Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

29 911

Bestrijding georganiseerde criminaliteit

Nr. 180

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 februari 2018
1. Inleiding
Hierbij doe ik uw Kamer, mede namens de Ministers voor Rechtsbescherming en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de
Staatssecretaris van Financiën, de aangekondigde actie-agenda aanpak
ondermijning toekomen, zoals ik heb toegezegd tijdens de begrotingsbehandeling in december 2017. Daarmee kom ik ook tegemoet aan het
verzoek van de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid die mij per
brief heeft gevraagd om uw Kamer, mede ten behoeve van het AO
Georganiseerde Criminaliteit op 21 februari 2018, te informeren over de
stand van zaken van de ondermijningswet en het ondermijningsfonds1.
De versterking van de aanpak van georganiseerde, ondermijnende
criminaliteit is een belangrijke missie van dit kabinet en van mij als
coördinerend Minister. Ondanks het vele goede werk en de intensiveringen van de afgelopen jaren in het voorkomen, verstoren, opsporen en
vervolgen, vergt het duurzaam reduceren van de ernst en omvang van
deze problematiek de komende jaren nog een aanzienlijke inspanning.
Verdere versterking en verbreding van de aanpak is nodig.
Het regeerakkoord «Vertrouwen in de toekomst» creëert belangrijke
randvoorwaarden om de noodzakelijke versterking te realiseren: er zijn
extra middelen ter beschikking gesteld om de aanpak te intensiveren –
een ondermijningsfonds van € 100 mln. en een structurele reeks van € 10
mln. – en er komen maatregelen in de sfeer van wet- en regelgeving.
Daarmee wil dit kabinet de publieke en ook private partijen die een rol
(kunnen) spelen bij het tegengaan van de georganiseerde en ondermijnende criminaliteit maximaal faciliteren zodat zij hun inzet kunnen
intensiveren.

1

kst-29911-180
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

VKC verzoek d.d. 21 december 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

1

In deze brief schets ik hoe deze versterking de komende periode zal
worden vormgegeven. De Toekomstagenda Ondermijning van de
samenwerkende overheidspartijen – in de zomer 2017 aan uw Kamer
aangeboden2 – vormt de basis daarvoor. Hoofdpunten daaruit zijn:
– Vergroten van de slagkracht van de integrale aanpak;
– Wegnemen van de voedingsbodem: gelegenheidsstructuren aanpakken, verstoren van criminele bedrijfsprocessen en tegengaan van
verwevenheid van onder- en bovenwereld en het voorkomen van
innesteling in wijken en buurten.
De ambities die worden uitgedrukt door bovengenoemde hoofdpunten uit
de Toekomstagenda, vergen een intensieve aanpak van de betrokken
partners. Hierover heb ik uw Kamer op 28 november 2017 ook bericht in
mijn gezamenlijke brief met de Minister van BZK over de samenhang in
de beleidsinzet van beide ministeries op het thema georganiseerde
ondermijnende criminaliteit3. Op 24 juli 2017 zond mijn ambtsvoorganger
eveneens een brief aan uw Kamer over toezeggingen op het gebied van
onder meer informatiedeling4. Daarin is toegezegd u nader te informeren
over de voortgang hiervan.
Het uitwerken van de benodigde maatregelen gebeurt in nauwe samenspraak met alle betrokken partners: openbaar ministerie (OM), politie,
(regio)burgemeesters, Belastingdienst en het Landelijk Informatie en
Expertise Centrum (LIEC). Mijn inzet is dan ook gericht op het versterken
van de aanpak door:
1. het bijeenbrengen en het faciliteren van de overheidspartijen – uit het
strafrechtelijke, bestuursrechtelijke en fiscaalrechtelijke domein – om
de integrale aanpak te versterken, waarbij alle middelen die de
overheid heeft zo effectief mogelijk worden ingezet (paragraaf 2);
2. het wegnemen van juridische knelpunten (paragraaf 3); en
3. het in financiële zin versterken van de aanpak (paragraaf 4).
Aan de hand van deze hoofdlijnen is deze brief opgebouwd. De brief
beoogt geen volledig overzicht te zijn van alle acties en maatregelen die
overheidsbreed worden ondernomen om de aanpak van ondermijnende
criminaliteit te versterken. Ik wil wel specifiek wijzen op de inzet van de
Minister van BZK op het gebied van een weerbaar bestuur en een
weerbare democratie. Deze inzet krijgt onder andere vorm via het Netwerk
Weerbaar Bestuur en de ontwikkeling van een ondersteuningsaanbod
voor het lokaal bestuur ten aanzien van de multiproblematiek zoals die
zich voordoet in verschillende vakantieparken. De Minister van BZK zal u
over deze onderdelen van de aanpak separaat nader informeren.
2. Governance
De problematiek van ondermijnende criminaliteit is voor een belangrijk
deel grensoverschrijdend en internationaal van karakter, maar is tegelijkertijd sterk geworteld in de lokale samenleving. Anders gezegd, het gaat
om criminele structuren die mondiaal zijn vertakt, maar lokaal wortelen en
investeren. Dat betekent dat zowel een lokale/regionale aanpak én een
landelijke/ internationale aanpak nodig zijn.
Om deze niveaus te verbinden is op 8 februari 2018 het Landelijke
Strategisch Overleg Aanpak Ondermijning opgericht, dat zich richt op het
aanjagen en ondersteunen van de partners en diensten op lokaal,
regionaal en landelijk niveau. Dit landelijk overleg fungeert als verbinder
en bestendiger op strategisch niveau. Leden van het overleg zijn
2

Kamerstuk 29 911, nr. 167
Kamerstuk 29 911, nr. 175
4
Kamerstuk 29 911, nr. 168
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

2

vertegenwoordigers op hoog bestuurlijk niveau van het OM, politie,
bestuur (een regioburgemeester, een vertegenwoordiger van de VNG en
een vertegenwoordiger van de G32), Belastingdienst en de departementen JenV, BZK en Financiën.
3. Wetgeving
In het regeerakkoord is een «Ondermijningwet» aangekondigd (bijlage bij
Kamerstuk 34 700, nr. 34). De «Ondermijningswet» is een verzamelnaam
voor meerdere wetsvoorstellen (reeds lopend en nieuw), die gemeen
hebben dat zij geheel of mede tot doel hebben de aanpak van ondermijnende criminaliteit te versterken (hierna: ondermijnings-wetgeving). De
ondermijningswetgeving maakt onderdeel uit van de actie-agenda tegen
ondermijning.
In dit kader worden de door de (regio)burgemeesters, OM, politie en
anderen geconstateerde juridische knelpunten en ingebrachte wensen
met betrekking tot de wetgeving bezien. Een belangrijke bouwsteen voor
de ondermijningswetgeving wordt gevormd door de «Proeve van
wetgeving» die door de regioburgemeesters is opgesteld.
In deze brief informeer ik uw Kamer over een aantal lopende (wetgevings)trajecten in dat verband. Voor enkele onderwerpen ben ik reeds
wetsvoorstellen aan het uitwerken. De overige voorstellen en knelpunten
worden door mijn departement in nauw overleg met de betrokken partijen
geanalyseerd. Die kunnen, gezien de hoeveelheid en diversiteit aan
voorstellen, niet allemaal tegelijk opgepakt worden. Over de andere
onderwerpen wordt uw Kamer te gelegener tijd geïnformeerd.
Stand van zaken informatie-uitwisseling
Het kabinet geeft hoge prioriteit aan het adresseren van in de praktijk
gesignaleerde knelpunten bij het delen van informatie tussen en binnen
betrokken overheidspartijen, in het bijzonder binnen de gemeenten. Het
kunnen delen van informatie tussen en binnen overheidsorganen is van
groot belang bij de integrale aanpak van georganiseerde, ondermijnende
criminaliteit. In de voornoemde brief van 24 juli 2017 is uw Kamer
geïnformeerd over gesprekken van mijn ambtsvoorganger met de
regioburgemeesters om een overzicht van gesignaleerde knelpunten op te
stellen om vervolgens met alle ketenpartners en relevante ministeries te
bepalen welke knelpunten onder de huidige wetgeving opgelost kunnen
worden, en voor welke knelpunten (aanpassing van) wetgeving gewenst
en mogelijk is. Over de door partijen ervaren knelpunten en oplossingsmogelijkheden daarvoor ben en blijf ik regelmatig in gesprek met de
burgemeesters en de andere partners, waaronder het OM, de politie en de
Belastingdienst.
Ten behoeve van de uitwerking van de knelpunten en om nader in te gaan
op de rol van die gemeenten (kunnen) vervullen bij het tegengaan van
ondermijning worden de komende tijd verdiepende sessies met
gemeenten georganiseerd. Daarbij geldt als uitgangspunt dat er geen
overlap in bevoegdheden en verantwoordelijkheden wordt gecreëerd.
Vervolgens wordt bepaald welke wetgeving aangepast of gecreëerd moet
worden om knelpunten in de bijdrage van gemeenten bij het tegengaan
van ondermijning weg te nemen. Het is bijzonder complex en kost
daarom tijd om dit zorgvuldig en goed uit te zoeken. Er is veel sectorale
wetgeving bij betrokken, waarin specifieke privacy-waarborgen zijn
opgenomen. Die wetgeving werpt zijn eigen beperkingen op om informatie die voor de doelen uit die wetten is verzameld, te delen.
Uitgangspunt is om alle betrokken partijen maximaal in staat te stellen om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

3

een effectieve bijdrage aan de integrale aanpak van ondermijning te
leveren.
In het kader van een betere informatie-uitwisseling wordt ook de rol van
de buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) betrokken.
Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden
Er wordt gewerkt aan een wetsvoorstel gegevensverwerking door
samenwerkingsverbanden (WGS). Deze wet moet de uitwisseling van
informatie binnen samenwerkingsverbanden van publieke en private
organisaties voor de vervulling van een taak van algemeen belang van
een adequate juridische basis voorzien, rekening houdend met het recht
op bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Met dit wetsvoorstel
wordt niet alleen de aanpak van fraude versterkt, maar worden ook de
mogelijkheden van gegevensdeling in samenwerkingsverbanden die zich
bezighouden met de aanpak van ondermijning verbeterd. Het streven is
om dit wetsvoorstel dit voorjaar in consultatie te brengen.
Verruiming sluitingsbevoegdheid artikel 13b Opiumwet
Op 21 augustus 2017 is de wijzing van de Opiumwet in verband met de
verruiming van de sluitingsbevoegdheid aangeboden aan de Tweede
Kamer (Kamerstuk 34 763). In de Opiumwet is al geregeld dat de
burgemeester een woning kan sluiten in verband met de aanwezigheid
van een handelshoeveelheid drugs. In het wetsvoorstel tot wijziging van
de Opiumwet wordt geregeld dat de burgemeester een last onder
bestuursdwang, waaronder een bevel een woning te sluiten, ook kan
opleggen indien er sprake is van strafbare voorbereidingshandelingen in
verband met drugshandel, zoals de productie van drugs, zonder dat er
daadwerkelijk drugs aangetroffen worden. Dit wijzigingsvoorstel is een
aanvulling op het bestaande instrumentarium om de drugscriminaliteit
aan te pakken en vormt een belangrijk onderdeel van de aanpak van
ondermijnende (druggerelateerde) criminaliteit. Op dit moment is de
beantwoording van de vragen die de leden van uw Kamer hebben gesteld
in het kader van de behandeling van dit wetsvoorstel bij mij in voorbereiding en ik verwacht de nota naar aanleiding van het verslag in februari
2018 aan uw Kamer te kunnen sturen. Daarnaast bezie ik momenteel
eveneens andere gronden die de burgemeester de bevoegdheid kunnen
geven tot sluiting.
Wijziging Wet Bibob
Bibob is een zeer belangrijk instrument bij de aanpak van ondermijning.
Bestuursorganen dragen met de toepassing van dit instrument in een
grote mate bij aan de ontvlechting van boven-en onderwereld. Om deze
reden wordt een wijziging van de Wet Bibob en van lagere regelgeving
voorbereid die bestuursorganen, die deze wens bij mij ook geuit hebben,
in dit verband meer armslag zullen bieden. De voornaamste onderdelen
van deze voorgestelde wijziging betreffen een uitbreiding en versterking
van de eigen onderzoeksmogelijkheden van bestuursorganen en
uitbreiding van het toepassingsbereik van de wet. Met de wijziging wordt
het bestuursorganen toegestaan zelfstandig onderzoek te doen naar
antecedenten van de aandeelhouders van de betrokkene, de financier van
de betrokkene, en de leidinggevende of beheerder zoals die op de
betreffende beschikking of aanvraag daartoe staat vermeld. Met de
verruiming van het toepassingsbereik zullen onder meer alle aanbestedingen onder de Wet Bibob komen te vallen en worden de toepassingsmogelijkheden ten aanzien van vastgoedtransacties verruimd. In het
eerste kwartaal van 2018 zal naar verwachting de consultatie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

4

wijziging van de Wet Bibob starten. Na verwerking van de consultatiereacties en het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State is
het streven het wetsvoorstel in 2018 bij uw Kamer in te dienen.
Wetsvoorstel regulering prostitutie en bestrijding misstanden seksbranche
Om misstanden, waaronder mensenhandel, in de prostitutiebranche nog
beter aan te pakken wordt het wetsvoorstel regulering prostitutie en
bestrijding misstanden seksbranche aangepast. Op deze manier wordt
een branche gecreëerd waarin de prostituee op een veilige en gezonde
manier het beroep uit kan oefenen. Het
streven van de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid is dat het
wetsvoorstel in 2018 bij uw Kamer wordt ingediend. De (her)introductie
van een pooierverbod in het Wetboek van Strafrecht maakt deel uit van
het wetsvoorstel herwaardering actuele delictsvormen, dat medio 2018 in
consultatie gaat en naar verwachting eind 2018 bij de Tweede Kamer
wordt ingediend.
Stoplichtmodel
De stoplichtconvenanten zagen op een samenwerking tussen enerzijds de
politie en anderzijds autoverhuurbedrijven en makelaars. Indien een
autoverhuurbedrijf of makelaar twijfelde of een potentiële huurder het
door hem te huren motorvoertuig of de woon- of bedrijfsruimte zou
aanwenden voor criminele activiteiten, nam hij contact op met de politie.
De politie gaf vervolgens een advies om wel (groen) of niet (rood) met de
potentiële huurder in zee te gaan. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft
de korpschef in februari 2017 een aantal vragen gesteld over deze
werkwijze. De politie is daarom een onderzoek gestart naar deze
werkwijze. De conclusie van dat onderzoek was dat de juridische
grondslag voor deze werkwijze ontbreekt. De korpschef heeft daarop
besloten te stoppen met de uitvoering van de stoplichtconvenanten.
De stoplichtconvenanten maakten onderdeel uit van het barrièremodel en
hadden tot doel criminelen te belemmeren bij de uitvoering van hun
criminele activiteiten. Dat doel moeten we voor ogen houden.
Daarom wordt thans wordt verkend of voor autoverhuurbedrijven en
verhuurders van woon- of bedrijfsruimtes alternatieve oplossingsrichtingen voor handen zijn. De overleggen hierover met de politie, het lokaal
bestuur, maar vooral ook met de Rijksdienst voor het Wegverkeer en
BOVAG zijn constructief. Ik verwacht dan ook dit voorjaar een adequate
oplossing te kunnen presenteren.
Initiatiefwetsvoorstel verbod motorbendes
Het lid Kuiken bereidt een initiatiefwetsvoorstel voor op grond waarvan
organisaties die de openbare orde ernstig bedreigen verboden en
ontbonden kunnen worden. Mijn voorganger heeft in 2017 aangekondigd
zelf ook een dergelijk wetsvoorstel in te willen dienen en daarom met
mevrouw Kuiken samen te zullen werken. De Minister voor Rechtsbescherming zet deze samenwerking voort en het is aan mevrouw Kuiken
om mededelingen te doen over de inhoud en voortgang van haar
voorstel.
Screening
Gemeenten hebben de mogelijkheid om voor gemeenteambtenaren, maar
bijvoorbeeld ook voor vrijwilligers of ingehuurd personeel, die een
integriteitsgevoelige functie (gaan) bekleden een Verklaring Omtrent

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

5

Gedrag (VOG) te laten aanvragen. Voor de screening van aspirantvolksvertegenwoordigers en -wethouders is er het specifieke screeningsprofiel politieke ambtsdragers. Het aanvragen van een VOG is vooralsnog
niet wettelijk verplicht gesteld. Voor het screeningsprofiel geldt overigens
een toets met onder meer een terugkijktermijn van tien jaren in plaats van
de standaard terugkijktermijn van vier jaren. De screeningsautoriteit Justis
onderzoekt het justitiële verleden van de betrokken persoon waarbij wordt
gekeken naar antecedenten die relevant zijn voor de betreffende functie.
Een verdere inperking van risico’s kan mogelijk worden gezocht in de
uitbreiding van de bron die wordt gebruikt bij de VOG-screening.
Momenteel bereidt de Minister voor Rechtsbescherming een wetsvoorstel
voor waarbij voor bepaalde functies binnen het veiligheidsdomein, die
een hoge mate van integriteit vereisen, de VOG niet alleen kan worden
geweigerd op basis van justitiële documentatie, maar ook op basis van
politiegegevens. De Minister Voor Rechtsbescherming verwacht dit
wetsvoorstel in de loop van 2018 aan de Afdeling advisering van de Raad
van State te kunnen voorleggen voor advies.
Voor het screenen van personen is het overleggen van een VOG alleen
onvoldoende voor het afdekken van integriteitsrisico’s. De VOG dient
daarom in alle gevallen onderdeel uit te maken van een breder gehanteerd integriteitsbeleid om effectief te (kunnen) zijn. Er is de afgelopen
jaren veel aandacht geweest voor het bevorderen van de bestuurlijke
integriteit en er zijn diverse maatregelen getroffen ter verbetering van een
weerbaar lokaal bestuur. Zo zal het Netwerk Weerbaar Bestuur bijdragen
aan het vormgeven van een versterkte preventieve inzet ten aanzien van
de bescherming van de veiligheid en integriteit van politieke ambtsdragers. Het ontwikkelen van meer preventief georiënteerde beveiligingsmaatregelen, maar ook het door ontwikkelen van het screeningsbeleid
maken hiervan onderdeel uit. De Minister van BZK verkent op dit moment
mogelijke uitbreidingen in het instrumentarium voor screening van
politieke ambtsdragers en zal uw Kamer over de uitkomst informeren.
Verder is op 19 december per brief door de Minister van BZK aan uw
Kamer gemeld dat op dit moment onderzoek wordt gedaan naar de
screening van ambtenaren door gemeenten5. Aanleiding voor het
onderzoek werd gevormd door signalen van gemeenten over de risico’s
van ondermijnende criminaliteit. Het onderzoek moet duidelijkheid geven
over bestaande mogelijkheden en relevante juridische kaders, over de
aard van de risico’s voor de integriteit en over passende maatregelen
inclusief eventuele wettelijke uitbreiding van screeningsmethodieken voor
(gemeentelijke) werkgevers. De verwachting is dat het onderzoeksrapport
dit voorjaar afgerond wordt. Daarna wordt bezien of, en zo ja welke,
maatregelen getroffen dienen te worden.
Strafrechtelijke onderwerpen
Ook binnen het strafrecht is met wetswijzigingen winst in de effectiviteit
van de aanpak te behalen. Met het OM en de politie ben ik in gesprek om
te bezien welke aanpassingen in het straf(proces)recht wenselijk en
mogelijk zijn. Ook de overige opsporingsdiensten, zoals de Fiscale
Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD) zal ik daarbij betrekken.
Het gaat om een breed palet aan mogelijkheden die worden verkend. Zo
wordt onder meer gekeken naar voorstellen die zien op het versterken van
het juridische instrumentarium om crimineel vermogen af te pakken, de

5

«Evaluatie Veilige Publieke Taak en borging resultaten VPT: Integer en Veilig werken»
Kamerstuk 28 684, nr. 513.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

6

tenuitvoerlegging van een strafrechtelijk bestuursverbod en opsporingsbevoegdheden, zoals toezeggingen aan getuigen.
Voorts verken ik wensen van OM, politie en de Regioburgemeesters om
aanpassingen binnen het materieel strafrecht te doen. In dat kader kan ik
uw Kamer reeds mededelen dat ik voornemens ben om de strafdreiging
voor deelname aan een criminele organisatie die als oogmerk heeft om
ernstige misdrijven te plegen te verhogen van 6 naar 10 jaar of een
geldboete van de vijfde categorie (artikel 140 Wetboek van Strafrecht). De
huidige strafdreiging past niet goed meer bij ernst van de delicten die
sommige criminele organisaties tot oogmerk hebben, zoals het plegen
van liquidaties.
4. Ondermijningsfonds en structurele budgettaire versterkingen
Dit kabinet zal de realisatie van de met de Toekomstagenda Ondermijning
beoogde intensivering van de aanpak ook financieel ondersteunen.
Daarvoor zijn twee geldbedragen gereserveerd: een ondermijningsfonds
van € 100 mln. en een structurele reeks oplopend tot € 10 mln. per 2019
(€ 5 mln. in 2018).
Om de meest effectieve versterkingen hiermee te realiseren worden de
regionale en landelijk samenwerkende overheidspartners, verenigd in de
onder 2 genoemde nieuwe governance, gevraagd om gezamenlijk met
een integraal advies te komen. Daarvoor zullen de lokale, regionale en
landelijke ondermijningsbeelden die nu door het LIEC en de RIEC’s
worden opgesteld een belangrijke basis vormen.
Ik verwacht uw Kamer rond de zomer van 2018 nader te kunnen informeren over de wijze van besteding van het Ondermijningsfonds en de
structurele reeks.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 911, nr. 180

7