10
Verzamelwet Brexit
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van enige wetten en het
treffen van voorzieningen in verband met de terugtrekking
van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie (Verzamelwet Brexit) ( 35084 ).
De voorzitter:
Aan de orde is de Verzamelwet Brexit, Kamerstuk 35084. Ik
heet iedereen van harte welkom, ook de mensen op de
publieke tribune en de minister van Buitenlandse Zaken. Ik
geef de heer Verhoeven namens D66 als eerste spreker het
woord.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Verhoeven (D66):
Voorzitter, dank u wel. We hebben het er gisteren uitgebreid
over gehad, maar ik blijf het herhalen: de brexit stemt mij
en mijn partij droevig. In een tijd waarin we voor een stabiele en veilige toekomst juist meer moeten samenwerken,
ook op Europees niveau, kiest een lidstaat ervoor om uit
de Unie te treden, op eigen houtje verder te gaan en minder
samen te gaan werken. Ik vind dat heel teleurstellend. De
Britten horen bij ons, bij de Europese Unie. Wat D66 betreft
blijven de Britten gewoon welkom in de Europese Unie,
mochten ze zelf op een bepaald moment besluiten om de
brexit alsnog niet door te laten gaan; dat kan ik ook niet
vaak genoeg zeggen.
Gister spraken wij in de Kamer over de manier waarop
Nederland zich voorbereidt op de praktische kant. Ook in
dat debat hebben we het gehad over de situatie in het Britse
parlement, het Britse Lagerhuis. Daarbij werd eigenlijk breed
geconstateerd dat de kans gewoon serieus aanwezig is dat
de Britten er uiteindelijk in zullen blijven. Als dat op de ene
of andere manier gebeurt, zal dat wat D66 betreft een zeer
wenselijke ontwikkeling zijn. Ik heb al eens eerder gezegd
dat sinds het Britse parlement in 1649 de koning onthoofde,
de Britten niet meer zo in verwarring waren als nu. De deal
die was gesloten door de heer Barnier namens de Europese
Unie en mevrouw May, is vorige week met een overweldigende meerderheid weggestemd. Premier May heeft toen
haar plan B gelanceerd, maar ze houdt eigenlijk gewoon
vast aan haar deal. Zij gokt er eigenlijk op dat ze de ruimte
krijgt van haar eigen parlement om met de Europese Unie
te gaan spreken en dat, als de druk verder oploopt, haar
parlement alsnog haar deal zal steunen. Dat is een risicovol
scenario. Dat mag ik wel zeggen, maar ik ga deze tijd niet
gebruiken om kritiek te uiten op May, want zij doet haar
uiterste best om de rotzooi van heel veel anderen op te
ruimen. Degenen die in het parlement op dit moment haar
grootste criticasters zijn, zijn tegelijkertijd degenen die
helemaal geen idee hebben hoe het dan wél zou moeten.

zich op basis van wat we nu kunnen zien, goed voor te
bereiden; dat hebben we gister uitgebreid besproken en ik
heb dit toen ook gezegd. Op alle departementen is hard
gewerkt om de verschillende onderdelen op een goede
manier te organiseren. De wet die we vandaag bespreken,
is een onderdeel van die voorbereiding en is een verzamelwet. Het is een wet die gebaseerd is op een inventarisatie,
op basis van de vraag waar we allemaal tegen aan kunnen
lopen als er geen deal is, als er geen afspraken zijn en als
we dus terug moeten vallen op regelgeving om dingen die
dan in een vacuüm vallen, alsnog te regelen. De vraag is:
welke wetgeving moet gewijzigd worden in het geval van
uittreding door het Verenigd Koninkrijk? Het is ook een "zet
klaar"-wet. Voor het geval van een no deal moeten namelijk
wettelijke grondslagen worden gecreëerd om maatregelen
te kunnen nemen. Wij weten nog niet welke maatregelen
dat kunnen zijn. Dat maakt deze wet ook best wel virtueel,
zou je kunnen zeggen. We weten dus niet of het gaat
gebeuren. We zetten de wet dus klaar voor het geval dat
het nodig is om te kunnen handelen.
Er is wel steeds meer duidelijk over de no-dealplanning van
het kabinet. Gister spraken we daarover met Economische
Zaken en Financiën. Ook het ministerie van Landbouw is
er nauw bij betrokken. Het blijft een unieke situatie waarvan
niemand weet hoe die precies gaat uitpakken. Deze wet
gaat dus eigenlijk in op de unknown unknowns. Je weet
niet wat er gaat gebeuren. Je moet iets doen. Je hebt altijd
wetten nodig om dingen in dit land te regelen. Er wordt nu
als het ware een mogelijkheid gecreëerd om daar stappen
in te zetten.
Ik begrijp deze wet dan ook goed. Ik begrijp dat er een wet
nodig is die dit doet. Ik vind het logisch dat het kabinet zegt:
het is zo'n unieke situatie; we moeten iets kunnen doen.
Tegelijkertijd is er veel kritiek geweest op de manier waarop
de grondwettelijke beginselen van onze democratie door
deze wet in gevaar zouden kunnen komen. Daar is veel over
gesproken. Er zijn hoogleraren in de Kamer geweest. Er is
debat geweest. Twaalf van de dertien fracties in de Kamer
hebben vragen aan de minister gesteld. De minister heeft
de wet tot twee keer toe aangepast. Het primaat van de
wetgever moet nooit zodanig zijn dat het parlement buitenspel komt te staan. Er moet een balans zijn tussen het parlement, dat controleert, en de regering, die slagvaardig kan
handelen tijdens een grote brexit. Dat is een hele ingewikkelde balans en die balans moeten we vandaag vinden.
In dat licht waardeer ik het dat de minister zijn wet, vooral
op het punt van dat beruchte artikel X, waar al die bijzondere bevoegdheden in stonden, al tot twee keer toe heeft
aangepast om de vergaande bevoegdheden die deze wet
aan de regering geeft, al wat in te perken. De minister heeft
wijzigingen doorgevoerd waardoor het parlement meer te
zeggen krijgt. Er zijn ook scherpere voorwaarden aan verbonden. Dat vind ik een goede stap. Maar het was nog niet
genoeg wat D66 betreft en daarom dienen wij vandaag met
collega Omtzigt van het CDA twee amendementen in om
de machtiging die de regering zichzelf geeft, nog wat verder
in te perken en te zorgen voor een balans, een juist evenwicht, tussen aan de ene kant kunnen handelen en anticiperen en aan de andere kant kunnen controleren.

Voorzitter. Intussen spreken wij hier als Nederland over de
manier waarop wij ons voorbereiden op alle scenario's die
mogelijk zijn. We moeten ons dus ook op het ergste scenario voorbereiden, een zogenoemde no-dealbrexit, dus een
brexit zonder enige afspraken op 29 maart. Nederland lijkt

Het eerste amendement zorgt voor een nauwere betrokkenheid van beide Kamers. Sowieso moet een ministeriële
regeling die door het kabinet wordt opgesteld, binnen 24
uur naar het parlement worden gestuurd. Ook willen we

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-1

een valbijlregeling. Dat betekent dat tien weken nadat de
ministeriële regeling is ingevoerd, nadat het via een
ministeriële regeling is geregeld, er een normale parlementaire route moet worden georganiseerd, zodat de Kamer
het alsnog via een normale Kamerprocedure kan doen. De
ministeriële regeling vervalt volgens dit amendement dus
ook na tien weken.
Het tweede amendement zegt gewoon dat deze wet niet
een jaar maar een halfjaar kan worden gebruikt, omdat na
een halfjaar toch echt wel duidelijk moet zijn welke unknown
unknowns dan op ons afgekomen zijn, waardoor we dan
weten wat we moeten doen. Dus een jaar lang deze wet
vinden wij te lang; het moet een halfjaar zijn.
Op basis van deze twee amendementen denkt D66 de wet
in balans te hebben gebracht en zouden we deze wet kunnen steunen. Maar dan moeten deze twee amendementen
wel gesteund worden.
Mevrouw Leijten (SP):
De positie van de Tweede Kamer en de Eerste Kamer, van
de Staten-Generaal, is grondwettelijk dat ze medewetgever
en controleur van de macht zijn. Dan is een voorstel om
per decreet te gaan regeren, in welke situatie dan ook, buiten proportie. We kunnen niet weten wat er morgen
gebeurt, maar de politiek moet dan toch handelen. Juist
die brexit zonder afspraken zien we aankomen. Er zou een
enórme voorbereiding binnen de overheid zijn geweest,
maar die heeft vijf onderdelen voor deze wet opgeleverd,
van rijbewijzen tot octrooien voor halfgeleiders. Als dat het
dan is, heb je artikel X niet nodig. Ik heb gezien dat D66 er
ook mee worstelt, met het regeren per decreet en het buiten
werking stellen van de controlerende en wetgevende macht
die wij grondwettelijk hebben. Wat nou als die twee
amendementen die u samen met de heer Omtzigt hebt
ingediend, niet worden aangenomen? Dan stemt u tegen
de wet.
De heer Verhoeven (D66):
Ik vind het altijd lastig om in als-danredeneringen te spreken. Als je bij dit soort wetgeving, met dit soort toch wel
heel vergaande bevoegdheden voor de regering, nadenkt
over het aanbrengen van balans in deze wet, nadat er al
stappen zijn gezet, en als je dan twee amendementen
indient om ervoor te zorgen dat deze wet nog verder in
balans komt dan nu het geval is, dan wegen die amendementen heel erg zwaar. Ik ga u hier niet zwart-op-wit zeggen
of ik voor of tegen stem. Maar ik heb samen met collega
Omtzigt twee amendementen ingediend om deze wet in
balans te brengen. Ik denk dat die dan in balans is. Die twee
amendementen zijn daar wel voor nodig.
Mevrouw Leijten (SP):
D66 en het CDA hebben samen geen meerderheid. Als bij
de stemming alleen de handen van D66 en het CDA — dat
zijn 38 zetels — omhooggaan, dan blijft regeren per decreet,
zoals staat in artikel X, gewoon mogelijk. Dat is dan los van
het principiële punt dat de regering dit zichzelf toe-eigent
en het parlement vraagt om zijn eigen macht weg te geven.
Daar kom ik in mijn eigen termijn nog wel op terug. Maar
dan blijft dus dat artikel X, dat u uit balans vindt. Stemt u
dan tegen de wet?

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Verhoeven (D66):
Ik vind het een intrigerende vraag. Ik vind die intrigerend,
omdat ik verwacht dat ook mevrouw Leijten ons amendement zal steunen. Mevrouw Leijten zegt: ik vind deze wet
zó ver gaan en ik vind dit regeren per decreet. Ik snap die
kritiek. Volgens mij worstelen we daar Kamerbreed mee.
Dan denk ik dat mevrouw Leijten zou moeten zeggen: goh,
elke verbetering van de wet in de richting van mijn eigen
positie zou ik moeten steunen. En verder vind ik het nu niet
verstandig om vooruit te lopen op stemverhoudingen. Wij
zullen stemmen zoals we stemmen. Het zal een stevig
gesprek in onze fractie opleveren als deze twee amendementen van D66 en het CDA het niet halen.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, u mag reageren.
Mevrouw Leijten (SP):
Het is de heer Verhoeven, denk ik, wel bekend dat ik het
voorstel heb gedaan om dit artikel gewoon te schrappen
uit de wet.
De heer Verhoeven (D66):
Zeker, dat is mij bekend.
Mevrouw Leijten (SP):
De brexit wordt hier ernstig misbruikt om de grondwettelijke
taken van deze Kamer buiten werking te zetten. En wij
moeten dan zeggen "och, doe maar, geweldig!"? In een
volgende situatie — bij een economische crisis of misschien
gebeurt er iets in de samenleving wat onvoorzien is en waar
we direct op moeten handelen — zal de regering zeggen:
ach, de Kamer vindt dat prima; zij heeft dat toen bij de brexit
geaccordeerd, dan kunnen we die parlementaire macht nu
ook wel weer breken; dus ik ga voor het meest vergaande
voorstel. Maar nu hoor ik hier dat de heer Verhoeven van
D66 een beetje aan het schaken is: o, mevrouw Leijten van
de SP zal wel voorstemmen en dan zal de rest dat ook wel
doen en dan haalt het het. Maar het scenario waarin wij dat
niet steunen omdat wij gaan voor artikel X — en dat haalt
het ook niet — en al die amendementen die zijn ingediend
het niet halen en artikel X gewoon blijft staan, maakt dat
hij hier moet aangeven of hij dan voor- of tegenstemt. Hij
is heel fel geweest in de media. Hij heeft lekker op de televisie kunnen zeggen dat het allemaal niet mag, maar dan
moet je hier ook zeggen dat je tegenstemt als artikel X
ongewijzigd blijft.
Mevrouw Arib (PvdA):
U heeft uw punt gemaakt, mevrouw Leijten.
De heer Verhoeven (D66):
Ik zou eigenlijk tegen mevrouw Leijten willen zeggen: ik
moet helemaal niks. Maar ik neem mevrouw Leijten zeer
serieus en haar inbreng ook en ik probeer door de toon van
haar inbreng naar de inhoud toe te gaan. En dan hoor ik
alleen dat mevrouw Leijten aan de ene kant van het spectrum staat en meneer de minister van Buitenlandse Zaken
aan de andere kant van het spectrum. Daartussen zit een
aantal partijen die voorstellen hebben gedaan. Mijn voorstel

24 januari 2019
TK 45

45-10-2

ligt dichter bij wat u wil dan het voorstel van de minister.
Dus ik laat aan u wat u stemt op mijn amendement.
En dan het tweede. Daarna zal ik afsluiten met deze beantwoording, voorzitter. De redenering van mevrouw Leijten
is een klassieke drogredenering. Zij heeft namelijk de volgende stelling: als de Kamer het kabinet in dit unieke geval
van de brexit een bepaalde handelingssnelheid biedt — het
gaat over praktische uitvoeringskwesties waar wettelijke
verandering voor nodig is — dan zal dat ook wel gebruikt
worden op allerlei andere momenten; daardoor zullen we
helemaal buiten spel komen te staan en daar zal D66 dan
ook wel mee instemmen. Dat zijn drie aannames in één
drogredenering die alle drie niet kloppen en die ik alle verre
van mij werp. Dus, nee, dit gaat niet over grotere zaken dan
in dit geval spelen: de rijbewijzen, de octrooien en de andere
zaken. We letten heel goed op de positie van de Kamer. We
hebben twee amendementen ingediend. Daarmee leveren
we een bijdrage aan de positie van de Kamer in dit debat
en ik heb er alle vertrouwen in dat die amendementen het
zullen halen.
De voorzitter:
Dan wil ik echt naar de heer Van Ojik of de heer Van Raan
gaan, want dit punt is, denk ik, voldoende gewisseld.
Mevrouw Leijten (SP):
Als je artikel X in stand houdt en de regering de mogelijkheid geeft om de grondwettelijke taken die we hebben over
te slaan, als je dat weggeeft, dan zal dat zeker precedentwerking hebben. Het is ongekend; het is niet eerder
gebeurd. Niet bij de nationalisatie van ABN, niet bij de
situatie waarin we het eigen risico binnen één dag behandeld hebben. De Kamer kan in noodsituaties op zaterdag
vergaderen. Geen enkel probleem. En dan zal je zien dat
wij allemaal voor het landsbelang kiezen. Maar de Grondwet
uitschakelen omdat de brexit eraan komt ...

als die twee amendementen worden aangenomen, dan
gaan wij voor de wet stemmen. Dat zei hij, letterlijk.
De heer Verhoeven (D66):
Klopt!
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nou zeg je zoiets meestal niet als je ook voor de wet gaat
stemmen als ze niet worden aangenomen, toch? Toen ik
hem dat hoorde zeggen, dacht ik: o, dat betekent dat, als
ze niet worden aangenomen ... Anders zeg je dat toch niet?
Klopt dat?
De heer Verhoeven (D66):
Ik vind dit een hele begrijpelijke vraag van meneer Van Ojik.
Alleen, er zit nou eenmaal een bepaalde ruimte tussen iets
wel doen op het moment dat iets wel gebeurt wat je wilt
en iets niet doen op het moment dat iets niet gebeurt wat
je wilt. Ik loop hier nu al acht jaar rond en een aantal leermomenten zijn mij bijgebleven. Een van die leermomenten
is dat je soms in de situatie zit dat je hard moet werken om
een bepaald compromis te bereiken. Daar doe je dan je best
voor, en dan moet je niet al te stellig zijn over de manier
waarop je stemt als dat compromis niet bereikt wordt. Die
les heb ik geleerd. Daarom zal ik iedereen die mij nu vraagt
hoe ik dinsdag ga stemmen, afhankelijk van de amendementen, nu geen concreet antwoord kunnen en willen geven,
ook omdat mijn fractie er dan nog met mij over zal praten.
Maar meneer Van Ojik heeft goed geluisterd, en mevrouw
Leijten is ook niet gek. Ik vind deze twee amendementen
namelijk een zeer belangrijke toevoeging.
De voorzitter:
Is dat een compliment voor mevrouw Leijten?

De voorzitter:
Dat heeft u duidelijk gemaakt, mevrouw Leijten.

De heer Verhoeven (D66):
Ja, voor mijn doen is dat aan haar adres absoluut een
ruimhartig compliment, voorzitter!

Mevrouw Leijten (SP):
... dat is echt niet nodig.

Maar ik ga terug naar meneer Van Ojik, want daar waren
we. Ik denk dat hij goed geluisterd heeft. Deze twee amendementen zijn voor ons in ieder geval een zeer belangrijke
toevoeging aan de wet.

De heer Verhoeven (D66):
En daarom hebben wij amendementen ingediend die ervoor
zorgen dat er een balans is tussen de handelingskracht die
nodig is in deze unieke situatie enerzijds en de controle
door het parlement, altijd via de Kamer, via een voorhang,
bij een AMvB of via een wet anderzijds. Dat is de reden
voor onze amendementen. Daarom zou ik tegen mevrouw
Leijten en alle andere collega's in de Kamer willen zeggen:
ik hoop op de steun voor deze amendementen, zodat de
virtuele situatie die mevrouw Leijten schetst, niet zal hoeven
plaatsvinden.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Verhoeven wil nog niet aan mevrouw Leijten verklappen hoe hij gaat stemmen als zijn amendementen niet
worden aangenomen. Maar hij zei in zijn eigen termijn wel:

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Mede namens mevrouw Leijten: dank voor de complimenten. Zij is niet gek en ik heb goed geluisterd, dus onze dag
kan eigenlijk al niet meer stuk!
De heer Verhoeven (D66):
U bent beiden goed bezig!
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dank u, dank u!
Maar de heer Verhoeven zegt niet voor niks: "Ik snap die
vraag wel". Want normaal is het zo dat als je zegt "als jij
nou dat doet, dan doe ik dat", dat dan niet betekent "maar

24 januari 2019
TK 45

45-10-3

als je het niet doet, doe ik óók dat". Dat is niet de manier
waarop het normaal gaat. Dus ik dacht een soort politiek
signaal te horen in datgene wat de heer Verhoeven zei. Was
dat de bedoeling?
De heer Verhoeven (D66):
Hoewel ik ook weleens onbedoeld dingen zeg, en zeker in
debatten over Europese aangelegenheden, is het in het
algemeen zo dat als je een amendement indient ... Dat geldt
voor alle fracties hier in de Kamer en dat is ook het idee
van een amendement, want, zo zeg ik voor de mensen thuis,
een amendement is gewoon een toevoeging aan een wet.
Dat amendement maakt die wet in jouw ogen beter. Dus
als je een amendement indient en dat amendement haalt
het, dan is het logisch dat je de wet ook steunt. Dat is
logisch, want anders dien je geen amendement in. Je hebt
altijd een gesprek daarover, maar in principe is een amendement, als dat wordt aangenomen, een reden ... Oké,
meneer Van Ojik, ik zou u willen vragen: heeft u ooit weleens meegemaakt ...
De voorzitter:
Nee, meneer Van Ojik komt straks aan de beurt!
De heer Verhoeven (D66):
... dat een amendement van u gesteund werd en dat u vervolgens toch tegen de wet stemde? Ik denk dat dat nooit
gebeurt. Als al je amendementen op een wet gesteund
worden, dan steun je vervolgens over het algemeen die
wet. Zo bijzonder is dat niet. Daar kunnen we heel leuk een
wiskundige Tweede Kameranalyse van maken, maar dat is
nergens voor nodig.
De voorzitter:
Nee, dat hoeft niet.

De heer Van Raan (PvdD):
Dan vraag ik even wat tijd, want het is een ingewikkeld
onderwerp.
We nemen even het voorbeeld van "de kip". Stel, er is een
noodsituatie rondom kippen. Artikel X, het amendement
op stuk nr. 13, wordt aangenomen, waarin wordt gezegd:
voor wat betreft kippen en kippenimport naar Nederland
behandelen we het Verenigd Koninkrijk als zijnde nog
onderdeel van de EU. Dat zou kunnen in een noodsituatie.
Dan geldt die valbijlbepaling niet. Er wordt een regeling
gemaakt die zegt: bij kippenimport van Engeland naar
Nederland behandelen we het Verenigd Koninkrijk als zijnde
onderdeel van de EU. Dat snap ik. Er kan een noodsituatie
zijn.
Maar wat gebeurt er nu op het moment dat na een jaar —
er zit namelijk geen einde aan dat type regeling — het product "kip" in Engeland dermate verandert dat het normaal
gesproken niet meer geïmporteerd zou worden onder de
EU-regeling? Dat kan namelijk. Of als, omgekeerd, de EUregeling strenger wordt, waardoor die kip die nu nog in
Engeland onder de EU-regel valt, niet meer geïmporteerd
zou mogen worden? Met andere woorden: met het amendement op stuk nr. 13 kan er na verloop van tijd een situatie
ontstaan waarin Nederland het Verenigd Koninkrijk voor
een deel nog wel behandelt als een EU-lidstaat, terwijl het
product of de dienst dat niet meer rechtvaardigt. Dat kunt
u niet voorzien. Dan krijg je hele rare situaties, zowel vanuit
het Verenigd Koninkrijk als in Nederland als in de derde
relatie, namelijk het Nederlandse deel ten opzichte van de
overige onderdelen van de interne markt.
De voorzitter:
En nu de vraag?
De heer Van Raan (PvdD):
Nou, dat kun je niet voorzien met artikel X. Dus met andere
woorden: dat creëert alleen maar meer ...

De heer Verhoeven (D66):
Dat weet de heer Van Ojik ook.
De heer Van Raan (PvdD):
Nou, laat ik ook beginnen met een compliment: de heer
Verhoeven is ook niet gek.
De heer Verhoeven (D66):
Hoe weet u dat eigenlijk?
De heer Van Raan (PvdD):
Mijn vraag gaat over het amendement op stuk nr. 13, want
dat gaat erover dat de valbijlbepaling niet ingaat op het
moment dat het Verenigd Koninkrijk gelijk wordt behandeld
aan de EU. Heb ik dat goed begrepen?
De heer Verhoeven (D66):
Ja, volgens mij heeft u dat goed begrepen.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Verhoeven (D66):
Dit is wel een mooi voorbeeld. Het laat zien dat kip echt het
meest veelzijdige stukje vlees is, want dit maakt het nog
ingewikkelder dan het al is. Ik denk dat de heer Van Raan
gelijk heeft met zijn analyse. Als we binnen dit amendement
gebruikmaken van de mogelijkheid om het Verenigd
Koninkrijk te zien als een EU-lid en we dus niet onze tienwekenvalbijl inzetten, ontstaat er inderdaad iets wat na een
bepaalde periode leidt tot een situatie die we eigenlijk niet
gewild hebben. Dat is eigenlijk wat de heer Van Raan
schetst. Ik moet zeggen dat ik dit een terecht punt vind,
maar ik moet hier even induiken, want dit is wel heel
hypothetisch. Ik denk dat ik in tweede termijn even op dit
punt moet terugkomen, want ik kan dat nu niet zo uit m'n
blote hoofd. Maar ik snap wel het pijnpunt van de heer Van
Raan. Ik wil even kijken hoe we daar in ons amendement
al dan niet aan tegemoet moeten komen waar dat nodig is,
maar ik snap zijn hypothetische geval. Als het goed is ...
De voorzitter:
U komt erop terug; dat zei u.

24 januari 2019
TK 45

45-10-4

De heer Verhoeven (D66):
... kom ik er in tweede termijn op terug, want dit is wel echt
heel complex.
De heer Van Raan (PvdD):
Prima.
De heer Verhoeven (D66):
Het gaat over iets in gang zetten wat onder ons amendement kan, maar vervolgens tot een situatie leidt waarvan
we achteraf zeggen dat we die niet gewild hadden, omdat
er dan iets veranderd is in de situatie.
De voorzitter:
Goed. U komt erop terug.
De heer Verhoeven (D66):
Dan heb ik nog een paar vragen aan het kabinet. Ik heb een
vraag over artikel X. We hebben al eens gevraagd of dat
ook van toepassing is wanneer het uittredingsakkoord
geratificeerd wordt en er dus een overgangsperiode zal zijn.
Toen heeft de minister gezegd: ja, ook dan is artikel X nodig,
wanneer op EU-niveau spoedeisende maatregelen genomen
worden die onmiddellijke implementatie in de lidstaten
vereisen. Maar wanneer het uittredingsakkoord de brexit
regelt, hebben we een overgangsperiode van anderhalf
jaar, waarin alles hetzelfde blijft. Dan lijkt het me zo te zijn
dat er op de brexitdag geen EU-wetgeving komt die met
spoed geïmplementeerd moet worden. Waarom is dan zo'n
ruime artikel X-bepaling nodig? Dit betreft dus een bepaalde
situatie, die een ander licht op artikel X werpt dan een
andere situatie. Ik wil graag van de minister horen hoe hij
dat ziet.
Tot slot heb ik vragen over de positie van burgers. De wet
biedt geen garantie voor Nederlanders in het Verenigd
Koninkrijk. Ze zijn afhankelijk van de besluitvorming van
de regering-May. D66 heeft al vaker gezegd dat wij niet
willen dat zij de dupe worden van de brexit. Ze zitten nog
in grote onzekerheid over hun rechten. Ik pleit er al maanden voor — en ik doe dat vandaag nog een keer — dat voor
deze afgebakende groep mensen een uitzondering gaat
gelden in de vorm van een dubbele nationaliteit, maar de
minister heeft gisteren al gezegd dat hij daar nu geen aanleiding voor ziet.
Daarnaast lees ik dat er bij artikel 7 van deze wet, over de
sociale zekerheid, ruimte is voor zogenaamde wederkerigheid. Het gebruik van dat artikel, waarmee Nederlanders in
het Verenigd Koninkrijk nog een uitkering en toeslagen
kunnen ontvangen, wordt na een no-dealbrexit afhankelijk
gemaakt van de bereidheid van het Verenigd Koninkrijk om
hetzelfde te doen. Voor mijn partij is dus onduidelijk of de
regering gebruik zal maken — en zo ja, wanneer — van de
mogelijkheid die artikel 7 biedt, zodat Nederlanders in het
Verenigd Koninkrijk hun uitkeringen kunnen blijven ontvangen, of dat zij zal wachten op de acties van het Verenigd
Koninkrijk alvorens te beslissen over die sociale zekerheid.
Die situatie, waarbij dit in het midden gelaten wordt, geeft
natuurlijk onzekerheid voor de Nederlanders in het Verenigd
Koninkrijk. Ik hoor dus graag van de minister wat de intentie
van de regering op dit punt is. Kan de minister toezeggen

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

dat hij gebruikmaakt van de mogelijkheden in artikel 7 en
zo ja, wanneer?
Het zelfde geldt eigenlijk voor de artikelen 8 en 9, over het
vergoeden van zorg aan Nederlanders die in het Verenigd
Koninkrijk wonen, maar buiten het Verenigd Koninkrijk zorg
ontvangen. Kan de minister verduidelijken of hij, nu hij deze
grondslag zelf creëert, dit daadwerkelijk gaat regelen voor
de Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk? Kan hij hun
die zekerheid geven?
Tot zover. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Verhoeven. Dan geef ik nu het woord
aan mevrouw Leijten namens de SP-fractie.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. De Britten hebben ervoor gekozen om niet verder
te gaan, geen lid te blijven van de Europese Unie. Het is nu
al twee jaar onzeker hoe dit gaat uitpakken. Gisteren hebben
wij al een groot debat in commissieverband over de brexit
gevoerd. Daar heb ik het het falen van de politieke leiders
genoemd, zowel van het Verenigd Koninkrijk als van de
Europese Unie, dat er niet gewoon een ordentelijk uit elkaar
gaan geregeld is. Het ziet er niet uit in het Lagerhuis, maar
de afgedwongen eenheid van de overgebleven landen van
de Europese Unie — die hebben ook een onderhandelingsinzet gehad — heeft geleid tot de situatie dat we nu kijken
naar een mogelijke brexit zonder afspraken.
Ik zou gewoon van de minister willen weten of hij ons kan
beloven dat de Nederlandse positie binnen die 27 Europese
landen inhoudt dat wij een uitstel van de datum ter voorkoming van een brexit zonder afspraken onherroepelijk zullen
steunen. Dat heeft hij gisteren in het debat niet toegezegd,
maar ik denk dat er nu een kans is om het weer te vragen.
Kan hij ons beloven dat wij geen hoog spel gaan spelen als
het gaat om het belang van de economie en de Ierse vrede
op het eiland? Niemand wil een brexit zonder afspraken —
de gevolgen zullen gigantisch zijn — maar juist door het
politieke falen van deze Europese leiders zal dat wellicht
wel de uitkomst zijn. En dan zitten we direct met de problemen op het Ierse eiland. Dan zitten we direct met allerlei
noodmaatregelen in ons land. Dat kunnen we gewoon
afwenden.
Politiek is soms ook iets doen wat je op voorhand eigenlijk
niet wilde. Soms moet je in het algemeen belang een stap
zetten. Dat is echt mijn oproep vandaag aan deze minister.
Laat dat de Nederlandse positie zijn. We weten dat we
belangrijk zijn en we weten dat we veel handel voeren met
het Verenigd Koninkrijk. We hebben deze geluiden ook al
gehoord van regeringsleiders van andere Europese landen,
die daarbij al dan niet voor hun beurt hebben gesproken.
De minister-president heeft in dit parlement gezegd dat
Macron met zijn afwijzing op de informele top in Salzburg
opruiend is geweest. Nu is het tijd om op te staan in het
belang van zowel het Verenigd Koninkrijk als de Europese
landen om ervoor te zorgen dat er geen brexit zonder
afspraken komt. Ik wil graag die toezegging.

24 januari 2019
TK 45

45-10-5

Voorzitter. We gaan vandaag een wet behandelen die kan
worden beschouwd als een oogst van een rijksbrede analyse en inventarisatie. Op alle departementen zijn allerlei
laadjes opengegaan en allerlei wetten bekeken. Ambtenaren
kwamen bij elkaar met de vraag: wat moeten we nou
regelen in het geval er zo'n brexit komt zonder afspraken?
En dan kom je op: rijbewijzen toelaten, octrooien voor
halfgeleiders, regelingen rond gas én het regelen van de
sociale zekerheid, van uitkeringen en zorgvergoedingen, in
het derde land, het Verenigd Koninkrijk. Dat laatste is prima,
dat moeten we ook regelen. Verder gaat het over het toelaten van vennootschappen. Het is een beetje een allegaartje.
De Raad van State zei hierover: "Naar aanleiding van het
voorliggende voorstel rijst de vraag of en in hoeverre hier
gesproken kan worden van samenhangende, gecoördineerde aanpak; de gekozen aanpak geeft geen blijk van een
systematische analyse van de te voorziene situaties en de
in dat licht te trekken beleidslijnen." Dat is best fors voor
de Raad van State. Hij zegt eigenlijk: wij kunnen niet
beoordelen of de maatregelen in deze wet in hun samenhang voldoende zijn en gerechtvaardigd zijn. Had je die
rijbewijzen niet gewoon via IenW kunnen doen? Dat geldt
ook voor die andere dingen. Nu moeten de Europawoordvoerders over allerlei specialismen gaan oordelen. Dat is
niet erg, dat is ons werk, maar de vraag is of deze wet
gerechtvaardigd is.
Voorafgaand aan de plenaire bespreking van een wetsvoorstel is er altijd een schriftelijke behandeling. Wij hebben
tijdens die schriftelijke behandeling gevraagd om ons die
inventarisaties te geven. Wij zijn daar wel benieuwd naar.
Niet gekregen! Ik heb vorige week gezegd, gesteund door
de rest van de Kamer: ik wil ze nog hebben voor het debat.
Niet gekregen! De minister zegt: wij hebben het op orde;
we hebben alles geanalyseerd. Maar hij kan die gegevens
niet geven. Dat is toch raar? We hebben wel een standvanzakenbrief met mogelijke inzichten van verschillende
departementen gehad, maar dat was iets anders dan wat
wij vroegen. Zowel bij de schriftelijke behandeling als vorige
week hebben we om iets anders gevraagd. Wij wilden
gewoon die inventarisaties hebben.
Gisteren had ik het er met de minister over dat het mij verbaasd heeft dat hij in die standvanzakenbrief heeft aangegeven dat er pas vanaf september dit jaar een inventarisatie
is gemaakt van de calamiteiten. Vorig jaar november heeft
de Kamer al aan de regering gevraagd om zich voor te
bereiden, ook omdat we goede rapporteurs hadden, die al
het gevoel hadden: ook al willen we het niet, dit zou nog
weleens met een grote clash kunnen eindigen, en dan komt
er een brexit zonder afspraken. We zeiden dus: Nederlandse
regering, bereid je daarop voor. Dat is beloofd. Bij de presentatie van de Miljoenennota staat er dan ook groot: we
hebben geld gereserveerd voor de brexit; we zijn het toezicht op diertransporten en het toezicht bij de douane allemaal aan het opbouwen. Maar pas in september is de
calamiteiteninventarisatie gestart. Dan kan ik mij dus wel
voorstellen dat je zo'n allegaartje aan wetten krijgt. Dan kan
ik mij ook voorstellen dat je artikel X nodig hebt.

vertegenwoordigers. Want dat zijn wij; dat is niet deze
minister, die benoemd is. Wij hebben het mandaat van de
kiezers. Daarom heb ik het amendement op stuk nr. 6
ingediend.
Ik zit te denken over dat "onvoorzien". Het is zo'n mooi
woordje. De heer Verhoeven speelde er ook een beetje mee:
"onvoorzien", "onvoorzien". Dat zou dan verklaren waarom
je zo'n grote stap moet zetten met betrekking tot de macht
die een regering heeft om iets per decreet te regelen. Toen
verzorgingshuizen werden gesloten en er fors werd bezuinigd, waren hier meerdere Kamerleden die zeiden: het is
te voorzien dat ouderen lang thuis moeten blijven wonen,
dat dat leidt tot onveilige situaties en tot eenzaamheid, dat
mantelzorgers eraan onderdoor gaan. Maar toen werd dat
politiek weggewuifd: het was helemaal niet voorzien; het
zou helemaal niet gebeuren. De politieke keuze werd
gemaakt. En nu zeggen heel veel mensen: het is toch wel
onvoorzien dat ouderen te lang in het ziekenhuis blijven
liggen omdat ze niet naar huis kunnen en ook niet meer
naar die gesloten verzorgingshuizen kunnen.
Ik noem nog een ander politiek besluit, want wij gaan hier
over hoe we onze samenleving ordenen, en daarvoor is
politiek debat nodig. Het leenstelsel voor studenten zou
leiden tot heel veel onzekerheid, voornamelijk bij ouders.
Zij vragen zich af: kan ik straks de studie van mijn kind wel
betalen en kan mijn kind eigenlijk wel zijn dromen najagen?
Het is gewisseld in het debat. Het was niet onvoorzien. Er
zijn hier volksvertegenwoordigers die weten wat er speelt
en die goed kunnen argumenteren en redeneren. Je hoeft
het niet met elkaar eens te zijn, maar zo komt een politiek
besluit tot stand. Maar nu gaan we zeggen: die zorgen zijn
toch wel een beetje onvoorzien geweest.
De lage rentestand van de euro leidt tot problemen bij bijvoorbeeld de pensioenfondsen. Dan gaat het om problemen
met hun dekkingsgraad. Pensioenfondsen moeten, ondanks
de grote reserves, nu gaan korten. Was dat onvoorzien?
Nee. Dat is ook allemaal te voorspellen en te regelen
geweest. Daar hebben we geen noodwet voor nodig gehad.
Het zijn politieke keuzes.
En dan de brexit. We zien hem al twee jaar aankomen, dus
zo onvoorzien is hij niet. We hebben al landen waar we
handel mee drijven, waarvan we goederen importeren en
waarnaar we exporteren. We laten mensen hierheen komen
via visumsystemen en controlesystemen. We hebben al
een heel groot deel van de wereld als derde land. Welke
onvoorziene situatie heeft de minister nou op zijn netvlies?
Ik heb er lang over zitten puzzelen. Het is niet opeens een
derde land. Daar zijn er al heel veel van. We handelen ook
met die landen. Waar zit het hem dan op? Wat is dan dat
onvoorziene? Op welk beleidsterrein kan dat dan zijn?

Het ging net al over artikel X. Onvoorziene omstandigheden
zouden kunnen optreden en daarom moet de regering direct
kunnen handelen zonder parlementaire controle, zonder
parlementair proces. Ik vind dit echt geen rechtvaardiging
voor het uithollen van de Grondwet en voor het buiten
werking stellen van de positie van de door het volk gekozen

En dan nog, hè, als er dan iets onvoorzien is of er wellicht
iets ad hoc moet gebeuren, dan is de Kamer daartoe altijd
bereid. Dat heeft zij laten zien bij het nationaliseren van de
banken in 2008. Maar ook vorig jaar, toen het eigen risico
bevroren moest worden, heeft de Kamer laten zien dat zij
in staat is met terugwerkende kracht iets aan te nemen,
zelfs op één dag. De wet voor het eigen risico kwam op
maandag, en dinsdagavond was die aangenomen en was
het geregeld. Wij zouden zelfs kunnen besluiten om op
zaterdag te vergaderen. We kunnen zelfs besluiten om op
het Spui of de Grote Markt te gaan vergaderen. Daar gaan
we zelf over. Het gaat om de wil van de Kamer om in

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-6

noodsituaties te regelen dat wij het oplossen, dat de regering daarvoor een voorstel doet, dat wij dat beoordelen en
transparant voor iedereen laten zien hoe dat uitpakt, hoe
dat beter kan en wie voor en wie tegen is. Dat democratische proces hoeven we helemaal niet in de wilgen te hangen, en daarvoor hoeven we al helemaal niet de brexit te
misbruiken.
De heer Verhoeven (D66):
Het is toch gewoon zo dat we nog nooit eerder hebben
meegemaakt dat een land dat lid is van de Europese Unie
eruit stapt? Daar gaat mevrouw Leijten nu toch helemaal
aan voorbij? Natuurlijk zijn er al andere derde landen, dat
weet iedereen. Dat is ook niet waar de discussie vandaag
over gaat. Het gaat erover dat we een land hebben dat in
de Europese Unie zit. Op basis van het feit dat we samen
in de Europese Unie zitten, gelden er allerlei regels die we
met elkaar hebben afgesproken, in het kader van handel,
welvaart, banen, eerlijkheid. Er zijn regels op het gebied
van arbeidsbescherming. Allerlei dingen: standaarden,
tarieven ... ik kan eindeloos doorgaan. Ook allerlei grondrechten zijn op die manier geregeld. We hadden het gisteren
nog over de privacy en de data-uitwisseling. Dat valt nu
weg en daar gaat mevrouw Leijten volledig aan voorbij. Ik
wil alleen maar even aan haar vragen of zij expres daaraan
voorbijgaat, om te doen alsof de brexit niet een bijzondere
situatie is. Of gaat zij het nog noemen? Want het is natuurlijk
niet zo dat het Verenigd Koninkrijk "een derde land" is. Het
is een derde land waarmee we nu heel veel geregeld hebben via de Unie. Als ze eruit zijn, is er niks meer geregeld.
Daar gaat het om.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, het is uniek dat een land zegt: wij doen niet meer mee
met de Europese Unie. Maar we weten dit al twee jaar. Dus
twee jaar lang had het al helemaal geregeld kunnen worden.
Gisteren heb ik het inderdaad gehad over het vraagteken
dat Justitie en Veiligheid nog heeft bij het uitleveren van
verdachten. Kan er vanuit het Verenigd Koninkrijk nog
worden uitgeleverd? Ik noem ook het delen van allerlei
gegevens. Dan denk ik: hoe kan het dat dit nog niet in kaart
is gebracht? Het waren de brexitrapporteurs die vorig jaar
november zeiden: ga dat nou eens doen. Daar zijn ze pas
in september mee begonnen en dan moet je dus een artikel
X opnemen om te zeggen: dat moeten we ad hoc regelen.
Mijn redenering is dat dit niet per se nodig is, omdat wij
dat snel kunnen doen. Een ministeriële regeling maken en
publiceren in het Staatsblad kan je zo opwaarderen naar
een wet. Het is allemaal techniek. Maar die wet over het
eigen risico hebben we in nog geen 24 uur ingediend en
aangenomen gekregen. Dat kan gewoon. De premisse die
wij weggeven met dit regeren per decreet is ontzettend
groot. Ik denk dat het uniek is. Maar ik denk niet dat er
onvoorziene situaties uit voort kunnen komen, omdat wij
die analyse kunnen maken. Sterker nog, een heel groot deel
van de Europese Unie heeft op heel veel onderdelen afgekondigd dat er bij een situatie van een brexit zonder
afspraken allerlei regels van de Britten een-op-een geaccepteerd worden, om een zachte landing, bijvoorbeeld voor
de financiële sector, mogelijk te maken.

ingediend, dus daar hoef ik niet verder met haar over te
praten. Ik vind echter wel dit. De SP, hoezeer ik hun
bezorgdheid ook waardeer, heeft er een handje van om
achteraf de toekomst te voorspellen. Achteraf weten
mevrouw Leijten en al haar partijgenoten altijd dat zij het
van tevoren al helemaal goed gezien hadden. Dat is achteraf
makkelijk praten, maar wij hebben nu een situatie waarbij
we vooraf inschattingen moeten maken. Niemand kan
voorspellen hoe allerlei onderdelen gaan uitpakken. Ook
mevrouw Leijten kan niet alles voorzien, hoewel ze doet
alsof dat wel zo is. En daarom is deze bijzondere wet nodig,
met controle van het parlement. Ik zou mevrouw Leijten
willen vragen om iets meer oog te hebben voor en iets
serieuzer om te gaan met de onvoorziene kant van deze
situatie. Mevrouw Leijten zet het nu neer alsof we alles
makkelijk kunnen voorspellen en regelen, alsof we alles al
geregeld zouden moeten hebben, zodat deze wet niet nodig
zou zijn. En die lezing bestrijd ik.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik wil even terugkomen op de opmerking dat de SP altijd
achteraf doet alsof ze het goed heeft gehad. U zult eens
even moeten terugkijken naar de debatten over de thuiszorg, naar wat wij hebben voorspeld en naar wat er nu
gaande is. U zult eens moeten kijken naar onze voorspelling
bij het grondwetsreferendum over het Verdrag van Lissabon. Allemaal leugens, het licht zou uitgaan. Maar het
gebeurt nu allemaal. Er is een politieke Commissie die de
baas speelt. Er wordt een militaire macht opgebouwd. Dat
was allemaal niet waar. Recenter nog waarschuwden wij
bij het Oekraïnereferendum dat het associatieakkoord zou
leiden tot de toestroom van plofkippen op onze markt. De
heer Verhoeven heeft mij toen nog gezegd dat ik een
populist was. Inmiddels heeft het Europees Parlement de
Commissie opgedragen om dat verdrag te herzien, omdat
er zo veel plofkippen in Europa zijn. Misschien zou de heer
Verhoeven wat vaker moeten luisteren in plaats van zeggen:
nee, kritiek zet ik weg als populisme en daar hoef ik niet
meer naar te luisteren.
En nu het antwoord op de vraag.
De heer Verhoeven (D66):
O, was dit nog maar de inleiding? Het wordt een lange
avond.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik vind een onvoorziene situatie geen rechtvaardiging om
de glijbaan van regeren per decreet op te gaan. Er kan
morgen iets gebeuren in ons land wat wij niet voorzien
hebben. Dan moeten we noodmaatregelen nemen en dan
moeten we zaterdag een wet aannemen. Die bereidheid
heeft het parlement dan. De onvoorziene situaties waar de
minister het over had, gingen om vee op de kade, om rottend fruit. In dat soort situaties kan het gezag handhaven.
Daar heb je geen noodwetten voor nodig. Als de heer Verhoeven daadwerkelijk denkt dat er onvoorziene situaties
zijn of dat hij niet helemaal klaar is met zijn inschatting waar
die risico's liggen, dan moet hij daar open over zijn. En dat
is hij niet geweest in het hele proces.

De heer Verhoeven (D66):
Ik waardeer de zorg van mevrouw Leijten over de positie
van het parlement. Daar hebben we een amendement over

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-7

De voorzitter:
De heer Verhoeven, tot slot.
De heer Verhoeven (D66):
Tot slot. Ik doe niks af aan de bezorgdheid van mevrouw
Leijten. Nogmaals, ik ben het lang niet altijd met mevrouw
Leijten eens, maar ik neem haar zorgen serieus en ik luister
altijd aandachtig naar haar. Mevrouw Leijten en haar partij
zullen vast een aantal keren gelijk hebben gehad met het
voorspellen van de toekomst, maar zij begint nu zelf over
het Oekraïneverdrag, en dan komt het meest bekende
voorbeeld bij mij op. De SP heeft herhaaldelijk geclaimd,
de SP heeft herhaaldelijk beweerd dat Oekraïne daarmee
lid zou worden van de Europese Unie.
De voorzitter:
We gaan het niet hebben over het Oekraïnereferendum.
De heer Verhoeven (D66):
Dat heeft de SP voortdurend beweerd en dat gaat niet
gebeuren. Dus ook de SP heeft het weleens mis. Ik gebruik
dit voorbeeld, voorzitter, omdat de SP net beweerde dat
deze wet zal leiden tot een bredere toepassing van deze
unieke bevoegdheid voor de regering in allerlei andere
gevallen. Mevrouw Leijten kan mij nu in de ogen kijken.
Ook dat zal niet gebeuren. Ook die voorspelling zal niet
uitkomen.
Mevrouw Leijten (SP):
Die voorspelling heb ik helemaal niet gedaan. Ik weet niet
naar wie de heer Verhoeven heeft zitten luisteren, maar ik
heb helemaal niet gezegd dat dit artikel misbruikt zal worden voor hele andere terreinen. Ik heb alleen gezegd dat ik
niet wil dat de brexit überhaupt misbruikt wordt voor het
buiten werking stellen van onze controletaak en onze
medewetgevende taak. Ik heb aangegeven waarom het
democratisch proces met een transparant, openbaar debat
met besluitvorming, dat wij waar dan ook kunnen houden,
regels vaak beter maakt. Ik weiger het onvoorziene van de
brexit te gebruiken om het parlementair principe, de
Grondwet, te misbruiken.
Ik heb die debatten over het Oekraïnereferendum veel
gedaan. Wij hebben gezegd: je zal zien dat dit een opmaat
is. We hebben niet gezegd dat Oekraïne lid zou worden.
Voorzitter, de heer Verhoeven zit niet te luisteren ...
De voorzitter:
Niks van aantrekken, mevrouw Leijten. Maakt u uw zin af.
Mevrouw Leijten (SP):
Nou, ik denk dat ik het er maar bij laat. Het zou voor D66
en zeker de heer Verhoeven heel goed zijn als hij vaker
luisterde.
De voorzitter:
Hij heeft beloofd dat hij dat gaat doen.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Anne Mulder (VVD):
Een opmerking. Kijk, het kenmerk van een onvoorziene
situatie is dat die onvoorzien is, dus dat je die niet kan
voorzien en ook geen maatregelen kan nemen. Maar dat is
mijn vraag niet. Mevrouw Leijten zei net: de Grondwet
misbruiken. Nou heb ik hier het advies van de Raad van
State. De Raad van State geeft advies over elk wetsvoorstel
van het kabinet, en zegt: gelet op het uitzonderlijke karakter
van de brexit, acht de afdeling een brede vangnetbepaling
als de onderhavige nodig. Dat is artikel X. Hoe verhoudt
zich nou dat betoog van mevrouw Leijten en al haar verontwaardiging — de Grondwet wordt uitgehold! — tot deze
opmerking van de Raad van State, toch een gezaghebbend
instituut als het gaat om advisering?
Mevrouw Leijten (SP):
De Raad van State is heel kritisch. De bewoordingen van
de Raad van State over de wet en zijn samenhang las ik net
voor. De raad zegt: we weten eigenlijk niet of dit een systematische aanpak is. Dat staat er ook in. We kunnen er altijd
één zin uit halen. Dat is prima, maar ik heb me erover verbaasd dat ze aan het parlementaire proces, waardoor het
ook beter wordt, helemaal voorbij is gegaan. Ik ga daar niet
aan voorbij. We zijn daarover ook gewaarschuwd door
hoogleraren en we maken ook nog onze eigen analyse van
de Raad van State. Ik maak me zorgen, niet alleen voor nu
en deze onvoorziene situatie, maar ook voor de toekomst.
Wij geven iets uit handen als we regeren per decreet
mogelijk maken. Dat zouden we niet moeten doen.
De heer Anne Mulder (VVD):
Dan valt dus op dat mevrouw Leijten selectief citeert uit het
advies van de Raad van State. Ze citeert alleen wat kritisch
is, maar als de Raad van State gewoon zwart-op-wit zegt
"wij begrijpen dat deze regeling, artikel X, nodig is", dan
zegt zij dat zij haar eigen afweging maakt. Dat is een beetje
selectief winkelen. De Raad van State is inderdaad kritisch
en daarom heeft deze minister naar aanleiding van de kritiek
de wet op een aantal punten aangepast. Mijn punt is dat
mevrouw Leijten hier enorme poeha staat te maken terwijl
de Raad van State zegt dat het nodig is.
Dan pak ik er eens wat andere wetten bij. Wat doen we dan
bijvoorbeeld met de Invoerings- en aanpassingswet Zorgverzekeringswet? Ik citeer uit die wet, want daar zit namelijk
ook een bepaling in.
De voorzitter:
Niet alles citeren, hè, want iedereen heeft het advies
gekregen.
De heer Anne Mulder (VVD):
Nee, ik doe een klein stukje. We willen op tijd ... Maar het
moet ook zorgvuldig! "Bij ministeriële regeling kunnen,
voor zover dit noodzakelijk is voor de invoering van de Wet
op het financieel toezicht of van deze wet en zo nodig in
afwijking van deze wet, tijdelijke voorzieningen worden
getroffen." Zo heb ik een hele set wetten waar dit soort
bepalingen in staan. En dan spreken we toch ook niet van
"decreet!", "uitholling!", "democratie!" et cetera. Ik begrijp
de verontwaardiging van mevrouw Leijten over dit wets-

24 januari 2019
TK 45

45-10-8

voorstel niet. Het is heel gebruikelijk dat dit soort bepalingen
erin staan; dat zegt de Raad van State ook.
Mevrouw Leijten (SP):
Binnen een wettelijk kader zeggen "de regering mag tarieven voor de zorgvergoeding aanpassen zonder een heel
parlementair proces" is iets wat we in heel veel wetten doen.
Maar dan hebben ze wel dat politieke mandaat gekregen
om die taak in te vullen. Wat ze nu zeggen, is dat ze via een
ministeriële regeling wetten kunnen afkondigen. En dat is
wel echt iets anders. Het invullen van beleid of een aanpassing op het moment dat er een onvoorziene situatie ontstaat
bij een wet, kan met een ministeriële regeling of per algemene maatregel van bestuur. Maar dat is dan opgenomen
in het desbetreffende wetsvoorstel. Dat is heel gebruikelijk.
Het is alleen niet gebruikelijk om dat instrument te gebruiken om andere wetten te wijzigen en om het op die manier
in te zetten. En dat heeft wel degelijk te maken met
"decreet".
De voorzitter:
Tot slot op dit punt, de heer Anne Mulder.
De heer Anne Mulder (VVD):
Dat zijn weer hele grote woorden. Waar we voor staan bij
deze wet, is eigenlijk heel simpel. Het gaat om het opvangen
van onvoorziene en onaanvaardbare gevolgen van de brexit
voor mensen en dieren. Inderdaad, vee op de kade! Misschien staat er straks vee in de zon weg te branden. Ik weet
het niet. Misschien hebben patiënten spullen nodig, omdat
ze in levensgevaar zijn. Ik weet het niet en ik wil dat wel
graag geregeld hebben. En dan heb je als burger aan die
grote woorden van mevrouw Leijten, die totaal overdreven
zijn, heel weinig, eigenlijk niks.
Mevrouw Leijten (SP):
In het kader van dierenwelzijn kunnen wij die dieren meteen
van die kade halen, hoor. Dat is geen enkel probleem. Dat
kan al en daar heb je geen artikel of wetsvoorstel voor
nodig, dat je nog moet schrijven en publiceren in het
Staatsblad. Dan ben je overigens ook te laat voor die dieren.
Die medicijnen zijn wel een probleem, ja. Daarover hebben
wij gisteren juist gezegd: kunnen we dat niet beter oplossen? Ik ben begonnen met het pleidooi dat ik eigenlijk wil
dat die brexit zonder afspraken wordt afgewend en dat dat
de inzet van de Nederlandse regering is. Dan is dit wetsvoorstel ook niet meer nodig.
Voorzitter. Ik kom nog even terug op de Raad van State. De
Raad van State is een adviescollege. Wij kijken altijd serieus
naar zijn adviezen, maar zelfs de regering en zelfs coalitiepartijen kiezen er geregeld voor om het advies van de Raad
van State naast zich neer te leggen. We doen dat simpelweg
omdat we vinden dat we argumenten hebben om iets
anders te doen met de samenleving dan de Raad van State
heeft geadviseerd.
De voorzitter:
Gaat u verder, mevrouw Leijten.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Mevrouw Leijten (SP):
Artikel X een beetje aanpassen maakt het wat mij betreft
niet veel beter. Wat ons betreft gaat artikel X eruit. Want ik
zou het wel heel cynisch vinden als de uitslag van het
referendum in het Verenigd Koninkrijk — daar kan je een
hoop over zeggen, maar het ging over zeggenschap, over
of je je nog onderdeel voelt van de Europese Unie en of er
nog voldoende van Groot-Brittannië overblijft binnen de
Europese Unie; het ging dus eigenlijk ook over democratie
— uiteindelijk leidt tot het uithollen van onze democratie.
Wij zijn de gekozen volksvertegenwoordigers, wij hebben
het directe mandaat van de kiezer en daarom moeten wij
vooraf regelingen krijgen van de regering en niet achteraf
als ze gepubliceerd zijn in het Staatsblad, met de mogelijkheid om ze dan binnen een week in te trekken. Dan kan je
namelijk ook aan een regeling niks meer wijzigen. Dan is
het ja of nee tegen de hele regeling. Het is echt anders dan
wanneer je die vooraf krijgt. Ik heb al gezegd dat wij ons
als Kamer in noodsituaties altijd bereid hebben getoond
om het snel te doen, maar daar hoort wel bij dat wij vooraf
een maatregel krijgen bij wet en dat we kunnen zeggen of
die goed of niet goed is. We kunnen die als hamerstuk
aannemen binnen een uur als we het allemaal willen, maar
het is niet nodig om dat uit te hollen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van Ojik
namens GroenLinks.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, dank u wel. Ik neem meteen een slokje water.
Voor het eerst treedt een lidstaat uit de Europese Unie en
niet zomaar een: het Verenigd Koninkrijk, een belangrijke
speler in de EU en ook een belangrijke partner van Nederland. De brexit heeft grote consequenties voor Nederland
— daar zeg ik niets nieuws mee — maar welke precies, dat
weten we nog niet. Ik weet dat nog niet, maar, nog
belangrijker, de minister weet dat ook nog niet. Dat nemen
wij van GroenLinks de minister niet kwalijk. Gaandeweg is
duidelijk geworden wat een veelomvattend, rommelig,
onvoorspelbaar en ingewikkeld proces zo'n uittreding
eigenlijk is. Je zou hopen dat de voorstanders van een nexit
daar lessen uit trekken. Helaas is daar gisteren in het debat
dat we vier uur lang hadden met onze collega van de PVV,
de heer Van Dijck, nog niks van gebleken.
De kans dat we tegen onvoorziene gebeurtenissen aanlopen, is dus niet ondenkbeeldig. Het kabinet moet zich
natuurlijk afvragen of het in dergelijke gevallen over de
juiste instrumenten beschikt om adequaat te reageren. Dat
is niks bijzonders. Dat is de plicht van het het kabinet. De
weg die deze minister met zijn verzamelwet op is gegaan,
heeft mijn fractie echter wel verbaasd. Bijna achteloos, zo
leek het, werd het parlement gevraagd om de normale gang
van zaken bij het maken van wetten buitenspel te zetten en
het kabinet te laten regeren door middel van algemene
maatregelen van bestuur en eventueel zelfs ministeriële
regelingen waaraan het parlement dan achteraf zijn zegen
zou mogen geven. Waarom dit precies moest, in welke
gevallen, hoe lang de uitzonderingstoestand mocht duren
en wat de eventuele alternatieven zijn, het bleef allemaal
onderbelicht.

24 januari 2019
TK 45

45-10-9

De kritiek was dan ook vrijwel unaniem. In een hoorzitting
spraken rechtsgeleerden in zo sterke bewoordingen hun
afkeuring uit dat de aanwezige Kamerleden, een aantal van
ons, vrijwel eensgezind — waar kom je dat nog tegen,
voorzitter? — nog tijdens de vergadering geschrokken een
stel schriftelijke vragen gingen stellen. De ene deskundige
had over een onconstitutionele inbreuk op de bevoegdheid
van de wetgevende macht en de ander zei dat je bevoegdheden die je weggeeft maar moeilijk terugkrijgt. De collega's
herinneren het zich nog. Ook de reactie van de Raad van
State loog er niet om. De collega's spraken er al over. Die
miste een samenhangende analyse en aanpak, noemde de
machtiging om bij ministeriële regeling af te wijken van de
wet hoogst ongebruikelijk en zeer onwenselijk en snapte
niet goed dat voor dezelfde soort problemen verschillende
oplossingen werden voorgesteld. Dat is nogal fundamenteel
allemaal. "Brexit is geen alibi voor een bestuurlijke staatsgreep", zo kopte NRC Handelsblad deze week nog boven
een hoofdredactioneel commentaar. Die krant is toch geen
klassieke sensatiekrant.
Inmiddels heeft de minister de wet op een aantal punten
aangepast en zijn er ook daarna nog nieuwe voorstellen
gedaan, ook vanuit de coalitie, om de macht van het parlement van extra waarborgen te voorzien. We zullen vandaag
horen hoe de minister op die amendementen reageert.
Maar toch vraag ik me ook in algemene zin af hoe de
minister de zware kritiek in zo'n fundamentele kwestie nou
eigenlijk weegt. Zag hij die aankomen? Was hij verrast?
Heeft hij het misschien toch onderschat? Dat laatste lijkt
bijna het geval. Ik ben benieuwd naar zijn reactie.
Voorzitter. De Raad van State merkt op dat de minister nog
niet het begin van duidelijkheid heeft gegeven over welke
wetten nou precies buiten werking zouden moeten worden
gesteld. We hebben het daarover net ook al gehad en
mevrouw Leijten sprak er ook over. We horen steeds hetzelfde voorbeeld: er staat een vrachtwagen met dieren erin
ergens op de kade en we moeten ingrijpen. Wellicht kan
dat ook anders. Het zou goed zijn als de minister hier vandaag nog een poging doet om helder te verwoorden in
welke concrete gevallen hij deze wet nou precies nodig
denkt te hebben. Dat geeft misschien inzicht in de proportionaliteit van de maatregel die het kabinet voorstelt.
Mij trof in dat verband ook dat er geen onderscheid is
gemaakt tussen enerzijds de situatie na een geordende
brexit, een brexit met een uittredingsakkoord — ik doel dus
op dat dikke pak papier dat we allemaal hebben gezien, of
een variant daarop — en anderzijds een brexit met een no
deal, zonder akkoord. Ikzelf kan mij heel goed voorstellen
dat als je geen afspraken hebt bij uittreding, je voor allerlei
zeer onvoorziene gebeurtenissen kan komen te staan. Maar
ik neem aan dat als je wél een akkoord hebt gesloten, je
daarin die mogelijke onvoorziene gebeurtenissen zo veel
mogelijk hebt afgedekt, zodat je die wet niet nodig zou
moeten hebben. Ik vraag de minister waarom dat onderscheid tussen een no deal — we hopen allemaal dat die
niet plaatsvindt — en een geordende brexit niet veel sterker
tot uiting komt in datgene waarvoor de minister de wet wel
of niet wil gebruiken.
En ook hoor ik van de minister nog graag een nadere toelichting op de alternatieven die er zijn om wetten met grote
spoed te behandelen. Is daar serieus naar gekeken?
Mevrouw Leijten, en ik dacht ook de heer Verhoeven,
spraken daar ook al over. We kunnen, als we willen, vrij

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

snel spoedeisende regelgeving behandelen. Dat hebben
we bijvoorbeeld, ik meen twee jaar geleden, laten zien bij
het terugdraaien van het verhogen van het eigen risico; dat
voorbeeld werd net ook al genoemd. We zouden heel goed
met elkaar kunnen afspreken dat we brexitgerelateerde
regelgeving in deze Kamer in alle gevallen met voorrang
behandelen. Dat zou op zichzelf een hele logische uitspraak
van deze Kamer kunnen zijn over de eigen werkwijze. Ik kan
daar eventueel in de tweede termijn, als dat nodig zou zijn,
ook nog een motie voor indienen of zo. We hebben daar
geen zware wetgeving voor nodig.
Voorzitter. Ik ga langzaam maar zeker, om de spanning wat
op te voeren, naar mijn eigen amendement toe. Ik wil daar
graag een toelichting bij geven. Ik begin met nog eens vast
te stellen dat de minister op een aantal punten meer waarborgen in de wet heeft opgenomen voor het goed kunnen
uitoefenen van de taken van het parlement. De Eerste en
de Tweede Kamer krijgen de bevoegdheid om ministeriële
regelingen en maatregelen van bestuur die in strijd zijn met
de wet, direct tegen te houden als ze het er niet mee eens
zijn. In het oorspronkelijke voorstel moesten de Kamers
daar allicht acht weken op wachten, maar dat hoeft nu niet
meer.
Dat is een verbetering, maar dat gaat wat GroenLinks betreft
nog niet ver genoeg. De Raad van State heeft niet voor niets
opgemerkt dat het nu te onduidelijk is waar de bevoegdheid
van de regering om zelf regels te stellen, voor zal worden
gebruikt. Dat de delegatiegrondslag voor zo'n beetje alles
gebruikt kan worden, betekent in de ogen van mijn fractie
dat de parlementaire controle groot moet zijn, misschien
nog wel groter dan hij nu is. Daar zijn amendementen voor
ingediend, maar ik heb daar zelf een amendement aan
toegevoegd dat regelt dat niet alleen een meerderheid van
de Eerste of Tweede Kamer, maar ook een substantiële
minderheid een maatregel van bestuur of ministeriële
regeling kan tegenhouden op basis van deze wet. In mijn
amendement is in dat verband sprake van een derde van
de leden van Eerste dan wel Tweede Kamer. Dat is een
zogenoemde zware voorhangprocedure, waarin dus niet
alleen de meerderheid een AMvB of ministeriële regeling
kan tegenhouden maar ook een substantiële minderheid.
Dat komt vaker voor. Er zijn veel wetten die zo'n bepaling
hebben. Mijn fractie zal voorstellen om dat hier in deze wet
ook te doen, omdat we denken daarmee een betere balans
te creëren tussen de noodzaak om soms snel in te grijpen
en de parlementaire zorgvuldigheid.
De voorzitter:
Was u klaar met uw bijdrage, meneer Van Ojik?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja.
De heer Omtzigt (CDA):
Interessant amendement. Ik ken meerdere wetten waarin
staat dat bijvoorbeeld een AMvB of een verdrag dat ter
stilzwijgende goedkeuring hier neergelegd is, door een
minderheid, door 30 leden, gestopt kan worden zodat het
behandeld wordt. Dat is normaal. Ik ken echter even geen
wetten waarbij een ministeriële regeling door een minderheid van de Kamer gestopt kan worden, dus misschien kan
de heer Van Ojik daar een voorbeeld van noemen.

24 januari 2019
TK 45

45-10-10

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik heb me die vraag uiteraard ook gesteld voordat ik met
dat amendement kwam en ik vond een aantal wetten. Ik
kijken even op mijn lijstje: de Wmo, de Kaderwet dienstplicht, de Melkveewet, de Wet milieubeheer, over kwaliteitseisen aan het milieu, de Vreemdelingenwet. Dat heet dan
een zware voorhangprocedure — dat hoef ik de heer Omtzigt niet uit te leggen, geloof ik — waarbij inderdaad wordt
uitgegaan van een vijfde van de leden. Ik meende die grens
iets te moeten optrekken omdat een vijfde misschien wel
heel erg weinig is en kwam zo op een derde.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat zijn voorhangprocedures. Een voorhangprocedure is
vrij helder. Dan kan een beperkt deel van de Kamer zeggen:
ho, wacht even, dit gaat niet stilzwijgend maar dit gaan wij
behandelen. Echter, als ik het amendement van de heer
Van Ojik zie, is het geen voorhangprocedure, waar ik me
nog iets bij zou kunnen voorstellen, maar stopt het en vervalt het geheel.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
En komt er in plaats daarvan een normaal wetsvoorstel,
een wetgevende procedure. Ja, dat klopt.
De heer Omtzigt (CDA):
Ja, maar dat is een cruciaal verschil. Want bij een voorhangprocedure zegt een gedeelte van de Kamer: wij willen het
graag expliciet behandelen, dus het mag hier niet ter stilzwijgende goedkeuring voorbijfietsen. Dat is een voorhang.
Dan zeggen 30 leden: minister, legt u eens uit. Nou, heel
logisch dat dat een minderheidsrecht is, want ook de
oppositie moet kunnen zeggen: hé, legt u het uit. Maar dit
is wat anders. Het zegt namelijk: de regering komt met een
concept-AMvB — dat hoeft niet eens AMvB te zijn die tegen
een wet ingaat of zo; dat kan elke concept-AMvB zijn — en
dan zou je voor de minderheid de mogelijkheid creëren om
een wetgevingshandeling te stoppen. Die figuur ken ik in
geen enkele wet, dus dat is even mijn vraag. Waar in de
wet, behalve bij een grondwetswijziging, waar we een
tweederdemeerderheid hebben, mag een minderheid iets
blokkeren waarvan de meerderheid zegt: doe het maar?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Omtzigt moet het hier zien als een aanscherping
van het gewijzigde voorstel dat het kabinet in feite heeft
gedaan door te zeggen: als een meerderheid van de StatenGeneraal — dat zou je een lichte voorhangprocedure kunnen
noemen; ik weet niet precies wat het woord ervoor is —
niet een AMvB of ministeriële regeling maar een normaal
wetgevend proces wil, dan kan de helft plus één in zo'n
voorhangprocedure dat proces stopzetten en vervangen
door een regulier wetgevend proces. Het amendement
beoogt inderdaad om die meerderheid om te zetten in een
eenderdeminderheid om de positie van het parlement verder te verzwaren. Ik noemde de analogie met zware voorhangprocedures zoals de heer Omtzigt die noemde, maar
dit is inderdaad een andere situatie. Het is in die zin een
reactie op het voorstel van het kabinet om dat wel aan een
meerderheid toe te staan. Dit amendement beoogt om dat
ook aan een substantiële minderheid van een derde toe te
staan.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Omtzigt (CDA):
Ik begrijp dus dat dit volledig nieuw is en dat GroenLinks
hier voorstelt dat een minderheid in de Kamer wetgevingshandelingen kan stopzetten.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Als er met een beroep op deze wet, de wet die we hier nu
vandaag behandelen, een minderheid van een derde, van
50 plus 1 leden, is die zegt "wij willen dat niet op deze
manier", dan kan die minderheid, als dit amendement wordt
aangenomen, ervoor zorgen dat het voorstel dat het kabinet
wil doen in het kader van de brexit, in een normale wetgevingsprocedure wordt behandeld. Dat is inderdaad precies
wat het amendement beoogt.
De heer Verhoeven (D66):
Ik begrijp het nu inmiddels, maar dat betekent dus dat een
meerderheid die dan zegt "doe dit wel; ga op deze manier
door", door de minderheid kan worden tegengehouden en
dat het dan dus toch niet gebeurt. Een meerderheid van de
Kamer kan dan wel willen dat er op een bepaalde manier
wordt ingegrepen, maar een minderheid kan dan zeggen:
nee, dat doen we toch maar niet.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja.
De heer Verhoeven (D66):
Ik vind dat democratisch wel een heel ingewikkeld concept.
Ik vind het procesrecht dat de heer Omtzigt en de heer Van
Ojik net met elkaar bespraken heel logisch; ik vind het
logisch dat een minderheid een procesrecht heeft. Maar dit
is toch echt iets anders dan het procesrecht om iets wel te
behandelen; dit is het tegenhouden van iets wat in gang
gezet is. Dat is echt fundamenteel anders. Zou de heer Van
Ojik toch eens kunnen ingaan op de vraag hoe democratisch
het dan nog is?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik begrijp dat onderscheid, maar het gaat niet zozeer om
het inhoudelijk tegenhouden; het gaat om de manier waarop
het behandeld wordt. Als je als kabinet iets wilt doen, kun
je kiezen voor een AMvB, of in noodgevallen, als je dat niet
wilt, voor een ministeriële regeling. Dat bespreken we nu.
Dit amendement zegt: als een derde van het parlement daar
bezwaar tegen heeft, dan kan uiteraard inhoudelijk nog
hetzelfde worden voorgesteld, maar dan moet dat via een
normale wetgevingsprocedure zoals we die hier kennen.
Je zou dus kunnen zeggen dat het over de inhoud gaat,
maar je zou ook kunnen zeggen: nee, het gaat eigenlijk over
het proces; het gaat over de manier waarop je je voorstel
aan het parlement voorlegt. Het zit er misschien een beetje
tussenin.
De voorzitter:
De heer Verhoeven, tot slot op dit punt.
De heer Verhoeven (D66):
Ik snap dat de heer Van Ojik het zo uitlegt.

24 januari 2019
TK 45

45-10-11

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Het gaat om de manier waarop we een voorstel ...
De heer Verhoeven (D66):
Maar dan ga ik het ook even vertalen naar alle andere
algemene maatregelen van bestuur, die we de hele tijd hier
in de Kamer behandelen. Dat doen we toch op basis van
het feit dat er een meerderheid voor iets is die het op een
gegeven moment goed vindt. Daar wil de heer Van Ojik nu
dus eigenlijk vanaf. Als er een algemene maatregel van
bestuur wordt behandeld waarvan de meerderheid zegt dat
die goed is, dan wil de heer Van Ojik die toch kunnen
tegenhouden, zodat er in ieder geval een wet komt. En als
er dan een meerderheid voor die wet is, wordt die wet, die
precies hetzelfde is en die ook door de Kamer wordt
behandeld, alsnog aangenomen. Dan komt er toch weer
een nieuwe vertraging op de lijn, wat we nou juist allemaal
zo graag willen voorkomen. De vraag is: wat is nou eigenlijk
het nut van uw amendement?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Het gaat erom dat een minderheid in het parlement die om
wat voor reden dan ook over een wet zou willen praten, die
mogelijkheid niet heeft en in het normale wetgevingsproces
buitenspel wordt gezet. Wij gaan ervan uit dat het kabinet
alleen in zeer uitzonderlijke gevallen, in gevallen waarin
het eigenlijk evident is voor een grote meerderheid, een
beroep doet op deze wet. Ik noem daarbij niet voor niks
steeds het voorstel van de dieren in de vrachtwagen; dat
is een voorbeeld waarvan iedereen zei: natuurlijk moet er
dan iets gebeuren. In die gevallen lijkt het ons zeer gepast
om het zo te doen. We hebben er wel eerder over gesproken: dat wijkt wel degelijk substantieel af van het geldende
staatsrecht. De bedoeling van het amendement is dan om
inderdaad een minderheid die mogelijkheid te geven om
op de normale procedures terug te grijpen.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
De collega's hebben al wat meer technische vragen gesteld,
als ik het zo mag interpreteren.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja, dat was al moeilijk zat.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Ik wou dus eigenlijk een wat meer politieke vraag stellen.
Ik heb naar de heer Van Ojik geluisterd. Klopt mijn conclusie
dat hij dit eigenlijk tegenover het grof geschut zet dat het
kabinet inzet met deze noodwet, zelfs met de wijziging die
het voorstelt? Mag ik het zo interpreteren dat dit zijn antwoord is op het grof geschut van het kabinet?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik heb in mijn bijdrage wel gezegd dat ik de indruk heb dat
zeker bij het oorspronkelijke voorstel van het kabinet toch
wel erg makkelijk aan de bevoegdheden van het parlement
werd gerommeld. Er zijn nu een aantal voorstellen en het
kabinet heeft zelf een aantal aanpassingen gedaan. Daarna
zijn er nog andere amendementen gekomen, die volgens
mij allemaal in de goede richting gaan. Wat dit amendement

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

beoogt, is om die parlementaire noodrem, of hoe je die wil
noemen, nog wat scherper in te stellen. Je kunt zeggen dat
dat in de geest is van een aantal andere amendementen,
maar dat is in de visie van mijn fractie nodig om te voorkomen dat er straks in betrekkelijk omstreden ... Ik zeg dat niet
voor niks: wij gaan ervan uit dat die noodmaatregel alleen
wordt gebruikt in gevallen die politiek niet heel erg
omstreden zijn. Dus dan zal er geen minderheid van 50+1
in deze Kamer zijn, denk ik, die in zo'n geval zegt "o, doe
maar" of "doe maar niet". Dus het is een extra noodrem die
volgens mij nodig is omdat we vinden dat het kabinet wel
erg makkelijk over de bevoegdheden van het parlement
heen stapt in een aantal gevallen.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Collega Van Ojik is glashelder.
Mevrouw Leijten (SP):
Wat ik er wel fraai aan vind, is dat dit geen recht doet aan
de minimale meerderheid die er iets doorheen kan drukken,
zonder een echt proces van debat. Op het moment dat wij
een AMvB krijgen, moeten we ja of nee zeggen, maar als
we een wet krijgen, dan kunnen we die ook wijzigen en die
proberen beter te maken in het debat. Is dit de bedoeling
van de heer Van Ojik geweest, om eigenlijk de Kamer ook
die macht te geven om bij dat soort wetsvoorstellen dus
ook amendementen te kunnen indienen?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Het gaat erom dat wij volgens mij allemaal vinden — tenminste, daar ga ik van uit — dat het reguliere wetgevende
proces verreweg te prefereren is boven datgene wat het
kabinet nu vraagt in deze wet. Het kabinet zegt: wees gerust,
wij doen dat alleen in gevallen dat het zo overduidelijk is
dat er iets moet gebeuren dat we dat niet anders kunnen
regelen. Dan is een meerderheid in dit parlement iets anders
dan een substantiële minderheid. Met een substantiële
minderheid heb je een extra noodrem — het is maar hoe
je het noemt. Zoals mevrouw Leijten zegt, geeft dat de
minderheid de mogelijkheid om te zeggen: wij willen ditzelfde voorstel best behandelen en ook inhoudelijk bediscussiëren, maar dan in een normaal wetgevend proces. Dat
is wat het beoogt.
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter, u weet hoe dol ik ben op wetsbehandelingen.
Je kunt dan amendementen indienen en de wet wijzigen.
Je doet dan echt je werk, het handwerk. Het feit dat dit
hiermee mogelijk wordt gemaakt, vind ik een mooie en
waardevolle aanvulling die evident verder gaat dan de
zogenaamde noodremmen van D66 en het CDA.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Zeker.
De voorzitter:
Ook dat is glashelder.

24 januari 2019
TK 45

45-10-12

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik dank mevrouw Leijten uiteraard voor haar waarderende
woorden, maar als ik één ding daaraan mag toevoegen:
het bouwt ook voort op een bestaande praktijk — daar had
ik net met de heer Omtzigt een debatje over — die weliswaar beperkter is qua werking en effect, maar we kennen
wel degelijk het precedent dat een derde van de leden van
de Staten-Generaal kan ingrijpen. Ik hoor de heer Omtzigt
buiten de microfoon: ja, dat is in een andere situatie; dat
erken ik. Maar we kennen het verhaal.
De heer Verhoeven (D66):
Ik heb nog een kortere, andere vraag.
De voorzitter:
Kort!

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja.
De heer Verhoeven (D66):
Dat is mooi om te horen. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
O, dank u wel.

De heer Verhoeven (D66):
Ik zou trouwens de heer Van Ojik wel willen verzoeken om
dinsdag onze fractie te bezoeken en even dit amendement
zelf te komen uitleggen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja, uitnodiging aangenomen. Ik neem aan dat dit betekent
dat u serieus overweegt om hier voor te stemmen, want
anders kan ik mijn tijd beter gebruiken.
De heer Verhoeven (D66):
Ik zal er eens over nadenken.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik neem de uitnodiging graag aan, mevrouw de voorzitter.
U bent daar getuige van!
De voorzitter:
Ja, de uitnodiging staat echt letterlijk in de Handelingen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dan ga ik nog even oefenen!
De heer Verhoeven (D66):
Dat zou ik dan wel doen, ja.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat was een schot voor open doel.
De heer Verhoeven (D66):
Zeker.
Mijn vraag aan u is een andere, namelijk of u ons amendement gaat steunen. U stond hier net op de plek waar ik nu
sta, bij de interruptiemicrofoon, en u had een hele wiskundige analyse van Tweede Kamerwerk en het wel of niet
steunen van een wet op basis van amendementen. Dat was

Tweede Kamer

een interessant moment. Toen dacht ik: goh, toch eens aan
meneer Van Ojik vragen wat hij nou eigenlijk van het D66amendement vindt. Gaat u dat steunen?

Verzamelwet Brexit

De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Ploumen, namens
de PvdA.

Mevrouw Ploumen (PvdA):
Voorzitter, dank u wel. Ik vervang vandaag Lodewijk
Asscher, die door de griep geveld is.
De brexit is en blijft een tragedie. Gewone mensen betalen
straks de rekening van het spel van een stel kostschooljongetjes en naar de echte zorgen van de mensen hebben die
kostschooljongetjes niet geluisterd. Waar de brexitdeadline
nadert, lijkt de chaos in het Verenigd Koninkrijk alleen maar
verder toe te nemen. Het gevolg is grote onzekerheid aan
beide kanten van de Noordzee. Mag ik hier straks nog wel
wonen? Kan ik mijn bloemen nog wel exporteren? Kan ik
de rekeningen nog wel betalen? Miljoenen Britten en
Nederlanders zitten in onzekerheid en al onze inzet moet
erop gericht zijn die onzekerheid zo veel mogelijk te voorkomen en weg te nemen.
De enige zekerheid die we hebben, is dat het slechtst
denkbare scenario een brexit zonder enige afspraak is. De
PvdA is en blijft van mening dat de Britten welkom zijn als
ze zich willen bedenken, en dat een harde brexit te allen
tijde moet worden voorkomen, ook als daar meer tijd voor
nodig is. De deadline van 29 maart hoeft wat ons betreft
dan ook geen harde deadline te zijn, als we daarmee een
harde brexit kunnen voorkomen.
Eigenlijk is mijn grootste hoop, en de hoop van mijn fractie,
dat we de Verzamelwet Brexit helemaal niet nodig zullen
hebben. In het geval dat we die wet toch nodig mochten
hebben, heb ik nog wel een aantal kritische vragen aan de
minister. Over artikel X, dat je rustig als steen des aanstoots
kan kwalificeren, heb ik een aantal vragen. Goed dat de
minister met een nota van wijziging is gekomen die de
parlementaire betrokkenheid beter borgt. Dat we de toekomst niet kunnen voorspellen mag nooit betekenen dat
het parlement buitenspel kan worden gezet. De toekomst
is altijd onvoorspelbaar, zoals collega's ook al hebben
gezegd. We hebben eerder panieksituaties meegemaakt
waarbij het parlement snel tot maatregelen kon komen.

24 januari 2019
TK 45

45-10-13

Van nut en noodzaak van dat artikel X zijn wij daarom nog
altijd niet overtuigd.
In navolging van collega Van Ojik en mevrouw Leijten zou
ik ook aan de minister willen vragen om nou eens concrete
voorbeelden te geven waarmee de noodzaak van die
noodwet kan worden aangetoond. Ook ik hoef dan niet het
voorbeeld te horen van de dieren die op de kade staan. Het
argument van de minister dat het gaat om unknown
unknowns volstaat wat ons betreft niet. Het hele leven zit
daarmee vol en alle mensen dealen daar elke dag mee. De
heer Omtzigt vraagt of ik ergens last van heb. Helemaal
niet. Het is juist goed dat we ons altijd voorbereiden en in
staat zijn om met de dingen die veranderen om te gaan.
Het CDA kan dat zelf heel goed, hebben we deze week
gezien.
We zijn dus nog niet overtuigd. Wel vinden we het goed
dat artikel X is ingeperkt. Tegen de heer Verhoeven zeg ik
dat hij vast kan rekenen op onze steun voor zijn amendementen, want wij steunen zeer die inperking van dat artikel
X. Ons uiteindelijke oordeel over de hele wet laten we
afhangen van de beantwoording van de minister en
natuurlijk ook van zijn waardering van die amendementen.
Voorzitter. Dan het onderwerp dubbele nationaliteiten. Het
kabinet laat het lot van de Nederlandse burgers in het Verenigd Koninkrijk volledig over aan de Britse overheid. Die
moet maar regelen dat het goed komt voor de Nederlanders
en overigens ook voor de andere Europeanen die in het
Verenigd Koninkrijk zijn. Maar we hebben de afgelopen
weken en maanden gezien hoe grillig die Britse overheid
kan zijn. Het is in de ogen van mijn fractie dan ook onbegrijpelijk dat een eenvoudige oplossing voor dat probleem
door dit kabinet maar steeds wordt afgewezen, en ook nog
om onduidelijke en vage redenen. Het merendeel van de
EU-lidstaten verbindt geen nationaliteitsrechtelijke gevolgen
aan het aannemen van een andere nationaliteit. Binnen de
EU zijn er dus burgers die hierdoor een sterkere positie
hebben dan Nederlanders. Dat is ongewenst, want onder
de landen waar dat niet zo is, zijn er lidstaten zoals zelfs
Oostenrijk die het gewoon gaan regelen voor hun burgers.
Waarom kan dit dan niet in Nederland? Daarom doe ik
eigenlijk het dringende verzoek aan het kabinet: komt écht
op voor de Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk en voor
de Britten in Nederland en maak het mogelijk voor alle
burgers die getroffen worden door de brexit om een dubbele nationaliteit te hebben. Voor dit kabinet een kleine
stap, maar van grote betekenis voor al die mensen die echt
niet zitten te wachten op de brexit.
Voorzitter. Dan nog een punt over de visserij. Gisteren
kwam dit aan de orde tijdens het algemeen overleg, zo heb
ik begrepen. We kunnen ons allemaal voorstellen wat een
enorme impact het voor een visser heeft als 40% van het
werkterrein verdwijnt. De Europese Commissie heeft een
aantal voorstellen gedaan, bijvoorbeeld om geld uit het
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij beschikbaar te stellen om de gevolgen van een wanordelijke breuk
met het VK te verzachten. In antwoorden van minister
Schouten hebben we kunnen lezen dat het kabinet die
voorstellen bestudeert. Maar ik vraag mij af wat er eigenlijk
valt te bestuderen. Het lijkt een heel verstandig plan. Hoe
kijkt deze minister hiertegen aan? Laten we toch alstublieft
zo snel mogelijk zo veel mogelijk onzekerheid uit de wereld
helpen.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Voorzitter. De Partij van de Arbeid blijft hameren op een
ambitieuze toekomstige relatie met het Verenigd Koninkrijk.
We willen geen race naar beneden als het gaat om belastingen, milieu en arbeid. Dat moet absoluut voorkomen worden. Mochten de Britten zich bedenken: ons hart gaat naar
ons uit en staat voor hen open. Kom terug!
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Ploumen.
Dan geef ik nu het woord aan de heer Van Raan namens
de Partij voor de Dieren.

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Vandaag deel twee in het brexittweeluik. Gisteren beweerden minister Blok en enkele collega's dat Nederland slechts weinig dieren naar het Verenigd Koninkrijk exporteert. Dat is eigenlijk een pijnlijk
voorbeeld van de blinde vlek voor de bio-industrie. In 2017
ging het daarbij om 1.372 runderen, 2.574 paarden, 75 varkens, 429 schapen en geiten en meer dan 10.000 kuikens.
Dat zijn toch enorm veel dieren. Dat deze dieren slechts een
klein deel van de Nederlandse veestapel zijn, doet daar
helemaal niets aan af. Elk dier is een individu met recht op
leven en welzijn. Vanochtend en vanmiddag hebben wij
hier voor een groot deel over gedebatteerd. Het uitgangspunt dat een dier een individu is met recht op eigen leven
en welzijn stond op geen enkele manier ter discussie.
Niet alleen bij de import, maar ook bij de export van levende
dieren zal men tegen grote problemen aanlopen. Indien het
in een goed georganiseerd land als Nederland wat dat
betreft mis lijkt te lopen — dat lezen wij overal — dan vrezen
wij nog meer dan wij normaal doen voor het lot van de
dieren die wij naar het Verenigd Koninkrijk sturen. Dus
vandaar dat wij zeggen dat wij een gedeeltelijk fokverbod
willen dat zodanig groot is dat we niet alleen op korte termijn aan de Urgenda-uitspraken kunnen voldoen, maar ook
voorbereid zijn op een volledige stop van de import en
export van levende dieren uit en naar het Verenigd
Koninkrijk. Graag een reactie.
Voorzitter. Het goede nieuws is dat we sinds kort weten dat
niet alleen de Partij voor de Dieren zich druk maakt over
dieren, maar dat ook minister Blok zich daar zorgen over
maakt. In de beantwoording van de Kamervragen die voor
het reces door twaalf van de dertien fracties zijn ingediend,
schreef minister Blok immers dat het hem onder andere te
doen is om de voorkoming van dierlijk leed. Bij de schriftelijke behandeling van dit wetsvoorstel deed de minister het
voorkomen dat artikel X mede bedoeld is om waar nodig
dierenleed te voorkomen. Maar dat is natuurlijk van een
bijzondere tragiek: een minister van dit kabinet gebruikt het
voorkómen van dierenleed als alibi om zijn brexitwetgeving
te rechtvaardigen. Eigenlijk gebruikt hij het dierenleed zelfs
om de democratie middels artikel X toch wat aan te tasten.
Daar is al een hoop over gezegd. Artikel X wordt dus
gebruikt als lapmiddel. En de afgelopen weken stapelden
de video's over wat zich in de Nederlandse stallen afspeelt
zich op. De afgrijselijke beelden staan nog bij veel mensen
op het netvlies. Het kabinet is medeverantwoordelijk voor
deze drama's in de Nederlandse stallen, maar kijkt weg.

24 januari 2019
TK 45

45-10-14

Dus één, dit kabinet zegt veel te doen maar houdt het systeem in stand, en twee, het kabinet gebruikt dierenleed
vervolgens als rechtvaardiging van een aantasting van
parlementaire grondrechten. De vraag is even of de minister
deze hypocriete tweedeling ook ziet. Graag een reactie
daarop.
Voorzitter. Dan de brexit. De brexitnoodwet veroorzaakt
veel ophef, en die ophef is volkomen terecht en begrijpelijk.
Het is uniek dat de regering via een noodwet met daarin
verregaande maatregelen de macht van het parlement naar
de regering probeert over te hevelen. De NRC — de heer
Van Ojik zei er ook al wat over — schreef daar afgelopen
weekend in het Commentaar over dat "het kabinet is doorgeslagen met het voorstel om bij onvoorziene problemen
ministeriële regelingen zonder tussenkomst van het parlement mogelijk te maken". Het sloot af met: "De brexit kan
geen alibi zijn voor een bestuurlijke staatsgreep". Dat waren
grote woorden. Maar ook de Raad van State en verscheidene staatsrechtsgeleerden waren uitermate kritisch over
artikel X.
Het is niet zo dat het parlement helemaal buitenspel wordt
gezet, maar er wordt wel gevraagd om te tekenen bij het
kruisje. Het neemt het amendementsrecht weg bij de Kamer.
De Raad van State geeft geen advies. Ook de ministerraad
kan niet corrigeren. Het gevaar dat de minister de macht
naar zich toe kan trekken blijft ook gewoon bestaan, ook
met de wijzigingen die de minister heeft voorgesteld. Wij
vinden dus dat artikel X niet in de wet thuishoort en doen
daarvoor reparatievoorstellen. Het blijft namelijk volledig
onduidelijk wat die onaanvaardbare en onomkeerbare
gevolgen van de brexit zijn.
Met uw goedvinden maak ik dit stuk even af, voorzitter. Ik
heb de aankomende interruptie van de heer Anne Mulder
echter gezien.
De beoordeling ligt volledig in handen van een willekeurige
minister. En als de regering besluit dat bijvoorbeeld grote
geopolitieke strubbelingen een gevolg kunnen zijn van de
brexit, dan kan dit artikel worden aangegrepen om verregaande maatregelen te nemen. Ik zeg niet dat het gebeurt,
maar het is niet uit te sluiten. En als de regering van mening
is dat door de brexit de belangen van een groot bedrijf
geschaad zouden worden, dan kan deze wet dus ingezet
worden om de belangen van dat grote bedrijf te beschermen. Dat is eigenlijk de angst voor een brexit als breekijzer
gebruiken voor een multinational.
De heer Anne Mulder (VVD):
Ik probeer dat wat de heer Van Raan zegt op me in te laten
werken. Ik heb al de Raad van State geciteerd, die zegt:
"Deze wet is nodig". Maar verwijt de heer Van Raan nou
het kabinet dat het dierenwelzijn belangrijk vindt? Is de heer
Van Raan daarom tegen artikel X?
De heer Van Raan (PvdD):
Nee, de heer Anne Mulder beweert goed te luisteren, maar
ik denk dat dat niet helemaal heeft plaatsgevonden.
Ik zal op twee manieren antwoorden. Ten eerste, het aanhalen van de Raad van State is terecht. Maar goed, de Raad
van State heeft ook gezegd, en dat citaat heb ik klaarliggen:
"Een machtiging om bij ministeriële regeling van de wet in

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

formele zin af te wijken is, zeker nu de wetten waarvan
afgeweken kan worden niet bepaald zijn, hoogst ongebruikelijk en, gelet op het primaat van de wetgever, zeer
onwenselijk." Dus laten we zeggen dat de Raad van State
daar echt superkritisch over is.
Dan het tweede punt. Ja, wij vinden het inderdaad hypocriet
dat de regering het voorbeeld gebruikt van de vrachtwagen
op de kade met levende dieren erin, omdat deze regering
een landbouwsysteem in stand houdt dat zijn weerga niet
kent. Daarin worden een half miljard dieren per jaar onder
vreselijke omstandigheden gehouden. U doet net alsof die
bio-industrie normaal is. Nee, die is niet normaal. De manier
waarop wij dat doen, is volgens ons een grof schandaal,
zowel gezien de ethische gevolgen, dus als het gaat om
hoe we dieren zouden moeten behandelen, als gezien de
gevolgen voor dier, natuur, milieu en toekomst. Dat vindt
u misschien niet, maar dat vinden wij wel.
De voorzitter:
Dat is helder, meneer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
En om dan te zeggen "Ja, maar we zijn wel heel bezorgd
over die paar dieren die op de kade zouden kunnen staan",
en dat dan te gebruiken als alibi om ogenschijnlijk democratische grondrechten aan te tasten, dat vinden wij hypocriet. Ja, dat klopt. Als de heer Mulder wat aan dierenleed
wil doen ...
De voorzitter:
Er is de hele dag over dieren gesproken, dus ik wil toch ...
De heer Van Raan (PvdD):
Precies! Dus als de heer Mulder wat aan dierenleed wil
doen, dan stel ik voor dat hij dat dinsdag laat zien in het
stemgedrag bij de moties die daarover zijn ingediend. En
dán hebben we een ander gesprek.
De heer Anne Mulder (VVD):
Dan gaan we even oefenen. We weten niet om welke situaties het gaat. Vaak worden dieren genoemd. Mevrouw
Ploumen zei "vaak". Het kan gebeuren met dieren. Dan wil
de minister ingrijpen, maar dat kan niet omdat artikel X is
geschrapt. Dat heeft u dan gedaan, dat schrappen van artikel
X. Daar bent u dan verantwoordelijk voor. Wilt u die verantwoordelijkheid ook dragen?
De heer Van Raan (PvdD):
Ik stel aan de heer Mulder voor dat we die in gezamenlijkheid met de hele Kamer gaan dragen, want we hebben talloze voorbeelden gezien. Die zijn ook aangehaald. We
hebben banken gered, we hebben zelfs zorgverzekeringen
aangepast, we hebben pensioenpolissen aangepast, zonder
artikel X ooit nodig te hebben gehad.
De voorzitter:
Gaat u verder, meneer Van Raan.

24 januari 2019
TK 45

45-10-15

De heer Van Raan (PvdD):
De uitnodiging aan meneer Mulder om gezamenlijk die
verantwoordelijkheid te nemen, staat. Daar zijn we een
parlement voor.
Voorzitter. Ik vervolg mijn betoog. De gehele Kamer maakt
zich zorgen over deze wet. Over de oplossing verschillen
de meningen. De collega's Omtzigt en Verhoeven hebben
een amendement ingediend. We hebben het daar net al
even over gehad in een debat. Ik zie ze nu alle twee niet.
De voorzitter:
Ze zijn er wel. Daar is de heer Verhoeven.
De heer Van Raan (PvdD):
Ah, ik zie hem. Zij hebben een amendement ingediend dat
de regering de mogelijkheid geeft om in geval van nood
het Verenigd Koninkrijk als EU-land te beschouwen. De
belangrijke valbijlbenadering, die we op zich waarderen en
die een extra check zou moeten zijn, geldt dan niet. Dat lijkt
op een creatieve oplossing, maar ik vraag de minister toch
of dit amendement überhaupt mogelijk is. Nederland kan
dan, voor zover nu bekend, als enige EU-land bepalen dat
op bepaalde en vooralsnog ongespecificeerde terreinen
het Verenigd Koninkrijk geen derde land is, maar een land
waarop EU-regelgeving betrekking heeft. Althans, zo lezen
wij het amendement en de toelichting. Wat gebeurt er nu
wanneer bij ministeriële regeling wordt besloten dat het
VK op een bepaald terrein als EU-land wordt gezien, terwijl
het Verenigd Koninkrijk zich helemaal niet op hoeft te stellen
als een EU-land? Op een gegeven moment gaat wat er in
de EU kan en mag uit de pas lopen — dat kan gebeuren —
met wat er in het Verenigd Koninkrijk kan en mag. Dat is
niet na één dag en misschien ook niet na één maand, maar
misschien wel na één jaar. Deze oplossing verdwaalt,
naarmate de tijd verstrijkt, in een oerwoud van onvoorziene
en misschien wel onaanvaardbare gevolgen. Graag een
reactie van de minister.
Naar onze mening komen we dus terecht in een tegenstelling, een catch 22, als ik het zo mag noemen. Om onvoorziene en onaanvaardbare gevolgen te voorkomen, creëert
deze wet onvoorziene en onaanvaardbare problemen.
Kamerleden zijn met de beste bedoelingen — daar ben ik
van overtuigd — bezig geweest met een houtje-touwtjeoplossing om het beruchte artikel X af te zwakken, maar laat
er geen misverstand over bestaan: minister Blok is verantwoordelijk voor deze wet. Artikel X moet eruit. We moeten
ons niet bang laten maken. Want de angst die de brexit bij
sommigen oproept, wordt naar onze mening door de
minister misbruikt om macht naar individuele ministers te
verschuiven. Het is een klassiek voorbeeld van wat Naomi
Klein heeft uiteengezet in haar boek The Shock Doctrine.
Paniekkapitalisme, met steeds verdergaande bevoegdheden
van een regering zonder democratische controle en het
buitenspel zetten van instituties. Op veel plekken staat de
democratie op het spel. Het is onze fundamentele plicht als
Kamerleden, al is het in de ogen van sommigen wellicht
een relatief kleine verschuiving in vergelijking met wat er
in andere landen gebeurt, om daartegen in het geweer te
komen. Ik heb beloofd de minister dat boek te geven. Dat
doe ik bij dezen. De prijs staat er nog op: €17,50. Het valt
dus binnen alle regels.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Raan. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Bisschop namens de SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Wijlen Winston Churchill, vandaag
exact 54 jaar geleden overleden, was niet gewoon om zijn
mening onder stoelen of banken te steken. Het verhaal gaat
bijvoorbeeld — ik noem er maar een, maar er zijn talloze
van dat soort anekdotes — dat hij ooit over de Amerikaanse
minister van Buitenlandse Zaken John Foster Dulles zei dat
hij precies slim genoeg was om op vrij grote schaal dom
te kunnen zijn. Ik vroeg me af wat Churchills oordeel zou
zijn geweest over de Britse politici anno 2019. Dat ze precies
saamhorig genoeg zijn om eensgezind echte oplossingen
te torpederen? Of dat ze precies vredelievend genoeg zijn
om elkaar te blijven vinden in eindeloos gekrakeel? Of zou
hij misschien toch in dit geval zijn pijlen gericht hebben op
deze zijde van het Kanaal, op Europese leiders die onder
het mom van nette diplomatie de Britten in een dodelijke
omknelling houden? Laat ik het maar eerlijk toegeven: ik
kwam er niet uit wat zijn trouvaille zou zijn geweest.
Intussen staan er grote belangen op het spel voor de
gewone Brit en voor de gewone Nederlander. De SGP is
dan ook blij dat het kabinet de koe bij de horens heeft gevat
en voorbereidingen heeft getroffen met het oog op de
consequenties van een deal- of no-dealbrexit. Zo is de
douane versterkt en is een brexitloket ingesteld voor het
bedrijfsleven. Al dat soort zaken. De SGP spreekt graag haar
waardering uit voor de wijze waarop het kabinet de maatregelen ter hand heeft genomen.
De belangrijkste vraag voor de SGP ten aanzien van de
voorliggende Verzamelwet Brexit is of de wijzigingen of
maatregelen die in deze wet worden voorgesteld, in de
eerste plaats noodzakelijk, in de tweede plaats proportioneel
en in de derde plaats effectief zijn om adequaat op een
brexit te reageren en tegelijk de positie en betrokkenheid
van het parlement optimaal te handhaven. Ik ga deze drie
aandachtspunten een voor een langs.
In de eerste plaats de noodzaak. Laat ik beginnen met de
erkenning dat een no-dealbrexit ons voor dusdanig grote
en unieke uitdagingen zal plaatsen — dat geldt ook wel
voor een dealbrexit — dat een vangnet van deze strekking
wenselijk en nodig is. De brexit vereist een onorthodoxe
aanpak. De inhoudelijke elementen van het wetsvoorstel,
per departement gegroepeerd in de artikelen I tot en met
IX, kunnen dan ook grotendeels rekenen op onze instemming. Kortom, de noodzaak staat wat ons betreft buiten
kijf.
Dan het tweede punt: de proportionaliteit, ook in relatie tot
de betrokkenheid van het parlement. De SGP plaatst dan
toch vraagtekens bij de noodgrepen van de regering onder
artikel X. Dat het gewone wetgevingsproces niet in alle
gevallen toereikend is, is op zichzelf een legitieme overweging van het kabinet. Dat leidt bij mij even tot een vraag
die zich strikt genomen ook een beetje buiten de sfeer van
de brexit beweegt, de hele problematiek en de wetgeving

24 januari 2019
TK 45

45-10-16

daaromtrent. Ik zou daar toch graag de reflectie van de
minister op willen hebben. Acht de minister het in dat kader
wenselijk of nodig dat een bijzondere wetgevingsprocedure
wordt ingericht? Wij kennen die niet in ons staatsrecht,
maar wat vindt de minister daarvan, ook los van de specifieke context van de brexit?

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Dan geef ik nu het woord
aan mevrouw Van der Graaf namens de ChristenUnie.

Het doel heiligt natuurlijk niet alle middelen. Zoals de Raad
van State het onder meer verwoordde: "een machtiging om
bij ministeriële regeling van de wet in formele zin af te wijken, is hoogst ongebruikelijk en gelet op het primaat van
de wetgever zeer onwenselijk."

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel voor het woord, mevrouw de voorzitter. The
Story of Brexit. Dat is de titel van een boekje dat ik deze
kerstvakantie heb gekocht toen ik in Londen was. Het boekje
toonde mij aan dat de Britten, ondanks de chaotische situatie waar ze in zitten, vol met onzekerheid en onduidelijkheid, hun humor nog niet hebben verloren. Ik heb het bij
me. Als u het wilt inzien of even een stukje mee wilt lezen,
dan kan dat. Het is ontzettend geestig. De Britten beschrijven daarin ook dat het heel ingewikkeld is om binnen de
Europese Unie te zijn. Maar als je eruit stapt, is het zo
mogelijk nog ingewikkelder. Gelukkig leek de keuze op het
stembiljet helemaal niet zo ingewikkeld. Maar ze kwamen
bedrogen uit.

Voorzitter. De centrale positie van het parlement in onze
constitutionele rechtsorde moet bewaard worden. Bovendien maken juist de veelomvattende en ingrijpende gevolgen van een eventuele no-dealbrexit een intensieve
betrokkenheid van het parlement en daarmee zo breed
mogelijke steun voor de te nemen maatregelen alleen maar
noodzakelijker. De bijzondere bevoegdheden van de regering moeten dan ook stevig ingekaderd zijn. Ik zeg het maar
gelijk: wat dat betreft bevat de nota van wijziging voor ons
een aantal cruciale elementen. Terecht is bepaald dat het
moet gaan om onaanvaardbare en onomkeerbare gevolgen.
En terecht dat alleen in zeer spoedeisende gevallen een
ministeriële regeling aan bod komt. Dat leidt wel tot een
vraag: kan de minister definiëren op basis waarvan vastgesteld wordt dat er daadwerkelijk sprake is van een onomkeerbaarheid of van zeer spoedeisende gevallen? Alleen
met deze wijzigingen en met de extra kaders die in diverse
amendementen worden voorgesteld, zal de Verzamelwet
Brexit onze proportionaliteitstoets kunnen doorstaan.
Voorzitter. Dan het derde punt: effectiviteit. Het betreft de
effectiviteit van het wetsvoorstel. Is Nederland hiermee in
staat om snel en goed op een brexit te reageren? Wat ons
betreft is het antwoord op die vraag dat de combinatie van
de verzamelwet en de beleidsmatige voorbereidingen
inderdaad goede hoop biedt met betrekking tot het kunnen
garanderen van een effectieve reactie. Maar ik leg de vinger
nog wel bij een aantal aandachtspunten. In de eerste plaats
moet Nederland er alles aan doen om opstoppingen aan
de grens van bijvoorbeeld landbouwproducten als bloemen,
groenten en fruit zo veel mogelijk te voorkomen dan wel
te matigen. In de tweede plaats is het principe van wederkerigheid met name voor de visserijsector van groot belang:
geen Britse toegang tot de Europese markt zonder Europese
toegang tot Britse visgronden. Ook is het belangrijk dat
bedrijven ook na een no-dealbrexit zo snel mogelijk formeel
het stempeltje krijgen dat ze aan elkaars fytosanitaire eisen
voldoen. Graag een reactie van de minister daarop.
Voorzitter. Tot slot merk ik op dat ook lagere overheden
hun verantwoordelijkheid moeten nemen om effectief te
reageren op een no-dealbrexit. Mijn vraag aan de minister
is: wie heeft de regie over de afstemming tussen de centrale
en de decentrale overheden en de douane?
Ik eindig met Churchill. Laten wij precies die wijsheid
betrachten die nodig is om op vrij grote schaal verstandig
te zijn, in het belang van Nederland, het Verenigd Koninkrijk
en Europa. Daar wilde ik het graag bij laten.
Voorzitter, dank u zeer.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De laatste weken, of eigenlijk al een veel langere periode,
konden we zien dat veel grote bedrijven hun vertrek uit het
Verenigd Koninkrijk aankondigen. Dat baart natuurlijk zorgen. De Britten zijn op dit moment dus niet te benijden. De
ChristenUnie ziet ze dan ook niet graag vertrekken uit de
Europese Unie. Het is ook nog niet duidelijk of het doorgaat
en op welke wijze het dan doorgaat. Dat bleek afgelopen
week weer. De onduidelijkheid en de onzekerheid blijven
voor hen bestaan. Toch is het nodig dat we ons als Nederland ook voorbereiden op wat er mogelijk komen gaat. Als
de Britten uit de Europese Unie vertrekken zonder de
afspraken die in de deal zijn overeengekomen, dan zal het
Verenigd Koninkrijk niet langer als EU-lidstaat kunnen
worden gezien. Dat brengt allerlei gevolgen met zich mee,
voor de rechten van burgers, op het gebied van transport
en logistiek, voor de douane, voor sectoren als de visserij,
voor de beschikbaarheid van geneesmiddelen, voor
beroepskwalificaties, en ga zo maar door.
De regering heeft de Verzamelwet Brexit ingediend om
hierop te kunnen anticiperen. Zo regelt deze wet een aantal
hele specifieke zaken, bijvoorbeeld ten aanzien van de Britse
rijbewijzen en de geldigheid daarvan als de brexit eenmaal
een feit is, maar ook ten aanzien van uitkeringen, bijvoorbeeld voor mensen die zich in Nederland of in het Verenigd
Koninkrijk bevinden en die kinderbijslag ontvangen of die
een uitkering ontvangen uit de Algemene nabestaandenwet
of de Ziektewet. Ik vraag de minister om toe te lichten wat
dat uiteindelijk in de praktijk zal gaan betekenen. Kunnen
mensen die nu een uitkering krijgen op basis van een van
de regelingen uit de sociale zekerheid, die uitkering
behouden? Wat gaat de regering doen om daarvoor te
zorgen?
Dat waren een paar heel concrete voorstellen. Het wetsvoorstel vond ik eerlijk gezegd wel een beetje wonderlijk in
elkaar steken. Op een paar onderwerpen worden er heel
concrete voorzieningen getroffen. Daarnaast is er een heel
ruime machtigingsbepaling opgenomen in artikel X, die de
regering een heel ruimte bevoegdheid geeft om eigenlijk
op alle terreinen voorzieningen te kunnen treffen bij AMvB
of ministeriële regeling en daarbij ook af te wijken van al
bestaande wetten. De regering heeft dat gedaan omdat zij
denkt niet alle situaties nu al te kunnen overzien. Op zichzelf
kan ik me daar wel wat bij voorstellen: er kan zich misschien

24 januari 2019
TK 45

45-10-17

een situatie voordoen waarin een acute noodsituatie ontstaat. Ik kan het niet verzinnen en vraag de minister om nog
eens te proberen aannemelijk te maken voor deze Kamer
waarom hij denkt dat het nodig is om daar een voorziening
voor te treffen. Maar ik kan me best voorstellen dat we op
dit moment gewoon niet alles kunnen voorzien.
Artikel X heeft de afgelopen periode wel heel veel stof doen
opwaaien. De Kamer, en ook de ChristenUnie, was heel
kritisch op dit artikel. Daarom heeft de regering het wetsvoorstel al twee keer aangepast. Er is in het wetsvoorstel
niet meer alleen sprake van onaanvaardbare gevolgen,
maar ook van onomkeerbare gevolgen. Dat is een aanscherping. Er zijn ook twee aanpassingen voorgesteld die de
betrokkenheid van het parlement vergroten als er een AMvB
of een ministeriële regeling wordt vastgesteld. Dat zijn
stappen in de goede richting, maar de ChristenUnie ziet
nog wel een aantal cruciale punten die nodig zijn om dit
wetsvoorstel echt stevig te verbeteren.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Ik ben het natuurlijk zeer eens met wat de collega zegt,
namelijk dat de wet zoals die er nu ligt, niet goed is, juist
omdat die de bevoegdheden van het parlement ver inperkt,
zonder dat we eigenlijk weten waarom. Zou ik mogen vragen: steunt mevrouw Van der Graaf de amendementen van
ik meen de heer Verhoeven en de heer Omtzigt die voorliggen? Als dat op dit moment al mag.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Mevrouw Ploumen mag die vraag zeker stellen, maar ik
had naar aanleiding van die amendementen eigenlijk nog
een vraag.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Dan kom ik er later op terug.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dat lijkt me heel goed, want het lijkt mij een conclusie die
wij pas in de tweede termijn kunnen gaan trekken. Dan zal
ik er iets duidelijker over zijn.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Zo lang hoeft het niet te wachten.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Een van de voorstellen is om de periode in te perken waarin
dit artikel van stal kan worden gehaald. Dus van een jaar,
zoals de regering voorstelt, naar een halfjaar. Ik zou de
vraag aan de minister willen stellen hoe hij daartegen aankijkt. Is dat voldoende tijd om te kunnen voorzien of er zich
onverwachte en onvoorziene situaties voordoen? Daarop
zou ik graag een toelichting van de minister willen. Daarom
zeg ik: ik kom er in tweede termijn op terug, als u het
goedvindt.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Dan stel ik toch mijn vervolgvraag. Mocht de minister een
antwoord geven dat niet helemaal past bij uw inzet, zeg ik
via de voorzitter, en mochten de amendementen niet wor-

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

den aangenomen, wat zou dat dan kunnen betekenen voor
uw steun voor de wet? Kunt u iets van een doorkijkje op
dat punt geven?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
De ChristenUnie vindt op dit moment het wetsvoorstel zoals
dat is neergelegd en de machtigingsbepaling te ruim
gedefinieerd. Daarom heb ik twee amendementen ingediend, om die in te in te perken.
Mevrouw Leijten (SP):
Volgens mij zijn we allemaal op zoek naar het aanpassen
of schrappen van artikel X, maar in ieder geval, vanuit de
wens tot een democratisch proces, naar grip op wat de
regering al dan niet in onvoorziene situaties noodzakelijk
acht. Het kan zijn dat bij de stemming geen enkel amendement wordt aangenomen en dat artikel X blijft zoals het is.
Dan stemt de ChristenUnie dus tegen het wetsvoorstel?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik heb aangegeven dat ik de minister wil vragen om nog
eens aannemelijk te maken waarom hij de machtigingsbepaling van artikel X nodig heeft. Die toelichting van de
minister heb ik echt nodig om die beoordeling te kunnen
maken. De ChristenUnie acht het echt noodzakelijk dat we
de machtigingsbepaling zoals ze nu is geformuleerd, niet
alleen in tijd of duur te kunnen inperken, maar ook op de
inhoud. Dat wil ik even toelichten bij mijn amendementen.
Een van die amendementen heb ik samen met mevrouw
Leijten ingediend, dus mevrouw Leijten houdt er stiekem
al rekening mee dat artikel X misschien toch blijft bestaan.
We willen ervoor zorgen dat het artikel in ieder geval regelt
dat er niet van de Grondwet wordt afgeweken. Het is wel
de bedoeling van de regering om dat niet te doen, maar uit
de toelichtingen die de regering geeft, lijkt daar toch ruimte
voor te bestaan. Ik vind het heel erg belangrijk en cruciaal
dat we expliciet in het wetsvoorstel opnemen — want de
wet regelt en niet de toelichting — dat we bij het treffen
van een noodmaatregel niet van de Grondwet mogen
afwijken. Daarbij vind ik mevrouw Leijten aan mijn zijde.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, heeft u een vraag over uw eigen amendement?
Mevrouw Leijten (SP):
Nee, de reden waarom ik het een heel zinvol amendement
vind, is dat je met die toevoeging eigenlijk de machtigingsbepaling om zeep helpt. Ik hoop natuurlijk dat het wordt
aangenomen. Dat lijkt me evident.
Mevrouw Van der Graaf zegt: ik heb echt nog meer toelichting van de minister nodig. We hebben vóór deze bespreking natuurlijk een schriftelijke behandeling gehad. Niet
alleen de SP en de ChristenUnie, maar eigenlijk alle andere
partijen — alleen de VVD heeft er geloof ik niet naar
gevraagd — waren heel kritisch. Die zorgen zijn niet echt
weggenomen. We staan hier namelijk allemaal te vragen
om nog meer toelichting: overtuig ons nou dat het nodig
is!

24 januari 2019
TK 45

45-10-18

De voorzitter:
En uw vraag is?

De voorzitter:
Tot slot op dit punt, de heer Van Raan.

Mevrouw Leijten (SP):
Wat is er precies nodig om mevrouw Van der Graaf vandaag
te overtuigen?

De heer Van Raan (PvdD):
Laten we dan in ieder geval vaststellen dat het best bijzonder is dat een regeringspartij kennelijk niet helemaal overtuigd is van wat een regering, waarvan ze zelf deel uitmaakt,
doet. Nou, dat kan. Dat mag ook; dat is helemaal niet zo
erg. Maar laten we dan ook vaststellen wat mevrouw Van
der Graaf hier wel zegt, want dat is best belangrijk: het
amendement niet aangenomen, geen steun voor de wet.
Dat is mooi.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Net als mevrouw Leijten heb ik een kritische inbreng gehad
over het wetsvoorstel zoals dat naar de Kamer is gestuurd.
Ik heb gezien dat de regering heeft ingezien dat ze niet kon
doorgaan met wat er lag, en dat het verstandig was om een
aantal aanpassingen aan te brengen. De aanpassingen die
de regering heeft gedaan, vind ik goed. Ze wil het parlement
er meer bij betrekken. Ook is er een aanscherping op de
inhoud: in welke situaties kun je de maatregel van stal
halen? Maar voor de ChristenUnie is het niet voldoende.
Daarom heb ik die amendementen ingediend. Ik hoop dat
ze allebei worden aangenomen. Het tweede zal ik zo meteen
toelichten. En ik hoop daarbij op de steun van mevrouw
Leijten.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik heb een vraag over het eerste amendement. Kan
mevrouw Van der Graaf aangeven onder welke omstandigheden je van de Grondwet of van een internationaal verdrag
mag afwijken? Welke omstandigheden zijn dat?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
De ChristenUnie vindt dat je daar niet van mag afwijken.
Het amendement regelt dat je niet afwijkt van de Grondwet.
Dat is een bepaling die wij ook kennen uit de Gemeentewet.
Op het moment dat de burgemeester een noodverordening
wil afkondigen, mag hij daarbij afwijken van wetten, maar
niet van de Grondwet en van grondrechten.
De heer Van Raan (PvdD):
In deze context zegt mevrouw Van der Graaf dus: je mag
gewoon niet afwijken van de Grondwet, ook niet in deze
wet. Als het amendement niet wordt aangenomen, kan dus
kennelijk wél worden afgeweken van de Grondwet. Dat
betekent dus dat u dan de wet niet kan steunen. Heb ik dat
goed begrepen?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Laat ik daar het volgende over zeggen. De regering heeft
in de toelichting aangegeven dat ze niet wil afwijken van
de Grondwet, maar de regering heeft dat op zo'n manier
verwoord, dat er ook een beetje onduidelijkheid bestaat
over de vraag of het uit de kast trekken van een noodmaatregel nu wel of niet een inperking van de grondrechten kan
inhouden. Ik wil dat graag expliciteren. Ik wil dat duidelijk
maken, omdat je niets iets bepaalt in de toelichting op de
wet. Je regelt iets niet in de toelichting op de wet, maar in
de wet. Als de regering dat opschrijft, ga ik ervan uit dat
het eigenlijk niet haar bedoeling is dat de regering daar een
positief oordeel over zou kunnen gaan geven, laat ik het zo
maar zeggen. Anders denk ik dat we hier in dit huis een
heel groot probleem hebben.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De voorzitter:
De heer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, ik wachtte even op het antwoord. Maar daar ga
ik natuurlijk verder niet over.
Mevrouw Van der Graaf kiest haar woorden zorgvuldig en
zegt: ik waardeer dat het kabinet een aantal zaken heeft
aangepast, maar het is wat mij betreft niet voldoende. En
ze zegt: ik acht het noodzakelijk dat een aantal voorstellen
voor verbetering, die ik soms samen met anderen heb
gedaan, in de wet worden aangebracht. Dat kan dan toch
alleen maar betekenen dat je deze wet geen steun geeft als
datgene wat noodzakelijk is, niet gebeurt? Met andere
woorden, dat je dan tegen deze wet stemt? Dat is toch de
enige conclusie die de Kamer dan kan trekken?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik heb gezegd wat ik heb gezegd. Volgens mij ben ik heel
duidelijk. De ChristenUnie vond het wetsvoorstel zoals de
regering dat naar de Kamer had gestuurd, onvoldoende.
De regering heeft een paar aanpassingen gedaan en die
vinden wij verbeteringen, maar de ChristenUnie vindt het
erg belangrijk dat we in het wetsvoorstel nog een aantal
aanpassingen doen om beter te regelen voor welke situaties
deze wet van stal kan worden gehaald. Dat vind ik noodzakelijk, ook om steun te kunnen verlenen aan deze wet.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik heb inderdaad heel goed geluisterd, maar ik voel me wat
onzeker, omdat mevrouw Van der Graaf kennelijk niet datgene wil zeggen waarvan ik denk dat het volstrekt automatisch voortvloeit uit de woorden die ze gebruikt. Vandaar
mijn vraag: als wat u noodzakelijk vindt, niet gebeurt, kan
dat toch alleen maar betekenen dat u tegen de wet stemt?
U gaat uiteraard over uw eigen antwoorden, maar dat kunt
u dan toch bevestigen?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik zou gewoon tegen de heer Van Ojik willen zeggen: we
zijn hier momenteel bezig met de wetsbehandeling en een
beraadslaging in de Kamer. De regering heeft een standpunt, een voorstel neergelegd. Wij vinden daar wat van. U
vindt daar wat van. Daar hebben we het nu met elkaar over.
Ik heb mijn punten neergelegd, maar ik heb nog geen
reactie van de regering vernomen bij deze wetsbehandeling.

24 januari 2019
TK 45

45-10-19

Ik ben ook erg benieuwd naar de visie van de regering
daarop.
De voorzitter:
Dan stel ik eigenlijk voor dat u verdergaat.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Volgens moeten we gewoon de wetsbehandeling met elkaar
doen. Ik heb gezegd wat ik heb gezegd: op dit moment is
het onvoldoende voor de ChristenUnie. Wij willen graag
een aanscherping en daar hebben we voorstellen voor
gedaan.
De voorzitter:
De minister moet inderdaad nog. Gaat u verder.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik heb één amendement al toegelicht. En dat
gaat niet af van mijn spreektijd, want ik zie dat dat bij mijn
interruptie is gerekend.
Ik zal nu het andere amendement toelichten. Dat is een
amendement dat ik samen met collega Omtzigt van het
CDA heb ingediend. Wij vinden het ontzettend belangrijk
om te benadrukken dat we als wetgever goed nadenken
over de wetten die we met elkaar hebben vastgesteld. In
sommige wetten zijn extra zorgvuldigheidseisen opgenomen, extra waarborgen om er zeker van te zijn dat als er
een noodmaatregel of een maatregel moet worden getroffen, dat op een zorgvuldige en goede manier wordt gedaan.
Daar hebben we goed over nagedacht.
Op het moment dat je in het kader van de terugtrekking van
het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie voor een
situatie komt te staan waarbij je af zou moeten wijken of
een aanvulling zou moeten doen, dan moet je, vinden wij,
eerst kijken naar die specifieke wet waarin die extra zorgvuldigheidseisen misschien wel zijn opgenomen. Dan gaat díe
wet voor om dat te regelen. Als die niet voldoet of volstaat,
dan pas mag je kijken naar artikel X in deze Verzamelwet
Brexit. Ik vind het erg belangrijk om die volgorde aan te
brengen.
Daarbij regelt het amendement dat artikel X gewoon een
uitzonderlijke bepaling is om in te zetten. Alleen als er
sprake is van een acute noodsituatie — ik heb het in het
amendement "terstond intredende onaanvaardbare gevolgen die dat noodzakelijk maken" genoemd — mag de
regering daarnaar grijpen. Ik heb daarbij het voorbeeld
gegeven van levensbedreigende situaties. Dat is het voorbeeld dat de minister hierbij ook steeds aanhaalt. Het regelt
daarnaast dat de regering altijd nadrukkelijk moet motiveren
waarom het nodig is om dit artikel, artikel X, als grondslag
te gebruiken voor een noodmaatregel.

is om die uitkomsten met de Kamer te delen. Ik vraag hem,
ook in het kader van het wetstraject waar we nu mee bezig
zijn, of er inmiddels voorbereidingen zijn getroffen ten
aanzien AMvB's of ministeriële regelingen en, zo ja, op
welke terreinen. Welke stappen zijn er ondernomen sinds
duidelijk werd dat het Britse parlement de brexitdeal
mogelijk niet zou steunen? Zijn naar aanleiding daarvan
nog nieuwe inzichten verworven?
Dan sluit ik af, voorzitter. De Britten zijn misschien wel in
grote onzekerheid — er is veel onduidelijkheid en het lijkt
ook een chaos — maar toch ben ik ervan onder de indruk
hoe de regering in het Britse koninkrijk haar inwoners en
haar bedrijven informeert over de gevolgen voor hun specifieke situatie als het Verenigd Koninkrijk uit de Unie vertrekt, met een deal of zonder een deal. Ik vind dat we daar
in Nederland van kunnen leren, want ook bij ons hebben
inwoners en bedrijven veel vragen. Ik vind dat de regering
hier meer werk van moet maken. Ik vraag een reflectie
hierop van de minister. Wat voor mogelijkheden ziet hij om
daaraan tegemoet te komen?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Graaf. Dan geef ik nu het
woord aan mevrouw Van Weerdenburg namens de PVV.

Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Ik vervang hier vanavond mijn collega Vicky Maeijer. Er is al heel veel gezegd en veel vragen
zijn al gesteld vanavond. De PVV sluit zich daar graag bij
aan, met name ten aanzien van de reactie van de minister
op de vernietigende kritiek van de deskundigen en zijn
antwoord op de vraag waarom we de risico-inventarisaties
als Kamer niet mochten hebben.
Voorzitter. Normaal gesproken voeren wij in deze Kamer
een plenair debat op een moment dat de meeste feiten en
omstandigheden van een wet duidelijk zijn, als de meeste
vragen de Kamer over die wet en de invoering ervan voldoende beantwoord zijn. In dat opzicht is het debat dat wij
vanavond voeren over de Verzamelwet Brexit een lastig
debat. Het is een lastig debat, omdat er nog heel veel
onduidelijkheden, onzekerheden en mogelijke onvoorziene
omstandigheden zijn. Het is ontzettend lastig om je voor te
bereiden op omstandigheden die nog niemand kan voorzien, laat staan om daar een politiek zinnig debat over te
voeren.

Voorzitter. Ik kom bij mijn laatste punten. De regering heeft
sinds het referendum dat in het Verenigd Koninkrijk heeft
plaatsgevonden de gelegenheid gehad om te inventariseren
wat de mogelijke wettelijke gevolgen zouden zijn van een
uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.
Ik vraag de minister wanneer nou precies begonnen is met
die inventarisaties, wat daaruit is gekomen en of hij bereid

Laat ik dan allereerst een punt noemen waarover wel duidelijkheid is en waarover in deze Kamer grotendeels overeenstemming bestaat. De gevolgen van een brexit, met of
zonder deal, moeten zo goed mogelijk opgevangen worden,
zodat burgers en bedrijven daar zo min mogelijk hinder van
ondervinden. Geen enkele partij, niemand in deze Kamer,
wil een chaotische brexit. Dat betekent dat we zo goed
mogelijk moeten nagaan op welke manier en op welke
gebieden de brexit gevolgen gaat hebben voor burgers en
bedrijven en wat we kunnen doen qua wetgeving om die
gevolgen zo goed mogelijk op te vangen. Daar is deze verzamelwet ook voor.

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-20

Maar de manier waarop dit kabinet de verzamelwet sluitend
wil maken, daar heeft de PVV grote problemen mee. Ja,
het kan voorkomen dat er zich na een brexit onvoorziene
omstandigheden voordoen die zouden kunnen leiden tot
onaanvaardbare gevolgen waar snel maatregelen voor
getroffen moeten worden. Ja, het reguliere proces van
wetgeving of wetswijziging kan tijdrovend zijn. En ja, daar
moeten we met z'n allen iets op verzinnen. Maar anno 2019
een voorstel doen om de minister voorzieningen te laten
treffen bij een ministeriële regeling om hem te laten regeren
per decreet en de Kamer buitenspel te zetten, gaat ons te
ver. Op deze manier kan een vangnetbepaling, artikel X uit
deze verzamelwet, straks gebruikt worden om bindende
EU-besluiten per ministerieel decreet door te voeren op
terreinen waarop de EU exclusief bevoegd is. Dat is een
direct dictaat uit Brussel waar de Kamer achteraf iets over
mag zeggen.
Voorzitter: no way. Wij van de PVV zijn geen gekke henkie,
en ook geen gekke ingrid overigens. Dit kabinet is eurofiel
tot op het bot. Het grijpt elke mogelijkheid aan om Nederlandse soevereiniteit weg te geven en de Brusselse
bureaucraten hier vrij baan te geven. Van een kabinet met
aan het roer een minister-president die in gedachten al bij
zijn toekomstige Brusselse baantje is, en een coalitiepartij
die het liefst vandaag nog de Nederlandse vlag wil vervangen door de blauwe met de gele sterren, valt ook niets
anders te verwachten.
Voorzitter. Met dit wetsvoorstel maakt het kabinet in onze
ogen misbruik van de huidige situatie in het voordeel van
Brussel. In de memorie van toelichting staat onder meer
dat lidstaten de vervulling van de taak van de Unie in gevaar
kunnen brengen. Daarom mag Nederland geen maatregelen
nemen die de onderhandelingen tussen het Verenigd
Koninkrijk en de EU kunnen verstoren. Eens te meer wordt
met dit wetsvoorstel duidelijk dat wij op veel beleidsterreinen niks of nauwelijks nog wat te zeggen hebben. Brussel
regeert.
Voorzitter. Het moge duidelijk zijn: deze verzamelwet in zijn
huidige vorm kan de PVV niet steunen. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Weerdenburg. Er zijn nog twee
sprekers van de zijde van de Kamer. Voordat ik hun het
woord geef, wil ik twee minuten schorsen. Na de schorsing
gaan we verder met de bijdragen van de heer Anne Mulder
en van de heer Omtzigt.
De vergadering wordt van 18.20 uur tot 18.25 uur geschorst.
De voorzitter:
We gaan verder met de Verzamelwet Brexit. Ik geef de heer
Anne Mulder namens de VVD het woord.

De heer Anne Mulder (VVD):
Voorzitter, dank. Een belangrijke taak voor politici, in welk
land dan ook, is het beschermen en behouden van wat
burgers in een land samen hebben opgebouwd aan veiligheid en welvaart. Brexit helpt daar niet bij, maar slaat een
bast in die banen en die welvaart. Wij zeggen bij bijna elk
debat over brexit dat het ons erom gaat de schade van

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

brexit zo veel mogelijk te beperken. Want brexit is het
gevolg van het handelen van een aantal Britse politici die
leven in een droomwereld en die denken dat ze buiten de
EU economisch beter af zijn. Zij denken dat ze buiten de
EU in één keer welvaart gaan bereiken. Of ze hebben persoonlijke ambities; dat speelt allemaal een rol. Waar dit
gedrag toe leidt, hebben we kunnen zien. Het leidt tot een
brexit waarbij Britse politici geen clou hebben waar ze nou
precies naartoe willen. Het betekent voor het Nederlandse
parlement en voor ons kabinet dat we zo veel mogelijk
moeten doen om de schade te beperken. We hebben het
daar gisteren over gehad. Hoe zijn de voorbereidingen van
Nederland op een zogeheten no-dealscenario? En vandaag
deze zogeheten Verzamelwet Brexit, waar werkelijk helemaal niemand op zit te wachten. Maar we kunnen niet
anders, want we hebben brexit.
Waarom staan we hier eigenlijk? We staan hier om voorzieningen te treffen om onaanvaardbare gevolgen die we niet
vooraf kunnen zien aankomen, op te lossen. We weten niet
precies welke deze zijn. De minister zei: dat gaat over mens,
dier en bedrijf. We doen het ook op een aantal andere zaken.
Het staat in de wet: sociale zekerheid, studiefinanciering et
cetera. Het meest in het oog springend, de collega's hebben
het er allemaal over gehad, is het zogeheten artikel X, de
machtigingsbepaling. Die bepaling regelt dat het kabinet
in onvoorziene, onaanvaardbare gevallen kan ingrijpen en
wetten daarvoor terzijde kan schuiven, tijdelijk, met allerlei
waarborgen omgeven. Het is een wetsartikel dat je het liefst
niet zou gebruiken. Ik heb geen enkel enthousiasme over
dat wetsartikel gehoord. Daarom is het ook goed dat het
kabinet systematisch is nagegaan welke situaties we nou
wel kunnen voorzien, per departement. We hebben ook in
de hoorzitting gesproken met ambtenaren. We hebben dat
ook gevraagd, ikzelf ook: kunt u nou eens aangeven wat u
heeft gedaan om alles wat onvoorzien is zo veel mogelijk
voorzien te maken? Ook in de schriftelijke vragen hebben
we daar aandacht voor gevraagd. Dat leidt tot een aantal
pagina's inventarisatie per departement van wat je nou
moet oplossen.
Mevrouw Leijten (SP):
We hebben die inventarisaties niet gehad, meen ik. Of heeft
meneer Mulder die wel gekregen?
De heer Anne Mulder (VVD):
Toen we hoorden over de machtigingsbepaling in deze
Kamer, hebben we in het najaar gelijk gezegd: daar moeten
we kort op zitten, we moeten hoorzittingen organiseren,
ook met ambtenaren. Toen heb ik ook die vragen gesteld.
Hoe bent u daar bezig? Hoe heeft u dat gedaan? Ik heb daar
in de schriftelijke inbreng vragen over gesteld. In een aantal
A4'tjes, pagina's lang, heeft de minister laten zien wat
departementen doen. Volgens mij is dat voldoende om
ervan uit te kunnen gaan dat er voldoende is geïnventariseerd. We hebben ook nog de vraag gesteld: wat doen
andere landen en wat kunnen we daarvan leren? Allemaal
proberen we waarborgen te creëren, zekerheden te zoeken,
te zorgen dat we zo veel mogelijk in beeld hebben en om
alles wat we in beeld kunnen hebben, te doen. We kijken
naar Ierland en andere landen. We proberen zo veel
mogelijk in beeld te hebben, zodat je dat artikel niet nodig
hebt, want het is niet een plezierig artikel.

24 januari 2019
TK 45

45-10-21

Mevrouw Leijten (SP):
Ik had het nog over de inventarisaties, omdat je daaruit
mogelijk ook nog de redenering kan halen. We hebben wel
wat beschrijvingen gekregen van waar ministeries mee
bezig zijn, maar de inventarisaties hebben we niet gehad.
Dat vind ik wel een probleem, want die zijn eigenlijk het
startpunt: uit de inventarisaties blijkt dat er nog zo veel
onvoorzien is en daarvoor moeten we artikel X hebben.
Maar zouden we die inventarisaties niet gewoon per
ommegaande moeten krijgen? Want dan hebben we veel
meer inzicht en kunnen we onze controlerende taak goed
uitoefenen.
De heer Anne Mulder (VVD):
Ik heb mevrouw Leijten vorige week gehoord. Ze zei: ik wil
alle rapportages van papier op papier. Als de minister die
wil geven: prima, dan zijn we nog beter geïnformeerd. Maar
ik kan uit de voeten met wat ik tot nu toe heb gehoord aan
inventarisaties.

dieren of een bedrijf. Dus ik sta er sympathiek tegenover,
maar ik wil wel even zeker weten dat het ook werkt. Dat is
de reden dat we hier staan, we moeten dit soort onvoorzienbare gevallen zien op te lossen. Als daar een zekere
geruststelling is en als de minister zegt dat het kan, dan zal
mijn fractie het steunen.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Goed, we gaan dat afwachten. Maar dan heb ik toch nog
een vervolgvraag. De bezwaren van fracties die naar voren
zijn gekomen en die tot amendementen hebben geleid, zijn
vrij principieel van aard. Die gaan over onszelf, over onze
eigen macht. Is het dan niet een beetje ongemakkelijk om
aan de macht die wij controleren te vragen of ze daarmee
uit de voeten kunnen?
De heer Anne Mulder (VVD):
Dat is ... Nou ja, wat ...

De voorzitter:
Gaat u verder.

De voorzitter:
Glashelder, zou ik zeggen.

De heer Anne Mulder (VVD):
Voorzitter. We krijgen nu een principiële discussie over de
oplossing van praktische problemen. Er zijn grote woorden
gebruikt voor dit wetsartikel, bijvoorbeeld door een fractie
het woord "dictatuur". Als je vraagt of dit meer lijkt op een
dictatuur of een democratie, denk ik dat je niet in een dictatuur bent geweest. Ik citeerde al de Raad van State. Die is
kritisch, terecht. Daar zijn veel opmerkingen over gemaakt,
maar hij zegt wel dat hij kan begrijpen dat er een artikel Xachtig artikel wordt opgenomen in deze wet. Volgens mij
zie ik ook, en daar moet de minister dan nog maar eens op
reageren, dat hij de kritiek van de Raad van State ter harte
heeft genomen en artikel X heeft aangepast, eerst naar
aanleiding van de Raad van State en later nog eens naar
aanleiding van de inbreng van verschillende fracties. Dus
op meerdere momenten is het oorspronkelijke artikel X
aangepast. Lijkt me verstandig.

De heer Anne Mulder (VVD):
Ik heb al een aantal wetten genoemd waar ook machtigingsbepalingen in staan. Ik heb een heel lijstje. Ik heb net voorgelezen waar dat kan. Niet dat je dat wil doen. Ik zit te kijken.
Ik heb natuurlijk ook contact met collega's, zo van "waar
denkt u aan?" Ik maak me ook zorgen. We spreken erover.
Maar ik zeg ook steeds dat je het ook niet op je geweten
wil hebben dat je iets uit de wet haalt, waardoor in een
bepaalde onvoorziene situatie, die we dus niet kennen, er
iets gebeurt waarvan je achteraf denkt "potverdorie, hadden
we dat deel van artikel X nou maar gehad". Daarom wil ik
van de minister weten of hij de verantwoordelijkheid kan
nemen om het artikel in te perken.

Mevrouw Ploumen (PvdA):
Er liggen nog een aantal voorstellen voor die het artikel
nog verstandiger gaan maken, namelijk meer macht aan
het parlement toekennen. Er zijn een aantal amendementen.
Is de heer Anne Mulder voornemens die te steunen? Anders
gezegd, ziet hij ook wel dat een extra stapje erbij nog beter
zou zijn?

Mevrouw Ploumen (PvdA):
Tot slot, voorzitter. Dan zou de heer Anne Mulder het op
z'n minst met me eens moeten zijn dat we veel meer concrete voorbeelden nodig hebben van de minister om ons
dat oordeel te kunnen vormen. Mijn oordeel staat eerlijk
gezegd al tamelijk vast hoor, laat ik daar niet omheen
draaien. Maar ik zou het de heer Anne Mulder gunnen.

De heer Anne Mulder (VVD):
Ja. Nou, wacht even ... ik moet het goed zeggen. Ik zie
inderdaad dat er mogelijkheden zouden kunnen zijn om dat
artikel X nog verder in te perken, om het zo maar te noemen, om het nog verder in te kaderen. Ik heb met belangstelling gelezen wat de collega's hebben ingebracht. Daar
staat mijn fractie zeer sympathiek tegenover. Maar één
ding: ik wil wel weten van de minister of het kabinet daarmee uit de voeten kan. In het interruptiedebatje met de heer
Van Raan zei ik al dat je niet wil dat je jezelf zo ver inperkt
dat de minister niet meer de handelingsbevoegdheid heeft
om wat te doen als er echt iets aan de hand is met mensen,

De heer Anne Mulder (VVD):
Dan kom je in een cirkel terecht. Het gaat om onvoorzienbare gevallen, dus kun je er per definitie geen voorbeeld
van noemen. Het is immers onvoorzien. Anders had je het
wel voorzien.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De voorzitter:
Tot slot op dit punt, mevrouw Ploumen.

Mevrouw Leijten (SP):
De heer Mulder zei: het is een principiële discussie. Het gaat
over de positie van de Kamer. Wordt ze achteraf geïnformeerd, kan ze dan zeggen: het moet vervallen? Mag een
minderheid dat dan doen? Of hebben we een voorstel van

24 januari 2019
TK 45

45-10-22

wet, net als vandaag, dat we kunnen wijzigen en dan aannemen? Dat is namelijk waar het over gaat, die positie.
Kunnen we advies inwinnen? Kunnen we belangenorganisaties — u VNO-NCW, de Partij voor de Dieren de milieubeweging en wij de vakbeweging — mee laten kijken? Daar
wordt het altijd beter van. Dat kan ook een snel proces zijn,
dat hebben we ook al eerder gezien. Hoe beoordeelt u die
principiële discussie over onze positie als het gaat over de
situatie van brexit?
De heer Anne Mulder (VVD):
Die principiële discussie kun je voeren. Maar even terug
naar wat er is gebeurd. Eerst komt er een advies van de
Raad van State. Dat zegt niet dat hier de democratie wordt
aangetast. De raad heeft kritiek maar zegt: die bepaling kun
je gebruiken. Dan komen er twee hoogleraren. Een zegt:
gaat het niet in tegen de Grondwet? Mijn collega's stellen
allemaal gelijk schriftelijke vragen. Ik denk: ho, misschien
een stap terug, want heeft de Raad van State dan een blinde
vlek, hebben ze iets niet gezien, hebben ze iets over het
hoofd gezien? We hebben normale wetgeving. We hadden
een inbreng. Het stond allemaal vast, maar gelijk, halsoverkop, een beetje opgejaagd door twee hoogleraren ... Ik
verwijt ze dat niet, want ik heb de vragen van de hoogleraren ook gebruikt in mijn inbreng. Maar ik denk dat we ons
een beetje op hol laten jagen. Dan komen er grote woorden
van de heer Van Ojik, die zegt: dit lijkt meer op een dictatuur
dan op een democratie. Over een wetsvoorstel! Ik heb het
niet uit het advies van de Raad van State gehaald. Zo krijgt
dit debat een hele principiële wending. Natuurlijk moeten
we dat debat voeren. Ik heb het ook gezegd, als het scherper
kan, moeten we dat doen. Ik ben daar in mijn schriftelijke
inbreng heel kritisch op geweest. Maar volgens mij gaat dit
vooral om het oplossen van concrete problemen voor
mensen, de gezondheid van mensen, de veiligheid van
dieren, ondernemers die misschien ergens oponthoud
krijgen en waar met spoed iets aan moet worden gedaan.

De voorzitter:
Mevrouw Leijten.
De heer Anne Mulder (VVD):
Ja, ik zeg het maar. Sorry.
De voorzitter:
Kijken wie het volhoudt. Mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik begon met mijn vraag eigenlijk ook over dat proces. Het
gaat er niet alleen om dat je niet achteraf ja of nee kan
zeggen of het kan laten vervallen, maar dat het daardoor
ook beter kan worden. We kunnen heel snel besluiten. We
kunnen ook met terugwerkende kracht dingen beslissen.
Daarom zie ik de noodzaak om dat bij brexit te doen echt
niet en zie ik ook geen andere rechtvaardiging hiervoor dan
dat je zou zeggen: we zijn simpelweg niet klaar; we hebben
gewoon niet goed in de gaten wat het op justitie en veiligheid kan zijn, wat het bij de medicijnen kan zijn, en omdat
we het niet goed in de gaten hebben, vragen we jullie om
vertrouwen, en tegelijkertijd om jullie eigen invloed en
macht weg te geven, Kamer. Wat denkt u dat het is? Is het
die gebrekkige inventarisatie, of niet?

De voorzitter:
Mevrouw Leijten.

De heer Anne Mulder (VVD):
Ik geef toch een wat langer antwoord. Het is de brexit. Er
komt iets op ons af wat we niet eerder hebben gezien: een
land gaat uit de Europese Unie. Dan moet je heel wat dingen
ontrafelen. We zijn hier bezig om de schade te beperken.
Zoals ik al zei, zit ik helemaal niet te wachten op deze wet,
maar worden we gedwongen door brexit. Ik ben het met
mevrouw Leijten eens dat er dan zo veel mogelijk democratische waarborgen moeten zijn. Maar de reden van deze
wet — ik heb dat nu drie keer gezegd — is dat je onaanvaardbare problemen die je van te voren niet kan zien, moet
kunnen oplossen. Daarover hebben we het hier; niet meer
en niet minder.

De heer Anne Mulder (VVD):
Daar gaat het om.

De voorzitter:
Tot slot op dit punt, mevrouw Leijten.

De voorzitter:
Mevrouw Leijten.

Mevrouw Leijten (SP):
Maar een zelfverzekerde minister van Buitenlandse Zaken,
die uitstraalt dat die stoer is, die maatregelen neemt en die
tot op de komma op alle ministeries heeft onderzocht wat
de gevolgen zijn, heeft dit artikel helemaal niet nodig. Die
heeft immers helemaal geen onvoorziene situaties; die heeft
alles in de gaten. Ik ben zo benieuwd op welk vlak ik dat
dan moet zien. Ik heb daar ook in mijn inbreng naar
gevraagd. Is dat op het financiële vlak, op het medische
vlak? Ik krijg de vinger daar niet achter. Ik ben altijd bereid
om daarover na te denken, maar ik zie het niet. Mijn conclusie is dat we eigenlijk niet klaar zijn, dat we eigenlijk
onvoldoende weten en dat we denken: voor de zekerheid
dan maar eventjes per decreet doen. Volgens mij moeten
we dat niet doen, nog los van het feit dat ik net als de heer
Mulder graag zou zien dat we geen brexit hebben zonder
afspraken.

De heer Anne Mulder (VVD):
En in het ultieme geval kunnen we deze minister wegsturen
als hij er een potje van maakt. Dat is het kenmerk van een
democratie, dus ...
De voorzitter:
Mevrouw Leijten.
De heer Anne Mulder (VVD):
... ik ben minder ...

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-23

De heer Anne Mulder (VVD):
Je kan het ook omdraaien. Je kan zeggen: we hebben alles
gezien en onderzocht en we zien niks, dus de kans dat het
wordt gebruikt, is ook heel klein. Zo kun je er ook naar kijken.
De heer Van Raan (PvdD):
De heer Mulder haalde verscheidene malen het advies van
de Raad van State aan. Dat is terecht, want het is een
belangrijk advies. Hij zei dat de Raad van State erkent dat
er een vangnet nodig is, maar de Raad van State heeft ook
geschreven: "Gelet op het primaat van de wetgever is het
zeer onwenselijk." Dat staat zwart-op-wit, en dat gaat dan
over die machtiging om bij ministeriële regeling van de wet
in formele zin af te wijken. Daarover schrijft de Raad van
State: zeer onwenselijk. Daarna zijn er een aantal verbeteringen, amendementen ingediend — ik heb daar zo nog
een vraag over aan de heer Mulder — en vervolgens wordt
er aan de minister gevraagd: kun je hiermee uit de voeten?
Mevrouw Ploumen wees daar ook al op. Ik zou de heer
Mulder het volgende willen vragen. Als we dit allebei zo
belangrijk vinden en als we weten dat het eerste voorstel
als zeer onwenselijk werd beoordeeld, zouden we het dan
niet nog een keer aan de Raad van State moeten voorleggen?
De heer Anne Mulder (VVD):
De Raad van State is kritisch. Ik heb ook al een paar keer
aangehaald dat ze het begrijpen. In de reactie van de
minister op het advies van de Raad van State staat weer:
"Artikel X is aangepast overeenkomstig de opmerkingen
van de Afdeling advisering van de Raad van State." De
minister heeft dus wel degelijk geluisterd naar de Raad van
State en daar zijn voordeel mee gedaan.
De heer Van Raan (PvdD):
Om dat zeker te weten, vraag ik de heer Mulder nogmaals
het volgende, want ik denk dat mevrouw Ploumen heel
terecht vroeg: gaan we af op de woorden van de minister,
die we moeten controleren, of laten we het zelf controleren
door de Raad van State? Bent u bereid en steunt u het verzoek om het wetsvoorstel met de amendementen nog eens
voor te leggen aan de Raad van State, alvorens daarover
te stemmen?
De heer Anne Mulder (VVD):
De Raad van State heeft al advies uitgebracht. Ik ben wel
benieuwd naar het advies van de Raad van State over het
amendement van de heer Van Ojik, of dat democratisch is,
maar dat terzijde. We hebben advies van de Raad van State
en daar doen we het mee.

De heer Anne Mulder (VVD):
Dank voor deze interruptie van de PVV, de partij die — ik
zeg het maar — voor nexit is. Nou, we hebben gezien wat
het oplevert en wat het bij ons oplevert: een wet die we
liever niet willen. Je weet natuurlijk niet wat je niet weet.
Je bent aan het zoeken, maar je weet nooit zeker of je alles
weet en alles hebt gevonden. Dat weet je nooit zeker, per
definitie. Daarom is het verstandig om zo'n artikel erin te
zetten dat je het liefst niet wil gebruiken.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dat begrijp ik en ben ik met de heer Mulder eens. Maar wil
je dan niet alle informatie hebben? Ik begrijp gewoon niet
dat hij enerzijds zegt "ik heb genoeg informatie en hoef die
inventarisaties niet te hebben" terwijl hij nu zegt "je kan
niet voorzien wat je niet weet".
De heer Anne Mulder (VVD):
We hebben een verslag gekregen van de bevindingen van
het kabinet van de inventarisatie. Daar doe ik het mee. Ik
vraag me het volgende af. Ik ken bijvoorbeeld de heer
Graus, die altijd opkomt voor de dieren. Ik neem toch aan
dat ook hij niet op zijn geweten wil hebben dat omdat zijn
fractie artikel X eruit haalt, er misschien iets wat we niet
kunnen voorzien gebeurt met een dier. Maar dat terzijde.
Ik geef u nog maar een advies mee, want ik hoorde dat u
kritisch was op artikel X. Dat kunt u misschien nog bespreken in uw fractie.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik ben graag bereid om mijn amendement voor advisering
bij de Raad van State voor te leggen — laat ik dat vast zeggen — maar dan ook het hele pakket. Dat moet natuurlijk
wel in samenhang worden bezien. Maar toch nog even over
de amendementen. We voeren hier nu een debat. CDA,
D66, ChristenUnie, SP en GroenLinks hebben allemaal
amendementen ingediend vanuit de overtuiging dat de
positie van het parlement bewaakt en, waar dat kan, versterkt moet worden ten opzichte van het voorstel dat het
kabinet heeft gedaan. We horen straks van de minister of
hij dat een goed idee vindt of niet. We kunnen een amendement aanpassen of intrekken, dus voor ons allemaal geldt
dat we uiteraard goed gaan luisteren naar wat de minister
zegt. Maar de heer Mulder verschuilt zich daarachter. Dat
is wel een verschil. De VVD heeft geen enkel amendement
ingediend. Niks. Betekent dit nu gewoon dat de VVD het
voorstel zoals het er nu ligt, prima vindt? Of zegt de heer
Mulder "bij nader inzien vind ik een aantal amendementen
eigenlijk best de moeite waard" en "tenzij ik van de minister
hoor dat het levensgevaarlijk is om ze aan te nemen, ga ik
ze steunen"? Dat is toch een heel normale vraag?

Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
De heer Mulder zei net: problemen die je nog niet kan
voorzien, moet je kunnen oplossen, en daarom is dit nodig.
Maar als je niet goed kijkt, zijn er natuurlijk een heleboel
dingen onvoorzien. Dus hoe weet de heer Mulder zo zeker
dat we goed gekeken hebben? Hoe weet hij zo zeker dat de
regering alles drie keer omgedraaid heeft en dat alles boven
tafel is gekomen als hij zelf zegt de inventarisaties niet nodig
te hebben?

De heer Anne Mulder (VVD):
Ja, dat is een terechte vraag. Nog voordat we de hoorzitting
hadden, heb ik het wetsvoorstel en het advies van de Raad
van State gezien. De minister neemt over wat de Raad van
State zegt. De Raad van State zegt: we begrijpen dit, maar
zijn kritisch; minister, pas dit aan. Ik kan daar op dat moment
mee uit de voeten. Ik zag wel de onrust die ontstond in onze
Kamercommissie en in onze Kamer nadat we met twee
hoogleraren hadden gesproken. De vragen waren dezelfde
dag ingediend. Ik dacht: die collega's gaan snel! Maar ik

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-24

was op dat moment tevreden met het wetsvoorstel. Ik ben
zeer benieuwd. Als het aangescherpt kan worden, ben ik
daar zeer voor. Ook onze inbreng was kritisch ten aanzien
van het wetsvoorstel, maar ik heb me laten overtuigen dat
wat er ligt, goed is. Als het nog beter kan, moeten we dat
zeker doen.
De voorzitter:
Tot slot, de heer van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Er zijn voorstellen gedaan. Ik wil het dan nog niet eens over
alle voorstellen hebben, want ik heb de kritische vragen
van de heer Mulder over mijn eigen voorstel natuurlijk goed
gehoord, maar laat ik dan zeggen de voorstellen die door
zijn coalitiepartners zijn gedaan: D66, CDA en ChristenUnie.
Daar staat de VVD in beginsel positief tegenover, omdat ze
bijdragen aan de versterking van de positie van het parlement. Of niet?
De heer Anne Mulder (VVD):
Ja. Daar zit bijvoorbeeld die valbijl. Nu geldt deze wet een
jaar. Dat wordt zes maanden. Ik weet niet wat er gebeurt
met medicijnen. Misschien kan dat op een andere manier
worden opgelost. Maar wat gebeurt er nou als er in GrootBrittannië over zes maanden en één dag een nieuw medicijn
wordt uitgevonden? Kan dat dan snel naar Nederland? Stel
dat er na zes maanden en één dag, als deze wet is vervallen,
in Groot-Brittannië een medicijn op de markt komt dat wij
graag willen hebben. Valt dat hieronder? Ik weet het niet.
Ik wil daarom weten of wij hiermee uit de voeten kunnen
omdat ik geen risico wil lopen met de veiligheid en de
gezondheid van mensen. U ziet natuurlijk ook de voorbeelden. Het is zoeken.
Mevrouw Leijten (SP):
Je kan ook over een jaar en één dag een nieuw medicijn
van het Verenigd Koninkrijk op de markt hebben. Dus ja,
waarom moet je het dan niet eindeloos laten bestaan? Dat
heb je dus altijd. Er is gisteren een debat geweest over de
brexitvoorbereidingen. Daarin hebben meerdere Kamerleden hun zorgen uitgesproken over de voorbereidingen op
verschillende departementen. De heer Omtzigt heeft
gevraagd naar de medische hulpmiddelen. Daar zou vandaag een reactie op komen. Dat kan niet, schrijft minister
Bruins — of Hugo de Jonge. Ik heb net de naam niet staan.
Maar we worden nog wel geïnformeerd. Dat komt op mij
over als: we zijn nog niet helemaal voorbereid. En nou
nemen we dinsdag die wet aan, met dat decreetvoorstel
erin, of je dat een beetje verzacht of niet. Al komt de heer
Bruins er voor de no-dealbrexit, de brexit zonder afspraken,
wel achter wat hij moet regelen, vindt de heer Mulder dat
hij dan dat artikel X mag inroepen of dat hij zich moet
inspannen om snel een wet te maken en die goed te
behandelen met de Kamer, zoals dat hoort? Wat vindt de
heer Mulder dat de heer Bruins moet doen in zo'n situatie?
De heer Anne Mulder (VVD):
We moeten eerst even zeggen: let op, brexit, we kennen
het niet. Dan kun je toch niet van een regering vragen dat
men daar perfect op reageert en alles precies doet? Dit is

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

een situatie die niet eerder voor is gekomen, dus wij worden
ook opgejaagd. Daarom heb ik al gezegd: die brexit, daar
zitten we niet op te wachten. Het leidt tot het ontrafelen van
allemaal dingen die je niet had voorzien. Je moet ook geen
nexit doen. Je kan toch niet een graad van perfectie verwachten, dat het precies zo en zo moet? Je ziet dat het
kabinet ook druk bezig is. Gaandeweg loop je tegen iets
aan. Het liefst doet de heer Bruins dat op zo'n manier dat
we artikel X niet hoeven te gebruiken, dus we zijn het allemaal eens over het gebruik van dat artikel zo veel mogelijk
voorkomen.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, maar dit is een concrete situatie waarin er informatie is
gevraagd over het kunnen leveren van medische hulpmiddelen en daar is geen antwoord op. Tegen de tijd dat er
antwoord op komt, is deze wet waarschijnlijk van kracht en
kan die ook ingeroepen worden. Vindt de heer Mulder dan
dat de heer Bruins kan denken: ach, dat kan ik wel effe fiksen
met dat decreet? Of moet hij zich inspannen om dat zo snel
mogelijk in een wet aan de Kamer voor te leggen? We zien
hier eigenlijk iets onvoorziens aankomen, zou ik willen
zeggen.
De heer Anne Mulder (VVD):
Wat denkt mevrouw Leijten nou zelf dat het antwoord op
deze vraag is?
De voorzitter:
Nou, dat is aan u.
De heer Anne Mulder (VVD):
Natuurlijk moet hij zich inspannen.
Mevrouw Leijten (SP):
Oké, dit vind ik een belangrijke uitspraak van de VVD.
De heer Anne Mulder (VVD):
Dan zijn wij het toch eens?
Mevrouw Leijten (SP):
Daar ben ik blij mee.
De heer Anne Mulder (VVD):
Voorzitter. Het gaat om een balans tussen democratische
controle en het kunnen oplossen van noodsituaties. Die
balans zijn we aan het zoeken.
Dan kom ik bij de Europese Commissie. Daarover heb ik
iets meer zorg. De Europese Commissie kan richtlijnen
maken die wij moeten omzetten in nationale wetgeving.
Als de Europese Commissie niet snel is met een inventarisatie, lopen wij het risico dat zij ons confronteert met
richtlijnen die wij mogelijk snel moeten omzetten in wetgeving en dat zou dan gaan via artikel X. Mijn oproep aan de
minister is om richting de Commissie duidelijk te maken
dat zij haar inventarisatie goed moet doen, zodat wij het

24 januari 2019
TK 45

45-10-25

omzetten van de Europese richtlijnen in nationale wetgeving
niet via artikel X moeten doen.
Tot slot. Ik zei het al: dit debat voeren wij alleen maar omdat
een aantal onverantwoorde politici bezig zijn de welvaart
en de banen in hun eigen land op het spel te zetten.

ruim. Zij kan namelijk afwijken van elke wet. Dat staat nergens anders in de wet. Daarom ben ik blij dat de minister
met een nota van wijziging is gekomen waarin hij duidelijk
heeft gemaakt dat er een onmiddellijke nahang geldt. Dat
betekent dat de ministeriële regeling naar de Kamer
gestuurd wordt en dat de Kamer gedurende twee weken
kan zeggen: trek deze onmiddellijk in.

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Anne Mulder. Tot slot, de heer Omtzigt,
namens het CDA.

De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. In het oude Rome werd in tijden van grote nood
een zogenaamde "magister populi" aangesteld, een magistraat met vergaande bevoegdheden, die in tijden van nood
door de Senaat werd aangesteld voor een periode van —
inderdaad — zes maanden om orde op zaken te stellen. Het
wetsvoorstel van de minister doet me hier een beetje aan
denken, hoewel ik toch echt in de veronderstelling ben dat
ons huidige systeem voldoende weerbaar en geëquipeerd
is om een no-dealbrexitcrisis te lijf te gaan.
Controle van de regering door de Kamer is het fundament
van ons democratisch bestel en dat dienen we te allen tijde
te waarborgen. Het klopt dat het uittreden van het Verenigd
Koninkrijk uit de Europese Unie een uitzonderlijke situatie
is, en zeker de wijze waarop dat op dit moment geschiedt,
namelijk behoorlijk chaotisch. Daarom wil ik de regering
ook complimenteren voor de maatregelen die zij neemt om
Nederland voor te bereiden op de brexit. De regering is en
blijft ervoor verantwoordelijk dat Nederland zo min mogelijk
schade ondervindt van deze brexit. Deze verantwoordelijkheid geldt ook voor de Kamer; die voel ik dagelijks en ik
ben ervan overtuigd dat dit ook voor mijn collega's geldt.
Juist daarom zullen we de democratische processen dienen
te respecteren.
Onderdeel van deze voorbereidingen is het maken van een
wettelijke achtervang, en die zit in de verzamelwet die wij
vandaag hier behandelen. De eerste versie van het wetsvoorstel, en dan met name artikel X, heb ik onverantwoord
genoemd. En daar sta ik niet alleen in. Sterker nog, men
was Kamerbreed geschokt. Ook in het advies van de Raad
van State werd deze zorg geuit. Tijdens de rondetafel over
het wetsvoorstel en het advies dat de Kamer van een aantal
hoogleraren heeft gevraagd, werd eigenlijk korte metten
gemaakt met dit gedeelte van het wetsvoorstel. Gelukkig
heeft ook de regering deze kritiek gehoord. In de eerste nota
van wijziging heeft de minister ervoor gekozen om een
AMvB die geslagen wordt hier twee weken voorhang te
geven, zodat de Kamer de regeling al voordat zij ingaat kan
stoppen, als zij dat zou wensen. Daarmee is de wettelijke
voorziening voor dat gedeelte geborgd. Wij kunnen dat als
wetgever — overigens moeten wij de Eerste Kamer niet
vergeten, want zij kan dat ook — op dat moment gewoon
stoppen.
Dan blijft over: de ministeriële regeling. Deze wet maakt
het mogelijk dat je per ministeriële regeling kunt afwijken
van de wet. Nu komt dat in een paar bepaalde wetten wel
vaker voor, maar hier is de delegatiebepaling behoorlijk

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Dat is ons nog niet helemaal voldoende. Daarom hebben
wij drie amendementen ingediend dan wel mede-ingediend.
Met het eerste amendement dat wij hebben ingediend,
leggen wij de termijnen vast. Nu zult u zeggen: "onmiddellijk" is toch duidelijk. "Zo spoedig mogelijk" was ook duidelijk bij het Oekraïnereferendum, totdat we er politiek niet
uitkwamen en er meer dan een jaar voor nodig hadden.
Het leek mij daarom verstandig om te zeggen dat wij met
"onmiddellijk" 24 uur bedoelen — dus publicatie en naar
de Kamer sturen — en dat de Kamer dan twee weken heeft
om de regeling te beoordelen. Wijst de Kamer haar af, dan
dient zij binnen een week ingetrokken te worden. Voorts
dient zo'n bepaling op een nette manier vorm te krijgen,
en dat betekent dat er binnen tien weken een andere wettelijke voorziening getroffen moet worden als deze afwijkt
van de wet. Is er geen afwijking van de wet, dan is het
probleem natuurlijk veel minder. Dan is het gewoon een
uitvoeringshandeling.
Er is nog één uitzondering. Dit is een beetje technisch, maar
ik kijk wel even naar mevrouw Leijten, want het betreft
precies de situatie die zij gisteren in het AO over brexit aan
de orde stelde. Het is de volgende uitzondering: als het
nodig is om Groot-Brittannië tijdelijk te behandelen als een
EU-lidstaat in het kader van de overgang, dan vinden wij
het niet erg dat afgeweken wordt van de wet en dan vinden
wij wat minder waarborgen nodig. Want wij kunnen ons
voorstellen — bij rijbewijzen doen we het al; dan doen we
het wettelijk, vijftien maanden — dat er dan ook andere
regelingen kunnen zijn waarbij je het probleem even tijdelijk
oplost door Groot-Brittannië nog tijdelijk als EU-lid te zien.
Dat vind ik niet een zodanig afwijking van de rechtsstaat
dat de Kamer daar onmiddellijk over geïnformeerd moeten
worden en het hele circus in werking moeten stellen.
Mevrouw Leijten (SP):
Eerlijk gezegd, zie ik er ook geen bezwaar tegen dat wij wel
onmiddellijk geïnformeerd worden. Want het zou wel
degelijk nog wél een bezwaar kunnen zijn om dat te doen.
Maar goed, ik heb eigenlijk een andere vraag. Al die waarborgen die nu ingezet worden veranderen niets aan het feit
dat wij wel degelijk decreten krijgen. We kunnen ze wellicht
terugsturen of in laten trekken, maar we kunnen daar niet
over meepraten. We hebben geen invloed op het besluit.
We kunnen het niet beter maken. We kunnen het niet voor
de maatschappij afwegen. Vindt het CDA dat nou wenselijk?
Want dat betreft nou juist die medewetgevende taak van
de Kamer.
De heer Omtzigt (CDA):
In de formele zin klopt het dat een ministeriële regeling
alleen afgewezen dan wel aangenomen kan worden. Deze
voorhang was er overigens niet totdat ik zo'n jaar of zes
geleden zo'n voorhangbepaling in de wet zette, want normaal zien we ze helemaal niet. Nu zien we deze speciale
ministeriële regelingen en krijgen we de mogelijkheid om
ze af te wijzen. Ik kan me situaties voorstellen, zeg ik maar,

24 januari 2019
TK 45

45-10-26

waarin de Kamer een ministeriële regeling afwijst en tegen
de regering zegt: als u het zo zou doen, dan zouden wij die
niet afwijzen. Daarmee heb je de facto de mogelijkheid om
ook tegen de regering te zeggen: "U mag het wel doen,
maar trek alstublieft dit ministeriële besluit in. En als u het
op een andere manier doet, dan zullen we waarschijnlijk
geen bezwaar maken". Dan heeft zij daar een week de tijd
voor.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, en dan zou zij in die week net zo goed een wetsvoorstel
voor kunnen leggen. Dan hoeft het geen ministeriële regeling te zijn. Dan is het niet nodig. Dat vind ik hieraan een
beetje het gekke. We zijn namelijk iets aan het repareren
voor situaties waarin ze "dit niet zouden willen inzetten
want we zijn zo goed voorbereid, maar je weet maar nooit".
Maar we gaan wel die glijbaan af. We geven wel iets weg.
En bij een volgende crisis of uitzonderlijke situatie weet ik
wel wat de regering zegt: "Ja, dat vond u bij de brexit ook
goed, dus nu niet zeuren. Hoppa, we kunnen dat ook zonder
parlementair proces doen." Dus het valt me eigenlijk een
beetje van de heer Omtzigt tegen dat hij het cosmetisch
aanpast, maar het principe dat we niet mee kunnen praten
en niet mee kunnen schrijven aan een voorstel — onze
wetgevende taak, plicht en functie als het gaat om controle
— buiten werking zet.
Maar los daarvan het volgende. Als al die amendementen
die er nu liggen, noodzakelijk zijn — mevrouw Van der Graaf
zei: "Het is voor mij nu onvoldoende" — zoals ik volgens
mij de heer Verhoeven hoorde zeggen, en die worden niet
aangenomen, zegt het CDA dan: dan kunnen we deze verzamelwet niet aannemen?
De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter, ik hoor hier, geloof ik, ongeveer tien vragen in
één interruptie. Het is best wel lastig om daarop te reageren.
Mevrouw Leijten (SP):
Het gaat me om mijn laatste vraag.
De voorzitter:
Dan is het voortaan heel handig als u maar één vraag stelt.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat zou wel zo prettig zijn!
Als mevrouw Leijten het "cosmetisch" noemt dat er in plaats
van hoe het eerst was, namelijk dat deze AMvB's en
ministeriële regelingen aangenomen konden worden zonder
bemoeienis van de Kamer, nu een rode knop wordt neergezet waarmee de Kamer ze allebei kan afwijzen, dan zijn alle
andere amendementen van de collega's hier, zoals dat van
de heer Van Ojik, ook cosmetisch, en dan hebben we hier
allemaal cosmetische dingen. Het is essentieel. Het maakt
het essentiële verschil, wat mevrouw Leijten daar ook allemaal van vindt. De AMvB is nog heel simpel, want bij de
AMvB geldt: krijg je hem en wijs je hem af, dan gaat hij
nooit in. Dus hoezo geen medewetgever? Dan ben je volledig medewetgever. "Je kunt hem niet wijzigen", zegt
mevrouw Leijten buiten de microfoon. Er is geen enkele

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

AMvB waarvoor er hier een wijzigingsbevoegdheid ligt. Dat
is de essentie van een algemene maatregel van bestuur.
Dat is lagere wet- en regelgeving ...
Mevrouw Leijten (SP):
Maar dan is hij afgegeven binnen de macht van de wet ...
De voorzitter:
Wacht heel even, mevrouw Leijten. Maakt u even uw zin
af, meneer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA):
Er is geen enkele AMvB die je kunt wijzigen. Maar áls je de
AMvB via de voorhang afwijst, dan kun je de regering zelfs
meegeven: als u het nou zo zou doen, dan doen we het wel.
Daarmee heb je de facto nog de mogelijkheid om hem ook
nog te wijzigen.
Dan kom ik bij de ministeriële regeling. Ik had overigens
slechts het eerste amendement toegelicht. Dat gaat inderdaad over die nahang: we kunnen hem afwijzen en dan
moet hij onmiddellijk worden ingetrokken. Daarvoor ligt er
natuurlijk ook gewoon het amendement dat ik samen met
de ChristenUnie heb ingediend. Dat amendement voorziet
erin dat het alleen mag als het op geen enkele andere
manier kan en een levensbedreigende situatie betreft voor
mens of dier. Er moet ook gemotiveerd moet worden
waarom dat zo is. Daarmee hebben we er een behoorlijk
aantal waarborgen ingezet.
En ten tweede maakt mevrouw Leijten hier enigszins een
karikatuur van het wetgevingsproces. Onder normale
omstandigheden kun je het hele kabinet bij elkaar roepen.
Ik heb geloof ik één keer een uitzondering gezien. Dat was
tijdens de bankencrisis, voor de snelle nationalisatie van
grote banken. Maar onder normale omstandigheden duurt
de wetgevingscyclus enige maanden. Je moet namelijk een
wet maken. Die moet vervolgens naar het ambtelijk voorportaal, dan naar de onderraad, dan naar de ministerraad
en formeel gezien naar de Raad van State. Dat ligt allemaal
vast in de Grondwet. Dus het idee dat je hier binnen een
week een wet kunt maken, is niet waar. Dat weet mevrouw
Leijten ook.
Mevrouw Leijten (SP):
We hebben tijdens de onderhandelingen van deze ontzettend gezellige regering een wet aangenomen in 24 uur. Dat
kan wél gewoon. En op het moment dat je een ministeriële
regeling maakt, kan je daar ook een wet van maken. De
regering kan per decreet besluiten: o, u kunt nog op een
noodknop drukken, maar dan bent u wel verantwoordelijk
voor de gevolgen. Want zo zal het dan gaan. Dan durven
we dat niet meer of dan durft een meerderheid dat niet
meer. Maar de essentie is niet dat we een noodknop krijgen.
De essentie is dat je met een ministeriële regeling of algemene maatregel van bestuur, die anders onderdeel van een
wet is voor de praktische invulling of voor reparaties van
het desbetreffende wetsvoorstel, wetsvoorstellen kunt
maken zonder democratisch proces. Dat is wel degelijk iets
anders dan de grondwettelijke afspraken die we nu hebben.
Dat is de essentie.

24 januari 2019
TK 45

45-10-27

Maar ik had nog een andere vraag. U heeft op veel vragen
geantwoord, maar ...
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, geen betogen. Echt alleen de vragen.
Mevrouw Leijten (SP):
Wat doet het CDA als de amendementen niet worden aangenomen?
De voorzitter:
Dat is een hele concrete vraag.
Mevrouw Leijten (SP):
Wat de ChristenUnie zei, was heel duidelijk: het is nu
onvoldoende.
De voorzitter:
Ja, dat is helder.
Mevrouw Leijten (SP):
Is het voor u voldoende als die amendementen niet worden
aangenomen?
De heer Omtzigt (CDA):
Ik doe hier als wetgever mijn best om met amendementen
tot een fors beter wetvoorstel te komen.
De tweede vraag, die de oppositie constant stelt, is: stemt
u voor of stemt u tegen? Ik kies ervoor om mijn best te doen
om goede wetten te maken. Ik hoor mevrouw Leijten zeggen
dat we dat allemaal doen, maar ik moet nog zien wie hier
drie amendementen indienen op een bepaald artikel dat ze
niet goed vinden. Ik hoop er steun voor te verwerven. Ik
had liever gewild dat collega's zouden zeggen "waarom
doe je het niet zo?" dan dat meteen gezegd wordt: wanneer
stem je voor, wanneer stem je tegen? Dat is het eeuwige
ding hier. Mag er een motie van wantrouwen ingediend
worden of mag dat niet? Mag ik gewoon fatsoenlijk met
mijn wetgevingsproces bezig zijn? Dat lijkt me wel zo verstandig.
De voorzitter:
Meneer Van Raan, was u van plan ook een korte vraag te
stellen?
De heer Van Raan (PvdD):
Ja, wel naar aanleiding van de inleiding van mevrouw
Leijten, waar geen vraag op volgde, maar die zal ik dan
stellen. Mevrouw Leijten en ik erkennen het allebei, maar
erkent de heer Omtzigt ook het fundamentele, principiële
punt dat mevrouw Leijten net schetste?

De heer Omtzigt (CDA):
Nou, op welke deelvraag? Want ik heb heel veel punten
gehoord die zij zelf fundamenteel vindt.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat een AMvB of ministeriële regeling bedoeld is als
materiële invulling van een wet in formele zin. Nu vindt
namelijk de omdraaiing plaats dat een AMvB of ministeriële
regeling wetgeving kan zijn.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat begrijp ik, maar daarom vind ik het bij de AMvB ook zo
belangrijk dat al gevraagd kan worden dat hij niet in werking
treedt voordat hij hier is ingediend.
De heer Van Raan (PvdD):
De heer Omtzigt erkent dus het principiële punt. Dat was
even de vraag. En dat is zo. Toch?
De heer Omtzigt (CDA):
Laat mij gewoon even uitpraten. U heeft mijn kritiek op
deze wet goed begrepen. Ik was niet zo blij, noch met de
brexit, noch met de machtigingsbepalingen. Ik heb echter
wel een aantal zeer principiële vragen gesteld. Er komen
er zo nog een paar aan, dus wacht u maar even af wat ik
allemaal nog aan minister Blok ga vragen vanavond.
Aangezien u feitelijk aan de heer Verhoeven een vraag
stelde over mijn amendement, hecht ik eraan om daar ook
nog een toelichting op te geven. Als het gaat om de kippen:
als die op een andere wijze niet aan de Europese normen
voor voedselkwaliteit zouden voldoen, dus als ze andere
dingen zouden doen, is Nederland onder geldend Europees
recht niet eens bevoegd om een uitzondering te maken.
Dan zou Nederland in overtreding van het Europese recht
zijn op het moment dat zo'n ministeriële regeling er ligt en
dan zou de Europese Commissie, denk ik, ook een infractieprocedure beginnen. Ik denk dus dat dat soort situaties zich
in de praktijk eigenlijk niet zullen voordoen.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
Dan maak ik meteen de sprong naar de reactie op de vraag
die ik aan de heer Verhoeven stelde. Dat is namelijk precies
wat er gebeurt. Op het moment dat je die ministeriële
gelijkstelling hebt, dat het amendement als het ware in
werking treedt, dus als er gelijkschakeling of een gelijke
regeling is, is er niks aan de hand. Het gaat er juist om dat
een product, een dienst of iets anders na verloop van tijd
kan gaan veranderen, waardoor het voor de EU niet meer
hetzelfde is. Dan glij je automatisch precies de situatie in
die u net beschreef, waarin de EU Nederland zal gaan veroordelen omdat het aan het begin van het besluit nog wel
hetzelfde was, maar een jaar later niet meer. Dat is precies
het probleem.

De voorzitter:
Weet u dat nog?

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-28

De heer Omtzigt (CDA):
Maar ik verwacht dat daar waar het interne product- en
dienstenstandaarden betreft, het niet gebruikt kan worden
om daarvan af te wijken. Het is niet voor niks dat deze wet
constant gaat over dingen als de erkenning van rijbewijzen,
belastingstelsels, de erkenning van buitenlandse vennootschappen. Daar gaat Nederland zelf over. Maar als we het
hebben over productstandaarden: het is niet legaal om dat
soort producten op de Europese markt te brengen. Dus zal
dat nog ingetrokken worden met een infractieprocedure. Ik
denk overigens, zeg ik maar heel eerlijk, dat de Engelsen
dat heel goed weten en dat zij zich bij hun export tot in
lengte van jaren met dat kippenvlees en met alle andere
productstandaarden vrijwillig zullen voegen naar de hele
Europese regelgeving. Dat kan ik u nu voorspellen. Die gaan
daar niet van afwijken, want als zij dat doen, verliezen ze
de toegang tot de Europese markt. En dat is ongeveer het
laatste wat ze daar willen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Omtzigt reageerde een beetje aangebrand toen
mevrouw Leijten vroeg: hoe gaat je nou stemmen als je
amendementen niet worden aangenomen? Hij zei: de
oppositie vraagt dat al de hele avond. Maar dat komt door
de woorden die door woordvoerders van de coalitie worden
gebruikt. Ze zeggen dat aanpassingen noodzakelijk zijn.
Mevrouw Van der Graaf heeft dat gezegd. Ze zeggen dat
de wet beter moet worden gemaakt, dat er extra waarborgen moeten worden aangebracht. Die laatste woorden
gebruikte de heer Omtzigt zelf. Als je dat soort zware
woorden gebruikt bij het indienen van amendementen
vanuit de coalitie — het is uiteraard prima dat dat gebeurt
— dan moet je niet verbaasd zijn, laat staan gepikeerd, als
er vanuit de oppositie dan wordt gevraagd: goh, betekent
dat dan soms dat u tegen de wet bent als die waarborgen,
noodzakelijke aanpassingen en verbeteringen niet plaatsvinden? Dat is toch wel gek. U zegt: ik ben alleen maar bezig
met het verbeteren van wetgeving. Dat zijn we allemaal.
De voorzitter:
Eigenlijk was dat meer een soort algemene opmerking ...
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, met permissie. Maar de heer Omtzigt speelt de
bal terug en zegt: waarom stel je nou zulke flauwe vragen?
Mevrouw Leijten spreekt voor zichzelf, maar ik zeg: dat komt
door de woorden die jullie gebruiken.

De voorzitter:
Gaat u verder, meneer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA):
Daar ben ik van overtuigd. En ik hoop daar ook steun voor
te krijgen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, voor alle duidelijkheid. De heer Omtzigt zegt: ik
hoop daar steun voor te krijgen. Op de vraag van de heer
Verhoeven heb ik al gezegd dat die steun van mijn fractie
zal komen. Dus ik heb niks aan kaarten in mijn binnenzak.
Ik hoop dat hij mijn amendement ook steunt, want ik heb
hem net haarfijn uitgelegd wat een goede, innovatieve
gedachte dat is.
De heer Omtzigt (CDA):
Daar ben ik nog niet helemaal van overtuigd. Ik ben ook
heel benieuwd naar de nieuwe fractie van GroenLinks/D66,
waar deze wet gezamenlijk behandeld zal worden komende
dinsdag.
Nee kijk, dan kan ik ook heel makkelijk op de vraag zeggen
dat er al bijna 75 stemmen beschikbaar zijn. En misschien
doet de VVD ook mee.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Die weten het nog niet.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat gaan we zo zien. Ik wacht gewoon even rustig het antwoord van de minister af. Ik vind het interessant dat u al in
de eerste termijn, voordat u de regering überhaupt gehoord
heeft, een gevolgtrekking wilt maken over hoe we omgaan
met de stemmingen.
De voorzitter:
De discussie is net gevoerd.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Iedereen heeft natuurlijk recht op zijn eigen opinie ...

De voorzitter:
Helder.
De heer Omtzigt (CDA):
Omdat we die woorden gebruiken, leg ik hier voorstellen
op tafel om die wet stukken beter te maken dan die nu is.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Stukken beter zelfs!

Tweede Kamer

De heer Omtzigt (CDA):
Ja, absoluut!

Verzamelwet Brexit

De heer Omtzigt (CDA):
O, dank u wel. Dat is wel fijn.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
... zelfs al is het een beetje een rare opinie. Maar je kunt niet
aan mij vragen of ik je amendement steun, en vervolgens,
als ik dan vraag wat het zou betekenen als de amendementen niet worden gesteund, zeggen: maar dat moeten we in
de eerste termijn nog niet doen. Er wordt mij toch ook
gevraagd wat ik van uw amendementen vind? Daar geef ik

24 januari 2019
TK 45

45-10-29

eerlijk antwoord op. En dan vragen we iets aan de heer
Omtzigt, dan vragen we wat het betekent als zijn amendementen niet worden aangenomen, en dan zegt hij: daar kan
ik nog niks over zeggen.
De heer Omtzigt (CDA):
Er is een verschil tussen de amendementen en het eindoordeel over de wet. Overigens, mocht de heer Van Ojik geïnteresseerd zijn, dan ben ik geneigd om op dit moment zijn
amendement niet te steunen.
Mevrouw Leijten (SP):
"Ik heb al bijna 75 zetels, dus waar doet u moeilijk over?"
Ik vind dat eigenlijk een beetje een arrogante opmerking.
Wij proberen allemaal de wet beter te maken. Naar mijn
opinie kan artikel X eruit. Ik vraag niet eens wat de heer
Omtzigt ervan vindt, want hij vindt de noodknop essentieel,
maar ik zeg: je moet niet de procedure veranderen. Prima,
je kunt daarover van mening verschillen. Maar u zegt: ach,
de vraag die u stelt, is niet relevant, want ik heb toch al
bijna een meerderheid. Dat vind ik niet zo netjes.
De heer Omtzigt (CDA):
Nee. Dat was precies wat ik niet zou doen, omdat ik dat te
gemakkelijk vond. Ik wil wel graag juist geciteerd worden
door mevrouw Leijten, ook op het moment dat ik hier sta.
Het zou haar sieren. Ik zei precies het tegenovergestelde.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, tot slot.
Mevrouw Leijten (SP):
Als ik het verkeerd heb begrepen, dan spijt me dat. Dat
neemt niet weg dat de vraag die we stellen, logisch is, maar
dat heeft de heer Van Ojik al uitgebreid toegelicht.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat klopt.
De voorzitter:
Dit punt hoeft niet te worden herhaald. Dat geldt ook voor
het antwoord.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik heb uitgebreid toegelicht aan de heer Van Ojik dat ...
De voorzitter:
Maar dat hoeft niet herhaald te worden.
De heer Omtzigt (CDA):
... ik zowel in de coalitie als in de oppositie fervent voorstander ben van alle minderheidsrechten die er zijn in de Kamer
en ook van het vragenrecht. Ik loop hier dus nooit binnen,
zo van: er zijn 76 zetels, dus we hoeven niet te kijken wat
de rest ervan vindt. Daar zult u mij nooit op betrappen. Dat
mag u ook als een toezegging zien in de richting van de

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

heer Van Ojik. Als er een aantal zetels nodig is om op een
gegeven moment vragen te kunnen stellen of om in een
snelle procedure te kijken of er vragen kunnen worden
gesteld over een bepaalde ministeriële regeling, dan is het
CDA altijd bereid om dat mogelijk te maken. Als de regering
voor deze speciale procedure kiest, moet er altijd opheldering van de regering mogelijk zijn. Dan heb ik het dus over
dat soort voorhang en die verheldering.
Voorzitter. Dan kom ik op de vraag wanneer je artikel X mag
gebruiken. Dat is alleen bij hoge uitzondering. De EU heeft
al meer dan een tiental gedelegeerde wetgevingshandelingen in concept gepubliceerd, en die zijn al sinds eind
december bekend. Ik mag er toch van uitgaan dat hiervoor
niet dit geitenpaadje gebruikt wordt? Deze vraag heb ik
gisteren gesteld en ik verwacht daar vandaag een helder
antwoord op. Ook in de nota naar aanleiding van het verslag
blijft de minister volhouden dat hij niet weet welke onverwachte situaties zich zullen voordoen. Dat is zorgelijk. Ik
vraag de minister om aan te geven welke situaties hij wel
verwacht.
Dan kom ik op de EU-noodwetgeving. De toekomstige
relatie tussen Nederland en het VK valt voor een groot deel
binnen de competenties van de Europese Unie. Deze
bevoegdheden van de EU zijn afgebakend door verdragen.
Besluiten worden via een normale gekwalificeerde procedure in de Raad en via het Europees Parlement genomen.
Dit roept vragen op die ook behandeld zijn in de nota naar
aanleiding van het verslag. Hoe worden de spoedprocedures op EU-niveau vormgegeven? Hoe wordt hierbij het
Europees democratisch controlemechanisme georganiseerd? Normaal is het Europees Parlement verantwoordelijkheid, maar Europese wetgevingsprocessen duren
maanden, vaak zelfs jaren. Heeft de Europese Commissie
ook een soort artikel X voor het opstellen van Europese
decreten? Hoe wordt dit dan achteraf gecontroleerd? Welke
rol spelen nationale parlementen in de totstandkoming als
Europa een soort Europese noodverordening zou vaststellen? Mevrouw Van Weerdenburg hintte daar ook al op.
Volgens de minister zullen er spoedeisende situaties ontstaan, waardoor Europese wetgeving die met Europese
spoedprocedures is opgesteld, met spoed in Nederland
geïmplementeerd moeten worden. Artikel X is daarvoor
ook bedoeld, zo stelt de minister. Kan hij een voorbeeld
geven van zo'n situatie? Want wij zien dat niet onmiddellijk.
Als hij dat kan, waar slaat het dan op om van deze situatie
uit te gaan?
In de nota valt verder te lezen dat vooral bij het ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat dergelijke situaties gelden
waarin de EU exclusief bevoegd is. Is de EU op het gebied
van IenW volgens de minister wel voldoende voorbereid?
Op het moment van schrijven van de nota was dat schijnbaar nog niet het geval. Hoe controleert de minister zelf de
preparedness van de Europese instituties?
Voorzitter. Dan kom ik op de interdepartementale maatregelen. De brexit raakt namelijk de hele economie. In veel
gevallen is er dus sprake van meerdere verantwoordelijke
ministeries of instellingen. Het ministerie van Buitenlandse
Zaken spreekt niet voor niets steeds van de coördinerende
rol die het vervult. Hoe wordt in het geval van interdepartementale maatregelen besloten tot bijvoorbeeld een ministeriële regeling of een AMvB? Zal deze altijd vanuit het
ministerie van Buitenlandse Zaken worden geïnitieerd? Of

24 januari 2019
TK 45

45-10-30

kan iedereen daarmee komen? Wanneer wordt dat dan
besproken? Hebben we dan een wekelijkse of dagelijkse
ministerraad in de dagen na de brexit? Graag dus een processchets van hoe de maatregelen gedefinieerd, geïnitieerd
en geaccordeerd worden.
Deze maand oefent de Nederlandse overheid voor een nodealscenario. Kan de minister een verslag geven van de
crisisoefening die deze maand heeft plaatsgevonden? Verwacht de minister dat naar aanleiding van deze oefening
nog aanpassingen in deze wet moeten worden gemaakt?
Hij zou ook nog een telefoontje plegen met de burgemeesters van Amsterdam, Rotterdam en Haarlemmermeer. Wat
heeft dat opgeleverd over die gezamenlijke oefening?
In het no-dealscenario vormen de handelsafspraken in het
kader van de WTO het laatste vangnet. Kan de minister
aangeven op welke gebieden de WTO geen vangnet biedt
en we dus op andere afspraken moeten terugvallen?
Kan de minister aangeven hoe de contacten tussen de EU
en het VK vormgegeven worden in het geval van no deal?
Zal er in eerste instantie niet verder onderhandeld worden
en ontstaan er fora waarin bepaalde zaken wel besloten
worden? In dit geval wil ik toch wijzen op de brief over de
visserij die wij vandaag kregen. Daarin staat dat het een
exclusieve competentie is, maar ik heb de voorstellen van
de Europese Commissie, die gisteren gepubliceerd zijn, zo
gelezen dat er dan bilaterale afspraken gemaakt kunnen
worden met het VK. Dat staat haaks op de exclusieve competentie van de Europese Unie. Is het nu het ene waar of
het andere? Gaan wij dan bilateraal onderhandelen met het
VK om toegang te houden, kort gezegd, tot de Schotse
visgronden? Want daar gaat het om. Hoe gaat dat proces
verlopen? Ik was ook wel enigszins verbaasd over wat de
Europese Commissie voorstelde.
Dan een aantal vragen die ik maar even langsloop. De eerste
gaat over de rijbewijzen. Britse rijbewijzen zouden onmiddellijk niet meer geldig zijn bij een harde brexit. Ze blijven
nu vijftien maanden geldig en wij hebben daarover vandaag
een aantal antwoorden van de minister gezien. Het is nog
niet duidelijk of de Belgen precies hetzelfde doen. Dan is
mij uit de antwoorden het volgende niet duidelijk. Stel: een
Engelsman die in Tilburg woont, heeft een Brits rijbewijs.
Hij rijdt naar Den Haag; geen probleem. Hij wordt aangehouden, maar kan zijn Britse rijbewijs laten zien. Dat is nog
vijftien maanden geldig. Daarna rijdt hij naar Brussel, of
Antwerpen, waar hij boodschappen wil doen. Hij laat zijn
Britse rijbewijs zien. Hoe kan hij dan zeggen: als ik in België
woonde, zou het niet geldig zijn, maar nu ik in Nederland
woon, is het wel geldig? Ziet u het voor zich? Ik denk
namelijk dat het betekent dat hij niet naar Brussel kan rijden,
of naar Antwerpen.
In de tweede plaats staat er dan: zo'n land mag ook een
internationaal rijbewijs vragen. Ja, maar dat is een internationaal Engels rijbewijs. Het is namelijk de vertaling uit het
Engels die erbij geleverd wordt. Zou het niet handig zijn
om dit soort verlengingen juist in Europees verband te
regelen? Dat zou een heel stuk schelen.

rijbewijs niet. Het was vrij bizar dat ik als 20-jarige, toen ik
het wilde omwisselen, meerdere huisartsen moest bellen.
Niemand had zin om mij een uur lang te gaan keuren om
te kijken of ik fysiek wel geschikt was om een auto te
besturen. Dat was een beetje de consequentie van het
omwisselen van een rijbewijs. Die uitzondering uit de nota
van wijziging kan ik weer wel snappen.
De uitzondering uit de nota van wijziging die ik niet kan
snappen, is dat op dit moment heel veel Nederlandse
vrachtwagenchauffeurs gevraagd hebben om hun rijbewijs
te verlengen, maar door rotzooi bij het CBR — dat is ook
de reden dat we het vijftien maanden uitstellen — thuiszitten
omdat ze geen Nederlands rijbewijs hebben. Dus straks
hebben we de bijzondere situatie dat vanwege uitvoeringsproblemen Britten in Nederland met een ongeldig rijbewijs
mogen rondrijden, terwijl Nederlandse vrachtwagenchauffeurs die wel op tijd een aanvraag hebben ingediend, brodeloos thuiszitten omdat het een rotzooi is bij het CBR. Zou
de regering willen kijken of ze voor de tweede groep ook
een noodmaatregel wil treffen? Het zijn gewoon Nederlandse onderdanen die daar recht op hebben.
Voorzitter. Dan de logistiek bij de ferrylocaties. Welke kosten
zijn er gemoeid met het aanpassen van de parkeergelegenheden van de zes ferrylocaties en waar komen ze te liggen?
Bij de Douane is het een essentieel onderdeel van de
noodvoorziening. Voor een harde brexit zijn 928 douaniers
nodig en slechts de helft en misschien wel minder is operationeel op brexit day. We hebben dat al een jaar geleden
gezegd en de premier zei: er komt geen chaos. Neemt u
van mij aan: dat filmpje hebben wij opgenomen. Het grote
risico dat wij zien, is dat Nederlandse bedrijven iets onvoldoende voorbereid zijn, dat maar de helft van de douaniers
beschikbaar is en dat de Rotterdamse haven vastloopt. Dat
is iets wat te allen tijde voorkomen moet worden.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Ik onderbreek het rijtje praktische vragen van de heer
Omtzigt, die overigens buitengewoon relevant zijn, om hem
te vragen naar zijn opvatting over mijn praktische punt: het
mogelijk maken van een dubbele nationaliteit. Zou de heer
Omtzigt, gezien zijn begrip voor de omvang van het probleem dat zich kan voordoen, mijn oproep kunnen steunen
om aan de minister te vragen om dit voor Nederlanders in
Groot-Brittannië and the other way around mogelijk te
maken?
De heer Omtzigt (CDA):
In het regeerakkoord hebben wij er bewust voor gekozen
om zeer voorzichtig te zijn met uitbreiding van dubbele
nationaliteit. Ik kan mij voorstellen dat de regering, als het
niet soepel verloopt, net als bij de rijbewijzen een wat langere overgangstermijn wordt toegestaan, ook hier bij de
aanvragen langere termijnen toestaat. Van het toestaan
van meerdere dubbele nationaliteiten kan ik nu de impact
niet overzien.

Wel ben ik blij dat eindelijk die keuring niet meer geldig is
voor de Engelsen. Ik heb zelf ook een Brits rijbewijs omgewisseld voor een Nederlands rijbewijs. Het betekent dat ik
ook kleine busjes mag rijden. Dat mag met een Nederlands

Mevrouw Ploumen (PvdA):
Dat is dan een zogenaamde known unknown, maar de chaos
die de heer Omtzigt voorziet aan de grens, doet zich
natuurlijk ook voor in het leven van mensen. Het is een vrij
beperkte groep mensen, maar de gevolgen en de impact

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-31

zijn enorm groot. Denk er nou nog eens over na in het
belang van die Nederlanders die u met mij wil beschermen
in dit hele brexitproces.
De heer Omtzigt (CDA):
Daarom zeg ik ook: als ook daar bepaalde termijnen verlengd moeten worden, als ook daar wat zekerheid moet
worden gegeven, dan sta ik daar zeker voor open, maar ik
weet niet of dat onmiddellijk moet leiden tot dubbele nationaliteit. Ik heb zelf jaren in Engeland gewoond en ik snap
de problemen die hieraan vastzitten zeker. Er waren tijden
dat ik dacht dat ik er altijd zou blijven wonen.
Voorzitter. Ik was bij de Douane. Gelukkig stuurt de regering
deze week 35.000 brieven naar mkb-ondernemers die wel
exporteren naar het VK, maar naar nergens anders buiten
de douane-unie. Ik zou zeggen: volle kracht vooruit met die
exercitie. Ik verwacht op brexit day dat al die vervoersstromen niet in één keer omgeleid kunnen worden, dat er
meerdere bedrijven zijn die niet weten wat ze moeten doen,
dat de Belastingtelefoon platligt — dat is helaas ook het
geval op dagen dat er geen brexit is — en dat we dus
allerlei files krijgen die we echt niet willen.
Voorzitter. Dan kom ik bij de hulpmiddelen en de medicijnen. Gisteren zijn er wat antwoorden gekomen over de
medicijnen, maar vandaag kwam de brief dat we over de
hulpmiddelen nog geen antwoorden krijgen. U ziet: ik kom
bij de visserij zonder antwoorden, ik kom bij de hulpmiddelen zonder antwoorden, ik kom zo meteen bij het onderwijs
waar het mij niet helemaal helder is. Er is me dus nog heel
veel onhelder bij een harde brexit. Over de hulpmiddelen
wordt gezegd: zorginstellingen, weet je wat, u moet zelf
van alle hulpmiddelen voorraden gaan aanleggen. Als alle
Europese regio's zouden zeggen dat alles wat uit Engeland
wordt geïmporteerd, op voorraad moet worden gehouden,
dan kunnen de Engelse fabrieken dat niet eens produceren.
Het gaat niet om latex handschoenen of om verbandmiddelen, waarvan er ook best fabrieken in Nederland en Duitsland zullen bestaan, maar het gaat om zeer specialistische
zaken die het verschil tussen leven en dood kunnen maken.
En dan gaan we ze vanaf brexitdag in één keer niet meer
erkennen en daar hebben we nu nog geen oplossing voor?
Dat vindt de CDA-fractie onbestaanbaar. Ze vraagt ook met
spoed wat de minister van Volksgezondheid gaat doen om
te regelen dat we elkaars hulpmiddelen en medicijnen op
een fatsoenlijke manier blijven erkennen. We gaan toch niet
meemaken dat we hier na de brexit door verrast gaan
worden? Ik hoop dat de minister nu ook afstand doet van
die oproep en niet langer zegt dat het aan de ziekenhuizen
of aan de verpleeghuizen ligt dat ze niet voldoende opgeslagen hebben. Het ligt aan de regeringen; ze moeten elkaar
erkennen in deze zaak. Daarom zouden we graag echt een
oplossing willen hebben.

of er overgangsrecht is of niet. Dat kan voor studenten
gewoon heel belangrijk zijn om te bepalen of ze hier blijven
studeren of zich volgend jaar toch maar weer ergens anders
gaan inschrijven. Dat is helemaal niet raar, want als je vele
duizenden euro's extra moet betalen, is dat een relevante
vraag, of je verder politiek wel of niet vindt dat er een uitzondering moet worden gemaakt.
Juist daarom missen wij de brexitscenario's per departement. Zowel het Verenigd Koninkrijk als de EU hebben meer
dan duizend pagina's gepubliceerd met zeer gedetailleerde
informatie. En wat doet de Nederlandse regering? Iedere
keer stellen we Kamervragen en vragen we om brieven.
We krijgen dan een lijstje met vijftig brieven, waarin allemaal deelstukjes staan. Dat is geen overzicht waaruit
iemand van ons wijs kan worden, laat staan een burger. En
dan zult u zeggen: wij willen het hier niet over al die details
hebben. Dat klopt. Ik ga het alleen maar hebben over details
als we wat vinden of als burgers of een bedrijf mij zeggen:
hé, er zit een probleem. Daarom: doe als de EU, doe als het
VK, publiceer wat je van plan bent. Daarmee kunnen mensen zich voorbereiden en kunnen wij als parlementariërs
ook kijken van: joh, misschien is daar nog iets aan verheldering nodig. Ik sluit helemaal niet uit dat alles niet perfect
is. Dat is het namelijk in mijn eigen kantoor ook niet. Die
systematische analyse lijkt nu dus een beetje verbrokkeld
en versnipperd. Die komt op allerlei momenten binnen.
OCW zegt "we hebben een uitgebreide analyse gedaan" en
we krijgen dan inderdaad van OCW, het ministerie van
Onderwijs, een regel of tien. Maar er is echt meer aan de
hand met onderzoeksgelden en collegeleden. Collegeleden
zijn het meest duidelijke voorbeeld; ik noemde het net al.
Kom op!
Dan de inspectiepost voor levende dieren. Wij maken ons
grote zorgen over het uitblijven van de inspectiepost. Het
lijkt er nu op dat het ministerie naar de private sector wijst
en omgekeerd. En die private sector denkt natuurlijk: we
weten niet zeker of er een harde brexit komt en ook niet
wie er verantwoordelijk is in die private sector. En als het
dan zover is, kunnen er geen dieren geïmporteerd worden
of komen die vast te staan op de kade en moet we in een
keer artikel X gaan gebruiken. Come on, dit is voorzienbaar!
Dus wij doen echt een oproep aan de minister om een initiatief te nemen om samen met de private sector een plek te
creëren waar er een noodvoorziening is voor die inspectie
op het moment dat er een harde brexit zou zijn. Als iemand
een paard wil importeren van Groot-Brittannië naar
Nederland of omgekeerd, moet dat gewoon blijven kunnen.
Ik kan me niet voorstellen dat er helemaal niks is. De aanvraagtermijn verloopt binnen de Europese Unie op 15
februari en spoed is hier dus geboden.

Voorzitter. Dan het onderwijs. In de antwoorden van het
brexitscenario per plan staat bijvoorbeeld dat er voor de
collegegelden en voor de buitenlandse studenten in het
onderwijs per AMvB een oplossing moet komen. Dit is nou
precies een voorbeeld van iets waarvan burgers willen
weten hoe het straks gaat. Als je een Britse student aan een
Nederlandse universiteit bent, betaal je het Nederlandse
collegegeld. Je bent namelijk een EU-burger. Op het
moment dat je eruit gaat, wil je graag weten of er overgangsrecht is of niet. En in de stukken die we krijgen, staat niet

Voorzitter. De CDA-fractie betreurt de brexit. Wij zijn écht
met z'n allen gebaat bij het voorkomen van een no-dealscenario. Ik heb het vaker gezegd: een harde brexit kan. Het
heeft niet mijn voorkeur, maar het kan. Maar als je kiest
voor een harde brexit, moet dat goed voorbereid worden.
Het zou de Britten echt sieren als ... Ik zeg dat even in
navolging van mijn collega Ploumen van de PvdA en haar
liefdesverklaring aan de Britten; ik ben anglofiel en dat hoef
ik niet meer te doen. Ik heb het een eerlijk land gevonden,
maar neem een besluit. Help ons. Als er een besluit genomen wordt door Groot-Brittannië, wordt het voor de regering en voor ons een stuk gemakkelijker om die voorbereidingen te treffen.

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-32

Voorzitter. En dan nog één ding over de mogelijkheid dat
het toch allemaal ordelijk gaat verlopen. Stel je voor dat
het allemaal ordelijk verloopt, waarom is artikel X op dat
moment dan nog nodig in de wet?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Omtzigt. Hiermee zijn we aan het eind
gekomen van de eerste termijn van de kant van de Kamer.
Ik schors de vergadering tot 20.15 uur. Dan krijgt de minister
de gelegenheid om de vragen te beantwoorden.

daarop in het advies. Die noemt ook een aantal voorbeelden. Ook in de schriftelijke vragenronde is door de Kamer
gevraagd of er andere voorbeelden zijn van grote, complexe
wetten met een vangnetbepaling. Die zijn er met grote
regelmaat. Ik heb in een vorige rol de Woningwet met u
mogen behandelen. Ik geloof dat de heer Verhoeven en de
heer Bisschop van de huidige aanwezige Kamerleden
daarbij waren. Die bevatte ook zo'n vangnetbepaling. Dat
is een heel grote en heel complexe wet. Ik meen dat wij
toen geen seconde over de vangnetbepaling gesproken
hebben, omdat iedereen begreep dat die bij zo'n complexe
wijziging nodig kan zijn. In de vorige kabinetsperiode was
er ook de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd,
een wet die door collega Klijnsma is behandeld. Die had
een soortgelijke bepaling.

De vergadering wordt van 19.27 uur tot 20.31 uur geschorst.
De voorzitter:
We gaan verder met het debat over de Verzamelwet Brexit
en we zijn toegekomen aan de antwoorden van de minister.

Minister Blok:
Dank u wel, voorzitter. Wij hadden hier eigenlijk allemaal
liever niet gestaan en gezeten vanavond. Van de PVV weet
ik het niet, maar eigenlijk iedereen is het met elkaar eens
dat we die brexit liever niet hadden gehad. Maar we moeten
nu eenmaal de uitslag van het referendum in het Verenigd
Koninkrijk respecteren en ons dus toch voorbereiden op
die brexit. Ook na de stemming in het Lagerhuis, dat het
uittredingsakkoord dat er lag, heeft afgewezen, blijft de
volle inzet van de Nederlandse regering om alsnog een
onderhandelde brexit bereiken. Dat geeft de meeste zekerheid aan alle betrokkenen: de mensen die er wonen, de
Britten die hier wonen en ondernemers. Het is nog geen 29
maart, dus wij gebruiken de resterende tijd met volle inzet.
Tegelijkertijd is het onvermijdelijk dat we ons ook voorbereiden op een harde brexit. Dat doen we door tegelijkertijd
op allerlei terreinen en met allerlei betrokkenen, medeoverheden, bedrijven, brancheorganisaties en uitvoeringsorganisaties, te doordenken wat er moet gebeuren, maar ook
door daar waar dat nodig is, regelgeving aan u voor te
leggen. Daarover hebben we het hier, over regelgeving die
nodig is of kan zijn in het geval van zo'n brexit. Ik zal
natuurlijk alle vragen behandelen, maar het meest spraakmakend is daarbij de vraag of er dan een vangnetbepaling
nodig is. Dat is het artikel X in deze wet. Voor dat artikel X
geldt eigenlijk ook weer de redenering dat ik het liefst zou
hebben dat wij het helemaal niet nodig zouden hebben. Nu
het er is — dat is ook uitgebreid toegelicht in de wet — zal
altijd eerst gekeken worden of andere mogelijkheden toegepast kunnen worden, gewone wetgeving en gewone
algemene maatregelen van bestuur met een voorhang,
maar we kunnen in zo'n volstrekt unieke en onoverzichtelijke
situatie als een brexit, en zeker een harde brexit, niet uitsluiten dat er iets onverwachts gebeurt waarbij we toch
geconfronteerd worden met mogelijk zeer ernstige schade
en menselijk en dierlijk leed waarbij we snel moeten
optreden. Dat hoort ook bij de voorwaarden die we gesteld
hebben.

Ook vorige kabinetten van allerlei verschillende kleur en
snit hebben bij complexe wetgeving, zoals over sociale
zekerheid, zorg en ook de bestuurlijke vormgeving van het
Koninkrijk, altijd vangnetbepalingen opgenomen voor
onvoorziene omstandigheden die, zoals het woord
"onvoorzien" zegt, niet ingevuld kunnen worden. Er werd
gevraagd of ik de situaties zou kunnen noemen die zich dan
voordoen. Nee, want voor die situaties heb je in de wet al
aangegeven welke maatregelen je neemt. Er zijn tientallen
wetten waarbij Kamer en regering het met elkaar eens
waren dat je zo'n artikel voor onvoorziene omstandigheden
nodig hebt. Dus in die traditie past ook dit artikel. Nogmaals,
ik hoop het niet te hoeven gebruiken. De geschiedenis leert
echter dat van de wetten die zo'n artikel bevatten, dat toch
in een enkel geval wel is toegepast. Ik geloof niet dat de
Kamer daarbij ooit geoordeeld heeft dat daarna de betreffende minister moest aftreden, maar dat instrument heeft
de Kamer altijd kunnen hanteren en dat kan zij ook nu weer.
Maar het is dus een bekend type artikel dat ook in het verleden weleens is toegepast.
De voorzitter:
Ik zie dat mevrouw Leijten een vraag wil stellen. Ik geef u
zo het woord, mevrouw Leijten, maar ik wil eerst graag van
de minister horen hoe hij zijn betoog vanavond opbouwt.
Was dit een soort inleiding?
Minister Blok:
Nou, dit ging eigenlijk al naar de belangrijkste vraag die
gesteld is. Ik wil eerst op artikel X ingaan. Dan ga ik op
diverse andere gestelde vragen in. En tot slot ga ik in op
de ingediende amendementen.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb in de vorige periode zelf grote wetten behandeld,
zoals wetten rond de zorg, rond de jeugdzorg, rond de Wmo.
Daarbij waren er inderdaad mogelijkheden om op artikelen
nog een ministeriële regeling te treffen als dat nodig was,
of inderdaad bij onvoorziene situaties. Maar daarbij wisten
we wel, bijvoorbeeld: dit betreft de Wet maatschappelijke
ondersteuning en het ziet op die maatschappelijke ondersteuning. Dat weten we nu niet. We weten nu niet waar het
op ziet. Ziet het op de Wmo, ziet het op de volkshuisvesting,
ziet het op financiële zaken? Dat is natuurlijk wel echt
anders.

Dat is overigens niet uniek. Ook bij andere ingrijpende
stelselwijzigingen zijn er regelmatig wetten geweest die
zo'n vangnetbepaling bevatten. Ook de Raad van State wijst

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-33

De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Leijten (SP):
Nou, stel dat je op een beleidsterrein een wet indient
waarbij je bijvoorbeeld zegt: ik wil op financiën een mogelijkheid hebben. Dan zeggen wij hier allemaal: oké, maar
leg dan eens uit waarom dat op financiën nodig is. En dan
is het binnen dat kader.
De voorzitter:
Helder.
Mevrouw Leijten (SP):
En dat is hier echt wel anders, en volgens mij in die zin ook
nieuw.
Minister Blok:
Hoe breed de strekking van zo'n vangnetartikel is, hangt
natuurlijk af van de breedte van de wet waar het vangnetartikel aan hangt. Ik noem de Woningwet omdat u mij maar
moet vergeven dat ik mij daar zeer bij betrokken voel. Toen
werd een zeer grote wet behandeld. Naar zijn aard zit daar
een vrij breed vangnetartikel in, maar het had wel specifiek
betrekking op de sociale huursector; daar heeft mevrouw
Leijten gelijk in. Een alweer breder vangnetartikel zat bij de
Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen. Die
omvatte de wijziging van een groot aantal sociale wetten
en de inrichting van een nieuwe organisatie, het UWV. Dus
je ziet dat het vangnetartikel daarbij verwijst naar een groot
aantal wetten. Nóg breder werd het vangnetartikel bij de
nieuwe bestuurlijke vormgeving van het Koninkrijk, omdat
bij zo'n bestuurlijke vormgeving een nóg breder palet aan
beleidsterreinen en maatregelen bestreken wordt. Dus uit
het soort wet volgt hoe breed het vangnetartikel kan zijn.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, maar het kan nu toezien op eigenlijk alles. Het gaat ook
over "onvoorzien". Ik vroeg net al: als je nu al kan voorzien
dat we met de medische hulpmiddelen een probleem hebben bij een brexit zonder scheiding, kan dan vanaf volgende
week als het wetsvoorstel is aangenomen, meneer Bruins
denken: o dat doe ik effe op de makkelijke manier? Of is hij
dan gehouden om het zo veel mogelijk volgens de wet en
transparant met de Kamer te doen? Je creëert iets waarvan
je zegt dat we er zo min mogelijk gebruik van willen maken,
maar het geeft je wel die middelen in handen. Ziet de
minister dat?
Minister Blok:
Een vangnetartikel gaat altijd over "onvoorzien". Ook bij
een wet over de woningmarkt of rond de zorg probeer je
naar uiterste vermogen in kaart te brengen wat er allemaal
kan gebeuren. Maar ondanks al dat zorgvuldige voorwerk
— bij die grote stelselwijzingen was het vaak jaren — is in
al die gevallen toch het besef aanwezig geweest dat er zich
een situatie zou kunnen voordoen die niet voorzien is en
die toch om onmiddellijk optreden vraagt. Dus het
onvoorzien zijn, is niet nieuw. Nogmaals, de breedte van
zo'n artikel hangt af van het terrein dat zo'n wet bestrijkt.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

En inderdaad, de brexit kan heel veel terreinen raken. U
hebt de terreinen vanavond ook genoemd. Dat gaat van
studie tot ondernemers, sociale zekerheid, rijbewijzen,
verblijfsrechten. Een groot deel van de situaties kunnen we
voorzien en daarom noemen we ze ook. Maar we kunnen
niet anders dan constateren dat zo'n brexit heel veelomvattend is, dus dat een noodvoorziening dan ook veelomvattend zal zijn.
De heer Van Raan (PvdD):
Fijn dat de minister ook toelicht dat er allerlei wetten zijn
met een vangnetbepaling; dat heb ik zeer op prijs gesteld.
Maar hoe vaak is het nou voorgekomen dat de Raad van
State gezegd heeft over zo'n wet dat een bepaling ervan
zeer onwenselijk is? En hoe vaak is het daarbij ook nog
voorgekomen dat een regeringspartij zelf een amendement
indient dat nog eens zegt dat die wet niet de Grondwet mag
schenden? Hoe vaak is dat voorgekomen in al die voorbeelden van vangnetwetten die de minister noemde?
Minister Blok:
Het is goed dat de heer Van Raan verwijst naar het advies
van de Raad van State, want dat heb ik natuurlijk zeer goed
gelezen en ik heb het wetsvoorstel ook deels aangepast op
grond daarvan. Maar de Raad van State zegt: "Gelet op het
uitzonderlijke karakter van de Brexit, acht de Afdeling een
brede vangnetbepaling als onderhavige nodig."
De heer Van Raan (PvdD):
Dat klopt. Dan hebben we alle twee een citaat uit hetzelfde
advies van de Raad van State, want datzelfde advies van
de Raad van de State bevat ook, juist over artikel X, de
strekking: "Een machtiging om bij ministeriële regeling van
de wet in formele zin af te wijken", et cetera et cetera, "is
hoogst ongebruikelijk en, gelet op het primaat van de wetgever, zeer onwenselijk." De vraag is dus niet wat er nou
allemaal in staat, want daar zijn we het over eens; dat kunnen we nalezen. Hoe vaak is het nou voorgekomen in al die
wetten die een vangnetregeling hebben dat de Raad van
State zegt "zeer onwenselijk" en dat een regeringspartij zelf
een amendement indient dat zeker moet stellen, want daar
zijn ze kennelijk niet zeker van, dat de betreffende wet niet
de Grondwet aantast? Hoe vaak is dat voorgekomen? Dat
is eigenlijk een hele eenvoudige vraag.
Minister Blok:
Ik heb een heel eenvoudige vraag aan de heer Van Raan.
Zou hij ook de zin op willen lezen na "zeer onwenselijk"?
De voorzitter:
De heer Van Raan heeft het advies bij zich, dus dat kan zo.
De heer Van Raan (PvdD):
Ja, voorzitter, dat wil ik graag doen, maar dat heb ik niet
bij me.
Minister Blok:
Zal ik het voorlezen?

24 januari 2019
TK 45

45-10-34

De heer Van Raan (PvdD):
Gaat uw gang.
De voorzitter:
Prima.

De voorzitter:
Maar dit is geen punt van orde.

Minister Blok:
Ik zal nog even "zeer onwenselijk" herhalen. Daarna zegt
de Raad van State namelijk: "De deels onvoorspelbare
gevolgen van de Brexit brengen evenwel mee dat het onder
omstandigheden nodig kan zijn zeer snel te reageren met
regelgeving. In die zeer bijzondere situatie kan het gebruik
van een ministeriële regeling waarbij wordt afgeweken van
de wet in formele zin gerechtvaardigd zijn." Het zou dus
wel zuiver zijn in het debat om niet te eindigen waar de
heer Van Raan dat deed, maar om de hele passage voor te
lezen.
De voorzitter:
De heer Van Raan, tot slot op dit punt.
De heer Van Raan (PvdD):
Toegegeven, helemaal waar, en dank voor de aanvulling.
Dan nog blijft de vraag staan: hoe vaak is het nou voorgekomen in die reeks van verzamelwetten dat de Raad van
State het nodig heeft gevonden dit advies, het integrale
advies, op deze manier, zo vorm te geven en dat er amendementen zijn ingediend die erop toe moeten zien dat de
Grondwet niet wordt aangetast? Dat was de vraag en daar
krijg ik eigenlijk geen antwoord op. Met dank aan de
minister voor de aanvulling.
Minister Blok:
Laten we elkaar niet voor de gek houden: die aanvulling
was cruciaal. Als de Raad van State heel negatief is, dan is
het advies van de Raad van State: wij adviseren de regering
de wet niet toe te sturen. En dat heeft de Raad van State
niet gedaan. U vraagt mij nu hoe vaak welk advies van de
Raad van State wordt ingediend of hoe vaak de Kamer een
amendement indient. Daar heb ik natuurlijk geen lijsten van
bij me. Maar wij weten wel heel goed welke dictums de
Raad van State mee kan geven en het dictum is hier niet
dat de wet niet ingediend kan worden. We hebben ook
allemaal de hele zin kunnen lezen. De Raad van State zegt
niet alleen dat het ongebruikelijk is, maar ook dat het in dit
geval wel gerechtvaardigd is.
De voorzitter:
Meneer Van Raan, volgens mij is dit helder. Een punt van
orde van de heer Verhoeven? Ik weet niet wat ik daarmee
aan moet.
De heer Verhoeven (D66):
Ja, dat heb ik.
De voorzitter:
Vertel.

Tweede Kamer

De heer Verhoeven (D66):
Ik snap de heer Van Raan wel, die schetst: ook de coalitie
heeft amendementen ingediend.

Verzamelwet Brexit

De heer Verhoeven (D66):
Ja, dit is wel een punt van orde. Het punt van orde is dat
we allemaal de Tweede Kamer zijn. Alle 150 Kamerleden
hebben de verantwoordelijkheid om de regering te controleren.
De voorzitter:
Goed, dank u wel, meneer Verhoeven.
De heer Verhoeven (D66):
En bij heel veel wetten worden ook door de coalitie amendementen ingediend, dus zo bijzonder is het niet. En dit
amendement van ons is niet bedoeld ...
De voorzitter:
Maar dit is geen punt van orde.
De heer Verhoeven (D66):
Jawel!
De voorzitter:
Nee!
De heer Verhoeven (D66):
Want hij zegt dat het amendement is ingediend om de
Grondwet te redden. Dat is helemaal niet aan de orde. Wij
willen de wet beter maken en dat hebben we gedaan door
het amendement.
De voorzitter:
Goed, dank u wel. Dat heeft u ook in uw inbreng gezegd.
Ik ga naar de heer Van Ojik. Het was een algemene opmerking. Daar kunnen we eindeloos op reageren, maar iedereen
heeft het recht om amendementen in te dienen. Toch? 150
leden. Meneer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, ik hoop niet dat we elkaar de hele avond met
citaten uit het advies van de Raad van State om de oren
gaan slaan. Er staan inderdaad allerlei dingen in. Wat de
minister zegt, staat erin en wat de heer Van Raan zegt, staat
erin. Maar ik denk dat we het misschien eens kunnen zijn
over het feit dat het advies van de Raad van State een kritische toon had en zeker niet zegt dat je nooit zo'n soort wet
mag indienen als de minister heeft ingediend, maar wel
zegt: als je het dan doet, moet je een samenhangende
analyse hebben, moet je een samenhangende aanpak
hebben en moet je goed duidelijk maken wanneer je het
wel en niet wilt toepassen. Daar zijn ze gewoon heel kritisch

24 januari 2019
TK 45

45-10-35

over. Ik bedoel, dat hebben we allemaal kunnen lezen.
Daarna heeft het kabinet een aantal aanpassingen gedaan.
Mijn vraag, die ik, geloof ik, ook in eerste termijn heb
gesteld, al weet ik niet zeker of ik aan al mijn vragen toekwam, is: zou het niet een goed idee zijn om na zo'n aanpassingsoperatie toch nog eens aan de Raad van State te
vragen "hoe staat het nu met uw kritiek, vindt u het nu een
stuk beter of is het nog steeds ..."
De voorzitter:
Die vraag is in eerste termijn gesteld.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja hè, die heb ik gesteld.
De voorzitter:
Ja. De minister.
Minister Blok:
Ook daar hebben we natuurlijk uitgebreide ervaring mee,
zowel de Kamer als het kabinet. Dit was geen Raad van
State-advies dat vernietigend was. Het was: pas het aan.
Dat heb ik ook gedaan. Daarna is het niet gebruikelijk dat
de regering het nog een keer aan de Raad van State stuurt.
Het advies was daar immers niet zwaar genoeg voor.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nou ja, alles in dit debat is niet gebruikelijk. De aanleiding
van het debat is niet gebruikelijk, de instrumenten die het
kabinet gaat gebruiken, zijn niet gebruikelijk en sommige
amendementen die we indienen, zijn voor het eerst en niet
gebruikelijk. Misschien zoeken we een beetje naar nieuw
terrein. Het is een kritisch advies van de Raad van State.
Het gaat om een zeer wezenlijk en principieel punt, namelijk
de relatie tussen parlement en regering. Het kabinet heeft
de kritiek serieus genomen en heeft een aantal aanpassingen gedaan. Het zou heel logisch zijn om tegen de Raad
van State te zeggen: goh, is het zo beter?
Minister Blok:
Ik ben het er niet mee eens dat het logisch zou zijn, omdat
het dictum van de Raad van State niet zo zwaar is dat er
reden voor zou zijn. Dan krijg je meteen wel weer een
nieuwe staatsrechtelijke vraag: moet dan bij wetten waarbij
een dictum van de Raad van State komt dat niet heel zwaar
is, voortaan toch weer een tweede advies volgen van de
Raad van State?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, de een-na-zwaarste categorie! "Dat is niet heel
zwaar." Dat is het soort nonchalance volgens mij dat we in
dit debat niet moeten hebben. Het was de een-na-zwaarste
categorie. De zwaarste is, neem ik aan, een rood stoplicht:
niet doen. Het zat er net onder. Het was dus wel zwaar,
categorie 4.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Minister Blok:
Dan geef ik de heer Van Ojik daar gelijk in. Maar dan nog
blijft voor mij staan dat je daar waar serieus omgegaan
wordt met het advies van de Raad van State — dat geeft
de heer Van Ojik ook aan — niet een heel nieuwe procedure
moet gaan introduceren waarbij je steeds heen en weer
gaat sturen naar de Raad van State.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, u bent net geweest, maar ik wil die ruimte
wel geven omdat dit punt vrij fundamenteel is. Daarna wil
ik de minister toch wel de gelegenheid geven om de vragen
die door de rest van de Kamer zijn gesteld, te beantwoorden.
Mevrouw Leijten (SP):
Op dat hele stuk over onwenselijk en dat het deels wel te
begrijpen is dat je het doet en dat het onder voorwaarden
gerechtvaardigd is, volgt een aantal opmerkingen over hoe
het aangepast zou moeten worden, zodat de Kamer in ieder
geval altijd informatie krijgt. Dat was aanvankelijk niet zo.
Ik wil erop wijzen dat het advies van de Raad van State was:
"De Afdeling advisering van de Raad van State heeft een
aantal bezwaren bij het voorstel en adviseert het voorstel
niet bij de Tweede Kamer der Staten-Generaal in te dienen,
tenzij het is aangepast." Dus het kan wel. Hij kan gewoon
nu zeggen: ik ben benieuwd naar uw mening of dit goed
genoeg is aangepast.
Minister Blok:
De Raad van State zegt: "Zij adviseert met het oog daarop
het voorstel aan te passen." Dat hebben we dus ook gedaan.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
De heer Van Ojik vroeg, ook naar aanleiding van artikel X,
of ik nou verrast was door de ophef. We hebben de Raad
van State net besproken, dus ik neem aan dat hij dan doelt
op de hoorzitting met de hoogleraren. Ik was daar natuurlijk
niet bij — u wel — dus ik heb dat uit de krant moeten vernemen. Maar als ik daar was, zou ik gewoon een aantal
vragen hebben aan de hoogleraren. Misschien heeft u die
ook gesteld, maar ik kan dat niet beoordelen.
De eerste zou over de vangnetbepaling gaan. Stel dat die
er niet was. Hoe kan een regering dan optreden in het geval
zich toch zo'n heel pijnlijke onverwachte situatie voordoet
en de regering leed wil voorkomen? Dat zou mijn eerste
vraag zijn. Ten tweede zou ik toch een reactie vragen op de
Raad van State, die inderdaad wel een heel aantal opmerkingen heeft, maar niet zegt "dit kan zo niet, of dit is flagrant
in strijd met de Grondwet", iets wat de hoogleraren, als ik
het goed begrepen heb, wel gezegd hebben. En ik zou,
omdat ik zeker in mijn huidige functie altijd erg geïnteresseerd ben in hoe andere landen het doen, beide hoogleraren
gevraagd hebben wat zij van de wetgeving in andere landen
vinden, voor zover die bekend is, want niet alle landen
hebben wetgeving. Zowel het Verenigd Koninkrijk als
Frankrijk heeft wetgeving die machtigingsbepalingen bevat.

24 januari 2019
TK 45

45-10-36

In Verenigd Koninkrijk is dat zelfs voor tien jaar. Dus terwijl
er kritiek is op het voorstel voor Nederland, zijn er landen
die voor het vergelijkbare vraagstuk staan en die nog wat
ruimere wetgeving hanteren.
Ik zou hun die vragen hebben voorgelegd en ik denk dat
het dan een boeiend debat zou zijn geworden.
De voorzitter:
Ik zie de heer Van Ojik bij de interruptiemicrofoon staan,
maar ik kijk even of de minister klaar is met dit punt.
Minister Blok:
De vraag was hoe ik reageer op het kritiek van de hoogleraren. Ik zou het debat met hen zijn aangegaan, maar dat doe
ik nu met de Kamer.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat is interessant, want al die vragen zijn wel in meer of
mindere mate aan de orde geweest. Maar die eerste is heel
interessant, want die hebben wij natuurlijk ook allemaal
gesteld: wat zou het alternatief zijn? De minister zou dat
ook hebben gevraagd. In antwoord op die vraag zeiden de
hoogleraren: dat is gewoon dat je wetgeving zo snel
mogelijk behandelt. De Raad van State kan soms in 36 uur
adviseren. De Kamer kan in spoedzitting bijeenkomen. Er
zijn een aantal voorbeelden van wetten die zeer snel door
de Staten-Generaal zijn gegaan zonder het normale verkeer
tussen regering en parlement te doorbreken. Volgens mij
zijn die hier ook genoemd. Dat is wat die hoogleraren zeiden.
Minister Blok:
Dan zou mijn reactie zijn: als dat enigszins kan, doen we
dat, want zo luidt de wet ook. Maar in het geval we echt te
maken hebben met menselijk of dierlijk leed, met pijn, met
een zeer spoedeisende of levensbedreigende situatie, dan
is een proces van een aantal dagen onwenselijk. Mevrouw
Leijten noemde bijvoorbeeld de aanpassing van het eigen
risico. De behandeling daarvan in de Kamer was een dag,
maar die wet is daarvoor wel geschreven. Het wetstraject
was dus wel een aantal dagen. In situaties van acute pijn
of leed wil je niet een aantal dagen hebben. Dus dat zou
dan weer mijn reactie zijn. We spelen die hoorzitting waar
ik niet bij was nu dan maar even na, maar dat zou mijn
reactie zijn geweest.
Mevrouw Leijten (SP):
Of je een ministeriële regeling of een AMvB toepast om
een wet in te voeren, er zal publicatie in het Staatsblad
moeten plaatsvinden. Dat vergt ook voorbereidingstijd, dus
ik vind dit eigenlijk een beetje een drogredenering, nog los
van het feit dat we dit gesprek zeker met de hoogleraren
hebben gevoerd. We hebben ook gevraagd: hoe doen ze
dat in andere landen? We hebben ook gevraagd: welke
andere oplossingen zijn er dan; zijn er geen andere wetten
die toezien op noodsituaties? Dat hebben we allemaal
gevraagd. Het is eigenlijk een beetje kinderachtig, want de
minister had die bijeenkomst kunnen terugkijken, of hij had
zijn ambtenaren kunnen laten terugkijken. Al die bijeenkom-

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

sten en gesprekken staan tegenwoordig live op onze website.
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Leijten (SP):
Het is een beetje flauw, want op deze manier stelt hij vragen
aan ons zonder dat hij antwoorden geeft op de door ons
gestelde vragen, en dat is zijn functie vanavond.
Minister Blok:
Ik was eigenlijk in gesprek met de heer Van Ojik, die ik wat
minder boos zag reageren. Hij lacht nog steeds vriendelijk,
dus ik had de indruk dat ik de heer Van Ojik op zijn vraag
misschien niet helemaal tevreden gesteld heb, maar wel
bediend heb.
De voorzitter:
Ja, de minister richtte het woord tot de heer Van Ojik,
mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
"O nee, hoor, ik zou de Kamer adviseren om dan vragen te
stellen aan de hoogleraren." Alsof wij dat niet doen. Dat
was wel degelijk een antwoord aan ons allemaal. Ons werd
ook een beetje de les gelezen. Dat is niet nodig. De vraag
was: hoe zou de minister reageren op deze hoogleraren?
Reageert hij dan niet met een antwoord omdat hij nog
verantwoordelijk is voor de wet, maar met vragen? Wat is
dat voor proces?
De voorzitter:
De minister.
Mevrouw Leijten (SP):
Niet met een antwoord omdat hij verantwoordelijk is voor
de wet maar met vragen; wat is dat voor proces?
Minister Blok:
Ik zou inderdaad de discussie aangaan met die hoogleraren.
Zo zou ik dat doen. Dat is het eerlijke antwoord op de vraag
van de heer Van Ojik, omdat de stellingen van de hoogleraren wedervragen oproepen. Om tot de beste oplossing te
komen is het toch logisch dat je dat met vraag, antwoord,
wedervraag doet? Dat doen wij hier toch ook?
Mevrouw Ploumen (PvdA):
De minister heeft onze inbreng gehoord en ongetwijfeld
kennisgenomen van het verloop van die hoorzitting. Hij
kent het advies van de Raad van State. Het zou hem nu toch
duidelijk moeten zijn dat de Kamer, met hetzelfde belang
van Nederland voor ogen, zich niet, of in ieder geval niet
helemaal, kan vinden in de aanpassingen waar het kabinet
mee komt? Het is meer dan een theoretische discussie
tussen hoogleraren en een aantal toehoorders. Mijn vraag
aan de minister is: wat is er nou feitelijk gedaan met de

24 januari 2019
TK 45

45-10-37

kritiek van de Raad van State en de opmerkingen van de
hoogleraren en hoe ziet hij de inbreng van de Kamer in
eerste termijn in relatie tot wat hij heeft neergelegd? Dat
loopt een beetje vooruit op zijn oordeel over de amendementen. Het is een beetje als de slager die zijn eigen vlees
keurt, maar affijn. Wat ik maar steeds niet begrijp, is
waarom de minister zo halsstarrig vasthoudt aan de ingeslagen weg, terwijl er echt inhoudelijke, politieke, staatrechtelijke argumenten zijn om te zeggen: joh, stuur nou effe
bij, daar wordt het land beter van.

gesteld. Ik heb daarbij aangegeven dat Nederland daar
welwillend tegenover staat. Wij hopen uit alle macht een
harde brexit te voorkomen. Als een verlenging daarbij
behulpzaam kan zijn, wie kan daar dan tegen zijn, zou je
zeggen. Maar een logische vraag is wel — en die zal dan
van Britse zijde beantwoord moeten worden — wat we dan
tijdens die verlenging gaan doen. Want als niet wordt aangegeven welke vervolgstappen dan aan Britse zijde gezet
worden, dan verleng je wel de onzekerheid, maar werk je
nog niet naar een oplossing toe. Maar de basishouding is
welwillend, zoals ik gisteren ook aangaf.

Minister Blok:
De vraag was wat de minister heeft gedaan met het advies
van de Raad van State. Als reactie daarop is de wet direct
aangepast. Dat kunt u ook lezen in het wetsvoorstel. We
hebben net allebei stukjes voorgelezen. Daaronder staat
ook steeds welke aanpassingen plaatsgevonden hebben
op artikel X. Vervolgens is een eerste nota van wijziging
gekomen, waarin artikel X nog een keer is aangepast, dus
de tweede keer. Vervolgens is er nog een tweede nota van
wijziging gekomen, waarin nog aanpassingen hebben
plaatsgevonden. Dat was nog voor het Kamerdebat.

Mevrouw Ploumen vroeg naar de positie van Nederlanders
in het Verenigd Koninkrijk die de Britse nationaliteit aan
zouden willen nemen en de Nederlandse nationaliteit zouden willen behouden. De heer Verhoeven ging daar zowel
gisteren als vandaag ook op in. Daarover blijft het kabinet
van mening dat de hoofdregel dat de Nederlandse nationaliteit vervalt bij het aannemen van een andere nationaliteit,
zodanig is verweven met onze nationaliteitswetgeving dat
de brexit geen reden vormt om dat principe te wijzigen. Dat
neemt overigens niet weg dat ik zeer begaan ben met de
positie van de mensen om wie het gaat. Dat is ook een heel
belangrijke reden om zo te pleiten voor de onderhandelde
brexit en het uittredingsakkoord dat er nu ligt.

Op de amendementen die nu zijn ingediend, zal ik aan het
eind ingaan, zoals ik net heb aangegeven, en een aantal zal
ik zeer welwillend behandelen.

De voorzitter:
U was bezig met de vraag van de heer Verhoeven.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Ja, maar mevrouw Ploumen had deze vraag ook gesteld.
Minister Blok:
Dan vroeg de heer Verhoeven of het nodig kan zijn om dat
vangnet van artikel X te implementeren als het uittredingsakkoord alsnog wordt aangenomen, want dan hebben we
toch een geordende brexit. Ik ben het met de heer Verhoeven eens dat de kans dan nog kleiner is. Tegelijkertijd is
ook een geordende brexit nog steeds een heel ingrijpend
en nieuw proces. De uittredingsovereenkomst, die u kent,
is honderden pagina's. Daarin is ook de exercitie gemaakt
waar we tegen aanlopen en wat we moeten regelen. Dat is
zeer zorgvuldig gebeurd, tweeënhalf jaar lang, maar ik kan
niet helemaal uitsluiten dat ook daar toch ergens iets over
het hoofd is gezien. Het is een kleine kans, maar ik kan dat
niet helemaal uitsluiten.
Dan vroeg de heer Verhoeven over de artikelen VII, VIII, X,
die de mogelijkheid bieden van wederkerige toepassing,
of we die ook gaan toepassen. Ik heb al bekendgemaakt
hoe wij om zullen gaan met Britten in Nederland, met de
uitgebreide overgangstermijn. Daar hebben we geen bijzondere eisen aan gesteld. Zoals ik gister in het AO heb aangegeven, wordt nu voorbereid dat er een fatsoenlijke regeling
komt met betrekking tot de sociale zekerheid van Nederlandse burgers in het Verenigd Koninkrijk. Die zal niet
afhankelijk gesteld worden van maatregelen die het Verenigd Koninkrijk neemt. Op korte termijn komt de inhoud
van die AMvB naar de Kamer.
De vraag van mevrouw Leijten over de vergelijking van het
eigen risico heb ik net bij interruptie beantwoord.

De voorzitter:
Ik kijk eerst naar mevrouw Leijten, die al eerder bij de
interruptiemicrofoon stond. Zij zegt dat wat haar betreft
mevrouw Ploumen eerst het woord mag hebben omdat zij
daar een vraag over heeft gesteld. Is goed. Dat dacht ik ook.
Mevrouw Ploumen.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik ben er onmiddellijk van overtuigd
dat de minister ook begaan is met de mensen die hierdoor
getroffen worden. Hij zegt dat het zo verweven is met onze
andere regels over nationaliteit dat hij dat niet overhoop
wil gooien. Ik zou willen zeggen dat dit hele debat, de brexit
en de follow-up zich nou net kenmerken door het feit dat
alles overhoop wordt gegooid. Als de minister dat niet doet
— met alle respect — dan doen de Britten het wel. In dat
licht moet u mijn voorstel zien. Het kabinet is bereid om
wetten aan te passen en noodprocedures in te lassen. Dit
is nou een heel concreet probleem voor mensen die daar
alle dagen mee te maken hebben. Mijn pleidooi is dus
eigenlijk: gooi het gewoon overhoop. Want dat doet u ook
met een aantal andere zaken, en terecht. Dat is mijn oproep
aan het kabinet.

Mevrouw Leijten vroeg hoe ik aankijk tegen een verlengingsmogelijkheid. Die hebben we gisteren ook aan de orde

Minister Blok:
De omschrijving "overhoop gooien" laat ik even voor rekening van mevrouw Ploumen. We nemen de maatregelen
die we moeten nemen, omdat dat nou eenmaal moet.
Daarover verschillen mevrouw Ploumen en ik niet van

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-38

mening. Maar wij wegen het wel steeds zeer scherp af:
moet het echt? Het toch fundamenteel afwijken van nationaliteitswetgeving is ... Ik erken dat een aantal partijen en
een aantal mensen dat zullen wensen, maar aan het criterium van harde noodzakelijkheid voldoet dat naar mijn
smaak niet. En het is wel een ingrijpende maatregel.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Zou ik dan aan de minister het volgende mogen vragen?
We weten niet precies hoe zich dit allemaal gaat ontrollen.
Zou hij willen toezeggen dat hij na drie maanden na de
uittreding van de Britten, hard of zacht, een evaluatie uitvoert en dat hij zich er dan van gewist wat dit betekent voor
de mensen die het betreft? Zou hij willen toezeggen dan
alsnog te willen overwegen om maatregelen te nemen? Ik
formuleer het met opzet een beetje vaag en ruim.
Minister Blok:
Ik wil best een paar maanden na de uittreding met u de hele
balans opmaken, maar ik wil niet de suggestie wekken dat
het fundamentele punt van dubbele nationaliteit dan opeens
ter discussie wordt gesteld. En dat is volgens mij wat u mij
eigenlijk vraagt.
De voorzitter:
Tot slot op dit punt, mevrouw Ploumen.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Dat is spijtig, want de problemen moeten inderdaad worden
opgelost door een dubbele nationaliteit toe te laten. Ik laat
de vraag toch nog even hangen bij de minister. Misschien
dat hij het nog wil heroverwegen.
Mevrouw Leijten (SP):
Gisteren ging het er in het debat over, want toen vroeg
Lodewijk Asscher ook naar het verlengen van de artikel 50procedure, maar dan zonder voorwaarden. Dat was gewoon
om die 29-maart-brexit-zonder-afspraken af te wenden.
Toen heeft de minister daar in dezelfde vorm antwoord op
gegeven. Hij zei: er is welwillendheid, maar we moeten wel
perspectief hebben. Als dat er nou niet komt, zou het dan
niet, juist vanuit de Europese Unie en liefst door de Nederlanders ingebracht, openbaar en duidelijk, juist politieke
moed zijn om te zeggen: we laten even die onderhandelingsstrijdbijl en de jij-bakken voor wat ze zijn, maar we wenden
nu eventjes die chaotische brexit-zonder-afspraken af. Daar
vroeg ik naar. Is de minister op dat punt al veranderd?
Minister Blok:
Nee, ik ben niet sinds gisteren van standpunt veranderd.
Het is van cruciaal belang dat het Verenigd Koninkrijk aangeeft wat het nu wil. Er lag een akkoord. Dat is afgestemd.
We weten dat een meerderheid van het Britse parlement
ook geen harde brexit wil. Wij willen dat ook niet, maar we
zien ook allemaal aan Britse zijde het moeizame debat, waar
velen van u ook allerlei omschrijvingen voor hadden, om
tot overeenstemming te komen over wat ze dan wél willen.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De voorzitter:
In het debat van gisteren ...
Minister Blok:
Het is toch ook logisch dat we in deze fase aangeven: komt
u snel met helderheid? Dat is in ieders belang. En we
moeten niet speculeren over een conditieloze verlenging.
De voorzitter:
Gisteren is dit punt uitgebreid besproken. Ik wil niet dat wij
het debat hier opnieuw voeren, dus we moeten ons beperken tot het onderwerp van de brexit.
Mevrouw Leijten (SP):
Dit is de brexit!
De voorzitter:
Nee, gisteren is hierover uitgebreid gesproken.
Mevrouw Leijten (SP):
Nee, er is beantwoord, maar het is niet bediscussieerd.
Ik wil het volgende aan de minister voorleggen. Aankomende dinsdag wordt er in het Lagerhuis gestemd over
May's voorstel om door te gaan met het uittredingsakkoord,
maar ook over een aantal amendementen die bijvoorbeeld
zeggen: wat er ook gebeurt, we willen geen brexit zonder
afspraken. Het kan best zijn dat het Lagerhuis dat aanneemt,
maar nog niet toe is aan haar positiebepaling.
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Leijten (SP):
Mijn vraag is: als je dan vasthoudt aan "je moet weten wat
je wil, en anders gaan we met z'n allen de kliffen af", dan
is dat toch een hele onverstandige houding om te hebben?
Minister Blok:
Met z'n allen de klippen afgaan is heel onverstandig.
Daarom hoop ik van harte dat we na de stemming van
aanstaande dinsdag inderdaad meer helderheid hebben.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Mevrouw Ploumen vroeg naar de voorstellen van de Europese Commissie met betrekking tot de visserij en naar
financiering uit Europese fondsen om de gevolgen op te
vangen. Nogmaals, we hebben allebei liever dat we niet in
de situatie komen, maar het is goed dat de Europese Commissie zich ook specifiek op dit terrein voorbereid, want de
visserij is een belangrijke en zeer kwetsbare sector als het
gaat om de brexit. Het Commissievoorstel is nog heel pril,

24 januari 2019
TK 45

45-10-39

dus op dit moment hebben wij eerlijk gezegd ook nog veel
vragen. De collega van LNV zal de Kamer ook op korte termijn informeren door middel van een meer precieze
inschatting van het Commissievoorstel dan ik nu kan geven.
Maar de basishouding is positief. Dat is ook een reden om
daar meer helderheid over te vragen.
Dan vroeg de heer Bisschop, en dat was weer naar aanleiding van artikel X: hoe wordt nu voldaan aan dat criterium
dat de wet noemt, namelijk dat het moet gaan om onomkeerbaar en spoedeisend? Dat zal op zeer feitelijke
omstandigheden beoordeeld worden, waarbij er echt sprake
moet zijn van directe schade of direct nadeel die op een
later moment niet alsnog zijn weg te nemen. En ik blijf bij
u terugkomen op voorbeelden van menselijk leed of dierenleed, omdat we ons allemaal kunnen voorstellen dat je
daarbij zo'n situatie hebt waarbij de tijdsdruk enorm is en
waarbij je het leed later ook niet kunt compenseren.
Dan vroeg de heer Bisschop of wederkerigheid gehanteerd
zal worden als het gaat om bijvoorbeeld fytosanitaire eisen
bij landbouwproducten, en of op die manier ook een vlottere
doorstroming aan de grens geregeld kan worden. Wij zullen,
als het Verenigd Koninkrijk is uitgetreden, aan de grens de
EU-eisen stellen. Op dit moment voldoet het Verenigd
Koninkrijk daaraan. Het ingewikkelde is dat wij nu niet
kunnen voorspellen of een gevolg van de brexit zal zijn dat
het Verenigd Koninkrijk zijn eigen eisen lager stelt, waardoor
producten bij controles waarschijnlijk tegengehouden zullen
worden, of dat het dezelfde eisen zal gaan hanteren, waardoor het grensverkeer sneller kan gaan. Maar het illustreert
wel precies waarom zo'n brexit grote consequenties heeft,
zelfs in het geval van een geordende brexit. Want ook dan
brengt het, als het Verenigd Koninkrijk ervoor zou kiezen
om op dit terrein andere, soepeler eisen te stellen dan de
Europese Unie, grenscontroles en waarschijnlijk het niet
toelaten van producten met zich mee.
Dan vroeg de heer Bisschop naar de relatie met de lokale
overheid: wie voert daar de regie over? Zoals de heer Bisschop weet, zijn eigenlijk alle ministeries op hun terrein
betrokken bij de brexitvoorbereidingen. Voor de lokale
overheden heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken
het voortouw. Overigens is er op de brexitwebsite ook een
apart onderdeel voor lagere overheden. Daarnaast is
natuurlijk een heel aantal uitvoeringsdiensten erbij betrokken. De problematiek van mogelijke opstoppingen bij
havens en luchthavens werd besproken. In die uitvoering
is er natuurlijk ook nauw contact tussen bijvoorbeeld
Rijkswaterstaat of de Douane en de lokale overheden.
De heer Omtzigt heeft nog gevraagd of er tussen gisteren
en nu gebeld is met de burgemeesters. Nou, er wordt contact gelegd, maar het zijn wel allebei volle agenda's; maar
we komen die afspraak na.

nu doen, dan in een allesoverkoepelende wet. Ik heb geen
reden om aan te nemen dat we nu tot een andere conclusie
zouden komen. Ik denk dat dat al helemaal niet in de loop
van dit debat zal lukken.
Mevrouw Van der Graaf vroeg: kunnen Nederlanders in het
Verenigd Koninkrijk die nu een uitkering krijgen, die straks
behouden? Ik heb al aangegeven dat collega Koolmees op
korte termijn zal komen met een algemene maatregel van
bestuur voor de invulling van de socialezekerheidswetgeving en dat de volle inzet is dat dat een heel fatsoenlijke
regeling zal zijn. Maar de details moet ik echt even overlaten
aan de collega en zijn AMvB's.
Dan trok mevrouw Van der Graaf een vergelijking tussen
de informatievoorziening in Nederland en die in het Verenigd Koninkrijk. Eigenlijk zei ze, in alle scherpte, dat ze die
in het Verenigd Koninkrijk veel beter vond. Ik denk eerlijk
gezegd dat de Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk het
niet helemaal met haar eens zijn, want wij hebben voor de
Britten aan deze kant een uitgebreide, heldere regeling
gestuurd, waarvan ik hoor dat ze daar over het algemeen
gelukkig mee zijn, maar andersom is dat echt minder zo.
Daarmee wil ik niet zeggen dat op andere terreinen de Britse
voorbereidingen niet helder kunnen zijn, en misschien meer
geordend dan dat in Nederland lijkt te zijn. De heer Omtzigt
ging daar ook op in. Mijn beeld is dat dat meer te maken
heeft met de manier waarop zij hun informatie versturen.
Ze maken daar één pakket van, terwijl wij per ministerie de
problematiek aanvliegen. Dat leidt dan tot vrij dikke pakketten, zoals we die gisteren ook uitgebreid besproken hebben.
Maar ik zou niet in zijn algemeenheid willen zeggen dat het
Verenigd Koninkrijk dat veel beter doet. Het is wel zo dat
zij gewoon veel meer getroffen worden. Ja, dat is overigens
ook de consequentie van een eigen keuze. Ze hebben dus
ook veel meer uit te leggen aan de eigen inwoners en
ondernemingen.
Mevrouw Van der Graaf vroeg wanneer begonnen is met
de inventarisatie van de gevolgen van de brexit. Die vraag
is gisteren in het AO ook aan de orde gekomen. De voorbereidingen zijn echt heel kort na de bekenmaking van de
uitslag van het Britse referendum gestart. Daarin zijn alle
scenario's natuurlijk klaargezet. De meeste energie is logischerwijs gestoken in het bereiken van een overeenkomst.
Daar is de Kamer ook steeds in meegenomen. Zowel ik als
voorgangers en collega's hebben ook tijdens de onderhandelingsfase vaak met u gesproken over die onderhandelingen. Het was ook logisch dat daar de energie op ingezet
werd. Tegelijkertijd hebben we parallel daaraan — dat was
ook vrij vroeg — met u gecommuniceerd dat we ook rekening moesten houden met een harde brexit.

Dan stelde de heer Bisschop nog een heel brede vraag,
namelijk of er geen behoefte is aan een speciale wetsprocedure, überhaupt, voor spoedeisende voorzieningen. Brexit
drukt ons nu met de neus op de feiten, maar mijn uitgebreide betoog aan het begin over het feit dat er in veel meer
wetten vangnetbepalingen zijn, illustreert dat het een vaker
voorkomende vraag is. Ik weet dat de discussie vaker aan
de orde geweest is tussen Kamer en kabinet, maar eigenlijk
steeds tot de conclusie geleid heeft dat je het beter in
bestaande wetgevingsprocedures kunt doen, zoals we dat

Er is ook steeds aangegeven dat we daarin zeer nauw
optrekken met de Europese Commissie en dat we voor een
heel groot deel ook afhankelijk zijn van die Europese Commissie, omdat heel veel regelgeving nou eenmaal Europees
is, juist als het gaat om het uittreden van een lid van de
Europese Unie. Dus waar ik in eerdere overleggen tegen
de Kamer zei dat we de Europese Commissie echt hadden
gevraagd om snel met haar contingency planning te komen,
zitten we nu in een fase waarin we kunnen zeggen: gelukkig
is heel veel van die planning er. Daardoor is het voor
Nederland ook weer veel beter mogelijk dan nog maar een
paar maanden geleden om aan te geven waar wij zelf nog

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-40

maatregelen moeten nemen, omdat dat op Europees niveau
niet is gebeurd, en waar dat gelukkig wel op Europees
niveau is gebeurd.
Dan ...
De voorzitter:
Wat wilde u zeggen?
Minister Blok:
Ik wilde nu reageren op de inbreng van de heer Mulder.
De voorzitter:
Oké, de heer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik heb hetzelfde punt als mevrouw Leijten. Ik heb hier mijn
iPad. Ik laat het u gewoon zien. Als je naar de site van de
Britse regering gaat, dan kun je elk dossier ....
De voorzitter:
Dat kan niemand zien, meneer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik zal het zo meteen even op Twitter of zo zetten. Je kunt
elk dossier dat je wilt, aanklikken en dan staan er tien
pagina's met informatie hoe je je moet voorbereiden. Van
de rijbewijzen tot de paspoorten, tot het aanvragen van
beurzen, tot het geldig zijn van je rijbewijs, tot hoe het met
de standaarden van bussen gaat. Hetzelfde heeft de Europese Commissie gedaan. Er zijn preparedness notices, op
het hele "brexit prepared"-net staan alle maatregelen die
genomen worden.
Wij krijgen ellenlange lijsten. Er is weinig overzicht. Het
enige wat wij hier vragen, is om iets vergelijkbaars neer te
zetten, waardoor die informatie gewoon beschikbaar komt.
Wij krijgen van het ministerie van OCW niet meer dan een
halve pagina met informatie, terwijl zowel de Unie als
Groot-Brittannië gewoon in 20 tot 30 pagina's aangeeft wat
er gebeurt met de programma's waar ze aan meedoen. Er
zijn tientallen universiteiten die met Britten in onderzoeksprogramma's zitten. Al die universiteiten zitten daarin. Men
geeft aan: dit gebeurt er met beurzen, dit gebeurt er met
buitenlandse studenten. Het zou toch heel behulpzaam zijn
als dat ook bij ons beschikbaar is? Dus waarom kan dat niet
bij elkaar gebracht worden? Moeten we nu weer een beroep
op de WOB doen voordat dat naar buiten komt? Dus het
verzoek: kan zo'n site waarop dat gewoon inzichtelijk en
overzichtelijk gemaakt wordt, niet ook in Nederland in het
leven geroepen worden?

Maar het is echt waar dat ik heel veel klachten krijg van
Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk over een gebrek
aan informatie. Eerlijk gezegd krijg ik die klachten veel
minder van Britten aan deze kant sinds wij helderheid
hebben gegeven over de regeling. Ik ben altijd bereid om
te kijken of het toch nog anders kan, maar er is een website
die wij heel erg gefocust hebben op bedrijven en burgers.
Die ziet er anders uit dan de Britse of Europese website.
Het doet de werkelijkheid ook geweld aan als we zeggen
dat dat niet zo is.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik wil mij aansluiten bij de opmerkingen van de heer Omtzigt. Beide websites kunnen er heel aantrekkelijk uitzien.
Dus laten we niet daar het verschil opzoeken.
Minister Blok:
Gelukkig!
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Er is terecht een compliment gegeven voor de look-andfeel van de website van Nederland. Er staat zeker nuttige
informatie op. Maar ik denk wel dat het een terecht punt is
dat daar meer op gedeeld zou kunnen worden.
Er is een ander punt dat ik even wil oppakken naar aanleiding van de antwoorden die ik net kreeg op mijn vragen.
Ter uitvoering van de motie-Van Ojik hebben we vorige
week een brief ontvangen van de regering, met daarin een
soort stand van zaken per departement. Ik ben eigenlijk wel
op zoek naar wat meer informatie uit die inventarisaties,
want hierin is wel het een en ander opgetekend. We hebben
eerder ook een besloten technische briefing gehad waarin
vanuit verschillende scenario's een heel aantal concrete
maatregelen werd besproken. Dat lijkt mij informatie die
we gewoon openbaar zouden moeten kunnen delen. Misschien kan het wat inzichtelijker, wat schematischer, iets
uitgebreider en concreter, zodat het ook voor burgers en
bedrijven toegankelijke informatie is. Is de minister bereid
om daar nog eens naar te kijken en om daarmee aan de
slag te gaan?
Minister Blok:
We hebben gisteren ook in het debat gewisseld dat er
aanvullende informatie komt over de scenario's voor de
Rotterdamse haven. Dat was een van de wezenlijke vragen.
Maar het is onvermijdelijk dat we dat doen op het moment
dat het rapport klaar is. Volgens mij komt de collega van
IenW daar volgende week mee. De heer Omtzigt had bijvoorbeeld ook een vraag over de hulpmiddelen. Omdat het
een Europese regeling is, is het onvermijdelijk dat er overleg
plaatsvindt tussen de Europese Commissie en de lidstaten
over hoe omgegaan wordt met de toelating. 29 maart is
dichtbij, maar het is nog geen 29 maart. Het is wel onvermijdelijk dat er nog een aantal stappen gezet worden.

Minister Blok:
Er is een brexit-website. Die is gericht op ondernemers,
burgers en medeoverheden die daarmee te maken hebben.
Die heeft een andere vormgeving dan de Britse of de EUwebsite, maar eerlijk gezegd heb ik ook welgemeende
complimenten gekregen over die Nederlandse website. Hij
heeft een andere vormgeving dan de beide andere websites.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dat begrijp ik. Tegelijkertijd zie ik dat de Kamer een
samenvatting heeft gekregen van wat er al bedacht is, maar
ik kan me niet voorstellen dat er nog veel meer bedacht is.
Ik zou zo graag willen dat deze informatie niet alleen bij ons

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-41

bekend zou zijn. Natuurlijk is het openbaar, maar niet
iedereen zit op de website van de rijksoverheid te zoeken
naar alle Kamerbrieven die hierover gaan. Maar ik zou de
minister echt willen oproepen om toch een slag te slaan
als het gaat om de informatievoorziening ten aanzien van
concrete voorzienbare situaties, want ik heb zo het vermoeden dat het er meer zijn. Het kan best zijn dat nog niet alle
maatregelen bekend zijn. Als het gaat over de havens, kan
op die website, bij wijze van spreken, de stappen worden
beschreven. Dan schrijven we dus op wat de minister net
heeft gedeeld. Dan weten de burgers realtime wat er
gebeurt, en dat zou ik zo graag willen.
Minister Blok:
Het heeft echt niet te maken met onwil, maar met de feitelijke stand van zaken. Op een heel aantal terreinen zijn we
bezig de laatste puntjes op de i te zetten. Ook als ik terugkijk,
zie ik dat er toen veel meer onduidelijk was. Er was ook
grote zorg, bijvoorbeeld over de positie van Britten in
Nederland, over het gebrek aan duidelijkheid van de kant
van de Europese Commissie en specifiek over de luchtvaart.
We zijn nu verder omdat er aan beide kanten stappen zijn
gezet, maar het is nog geen 29 maart, dus we zijn ook nog
niet helemaal bij het eindpunt aangekomen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Er wordt door heel veel mensen in het hele land ongelooflijk
hard aan gewerkt.
De heer Mulder vroeg mij om de Europese Commissie
duidelijk te maken dat ook zij hun inventarisatie goed
moeten doen. Daar waar dat niet voldoende grondig
gebeurt, zou dat kunnen betekenen dat wij dat artikel X,
waar we het al uitgebreid over gehad hebben, ook om die
reden moeten inzetten. Ik ben op dit punt toch positief over
de Europese Commissie. Ik schetste u al dat ik nog niet zo
lang geleden ongeduldig was, maar grote voortgang heb
gezien. Tegelijkertijd is het waar dat artikel X ook nodig kan
zijn omdat er ergens in brede Europese regelgeving iets
onverhoopt over het hoofd is gezien. Ook hier geldt: ik hoop
het niet.
De heer Omtzigt vroeg of er op Europees niveau eigenlijk
ook een soort artikel X is, met een spoedprocedure. De
Europese Commissie heeft geen overkoepelend artikel X.
Dat maakt het meteen toch weer nodig dat een lidstaat als
Nederland dit uiteindelijk wél heeft voor noodgevallen. De
Commissie heeft wel in een aantal sectoren, op grond van
het basisverdrag van de Europese Unie of onderliggende
sectorale regelgeving, bijzondere bevoegdheden voor het
geval van — zoals dat heet — distorties van de interne
markt. In een aantal gevallen zal daar een beroep op gedaan
kunnen worden, maar in andere gevallen zullen ze toch een
snelle wetgevingsprocedure moeten starten.
De heer Omtzigt vroeg ook hoe wordt omgegaan met
AMvB's of ministeriële regelingen op grond van de wet die
we nu behandelen, wanneer daar meerdere departementen
mee zullen komen. Wordt dat vanuit BZ geïnitieerd? Vrijwel
altijd zal het initiatief bij andere vakdepartementen liggen,

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

want BZ doet nu eenmaal heel weinig aan wetgeving. Het
is eigenlijk heel uniek dat ik hier als minister van BZ een
wet sta te verdedigen, maar eerlijk gezegd: als er gebruikgemaakt zal worden van de wet, dan zal het eerder een
collega zijn die dat doet dan ikzelf. Een aantal artikelen ligt
sowieso op het terrein van collega's, maar het geldt ook
als het gaat over artikel X. Als dat zo is, dan zal dat wel in
overleg gaan met Buitenlandse Zaken en de andere
betrokken ministeries, of het nou een AMvB is of een
ministeriële regeling. De coördinatie die we nu hebben rond
de brexit, zal zeker ook in dat geval worden gehanteerd.
De heer Omtzigt vroeg of wij kunnen aangeven wat extra
parkeerruimte rond ferryhavens kost. Dat kan ik niet aangeven. De kosten vallen sowieso niet bij de rijksoverheid, dus
ik heb daar geen bedragen bij.
De heer Omtzigt vroeg op welke gebieden de WTO geen
vangnet biedt bij een no-dealbrexit. Op heel veel gebieden.
De heer Omtzigt realiseert zich dat de WTO alleen handelsafspraken bevat, dus op al die andere terreinen niet: criminialiteitsbestrijding, burgerrechten, sociale zekerheid. Dan
zijn het ook nog tamelijk rudimentaire handelsafspraken.
Het zou dus een heel onaantrekkelijk scenario zijn om terug
te vallen op de WTO-afspraken.
Dan vroeg de heer Omtzigt nogmaals naar een inspectiepost
voor levende dieren die vanuit het Verenigd Koninkrijk
Nederland in zouden gaan na een harde brexit. Daarover
heb ik gisteren aangegeven dat zo'n keurpunt er niet is. Het
zal wel noodzakelijk zijn, om levende dieren te kunnen
invoeren. Het is de verantwoordelijkheid van de betreffende
bedrijven om ervoor te zorgen dat het wordt ingericht. Dat
moeten ze ook weten. Er is nauw contact van de collega
van LNV en de NVWA met het bedrijfsleven. Dus ze weten
dat ze dat moeten doen. Het moet ook aangemeld worden
bij de Europese Commissie voor 15 februari. Dus de klok
tikt voor de betreffende bedrijven.
Dan vroeg de heer Omtzigt met betrekking tot de visserij
of zijn indruk juist is dat de Europese Commissie wil dat er
nu bilateraal wordt onderhandeld, terwijl visserij tot nu toe
een EU-bevoegdheid betreft. Op dit moment is het nog een
EU-bevoegdheid, dus de Nederlandse overheid kan nu niet
zelf onderhandelen over de toegang. Er zijn geen concrete
voorstellen die die verantwoordelijkheidsverdeling veranderd hebben.
De heer Omtzigt vroeg ook of ik kan aangeven hoe de contacten tussen Europese Unie en Verenigd Koninkrijk vorm
worden gegeven in het geval van een no deal. Hoe wordt
er dan verder onderhandeld? Wat is dan het forum? Dat is
echt een paar stappen te ver. De volle inzet is gericht op
het nu bereiken van een deal. De wetgeving en de plannen
die we ook gisteren besproken hebben, proberen de
gevolgen zo veel mogelijk in kaart te brengen en in goede
banen te leiden bij een harde brexit. Nu al voorbereiden op
de contacten daarna is eigenlijk niet te doen, omdat dat dat
zo sterk afhangt van hoe de no-deal tot stand is gekomen.
Natuurlijk zijn er de gewone diplomatieke contacten en een
heleboel operationele contacten die gelukkig blijven doorgaan, maar per saldo zal het een ingewikkelde en zeer
onwenselijke situatie zijn.
De heer Omtzigt vroeg nogmaals naar de medische hulpmiddelen. Daarover heeft de minister voor Medische Zorg

24 januari 2019
TK 45

45-10-42

vanochtend een procedurele brief gestuurd. Er is een algemeen overleg over geneesmiddelen op 7 februari. Voor dat
algemeen overleg zal de minister de laatste stand van zaken
aan de Kamer sturen.
De heer Omtzigt vroeg of de Europese Unie voldoende is
voorbereid op het terrein van infrastructuur en water. Dat
is typisch een terrein waarover wij een paar maanden
geleden nog aangaven dat we heel weinig informatie van
de Europese Unie hadden, bijvoorbeeld op het gebied van
de luchtvaart. Inmiddels zijn er een heel aantal voorstellen
door de Commissie ingediend over scheepsinspecties,
luchtvaart, wegvervoer en typegoedkeuring. Daar gaat de
voorbereiding op Europees niveau echt de goede kant op.
De heer Omtzigt vroeg nogmaals naar de positie van
iemand met een Brits rijbewijs in Nederland die dankzij de
wetswijziging die nu voorligt, straks nog een tijd met een
Brits rijbewijs hier kan rondrijden. Kan die persoon dan ook
de grens over? Ja, hij kan de grens over. Vervolgvraag: was
dit nou niet een logisch onderwerp om Europees te regelen?
In theorie is het antwoord daarop ja, maar dat is nu ook
niet zo. Ook nu is niet Europees geregeld hoe ieder land
omgaat met rijbewijzen van buiten de Europese Unie.
Kennelijk heeft nooit iemand er aanleiding toe gezien of is
er nooit overeenstemming over bereikt. Voor de Brit die
naar België wil rijden, ontstaat straks geen extra probleem.
Dan vroeg de heer Omtzigt naar de positie van studenten
...
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Omtzigt wil interrumperen, maar ik stel
voor dat de minister eerst verdergaat met zijn beantwoording.
Minister Blok:
Voor het geval we uitkomen op een no-dealbrexit is het
kabinet van plan dat Britse burgers die al voor de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie in
Nederland woonden, de huidige aanspraken behouden. Dit
wordt bij AMvB geregeld binnen bestaande wetgeving. Die
ligt binnenkort aan de ministerraad voor en zal via de Raad
van State naar de Kamer gaan. Voor deze Britten in Nederland gelden dan dezelfde voorwaarden als voor EU-burgers
wat betreft collegegeld en studiefinanciering. Deze studenten, die nu in Nederland woonachtig zijn, mogen dan tegen
dezelfde voorwaarden de huidige studie afmaken. De Britse
burgers die na de terugtrekking uit de EU naar Nederland
komen, worden als derdelanders behandeld. Tot zover een
korte samenvatting van wat binnenkort bij AMvB komt.
Dan kom ik nu bij de behandeling van de amendementen.
De voorzitter:
De heer Omtzigt nog een vraag? De heer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA):
Begrijp ik nou goed dat een Brit die in Nederland woont en
naar België gaat met zijn Britse rijbewijs, dat in Nederland
wel maar in België niet geldig is, geen probleem heeft,
omdat zijn rijbewijs daar wel geldig is?

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Minister Blok:
Ja.
De voorzitter:
Nu de amendementen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, sorry.
De voorzitter:
O, de heer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik werd heel even afgeleid. Excuus
Er was nog één ding waar ik misschien nog voor de tweede
termijn een antwoord van de minister op zou willen hebben.
Ik had misschien wel verwacht — laat ik het zo zeggen —
dat er een sterker onderscheid gemaakt zou worden tussen
de situatie bij een geordende brexit met een uittredingsovereenkomst en de no-dealbrexit. Ik kan me voorstellen dat je
in dat laatste geval veel eerder in de positie terecht zult
komen dat je van een soort noodwet gebruik moet maken.
Is de minister dat met me eens en kan hij dat onderscheid
misschien scherper markeren?
Minister Blok:
Ja, de heer Verhoeven heeft precies die vraag gesteld. Toen
heb ik hem aangegeven dat in het geval van een geordende
brexit de kans dat we van een noodvoorziening gebruik
moeten maken, inderdaad nóg kleiner is, omdat voor die
geordende brexit tweeëneenhalf jaar lang geïnventariseerd
en onderhandeld is over wat we tussen de Europese Unie
en het Verenigd Koninkrijk moeten regelen. Dat heeft
geresulteerd in dat enorm dikke uittredingsakkoord. De
reden dat ik toch niet helemaal kan uitsluiten dat je ook dan
te maken krijgt met een onverwachte situatie, is het feit dat
het om zo veel regelingen en zo'n dik akkoord gaat. Daarom
kan ik wel zeggen "de kans is nóg kleiner", maar kan ik het
niet helemaal uitsluiten.
De voorzitter:
De amendementen.
Minister Blok:
Eerst het amendement op stuk nr. 6, van mevrouw Leijten
en de heer Van Raan. Daarin wordt voorgesteld artikel X
helemaal te laten vervallen. Zoals ik heb aangegeven, is
het ook in eerdere wetgeving noodzakelijk gevonden om
een ministeriële regeling voor noodgevallen op te nemen.
Ik heb 'm helaas in dit geval ook nodig, niet omdat ik dat
zo graag wil, want het is het laatste instrument dat we in
zullen zetten, omdat we eerst alle andere mogelijkheden
zullen inventariseren. Maar net zoals het in andere wetten
nodig is gebleken, heb ik 'm hier ook nodig. Dus dit amendement moet ik ontraden.

24 januari 2019
TK 45

45-10-43

Mevrouw Leijten (SP):
Ga je als Kamer wel of niet de brug over door de regering
een decreetmogelijkheid te geven? Daar gaat dit amendement over. Het verbaast me niet wat hij nu adviseert, maar
ik hoop wel dat de Kamer voor haar eigen recht opkomt en
dit amendement zal steunen. Ik heb wel een vraag aan de
minister. Hij zegt: we willen dit instrument eigenlijk niet en
we zullen altijd onderzoeken of het op een andere manier
kan. Alleen bij leven en dood, of als de toekomst van een
bedrijf in gevaar is, kunnen we het inzetten. Maar is het dan
niet mogelijk om nog strakker in te kaderen wanneer je het
inzet? Of kun je, wanneer je dit doet, de afweging waarom
het niet per wet zou kunnen, altijd naar de Kamer sturen,
zodat je die verantwoording altijd aflegt?
Minister Blok:
Dat zit in een van de amendementen die ik zo meteen ga
bespreken. Dan zal ik daarop ingaan.

in het zevende lid die geen gelijkstelling van het Verenigd
Koninkrijk met een EU-lidstaat inhoudt voor de toepassing
van een wet of algemene maatregel van bestuur, vervalt
van rechtswege indien niet binnen tien weken na de
inwerkingtreding ervan een voorstel van wet is ingediend
(...)."
De voorzitter:
Ja.
Minister Blok:
Dit draagt de regering op om bij zo'n afwijkende ministeriële
regeling binnen tien weken een goedkeuringswet voor te
leggen en stelt dat de maatregel vervalt als dat niet gebeurt.
Dat is scherp, maar wel uitvoerbaar. In dezelfde houding
als net, waarin ik aangaf dat ik het belangrijk vind dat we
zo'n wet in goed overleg doen, laat ik ook dit amendement
aan het oordeel van de Kamer.

De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Leijten.

Dan kom ik bij het amendement van mevrouw Van der
Graaf en mevrouw Leijten, het amendement op stuk nr. 15.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter, er komen allemaal amendementen langs die
proberen dat decreet ... En artikel X is een decreet, waarbij
de Kamer dingen achteraf hoort en achteraf ja en nee kan
zeggen, maar geen wetgevende macht heeft. De Kamer
wordt dus in haar macht beperkt. Ik wil gewoon van de
minister weten of hij de Kamer gaat informeren met een
analyse waarom het echt niet anders kon.

De voorzitter:
Voordat u verdergaat, heeft de heer Van Raan een korte
vraag.

Minister Blok:
Voorzitter, dat is het amendement van mevrouw Van der
Graaf en de heer Omtzigt. Dat vraagt precies dat en daar
kom ik dus zo meteen nog op.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 12, van de heren
Verhoeven en Omtzigt. Dat vervangt in artikel X "een jaar
na datum" door "zes maanden na datum". Het verkort dus
de tijdsperiode waarin de noodbepaling gebruikt kan worden. We zijn al echt een stuk korter dan de andere landen
die een soortgelijke wet hebben, maar ik heb ook de
gevoeligheden in de Kamer gehoord. En ik vind het ook
een goede traditie dat we een wet en een ingrijpend wetsonderdeel als deze in goed overleg met de Kamer doen.
Daarom laat ik dit amendement aan het oordeel van de
Kamer.
Dan het amendement op stuk nr. 13, ook van de heren
Omtzigt en Verhoeven. Daarin wordt artikel X gewijzigd.
De eerste zin komt te luiden: "Een krachtens het zevende
lid vastgestelde ministeriële regeling wordt uiterlijk de dag
na de plaatsing in de Staatscourant aan beide kamers der
Staten-Generaal gezonden." In de tweede zin wordt
"onverwijld" vervangen door "binnen een week". En er wordt
een lid toegevoegd dat luidt: "Een voorziening als bedoeld

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Van Raan (PvdD):
Wij vroegen ons af of de minister het punt dat wij inbrachten, ook ziet, namelijk dat die valbijl niet ingaat op het
moment dat er een gelijkstelling plaatsvindt en dat er dan
naar verloop van tijd verschillen kunnen ontstaan met hoe
het product of de dienst was ingevoerd binnen de gelijkstelling. Dat gaat bijvoorbeeld uit de pas lopen als de samenstelling van het product of de dienst verandert in Engeland
dan wel vanuit Europa, maar wel zodanig dat het niet onder
die Europese verordening valt.
Minister Blok:
Dat is een onderscheid dat de indieners gemaakt hebben
en dat leidt voor de regering niet tot de conclusie dat dat
niet kan, omdat het type maatregelen onder dit wetsartikel
überhaupt een tijdelijk karakter zal hebben.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Dan het amendement van mevrouw Van der Graaf en
mevrouw Leijten, waarmee artikel X zo wordt gewijzigd dat
bij algemene maatregel van bestuur niet wordt afgeweken
van in de Grondwet gestelde voorschriften en die een
soortgelijke formulering bevat voor de ministeriële regeling.
Ik zou niet durven te komen met voorstellen, net zo min als
de collega's, die afwijken van de Grondwet, dus dit amendement laat ik ook graag aan het oordeel van de Kamer.
Dan het amendement van de heer Van Ojik op stuk nr. 17.
Dat luidt: "Aan het derde lid wordt een zin toegevoegd, luidende: Indien ten minste een derde van het grondwettelijk

24 januari 2019
TK 45

45-10-44

aantal leden van een van beide Kamers der Staten-Generaal
bezwaar maakt (...)." We hebben het eerder in het debat
gehad over de vraag of er sprake is van ingrijpende staatsrechtelijke gevolgen. Die zou dit amendement wel met zich
meebrengen, want hier creëer je een situatie waarin een
gewone meerderheid van harte vindt dat een bepaalde
maatregel of een AMvB passend is en dat vervolgens niet
tot stand zou kunnen brengen. Ik denk niet dat dat iets is
wat een plaats zou moeten hebben in onze manier van
besluitvorming, dus dit amendement moet ik toch ontraden.
De voorzitter:
Het is een amendement van de heer Van Ojik, toch? Ja, dan
is het woord aan de heer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Het gaat natuurlijk om een situatie waarin het kabinet
eigenlijk afwijkt van de normale democratische gang van
zaken. Dit amendement zegt dat dat alleen kan als twee
derde van de Kamer daarmee instemt of, omgekeerd, dat
het niet kan als een derde van de Kamer dat niet vindt. Het
is wel gewaagd om als kabinet te zeggen dat je daartegen
bent omdat het een staatsrechtelijk novum is — dat is het
argument, als ik de minister goed begrijp — terwijl je als
kabinet aan de Kamer vraagt — daar kun je heel goede
redenen voor hebben, daar gaat dit hele debat over — om
even af te zien van haar normale democratische recht, om
het maar even heel simpel te zeggen. In dit amendement
staat dan: dat kan alleen als twee derde van die Kamer het
daarmee eens is. De minister put zich uit om te zeggen: we
zullen het echt alleen doen in de meest evidente gevallen.
En het amendement zegt: doe het dan alleen als twee derde
van de Kamer het daarmee eens is.
Minister Blok:
Ja, maar dat is toch echt wel heel ingrijpend. Dan kan dus
een gewone meerderheid niet meer een beslissing tot stand
brengen, ook niet onder een AMvB. Nogmaals, dat zou
gelden bij een vangnetbepaling die al enige tientallen malen
ook in voorgaande wetten is toegepast. Ik vind het dus een
te ingrijpend amendement. Tot een mooier oordeel kan ik
niet komen.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten heeft een korte vraag over het amendement van de heer Van Ojik, begrijp ik.
Mevrouw Leijten (SP):
Zeker, voorzitter. Kijk, arikel X is ook fors ingrijpend. Als de
regering een maatregel nodig heeft waar wel een meerderheid voor is, kan die maatregel dus het parlement passeren
als daarbij de gewone wetsroute wordt bewandeld. Dat zou
niet kunnen als je gebruikmaakt van dat decreet dat onder
artikel X wordt gehangen. Dan wordt de regering dus niet
dwarsgezeten, maar zij kan alleen het decreet niet inzetten
terwijl 76 leden zeggen dat dat wel mag. Dus het is niet het
blokkeren van maatregelen. De regering kan de maatregel
inzetten, maar zij moet dan de wettelijke procedure volgen.
Ik snap niet waarom dat een probleem zou zijn, terwijl de
minister aan ons, aan het parlement vraagt om zijn macht
uit handen te geven.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

Minister Blok:
Dit artikel zal alleen maar ingezet worden als de wettelijke
procedure niet kan. In de wet staat uitgebreid dat als de
gewone procedure kan, die gewone procedure ook wordt
toegepast. Daarom gaat deze vergelijking mank.
De voorzitter:
Goed, ik denk niet dat we vanavond overeenstemming
bereiken over dit amendement, dus ik stel voor dat de
minister verdergaat met het volgende amendement, van
mevrouw Van der Graaf en de heer Omtzigt.
Minister Blok:
Het amendement op stuk nr. 19, van mevrouw Van der
Graaf en de heer Omtzigt, luidt dat aan artikel X twee zinnen
worden toegevoegd, "luidende: De eerste volzin is slechts
van toepassing indien op grond van het bepaalde bij of
krachtens een andere wet geen voorzieningen als bedoeld
in de eerste volzin kunnen worden getroffen."
De voorzitter:
Ja, iedereen heeft het amendement, minister. Ja.
Minister Blok:
Ja, maar het is toch wel handig dat ik voor de toelichting
nog even inga op wat er staat ...
De voorzitter:
Ja, inderdaad, maar niet alles voorlezen.
Minister Blok:
... want de laatste zin is precies de zin waar mevrouw Leijten
net naar vroeg, namelijk: "Het gebruik van de bevoegdheid,
bedoeld in de eerste volzin, wordt nadrukkelijk gemotiveerd." Dit amendement vind ik passend in de discussie die
wij voeren.
De voorzitter:
Oké.
Minister Blok:
Ik ben dus bereid om mee te gaan in de wens van de
indieners van het amendement om daar op deze manier
mee om te gaan, inclusief de motivering. Dus ook dit
amendement laat ik graag aan het oordeel van de Kamer.
De voorzitter:
Het amendement op stuk nr. 20, van mevrouw Leijten.
Minister Blok:
Als laatste kom ik op het amendement op stuk nr. 20.
De voorzitter:
Ja.

24 januari 2019
TK 45

45-10-45

Minister Blok:
Dat amendement maakt het niet mogelijk om artikel X toe
te passen in de vorm van een ministeriële regeling. Dan
kom ik weer precies op het punt dat het zich voor kan doen
dat er toch met spoed een maatregel moet worden genomen. Dat zou niet meer kunnen als dit amendement zou
worden aangenomen. Dus het amendement op stuk nr. 20
moet ik ontraden.
Voorzitter, ik hoop hiermee de vragen uit de eerste termijn
beantwoord te hebben.

verzoekt de regering alle beschikbare brexitplannen online
te plaatsen zodat deze toegankelijk zijn voor de Nederlandse
burgers en het Nederlandse bedrijfsleven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Graaf en
Omtzigt. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 21 (35084).

De voorzitter:
Ja. Dank u wel.

Dank u wel, mevrouw Van der Graaf. De heer Verhoeven
namens D66.

Dan gaan we nu naar de tweede termijn van de kant van
de Kamer. Mevrouw Van der Graaf mag als eerste spreken.
Zij spreekt namens de ChristenUnie.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Dank ook aan de collega's voor de vrijheid die u mij geeft om als eerste hier het
woord te voeren in de tweede termijn.
Ik wil de minister bedanken voor zijn toelichting en ook
voor zijn positieve advisering ten aanzien van de amendementen die door mij en ook door een aantal collega's zijn
ingediend. Als dat bewaarheid wordt, zal dat het ons
absoluut vergemakkelijken om met deze wet uiteindelijk in
te kunnen stemmen. Ik hoop dus ook echt op steun van de
Kamer voor die amendementen.
Ik heb in de eerste termijn ook nog de vraag aan de minister
gesteld of er inmiddels voorbereidingen zijn getroffen voor
AMvB's dan wel ministeriële regelingen. Dus met andere
woorden: liggen ze eigenlijk al op de plank of nog niet? En
als dat zo is, kan de minister aangeven op wat voor terreinen? Als hij daar op dit moment de informatie over heeft,
dan zouden we dit graag willen weten.
Voorzitter. Ik heb ook aandacht gevraagd voor de inzichtelijkheid van informatie voor burgers, voor bedrijven. Daarop
heb ik nog een motie om in te dienen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De heer Verhoeven (D66):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de minister voor de
beantwoording. Ook prettig dat de minister bereid is om te
luisteren naar een wens van een groot deel van de Kamer,
om diverse amendementen die het toch al twee keer
gewijzigde artikel X nog verder inperken "oordeel Kamer"
te geven. Daarmee geeft hij in feite aan dat het kabinet nu
ook inziet dat de Kamer dit dus echt graag wil en dat het
ook verstandig is om dat te doen. Het is inderdaad in een
aantal stappen gegaan, maar ik denk wel dat het goed
geweest is dat we die stappen doorlopen hebben om datgene te vinden waar we naar op zoek waren. Dat is een
balans in die twee uitersten, die beide van belang zijn bij
deze wet: enerzijds een Kamer die altijd kan controleren
wat de regering doet en anderzijds een regering die kan
handelen om het land te behoeden voor nadelige gevolgen
van brexit.
Ik ben dus tevreden en kan ook tegen mevrouw Leijten
zeggen: nu de kans dat onze amendementen het halen zo
groot is, zullen wij in dat geval dus ook de wet steunen.
Want dat is eigenlijk het antwoord op haar toen nog hypothetische vraag.
Verder waren het deze week lastige debatten, omdat je niet
weet waar je het over hebt. Dat hebben we allemaal herhaald. Ik denk wel dat het ook een compliment voor het
kabinet waard is. Zij proberen zo veel onzekerheden weg
te werken, zonder dat ze weten of het überhaupt ooit nodig
zal zijn. Ik hoop dat het nooit nodig zal zijn en dat de Britten
uiteindelijk gewoon lid blijven van de Unie. Als dat niet zo
is, was dit geen weggegooid geld of weggegooide energie,
maar het werk dat politici die wél de verantwoordelijkheid
nemen voor hun land, hebben gedaan om de schade zo
veel mogelijk te beperken. Ik denk dat dat ook het enige is
wat we de afgelopen maanden en jaren hebben gedaan in
het kader van brexit: schade beperken.

constaterende dat zowel het VK als de EU duizenden
pagina's aan zeer gedetailleerde onderzoeksresultaten over
de gevolgen van de brexit heeft gepubliceerd;

Dank u wel.

constaterende dat in Nederland slechts in hoofdlijnen de
departementale doorlichtingen openbaar zijn gemaakt;

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Verhoeven. Mevrouw Leijten namens
de SP. O, de heer Van Raan heeft nog een vraag voor u,
meneer Verhoeven.

van mening dat de openbaarheid van departementale
doorlichtingen en gedetailleerde analyse van scenario's
bijdraagt aan de weerbaarheid van de Nederlandse economie in het geval van een no-dealbrexit;

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-46

De heer Van Raan (PvdD):
Ja, omdat hij mij een belofte deed om in tweede termijn
nog even terug te komen op de vraag die gesteld werd in
de eerste termijn. Ik kan me voorstellen dat hij het vergeten
was, maar misschien ...
De heer Verhoeven (D66):
Nee, nee. Ik dacht eigenlijk dat de diverse bilateralen, de
inbreng van de heer Omtzigt en de opmerkingen van de
minister een soort optelsom waren in het geval het door
hem terecht geschetste en scherp gevonden scenario plaats
zou kunnen vinden. Ik denk dat dat inderdaad zo is. Ik denk
dat twee dingen belangrijk zijn. Het voorbeeld dat de heer
Van Raan noemde, ging echt over handel. Dat is een competentie van de Europese Unie. Ook op het moment dat de
Britten eruit zijn, zal de Europese Unie, de EU-27, namens
Nederland beslissen hoe dat dan loopt. En in het andere
geval, als het op dat moment dus niet binnen de competentie van de EU-27 valt, dan is het inderdaad per definitie een
maatregel die uiteindelijk ook weer verloopt, dus dan kom
je niet in die klem terecht waar de heer Van Raan bang voor
was.

Mevrouw Leijten (SP):
De brexit kan je een vergissing noemen. Je kan het de uitslag noemen van een referendum. Het moet uitgevoerd
worden en al twee jaar lang slagen de politieke leiders in
Europa er niet in om de weg naar de uitgang zo vorm te
geven dat onze economie er geen schade van ondervindt,
dat de burgerrechten er geen schade van ondervinden en
de vrede op het Ierse eiland niet geschaad wordt. Ik vind
dat echt niet om aan te zien. Doen alsof het alleen maar zou
liggen aan die brallers in het Lagerhuis, doet ons tekort.
Ook de Europese Unie trekt rode lijnen en ook deze minister
zegt vandaag niet toe dat hij alles in het werk zal stellen om
in het algemeen belang — dan springt hij dus even over
zijn eigen schaduw en over de grote schaduw van al die
poppetjes aan tafel heen — een brexit zonder afspraken af
te wenden of daar een pleidooi voor te houden. Ik wil ieder
wetsvoorstel en de relevantie ervan bespreken, maar ik had
hier verwacht dat de minister daar wel "ja" tegen zou zeggen. Dan vraag ik de Kamer maar om een uitspraak.

Motie
De voorzitter:
Tot slot.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De heer Van Raan (PvdD):
Dan neem ik volledig op me dat ik het wel niet begrepen
zal hebben, maar ik lees toch echt heel duidelijk dat het
amendement ervan uitgaat dat er een gelijkstelling plaatsvindt. Dat doet toch echt veronderstellen dat die gelijkstelling plaatsvindt op het gebied van ook de interne markt,
dus gelijkstelling ís interne markt. Ik heb niet het tegendeel
gehoord ...

van mening dat het uittreden van het Verenigd Koninkrijk
zonder afspraken (een no-dealbrexit) ongewenst is;
verzoekt de regering uit te dragen en in de Europese Raad
in te brengen dat verlenging van artikel 50 de voorkeur
verdient boven een brexit zonder afspraken, ook als het
Britse Lagerhuis nog geen duidelijkheid kan geven over
wat het precies wil,
en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitter:
Korte reactie, meneer Verhoeven.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik sluit niet uit dat ik het niet begrijp, hoor.
De heer Verhoeven (D66):
Nee. Ik denk helemaal niet dat u het niet begrijpt, ik denk
dat u het prima begrijpt. Ik denk dat u een terecht punt heeft
opgevoerd en ik denk dat het heel goed is dat we erover
nagedacht hebben. Het is ook heel goed om gewoon aan
te geven dat ik het amendement op dit punt ook niet helemaal honderd procent met volledige zekerheid kan overzien
met betrekking tot de toekomst. De intentie van het amendement is echter wel heel duidelijk en de toevoegingen die
door onder anderen Omtzigt als hoofdindiener en de
minister zijn gedaan, geven mij het gevoel dat het wel goed
geregeld is en dat de hypothetische situatie die u bedacht
heeft, theoretisch mogelijk is en goed en scherp gevonden
is, maar in de praktijk nooit plaats zal vinden.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Leijten namens de SP.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Leijten. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 22 (35084).
Mevrouw Leijten (SP):
Ik deel natuurlijk volledig met de minister dat het heel fijn
is als we wel duidelijkheid hebben voor die tijd. Maar nu
op tafel leggen dat we alleen over verlenging praten als "u
er al uit bent"? Dat is weer spelen met vuur. Dat is de afgelopen twee jaar al eens gebeurd en dat moeten we niet
doen.
Dan de felicitaties aan de minister: artikel X is gered. Met
wat "oordeel Kamer", wat voorwaarden, het is wat strikter
geworden, maar het principe dat de regering een decreet
uitvaardigt ... Of je dat nou ministeriële regeling, AMvB of
een machtigingsbesluit noemt, het is het principe van een
decreet. De Kamer kan het alleen maar zien en niet meer
beïnvloeden. Dat gaat hiermee gebeuren; gefeliciteerd, zou
ik willen zeggen. We hebben wat moeten duwen en trekken
en er is wat stampei nodig geweest in de media, maar uiteindelijk gaat straks een meerderheid van deze Kamer
akkoord met het invoeren van decreten. Ik vind dat, echt
waar, bijzonder gek. Wij geven onze eigen middelen weg.

24 januari 2019
TK 45

45-10-47

Is het dan beter geworden? Nou, ik vraag het me af. Ik ga
niet voor een politiek spelletje tegen de inperkingen van
artikel X stemmen. Dat ga ik niet doen. Maar zeggen dat je
daarmee de democratie hebt gered, is niet waar.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb nog een aantal vragen, voorzitter, die niet beantwoord zijn. Waar blijven de inventarisaties waar we om
hebben gevraagd, die doorlichtingen op de ministeries?
Daar hebben we gewoon om gevraagd: bij de schriftelijke
behandeling, vorige week met een rappel en vandaag in
het debat. Dat maakt ook zichtbaar welke noodzaak wij
hebben of niet hebben bij artikel X. Waarom reageert de
minister niet op zo'n vraag? Waarom beantwoordt hij die
niet? Waarom komt er niet een briefje dat het niet zou
kunnen? Omdat het een vraag van de oppositie is? Is dat
hoe deze minister met de relatie tussen Kamer en regering
omgaat? De regering vraagt vertrouwen, ook van oppositiepartijen — en krijgt dat ook heel vaak — om beleid te maken.
Er wordt ook heel vaak beleid gesteund. Maar als je consequent vragen van de oppositie niet beantwoordt of met een
jij-bak beantwoordt, dan is het niet te doen. De heer Van
Ojik vroeg gewoon: hoe reageert u op de hoogleraren? "Ja,
met een wedervraag, haha!" Dan is het niet te doen.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
We hebben dat namelijk al gevraagd. Ik vind dat echt heel
tekenend. Ik wil die inventarisaties graag hebben, of ik wil
begrijpen waarom we ze niet zouden kunnen krijgen. Als
ik ze niet krijg, stel ik maar vast dat ze er waarschijnlijk niet
zullen zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu woord aan de heer Van Ojik
namens GroenLinks.

creëert waarbij twee derde van de Kamer nodig is om die
AMvB of ministeriële regeling, wat het dan ook is, doorgang
te laten vinden. Daar zit een spanning tussen.
Ik kom op mijn laatste vraag, voordat ik een motie indien.
Ik heb heel goed geluisterd naar de antwoorden van de
minister op vragen die velen van ons gesteld hebben over
het soort situaties waar het nou precies om gaat. De
minister zegt dan eigenlijk elke keer: het gaat om situaties
waarin sprake is van dierlijk leed of van menselijk leed. Met
alle respect, maar dat is nog niet zo concreet. Misschien
kan het niet anders; ik wil daar ook nog best begripvol naar
luisteren. Maar als dat het dan is, blijft toch de vraag: als
er zo'n vrachtwagen staat, is het dan echt nodig om zo'n
heel fundamenteel artikel X in zo'n wet te hebben om handelend te kunnen optreden; zijn er dan echt geen alternatieven? Die vraag zou ik toch nog een keer aan de minister
willen stellen.
Dan kom ik bij mijn motie. Ik dien die samen met collega
Van Raan in, en zij gaat over onze oprechte wens om de
gewijzigde wet toch nog een keer aan de Raad van State
voor te leggen. Ik weet dat het niet gebruikelijk is, maar er
is wel meer niet gebruikelijk.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het wetsvoorstel naar aanleiding van het
advies van de Raad van State en de schriftelijke inbreng
vanuit de Kamer grondig is gewijzigd;
verzoekt de regering de gewijzigde Verzamelwet Brexit aan
de Raad van State voor te leggen voor een nader advies,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Ojik en Van
Raan. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 23 (35084).

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ook van mijn kant dank aan de minister. Ik vond de antwoorden over het algemeen helder, ook al was ik het er niet altijd
per se mee eens. Ik zal daar straks nog iets over vragen. Ik
ben ook blij dat de minister verschillende amendementen
die erop gericht om de positie van de Kamer in dit proces
te versterken, van een positief advies heeft voorzien. Ik heb
ook al eerder gezegd dat mijn fractie ook voor die amendementen zal stemmen.
Zoals u waarschijnlijk kunt begrijpen, vind ik het jammer
dat die positieve adviezen geen betrekking hebben op mijn
eigen amendement, want dat zou nou juist ook bijdragen
aan een verdere versterking van de positie van de Kamer
in die gevallen. Het kabinet zegt: we doen dit natuurlijk
alleen in zeer uitzonderlijke evidente gevallen. Dan zou je
er eigenlijk niet bang voor moeten zijn dat je een constructie

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, ik wil u ten slotte vragen — u begrijpt dat waarschijnlijk wel — om deze motie als eerste in stemming te
brengen, voordat de wet, de amendementen en de andere
moties in stemming worden gebracht. Als deze motie zou
worden aangenomen, dan zou dat namelijk betekenen dat
de stemming over de wet uiteindelijk een week of twee
weken, afhankelijk van hoeveel tijd de Raad van State nodig
heeft, moet worden uitgesteld. Dat is dus mijn verzoek aan
u, voorzitter.
De voorzitter:
Er is niemand die daar bezwaar tegen heeft, dus dat gaan
we doen.

24 januari 2019
TK 45

45-10-48

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dank.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de heer Van Raan namens
de Partij voor de Dieren.

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter. Met als bijkomend voordeel dat de Raad van
State dan ook kan laten zien hoe snel ...
De voorzitter:
Sorry, ik heb mevrouw Ploumen overgeslagen. Wat bent
u stil, mevrouw Ploumen. Sorry.
De heer Van Raan (PvdD):
Ja, mevrouw Ploumen was eerst. U heeft helemaal gelijk,
voorzitter. Ik werd geroepen, dus ik ben naar voren gekomen.
De voorzitter:
Nee, het ligt niet aan u. Het ligt aan mij. Het woord is eerst
aan mevrouw Ploumen namens de PvdA.

constaterende dat de meeste EU-lidstaten het hebben van
een dubbele nationaliteit toestaan en lidstaten die dat niet
hebben, bezig zijn maatregelen te treffen om voor deze
bijzondere groep burgers een uitzondering te maken, met
als gevolg rechtsongelijkheid tussen burgers in de verschillende EU-landen;
overwegende dat de Nederlandse overheid een zorgplicht
en een verantwoordelijkheid heeft om naast alle maatregelen en aanpassing van wet- en regelgeving vanwege de
gevolgen van de brexit voor het bedrijfsleven, de transportsector en de landbouw- en visserijsector, ook al het mogelijke te doen om de gevolgen van de brexit voor de burgers
op te vangen en te bewerkstelligen dat er een einde komt
aan de rechtsongelijkheid en de onzekerheid;
verzoekt daarom de regering nog voor het feitelijke vertrek
van het VK uit de EU een uitzonderingsbepaling voor alle
personen die onder het uittredingsverdrag of onder een
eventuele harde brexit vallen op te nemen in de Rijkswet
op het Nederlanderschap, waardoor deze groep de mogelijkheid van een dubbele nationaliteit krijgt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ploumen. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 24 (35084).
Dank u wel. De heer Van Raan namens de Partij voor de
Dieren. U bent nu echt aan de beurt.

Mevrouw Ploumen (PvdA):
Voorzitter. Ik ben benieuwd welk onderdeel van de heer
Van Raan u erop bracht dat-ie op mij leek of andersom.
Maar goed, alles overhoop met de brexit, ook dit!
Voorzitter. Dank aan de minister voor de antwoorden. Ik
denk dat het een noodzakelijke en misschien voor sommigen alvast een voldoende voorwaarde is dat de minister
zich realiseert dat de noodwet als onderdeel van de verzamelwet zoals die er lag, voor de Kamer niet acceptabel was.
Ik denk dat het ieder een lief ding waard was geweest als
die stap veel eerder in het proces gezet had kunnen worden.
Dan was de Kamer steeds in positie gebleven en hadden
we niet zo hard moeten vechten voor onze eigen positie.
Voorzitter. Ik heb de antwoorden van de minister gehoord.
Mijn fractie gaat zich beraden over haar totaaloordeel.
Voorzitter. Ik heb wel nog een motie over het onderwerp
dubbele nationaliteit. Dat gaat mij zeer aan het hart. De
minister gaat het ook aan het hart, maar ik wil ook graag
een oplossing.

Voorzitter. Ik had de minister natuurlijk graag willen
bedanken voor zijn antwoord op onze vragen, maar de
minister heeft geen enkel antwoord gegeven op onze vragen. Niet op de vraag of hij het niet hypocriet vindt dat een
regering die niets om dieren lijkt te geven, nu in één keer
de democratie lijkt te ondergraven en het lijden van dieren
als alibi gebruikt. Maar ook is er geen reactie op het voorstel
om een gedeeltelijk fokverbod in te stellen. Nu kan het zijn
— die uitweg wil ik hem best bieden — dat hij dacht dat het
retorische vragen waren, waarop je dus geen antwoord
verwacht, maar dat waren het niet. Het waren echt concrete
vragen.
Voorzitter. Bij ons staan de dieren centraal, elke dag. Vandaag stonden de dieren ook in deze Kamer centraal: vanochtend bij het fundamentele debat over het lijden en
sterven van dieren in de veehouderij, maar ook dus bij dit
debat, met name ingebracht door minister zelf.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de rechtspositie van alle burgers die
getroffen worden door de brexit met onzekerheden is
omgeven;

Tweede Kamer

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik heb nog een opmerking over de
motie die we samen met GroenLinks hebben ingediend:
als de motie wordt aangenomen, kan de Raad van State
ook laten zien hoe snel hij kan werken.

Verzamelwet Brexit

Voorzitter. Het verzoek van GroenLinks en de Partij voor de
Dieren om deze verzamelwet opnieuw voor te leggen aan
de Raad van State is naar onze mening van cruciaal belang.
Het kan niet zo zijn dat deze Kamer zich eerst enorm kritisch
opstelt ten opzichte van artikel X, maar dat zij vervolgens
deze wijzigingen, waarvan we dus niet weten hoe die uit-

24 januari 2019
TK 45

45-10-49

pakken, zoals de indieners van amendementen ook zelf
aangeven, in dit uitzonderlijke geval niet nog een keer aan
de Raad van State kan voorleggen.

De heer Van Raan (PvdD):
Dank u wel, voorzitter.

Voorzitter. Ik heb nog twee moties die ik graag wil indienen.

De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Van Weerdenburg,
namens de PVV.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de sector er niet in geslaagd is voldoende
keurpunten voor de import van levende dieren vanuit het
Verenigd Koninkrijk in te stellen;
constaterende dat bovendien de NVWA al capaciteitsproblemen heeft;
verzoekt de regering vanuit het voorzorgsbeginsel de
voorbereidingen te treffen, zodat uiterlijk 29 maart de import
van levende dieren vanuit het Verenigd Koninkrijk kan
worden gestaakt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Raan. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 25 (35084).
De heer Van Raan (PvdD):
Dan nog eentje, voorzitter.

Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dank u wel, voorzitter. De minister heeft vanavond een
poging gedaan om de onrust die in de Kamer bestaat over
artikel X, weg te nemen door het noemen van een heleboel
voorbeelden van wetten en wetjes die ook een vangnetbepaling bevatten, dus het is niet nieuw of ongebruikelijk.
Maar dan gaat de minister toch wel even voorbij aan het
feit dat de input voor deze vangnetbepaling van artikel X,
het eventuele gebruik daarvan, vanuit Brussel komt. Het
wordt een doorgeefluik van de EU, een van de meest
ondemocratische instanties die er bestaan, dus de vergelijking van de minister gaat wat ons betreft mank.
Ook vind ik het jammer dat de minister niet serieus is
ingegaan op het voorstel dat door diverse collega's is
gedaan, om vertrouwen te stellen in een snelle behandeling
door de Kamer in het geval van noodsituaties. De minister
vraagt de Kamer om akkoord te gaan met verregaande
beperking van haar bevoegdheid en zegt dat deze alleen in
uiterste noodsituaties gebruikt zal worden. Hij vraagt ons
vertrouwen, maar heeft zelf geen enkel vertrouwen in ons
als Kamer. Hij wil geen extra informatie geven en verklaart
een spoedbehandeling door de Kamer bij voorbaat niet
snel genoeg, want dat duurt sowieso een paar dagen. Dat
vindt de PVV heel erg jammer.
Voorzitter. De PVV zal alles afwegen en we zullen zien welke
amendementen aangenomen zullen worden. Dank.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Weerdenburg. Dan geef ik nu
het woord aan de heer Anne Mulder, namens de VVD.

constaterende dat er grote problemen zullen ontstaan bij
de export van levende dieren;
verzoekt de regering vanuit het voorzorgsbeginsel, de
voorbereidingen te treffen zodat binnen afzienbare tijd de
export van levende dieren naar het Verenigd Koninkrijk kan
worden gestaakt;
verzoekt de regering tevens, als onderdeel van deze voorbereidingen, tot het zo snel mogelijk instellen van een
gedeeltelijk fokverbod, zodanig dat de dieren die niet
geëxporteerd zullen worden ook niet naar de slacht hoeven
te worden gestuurd,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Raan. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 26 (35084).

De heer Anne Mulder (VVD):
Voorzitter, dank. We hebben vanavond uitgebreid gedebatteerd over deze brexitwet en met name over artikel X. Het
ging over de balans tussen democratische controle en de
noodzaak om snel in te kunnen grijpen bij onaanvaardbare
gevolgen van brexit. Ik denk dat het een goed debat was.
Ik ben blij met de oordelen van de minister over de amendementen om artikel X nog wat aan te scherpen. Wij zullen
die amendementen ook steunen, zoals ik al heb gezegd.
Liever deze wet niet, maar we zullen nog veel meer debatten
krijgen in deze Kamer om de schade van brexit te beperken.
Tot slot. Hopelijk krijgen de meer redelijke parlementsleden
in het Lagerhuis in Groot-Brittannië de komende weken de
overhand, zodat de zogeheten no deal van tafel is en we
een brexit krijgen die het Verenigd Koninkrijk dichter bij de
Europese Unie houdt, want dat is in het allergrootste belang
van Nederland en van alle mensen die daarbij betrokken
zijn.

Dank u wel, meneer Van Raan.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-50

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Anne Mulder. Tot slot, de heer Omtzigt,
namens het CDA.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt en Geurts.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 27 (35084).

De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. Dank voor de beantwoording en voor de inderdaad uitgebreide discussie over artikel X van deze wet. Deze
was ook zeer noodzakelijk omdat wij onze functie als wetgever, maar ook grondwetgever, serieus nemen in deze
Kamer.
Ik vermoed dat wij de komende weken nog vaak over de
brexit zullen spreken, omdat de plannen nog niet geheel
duidelijk zijn. Ik heb niet per ongeluk samen met mevrouw
Van der Graaf een motie ingediend over dat die stukken
wel online komen en gewoon overzichtelijk zijn, zodat we
inzicht hebben in wat al die plannen zijn. Dat kan ook
enigszins fluïde zijn, want ik vermoed dat er de komende
weken nog veel in het Lagerhuis gaat gebeuren. Ik ben ook
heel benieuwd of het Britse kabinet tot een fatsoenlijk
besluit kan komen, want dat is waar we allemaal het hardst
op wachten.
Ik wacht met grote smart op wat er met de hulpmiddelen
gaat gebeuren. Ik zie dat graag voor dat AO over geneesmiddelen tegemoet.
Ik heb over de visserij wat anders gelezen, namelijk dat we
bilateraal gaan onderhandelen. Aangezien dat gisteravond
pas gepubliceerd is, wacht ik even de nadere analyse van
de minister van Landbouw af.
Ik heb nog drie moties, voorzitter. Ik kijk nog even naar de
heer Van Raan. Het kan zijn dat ik voor één keer een motie
met hem in elkaar ga vlechten, maar ik heb deze toch samen
met de heer Geurts gemaakt.

De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. Er was nog iets waar ik geen antwoord op kreeg.
Dat snap ik ook wel, maar dat ging over Nederlanders wier
rijbewijs niet op tijd door het CBR behandeld wordt. Daarom
gewoon de volgende vraag.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering bij een harde brexit Britse
rijbewijzen die eigenlijk ongeldig zijn, een extra geldigheidsduur van vijftien maanden geeft;
verzoekt de regering binnen twee weken een oplossing
voor te stellen voor Nederlandse chauffeurs die reeds tijdig
verlenging aangevraagd hebben van hun rijbewijs, maar
door de chaos bij het CBR geen geldig rijbewijs hebben,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Omtzigt. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 28 (35084).
Was u klaar, meneer Omtzigt?
De heer Omtzigt (CDA):
Nee. Voorzitter, de derde motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Motie

constaterende dat er op dit moment in geen enkele Nederlandse zeehaven een door de Europese Commissie erkende
inspectiepost levende dieren aanwezig is waar import uit
derde landen kan plaatsvinden;

De Kamer,

constaterende dat bij een no-dealbrexit de enige in Nederland aanwezige inspectieposten, bij Schiphol en Maastricht,
niet toereikend zullen zijn;
verzoekt de regering in verband met de grote kans op een
no-dealbrexit de leiding te nemen in een publiek-private
samenwerking om tijdig een inspectiepost in te richten om
levende dieren te keuren die vanuit het VK worden geïmporteerd via Nederlandse zeehavens,

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Europese Commissie een groot aantal
documenten ruim tevoren gepresenteerd heeft op de Brexit
preparedness website, waaronder conceptwetgeving;
van mening dat deze maatregelen dus ruim van tevoren
bekend waren, in ieder geval in concept;
verzoekt de regering voor deze bepalingen geen ministeriële
regelingen van artikel X van de Verzamelwet Brexit te
gebruiken,

en gaat over tot de orde van de dag.

en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Verzamelwet Brexit

45-10-51

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt en Van
der Graaf. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 29 (35084).

ben ervan overtuigd dat we daarmee, samen met de
brexitwebsite die er al is, een compleet inzicht geven. De
motie vraagt om "alle beschikbare brexitplannen". Nu is
het zo dat er eindeloos veel mailwisselingen en documenten
zijn tussen overheid, bedrijven en uitvoeringsdiensten. Dus
de strikte uitleg "alle" kan ik niet toezeggen, maar als ik de
motie zo uit mag leggen als ik net aangaf, namelijk de
informatie die met de Kamer gedeeld is gestructureerd
beschikbaar stellen, dan kan ik haar "oordeel Kamer" laten.

U was klaar, hè?
De heer Omtzigt (CDA):
Ja.
De voorzitter:
De heer Van Raan heeft een korte vraag.
De heer Van Raan (PvdD):
Ja, een korte vraag. Het is wel een als-danvraag. Ik ken de
problematiek daarmee, maar stel nou dat de motie van u
over het controlepunt niet wordt aangenomen, wat dan?
Dan zijn ze er dus niet. Is de heer Omtzigt dan bereid om
voor onze motie over zo'n importverbod te stemmen? Dit
heeft misschien ook te maken met de volgorde waarin over
moties wordt gestemd.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik ben niet voor import- en exportverboden. Laat ik daar
gewoon helder in zijn. Dus daartoe zijn we niet bereid. Ik
ben wel bereid om samen de regering aan te sporen tot het
inrichten van een inspectiepunt en dat tijdig te doen. Dus
als u daarover wilt overleggen, dan ben ik daar zeker toe
bereid.

De voorzitter:
De heer Omtzigt, kort.
De heer Omtzigt (CDA):
We doelen inderdaad op de zaken die in de Kamer liggen,
maar ook juist op die departementale doorlichtingen. En
voor wat betreft alle achterliggende plannen snap ik wel
wat de minister zegt. Maar we ontvangen wel graag die
departementale doorlichtingen en wat er gedaan wordt.
We horen vandaag namelijk ook nieuwe nuttige informatie,
over die studenten. Dat is interessant. Dat soort informatie
zouden we graag hebben. Voor wat betreft alles wat nog
dieper gaat, snap ik wat de minister zegt.
Minister Blok:
Ja, maar dan heb ik nog een tweede punt, want doorlichtingen kunnen ook informatie bevatten die we met het oog
op de onderhandelingen niet beschikbaar kunnen stellen.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat begrijp ik, maar het gaat er gewoon om dat het een
slag dieper gaat dan nu. En dat met het oog op de onderhandelingen op visserijniveau niet alle documenten erop
zullen staan, daar heb ik alle begrip voor. Maar gewoon
echt één slagje dieper over wat er gebeurt.

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Omtzigt.
Dit was de tweede termijn van de kant van de Kamer. Ik kijk
even naar de minister of hij behoefte heeft aan een korte
schorsing. De laatste moties komen eraan. Mij blijkt dat de
minister geen behoefte heeft aan een korte schorsing. Dan
wachten we op de laatst ingediende moties. Ze worden
gekopieerd en rondgedeeld.

Minister Blok:
Met deze toevoegingen kan ik haar "oordeel Kamer" laten.
Dan de heer Verhoeven. Zijn complimenten over de
getoonde inzet breng ik graag over aan alle betrokken
ambtenaren en anderen.

Het woord is nu aan de minister.

Dan mevrouw Leijten. Met betrekking tot de inventarisatie
van de plannen hoop ik haar tegemoet te komen via de
motie waar ik net met de heer Omtzigt over sprak.

Minister Blok:
Dank u wel, voorzitter. Mevrouw Van der Graaf vroeg of ze
een overzicht kon krijgen van de AMvB's die op dit moment
in voorbereiding zijn. In het debat heb ik er al een aantal
genoemd. Dat overzicht zal ik graag schriftelijk met de
Kamer delen.

Daarnaast heeft zij een motie ingediend die de regering
verzoekt om "uit te dragen en in de Europese Raad te
brengen dat verlenging van artikel 50 de voorkeur verdient
boven een brexit zonder afspraken, ook als het Britse
Lagerhuis nog geen duidelijkheid kan geven". Die moet ik
ontraden. Ik heb al aangegeven dat ik daarover niet allerlei
scenario's wil doordenken, vooruitlopend op belangrijke
Britse besprekingen en stemmingen, maar ik heb ook aangegeven welwillend te staan tegenover een verlenging, als
daarbij wordt aangegeven waarvoor die gebruikt wordt.

Daarnaast heeft zij samen met de heer Omtzigt de motie
op stuk nr. 21 ingediend, waarin zij de regering verzoekt
alle beschikbaar brexitplannen online te zetten, zodat deze
toegankelijk zijn voor de burgers en het bedrijfsleven. Wat
ik toe kan zeggen, is dat ik de informatie die zowel mijn
collega's als ik de afgelopen tijd per brief met de Kamer
hebben gedeeld, in schematische vorm kan publiceren. Ik

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

De voorzitter:
Een korte vraag over de motie.

24 januari 2019
TK 45

45-10-52

Mevrouw Leijten (SP):
Ik vind dat de minister van Buitenlandse Zaken hier speelt
met vuur. Is hij nou echt niet bereid om, met al die onderhandelingsmoerassen waarin we zijn gelopen, nu eindelijk
eens het algemeen belang te dienen, en alles te doen wat
in zijn macht en in de macht van de Europese Unie ligt, om
in ieder geval vóór 29 maart af te wenden dat we op 30
maart zonder afspraken zitten?
Minister Blok:
Er zit in de vraag van mevrouw Leijten toch wel een zeer
nadrukkelijke ondertoon dat we niet alles zouden doen om
dat te vermijden. Er is tweeënhalf jaar onderhandeld, in
nauw overleg met uw Kamer. Er ligt een goed akkoord. We
proberen met alle mogelijke middelen dat akkoord te redden, en we kijken hoe we er eventueel anders uit kunnen
komen. Dus de hele suggestie dat we hier volstrekt onverantwoord bezig zouden zijn en dat wij graag zouden willen
dat er een harde brexit komt, vind ik zó bezijden de waarheid. Mijn oordeel over de motie wordt er ook niet anders
door.
De voorzitter:
Tot slot, en kort graag.
Mevrouw Leijten (SP):
Die onderhandelingen die tweeënhalf jaar hebben geduurd,
blinken niet uit in openheid — van beide zijden overigens.
Maar het Britse Lagerhuis heeft pas laat kunnen oordelen.
Het is verpletterend, maar dan ook verpletterend, weggestemd. Er is — "helaas", zou ik zeggen — nog geen toenadering tussen de Conservatieve Partij en Labour om te kijken
wat er dan wel mogelijk is. Ik zou ze graag die tijd willen
geven. Ik zou graag zien dat de Europese Unie zegt "wij
staan eigenlijk nog steeds voor het uittredingsakkoord" —
dat mag je best vinden — "maar wij geven jullie meer tijd
om eruit te komen, omdat de economische schade te groot
is."
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Leijten (SP):
Ik vind het echt onverklaarbaar dat de minister dat afwijst.
De voorzitter:
Oké. Dank u wel.
Minister Blok:
Dit is zó'n herhaling van zetten. Ik heb gisteren en vandaag
aangegeven hoe ik tegenover een verlenging sta. Daar kan
ik echt niks meer aan toevoegen.
De heer Van Ojik dankte mij voor de antwoorden, wat ik
weer in hém waardeer. Hij voegde daar toch nog wel een
vraag toe: zijn er nou echt geen alternatieven? Ik hoop
aangegeven te hebben dat in het afwegingskader van de
wet altijd gekeken zal worden wat het antwoord is op die
vraag. Als er ook maar enige reden is om een andere route

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

te kiezen dan die van de ministeriële regeling met spoed,
dan zal die andere route gekozen worden. Als die afweging
niet zo plaats zou vinden, dan weet de Kamer de betreffende
minister te vinden. Ik ben er dus echt van overtuigd dat ik
de heer Van Ojik op dat gebied gerust kan stellen.
Dan heeft de heer Van Ojik samen met de heer Van Raan
de motie op stuk nr. 23 ingediend, waarin de regering wordt
verzocht de gewijzigde Verzamelwet Brexit nogmaals aan
de Raad van State voor te leggen. Ik gaf al aan dat dat
ongebruikelijk is, maar daarnaast tikt de klok ook gewoon
door. 29 maart komt vanzelf nader. Als uw Kamer bij
meerderheid instemt met de wet, zal de Eerste Kamer ook
een gewone behandeling willen. Die wil ook een schriftelijke
vragenronde en een debat. Ik ga dan dus heel veel van hun
tijd vragen. Naast de argumenten die ik al met u gedeeld
heb, vrees ik dat ik die tijd gewoon niet heb voor 29 maart,
dus de motie op stuk nr. 23 moet ik toch echt ontraden.
Mevrouw Ploumen gaat zich naar aanleiding van het debat
en mijn oordeel over de amendementen nader verstaan
met haar fractie. Ik hoop natuurlijk op een welwillend oordeel.
Zij heeft een motie, op stuk nr. 24, ingediend over de dubbele nationaliteit, een punt waar wij het over hadden. Zij
verzoekt de regering om nog voor het feitelijke vertrek van
het VK uit de EU een uitzonderingsbepaling voor alle personen die onder het uittredingsverdrag of onder een eventuele
harde brexit vallen, op te nemen in de Rijkswet op het
Nederlanderschap. Deze motie vraagt toch echt om een
ingrijpende wetswijziging en ik heb omstandig aangegeven
waarom ik die niet noodzakelijk en passend vind. Deze motie
moet ik helaas dus toch ontraden.
De heer Van Raan zei eigenlijk dat ik op geen vraag was
ingegaan. Ik kan mij toch echt herinneren dat ik een uitgebreid debat met u had, waarin ik u ook nog vragen heb
gesteld. Wij hebben dus wel degelijk een hele gedachtewisseling gehad. U vroeg naar het fokverbod. Precies diezelfde
vraag heeft u gisteren gesteld en waarschijnlijk krijgt u nu
dan ook hetzelfde antwoord. Het antwoord is dus, net als
gisteren, dat ik dat niet logisch vind. Ik vond het toch een
beetje vreemd dat u suggereerde dat dierenleed mij niet
zou interesseren. Wat heeft u er eigenlijk aan om dat te
suggereren? Natuurlijk interesseert dat mij wel. Natuurlijk
interesseert dat mijn collega's wel. Natuurlijk is dat wel een
overweging bij deze wet.
Dan heeft de heer Van Raan twee moties ingediend. In de
motie op stuk nr. 25 wordt de regering verzocht voorbereidingen te treffen, zodat uiterlijk 29 maart de import van
levende dieren vanuit het Verenigd Koninkrijk volledig wordt
gestaakt. Er is eerder gesproken over paniekmaatregelen.
Ja, dit lijkt mij nou een paniekmaatregel. Wij zullen dat ook
na 29 maart op een fatsoenlijke manier doen, maar wij zullen dat niet volledig staken. De motie moet ik dus ontraden.
In de motie op stuk nr. 26 wordt de regering verzocht om
als onderdeel van de voorbereidingen een fokverbod en
een exportverbod in te stellen. Ook dat, namelijk om dit na
een brexit volledig stop te zetten, valt in de categorie
paniekmaatregelen. Ook deze motie moet ik dus ontraden.
Mevrouw Van Weerdenburg zegt dat dit vangnetartikel echt
afwijkt van eerdere vangnetartikelen, omdat het ook

24 januari 2019
TK 45

45-10-53

betrekking heeft op EU-wetgeving. Ook dat is niet zo. Er
zijn eerder vangnetartikelen geweest die verwezen naar
EU-wetgeving, bijvoorbeeld de Woningwet.
De heer Omtzigt heeft een aantal moties ingediend. De
eerste is de motie op stuk nr. 27. Die verzoekt de regering
in verband met een grote kans op een no-dealbrexit de leiding te nemen in een publiek-private samenwerking om
tijdig een inspectiepost in te richten om levende dieren te
keuren. Deze motie vraagt de regering een taak over te
nemen die bij het bedrijfsleven ligt. Dat is een taak waar
we ook nadrukkelijk contact over hebben met het bedrijfsleven, die we op alle mogelijke manieren faciliteiten maar
die we niet overnemen. Dus deze motie moet ik toch ontraden.
De motie op stuk nr. 28 verzoekt de regering binnen twee
weken een oplossing te hebben voor Nederlandse chauffeurs die een verlenging hebben aangevraagd van hun rijbewijs, maar die door de chaos bij het CBR geen geldig rijbewijs hebben. Dit heeft bij mijn beste weten niets met de
brexit te maken. Ik kan hier dus geen oordeel over geven.
Ik kan mijn collega van IenW vragen hier een oordeel over
te geven. Ik kan alleen maar zeggen: ontraden, want ik kan
de motie niet beoordelen. Maar ik wil best de collega van
IenW vragen om hier een brief over te sturen.
De voorzitter:
Maar wij gaan hier dinsdag over stemmen. Ik kijk dus even
hoe we dat ...
Minister Blok:
Maar ik kijk ook naar de voorzitter. Het heeft namelijk echt
niks met de brexit te maken. Dus ik kan alleen maar zeggen:
ik ga er niet over, ik kan mijn collega wel vragen ...
De voorzitter:
De heer Omtzigt heeft twee mogelijkheden: aanhouden of
in stemming brengen.

Minister Blok:
Ik kan een motie die ik niet kan beoordelen, alleen ontraden
totdat het moment daar is dat de collega die erover gaat,
daar een oordeel over heeft kunnen uitspreken.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat snap ik, maar ik hoop op een snel bericht van die collega.
Minister Blok:
Dat zal ik overbrengen.
Dan de motie op stuk nr. 29, van de heer Omtzigt en
mevrouw Van der Graaf. Daarin wordt geconstateerd dat
de Europese Commissie al een groot aantal documenten
gepresenteerd heeft op de brexit preparedness website. In
de motie staat voorts: van mening dat deze maatregelen
ruim van te voren bekend waren. En de motie verzoekt de
regering voor deze bepalingen geen ministeriële regelingen
onder van artikel X van de Verzamelwet Brexit te gebruiken.
Zo stellig als deze motie het zegt, kan ik het niet garanderen.
Ik heb al aangegeven dat we uiterst terughoudend zullen
zijn en dat naarmate een terrein uitgebreider is voorbereid,
de kans kleiner is. Dus de kans is hier kleiner. Maar hier
blijft toch ook gelden dat ook voor de Europese Commissie
geldt dat zij in een onbekende situatie naar beste vermogen
probeert in te schatten hoe regelgeving precies aangepast
moet worden. Ik kan niet garanderen dat ook een Europese
Commissie daar niet een eventualiteit over het hoofd ziet.
Dus zo stellig als deze motie nu gesteld is, moet ik haar
ontraden.
Voorzitter. Ik hoop hiermee ook de vragen in tweede termijn
beantwoord te hebben.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we ook aan het eind gekomen
van dit debat over de Verzamelwet Brexit.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.

De heer Omtzigt (CDA):
Deze vraag heb ik gisteren ook gesteld, en ik hoopte dat die
schriftelijk beantwoord zou worden. Maar dat was niet het
geval. Ik hoop zo snel mogelijk een brief of bericht te krijgen
van de staatssecretaris dan wel de minister van IenW. Ik
weet even niet onder wie het valt. En dan kijken we alsdan.
De voorzitter:
En mocht het niet het geval zijn?
De heer Omtzigt (CDA):
Ik hoop op in ieder geval een bericht voor dinsdag.
De voorzitter:
Ik vind het oordeel op dit moment toch van belang, zodat
ook anderen weten waar ze aan toe zijn.

De voorzitter:
Over de ingediende moties, over de Verzamelwet en over
de amendementen zullen we volgende week dinsdag
stemmen. Ik dank iedereen. Voordat ik de vergadering sluit,
wil mevrouw Leijten nog een opmerking maken.
Mevrouw Leijten (SP):
Gezien het principiële karakter van artikel X en de vraag
welke middelen wij uit handen geven, zou ik graag willen
aankondigen dat ik volgende week hoofdelijk wil stemmen
over het amendement op stuk nr. 6 over het wel of niet
handhaven van het decreet/besluit in het wetsvoorstel.
De voorzitter:
Dat gaan we doen. Dank u wel.
Ik dank de minister, ik dank de Kamerleden. Ik dank eigenlijk
iedereen in de zaal en de mensen die dit debat hebben
gevolgd.

Tweede Kamer

Verzamelwet Brexit

24 januari 2019
TK 45

45-10-54