het verlopen van het mandaat van de huidige
Ombudspersoon een onafhankelijke opvolger wordt benoemd. Ook is het
van belang om extra aandacht te besteden aan respect voor privacy en
gegevensbescherming.
Georgië hanteert een solide fiscaal en monetair beleid, aldus het IMF,
beschikt over een gezonde financiële sector en doet het goed in het
beheer van de overheidsfinanciën. Hoewel Georgië goed scoort op de
OESO «SME policy index» en het zaken doen voor kleinere bedrijven
makkelijker is geworden, onderstreept de Commissie het belang van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

10

verbetering van juridische procedures en het vergroten van contractuele
zekerheid en onafhankelijke rechtspraak.
Conclusie
Het (potentiële) EU-kandidaat-lidmaatschap biedt de drie landen een
toekomstperspectief. Het brengt ook serieuze verplichtingen mee. De
nieuwe methodologie biedt houvast om dit proces te begeleiden. Deze
maakt het uitbreidingsproces omkeerbaar, gericht op de rechtsstaat met
duidelijke conditionaliteiten en een gefaseerd proces waarbij telkens met
unanimiteit besloten wordt tot het overgaan naar een volgende stap.
Het kabinet ondersteunt de conclusie van de Commissie dat het toetredingsproces gebaseerd blijft op vaststaande criteria en condities waarbij
voortgang in het proces gebaseerd is op de individuele merites van de
landen. De weg naar de EU is lang met complexe bestuurlijke, maatschappelijke en economische hervormingen, maar landen die willen toetreden
staan hierin niet alleen, de EU en Nederland zullen hier actief bij ondersteunen. De adviezen van de Europese Commissie doen naar de mening
van het kabinet recht aan de situatie in de verschillende landen. Het
kabinet erkent dat het perspectief op EU-lidmaatschap ook gevolgen heeft
voor de absorptiecapaciteit en de toekomst van de Unie zelf (bestuurlijk,
financieel, interne markt) waarop nader dient te worden gereflecteerd.
Oekraïne
Het kabinet beoordeelt het voorstel van de Commissie als positief en
onderschrijft de conclusie van de Commissie dat Oekraïne als Europees
land, in lijn met artikel 49 van het EU-verdrag, het perspectief op
EU-lidmaatschap zou moeten krijgen. Het kabinet steunt de aanbeveling
van de Commissie om Oekraïne kandidaat-lidstaat-status te verlenen
omdat het op dit moment in voldoende mate voldoet aan de politieke en
economische criteria daarvoor («Kopenhagen-criteria»). Het kabinet hecht
waarde aan een eenduidige EU-reactie op de lidmaatschapsaanvraag van
Oekraïne. Dit is ook symbolisch van grote waarde vanwege de Russische
agressie en het belang van stabiliteit in de regio.
Het kabinet steunt ook de lijst hervormingen die Oekraïne zal moeten
implementeren alvorens nieuwe stappen kunnen worden gezet. Het
kabinet is van mening dat Oekraïne nog veel werk moet verzetten, onder
andere op rechtsstaatsopbouw en in de strijd tegen corruptie, zoals de
Commissie ook aangeeft met haar zeven concrete aanbevelingen op deze
terreinen.
Voor het kabinet is het daarom van belang dat er eerst duurzame en
onomkeerbare voortgang geboekt wordt op de belangrijke en ingrijpende
hervormingen die de Commissie identificeert voordat de Raad met
unanimiteit kan besluiten tot het starten van de daadwerkelijke toetredingsonderhandelingen met Oekraïne. De Commissie heeft toegezegd in
december 2022 met een eerste rapport te komen over de voortgang die
Oekraïne boekt op de verwachte voorwaarden. Het kabinet concludeert
dat het voorstel van de Commissie afgewogen en in balans is en met
inachtneming van de voorwaarden een verstandig compromis.
Moldavië
Ook ten aanzien van Moldavië beoordeelt het kabinet het voorstel van de
Commissie als positief en onderschrijft de conclusie van de Commissie
dat Moldavië als Europees land, in lijn met artikel 49 van het EU-verdrag,
het perspectief op EU-lidmaatschap zou moeten krijgen. Het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

11

steunt de aanbeveling van de Commissie om Moldavië kandidaat-lidstaatstatus te verlenen omdat het op dit moment in voldoende mate voldoet
aan de politieke en economische criteria daarvoor («Kopenhagencriteria»).
Het kabinet steunt ook de lijst hervormingen die Moldavië zal moeten
implementeren alvorens nieuwe stappen kunnen worden gezet. Het
kabinet is van mening dat Moldavië nog veel werk moet verzetten, onder
andere op rechtsstaatsopbouw en bescherming van de rechten van
lhbtiq+ personen, zoals de Commissie ook aangeeft met haar negen
concrete aanbevelingen op deze terreinen.
Voor het kabinet is het daarom van belang dat er eerst duurzame en
onomkeerbare voortgang geboekt wordt op de belangrijke en ingrijpende
hervormingen die de Commissie identificeert voordat de Raad met
unanimiteit kan besluiten tot het starten van de daadwerkelijke toetredingsonderhandelingen met Moldavië. De Commissie heeft toegezegd in
december 2022 met een eerste rapport te komen over de voortgang die
Moldavië boekt op de verwachte voorwaarden. Het kabinet concludeert
dat het voorstel van de Commissie afgewogen en in balans is en met
inachtneming van de voorwaarden een verstandig compromis.
Georgië
Het kabinet deelt de analyse van de Commissie dat Georgië sinds het
tekenen van het Associatie Akkoord met de Europese Unie in 2014
voortgang heeft laten zien op verschillende terreinen. Tegelijkertijd kende
Georgië in de afgelopen jaren ook een achteruitgang op het gebied van
mensenrechten, rechtsstaat en democratie. Met name de politieke
polarisatie en de agressie ten aanzien van lhbtiq+ personen en de
gebrekkige handhaving en opvolging hieromtrent vanuit de autoriteiten
baren het kabinet zorgen.
Omdat ieder land op het Europese continent, volgens artikel 49 van het
EU-verdrag, het recht heeft om EU-lidmaatschap aan te vragen onderschrijft het kabinet de conclusie van de Commissie dat Georgië het
perspectief op EU-lidmaatschap zou moeten krijgen. Ook deelt het kabinet
de conclusie van de Commissie dat het verlenen van kandidaat-lid-status
voor Georgië alleen aan de orde is wanneer Georgië duurzame en
tastbare vooruitgang heeft geboekt op de lijst van hervormingen die door
de Commissie genoemd zijn als prioriteiten.
Het kabinet concludeert dat het voorstel van de Commissie afgewogen en
in balans is en met inachtneming van de voorwaarden een verstandig
compromis.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 23 987, nr. 393

12