Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

439
Vragen van het lid Buitenweg (GroenLinks) aan de Minister van Justitie en
Veiligheid over de ontbrekende verslaglegging van het volgen van advocaten
in strafprocesdossiers (ingezonden 28 augustus 2020).
Antwoord van Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid), mede namens
de Minister voor Rechtsbescherming (ontvangen 13 oktober 2020).
Vraag 1
Kent u het bericht dat het Openbaar Ministerie (OM) ertoe is overgegaan om
advocaten in de strafzaak tegen Khalid J. op Schiphol en in Dubai te volgen
en observeren in de hoop achter de verblijfplaats van Taghi te komen? Zo ja,
klopt dit bericht?1
Antwoord 1
Ja, ik ben bekend met dit bericht. Het klopt dat de advocaten zijn gevolgd. Dit
is gedaan in het kader van de opsporing van Ridouan T. Het OM heeft mij
laten weten dat er geen verband is tussen het volgen van de advocaten en de
zaak van Khalid J.
Vraag 2, 3
Klopt het bericht dat u van mening bent dat de strafrechter moet beoordelen
of het OM hierin te ver is gegaan? Zo ja, klopt het dat het hier om twee
afzonderlijke strafzaken gaat en de strafrechter alleen kennis krijgt van de in
de afzonderlijke strafzaak ingezette onderzoeksmethodes en de rechtmatigheid van de toegepaste onderzoeksmethode alleen voor die strafzaak kan
vaststellen? Zo ja, deelt u de mening dat de strafrechter zich uiteindelijk
helemaal niet zal uitspreken over de rechtmatigheid van het volgen en
observeren van deze advocaten?2
Deelt u de mening dat het problematisch is dat het OM in lang niet alle
gevallen waarin opsporingsmiddelen worden toegepast verantwoording
aflegt over de wijze waarop deze middelen zijn gebruikt, bijvoorbeeld omdat
ze niet aan het bewijs van het tenlastegelegde strafbare feit bijdragen? Zo
1

NOS, 21 augustus 2020, «Justitie zoekt met volgen advocaten rafelranden van de rechtsstaat
op», https://nos.nl/artikel/2344902-justitie-zoekt-met-volgen-advocaten-rafelranden-van-derechtsstaat-op.html
2
Reformatorisch Dagblad, 21 augustus 2020, «Grapperhaus: aan de rechter of volgen van
advocaten mag», https://www.rd.nl/vandaag/politiek/grapperhaus-aan-de-rechter-of-volgenvan-advocaten-mag-1.1688857

ah-tk-20202021-439
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

nee, waarom niet? Zo ja, hoe gaat u stimuleren dat het OM in beginsel de
toepassing van opsporingsmiddelen verantwoordt bij de strafrechter? Op
welke wijze dient naar uw oordeel de toetsing van dit soort opsporingmethoden plaats te vinden, ook als niet op voorhand vaststaat dat dit kan leiden tot
bewijs in de betreffende/een concrete strafzaak?
Antwoord 2, 3
Tijdens een pro-forma zitting op 3 september jl. heeft het openbaar ministerie
(hierna: OM) toegelicht dat de toegepaste bevoegdheden gericht tegen een
van de Marengo-advocaten, te weten niet-stelselmatige observatie en het
vorderen van vluchtgegevens, bevoegdheden betroffen ter vaststelling van de
verblijfplaats van voortvluchtigen ex artikel 565 lid 2 Sv. Een dergelijk type
onderzoek richt zich niet op het verzamelen van bewijs tegen de verdachte.
De resultaten van de (BOB-)middelen die in dat kader zijn ingezet, maken
daarom in beginsel geen deel uit van het procesdossier van een verdachte.
Alleen die middelen uit het artikel 565 Sv-onderzoek die tot de aanhouding
van de verdachte hebben geleid of anderszins relevant zijn voor de rechter bij
diens beoordeling van de rechtmatigheid van de toegepaste bevoegdheden,
worden gevoegd aan diens procesdossier. Dit volgt uit het Nederlands stelsel
van Strafvordering waarbij de rechter zich in zijn eindoordeel baseert op
resultaten uit het onderzoek die relevant kunnen zijn voor enige door de
rechter te nemen beslissingen.
De verdediging kan de rechter verzoeken inzage te krijgen in niet gevoegde
stukken en het verzoek doen deze stukken aan het procesdossier toe te
voegen voor zover die relevant kunnen zijn bij de hierboven genoemde
formele en materiële voorvragen door de rechter. Dit geldt ook wanneer het
OM eerder de inschatting heeft gemaakt dat deze stukken niet relevant zijn.
Het is dus niet zo dat deze stukken als zodanig zijn onttrokken aan het
toezicht van de rechter.
Het OM dient bij de inzet van BOB-middelen en bij opsporing in bredere zin –
of dit nu in het kader van art. 565 Sv gebeurt of in het vooronderzoek – altijd
te blijven binnen de grenzen van het recht, waaronder de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.
Het Wetboek van Strafvordering, de Aanwijzing toepassing opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen tegen advocaten3 alsmede de jurisprudentie
rond de toepassing van opsporingsbevoegdheden in relatie tot advocaten,
vormen het belangrijkste kader tegen welke achtergrond het OM verantwoording aflegt over (de wijze van) het verzamelen en verkrijgen van bewijs tegen
een verdachte. De strafrechter heeft daarover het laatste woord.
Vraag 4
Onder welke omstandigheden en voorwaarden is het volgen en observeren
van advocaten rechtmatig? Was er in dit geval sprake van een rechtmatige
volgactie?
Antwoord 4
De geheimhoudingsplicht van de advocaat ziet op twee belangrijke aspecten
die rechtens beschermd worden op grond van wet- en regelgeving en
jurisprudentie en die tevens in elkaars verlengde liggen. In de eerste plaats is
dat de vertrouwelijkheid van de inhoudelijke communicatie tussen de
advocaat en zijn cliënt. Hiervoor geldt dat de advocaat een verschoningsrecht
heeft. In de tweede plaats dient de geheimhoudingsplicht van de advocaat
een breder en maatschappelijk belang, namelijk dat eenieder zich zonder
vrees tot een advocaat als klassieke geheimhouder kan wenden.
Het verschoningsrecht van de advocaat en de vertrouwelijkheid van hetgeen
tussen de advocaat en zijn cliënt wordt besproken, krijgt in wet- en regelgeving en jurisprudentie de belangrijkste bescherming, omdat het schenden van
dit recht tevens zou kunnen leiden tot een situatie waarin mensen niet meer
juridische hulp durven te zoeken. Dit vormt een zeer zwaarwegend algemeen
belang. De Aanwijzing toepassing opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen tegen advocaten van het College van procureurs-generaal is ook met
name geschreven voor die situaties waar het verschoningsrecht in het geding
is.
3

https://wetten.overheid.nl/BWBR0035498/2014-09-01/0/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Het bovenstaande onderscheid brengt met zich mee dat afwegingen van
proportionaliteit en subsidiariteit die door het OM worden gemaakt bij de
eventuele toepassing van bevoegdheden tegen advocaten, altijd worden
afgezet tegen de vraag of het (zwaarwegende) verschoningsrecht van de
advocaat in het geding is. Als dat niet het geval is, dan is een belangrijke
maatstaf of de vertrouwensrelatie tussen de advocaat en zijn cliënt anderszins
onder druk komt te staan. De afweging moet dan worden gemaakt of dat
gevolg in het specifieke geval gerechtvaardigd is, afgezet tegen alle andere
maatschappelijke belangen die ook aan de orde zijn.
Uit de jurisprudentie volgt dat zowel het vorderen van verkeersgegevens als
de resultaten van een niet stelselmatige observatie in beginsel niet onder het
verschoningsrecht van de advocaat vallen. Zo heeft de Hoge Raad geoordeeld
dat verkeersgegevens geen betrekking hebben op de inhoud van hetgeen
geheimhouder en cliënt uitwisselen. Zij geven hooguit inzicht in de contacten
die er geweest zijn tussen geheimhouder en cliënt, zoals dat bijvoorbeeld ook
het geval kan zijn bij de bevoegdheid tot stelselmatige observatie. Bij de
bevoegdheid tot stelselmatige observatie (en andere bevoegdheden) is door
de wetgever niet voorzien in bijzondere waarborgen voor geheimhouders,
aldus de Hoge Raad.4 De wetgever heeft geen aanleiding gezien verkeersgegevens onder het verschoningsrecht van de geheimhouder te scharen omdat
inzage in verkeersgegevens niet leidt tot toegang tot de vertrouwelijke
communicatie of informatie-uitwisseling tussen de advocaat en zijn cliënt.
Wel is het zo dat de inzet van opsporingsbevoegdheden op personen die
advocaat zijn volgens de Aanwijzing toepassing opsporingsbevoegdheden en
dwangmiddelen tegen advocaten met de grootst mogelijke zorgvuldigheid
afgewogen moeten worden, omdat denkbaar is dat de toepassing van deze
bevoegdheid tot gevolg kan hebben dat een onevenredige of zelfs onrechtmatige inbreuk wordt gemaakt op het recht dat eenieder heeft op vrije
toegang tot een advocaat.
Of in het onderhavige geval sprake is van een rechtmatige volgactie, is aan
het oordeel van de rechter. Het past mij als Minister van Justitie en Veiligheid
daarom niet een inhoudelijk oordeel uit te spreken over deze kwestie. Met
betrekking tot de observatie in onderhavige zaak heeft het OM aangegeven
dat de opsporing van Ridouan T., hoofdverdachte in het Marengo-proces en
meest gezochte verdachte voor de Nederlandse politie en justitie, medio 2019
in volle gang was. Het achterhalen van zijn verblijfplaats en zijn aanhouding
hadden voor het OM de hoogste prioriteit, gelet op de zeer ernstige
verdenkingen tegen hem. Het OM houdt hem verantwoordelijk voor het
geven van opdracht tot een groot aantal liquidaties. Bovendien ging een
ernstige dreiging van T. uit die zou kunnen leiden tot nieuwe moordopdrachten. Het betrof een zeer uitzonderlijk onderzoek waarin de belangen in het
kader van de veiligheid van de rechtsstaat volgens het OM zeer groot waren.
De in deze specifieke casus door politie en het OM gemaakte afwegingen
passen volgens het OM binnen het kader van de Aanwijzing toepassing
opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen tegen advocaten5, die voor het
OM en alle opsporingsinstanties geldt. De aanwijzing schrijft voor dat de
toepassing van opsporingsbevoegdheden in relatie tot advocaten een hoge
mate van zorgvuldigheid vergt, maar niet betekent dat het OM nooit zou
mogen overgaan tot het toepassen van deze bevoegdheden jegens advocaten. Bij een dergelijke inzet moet zeer goed acht geslagen worden op de
eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. Dat is volgens het OM in dit
geval gebeurd.
Vraag 5
Bent u bereid om terug te komen op uw mening dat het in dit geval aan de
strafrechter is om zich een oordeel te vormen over de rechtmatigheid van het
volgen en observeren van advocaten? Zo ja, wat is zo beschouwd uw oordeel
over het volgen en observeren van advocaten? Deelt u de mening dat dit op
zeer gespannen voet staat met de uitgangspunten van de rechtsstaat en
advocaten hindert in de wijze waarop zij hun cliënten kunnen bijstaan? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, welke maatregelen neemt u zich voor om herhaling
te voorkomen?

4
5

ECLI:NL:HR:2011:BP6016.
https://wetten.overheid.nl/BWBR0029753/2011-04-01

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 5
De advocatuur vervult een onmisbare rol binnen de rechtsstaat. Het is van
groot belang dat eenieder zich tot een advocaat als klassieke geheimhouder
kan wenden. In het algemeen geldt het uitgangspunt dat het verschoningsrecht van de advocaat en de vertrouwensrelatie tussen advocaat en cliënt
wordt beschermd.
Zoals ik in mijn antwoord op vraag 4 heb aangegeven, is het zo dat de inzet
van opsporingsbevoegdheden op personen die advocaat zijn volgens de
Aanwijzing toepassing opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen tegen
advocaten met de grootst mogelijke zorgvuldigheid afgewogen moeten
worden, omdat denkbaar is dat de toepassing van deze bevoegdheid tot
gevolg kan hebben dat een onevenredige of zelfs onrechtmatige inbreuk
wordt gemaakt op het recht dat eenieder heeft op vrije toegang tot een
advocaat.
Zoals ik ook heb aangegeven in het antwoord op de vragen 2 en 3 zal de
rechter zich uiteindelijk uitlaten over de rechtmatigheid van het optreden van
het OM voor zover dat relevant is voor een te nemen eindbeslissing ten
aanzien van de verdachte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4