Voorzitter
dit onderwerp debatteren, maar dat kan wat ons betreft
ook in een algemeen overleg in januari.
Mevrouw Langkamp (SP): Voorzitter. Wij steunen het
verzoek dat, naar ik begrijp, in eerste instantie is gericht
op het verkrijgen van een brief van de minister. Daarna is
er bij ons eventueel steun voor een debat. Ik heb
vanochtend nog schriftelijke vragen gesteld over dit
onderwerp. Misschien dat de beantwoording daarvan
meegenomen kan worden in de brief.
De heer Dibi (GroenLinks): Voorzitter. Ook ik steun het
verzoek om een brief. Ik ben ook geneigd om het verzoek
om een debat te steunen omdat Nederland heel erg
hoog scoort als het gaat om babysterfte. Ik wil dat het
kabinet in ieder geval in de brief terugkomt op twee
zaken. Het onderzoek is gebaseerd op cijfers uit 2004.
Hebben reeds ingezette maatregelen al effect gehad? Dus
met mevrouw Arib vraag ik wat de laatste stand van
zaken is. Is het bovendien mogelijk om zwangerschapsvoorlichting verplicht onderdeel van de inburgeringscursussen te maken, omdat de kans op sterfte bij
allochtone vrouwen hoger is?
De heer Cramer (ChristenUnie): Voorzitter. Ook de
ChristenUnie steunt het verzoek om een brief, overigens
met de aanvullingen die door collega’s gepleegd zijn. Ik
ben geneigd om mevrouw Agema te steunen in haar
suggestie om het in een algemeen overleg te bespreken.
De voorzitter: Mevrouw Arib, ik heb geconcludeerd dat
er in ieder geval steun is voor het vragen van een brief,
evenals voor het verzoek om de vragen van mevrouw
Langkamp daarbij te betrekken.
Mevrouw Arib (PvdA): Ik ben in elk geval blij met de
steun voor een debat. De wijze en het tijdstip waarop dat
debat moet plaatsvinden, is ook afhankelijk van de
hoeveelheid informatie. Als het echt om heel veel
informatie gaat, is het lastig om het debat al volgende
week te houden. Het lijkt mij goed om als de brief er
eenmaal is, daarover verder met elkaar te overleggen. Ik
hoop dat die ons binnenkort bereikt.
De voorzitter: Akkoord. Dan sturen wij dit deel van het
stenogram door naar het kabinet, zodat de brief er
volgende week is. Op basis daarvan kan dan een besluit
worden genomen.
Het woord is aan mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Ik heb schriftelijke
vragen gesteld aan de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid over leeftijdsdiscriminatie bij het CWI.
De antwoorden daarop hadden al binnen moeten zijn,
maar zijn er nog niet. Ik zou ze graag nog voor het
kerstreces willen ontvangen.
De voorzitter: Ik stel voor, het stenogram van dit
gedeelte van de vergadering door te geleiden naar het
kabinet.
Daartoe wordt besloten.
De voorzitter: Het woord is wederom aan mevrouw
Karabulut.

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Op 11 november
jongstleden heb ik het kabinet om een reactie gevraagd
op de kritiek die is geuit door Hans van Hulst op het
rapport van de taskforce Antillianen. Ik heb dat verzoek
een week later herhaald. Ik heb tot nu toe echter nog
helemaal niets gehoord van het kabinet. Ik zou het wel zo
netjes vinden als dat alsnog gebeurde.
De voorzitter: Ik stel voor, het stenogram van dit
gedeelte van de vergadering door te geleiden naar het
kabinet, zodat uw verzoek wordt gehonoreerd.
Daartoe wordt besloten.
De voorzitter: Het woord is aan mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP): Voorzitter. Ik heb ook twee series
schriftelijke vragen die nog niet beantwoord zijn en
waarop ik graag alsnog antwoord krijg. Dat betreft
allereerst een serie aanvullende vragen op eerdere
antwoorden over uitblijvende zorg door een defecte tillift.
De andere serie vragen gaat over ontslagen bij Philadelphia. Er is daarover van alles in het nieuws, dus ik zou
het prettig vinden als wij daarop antwoord krijgen.
Mijn volgende verzoek betreft vragen die ik heb
ingediend op 24 november jongstleden. Die behoeven
nog niet beantwoord te zijn, maar ze gaan allemaal over
de Wet maatschappelijke ondersteuning, waarover wij de
volgende week een algemeen overleg hebben. Wij
vragen de staatssecretaris om de vragen vóór dat AO te
beantwoorden.
De voorzitter: Ik stel voor, het stenogram van dit
gedeelte van de vergadering door te geleiden naar het
kabinet.
Daartoe wordt besloten.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar
2009 (31700-XIV);
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Diergezondheidsfonds voor het
jaar 2009 (31700-F).
De algemene beraadslaging wordt hervat.
©
Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. De wereld is wakker
geschud door de voedselcrisis, klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, watercrisis en kredietcrisis. Dat wil zeggen: de
wereld had wakker geschud kunnen zijn. Het is echter
bekend dat niets zo moeilijk is als iemand wakker
schudden die doet alsof hij slaapt. Het kabinet maakt met
name op het dossier van LNV sterk de indruk niet van
zins te zijn wakker geschud te worden. De minister
verkeert nog duidelijk in de ontkenningsfase als het gaat
om de zeer negatieve impact van de veehouderij op tal
van crises die de wereld raken.

11 december 2008
TK 36

36-3171

Thieme
Al deze crises zijn veroorzaakt door de hebzucht van
de westerse mens. In een drang naar meer hebben wij
verzaakt, de zorg voor onze natuurlijke leefomgeving, de
medemens en de dieren op ons te nemen. De mens is de
enige soort die doelbewust zijn eigen leefomgeving
vernietigt. Wij putten de natuurlijke rijkdom liever op een
korte termijn uit, dan dat wij op dit onvervangbare
kapitaal sparen voor anderen en voor de toekomstige
generaties. Wij maken kleingeld van het meest waardevolle dat wij hebben. De grote gevolgen van de crisis
worden steeds zichtbaarder. De Verenigde Naties
waarschuwen dat volgend jaar meer dan een miljard
mensen elke avond met honger naar bed gaan. En dat
terwijl in het Westen meer dan een miljard mensen lijden
aan ernstig overgewicht.
De millenniumdoelen zijn verder weg dan ooit. De
vernietiging van biodiversiteit en het uitsterven van
dieren en planten gaat in een razend tempo door. Ruim
25% van alle zoogdiersoorten wordt met uitsterven
bedreigt. Nederland heeft de twijfelachtige eer, in Europa
het centrum te zijn van de handel in bedreigde diersoorten. Door de voortdurende kap van het tropisch
regenwoud zal het aantal bedreigde diersoorten alleen
nog maar verder stijgen. Het Wereld Natuur Fonds
becijferde onlangs dat wij twee aardbollen nodig hebben
als elke wereldburger zou consumeren wat wij, Nederlanders, consumeren. Wij nemen daarmee, letterlijk, een
hypotheek op de toekomst van onze kinderen en
kleinkinderen.
Terwijl de wereld in brand staat, lijkt de grootste zorg
van dit kabinet de kredietcrisis te zijn. De oplossing die
dit kabinet aandraagt voor de kredietcrisis bestaat vooral
uit een oproep om meer te consumeren. Bewindslieden
verdringen zich voor de camera om zich te profileren als
redder van ons spaargeld. Voor het opruimen van de
scherven van de graaicultuur en de financiële sector is
plotseling ruim 20 mld. beschikbaar. Het blijft echter
oorverdovend stil onder de bewindslieden als wij praten
over de aanpak van die andere crises in de wereld.
Maatregelen voor een beter klimaat, een schoner milieu,
een robuuste natuur moeten namelijk strijden voor elke
euro belastinggeld. De eerstverantwoordelijke minister
gaat onderwijl als een marskramer de wereld rond om
anderen te verleiden – om met haar woorden te spreken
– om minstens net zo veel te consumeren als wij.
De Partij voor de Dieren is nog een kleine partij. Wij
komen natuurlijk nog maar net kijken. Wij kunnen onze
vinger opsteken of onze vinger op de zere plek leggen.
Maar het is zoals collega Waalkens al eens opmerkte: de
Partij voor de Dieren bepaalt inmiddels de agenda als het
gaat om dierenwelzijn, maar het zijn de coalitiepartijen
die de uitkomst van het debat bepalen. Daar heeft hij
gelijk in. Dat legt een zware verantwoordelijkheid bij die
coalitiepartijen en bij de andere partijen die hun kiezers
beloven op te komen voor de rechten en het welzijn van
dieren. Ik kom daar nog op terug. Telkens wanneer de
vinger op deze zere plek wordt gelegd in het beleid van
deze minister, is haar voornaamste reactie: negeren,
frustreren, vertragen en blokkeren. En het gaat niet
alleen om de zere plekken in het beleid van deze
minister. Zij frustreert ook het duurzaamheidsbeleid van
het hele kabinet. Wanneer collega-ministers van VROM
en voor Ontwikkelingssamenwerking pleiten voor een
vermindering van de vleesconsumptie, zorgt de
landbouwminister ervoor dat voor elke kilo vlees die in

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

Nederland minder geconsumeerd wordt, minstens drie
kilo meer vlees geconsumeerd wordt in China.
De heer Graus (PVV): Het is fijn om te horen dat de
PvdD de agenda bepaalt. Het gaat altijd over bioindustrie, maar dat hebben de consumenten in de hand,
wij niet. Nu de PvdD toch de agenda bepaalt: waarom
steunt de PvdD de PVV niet in het gevecht tegen rituele
afslachting van dieren? Waarom zegt zij dat het wel mag
als het verdoofd gebeurt? Waarom steunt zij ons niet in
het levenslange houdverbod? Waarom steunt zij ons niet
met minimale straffen voor dierenbeulen? Waarom
steunt de PvdD ons niet als zij zo graag de agenda wil
bepalen? In deze diervriendelijke dingen laat zij ons
vallen als een baksteen.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik ben blij dat de heer Graus
mij de mogelijkheid geeft om aan te geven wat onze
agenda is voor de onderwerpen die hij heeft aangestipt.
Wij hebben een initiatiefwetsvoorstel ontworpen
waarmee wij een einde willen maken aan het onverdoofd
ritueel slachten van dieren. Wij vinden namelijk dat het
dierenleed daarbij ontoelaatbaar groot is. Wij vinden de
vrijheid van godsdienst in ons land een groot goed, maar
dit houdt op waar dierenleed begint. Rituelen, zoals het
uitspreken van een gebed voordat het dier wordt
geslacht, doen op zich geen afbreuk aan het welzijn van
dieren. De heer Graus wil ook die rituelen verbieden.
Voor ons staat daarin de vrijheid van godsdienst voorop.
Wij vinden wel dat mensen dat soort vlees, halal of
koosjer, niet ongevraagd op hun bord moeten krijgen.
Wij zijn dus voor een strenge en controleerbare
certificering en etikettering van het ritueel geslachte
vlees.
De heer Graus (PVV): Daar gaat het niet om. Ik heb zelf
ook rituelen. Ik maak iedere avond een kruisje op het
hoofd van mijn hond en ik maak zelf ook een kruisje. Dat
zijn mijn rituelen. Ik heb niets tegen rituelen. Het gaat
erom dat van ritueel slachten miljoenen dieren per jaar
de dupe zijn. Onze dieren worden afgeslacht en liggen te
stikken in hun eigen bloed. Mevrouw Thieme weet toch
ook hoe dat verdoven gaat? Dat gaat ook niet zonder
slag of stoot. Waarom is zij niet gewoon tegen rituele
afslachting van dieren?
Mevrouw Thieme (PvdD): Wij zijn tegen onverdoofd
ritueel slachten; dat is heel duidelijk. Wij vinden dat elke
inbreuk op het dierenwelzijn in het slachtingsproces
onmiddellijk ongedaan gemaakt moet worden. Dat begint
met het verdoven van dieren als je die zou willen
slachten. Daarnaast vinden wij het belangrijk dat mensen
zich steeds meer moeten realiseren of het wel de moeite
waard is om zoveel dieren te slachten voor de lekkere
trek van vijf minuten. Daar hoor ik de heer Graus weinig
over, terwijl hij zelf ook vegetariër is. Ik hoor hem zelden
zeggen dat het raar is dat wij jaarlijks 500 miljoen dieren
over de kling jagen, alleen omdat wij elke dag zo graag
een stukje vlees willen hebben tegen zo laag mogelijke
kosten. Dat is de bio-industrie die ik graag met de heer
Graus zou willen bestrijden.
De heer Graus (PVV): Ik ben inderdaad vegetariër, maar
ik kan niet voor anderen beslissen. Ik ben ook pas sinds
vijf of zes jaar vegetariër. Tot die tijd heb ik gewoon vlees
gegeten. Ik kan niet voor anderen beslissen of zij vlees

11 december 2008
TK 36

36-3172

Thieme
mogen eten. Bij het ritueel slachten gaat het om de
manier van slachten. Het gaat niet om het ritueel, maar
om de manier. In onze slachterijen gaat dat anders en
minder dieronvriendelijk dan bij rituele slachting. Ik heb
ook nog geen antwoord gehad op mijn vragen over de
minimumstraffen en het levenslang houdverbod.
Waarom steunt de PvdD ons niet om een dierenmishandelaar een levenslang verbod op het houden van
dieren te geven of om hem gewoon twaalf maanden de
bak in te laten draaien?
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik denk dat wij geen meningsverschil hebben over het verbieden van het onverdoofd
ritueel slachten. Wij zijn principieel tegen minimumstraffen. Het dient geen doel en zorgt er absoluut niet
voor dat delicten verminderd worden. Dat blijkt uit
onderzoek en vergelijkend onderzoek in andere landen.
Wij vinden dat niet passen in ons rechtsstatelijk systeem.
Die juridische discussie wil ik graag met de heer Graus
voeren, maar het lijkt mij te ver gaan om dat tijdens de
behandeling van de landbouwbegroting te doen. De heer
Graus vindt in mij een medestander voor het levenslang
houdverbod. Wij willen dat er zo snel mogelijk een
levenslang houdverbod komt voor mensen die keer op
keer dieren mishandelen.
De heer Graus (PVV): Ik heb nog steeds geen antwoord
gehad. De PVV is tegen ritueel slachten. Mevrouw
Thieme zegt dat wij geen meningsverschil hebben, maar
wij hebben juist een duidelijk meningsverschil. De PvdD
is voor rituele afslachting, weliswaar bedwelmd, maar de
PVV is tegen rituele afslachting. Wij zijn hier dus de partij
voor de dieren.
De voorzitter: Nu is het helder. Mevrouw Thieme heeft
het woord en ik stel voor dat zij haar betoog vervolgt.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik was gebleven bij mijn punt
dat de minister het kabinet frustreert als het gaat om het
duurzaamheidsbeleid. Elke voorzichtige stap die het
kabinet zet in de richting van mededogen en duurzaamheid, wordt door deze minister afgestraft met drie
stappen de verkeerde kant uit ter kennelijke compensatie.
Ik zal dit nader toelichten.
Wie geen zin heeft om de wensen van de Kamer te
respecteren, kan zich maar beter niet aanmelden voor
een ministerspost. Minister Verburg lijkt echter volledig
andere opvattingen te hebben over de verhouding tussen
Kamer en kabinet. De minister negeert keer op keer de
wens van de Kamer om duurzaamheid en dierenwelzijn
een prominentere plek te geven in het beleid. Zij legt
moties stelselmatig naast zich neer. Ik heb hier eens een
overzicht van gemaakt, overigens niet uitputtend, want
daarvoor zou mijn spreektijd ontoereikend zijn, hoewel ik
daar niet op bezuinigd heb.
Toen de Kamer zich bijvoorbeeld uitsprak tegen de
drukjacht, gaf de minister toestemming voor het
afschieten van ruim 5000 wilde zwijnen, terwijl uit
wetenschappelijk onderzoek blijkt dat afschieten alleen
maar zorgt voor meer zwijnen en een onnatuurlijke
populatiedynamiek. En toen zij tegen de wens van de
Kamer in de drukjacht toestond, werd zij tot twee keer
toe door de rechter teruggefloten.
Toen de Kamer een eind wenste te maken aan de
kooihuisvesting voor kippen, kwam de minister met een
kooi met een behangetje. Zij noemt dat ″kolonie-

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

huisvesting″, maar eigenlijk bedoelt zij dat zij kippen
weer jarenlang heeft veroordeeld tot strafkolonies.
Toen de Kamer besloot om geen import van soja meer
toe te willen staan die gepaard gaat met natuurvernietiging en slavernij, toonde de minister zich
Oost-Indisch doof. Wanhopige boeren worden van hun
land verdreven. Miljoenen hectares regenwoud zijn
inmiddels gekapt door multinationals die veevoer
verbouwen voor onze westerse veestapel. De minister
vindt echter dat het bedrijfsleven dat maar samen met
maatschappelijke organisaties moet oplossen, terwijl
toch iedereen weet dat, zeker met de aanhoudende
kredietcrisis, de markt geen ethiek kent. Er ligt voldoende
gecertificeerde soja op de plank om aan de Nederlandse
vraag te voldoen en er is een aangenomen motie die
daarom vraagt. Zo moeilijk hoeft dat toch niet te zijn?
De minister maakt er niet alleen een gewoonte van om
aangenomen moties naast zich neer te leggen, zij stelt
ook regelmatig dat zij ze niet kan uitvoeren, zonder dat
zij zich de moeite getroost om zich daar ook maar
enigszins voor in te spannen. Denken in onmogelijkheden heet dat.
Zo komt er tegen de wens van de Kamer in geen
verplicht cameratoezicht op veemarkten en wordt het
couperen van paardenstaarten niet aangepakt. En de
minister vond het, ondanks uitdrukkelijk verzoek van de
Kamer, niet nodig om de juridische mogelijkheden te
onderzoeken om een einde te maken aan de import van
foie gras, waarvoor ganzen het gruwelijke dwangvoederen ondergaan.
De motie om een pas op de plaats te maken met de
toelating van genetisch gemanipuleerde gewassen werd
niet eens echt in overweging genomen. De minister vaart
ook daarin nietsontziend haar eigen koers, ondanks dat
de Kamer haar gewaarschuwd heeft voor de klippen die
aan de horizon opdoemen. Genetisch gemanipuleerde
gewassen zijn niet veilig en horen hier niet thuis. De
langetermijnrisico’s zijn niet in kaart gebracht en
bovendien worden boeren afhankelijk gemaakt van
enkele multinationals, zoals Monsanto en Syngenta. De
grote vraag is natuurlijk waarom de minister de
vleesindustrie wil paaien met het toelaten van deze
veevoergewassen. Waarom dient zij wel hun kortetermijnbelangen en niet de belangen van de biologische
landbouw, die enorme risico’s loopt op besmetting? En
waarom presenteert zij zich als slachtoffer van Europa?
Zij is toch uiteindelijk een van de grootste aanstichters
van het duurzame gmo-beleid van de Europese Unie?
Mijn rijtje met niet uitgevoerde moties is niet limitatief.
Een minister mag van mij best een beetje eigenwijs zijn,
maar de Kamer dient te worden gerespecteerd. Deze
minister doet anders: zij zet gewoon haar oogkleppen
wat strakker, doet haar oordoppen in en gaat het
parlement en de sector voor op een doodlopende weg.
De minister staat in dat opzicht volkomen buiten de
werkelijkheid. Ik ben ervan overtuigd dat de dossiers
landbouw, natuur en voedselkwaliteit niet onder één
ministerie moeten vallen. Te vaak blijkt dat de gevestigde
landbouwbelangen prevaleren boven het beschermen
van natuurwaarden en een betere voedselkwaliteit. Zo’n
ministerie heeft dan ook geen bestaansrecht.
Het is niet alleen de minister die Kamermeerderheden
negeert. Zij krijgt ook steeds de kans vanuit de coalitie,
die de moties nota bene gesteund heeft, om moties
naast zich neer te leggen. Ik doel op de Partij van de
Arbeid en de ChristenUnie. De minister kan met hun

11 december 2008
TK 36

36-3173

Thieme
steun ook de uitvoering van moties frustreren. Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is voor deze coalitiepartijen kennelijk geen breekpunt. De PvdA en de
ChristenUnie lijken het ministerie van LNV te zien als een
portefeuille van spek en bonen. Niet iets dus om een
coalitie over te laten struikelen. De coalitie wordt
overschaduwd door het CDA, die dit ministerie
beschouwt als het ministerie van melk en honing, met de
nadruk op melk.
Kiezersbedrog weegt kennelijk minder zwaar dan
onvoorwaardelijke steun aan het kabinetsbeleid, ook al is
dat strijdig met de verkiezingsprogramma’s van deze
twee coalitiepartijen. Hoe gaat de ChristenUnie aan haar
achterban uitleggen dat zij nu ineens instemt met de
huisvesting van kippen in kooien? In haar verkiezingsprogramma staat immers dat de overheid huisvesting van
pluimvee naar scharrel- en vooral uitloopsystemen dient
te stimuleren. Hoe kan de PvdA aan haar kiezers
verantwoorden dat, tegen haar verkiezingsbelofte in,
dieren in natuurgebieden vogelvrij zijn verklaard en
afgeschoten mogen worden voor de lol van plezierjagers? Dat dient geen enkel redelijk doel. Hoe kunnen
deze fracties instemmen met het groeiende aantal
diertransporten naar de uithoeken van Europa, terwijl
zowel PvdA als de ChristenUnie naar hun kiezers de
wens hebben geuit die te willen verkorten of alleen als
uitzondering te willen toestaan?
Wij hebben hier overduidelijk te maken met georganiseerd kiezersbedrog. Maar niet alleen dat. Ook de
CDA-minister heeft verschillende gezichten. Zo huilde zij
onlangs krokodillentranen omdat zij niet kan verhinderen
dat duizenden levende varkens op transport naar
Russische slachthuizen zullen worden gezet om daar
direct te worden gedood. Zij vertelde er niet bij dat zij als
Kamerlid heeft ingestemd met het amendement van
CDA’er Ormel dat strengere nationale eisen aan
transportrichtlijnen verbiedt. Ik ben blij dat zij dat
achteraf niet gewild blijkt te hebben. Ik kom de minister
dan ook graag tegemoet. Ik ben voornemens om een
motie in te dienen om deze fout recht te zetten. Ik reken
in ieder geval op de steun van de PvdA en de ChristenUnie, gezien hun vorige stemgedrag.
De landbouwportefeuille is voor veel fracties een
portefeuille van spek en bonen. Geen van de coalitiepartijen heeft het lef het CDA tegen te spreken als puntje
bij paaltje komt. Nog niet, tenminste. Abraham Lincoln
wist het al: ″You can fool all the people some of the time,
and some of the people all the time, but you cannot fool
all the people all the time.″ Een kwestie van tijd dus.
Kijk naar het verbod op de nertsfokkerij. ChristenUnie
en CDA zien dat niet binnen tien jaar gerealiseerd. De
goudgerande saneringsregeling van 536 mln. is hun te
kostbaar. Intussen wordt door diezelfde partijen zonder
blikken of blozen de paddosector om zeep geholpen. Een
overgangsregeling werd daarbij niet eens besproken.
Deze coalitie meet met twee maten. Voor mij is het
onbegrijpelijk dat de politiek met dergelijke hypocrisie
weg denkt te kunnen blijven komen. Wij leven immers in
een land waarin de burgers de bontfokkerij in overgrote
meerderheid afwijzen en waarin burgers tolerant willen
zijn ten opzichte van een vrije keuze op het gebied van
softdrugs.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik vraag mevrouw
Thieme om het verschil duidelijk te maken tussen de

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

legitieme business in de nertsensector en de nietlegitieme business in de paddosector.
Mevrouw Thieme (PvdD): De paddosector heeft
jarenlang kunnen werken in het vertrouwen dat de
overheid die niet ineens als crimineel of als illegaal kan
betitelen. Dat is zelfs tot aan de Hoge Raad uitgevochten.
De paddosector doet geen vlieg kwaad, maar is
rücksichtslos buiten werking gesteld. Dat is een politieke
keuze. Ik heb daar respect voor als het om de ChristenUnie gaat. Vreemd is dat er voor die sector geen
schadevergoedingsregeling komt. Bij de nertsenfokkerijen, waar al jarenlang tegen geprotesteerd wordt en
waar al jarenlang maatschappelijk draagvlak bestaat voor
afschaffing, wordt moeilijk gedaan over de veel te hoge
schadevergoeding. Daar wil men blijkbaar niet aan
beginnen.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik vind het een
merkwaardige vergelijking. Dat is niet erg. Dat ben ik wel
gewend van mevrouw Thieme. Dat zij de agrarische
sector zonder enige vorm van proces als crimineel
betitelt stuit mij echter tegen de borst.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik dien slechts een aanklacht
in tegen het dierenleed dat wij met zijn allen veroorzaken.
De minister legt moties naast zich neer en gaat
ogenschijnlijk onverstoorbaar haar gang met het negeren
van de wensen van de Kamer. De coalitiefracties van
PvdA en ChristenUnie gedragen zich als tandeloze
tijgers, die verzaken om de minister ter verantwoording
te roepen. Ondertussen voert de minister ook binnen
haar eigen departement een tegenstrijdig beleid. Zo
worden natuurwaarden zonder pardon geofferd aan de
landbouwbelangen en worden beschermde wilde dieren,
zoals wilde zwijnen, reeën en herten, keer op keer
vogelvrij verklaard. Ondertussen worden wel miljoenen
euro’s belastinggeld weggegooid aan pseudomaatregelen voor de bescherming van leefgebieden. De minister
stelt jaarlijks miljoenen euro’s beschikbaar voor het
instellen van foerageergebieden om ganzen weg te
houden van landbouwgronden. Op zich is dat een goede
zaak, maar plezierjacht op hazen, konijnen, fazanten,
eenden en duiven is in deze gebieden gewoon toegestaan. Dus juist in gebieden waar ganzen worden geacht
te grazen, te rusten, te leven, hebben ze grote kans om
door het geknal van jachtgeweren opgejaagd te worden.
Geen wonder dat ze zich buiten die gebieden begeven!
Hoe kan deze tegenstrijdigheid in het eigen beleid
worden uitgelegd aan de belastingbetaler?
Een ander voorbeeld van zwalkend beleid is dat
rondom natuur- en milieueducatie voor kinderen. De
minister neemt de moeite om kinderboerderijen een
educatieve functie toe te dichten omdat zij het belangrijk
vindt te laten zien hoe op respectvolle wijze met dieren
moet worden omgegaan. Ik juich dat toe, want hoe
eerder je daarmee begint, hoe beter, maar wat ik niet
begrijp is dat bijvoorbeeld konijnen maar ook andere
dieren op menig kinderboerderij worden gehuisvest in
hokken die voor hen totaal niet geschikt zijn. Wat leer je
de kinderen dan? Waarom stelt de minister geen
voorwaarden aan de verzorging van dieren en hun
huisvesting op deze kinderboerderijen? Het is op zijn
minst merkwaardig te noemen dat zij miljoenen euro’s
subsidie geeft aan het Landelijk Informatiecentrum

11 december 2008
TK 36

36-3174

Thieme
Gezelschapsdieren, bedoeld om mensen ervan bewust te
maken hoe dieren moeten worden gehouden, maar
vervolgens verzaakt om deze informatie zelf te vertalen
naar de praktijk op kinderboerderijen. Bovendien is de
minister wel druk doende met het voorlichten van
mensen over het houden van dieren, maar bekommert zij
zich niet over de afgedankte dieren. Daardoor zijn
honderden opvangcentra in ons land overgeleverd aan
de goedheid van particulieren die zich opwerpen om dit
probleem wel aan te pakken. Dat is het afschuiven van
verantwoordelijkheden. Mensen en dieren worden in de
kou gezet als geïnvesteerd moet worden in de renovatie,
als er een ziekte uitbreekt of als gemeentebeleid
belemmert om de zorgplicht die wij voor dieren hebben
goed uit te oefenen. Wij hebben het er al over gehad: het
dierentehuis in Aarle-Rixtel dat volgende week al
gesloten kan worden. Ik roep de minister op om actief
mee te zoeken naar een oplossing voor de zieke en oude
dieren die rondom de kerst op straat dreigen te worden
gezet of zelfs het nieuwe jaar niet zullen halen bij gebrek
aan landelijk beleid.
Voorzitter. De inconsistentie in het beleid van de
minister is ook zichtbaar in haar lobby in Brussel. Zo
heeft zij op eigen houtje tegen het advies van het
Planbureau voor de Leefomgeving, de Algemene
Rekenkamer en het Centrum voor Landbouw en Milieu,
stug door gelobbyd voor de maximale uitbreiding van
het melkquotum. Nu mag Nederland dus meer melk
produceren met alle negatieve effecten voor de
broeikasgasuitstoot, ammoniakuitstoot en dierenwelzijn
van dien. Maar vervolgens wordt er per 1 januari ook een
ruimhartige opslagsubsidie verstrekt omdat er te veel
boter is geproduceerd! Deze minister heeft dus letterlijk
boter op haar hoofd!
De heer Atsma (CDA): Voorzitter. Mevrouw Thieme heeft
de minister eerder in haar betoog verweten dat zij
onvoldoende zou luisteren naar de Kamer, waarmee ik
het overigens niet eens ben. Vervolgens zegt zij net dat
de minister iets doet wat haar niet welgevallig is, maar
het is wel wat de overgrote meerderheid van de Kamer
wilde, namelijk pleiten voor verruiming van het
melkquotum. Wat moet ik nu met deze dubbele moraal
die mevrouw Thieme hier uitstraalt?
Mevrouw Thieme (PvdD): Dat de minister moties die
passen in haar eigen dieronvriendelijke beleid wel wil
uitvoeren, verbaast mij helemaal niets, maar als er
moties worden ingediend die tegen haar eigen beleid
ingaan, die dus diervriendelijker en milieuvriendelijker
zijn, schuift zij gewoon terzijde. Daarnaast heb ik in mijn
verhaal aangetoond dat de minister ook nog eens
tegenstrijdig beleid voert, dus verhogen van het
melkquotum en als er te veel boter wordt geproduceerd
per 1 januari extra subsidie geven om het te kunnen
opslaan. Dat is toch onverantwoord beleid dat niet is uit
te leggen aan de belastingbetaler?
De heer Atsma (CDA): Voorzitter. Mevrouw Thieme
antwoordt niet op mijn vraag. Ik ben het niet eens met
haar stelling dat de minister niet doet wat de Kamer
vraagt, dus daarover verschillen wij van mening. Ik zeg u
dat de minister als het gaat om verruiming van de
melkquotering precies heeft gedaan wat de Kamer heeft
gevraagd. Sterker nog, de Kamer had zelfs nog iets

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

extra’s gevraagd, wat in Brussel niet is gelukt. Dan moet
u hier geen krokodillentranen gaan huilen. Dat is dubbel.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik weet ook wel dat de
minister heel goed luistert naar de fractie van het CDA.
Een feit blijft dat met name de oppositiepartijen er heel
veel klachten over hebben geuit dat diervriendelijke
moties die ingaan tegen de eigen lijn van de minister
niet worden uitgevoerd. De heer Graus, mevrouw Van
Gent en mevrouw Van Velzen kunnen dat beamen. Mijn
aanklacht is dat de minister moties die worden ondersteund door coalitiepartijen, PvdA en ChristenUnie,
gewoon maar naast zich neerlegt omdat het geen
breekpunt is voor dit kabinet.
De heer Atsma (CDA): Ik stel vast dat u niet ingaat op
mijn opmerking. Wat ik heb gezegd over verruiming van
de melkquotering betrof niet alleen de coalitie, maar ook
de oppositiepartijen VVD en SGP. Dat had u kunnen
weten als u de debatten had gevolgd.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ja, dat zijn de traditionele
partijen die sowieso...
De heer Atsma (CDA): Het gaat om de parlementaire
meerderheid. Als u een meerderheid van meer dan 100
Kamerleden geen meerderheid noemt, heb ik het
democratisch gehalte van de Partij voor de Dieren niet
erg hoog zitten. U shopt buitengewoon selectief.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik geloof niet dat dat is wat ik
doe. Ik zeg dat alle moties dienen te worden uitgevoerd.
Ik wijs wel op tegenstrijdig beleid. Ik zeg dat de minister
moties die haar niet welgevallig zijn gewoon naast zich
neerlegt. Dat is mijn aanklacht.
Een grote hoeveel genetisch gemanipuleerde
producten is nu al in de supermarkt te vinden, alleen
weten consumenten dat nog niet. De minister laat in elk
interview weten dat zij burgers vooral wil aanspreken in
hun rol als consument en dat consumenten goede en
eerlijke informatie moeten ontvangen hoe producten tot
stand zijn gekomen. Maar dan moet de minister zelf ook
eerlijk zijn. Als het gaat om gentechproducten baseert zij
haar standpunt opeens op een dubieus rapport dat
concludeert dat het geen probleem hoeft te zijn dat
gentechproducten niet te herkennen zijn en dat mensen
deze producten niet opzettelijk vermijden. Een schande
om burgers gentech letterlijk door de strot te duwen op
deze manier, zonder dat zij zich daarvan bewust zijn,
onder het mom dat de burgers dat wel graag zouden
willen.
Is de minister soms bang dat zij, als burgers eindelijk
meer zicht krijgen in de misstanden, de risico’s en de
effecten van hun koopgedrag, haar plannen om
gentechgewassen in te voeren, megastallen te bouwen
en fout vlees te promoten niet langer ongemoeid zal
kunnen uitvoeren? Hoe gaat de minister eigenlijk om met
het informeren van de consument in de aanstaande nota
Voedsel en consument? Kunnen wij weer dezelfde
communicatieve hoogstandjes verwachten als de
nietszeggende slogan ″een kip kan niet kiezen, jij wel″?
Of wordt het nu een echt eerlijke informatiecampagne?
″De snavel van deze kip is gekapt, haar broertje is
vergast en zij woont in een kooi waar een A4’tje niet in
past″.

11 december 2008
TK 36

36-3175

Thieme
Ik heb al gesproken over de crises die deze wereld
teisteren. De voedselcrisis, de klimaatcrisis, de biodiversiteitscrisis en de watercrisis vragen om een aanpak die
departementen overstijgt. In de kabinetsbrede aanpak
duurzame ontwikkeling zie ik deze ambitie terug in een
mooie visie, maar als het gaat om de concrete
uitvoeringsplannen zie ik een heel andere tendens. De
uitvoering van het duurzaamheidsbeleid wordt als een
hete aardappel van minister naar minister doorgeschoven. Niemand lijkt zijn vingers te willen branden aan de
dringende noodzaak tot een breuk met ons huidige
hebzuchtbevorderingsbeleid. Klimaat, milieu, natuur en
dierenwelzijn zijn de sluitposten van de begroting van
2009.
″Respect voor het leven van mens, dier en natuur is
het leidende beginsel van dit kabinet″, zo staat geschreven in het beleidsprogramma, maar hoe lang kan de
regering deze windowdressing blijven goedpraten, terwijl
de natuur in erbarmelijke omstandigheden verkeert?
Terwijl natuurdoelstellingen keer op keer niet worden
gehaald en 500 miljoen dieren sterven na een kort en
ellendig leven? Waaruit blijkt respect voor het leven?
Gelukkig zie ik dat de wereld buiten de Haagse school
wat voortvarender aan de slag gaat met de uitdagingen
waar wij nu voor staan. Steeds meer wetenschappers en
praktijkdeskundigen geven aan dat wij ons huidige
consumptiepatroon zullen moeten aanpassen om de
crisis het hoofd te bieden.
Vorig jaar hield ik in dit huis al een pleidooi over het
zware beslag dat de westerse consumptie van dierlijke
eiwitten legt op onze natuurlijke hulpbronnen en
voedselvoorraad, en daarbij ook een groot veroorzaker is
van de uitstoot van broeikasgassen. Maar liefst 80% van
het landbouwareaal wordt ingezet voor de veehouderij
en 40% van onze wereldgraanoogst wordt eerst aan
dieren gevoerd voordat een klein deel van deze nuttige
eiwitten op het bord belandt in de vorm van vlees, zuivel
of eieren. Voor soja is dat zelfs 70% van de wereldoogst.
De wereldproblemen liggen dus vooral op ons bord.
Mijn pleidooi dat minder kaas en vlees eten loont, wordt
inmiddels bevestigd door een groeiend aantal onderzoekers en wetenschappelijke instituten.
De heer Waalkens (PvdA): Op zich ben ik het eens met
mevrouw Thieme dat het consumeren van vlees een
enorm beslag legt op de beschikbare arealen. Is zij het
met mij eens dat wij weliswaar een indringende
campagne zouden moeten voeren om de consequenties
van het consumeren van vlees nadrukkelijk onder de
aandacht van de consument te brengen, maar dat dit niet
kan leiden tot dwingende voorschriften van de kant van
de overheid met betrekking tot wat er op je bord komt?
Mevrouw Thieme (PvdD): Absoluut. De heer Waalkens
heeft het bij het juiste eind. Wij willen niet dwingen. Wij
willen dat mensen eerlijke informatie krijgen, opdat zij
bijvoorbeeld zien dat alle klimaatdoelstellingen van dit
kabinet voor particuliere huishoudens in één klap
gerealiseerd zijn als je één dag geen vlees eet. Dat zijn
geweldige opstekers voor consumenten die sowieso al
het gevoel hebben dat zij eigenlijk weinig meer kunnen
doen dan hun auto een dagje laten staan of een
spaarlamp indraaien. Dit zijn geweldige kansen en die
laten wij op dit moment liggen. Wij kunnen het echter
niet aan de consument alleen overlaten, temeer daar wij
te maken hebben met een veehouderij die 70% expor-

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

teert. Als consument kunnen wij weinig invloed
uitoefenen op de wijze waarop ons voedsel wordt
geproduceerd. Het vergt mijns inziens ook een actief
overheidsbeleid om een omslag naar meer plantaardige
eiwitten te bewerkstelligen.
De heer Waalkens (PvdA): Het gaat hierbij om correcte
informatie. De informatie mag indringend zijn, maar
moet kloppen met de feiten. De waarheid duurt het
langst. Een indringende boodschap mag nooit uitmonden in een dwingende eis. Evenmin mag zij gebaseerd
zijn op onjuistheden. Ik moet vaststellen dat de indringende boodschap van mevrouw Thieme op een aantal
onderdelen feitelijk niet klopt.
Mevrouw Thieme (PvdD): Wij baseren ons op gegevens
van de Wereldvoedselorganisatie, het Worldwatch
Institute, het IPCC, het Milieu- en Natuurplanbureau en
het Centrum voor Landbouw en Milieu. Al deze instituten
geven aan dat wij minder vlees moeten gaan produceren
en dat vlees het milieuonvriendelijkste onderdeel van
ons voedselpakket is. De heer Van Geel, voormalig
staatssecretaris van Milieu, heeft dat een aantal jaren
geleden ook al gezegd. Over de cijfers is wel eens
getouwtrek. Om hoeveel megaton CO2 of methaangas
gaat het nu precies? Daar zit een soort bandbreedte in.
Het zijn echter niet onze berekeningen die wij op de
achterkant van een sigarendoosje hebben bedacht. Het
zijn berekeningen van onder andere de Universiteit van
Amsterdam.
Minder vlees eten en minder kaas eten loont. Ook
Nobelprijswinnaar Pachauri van het IPCC heeft dat al
aangegeven. Milieuminister Cramer heeft op ons verzoek
een onderzoek laten uitvoeren naar de milieueffecten van
eiwitconsumptie. Onlangs is dit onderzoek verschenen.
Ook deze onderzoekers concluderen dat het vervangen
van zuivel, vlees en vleeswaren door plantaardige
alternatieven, zoals lupine of andere peulvruchten, grote
winst oplevert, niet alleen voor de uitstoot van broeikasgassen maar ook voor het landgebruik en het watergebruik. Inmiddels zijn enkele bewindslieden al enigszins
wakker geschud en zetten zij voorzichtige stappen om
onze consumptie te verduurzamen.
In de kabinetsbrede aanpak duurzame ontwikkeling
verwierf het verduurzamen van de eiwitproductie zelfs
een prominente plek. In de begroting van VROM voor
2009 wordt erkend dat het eten van minder dierlijke
eiwitten een belangrijke bijdrage kan leveren aan de
vermindering van broeikasgasemissies. De grote
spelbreker in het verduurzamen van de eiwitconsumptie
en -productie blijft de minister van Landbouw die
hardnekkig de feiten blijft ontkennen en verdraaien, zelfs
dat kaas milieuonvriendelijker is dan kip. Dat mag zo zijn.
Echter, niet wij roepen op tot het eten van kaas, maar de
minister. Zelfs het stimuleren van een vleesvrije dag in
de week gaat er bij de minister niet in. Ik citeer: ″Ik
stimuleer graag de consumptie van gezond voedsel,
maar ik ben niet de minister van betutteling; eerder van
verleiding.″ Waar het publiek jaren geleden al werd
opgeroepen tot milieuvriendelijker gedrag met campagnes als ″de auto kan best een dagje zonder u″ zou een
campagne voor een vleesvrije dag per week opeens
betutteling zijn? Binnenkort is er geen gloeilamp meer te
koop, omdat dit beter is voor het milieu. Maar als wij
consumenten willen vragen een beetje minder te
consumeren van het meest vervuilende onderdeel van

11 december 2008
TK 36

36-3176

Thieme
ons voedselpakket, geeft de minister niet thuis. Het is
nog maar de vraag of wij zonder betutteling ooit de vele
crises die de wereld teisteren, kunnen oplossen.
Wat voor verleiding bedoelt de minister eigenlijk? Kip,
het meest veelzijdige stukje vlees? Welk doel heeft zij
hiermee? Laat deze minister nou toevallig of niet degene
zijn die als trekker van de verduurzamingsslag is
aangewezen. Als een marketingmanager voor de
vleesindustrie reist zij de wereld af om producten uit de
bio-industrie aan de man te brengen. Zo vloog de
minister onlangs naar China, om daar Nederlandse
varkensresten die wij zelf niet lusten, aan de man te
brengen. Dat varkensvlees uit de bio-industrie medeverantwoordelijk is voor de kap van het tropisch regenwoud, armoede in de ontwikkelingslanden, mestoverschotten en de grootschalige vervuiling van bodem,
water en lucht, deert de minister blijkbaar niet.
De reis ging niet alleen naar China. In Zuid-Afrika
lobbyden hoge ambtenaren van het ministerie samen
met de grootste kalverslachter van Nederland voor de
afzet van blank kalfsvlees, afkomstig van kalfjes met
bloedarmoede. Dierenleed en klimaatschade zijn zo
exportproduct van de Nederlandse bio-industrie. Het is
duidelijk dat de economische belangen van de grote
vlees- en zuivelproducenten voor deze minister leidend
zijn. Zij neemt de vraag uit de samenleving om een
duurzame toekomst niet serieus. Door de op milieugebied aantoonbaar minst adequate bewindspersoon
aanvoerster te maken van het meest uitdagende dossier,
namelijk het redden van de aarde, laat het kabinet zien
dat het verduurzaming niet serieus wil nemen.
De minister negeert de wens van de Kamer, doordat zij
moties niet uitvoert. Zij voert een inconsistent beleid op
haar eigen departement en is spelbreker in het
verduurzamingsbeleid van de regering. Maar er zijn meer
redenen om de minister nalatigheid te verwijten. Zo
hebben wij bijvoorbeeld nog niet gesproken over de
wijze waarop zij omgaat met de controlerende functie
van de Kamer. Rapporten worden achtergehouden of te
laat verstuurd. Het belastende VWA-rapport bleef maar
liefst een jaar in de lade liggen. Het rapport van het
onderzoek naar de effecten van de melkquotumverruiming werd toevallig pas een week na het laatste
debat erover naar de Kamer gestuurd, terwijl het rapport
al weken eerder gereed was. Ook worden vragen uit de
Kamer steevast niet of nauwelijks beantwoord. Zo zijn de
antwoorden bij de feitelijke vragenronde verworden tot
een ontduikingsmanoeuvre, waardoor de minister eigen
inconsistenties en gebrek aan ambitie niet hoeft prijs te
geven. Wij krijgen telefoontjes van LNV-ambtenaren die
in hun functioneringsgesprek de opdracht krijgen zo veel
mogelijk nietszeggende antwoorden op Kamervragen te
formuleren. Dit is sabotage. De minister weet wat de
herkomst van dit woord is: klompen in de machine van
het democratisch proces. Ik beschouw deze gang van
zaken niet alleen als onvoldoende respect voor het werk
en de controlerende taak van de Kamer, maar ook als
een miskenning van de verantwoordelijkheid van het
ministerie voor het waarborgen van dierenwelzijn en het
bevorderen van duurzame landbouw. Dit ministerie heeft
wat ons betreft geen bestaansrecht in deze tijd. Zij
bestrijdt duurzaamheid, in plaats van deze te bevorderen.
De heer Waalkens (PvdA): Als je iemand iets verwijt,
moet je ook even naar jezelf kijken. Mevrouw Thieme
zegt dat het kabinet klonten in de democratiemachine

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

gooit. Maar heeft het stellen van zo ontzaglijk veel
vragen enige meerwaarde? Kunnen wij dit niet op een
andere, effectievere manier doen? Mevrouw Thieme
moet haar eigen aandeel in het laten vastlopen van de
democratische machine toch ook betrachten? Ik vind het
echt te gek voor woorden dat als ergens een schaap op
zijn rug ligt, de Partij voor de Dieren daarover vragen
stelt, omdat de minister van Justitie daarvoor verantwoordelijk zou zijn.
Mevrouw Thieme (PvdD): Als de politieke partijen de
afgelopen twintig jaar eens wat meer aandacht zouden
hebben geschonken aan dierenwelzijn en wat meer
kritische vragen zouden hebben gesteld over onverdoofd
castreren van varkens, over de verzuring van de grond in
Nederland, over de nertsenfokkerij die maar blijft
doorgaan. Al die zaken zijn de afgelopen twintig jaar
blijven liggen. Er zijn nauwelijks Kamervragen over
gesteld. Het is van groot belang dat een inhaalslag wordt
gemaakt bij alle zaken die nooit aan de oppervlakte zijn
gekomen en dierendossiers die nooit serieus zijn
genomen. Ik neem het ook de heer Waalkens kwalijk dat
hij er niet veel meer tijd aan heeft gespendeerd om het
inconsistente beleid naar voren te halen. Dat bereiken wij
namelijk met de Kamervragen. Wij zien dat de minister
geen antwoord heeft op het slechte welzijn van konijnen,
vissen, kalkoenen en kippen. Zij komt daar in haar
beantwoording van de Kamervragen niet mee weg. Ook
geeft zij zeer onduidelijke antwoorden. Als de minister
goede antwoorden zou geven, konden wij tenminste een
debat voeren. Als kleine politieke partij heb je het
democratische recht om zoveel Kamervragen te stellen
ook nodig. Je kunt namelijk niet altijd een debat
entameren, omdat daar de steun van andere Kamerleden
voor nodig is. Dierenwelzijn is toch te vaak een bijzaak
voor de heer Waalkens.
De heer Waalkens (PvdA): Ik heb geen zin om te gaan
jij-bakken, maar voordat u in de Kamer zat, was ik al
dierenbeschermer. Ik vind dat een eretitel. Los daarvan:
als u enige zelfreflectie op uw functioneren hebt, dan
weet u dat het ook gaat om Kamermeerderheden. U
isoleert uzelf door het stellen van vragen. Het is uw goed
recht. Ik zeg daar niets van. Ik heb er geen opvatting over
of u dit wel of niet moet doen. Maar als je iemand
anders iets verwijt, moet je ook naar jezelf kijken.
Mevrouw Thieme (PvdD): Zoals ik tijdens uw bijdrage
heb gezegd, vind ik het ontluisterend dat de
ex-dierenbeschermer-van-het-jaar voor varkensflats en
kippenfabrieken is. Ik denk dat wij nog veel werk te
verschaffen hebben en dat wij met onze twee zetels nu
nog een vinger kunnen opsteken, maar dat wij bij de
volgende verkiezingen een vuist moeten maken.
De heer Graus (PVV): Ik vind het erg dat de huidige
dierenbeschermer van het jaar tegen minimumstraffen
voor dierenbeulen is en voor rituele slachting.
Mevrouw Thieme (PvdD): In het regeerakkoord is voor
het eerst het woord ″dierenwelzijn″ opgenomen als
doelstelling. Dat gaf onze partij en alle mensen die zich
al jarenlang inzetten tegen dierenleed hoop. Hoop dat er
eindelijk iets zou veranderen voor de 500 miljoen dieren
in de bio-industrie, de miljoenen dieren die jaarlijks
worden doodgeschoten door hobbyjagers, de honderd-

11 december 2008
TK 36

36-3177

Thieme
duizenden dieren die voor dierproeven worden gebruikt,
de tienduizenden gezelschapsdieren die worden
verwaarloosd en de talloze dieren die met uitsterven
worden bedreigd. Maar het bleek tot nu toe ijdele hoop,
een slager die op zijn ruit schildert: uw dieren zijn bij ons
in goede handen.
De vorig jaar gepresenteerde Nota Dierenwelzijn liet
zien dat de minister wel de moed had om de schrijnende
situatie van deze dieren te erkennen, maar daaraan geen
consequenties wil verbinden voor haar beleid. De
magere toezeggingen bleven hangen in wollige
doelstellingen en eindeloos geloof in het zelfregulerend
vermogen van de sector. Zo is tot op de dag van
vandaag niet duidelijk wat de doelstelling van 5%
integraal duurzame en diervriendelijke stallen daadwerkelijk inhoudt en ook niet op welke wijze dit is te meten.
Ook is niet duidelijk hoeveel geld van de 41 mln. die de
minister zegt uit te geven aan dierenwelzijn, daadwerkelijk ten goede komt aan dieren. Een subsidie op een
handjevol stro in een betonnen varkenshok zie ik niet als
een daadwerkelijke welzijnsverbetering. Ik wil meer
inzicht en heb daarover een amendement ingediend.
De onwillige houding is ook terug te vinden in de
wijze waarop de minister invulling geeft aan de
dierenwelzijnsverbetering in de bio-industrie. Zo heeft zij
begin dit jaar een schets gegeven van waar het naar toe
moet met de veehouderij in 2023. Ondertussen komt er
van die mooie toekomstpraatjes weinig tot niets terecht.
Het dierenwelzijn in de bio-industrie kan helemaal niet
worden verbeterd door het nemen van muizenstapjes.
Het systeem is verkeerd en dat moet eerst op zijn kop
voordat wij in Nederland kunnen spreken van een
respectvolle omgang met dieren in de veehouderij. Wij
zullen eerst moeten afbreken en dan moeten opbouwen.
De minister beziet dat afbreken en opbouwen echter
vooral vanuit het oogpunt van de megalomane plannen
van de varkensflat- en de kippentorenondernemers. De
LTO gaf vorige week al aan geen extra dierenwelzijnseisen te wensen voor megabedrijven. Met welke
schaamlap wil de minister deze schijn nog langer
ophouden? Ondertussen trekt zij wel haar handen af van
het vestigingsbeleid van deze dierfabrieken en stuurt zij
burgers en gemeenten die willen protesteren het bos in.
Ik vraag mij werkelijk af hoe zij deze ontwikkeling kan
rijmen met haar visie op rentmeesterschap en een
duurzame veehouderij.
Ook als het gaat om de pijnlijke ingrepen die dieren
moeten ondergaan, zoals castreren, staartknippen,
tanden vijlen, snavelkappen, onthoornen en vriesbranden, zal eindelijk eens pijnlijk duidelijk moeten
worden dat de minister hier zeer ongevoelig tegenover
staat. Verboden worden keer op keer uitgesteld of op de
zeer lange baan geschoven. De minister laat haar oren
liever hangen naar de eeuwigdurende klaagzang waar de
sector om bekend staat. Zo is het verbod op castraties
van varkens alweer uitgesteld, terwijl de PvdA nota bene
de afschaffing daarvan in haar verkiezingsprogramma
heeft opgenomen. Het snavelkappen van kippen mag
nog volop doorgaan, allemaal om een sector te pleasen
die elk kans aangrijpt om dierenwelzijnsverbeteringen
nog verder voor zich uit te schuiven. Het enige verbod
dat er volgend jaar komt, is dat op het knippen van
varkenstanden, maar het vijlen van varkenstanden mag
natuurlijk gewoon doorgaan als het aan de minister ligt.
Zelfs de Algemene Rekenkamer werd dit uitstelgedrag
te gortig. In zijn rapport over de duurzaamheid van

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

intensieve veehouderij laat hij geen spaan heel van het
dierenwelzijnsbeleid van deze minister. Zo hekelt de
Rekenkamer het ontbreken van concrete prestaties en
afrekenbare doelen en concludeert hij dat de introductie
van wet- en regelgeving voor een beter dierenwelzijn
keer op keer is uitgesteld en dat zelfs controles om te
zien of veehouders de geldende regels naleven onvoldoende worden uitgevoerd. De minister trekt zich hier
niets van aan. Wij wachten nog steeds op de uitvoering
van onze motie, waarin wordt gevraagd om prestatie- en
effectindicatoren in het dierenwelzijnsbeleid. Het is
tekenend dat de pluimveesector vorige week bij het
bekend worden van de overgangstermijn voor de
invoering van het verbod op de verrijkte kooi als een
repeterende grammofoonplaat zijn beklag deed over de
korte duur ervan. Ik spreek hier over een overgangstermijn van ruim 13 jaar. Nog 13 jaar worden kippen
gehouden op een manier die onze samenleving afwijst.
De sector pleit voor een overgangstermijn van 23 jaar.
Dit moet toch voor eens en altijd een duidelijk signaal
zijn dat van zelfregulering nog niets goeds te verwachten
valt.
Deze minister heeft te weinig oog voor maatschappelijke ontwikkelingen. Zo wordt al jarenlang gezocht naar
alternatieven voor het jaarlijks vergassen van 30 miljoen
kuikens die net uit het ei zijn gekropen.
Terwijl publieke consultatie uitwees dat er een grote
voorkeur bestaat voor het herintroduceren van rassen die
zowel geschikt zijn voor het leggen van eieren als voor
het eten van hun vlees, bleek de minister haar keuze al
gemaakt te hebben. Zij koos voor verder onderzoek naar
genetische manipulatie van eieren, waarbij de genen van
vuurvliegjes worden ingebracht bij mannelijke embryo’s.
Deze methode is vooral toepasbaar bij de huidige
intensieve kippenhouderij, maar heeft geen waarde als
wij terug willen naar een meer natuurlijker en diervriendelijk houderijsysteem voor kippen.
Bovendien is dit in strijd met het verkiezingsprogramma van het CDA. De minister voelt zich hieraan niet
gebonden, zoals blijkt. Het toont haar ware aard. Zij kiest
ook wat de innovatieonderzoeksgelden betreft, vooral de
kant van de grote intensieve bedrijven.
Niet alleen de weg naar een natuurlijker en diervriendelijker dierhouderijsysteem ondermijnt deze
minister stelselmatig, maar ook de potentie die de
akkerbouw heeft om plantaardige eiwitten als erwten,
bonen en lupine te telen, negeert en ondermijnt zij zelfs.
Zo stelt zij in een brief dat het te duur is om in Europa
plantaardige eiwitten te produceren als alternatief voor
soja. Alsof de huidige prijs voor soja een vaststaand feit
is waaraan niet te tornen valt en alsof dat het enige is
wat er toe doet. De gigantische maatschappelijke kosten
van de productie van soja zijn niet in de prijs verdisconteerd, zoals de kap van het tropisch regenwoud, de
vervuiling van bodem, water en lucht en de armoede van
de plaatselijke bevolking, die is weggejaagd van de eigen
grond. Geen wonder dus dat soja zo goedkoop is, nog
meer omdat er geen importheffingen op worden betaald.
70% van de dierlijke producten wordt geëxporteerd.
65% van de landbouwgrond in Nederland wordt door de
veehouderij gebruikt. Dat is misbruik van kostbare
ruimte. Een groot deel van die gronden kan worden
gebruikt om ruimschoots te voorzien in de eigen
plantaardige eiwitbehoefte. Uit de brief van de minister
over alternatieven voor soja maak ik op dat zij hier geen

11 december 2008
TK 36

36-3178

Thieme
boodschap aan heeft. In het licht van het duurzaamheidsbeleid van dit kabinet vind ik dat onbegrijpelijk.
Ook wat de naleving van de huidige schamele
dierenwelzijnsregels betreft, houdt de minister er een
vreemde redenering op na. 100% naleving is een illusie,
zo stelt zij, want het valt allemaal niet te controleren.
Daarom is zij al blij met een percentage van 72. Ik vraag
mij af of de minister van Volksgezondheid ook al
tevreden is als blijkt dat in meer dan een kwart van de
kroegen gewoon door wordt gerookt.
De minister zegt in de aanloop van haar Voedingsnota
de consument niet te willen voorschrijven wat hij of zij
moet eten. Dat is mooi, want dat wil de PvdD ook niet.
Voor ons is de reden dat ieder persoon recht heeft op
zelfbeschikking. Voor de minister heeft het vooral een
praktische reden. Door de burger uitsluitend aan te
spreken als consument, ontslaat zij zichzelf van de
verantwoordelijkheid om strenge regels te stellen aan
wat er in de schappen ligt. Dat is onverantwoord voor
een land dat 70% van zijn dierlijke eiwitten exporteert. De
minister houdt zichzelf en de Kamer dus voor het lapje
als zij meent dat het aanspreken van de burger als
consument de leefomstandigheden van dieren zou
kunnen verbeteren.
Ik vind dit een gemiste kans. Burgers geven vaak
genoeg aan dat zij als consument niet voor de keuze van
goed of kwaad willen staan. Het is juist de taak van de
overheid om ervoor te zorgen dat hetgeen op de markt
wordt aangeboden, de kwaliteit heeft die burgers
wensen. Het Planbureau voor de Leefomgeving stelde
vorig jaar dat 70% van de Nederlanders wil dat de
overheid regels stelt aan producten. Het gaat dan niet
alleen om voedselveiligheid, maar zeker ook om de wijze
waarop het voedsel is geproduceerd en de manier
waarop met dieren wordt omgegaan.
Ik spreek de hoop uit dat de minister tijdens de
kerstdagen, als zij de laatste hand legt aan de nota, stil
zal staan bij al het leed dat in de kerstdis is terug te
vinden. Ik hoop dat zij zal inzien dat zij de kans heeft
daarin verandering te brengen. Er is een gezegde dat als
volgt gaat; wie het hoofd afwendt wanneer onrecht
wordt gedaan, maakt zich daarmee schuldig aan dat
onrecht. Laat dat de kerstgedachte zijn voor de minister.
Laten wij wel wezen: zij maakt het de sector op dit
moment mogelijk om dieren te kunnen blijven uitbuiten
op een wijze die ten hemel schreiend is en niet te
rechtvaardigen.
©
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Natuur is geen
breekpunt voor de coalitie en dus kan de minister doen
wat zij wil. Maar of de minister nu wil of niet, wij hebben
ons met zijn allen te houden aan een paar richtlijnen
voor de bescherming van de natuur die wij nog hebben.
Zo is de Waddenzee een natuurgebied. Het is een uniek
ecosysteem met vele dieren- en plantensoorten die
vrijwel nergens anders voorkomen. Het is dus geen
particulier viswater. Wie jarenlang doet alsof dat wel zo
is, verkwanselt niet alleen de unieke natuurwaarde
waarop veel mensen zuinig willen zijn, maar schildert
ook valse toekomstperspectieven voor de vissers. Deze
minister zoekt de grenzen op. Zij balanceert op het
randje en stapt er zelfs overheen, overmoedig vanuit de
gedachte dat de coalitie haar toch niet zal laten vallen.
De Raad van State floot haar terug voor het wanbeleid

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

rond de mosselvisserij in de Waddenzee omdat de
minister zich niet aan de regels had gehouden. Voor een
vergunning wordt verleend, dient eerst aangetoond te
worden dat een activiteit geen schade toebrengt.
Ik geef een ander voorbeeld: de uitbreiding van
veehouderijbedrijven in de buurt van natuurgebieden. Al
vanaf het begin was duidelijk dat het voorgestelde
toetsingskader haaks stond op Europeesrechtelijke
verplichtingen. De minister wilde echter liever even
kijken of het elastiek van de natuurbeschermingsregels
nog wat verder kon worden opgerekt. Ook het CDA is
gewaarschuwd. De PvdA, ChristenUnie, VVD, PVV en
SGP zijn allemaal gewaarschuwd. Zij dachten echter
allemaal dat zij de bestaande natuurregels konden
negeren en wederom valse toekomstperspectieven
konden schetsen voor agrarische ondernemers. De vleesen bontindustrie klapte in haar handen bij het vooruitzicht ongebreideld te kunnen uitbreiden, maar kreeg het
deksel op de neus. Met een kluitje in het verzuurde riet,
heet dat.
Het interim-toetsingskader ammoniak werd zo de vlag
op de modderschuit van tientallen jaren falend natuurbeleid. Toen de Raad van State ook dit onzinnige
instrument onderuit haalde, waren er niet alleen
krokodillentranen. De zakdoekjes lagen al klaar. Natuurlijk
werd ook dit keer weer snel de schuld gelegd bij
milieuorganisaties die het lef hadden gehad het
wanbeleid van onze overheid voor te leggen aan de
rechter. Voor alle duidelijkheid het volgende. Ik hoorde
de heer Atsma net al vraagtekens plaatsen bij het
democratische gehalte van de PvdD, maar zo werkt het
niet in een democratische rechtsstaat. Zeker partijen die
beweren dat democratisch genomen besluiten moeten
worden gerespecteerd, mogen de hand heel diep in
eigen boezem steken. Het enige wat de milieuorganisaties namelijk hebben gedaan, is dat zij aan de
rechter hebben gevraagd of het ene besluit zich wel
verdraagt met het andere. Kortom, of de overheid zich
wel aan haar eigen regels houdt. Met een storm aan
kritiek op de milieubeweging hoopten verschillende
partijen, de VVD en het CDA voorop, hun eigen
wanprestaties te kunnen laten ondersneeuwen. Die
sneeuw blijft echter op een steeds warmer wordende
aarde niet meer liggen. Dan wordt gewoon weer
duidelijk wat deze partijen aan het oog van de samenleving proberen te onttrekken. De milieuclubs hadden
gelijk. Dat is de belangrijkste constatering die de
volksvertegenwoordiging zich zou moeten aantrekken.
Kritiek van de rechter siert een minister niet, maar er
is meer. De Algemene Rekenkamer bevestigde dat het
getouwtrek om de Waddenzee niet op zichzelf staat.
Integendeel, er is sprake van een vast en steeds
terugkerend patroon. Economische belangen op korte
termijn hebben voortdurend de overhand. Daardoor
komen niet alleen de duurzaamheidsdoelstellingen, maar
ook het economisch belang op lange termijn in gevaar.
Dat is natuurlijk geen verrassende conclusie, maar de
minister doet alsof zij de lawinevuurpijl die is afgeschoten van het zinkende schip niet ziet. Zij is een meester in
het negeren van zulke toch wel overduidelijke signalen.
Of zit het misschien anders? Het is niet zo dat de
minister de problemen niet zou kennen. Ik citeer: ″Door
de wereldwijde klimaatverandering, toename van
consumptie, vervuiling, introductie van vreemde soorten,
overexploitatie van natuurgebieden en natuurlijke
hulpbronnen wordt de biodiversiteit ernstig bedreigd.

11 december 2008
TK 36

36-3179

Ouwehand
Aantasting van biodiversiteit en uitputting van natuurlijke
hulpbronnen bedreigt uiteindelijk het voortbestaan van
alle mensen.″ Was getekend: de minister van LNV. Zij
voegde er nog aan toe: Daar moet verandering in
komen! Zij schreef dit allemaal in het beleidsprogramma
biodiversiteit van het huidige kabinet. Dat is echt een
prachtige brochure geworden. Dat is welgemeend, zeg ik
voor degenen die nu sarcasme vermoeden. Het is een
prachtig kleurrijk boekwerk, met mooie foto’s. Maar dan
komt de vraag: maakt de minister de daarin gewekte
verwachtingen waar of blijkt het vooral een sprookjesboek te zijn? Dit keer kwam de kritiek van haar eigen
ambtenaren, van de IUCN, waarin maatschappelijke
organisaties, het bedrijfsleven en het ministerie van LNV
verenigd zijn. Zij zeiden een inspirerende en proactieve
overheid te missen die de regie voert bij de aanpak van
dit massieve duurzaamheidsprobleem. Zij vonden dat het
steviger moest; tenslotte betreft het een pijler van het
kabinetsbeleid.
Wie denkt dat de minister hierop in actie zal komen,
komt bedrogen uit. Een motie van de Kamer was
daarvoor nodig. Dan nog stribbelt zij tegen, wil zij een
jaar uittrekken om met aanvullende maatregelen te
komen. Die tijd hebben wij niet, voorzitter. Dat is nu juist
het punt. Als het op zijn janboerenfluitjes kon, dan
hadden wij hier vandaag niet hoeven staan. Adequaat
reageren op de natuurcrisis, haar eigen ambities
invullen, het lukt deze minister maar niet.
Wij zien een minister die zich in allerlei bochten wringt
om haar verantwoordelijkheden te ontlopen. Zij kent de
regels, zij kent haar eigen pastelkleurige vergezichten,
maar zij past allerlei trucjes toe om te verhullen dat zij
geen balans weet te vinden tussen twee keihard
botsende beleidsterreinen op haar eigen ministerie. Nu is
de trukendoos van CDA-politici doorgaans goed gevuld,
dus erg veel verbazing wekt het niet dat zij terugvalt op
trucjes. Ik herinner ook nog maar even aan de klucht
rond de slinkse poging van de CDA-fractie om de zorgen
over de voedselcrisis te misbruiken voor het pleidooi om
te stoppen met de ecologische hoofdstructuur – daar is
al even iets over gezegd in het debat – en het land lekker
aan de boeren terug te geven. Zelfs de oprukkende
malariamug werd aangevoerd als argument, alsof het
niet juist het CDA is geweest die de aarde zo heeft laten
opwarmen dat die mug misschien straks in Nederland
kan gedijen. De minister speelde het spelletje fijn mee en
probeerde ons allemaal om de tuin te leiden. Zij
probeerde tegelijkertijd de boeren tegemoet te komen en
de Kamer met wollige taal te doen geloven dat zij zou
vasthouden aan de ecologische hoofdstructuur. Het was
overduidelijk de bedoeling om de ecologische hoofdstructuur te frustreren en er was een motie van de
Kamer voor nodig om daar een stokje voor te steken. Dat
is treurig.
Voorzitter, ik ga afronden. De crisis rond dieren,
natuur, voedsel en milieu heeft het ministerie van LNV in
een definitieve identiteitscrisis doen belanden. Die tekent
zich voor onze ogen af. De minister moet belangrijke
antwoorden geven op twee belangrijke beleidsterreinen
die voortdurend met elkaar in conflict zijn als twee
vechtende kinderen die elkaar niet kunnen luchten of
zien: veehouderij versus natuur. Zoals vaker het geval is
met crises, zijn het de zwaksten, de minst weerbaren, die
het eerst en het hardst worden geraakt. Ik hoef dan ook
niet te vertellen welk dossier aan de lopende band het
onderspit delft.

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

De minister zal het ontkennen, als ik haar hierop wijs.
Maar ook dat is een kenmerkt van een identiteitscrisis:
hard roepen dat er niets aan de hand is. Ik verwacht dan
ook niet dat de minister haar crisis zelf zal kunnen
oplossen. Daarom doe ik een dringend beroep op de
zachtgroene coalitiefracties om haar te helpen. Aan de
PvdA en de ChristenUnie de uitdaging om te laten zien
wat hun meerwaarde is in een kabinet-Balkenende ten
opzichte van de eerdere kleur van de ministersploeg.
Breken wij met de crisisjaren voor dieren, natuur en
milieu, of blijven wij op de glijdende schaal die in 2002
stevig is ingezeept door CDA en VVD? Ik heb er een hard
hoofd in, voorzitter, zolang deze partijen blijven doen
alsof wij nog jaren de tijd hebben en met kleine stapjes
de aarde van de ondergang kunnen redden.
Nogmaals: die tijd hebben wij niet. De verantwoordelijkheid voor het behoud van onze aarde ligt bij ons, hier
en nu. Laat zien wat rentmeesterschap werkelijk inhoudt.
Laat je niet koeioneren door het CDA. Er liggen twee zeer
magere jaren op het gebied van dierenwelzijn achter ons.
Nog hooguit twee jaar te gaan voor de kiezers zich
opnieuw kunnen uitspreken over wat deze minister heeft
gedaan voor dieren, natuur en milieu of wat zij hen heeft
aangedaan.
De heer Atsma (CDA): Collega Ouwehand gaat in het
zwart gekleed. Ik weet niet of dat toeval is of dat dit
synchroon loopt aan haar boodschap, waar ik heel
benieuwd naar ben.
De publieke tribune zit bomvol met mensen uit alle
hoeken van het land, onder andere 55 vrouwen uit
Berkelland, Eibergen, Neede en Borculo. Welke boodschap heeft mevrouw Ouwehand voor deze mensen op
de tribune, mensen uit de stad en van het platteland? Zij
zegt namelijk maar een ding: meer natuur, minder
boeren. Haar boodschap is eigenlijk: minder leefbaarheid
op het platteland.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik heb een belangrijke
boodschap aan de CDA-achterban, want die vermoed ik
zomaar op de publieke tribune. Wij weten allemaal dat
de CDA-achterban weinig kritisch is en dat congressen
geruisloos met applausmachines passeren. Ik zou
zeggen: laat je eens wat minder snel in de luren leggen
door het CDA. Het CDA is namelijk verantwoordelijk
geweest voor het beleid dat én de boeren aan de rand
van de afgrond heeft gebracht én ervoor heeft gezorgd
dat 70% van onze natuurgebieden nog altijd veel te
zwaar wordt belast. Mijn vraag aan de heer Atsma is:
wat houden wij dan nog over?
De voorzitter: Mijnheer Atsma, nog één maal.
De heer Atsma (CDA): Mevrouw Thieme en mevrouw
Ouwehand gaan in het zwart gekleed, althans de laatste.
De boodschap die zij samen hebben voor de toekomst
van Nederland en het Nederlandse platteland is ″nul″:
minder boeren en minder leefbaarheid op het platteland.
Het gaat niet over de vraag of er CDA’ers op het
platteland wonen. Er wonen heel veel Nederlanders op
het platteland. Mevrouw Ouwehand heeft alleen maar
één lange riedel gehouden over hoe slecht het is gesteld.
De voorzitter: Nu uw vraag.
De heer Atsma (CDA): Ik herhaal nog een keer mijn

11 december 2008
TK 36

36-3180

Ouwehand
eerste zin van gisteravond: de leefbaarheid van
Nederland wordt voor een groot deel bepaald door de
vitaliteit van het platteland. Mevrouw Ouwehand helpt
die naar de knoppen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Volgens mij is mijn jurk
grijs en is het pak van de heer Atsma dat ook, dus de
opmerkingen over onze outfits zijn redelijk zinloos.
Ik herhaal wat ik gezegd heb: het CDA is verantwoordelijk geweest voor het boerenbeleid van de afgelopen
50 jaar. Per week moeten 50 boeren stoppen met hun
bedrijf. Alleen de grote jongens blijven over. De heer
Atsma weet heel goed dat wij inzetten op een toekomst
voor het kleinschalige gezinsbedrijf en op een leefbaar
platteland, waar dus geen plek is voor industriële
jongens met varkensflats en kippentorens.
Mevrouw Thieme (PvdD): Er werd ook aan mij gevraagd
wat mijn boodschap zou zijn...
De voorzitter: Ik neem aan dat mevrouw Ouwehand,
van dezelfde partij, een zelfde...
Mevrouw Thieme (PvdD): Dan had de heer Atsma
gewoon ″Partij voor de Dieren″ moeten zeggen en niet
″mevrouw Thieme en mevrouw Ouwehand″. Ik denk dat
het wat dat betreft ook aan mij is.
Ik heb gisteren een geweldig plan ingediend om
ervoor te zorgen dat het platteland gerevitaliseerd wordt.
Dat heeft onder andere te maken met het feit dat je moet
kunnen bouwen op het eigen erf, binnen de bestaande
bouwvolumes. Dat zal ontzettend veel economische
activiteiten gaan opleveren. Naar dat plan moet vooral
met veel interesse gekeken worden.
De heer Polderman (SP): Mevrouw Ouwehand houdt
een uitvoerig betoog over de natuur, waar ik mij voor
een groot deel in kan vinden. Dat zal haar niet verbazen,
want wij zitten wat dit betreft vaak op een lijn. Op één
punt wil ik echter graag wat verduidelijking hebben. Ik
heb namelijk het idee dat mevrouw Ouwehand wat
statisch uitgaat van de natuur zoals wij haar nu
aantreffen en dat is natuurlijk maar een bepaald moment
in de geschiedenis. Ik zal het concreet maken. Over de
Waddenzee zegt mevrouw Ouwehand dat het ons enige
ongerepte natuurgebied was. Ik heb dat zelf ook lang
gedacht, moet ik toegeven. Als je echter kijkt naar de
invloed van met name de Afsluitdijk en naar de
stromingen die er geweest zijn, zie je dat er toch een
balans in zit en dat van ongerepte natuur geen sprake is.
De voorzitter: Wat is uw vraag?
De heer Polderman (SP): Is mevrouw Ouwehand het
met mij eens dat natuurbeheer vooral het beheer is van
wat wij samen hebben gemaakt? Ik heb met de heer
Cramer een keer de discussie gehad over de vraag of het
nou de schepping is, maar naar mijn idee is het de
schepping van ons mensen. Die moeten wij zo fatsoenlijk
mogelijk beheren. Is mevrouw Ouwehand dat met mij
eens?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik begrijp de vraag van de
heer Polderman wel, want ik merk dat de SP worstelt
met de belangen van de vissers aan de ene kant en van
de natuur aan de andere kant. Voor de Waddenzee is het

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

duidelijk; al in 2005 werden vragen gesteld of met de
vergunningverlening voor het opvissen van mosselzaad
daar niet een oneigenlijk toekomstperspectief werd
geschetst voor de vissers. Wij zijn dus zorgvuldiger in
het toepassen van het voorzorgsbeginsel ten aanzien van
kwetsbare natuurgebieden. De heer Polderman weet ook
dat onderzoeken nu niet goed kunnen worden uitgevoerd, omdat wij niet meer kunnen vaststellen welke
gebieden niet zijn aangetast en welke wel. Wij zeggen:
einde verhaal. Die conclusie had eerder getrokken
kunnen worden. Er hadden eerder maatregelen getroffen
kunnen worden, zodat de ondernemers in kwestie
zekerheid hadden gehad en de overheid passende
maatregelen had kunnen nemen.
De voorzitter: De heer Polderman nog één keer.
De heer Polderman (SP): Ik vind het jammer dat
mevrouw Ouwehand zegt dat het een worsteling tussen
die belangen is. Ik wil het wat positiever zien. Het is een
serieuze weging van de verschillende belangen, zoals die
over heel Nederland geldt. Dit land, deze delta, is door
de mens geschapen. Je kunt zeggen dat wij niets doen
en de natuur nemen zoals zij is, maar hoe ver wil
mevrouw Ouwehand dan teruggaan? Is dat 2000 jaar, tot
de periode voordat hier mensen waren? Het is een
lastige discussie. Het is dus geen worsteling, maar een
afweging van allerlei zaken.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Een van de belangrijkste
conclusies die wij hebben moeten trekken, is dat een
goede beoordeling van de aantasting van de natuurkwaliteit in het Waddengebied niet mogelijk is, omdat wij
onvoldoende onaangetaste gebieden als referentiepunt
kunnen inzetten. Dat vind ik zo’n belangrijk signaal dat
wij nu duidelijkheid moeten verschaffen. Dat hebt u in
mijn betoog ook gehoord. Met valse toekomstperspectieven schiet niemand iets op.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik heb lang geaarzeld of
ik wel een opmerking zou maken. Maar als ik luister naar
zowel collega Ouwehand als collega Thieme ...
De voorzitter: Om niet weer misverstanden te krijgen,
stel ik voor: de vertegenwoordigers van de Partij voor de
Dieren.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik spreek beide
vertegenwoordigers aan die gesproken hebben. Dat zou
ik ook hebben gedaan als ik de collega’s Van Velzen en
Polderman gisteravond had willen interrumperen, omdat
zij beiden het woord hebben gevoerd. Het gaat niet om
hen individueel, maar om de vertegenwoordigers van de
Partij voor de Dieren.
Er worden zo veel opmerkingen gemaakt over de
ondernemers. Uw fractievoorzitter sloot af met een
overigens mooie spreuk. Er schoot mij een andere
spreuk te binnen: je woont beter op een hoek van het
dak dan samen in een huis met een twistzieke vrouw.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat is een mooie.
De heer Cramer (ChristenUnie): Dat is inderdaad een
heel mooie. Het komt uit de Bijbel; lees de Spreuken er
nog maar eens op na.

11 december 2008
TK 36

36-3181

Ouwehand
Dat brengt mij tot de kern van het gezegde waarmee
uw fractievoorzitter afsloot: wie zijn hoofd afwendt, is
mede schuldig. U wendt uw hoofd af van iedereen die
ook een bijdrage geleverd heeft, bijvoorbeeld aan het
ontwikkelen van het cultuurlandschap en het in stand
houden daarvan. U miskent dus een aantal legitieme
zaken die door de ondernemers zijn opgepakt. Daar
wendt ú uw hoofd van af. Hoe gaat u daar dan mee om?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Nee, dat zien wij terdege.
Maar u kent onze inbreng in de debatten. Wij denken dat
de crises waarmee wij onszelf nu geconfronteerd zien
een fundamentele koerswijziging vragen. De stapjes die
de minister denkt te zetten op het gebied van dierenwelzijn komen weliswaar ten goede aan de dieren, maar
het zijn stapjes in de orde van grootte van een centimetertje meer ruimte in het hok of bij wijze van spreken een
tennisbal erin. Daarmee lossen wij de problemen niet op.
U hebt mij niet horen zeggen dat ondernemers niet
hebben geïnvesteerd en dat zij zich niet aan de regels
van de overheid zouden hebben gehouden. Nee, dat heb
ik niet gezegd. Ik heb gezegd dat het voor het belang van
de aarde en ook voor de rechtszekerheid van ondernemers, waar andere partijen zich altijd heel druk om
maken, veel beter is als wij er duidelijk in zijn wat nu
nodig is. Dat betekent af van deze weg en een andere
koers inslaan met ruimte voor productie die niet zo’n
zware belasting legt op onze wereld en op de dieren en
die alle monden in de wereld zou kunnen voeden.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik kan niet anders dan
de conclusie trekken dat de Partij voor de Dieren geen
koerswijziging wil. Nee, u rijdt knoerthard recht tegen
een boom aan op hoop van zegen dat de airbag zijn
werk wel doet.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Datzelfde zou ik over u
kunnen zeggen, maar ik moet afronden. Ik wil tegen de
mensen op de publieke tribune nog iets zeggen. Het is
een welgemeend advies: kijk nog eens kritisch naar de
inbreng van uw eigen partij in deze Kamer.
©
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Wij maken heel
wat mee in dit huis. Maar een cultuurschok zoals zich nu
gaat voltrekken heeft behoorlijke proporties, want tussen
de inbreng van de collega’s van de Partij voor de Dieren
en die van mij is er een gigantisch verschil in toonzetting.
Ook mijn uitgangspunt zit in een Bijbels genormeerd
rentmeesterschap. Ik daag de minister uit daar zo dicht
mogelijk bij te blijven. Dat is lastig genoeg, want er doen
zich heel veel spanningsvelden voor, spanningen en
tegenstellingen tussen wat ik maar even samenvat met
economie en ecologie. Ik denk aan het debat over de
Nota Dierenwelzijn en de problemen waarmee de
mosselvisserij plotseling werd geconfronteerd. Mijn
fractie vindt het belangrijk dat er bruggen worden
geslagen tussen economie en ecologie. Goede voorbeelden zijn de kruisbestuiving tussen biologische en
gangbare landbouw, het gesloten convenant tussen de
mosselsector en natuurorganisaties, de Verklaring van
Noordwijk over het verdoofd castreren van biggen en de
toegelaten pilots met kunstmestvervangers. Zo is er vast
meer te noemen.

Tweede Kamer

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (begroting)

Wij moeten hierbij oog hebben voor de positie van
agrarische ondernemers. Bijvoorbeeld de varkenshouderij verkeert in zwaar weer. Zo’n sector mag je niet
overvragen. Er is ongeduld rond vernieuwingen, maar
het tempo van realisatie moet zich verdragen met
fatsoenlijke investeringsritmes en het rendement in een
sector. Als dat er niet is en je drukt toch door, maak je de
boel kapot. En dan is het erger in plaats van beter
geworden. Ik ben er absoluut van overtuigd dat een
vitale agrarische sector de kwaliteit van ons aller
leefomgeving bepaalt. Als de sector in de versukkeling
raakt, krijgen wij een neerwaartse spiraal waar niemand
mee is gediend. Wij moeten een uitgangspositie creëren
voor investeringen in duurzaamheid. Ik roep de minister
op om daar naar vermogen op aan te sluiten.
De SGP-fractie vraagt hierbij aandacht voor een
gezamenlijke oproep van LTO en enkele natuurorganisaties naar aanleiding van de kabinetsreactie op
het rapport van Trojan. Ze hebben gezamenlijk laten
weten dat juridische verankering van afspraken die in het
kader van de beheerplannen worden gemaakt van groot
belang is, terwijl de minister dit punt tot nu toe laat
liggen. Mijn fractie sluit zich bij de gezamenlijk oproep
aan, waarbij ik in gedachten neem mijn motie van
6 februari 2007. Zou de minister voor het debat in januari
over de ammoniakproblematiek per brief willen reageren
op de mogelijkheden voor juridische verankering?
Covergisting van mest is een andere brug tussen
economie en ecologie. De agrarische sector heeft samen
met het Rijk het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren ondertekend. Dat is positief. Een van de afspraken
in dit convenant is dat de overheid via de SDE-regeling
de covergisting van mest zal steunen en bij de vergoeding rekening houdt met de kosteneffectiviteit. Het
afgelopen jaar zijn de hoge verwachtingen de grond in
geboord. Het gehanteerde tarief was namelijk ontoereikend: € 0,12 in plaats van € 0,18. De komende maand zal
de minister van EZ de SDE-tarieven voor het komende
jaar vaststellen. Is de minister bereid bij haar collega van
EZ te pleiten voor een substantieel hoger tarief voor
covergisting, in lijn met het convenant? Zo niet, dan
overweeg ik in tweede termijn een motie in te dienen. Ik
heb de collega’s een concept toegestuurd.
Kennis en innovatie nemen een groot deel van de
begroting in beslag. Terecht, want beide zijn van groot
belang voor een duurzame toekomst voor de landbouwen visserijsectoren. Het zijn de pijlers onder de eerdergenoemde brug tussen economie en ecologie. Het
afgelopen jaar hebben wij gevraagd om meer samenhang in het kennis- en innovatiebeleid. De onlangs
gepresenteerde kenniskamers kunnen deze samenhang
leveren, mits het praktijkgericht onderzoek, de inbreng
van het bedrijfsleven, de diverse innovatieagenda’s en de
diverse regelingen via deze kenniskamers op elkaar
aangesloten worden. De SGP-fractie is daarom benieuwd
naar de uitwerking. Wat is de planning in dezen?
Bij implementatie van innovaties in de praktijk is
opschaling altijd een lastige stap. Milieuvergunningen
zetten de bouw van stallen volgens een duurzamer
stalconcept vaak de voet dwars. Ook de financieringsbereidheid van banken is een belemmering. De
opschaling van innovatieve systemen is duur, maar
wordt op termijn wel terugverdiend. Bij individuele
ondernemers komen banken moeilijk over de brug,
omdat de stap te groot is. Hier is een overheid nodig die
een steuntje in de rug biedt. Zou hier meer prioriteit aan

11 december 2008
TK 36

36-3182

Van der Vlies
gegeven kunnen worden? De minister heeft aangegeven
dat zij bereid is om gronden die in bezit van Fortis waren
en nu feitelijk staatseigendom zijn, in te zetten voor
realisatie van de ehs. Mijn fractie vindt dit een onwenselijke gang van zaken. Immers, op die gronden zitten nu
agrarische ondernemers die dat pachten. Het lijkt erop
dat de minister een slaatje wil slaan uit de onverwachte
nationalisatie van Fortis over de rug van onaangenaam
verraste pachters die nu in grote onzekerheid verkeren.
Mijn fractie vraagt de minister die onzekerheid weg te
nemen door dit voorstel in te trekken.
De minister wil in 2009 de administratievelastendruk
met een magere 5% verminderen, waarbij zij aangeeft
dat het laaghangend fruit al is geplukt. Dat is zo, en het
wordt nu dus moeilijker, er zullen dus fundamentele
keuzes gemaakt moeten worden. Daarover vind ik weinig
terug. Agrarische ondernemers hebben te maken met tal
van vergunnings- en onderzoeksverplichtingen. De
invoering van de nieuwe Wet algemene bepalingen
omgevingsrecht (Wabo) en de integratie van de
natuurwetgeving bieden wellicht aangrijpingspunten om
knelpunten op te sporen en de druk van vergunnings- en
onderzoeksverplichtingen te verlichten. Is de minister
bereid om in overleg met de sector hiertoe enkele pilots
op te zetten?
Mijn fractie krijgt het signaal dat subsidieregelingen
soms op verkeerde momenten opengesteld worden. De
Regeling subsidie beroepsopleiding en voorlichting
wordt in september en begin oktober opengesteld. Veel
cursussen beginnen echter al in oktober, terwijl je jezelf
pas mag opgeven ná toewijzing van de subsidie. Een
beetje laat. Zou de regeling bijvoorbeeld al in juli
opengesteld kunnen worden? Een ander voorbeeld is de
regeling voor jonge boeren. Overnames gaan meestal in
per 1 januari. De subsidieregeling wordt echter pas
opengesteld in september en toewijzing vindt plaats in
november of december. Dat betekent dat jonge boeren
onnodig lang moeten wachten voordat ze aan de slag
kunnen met bijvoorbeeld een bouwvergunning. Zou de
regeling niet een halfjaar eerder opengesteld kunnen
worden?
Mijn fractie blijft ontevreden over de rigide opstelling
bij de uitbetaling van toeslagrechten. Ondernemers die
bij het aanvinken van percelen onbedoeld enkele
percelen vergeten, hebben volgens de minister geen
kennelijke fout gemaakt, hoewel ze na het ontvangen van
de beschikking wel bezwaar aantekenen. Ik weet dat er
een aantal zaken bij de rechter ligt, toch vraag ik de
minister nogmaals meer daadkracht te betonen. Het gaat
immers om toeslagrechten en niet om cadeautjes. Is de
minister bereid er al het mogelijke aan te doen om
genoemde fouten voortaan te voorkomen en als
kennelijke fouten te bestempelen, bijvoorbeeld via een
″foutverklaring″ , of via een voorlopige beschikking
ruimte te bieden voor correctie, eventueel middels het
opschuiven van deadlines? Herhaling van deze vervelende gang van zaken moet koste wat kost worden
voorkomen.
Het voorzieningenniveau in de kleine kernen vertoont
nog altijd een daling. Dat treft met name de minder
mobiele inwoners. Heeft de minister voldoende
instrumenten om het voorzieningenniveau in kleine
kernen te bewaken? Hoe wordt voorkomen dat de kleine
kernen in een neerwaartse spiraal belanden? Ik doel
hierbij op de verantwoordelijkheden die ook de ministers
voor Wonen, van Verkeer en van Onderwijs hebben. Wij

Tweede Kamer

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(begroting)

komen hierover in commissieverband te spreken, mede
naar aanleiding van het onlangs door mij in ontvangst
genomen rapport van de LVKK, die hierop de vinger legt
en daarop een beleidsreactie wil hebben.
Mijn fractie kreeg het signaal dat exporteurs van met
name vee en vlees, zuivel en pootgoedaardappelen meer
dan gemiddeld te kampen hebben met terughoudende
kredietverstrekking. Herkent de minister dit signaal?
Welke gevolgen kan dit hebben voor de afzet en
prijsvorming van agrarische producten? Wat is daaraan
eventueel nog te doen? Dat Europa een flinke vinger in
de Nederlandse pap heeft, is bekend. Nationaal
maatwerk wordt daardoor vaak wel lastiger. In dit licht
maak ik mij zorgen over het gisteren verschenen
persbericht waarin de Commissie aangeeft dat zij naar
aanleiding van de sterk gestegen voedselprijzen ook de
openingstijden van onze winkels onder de loep gaat
nemen. De openingstijden van winkels zouden niet
belemmerend mogen werken op de economie. Dat is
ongepaste en ongewenste bemoeizucht. Ik vraag de
minister zich daartegen te keren, al of niet met haar
collega van EZ. Die kant moeten wij niet op.
Wat betreft de voorgenomen ontpoldering van de
Westerschelde vraag ik de minister wanneer zij komt met
haar reactie op het rapport van de commissie-Nijpels en
het rapport van ZLTO en Levende Delta. Overigens zijn
wij van mening dat vruchtbare landbouwgrond niet
ontpolderd behoeft te worden, want compensatie kan
ook anders gevonden worden.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter: Wij zullen dinsdagmiddag het debat
voortzetten, te starten met het antwoord van de minister.
Op dezelfde dinsdag maken wij het debat ook af.
De vergadering wordt van 15.35 uur tot 15.40 uur
geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2009
(31700-VIII).
(Zie vergadering van 10 december 2008.)
De voorzitter: Door mij zijn schriftelijke antwoorden
ontvangen van de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap op vragen, gesteld in eerste termijn.
Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een
bijvoegsel bij de Handelingen van deze vergadering.
(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze
editie.)1
De algemene beraadslaging wordt hervat.
©
Minister Plasterk: Mijnheer de voorzitter. Ik zal het spits
afbijten. Daarna zal mevrouw Dijksma het een en ander
zeggen en ten slotte collega Van Bijsterveldt. Ik zal mijn
betoog als volgt opbouwen. Ik zal eerst een korte
inleiding geven. Daarna zal ik vijf punten bespreken: het

11 december 2008
TK 36

36-3183