Windturbines op de Afsluitdijk
Onderzoek naar de mogelijkheden voor
plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk

J.F. Kennedylaan 100
3741 EH Baarn
Postbus 168
3740 AD Baarn

Plaats

Baarn

T 035 543 43 43

Datum

20 november 2013

F 035 543 43 44

Referentie

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI

info@atosborne.nl
www.atosborne.nl

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

Windturbines op de Afsluitdijk
Onderzoek naar de mogelijkheden voor plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk
Inhoudsopgave
1
Samenvatting: aanleiding en resultaat onderzoek met hoofdconclusies
3
1.1
Aanleiding en resultaat onderzoek................................................................... 3
1.2
Hoofdconclusies .................................................................................................. 3
2
Aanleiding en Vraagstelling
6
2.1
Aanleiding ............................................................................................................ 6
2.2
Vraagstelling en resultaat .................................................................................. 6
2.3
Leeswijzer ............................................................................................................. 7
3
Aanpak onderzoek
8
3.1
Onderzoekslijnen ................................................................................................ 8
3.2
Afbakening onderzoek, uitgangspunten en aannames ................................. 8
3.3
Onderzoeksgebieden (locaties) ........................................................................ 9
3.4
Procesaanpak ..................................................................................................... 11
4
Trechtering
14
4.1
Resterende principemogelijkheden................................................................ 14
4.2
Argumentatie trechtering ................................................................................ 16
5
Uitwerking onderzoekslijnen
19
5.1
Samenhang met project Afsluitdijk ................................................................ 19
5.2
Toetsing waterveiligheid .................................................................................. 20
5.3
Markt en financiële haalbaarheid ................................................................... 27
5.4
Vergunningverlening ........................................................................................ 29
5.5
Ruimtelijke afweging ........................................................................................ 32
6
Bestuurlijke context
38
7
Hoofdconclusies en vervolgstappen
40
7.1
Hoofdconclusies ................................................................................................ 40
7.2
Nadere voorwaarden en restricties ................................................................ 42
7.3
Vervolgstappen en besluiten voor eventuele plaatsing .............................. 42
8
Bijlagen
43
8.1
Gevolgd proces .................................................................................................. 43
8.2
Betrokken personen.......................................................................................... 45
8.3
Geraadpleegde documenten ........................................................................... 46
8.4
Verschillen in gevolgen bij de drie principemogelijkheden ........................ 48

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

1

Samenvatting: aanleiding en resultaat onderzoek met hoofdconclusies

1.1

Aanleiding en resultaat onderzoek

De (on)mogelijkheden van plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk hebben al lange tijd de
aandacht van zowel politiek, bestuur, marktpartijen als belangenverenigingen. In de motie
Holtackers-Van Tongeren uit december 2011 wordt gevraagd om de optie van een windturbinepark
op de Afsluitdijk uit te werken en te betrekken bij de geplande versterking van de Afsluitdijk. De
minister van Infrastructuur en Milieu heeft bij het beantwoorden van Kamervragen in april 2013 naar
aanleiding van de Ontwerp Structuurvisie Windenergie op Land -mede in relatie tot de
bovengenoemde motie- aangegeven te onderzoeken of windenergie op/nabij de Afsluitdijk mogelijk
gemaakt kan worden.
Het resultaat van dit onderzoek is een overzicht van principemogelijkheden voor plaatsing van
windturbines op of nabij de Afsluitdijk. Daarbij zijn voor de betreffende locaties de gevolgen in beeld
gebracht die voor nadere besluitvorming bepalend zijn. Het benoemen van deze
principemogelijkheden is te zien af als een nadere afbakening van de mogelijkheden, maar houdt niet
in dat definitief is vastgesteld dat plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk mogelijk is.
1.2

Hoofdconclusies

1 De Afsluitdijk is een potentieel aantrekkelijke locatie om windenergie op te wekken. Het is een
locatie met veel wind, waardoor de energieopbrengst naar verhouding hoog is (vergelijkbaar met
locaties op water). Indien windturbines op of direct vanaf de dijk gebouwd kunnen worden, zonder
dat kostbare maatregelen nodig zijn om de waterveiligheid te waarborgen, zullen de kosten naar
verhouding laag zijn (vergelijkbaar met locaties op land).
2 De kostenverlagende relatie tussen windturbines en de Afsluitdijk is primair gelegen in de
mogelijkheid om de windturbines te kunnen bouwen en exploiteren vanaf de Afsluitdijk in plaats
van vanaf het water.
3 Het onderzoek resulteert in drie principemogelijkheden. Het benoemen van de
principemogelijkheden houdt in dat plaatsing van windturbines op of nabij de Afsluitdijk (met het
kostenvoordeel van bouw en exploitatie vanaf de dijk) in de praktijk tot deze
principemogelijkheden beperkt is. NB: Het benoemen van deze principemogelijkheden houdt niet
in dat definitief is vastgesteld dat plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk mogelijk is. Om dit
te kunnen vaststellen is niet alleen een ruimtelijke inpassingsstudie als basis voor een compleet
onderzoek naar milieueffecten nodig, maar ook de ontwikkeling van toetsvoorschriften voor de
toetsing op waterveiligheid. Beide vallen buiten de reikwijdte van dit onderzoek.
4 Alle drie principemogelijkheden betreffen een lijnopstelling van windturbines uit de 3 MW-klasse
op het dijkvak tussen de beide sluiscomplexen. De verschillen tussen de drie
principemogelijkheden betreffen de positie in de dwarsdoorsnede van de dijk:
a. Principemogelijkheid A is plaatsing aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige
dijk op een nieuwe landtong in het IJsselmeer.
b. Principemogelijkheid B is plaatsing aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige
dijk in het water van het IJsselmeer.
c. Principemogelijkheid C is plaatsing op de dijk aan de Waddenzeezijde.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

3

5 Op het dijkvak tussen de beide sluiscomplexen van ruim 20 km zijn maximaal 40-50 windturbines
te plaatsen, waardoor potentieel maximaal orde 100-150 MW opgesteld zou kunnen worden. Er
zijn echter mogelijke restricties voor plaatsing ten aanzien van landschap, natuur (o.a.
vliegbewegingen vogels en vleermuizen) en gebruiksfuncties (o.a. radarzones defensie, visserij en
scheepvaart). Deze restricties moeten nader bepaald worden en kunnen het uiteindelijk
beschikbare deel van het genoemde dijkvak en daarmee het aantal windturbines beperken. Dit
heeft effect op de businesscase.
6 Een indicatie van de kostprijs van de op te wekken energie is bepaald op basis van de in het
onderzoek beschreven uitgangspunten bij de berekeningen. De integrale kostprijzen verschillen
enigszins tussen de drie principemogelijkheden, maar voor alle mogelijkheden gecombineerd
bevinden de integrale kostprijzen zich in een bandbreedte van 80 tot 110 €/MWh. Dit betekent in
beginsel dat op de Afsluitdijk tegen een relatief lage subsidiebijdrage windenergie opgewekt kan
worden. Deze kostprijzen per MWh zijn vergeleken met die uit het Wind in een Meer model van
ECN. Dit levert op dat het 1,2 tot 1,5 keer zo duur is om stroom op te wekken via de Wind in een
Meer variant.
7 De te verwachten pachtopbrengst is, uitgaande van het tarief van € 0,0053/kWh (dat het RVOB
hiervoor normaliter rekent) bij mogelijkheid A en B over een exploitatieperiode van 20 jaar, netto
contant circa € 35 miljoen (€ 2,6 miljoen per jaar). Bij mogelijkheid C bedraagt dit circa € 27
miljoen (€ 2 miljoen per jaar).
8 De besparing van kosten door eventuele plaatsing van windturbines te combineren met het
project Afsluitdijk (dijkversterking) is in potentie veel kleiner en een fractie van de kosten van de
versterking van de dijk. Dit komt omdat de mogelijkheid van “werk met werk maken” beperkt is.
De potentiële kostenbesparingen betreffen vooral de gezamenlijke netaansluiting en een
mogelijke bijdrage aan de civiele kosten voor de dijkversterking door de exploitant van de
windturbines. Daartegenover staat dat de kosten van beheer en onderhoud voor Rijkswaterstaat
of de opdrachtnemer voor de dijkversterking toenemen bij aanwezigheid van windturbines. Ook
zal aanwezigheid van windturbines invloed hebben op contractuele garanties voor de veiligheid
van de kering en daarmee op de kosten. Deze effecten zijn in het onderzoek niet nader bepaald en
financieel gesaldeerd.
9 Combinatie van plaatsing van windturbines en het project Afsluitdijk (dijkversterking) heeft
gevolgen. Bij principemogelijkheden A en B kunnen de procedures rondom de dijkversterking en
de windturbines grotendeels los van elkaar worden doorlopen. Het risico op vertraging van het
project Afsluitdijk is op deze manier beperkt. Principemogelijkheid C houdt in dat er een
geïntegreerd onderzoeks-, ontwerp- en besluitvormingstraject doorlopen moet worden voor zowel
het overslagbestendig maken van de dijk als (de fundering van) de windturbine. Dit leidt tot
vertraging van meerdere jaren bij het project Afsluitdijk. Daarnaast neemt het risico van
vertraging bij project Afsluitdijk toe door de mogelijkheid van inspraak en beroep op het
onderdeel windturbines.
Principemogelijkheid C kent ten opzichte van A en B de nadelen van onvermijdelijke vertraging
van project Afsluitdijk, het complexere proces van geïntegreerd onderzoek, ontwerp en
besluitvorming en de extra risico’s die deze met zich meebrengen. In het uitgevoerde onderzoek
zijn daarentegen nog geen maatgevende voordelen van principemogelijkheid C ten opzichte van A
en B naar voren gekomen.
10 Of de potentiële meerwaarde van opwekking van windenergie op de Afsluitdijk daadwerkelijk
gerealiseerd kan worden, hangt naar verwachting in het bijzonder af van:

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

4

a.
b.

c.

De uitkomsten van een compleet onderzoek naar milieueffecten (m.n. ruimtelijke effecten, de
cumulatie van natuureffecten en de kosten van mitigerende maatregelen).
De kosten voor mogelijk aanvullende maatregelen om de waterveiligheid te waarborgen.
Over de omvang van deze kosten is pas een definitieve uitspraak te doen als de
toetsvoorschriften ontwikkeld zijn en een ontwerp gemaakt is dat past in een “ontvankelijke”
vergunningsaanvraag.
Het politiek-bestuurlijk draagvlak, mede in het licht van de Structuurvisie Windenergie op
Land en de verschillende relaties (ruimtelijk, procedureel, financieel e.d.) met andere
initiatieven voor windparken in de onmiddellijke nabijheid van de Afsluitdijk.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

5

2

Aanleiding en Vraagstelling

2.1

Aanleiding

De (on)mogelijkheden van plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk hebben al lange tijd de
aandacht van zowel politiek, bestuur, marktpartijen als belangenverenigingen. Vanuit diverse
invalshoeken zijn de mogelijkheden en uitdagingen onderzocht en in beeld gebracht.
In de motie Holtackers-Van Tongeren uit december 2011 wordt gevraagd om de optie van een
windturbinepark op de Afsluitdijk middels een publiek-private samenwerking uit te werken en te
betrekken bij de geplande dijkversterking van de Afsluitdijk.
De Ontwerp Structuurvisie Windenergie op Land geeft concrete invulling aan de ambitie van het Rijk
om in 2020 minimaal 6.000 MW aan windturbines operationeel te hebben. Met de structuurvisie
worden de ruimtelijke voorwaarden geschapen om dit te realiseren. In de structuurvisie wordt een
visie gegeven op de manier waarop gezocht moet worden naar gebieden, daarbij worden concrete
gebieden aangewezen en er wordt een taakverdeling tussen Rijk en provincies afgesproken. In de
structuurvisie is de Afsluitdijk niet aangewezen als gebied voor grootschalige windenergie.
De minister van Infrastructuur en Milieu heeft bij het beantwoorden van Kamervragen in april 2013
naar aanleiding van de Ontwerp Structuurvisie -mede in relatie tot de bovengenoemde motieaangegeven te onderzoeken of windenergie op/nabij de Afsluitdijk mogelijk gemaakt kan worden.
In het algemeen overleg van 20 juni 2013 heeft de minister de toezegging gedaan om mogelijkheden
voor plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk verder te onderzoeken. De minister deed deze
toezegging in het licht van de wens om Rijksgronden te gebruiken voor invulling van de ambities uit
de Ontwerp Structuurvisie Windenergie op Land. Het gebruik van Rijksgronden voor plaatsing van
windturbines geeft een bijdrage aan de kabinetsdoelstelling om 16% duurzame energie te realiseren
in 2020 (recent in het Energieakkoord gewijzigd in 2024). De vraag om deze mogelijkheden voor de
Afsluitdijk in beeld te brengen, is neergelegd bij Rijkswaterstaat (in de brief van 4 juli 2013 van de
DG Ruimte en Water aan de DG Rijkswaterstaat).
2.2

Vraagstelling en resultaat

Er is gevraagd onderzoek uit te voeren dat de mogelijkheden in kaart brengt voor plaatsing van
windturbines op of nabij de Afsluitdijk (in het licht van de Rijksgronden).
Het doel van het onderzoek is geformuleerd als:
1 Door inventarisatie van mogelijkheden en onmogelijkheden alle maatgevende overwegingen in
beeld te krijgen om vervolgens
2 daarmee te bepalen welke principemogelijkheden in potentie overblijven en tevens
3 per overblijvende mogelijkheid op hoofdlijnen te bepalen wat vervolgens nog uitgezocht of
ontwikkeld moet worden, zodat
4 later (als dit uitgezocht of ontwikkeld is) per mogelijkheid vastgesteld kan worden of
deze realiseerbaar is en zo ja hoe. Het laatste valt buiten de reikwijdte van dit onderzoek.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

6

Het resultaat van het onderzoek is een overzicht van resterende principemogelijkheden voor
plaatsing van windturbines op of nabij de Afsluitdijk. Daarbij worden voor de betreffende locaties de
gevolgen in beeld gebracht die voor nadere besluitvorming bepalend zijn. Tevens worden in het kort
vervolgstappen met eventuele acties en nadere onderzoeken en besluiten benoemd, die nodig zijn
om uiteindelijk te kunnen vaststellen of en waar plaatsing van windturbines op of nabij de Afsluitdijk
mogelijk is. Het benoemen van deze principemogelijkheden houdt niet in dat definitief is vastgesteld
dat plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk mogelijk is.
Het resultaat is daarmee een overzicht van principemogelijkheden met een schets van de gevolgen.
Dit is opgesteld in samenspraak met deskundigen op de verschillende aspecten en het resultaat is
getoetst door experts, zodanig dat het kan dienen als afwegingskader bij verdere besluitvorming. Er
wordt geen voorkeur voor een principe mogelijkheid aangegeven. Op basis van dit onderzoek kan een
antwoord aan de Tweede Kamer worden opgesteld n.a.v. de toezegging van de minister in het AO van
20 juni 2013.
2.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 3 staat een beschrijving van de gevolgde aanpak, die bestaat uit een toelichting op de
onderzoekslijnen, het onderzoeksgebied en tenslotte uit het proces dat is gevolgd.
Hoofdstuk 4 beschrijft de trechtering naar een drietal mogelijke locaties die verder onderzocht zijn.
Vervolgens worden in hoofdstuk 5 de overgebleven mogelijkheden onderzocht per onderzoekslijn.
In hoofdstuk 6 is de bestuurlijke context beknopt weergegeven.
Daaruit volgt in hoofdstuk 7 de conclusie over de mogelijkheden voor plaatsing van windturbines op
de Afsluitdijk.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

7

3

Aanpak onderzoek

3.1

Onderzoekslijnen

In de opdracht is een vijftal onderzoekslijnen gedefinieerd van waaruit gekeken is naar
mogelijkheden voor het plaatsen van windturbines op of nabij de Afsluitdijk. In willekeurige volgorde:
1 Samenhang met project Afsluitdijk: op dit moment loopt het project dijkversterking Afsluitdijk,
hierna project Afsluitdijk genoemd. Wat zijn de consequenties van plaatsing van windturbines op
of nabij de Afsluitdijk voor het project Afsluitdijk? En welke mogelijkheden en consequenties zijn
er om windturbines te koppelen aan dit lopende project, kan dat bijvoorbeeld in een Publiek
Private Samenwerking (PPS)?
2 Toetsing waterveiligheid: er ontbreken specifieke toetsvoorschriften om aanvragen voor plaatsing
van windturbines op of nabij waterkeringen te kunnen toetsen, met name waar het gaat om
veiligheid. Het kader op basis waarvan het effect van een windturbine op het functioneren van een
waterkering kan worden getoetst moet nog ontwikkeld worden. Wat zijn hiervan de
consequenties?
3 Markt en financiële haalbaarheid: verschillende locaties voor de turbines hebben verschillende
consequenties voor de kosten over de gehele levenscyclus van een windturbine en daarmee op de
mogelijkheid van rendabele exploitatie, dan wel de hoogte van de benodigde subsidie.
4 Vergunningverlening: welke (on)mogelijkheden zijn er gegeven het juridisch kader?
5 Ruimtelijke afweging: voor een goede ruimtelijke afweging zijn verschillende aspecten belangrijk.
Naast de bestuurlijke afspraken betreffen deze de ruimtelijke kwaliteit van het landschap, de
natuurwaarden van o.a. vogels en vleermuizen, de gebruiksfuncties als defensie, infrastructuur en
visserij. Alle hebben invloed op de ruimtelijke afweging en positionering van turbines op of rond
de dijk.
3.2

Afbakening onderzoek, uitgangspunten en aannames

Het doel van het onderzoek is beschreven in hoofdstuk 2. Het gewenste resultaat van het onderzoek,
te weten een overzicht van resterende principemogelijkheden voor plaatsing van windturbines op of
nabij de Afsluitdijk, betekent niet in dat definitief is vastgesteld dat plaatsing van windturbines op de
Afsluitdijk mogelijk is. Hiervoor is o.m. een volledig onderzoek van milieueffecten noodzakelijk.
Desondanks geven de resterende principemogelijkheden een nadere afbakening van keuzes en nader
onderzoek.
Uitgangspunten
1 De beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in, of over rijkswaterstaatswerken wordt
ten aanzien van plaatsing in de kernzone gewijzigd van “Nee” naar “Nee, tenzij”, waardoor locaties
in de kernzone onder voorwaarden mogelijk worden. Op dit moment staat het beleid niet toe dat

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

8

in de kernzone windturbines geplaatst worden, maar het Ministerie van IenM is voornemens dit
beleid te herzien.
2 De beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in, of over rijkswaterstaatswerken blijft ten
aanzien van afstanden die moeten worden gehanteerd tussen de windturbine en het weg- en
vaarwegverkeer van kracht. Deze regel is algemeen geaccepteerd (ook door de
windenergiebranche).
3 Er is uitgegaan van een vergunning voor het plaatsen en exploiteren van windturbines, zoals
gebruikelijk bij windturbines op het land (binnen de kust). De vergunninghouder draagt pacht af
aan de grondeigenaar. Binnen Rijkswaterstaat is een ontwikkeling gaande om te bezien of er
alternatieven zijn om opbrengsten te generen (bijvoorbeeld via een concessie). Deze ontwikkeling
heeft nog niet geleid tot wijziging van het uitgangspunt van vergunbaarheid.
4 Voorhavendammen en leidammen zijn niet als potentiele locatie beschouwd.
5 Uitgangspunten voor de kostprijsberekening van windenergie zijn opgenomen in paragraaf 5.3.
6 Dit onderzoek sluit de mogelijkheid van omvangrijke (of zelfs grootschalige) opwekking van
windenergie op of nabij de Afsluitdijk niet op voorhand uit.
Aannames
 Er is aangenomen dat de toets op waterveiligheid niet tot zeer kostbare aanvullende maatregelen
zal leiden. In het rapport “Onderzoek technische mogelijkheden windturbines Afsluitdijk” van
Royal Haskoning-DHV werden kosten in principe niet beschouwd. Wel werd aangegeven dat
bepaalde maatregelen (om de veiligheid van de waterkering te waarborgen) complex of zeer
omvangrijk kunnen zijn, met relatief hoge kosten, zonder deze nader te duiden. Dit onderzoek
ging overigens uit van aanzienlijk grotere windturbines dan in dit onderzoek. Om zettingen
veroorzaakt door trillingen tegen te gaan, moet de fundering mogelijk stijver gemaakt en/of de
grond verdicht worden. Als de (fundering van de) windturbine het natte profiel wijzigt, kunnen
maatregelen nodig zijn om morfologische veranderingen in de waterbodem, die de stabiliteit van
de dijk beïnvloeden, tegen te gaan.
 Het ontwerp van de overslagbestendige Afsluitdijk (project Afsluitdijk) is niet vastgesteld. Op dit
moment zijn de maatregelen overwegend aan de Waddenzeezijde geprojecteerd.
 Bestuurlijke afspraken: hoewel de betrokken belangen en bestuurlijke afspraken geen direct
onderdeel uitmaken van het onderzoek, wordt op basis van een aantal gesprekken wel een
weergave gedaan van de bestuurlijke afspraken. Deze zijn van belang bij de afweging en bepalen
in grote mate de vervolgstappen.
3.3

Onderzoeksgebieden (locaties)

In dit onderzoek is een aantal locaties onderscheiden over de lengterichting en een aantal locaties
over de dwarsdoorsnede van de dijk. Uit de beschrijving van de locaties kan mogelijk opgemaakt
worden dat de grenzen hard zijn. Dit is vaak niet het geval, de exacte grenzen zullen onderwerp
moeten zijn van nader onderzoek. Wij hanteren de locaties vanuit de principes die deze in zich
hebben.
De Afsluitdijk is voor dit onderzoek onderscheiden in vier hoofddijkvakken. Het betreft van NoordHolland tot Friesland:
I. Aanlanding Noord-Holland inclusief het sluiscomplex Stevinsluizen bij Den Oever.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

9

II.

III.
IV.

Tussen het sluiscomplex Stevinsluizen bij Den Oever en het sluiscomplex Lorentzsluizen bij
Kornwerderzand (inclusief werkeiland Breezanddijk). Dit dijkvak heeft de grootste fysieke
lengte (ruim 20 kilometer) en heeft, met uitzondering van werkeiland Breezanddijk,
overwegend hetzelfde dwarsprofiel.
Het sluiscomplex Lorentzsluizen bij Kornwerderzand.
Tussen het sluiscomplex Lorentzsluizen bij Kornwerderzand en aanlanding Friesland.

Zie afbeelding 1 voor een bovenaanzicht van de Afsluitdijk.

Afbeelding 1: bovenaanzicht Afsluitdijk (impressie)

De dijkvakken I, III en IV hebben afwijkende en bredere dwarsdoorsneden dan dijkvak II en bieden
daarmee potentieel aanvullende plaatsingsmogelijkheden. Deze specifieke locaties langs de lengte
van de Afsluitdijk vragen om een afzonderlijke analyse.
Het langste stuk van de Afsluitdijk biedt -indien ter plaatse aan noodzakelijke voorwaarden wordt
voldaan- de meeste ruimte voor mogelijke plaatsing van windturbines. Voor een nader onderscheid
zijn op dit dijkvak de volgende zeven generieke mogelijkheden onderscheiden, beschouwd in deze
representatieve dwarsdoorsnede van de Waddenzee tot het IJsselmeer:
1 Aan de Waddenzeezijde net buiten de teen van de huidige dijk in het water van de Waddenzee.
2 Aan de Waddenzeezijde net buiten de teen van de huidige dijk op een nieuwe landtong in de
Waddenzee.
3 Op de dijk aan de Waddenzeezijde.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

10

4 Op de kruin van de dijk.
5 Op de dijk aan de IJsselmeerzijde.
6 Aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige dijk op een nieuwe landtong in het
IJsselmeer.
7 Aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige dijk in het water van het IJsselmeer.
De locaties 3, 4, en 5 bevinden zich in de kernzone van de dijk en de locaties 1, 2, 6 en 7 in de
beschermingszone van de dijk.
De kernzone is de feitelijke constructie van de hoogwaterkering. In deze zone gelden veelal zware
beperkingen in medegebruik. De beschermingszones maken geen deel uit van de feitelijke constructie,
maar zorgen ervoor dat het waterkerend vermogen en de stabiliteit van de waterkering gewaarborgd
blijven. Er gelden minder zware beperkingen in medegebruik.
Zie afbeelding 2 voor een dwarsdoorsnede van de Afsluitdijk.

Afbeelding 2: dwarsdoorsnede van de Afsluitdijk (impressie)

3.4

Procesaanpak

Voor het in kaart brengen van de mogelijkheden voor plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk
zijn twee parallelle sporen bewandeld:

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

11

1 Met de windenergiebranche (met de initiatiefnemers) is in kaart gebracht welke exploitabele
mogelijkheden er zijn voor windturbines op de Afsluitdijk. 1
2 Met onder meer Rijkswaterstaat en het Ministerie van IenM is in kaart gebracht welke relevante
aspecten bepalend zijn in de afweging en hoe die zich verhouden tot de onder 1 genoemde
mogelijkheden voor plaatsing.
In beide sporen zijn zo spoedig mogelijk in het proces de meer kansrijke mogelijkheden geselecteerd,
door te bepalen welke randvoorwaarden, belemmeringen en bestaande beleidskeuzes zodanig “hard”
zijn dat daardoor de minder kansrijke mogelijkheden als vanzelf afvallen. De “hardheid” is ingeschat
als wijzigingen ervan onwaarschijnlijk zijn, dan wel een erg lang en onzeker traject vereisen. Deze
aanpak was noodzakelijk om tijdig te kunnen starten met het uitwerken van kansrijke
principemogelijkheden, gegeven de doorlooptijd van het onderzoek van circa twee maanden.
De kansrijke principemogelijkheden zijn vervolgens per onderzoekslijn (zie paragraaf 3.1) nader
bekeken, waarbij met name is gezocht naar maatgevende overwegingen. Op verschillende momenten
zijn de onderzoekslijnen bij elkaar gebracht om de gecombineerde consequenties te bepalen.
Nadat de analyse per onderzoekslijn was afgerond, zijn de resultaten in twee verschillende rondes
getoetst. Door middel van een simulatie is bekeken welke onderlinge afhankelijkheden er bestaan en
welke kansen en beperkingen in de praktijk ervaren worden. Hiertoe zijn tevens de ervaringen uit een
reeds lopende pilot, windpark Krammer, benut.
In een tweede toetsronde zijn de conclusies uit de verschillende onderzoekslijnen beoordeeld. De
“trechtering” (beschreven in hoofdstuk 4), waarmee de kansrijke principemogelijkheden zijn
geselecteerd en de hoofdconclusies zijn nadrukkelijk onderwerp van deze toetsing geweest.
Parallel is een aantal gesprekken gevoerd met belanghebbenden zoals medeoverheden, de
koepelorganisatie Het blauwe hart en (samen met het Ministerie van Economische Zaken)
betrokkenen van Windpark Fryslân. Hierbij merken we op dat dit geen brede inventarisatie van de
belangen is geweest, want dat maakt geen onderdeel uit van dit onderzoek. Maar er is wel met een
aantal belangrijke spelers gesproken en deze partijen is met name gevraagd om hun standpunt of
ervaring met maatgevende afwegingen en relevante aspecten. Deze informatie is, voor zover het niet
al direct uit de onderzoekslijnen volgde, toegevoegd aan de analyse.
In afbeelding 3 is de procesaanpak schematisch weergegeven.

1

Gegeven de inzichten zoals nu bekend, aanvullend onderzoek zal leiden tot meer detail in de exploitaties,
bijvoorbeeld ten aanzien van kosten voor aanleg en beheer.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

12

Afbeelding 3: procesaanpak onderzoek

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

13

4

Trechtering

Windturbines op de Afsluitdijk zijn geen vanzelfsprekendheid. Elke locatie op of nabij de dijk kent
restricties. De vraag in dit onderzoek richt zich op de mogelijkheden, dan wel wat er voor nodig is om
de huidige restricties weg te nemen. Al snel na de start van het onderzoek bleek het mogelijk op basis
van de opgedane inzichten het aantal nader te onderzoeken locaties te reduceren en het onderzoek
te concentreren op de resterende principemogelijkheden. Hieronder is het resultaat van de
trechtering geschetst.
Allereerst zijn de resterende locaties beschreven die in het verdere onderzoek als
principemogelijkheden worden gehanteerd. De argumentatie voor deze trechtering is in de rest van
dit hoofdstuk te vinden. Een uitgebreidere beschrijving van de principemogelijkheden en de
resultaten van de verschillende onderzoekslijnen zijn te vinden in hoofdstuk 5.
4.1

Resterende principemogelijkheden

We beschouwen in de lengterichting van de dijk alleen het totale dijkvak tussen de sluiscomplexen,
inclusief Breezanddijk. Op dat dijkvak resteren drie verschillende locaties in de dwarsdoorsnede van
de dijk:
A. Principemogelijkheid 6 is plaatsing aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige dijk
op een nieuwe landtong in het IJsselmeer.
B. Principemogelijkheid 7 is plaatsing aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige dijk in
het water van het IJsselmeer.
C. Principemogelijkheid 3 is plaatsing op de dijk aan de Waddenzeezijde.
Deze mogelijkheden betreffen de eerder genoemde generieke mogelijkheden, te weten
respectievelijk 6, 7 en 3. Om geen ‘rangorde’ in deze locaties aan te brengen duiden we ze later in het
rapport aan als principemogelijkheid A (op een landtong in het IJsselmeer), B (in het water in het
IJsselmeer) en C (op de dijk aan de Waddenzeezijde).
Afbeeldingen 4, 5 en 6 geven een impressie van deze principemogelijkheden. Benadrukt wordt dat
het gaat om een indruk van de locatie, niet om een ontwerp. Toegangswegen, kraanopstelplaatsen en
dergelijke zijn daarom niet aangegeven.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

14

Afbeelding 4: principe mogelijkheid A (impressie)

Afbeelding 5: principe mogelijkheid B (impressie)

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

15

Afbeelding 6: principe mogelijkheid C (impressie)

4.2

Argumentatie trechtering

Algemene notie over de kostenverlagende relatie met de Afsluitdijk
In het kader van kosten spelen twee aspecten een rol. Bouwen vanaf land is goedkoper dan bouwen
vanaf het water. De kostenverlagende relatie tussen windturbines en de Afsluitdijk is primair gelegen
in de mogelijkheid om de windturbines te kunnen bouwen en exploiteren vanaf de Afsluitdijk in
plaats van vanaf het water (indien geen kostbare aanvullende maatregelen noodzakelijk blijken). Dat
betekent een verschil in kosten voor plaatsing en exploitatie van windturbines van ordegrootte factor
1,2 à 1,5.
De mogelijke kostenverlaging door de plaatsing van windturbines te combineren met het project
Afsluitdijk is in potentie veel kleiner en een fractie van de kosten van de plaatsing van windturbines.
Dat komt doordat de scope van de werkzaamheden voor windturbines door de combinatie niet
kleiner wordt en de mogelijkheden van “werk met werk maken” beperkt lijken tot functiecombinatie
van bouwwegen en fietspaden of enige verruiming van schaalgrootte bij het civiele werk. Een
eventuele PPS-constructie verandert dit gegeven niet.
Keuze 3 MW-klasse
Als de kostenverlagende relatie met de Afsluitdijk benut wordt (door te bouwen op of direct vanaf de
dijk), leidt dit tot een lijnopstelling langs de dijk. In een clusteropstelling, waarbij ook verder van de
dijk wordt gebouwd, wordt dit potentieel immers niet benut.
Met de vuistregel dat windturbines voor een optimale opbrengst circa vijf rotordiameters uit elkaar
moeten staan, kan in de ‘3 MW-klasse’ (windturbines met een vermogen van ongeveer 3,0 tot 3,3

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

16

MW) 5 tot 7 MW per kilometer dijk gegenereerd worden en in de 6 MW-klasse 6 tot 9 MW per
kilometer dijk. Omdat een windturbine uit de 6 MW klasse ordegrootte tweemaal zoveel kost als een
windturbine uit de 3 MW klasse, zijn de investeringskosten en daarmee de kosten per kWh
opgewekte stroom bij de 6 MW-klasse aanzienlijk hoger dan bij de 3 MW-klasse. Plaatsing van uit de
‘3 MW-klasse’ leidt derhalve tot een lagere kostprijs per opgewekte kWh en, mits daar goede
afspraken over worden gemaakt, tot een lager beslag op de subsidieruimte.
Gezien bovenstaande is toepassing van windturbines uit de 3 MW-klasse verder uitgangspunt voor
het onderzoek.
Beperking onderzoeksgebied over de lengte van de dijk
Uit het rapport “Onderzoek technische mogelijkheden windturbines Afsluitdijk” van Royal
Haskoning-DHV uit 2012 is de keuze overgenomen om uit oogpunt van risico’s geen locaties op of
direct naast de kunstwerken te beschouwen. Deze keuze is verdedigbaar omdat de kunstwerken de
meest kwetsbare elementen in de waterkering vormen en het aantal mogelijke opstelplaatsen voor
turbines hierdoor nauwelijks beperkt wordt. Ook om andere redenen is aannemelijk dat de
sluiscomplexen niet in aanmerking komen (o.a. intensieve vogelpassages over de dijk bij Den Oever
en beschermd dorpsgezicht bij Kornwerderzand, zie elders in dit rapport).
De gebieden dichtbij de Friese en Noord-Hollandse kust moeten vrij blijven van windturbines
vanwege de grote aantallen vogels die daar de dijk kruisen van en naar hun foerageer- en
rustgebieden. Onderzoek naar getijdetrek van vogels laat veel trek tussen Kornwerderzand en de
Friese kust zien. Waar de grenzen van deze trekgebieden precies moeten worden gepositioneerd zal
onderwerp van vervolgonderzoek moeten worden. Aan de zijde van Den Oever omvat dit gebied in
elk geval het sluiscomplex en bij Kornwerderzand de gehele zone tussen het sluiscomplex en de
Friese kust. Deze overwegingen maken, dat het potentiële onderzoeksgebied beperkt is tot het
dijkvak tussen beide sluiscomplexen met een lengte van ruim 20 kilometer. Nader onderzoek kan dit
gebied nog preciezer afbakenen.
Beperking locaties over de representatieve dwarsdoorsnede van de dijk tussen de beide
sluizencomplexen.
Afvallen locaties 1 en 2
De overweging om locaties 1 en 2 niet meer in beschouwing te nemen in dit onderzoek is dat ze
binnen de grens van het PKB-gebied Waddenzee liggen. De PKB vermeldt expliciet dat in dit gebied
de bouw van windturbines niet is toegestaan. Theoretisch kan een PKB worden herzien, maar
afwijken of wijzigen van de PKB Waddenzee is op dit punt onwaarschijnlijk.
Ook is mee te wegen dat de kostenverlagende relatie met de Afsluitdijk primair zit in het kunnen
bouwen van de windturbines vanaf de Afsluitdijk, zonder dat aanvullende dijkversterking en/of
versterking van de fundering van de turbines vanwege golven en hoogwater noodzakelijk zijn. Omdat
locaties in de Waddenzee meer worden belast door golven en waterstandsverschillen zullen de
aanlegkosten hoger zijn dan aan de IJsselmeerzijde. Dit betekent dat locaties 1 en 2 in de Waddenzee
(naast de restrictie van de PKB) ook uit kostenoogpunt minder gunstig zijn dan locaties 6 en 7 in het
IJsselmeer. Om die reden zijn ze in dit onderzoek niet nader beschouwd.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

17

Afvallen locaties 4 en 5
Locaties 3, 4 en 5 bevinden zich in de zogenaamde kernzone van de dijk. Voor locaties in de kernzone
gelden strikte normen met betrekking tot waterveiligheid. In de Beleidsregel voor het plaatsen van
windturbines op, in, of over rijkswaterstaatswerken zijn regels opgenomen over de afstanden die
moeten worden gehanteerd tussen de windturbine en het weg- en vaarwegverkeer. Voor rijkswegen
geldt dat de rotor niet boven de weg mag draaien. Afwijking hiervan is in bepaalde gevallen mogelijk,
maar wordt in deze studie niet verder beschouwd. Hierdoor vallen locaties 4 en 5 af. Er is te weinig
ruimte tussen de rijksweg en de kruin van de dijk enerzijds en het IJsselmeer anderzijds. Al bij een
veel kleinere rotordiameter dan de circa 90 meter van een 3 MW windturbine draaien de rotorbladen
boven de weg. Locatie 3 kent wel voldoende afstand tot de rijksweg en voldoet daarmee aan de
afstandseis
Locaties 6 en 7
Locaties 6 en 7 zijn te zien als verschillende varianten op (ongeveer ) dezelfde afstand net buiten de
teen van de (oorspronkelijke) dijk in de zogenaamde beschermingszone van de dijk. Ook in de
beschermingszone gelden strikte normen met betrekking tot waterveiligheid. Hiervoor is op dit
moment geen specifiek toetskader waaraan eventuele aanvragen getoetst kunnen worden. Dit zal
ontwikkeld moeten worden (buiten het kader van dit onderzoek).
Voor locaties 6 en 7 zijn in eerste instantie geen absolute restricties gevonden en deze locaties
worden als principe mogelijkheid nader beschouwd in dit onderzoek.
Daarmee richt het onderzoek zich op dit moment verder alleen op de locaties 3, 6 en 7. Daarmee
vormen deze de drie resterende principe mogelijkheden. Indien bij nader onderzoek van deze drie
principe mogelijkheden zou blijken dat deze toch niet mogelijk zijn of ingrijpende consequenties
zouden inhouden, kan dat natuurlijk aanleiding zijn om de uitkomst van deze trechtering opnieuw te
beschouwen en eventueel eerder afgevallen locaties te heroverwegen.
Zoals eerder gesteld: om geen ‘rangorde’ in deze locaties aan te brengen duiden we ze vanaf hier in
het rapport aan als locaties A (op een landtong in het IJsselmeer), B (in het water in het IJsselmeer) en
C (op de dijk aan de Waddenzeezijde).

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

18

5

Uitwerking onderzoekslijnen

In dit hoofdstuk worden de onderzoekslijnen verder beschreven. Allereerst is een meer algemene
beschrijving gegeven, die vervolgens resulteert in de onderscheidende aspecten per mogelijkheid (A,
B en C).
5.1

Samenhang met project Afsluitdijk

De Afsluitdijk is in 1932 gebouwd en moet nu worden versterkt en gerenoveerd. De dijk wordt over
de hele lengte overslagbestendig gemaakt en de spui- en schutsluizen worden versterkt. Dit alles om
aan de veiligheidseisen te blijven voldoen. De dijk werd in 2006 afgekeurd omdat deze niet meer
voldeed aan de normen voor waterveiligheid. Hierna is het project Afsluitdijk in gang gezet met, met
onder andere een uitgebreide maatschappelijke consultatie voor integrale versterkingsoplossingen.
Inmiddels is het project zover gevorderd dat eind 2014 het Ontwerp Rijksinpassingsplan (ORIP) ter
inzage kan, zodat in 2017 gestart kan worden met de uitvoering. De contractvoorbereiding is gestart
en de aankondiging van de aanbesteding zal volgen na het vaststellen van het ORIP.
Voor overslagbestendigheid is geen toets- en ontwerpkader beschikbaar. Dit wordt als maatwerk
ontwikkeld in het planproces van de Afsluitdijk. In dat proces is geen rekening gehouden met het
plaatsen van windturbines.
In het project Afsluitdijk is nog geen keuze gemaakt voor het definitieve ontwerp. Er zijn diverse
varianten uitgewerkt. In alle varianten vinden de meeste werkzaamheden plaats aan de
waddenzeezijde en rond de kruin van de dijk tot aan de A7. Dit neemt niet weg dat de gehele dijk
overslagbestendig moet worden, waardoor ook op andere plaatsen op de dijk werkzaamheden
kunnen plaatsvinden.
Voor alle principemogelijkheden geldt dat dat de kosten van beheer en onderhoud voor
Rijkswaterstaat of de opdrachtnemer voor de dijkversterking toenemen bij aanwezigheid van
windturbines. Ook zal aanwezigheid van windturbines invloed hebben op contractuele garanties voor
de veiligheid van de kering en daarmee op de kosten.
Mogelijkheid A. Op een landtong in het IJsselmeer
De interactie tussen de plaatsing van windturbines en de werkzaamheden aan de dijk is in deze
mogelijkheid beperkt. Eventueel kan gekeken worden of in het project Afsluitdijk voorwaarden
geschapen kunnen worden voor windturbines (te denken valt bijvoorbeeld aan de mogelijkheid voor
een kabelgoot).
De plaatsing van windturbines op een landtong levert mogelijk een dwangpunt op bij toekomstige
aanpassingen/upgrades van de Afsluitdijk aan de IJsselmeerzijde (binnen de geldigheidsduur van de
verleende vergunning).
De procedures rondom de dijkversterking en de windturbines kunnen grotendeels los van elkaar
worden doorlopen, waarbij aan beide zijden op toekomstige combinatie moet zijn geanticipeerd. De
risico’s op vertraging van het project Afsluitdijkzijn op deze manier beperkt. Indien de timing van

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

19

beide projecten het mogelijk maakt, is enige combinatie van werkzaamheden denkbaar (bv aanleg
funderingen en opstelplaatsen voor een bouwkraan door de aannemer van de Afsluitdijk).
Mogelijkheid B. In het water in het IJsselmeer
Ten opzichte van mogelijkheid A is de mogelijkheid om de windturbine in het water, naast de dijk te
plaatsen, weinig onderscheidend. De aanleg van de windturbines zal net als in mogelijkheid A vanaf
de Afsluitdijk geschieden. Zowel de procedures als het ontwerp van de Afsluitdijk en de windturbines
kunnen grotendeels naast elkaar lopen. Doordat er geen landtong gerealiseerd wordt, zal de impact
nog geringer zijn. Het raakvlak met het contract voor de Afsluitdijk is van de drie principe
mogelijkheden het kleinst. Afhankelijk van de afstand tot de dijk levert deze locatie nog wel een
mogelijk dwangpunt op bij toekomstige aanpassingen/upgrades van de Afsluitdijk aan de
IJsselmeerzijde.
Mogelijkheid C. Op de dijk aan de Waddenzeezijde
Wanneer er besloten zou worden windturbines op deze locatie in de dijk te plaatsen, betekent dit dat
er een gezamenlijk ontwerpproces doorlopen moet worden voor zowel het overslagbestendig maken
van de dijk als (de fundering van) de windturbine. Op deze locatie kunnen beide niet los van elkaar
ontworpen worden. Ook omdat voor beide ontwikkelingen geen specifieke toets- en ontwerpkader
beschikbaar is, is plaatsing in de kernzone aan de waddenzeezijde niet mogelijk zonder een
geïntegreerd onderzoek en ontwerptraject.
Dit is niet mogelijk zonder vertraging voor het project Afsluitdijk. Want naast het geïntegreerde
ontwerp betekent de combinatie van versterking van de Afsluitdijk en plaatsing windturbines dat er
nieuwe, geïntegreerde besluitvorming moet plaatsvinden. Integreren in het bestaande proces is niet
mogelijk waardoor zowel het ontwerpproces als de procedure (gedeeltelijk) opnieuw moeten worden
doorlopen.
De vertraging van het project Afsluitdijk bestaat onder meer uit:
a. Opnieuw uitvoeren ontwerpproces: ordegrootte 2-3 jaar. De voorkeursbeslissing moet opnieuw
worden voorbereid. Daarnaast moeten bestaande werkzaamheden voor de voorbereiding van de
projectbeslissing en de aanbestedingswijze tenminste ten dele worden overgedaan.
b. Opnieuw doorlopen besluitvormingsproces: ordegrootte 2 jaar.
c. Mocht blijken dat een technisch ontwerp met behoud van het geëiste waterveiligheidsniveau niet
mogelijk is, dan kan mogelijkheid c afvallen en moeten de processen a en b deels opnieuw worden
doorlopen voor de dijkversterking.
Ook groeit het risico van vertraging bij project Afsluitdijk door inspraak en beroep op het onderdeel
windturbines.
Plaatsing op het talud levert zeer waarschijnlijk een dwangpunt op voor toekomstige aanpassingen
van de Afsluitdijk aan de Waddenzeezijde.
5.2

Toetsing waterveiligheid

De beoordeling of de realisatie en exploitatie van windturbines mogelijk is op of bij de Afsluitdijk
omvat onder andere een afweging of de waterveiligheid, die met de kering wordt geboden, in het
geding komt, zowel op de korte als lange termijn.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

20

De generieke conclusie is als volgt:
Uit de werkpraktijk van windturbines op of bij waterkeringen volgt dat deze afweging, en het proces
om tot een afweging te komen, maatwerk is. Dit maatwerk moet worden geleverd door
initiatiefnemer, keringbeheerder en eventuele derde partijen met noodzakelijke en specifieke
deskundigheid. Daarbij geldt dat de uiteindelijke afweging ten aanzien van waterveiligheid de
verantwoordelijkheid is van de keringbeheerder.
De conclusie voor de principe mogelijkheden bij de Afsluitdijk is, dat het afwegings- en
beoordelingsproces voor waterveiligheid nader moet worden ingericht, afhankelijk van de specifieke
locatie die wordt overwogen. Een verdiepend inzicht in effect op waterveiligheid, en eventuele
mitigerende dan wel compenserende maatregelen, moet worden ontwikkeld, voordat meer
definitieve uitspraken kunnen worden gedaan. De werkpraktijk leert, onder andere bij windpark
Krammer, dat dit een proces is van meerdere jaren (orde 2-4 jaar).
Het navolgende beschrijft de situatie zoals deze op dit moment aan de orde is. Bovenstaande
conclusie wordt vanuit de analyse nader onderbouwd. Dit onderzoek moet op dit punt worden gezien
als aanvulling en verrijking op het onderzoek zoals uitgevoerd door het bureau Royal HaskoningDHV
naar technische mogelijkheden voor windturbines op de Afsluitdijk (2012). De door Royal
Haskoning-DHV uitgevoerde inventarisatie van mogelijke effecten op de functionaliteit van de
Afsluitdijk als waterkering, het beheer en onderhoud en uitbreidbaarheid wordt door de
keringbeheerder gezien als valide. Het onderzoeksrapport kan worden gebruikt om een
beoordelingskader in een nader uitwerkingsproces mee te ontwikkelen.
Context
De Afsluitdijk speelt een elementaire rol in de waterveiligheid van Nederland en de status is
geformaliseerd via de Waterwet. In de Waterwet worden eisen gesteld aan een kering. Ze moet
voldoen aan de wettelijke eisen voor waterkeringen als het gaat om bijvoorbeeld hoogte en sterkte
gebaseerd op de opgelegde norm. Rijkswaterstaat is beheerder en verantwoordelijk voor de
instandhouding van de kering. Het borgen van de waterveiligheid is één van de kerntaken van
Rijkswaterstaat. Voor de uitvoering van deze taak en de borging van het waterveiligheidsbelang zijn
twee toetsvormen beschikbaar:
1 Een toetsing in het kader van de wettelijke eis van een periodieke toets van alle primaire
waterkeringen in Nederland. Hier toe behoort ook de Afsluitdijk. Deze toets vindt in ieder geval
iedere zes jaar plaats, met de wijziging van de Waterwet per 1-1-2014 wordt dit 12 jaar.
2 Een toetsing voor het mogelijk toelaten van objecten en activiteiten op de Afsluitdijk in het kader
van de vergunningverlening, zoals vastgelegd in de Waterwet. Hieronder vallen ook windturbines.
Voor de toetsvormen zijn verschillende instrumenten beschikbaar.
Ad 1. Voor de periodieke toets ontwikkelt het Ministerie van IenM een toetsinstrumentarium2 en
legt deze vast in het Voorschrift Toetsen op Veiligheid (VTV). Rijkswaterstaat hanteert deze
voorschriften en alle onderliggende rekenregels in de toetsing van de waterkering. De Inspectie
Leefomgeving en Transport houdt toezicht op de uitvoering van de toetsing en controleert de
2

Dit is een ministeriële regeling waarmee rekenregels voor hoogte, stabiliteit en bekleding en vastgestelde
eisen over te hanteren hydraulische randvoorwaarden in de vorm van waterstanden, golfhoogte en golf- en
stromingspatronen worden voorgeschreven.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

21

uitkomst. De minister rapporteert over de uitkomsten aan de Tweede Kamer. De voorschriften
omvatten onder meer een procedure voor de toetsing van niet waterkerende objecten in
waterkeringen, zoals windturbines.
Ad 2. Een toetsing van activiteiten in het kader van vergunningverlening is voor windturbines op
waterstaatswerken vastgelegd in de beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in of over
rijkswaterstaatswerken (navolgend aan te halen als ‘de Beleidsregel’). De inhoud van deze
beleidsregel is onderhevig aan een heroverweging zoals ook aangegeven in de structuurvisie Wind op
Land. De huidige regel geeft, zoals eerder beschreven, aan dat het plaatsen van windturbines in de
kernzone niet is toegestaan en voor de beschermingszone geldt een nee, tenzij beleid. Dit betekent
dat plaatsing niet is toegestaan, tenzij blijkt dat in ieder geval de primaire functie van de Afsluitdijk
(het keren van water) niet in het geding is en komt.
Generieke inzichten
Het navolgende geeft een verdiepende beschrijving van aandachtspunten bij de drie
plaatsingslocaties in het dwarsprofiel van de kering. Daarbij is er vanuit gegaan dat het restrictieve
nee-beleid van de beleidsregel wijzigt in nee-tenzij, waarmee plaatsing in de kernzone overweegbaar
wordt gemaakt. In dit onderzoek is mogelijke plaatsing in de kernzone vanuit technisch perspectief
beschouwd, waarbij als vertrekpunt geldt dat een toetsing wordt ontwikkeld gaandeweg het proces.
Een beleidsmatige afweging valt buiten de scope.
Een technisch perspectief wat betreft toetsing op waterveiligheid kent daarbij het volgende
generieke vertrekpunt voor waterkeringen. Kenmerkend voor het ontwerp van dammen en dijken is
een glad gestrekt profiel. Het realiseren van rondingen vergt extra aandacht bij het ontwerp van een
dijk en niet waterkerende objecten (NWO) worden zoveel mogelijk vermeden. Iedere afwijking van
een glad gestrekt profiel heeft invloed op de sterkte van de kering en daarmee de geboden veiligheid.
Mogelijkerwijs zijn specifieke maatregelen noodzakelijk ter borging van de waterveiligheid. Deze
maatregelen kunnen kostenverhogend zijn in alle levensfasen van de ontwikkeling.
Aangezien daarnaast sprake is van onzekerheden over tal van sterkteaspecten van een waterkering
en de maatgevende omstandigheden, wordt bij het ontwerp rekening gehouden met een zekere
robuustheid. De kering wordt daarmee niet precies ontworpen op de norm, maar kent een bepaalde
mate van overdimensionering. Keringvreemde objecten leiden, indien deze op of bij een bestaande
kering worden gerealiseerd, in principe altijd tot een afname van deze overdimensionering. Het
ontwerpproces kent als uitgangspunt dat deze afname zoveel mogelijk wordt geminimaliseerd. Een
afname tot onder de norm maakt een activiteit niet mogelijk.
Aangezien de Afsluitdijk genormeerd is voor het keren van water vanuit de Waddenzee zijn de
Hydraulische Randvoorwaarden (het kader waarmee de belasting op de kering kan worden bepaald)
alleen beschikbaar voor de Waddenzeezijde. Dit betekent dat er geen kader beschikbaar is voor
maatgevende belastingen op de IJsselmeerzijde van de waterkering. Dit kader zal moeten worden
bepaald door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Het Expertise Netwerk Waterveiligheid
(ENW) borgt de kwaliteit van dit kader. Het ontwikkelen van een specifiek kader kent een vooralsnog
onbekende procestijd. Mogelijk kan gebruik worden gemaakt van uitgangspunten zoals deze in het
project Afsluitdijk worden gehanteerd.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

22

In het geval van het ontwerp van een volledig nieuwe kering kan sprake van zijn een integraal
ontwerp en/of geïntegreerde maatregelen. Hiermee kan de afname van de overdimensionering
vooraf worden ondervangen. Daarbij blijft de wettelijke eis gelden dat zowel de waterkering als het
niet waterkerende object onafhankelijk van elkaar aan de gestelde waterveiligheidsnorm moet
voldoen. Dit betekent onder andere dat een niet-waterkerend object geen sterkte mag ontlenen aan
de kering.
Naast waterveiligheid gaat ‘de Beleidsregel’ ook over verkeersveiligheid. Deze verkeersveiligheid
betreft alle verkeersvormen op de Afsluitdijk. In de afbakening (hoofdstuk 3) is aangegeven met
welke harde randvoorwaarden rekening wordt gehouden. Voor zowel de aanleg als het beheer van
windturbines zijn verkeersbewegingen noodzakelijk en dient specifiek materieel als kranen
geaccommodeerd te worden. De inpassing van infrastructuur voor deze activiteiten, bijvoorbeeld in
de vorm van toegangswegen en opstelplaatsen op de kering omvat afwegingen die zowel de
verkeersveiligheid als de waterveiligheid aangaan. Rijkswaterstaat dient deze afweging, als weg- en
waterkeringbeheerder, in samenhang te maken aan de hand van door de initiatiefnemer geleverde
informatie. De bewijslast om aan te tonen dat er geen negatieve effecten zijn te verwachten ligt bij de
diegene die voornemens is om windturbines te plaatsen gegeven de beoordelingskaders die het
bevoegd gezag hanteert. In algemene zin geldt dat beïnvloeding van de waterkerende functie van de
Afsluitdijk door windturbines plaats kan vinden in de volgende levensfasen van een windturbine:
 De aanleg (bijvoorbeeld door hei- en hijswerkzaamheden). Trillingen en gebruik van zwaar
materieel kunnen leiden tot verstoring van het grondlichaam van de kering. Door de markt is hier
onderzoek naar uitgevoerd voor de locatie Waddenzeezijde. In hoeverre dit onderzoek voldoet,
dient nader te worden onderzocht. Mogelijke effecten en mate van effecten zijn nog niet
geverifieerd.
 De exploitatie. In deze fase wordt het risico van trillingen vanuit het oogpunt van stabiliteit van de
waterkering benoemd. Over trillingen en de doorwerking op waterkeringen is weinig bekend en
bestaat geen beoordelingskader. Mogelijkerwijs kan hiervoor informatie/gegevens worden benut
van experimenten in het kader van het onderzoek Lifedijk Eemshaven (westelijke Schermdijk). Op
deze locatie staan windturbines in/bij de waterkering. Met sensortechnieken wordt informatie
ingewonnen over het gedrag van de waterkering ten behoeve van de beheerpraktijk Daarnaast
heeft de constructie een interactie met de waterkering. De fundering van de windturbines moeten
zo ontworpen worden, dat deze geen sterkte ontlenen aan het dijklichaam.
 De post exploitatiefase. In de fase is de turbine niet meer in gebruik en veelal niet meer aanwezig.
In beginsel worden in de watervergunning voorschriften opgenomen die er op toezien dat in
beginsel alle aangebrachte objecten worden verwijderd voor rekening van de houder van de
vergunning (de eigenaar van de objecten). De fundering en kabels/leidingen die ten behoeve van
de turbine zijn gerealiseerd worden in de praktijk echter niet altijd geamoveerd in verband met de
verstoringen die ontstaan in de kering en in de bodem bij of onder de kering. De resterende delen
vormen dan niet waterkerende objecten die in het kader van de wettelijke toetsing moeten
worden beoordeeld op effecten op de waterkerende functie. Bij eventuele renovatie of uitbreiding
van de kering leidt de aanwezigheid van deze objecten ook een extra last in de verbeteropgave.
Deze last kan worden belegd bij de eigenaar van de objecten. Daarvoor zijn praktijkoplossingen
beschikbaar.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

23

Mogelijkheid A. Op een landtong in het IJsselmeer
Het plaatsen op een landtong betekent dat in de bodem van het IJsselmeer, direct grenzend aan de
teen van de kering, een fundering wordt gerealiseerd waarop de mast van de windturbine wordt
geplaatst. Deze fundering wordt door een landtong verbonden met de kering. Deze landtong ligt
deels in de beschermingszone en deels in de kernzone. In de kernzone wordt tevens een
kraanopstelplaats gerealiseerd voor de bouw en het groot onderhoud. Indien voor de versterking van
de Afsluitdijk wordt gekozen voor een overslagbestendige kering dan zal dit invloed hebben op het
gehele profiel. Indien landtongen en opstelplaatsen worden gerealiseerd dient in nader onderzoek de
invloed van overslagvolume te worden onderzocht.
De Afsluitdijk kent nu een ‘glad’ profiel aan de zijde van het IJsselmeer. Dit leidt tot een specifiek
stromings- en golfpatroon op basis waarvan een bepaalde bekleding en bescherming van de kering en
vooroever is ingericht.
Landtongen of funderingen in het water leiden tot discontinuïteit in het gladde profiel. Hierdoor zijn
effecten mogelijk op de vooroever en de bekleding van de Afsluitdijk door veranderingen in het
stromingsprofiel. De stabiliteit van de kering kan hierdoor in het geding komen. Onderzoek is
noodzakelijk om effecten en de mate ervan nader te bepalen. Daarnaast kan door een ander
stromings- en golfpatroon een aanpassing aan de bekleding aan de orde zijn voor de delen van de
kering waar geen activiteiten plaatsvinden.
De aanleg van landtongen heeft ook invloed op beheer en onderhoud. De monitoring van de
waterbodem (ontwikkeling van geulen en kuilen) vergt mogelijk meer specifieke inzet voor kering- en
waterbeheer. Het onderhoud van de kering zal moeten worden aangepast op gewijzigde situatie. Dit
kan doorwerken in een contract dat voor de versterking van de Afsluitdijk wordt overwogen.
Mogelijkheid B. In het water in het IJsselmeer
In deze situatie staat de turbine op een nader te bepalen afstand tot de kering in de
beschermingszone zonder dat sprake is van een aansluitconstructie. De enige aansluiting betreft een
loopbrug voor het onderhoud van een windturbine en de bekabeling voor stroomtransport. Dit
transport vindt mogelijk plaats door een kabel/leiding in de Afsluitdijk. In de kernzone is een
kraanopstelplaats nodig voor de bouw en groot onderhoud. De opstelplaats wordt door de
marktpartijen gezien als een soort loswal.
Door de plaatsing in de vooroever zijn effecten te verwachten op golfpatronen. Dit introduceert
mogelijk een risico op de stabiliteit van de vooroever. Nader onderzoek is nodig naar de effecten op
stromings- en golfpatronen gegeven de nader te bepalen specifieke hydraulische randvoorwaarden
(HR) en de geomorfologische toestand voor de IJsselmeerzijde van de Afsluitdijk. Daarbij gaat het
niet alleen om de effecten op stromings- en golfpatronen, maar ook de effecten van deze
veranderingen op de waterkering. De uitkomsten van dit onderzoek zijn bepalend voor eventuele
maatregelen voor negatieve effecten op de waterkering.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

24

Mogelijkheid C. Op de dijk aan de waddenzeezijde
Afhankelijk van de locatie in het talud (boven of onder water) zal de stroming (overslag, op het
onderwatertalud of het voorland) meer of minder beïnvloed worden. Hierdoor kunnen onder water
morfologische wijzigingen optreden en kan erosie ontstaan. Voor de Waddenzeezijde is bekend dat
hier ontgrondingskuilen voorkomen. Er ligt aan deze zijde al een bestaande opgave om erosie tegen
te gaan.
Het aanbrengen van funderingspalen in het profiel van de dijk wordt uit waterbouwkundig
perspectief (bij een bestaande constructie) niet als een versterking gezien. (Lokaal kunnen
funderingspalen een positief effect op de stabiliteit hebben. Het totaal aan elementen levert
daarentegen geen bijdrage aan de stabiliteit van de gehele kering (in principe wordt er extra
ongelijkheid in het dijkprofiel gecreëerd). Het principe van de zwakste schakel blijft bestaan.
In het huidige project Afsluitdijk vindt een ontwerpproces plaats waarbij wordt ingezet op
overslagbestendigheid. Dit stelt specifieke eisen en randvoorwaarden aan de bekleding van de kering
en bescherming van de vooroever. Voor en in het huidige ontwerpproces is met maatwerk een
beoordelingssystematiek ontwikkeld om te kunnen toetsen in hoeverre wordt voldaan aan de norm
voor de Afsluitdijk zoals vastgelegd in de Waterwet. In feite is deze systematiek een basis om
toetsvoorschriften te ontwikkelen. Daarbij is sprake van een integrale benadering over het
dwarsprofiel. Het aanbrengen van wijzigingen in dit dwarsprofiel (bijvoorbeeld aanbrengen van een
windturbine) betekent dat de gehele inrichting van het profiel in beschouwing moet worden
genomen om de toetsing op waterveiligheid te kunnen uitvoeren. Dit betekent in feite dat het
ontwerpproces zoals dat nu wordt doorlopen, gedeeltelijk opnieuw moet worden uitgevoerd.
Door marktpartijen is onderzoek uitgevoerd en er is een initiële kennis- en informatiebasis
beschikbaar van mogelijke effecten. Deze basis is niet getoetst binnen het lopende project van de
versterking van de Afsluitdijk. Het is op dit moment niet bekend in hoeverre de bestaande kennis- en
informatiebasis voldoende is om mogelijke effecten op de sterkte van de kering in het licht van
waterveiligheid (momentaan en gehele levensduur) te kunnen beoordelen.
Samenvatting en doorkijk naar oplossen onbekendheden
Het plaatsen en gebruiken van een windturbine in of direct bij een waterkering is een activiteit van
een andere orde dan het plaatsen van bijvoorbeeld een verkeersbord of een wegportaal. Deze
specifieke activiteit vergt een specifieke benadering van onderzoeks- en ontwerpinspanningen. Het is
maatwerk zo blijkt uit de praktijk, aangezien specifieke toetsvoorschriften ontbreken en expert
judgement van fundamenteel belang is. Alleen een generiek kader is beschikbaar, onder andere in het
rapport van Royal HaskoningDHV (december 2012). De onderzoeks- en ontwerpinspanningen zijn
daarbij afhankelijk van de locatie waar turbines worden geplaatst, zowel in als bij de kering.
In algemene zin geldt:
 Door een geringer risico vergt de plaatsing aan de IJsselmeerzijde naar verwachting een andere
onderzoeksinspanning dan aan de Waddenzeezijde, echter er is sprake van een gelijke bewijslast
voor de initiatiefnemer. Het lagere risico ontstaat doordat de aanvalszijde van de kering de
Waddenzee kant is (springtij + extreme storm en windrichting). Tevens geldt dat voor de

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

25

IJsselmeerzijde een kader voor de belastingen nog gecreëerd moet worden (Hydraulische
Randvoorwaarden.
 Indien de plaatsing buiten of grenzend aan het keringlichaam is, kan een min of meer op zichzelf
staand ontwerpproces worden gevolgd. Voor plaatsing in de kering zal naar het effect en de
inrichting van het gehele keringlichaam moeten worden gekeken. Voor locatie C leidt dit tot een
integratie met het project Afsluitdijk. De procedurele gevolgen van een dergelijke aanpak worden
benoemd in paragraaf 5.1. Het ontwerpproces van de dijk leidt dan tot inzicht in de te treffen
maatregelen waarmee een waterveilige situatie kan worden bereikt. Deze maatregelen moeten
nog worden vertaald in de verschillende businesscases.
 Het ontwerpproces is de basis voor zowel de vergunningverlening als de toetsing op veiligheid
conform wettelijke eisen in de Waterwet. Het ontwerpproces wordt gezien als een interactieve
samenwerking tussen Rijk (als kadersteller en beheerder) en initiatiefnemer.
 Het ontwerpproces en de daaruit mogelijk volgende beschikking omvat alle fasen van initiatief tot
einde levensduur. Afspraken moeten ontstaan over het te realiseren, het te voeren beheer
(inclusief wettelijke toetsing) en de fase na einde levensduur.
In een ontwerpproces kan gebruik worden gemaakt van bestaande kennis en ervaring. Dit omvat
enerzijds kennis en ervaring van de markt. Daarnaast kan gebruik worden gemaakt van de kennis en
de ontwikkelde beoordelingssystematieken. Voorbeelden hiervan zijn de twee pilots voor de
evaluatie van de Beleidsregel waarin Rijkswaterstaat is betrokken voor een windturbinepark rondom
de Krammersluizen (primaire waterkering) en voor windturbines in de beschermingszone van de 2e
Maasvlakte. Bij de ontwikkeling van windpark Krammer wordt ook plaatsing in de kernzone
overwogen.
Een iteratief en interactief ontwikkelproces kan worden vormgegeven door de volgende stappen:
1 Komen tot gemeenschappelijke afspraken tussen initiatiefnemer en Rijk over het te volgen proces,
taken en verantwoordelijkheden en te leveren inzet, waaronder die van onafhankelijke experts.
2 Komen tot een inhoudelijk beoordelingskader voor de beoordeling van waterveiligheid gegeven
de specifieke plaatsingslocatie(s). Het rijk is hiervoor verantwoordelijk, waarbij kennis van
initiatiefnemers kan worden benut.
3 Het uitvoeren van noodzakelijk onderzoek en gegevensverzameling door de initiatiefnemer.
4 Iteratief ontwerp- (initiatiefnemer) en beoordelings- (bevoegd gezag) proces waarin in ieder geval
de volgende de producten worden gerealiseerd:
a. Locatie keuze en onderbouwing (MER, Passende Beoordeling, natuurtoets, waterveiligheid).
b. Rapportage over alle toetssporen o.b.v. VTV.
c. Risico analyse turbines (NWO VTV).
d. Geo- en funderingsonderzoek.
e. Bouwplan (beheersing bouwfase).
f. Beheer en onderhoudsplan (turbines).
g. Kabels/leidingen en voorzieningen.
h. Verwijderingsplan.
Het proces dient er op gericht te zijn te kunnen komen tot een ontvankelijke vergunningsaanvraag.
Vooralsnog is niet aan te geven of dit leidt tot een vergunbare situatie.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

26

De doorlooptijd van het proces is sterk afhankelijk van de onderzoeks- en ontwerpinspanningen.
Deze hangen sterk samen met de specifieke locatie van de windturbines. Gelet op eerdere ervaringen
bij onder andere windpark Krammer is een doorlooptijd van twee tot vier jaar te verwachten.
5.3

Markt en financiële haalbaarheid

De meest aantrekkelijke plaatsen voor windturbines in Nederland zijn locaties met veel wind,
waardoor de energieopbrengst hoog is, in combinatie met de mogelijkheid van bouw en exploitatie
vanaf land, waardoor de kosten laag zijn (lager dan bouw en exploitatie vanaf het water). De
Afsluitdijk biedt in potentie deze aantrekkelijke windrijke locatie met de mogelijkheid van bouwen en
exploiteren op of direct naast de dijk.
Voor de principe mogelijkheden A, B en C zijn de globale berekeningen opgesteld van de integrale
kostprijzen. De daarbij gehanteerde uitgangspunten en inputgegevens kennen een
onzekerheidsmarge (voorbeeld: er is aangenomen dat de toets op waterveiligheid niet tot belangrijke
kostenverhogende voorzieningen leidt. Deze aanname is voor mogelijkheid A en B waarschijnlijker
dan voor mogelijkheid C). Dat betekent dat de hier gepresenteerde cijfers als een indicatie geven van
de uiteindelijke kosten. Daarnaast kunnen de cijfers worden gehanteerd voor een onderlinge
vergelijking van de onderzochte mogelijkheden. Om schijnnauwkeurigheid te voorkomen zijn de
uitkomsten als een range weergegeven. In het kader van dit onderzoek is het vooral van belang om te
constateren waar de range in kostprijzen per principemogelijkheid ligt en of de berekende range in
kostprijzen per kWh al of niet in belangrijke mate verschillen, zowel onderling en met locaties waar
vanaf het water gebouwd moet worden
NB. Technisch is het volgens de betrokken marktpartijen mogelijk dat de windturbines op de
Afsluitdijk worden stilgezet op momenten dat ze een concreet aanvaringsgevaar voor vogels of
vleermuizen vormen. Bij de in de herfst voorkomende situatie van gestuwde vogeltrek waarbij vogels
in grote aantallen op rotorhoogte over de Afsluitdijk vliegen, wordt dat automatisch gedetecteerd
met een speciale (Robin)radar en worden de windturbines stilgezet. Automatische ‘bat-detectors’
zullen worden toegepast om botsingen met vleermuizen te voorkomen. Een ecologische
randvoorwaarde krijgt daarmee deels ook een economisch consequentie; stilstand beïnvloedt de
businesscase. In de businesscase hebben marktpartijen gerekend met een opbrengstverlies van 5%
als gevolg van stilstand i.v.m. vogels en vleermuizen.
De integrale kostprijs (inclusief o.a. financiering en verwachte rendementen op eigen en vreemd
vermogen) is berekend met het onrendabele top model van ECN (Energie Centrum Nederland). In de
raming die daartoe is opgesteld (met een detailniveau passend bij de fase in de planontwikkeling) zijn
onder meer de volgende posten opgenomen:
 Windturbines.
 Fundering.
 Parkbekabeling, schakelstation, netaansluiting.
 Plankosten.
 Bouwdirectie.
 Participatiebudget.
 Leges gemeente.
 Onvoorzien.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

27

Verder zijn de exploitatiekosten, inclusief de gebruikelijk af te dragen pacht in kaart gebracht,
conform de SDE+-systematiek.
Bij de berekening is een bandbreedte van de kostprijs opgenomen, gebaseerd op mogelijke variaties
in de investeringskosten, waaronder netaansluitingskosten. Tevens is uitgegaan van een
stroomopbrengst, rekening houdend met een totale afslag van 14% t.o.v. de WindPro-berekeningen
voor het mogelijk te realiseren windpark. Deze afslag is als volgt opgebouwd: 7% (risico-afslagen) +
7% (afslag stilstand vanwege waarneming vogels en vleermuizen).
Omdat aan de IJsselmeerzijde meer afstand tot de rijksweg mogelijk is, kan hier een 3,3 MW turbine
geplaatst worden. Aan de Waddenzeezijde beperkt de ruimte op de dijk de omvang van de
windturbine tot 3 MW. Hierdoor is de opbrengst aan de IJsselmeerzijde (varianten A en B) hoger dan
aan de Waddenzeezijde. Aan de IJsselmeerzijde zijn de aanlegkosten echter ook hoger omdat naast
de funderingsconstructie ook kosten voor het maken van de landtong/opstelkade voor de bouwkraan
gemaakt moeten worden. Bij plaatsing in de dijk zijn die kosten lager.
Bandbreedte kostprijs opgewekte stroom (uitgaande van 38 windturbines):
a. Mogelijkheid A net buiten de teen van de huidige dijk op een nieuwe landtong in het IJsselmeer:
Bandbreedte kostprijs € 80 - 85/MWh bij een productie per turbine van ca. 13.000 MWh/jaar.
b. Mogelijkheid B net buiten de teen van de huidige dijk in het water van het IJsselmeer:
Bandbreedte kostprijs €100 - 110/MWh bij een productie per turbine van ca. 13.000
MWh/jaar.
c. Mogelijkheid C op de dijk aan de Waddenzeezijde: Bandbreedte kostprijs € 80 - 90/MWh bij een
productie per turbine van ruim 10.000 MWh/jaar.
Beslag op de SDE+-middelen
Een rendabele exploitatie van windturbines is nog niet mogelijk zonder de exploitatiesubsidie SDE+
(Stimuleringsregeling Duurzame Energie). De SDE+ vergoedt maximaal het verschil tussen de
kostprijs van fossiel opgewekte stroom en de kostprijs (in de regeling “basisbedrag” genoemd) van
duurzaam opgewekte stroom. Het beleid is er op gericht om voor het beschikbare budget een zo
groot mogelijke hoeveelheid duurzame energie op te wekken. Daartoe geschiedt de toekenning van
subsidies gefaseerd. Binnen elke fase kan tot een bepaald basisbedrag worden aangevraagd. Bij elke
opvolgende “fase” geldt een hoger basisbedrag, tot het moment dat het jaarlijks SDE+-budget
verplicht is. Inschrijven in een eerdere fase leidt derhalve tot een lagere subsidie. Inschrijven in een
latere fase leidt tot een hogere subsidie, tenzij het SDE+-budget in eerdere fases reeds is verplicht.
Daarmee werkt het systeem als een veiling, waarbij projecten worden bevoordeeld die het
goedkoopst duurzame energie opwekken. Gelet op het advies 2014 van ECN, worden in de eerste
fase projecten geaccepteerd met een basisbedrag van € 70/MWh en in de tweede fase tot €
80/MWh. Voor de overheid zijn windrijke landlocaties vanuit kostenperspectief aantrekkelijk, omdat
daar doelstellingen op het gebied van duurzame energie tegen de laagste subsidiebijdragen kunnen
worden gerealiseerd.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

28

Pachtopbrengst
Het is gebruikelijk dat partijen die locaties voor windturbines ter beschikking stellen, daarvoor pacht
vragen. Indien wordt uitgegaan van het tarief van € 0,0053/kWh, dat het RVOB hiervoor normaliter
rekent en dat ook in het onrendabele top model van ECN is opgenomen, ontstaat het volgende beeld:



Bij mogelijkheid A en B bedraagt de opbrengst hiervan bij realisatie van 38 windturbines, netto
contant over een exploitatieperiode van 20 jaar, circa € 35 miljoen (€ 2,6 miljoen per jaar).
Bij mogelijkheid C bedraagt de opbrengst hiervan netto contant over een exploitatieperiode van
20 jaar, circa € 27 miljoen (€ 2 miljoen per jaar).

Kostenbesparing netaansluiting
In de berekende kostprijs is rekening gehouden met de kosten van parkbekabeling, schakelstation en
netbekabeling. Deze infrastructuur kan ook worden aangewend voor de energievoorziening van te
realiseren gemalen. Hiermee is op basis van een raming van RWS een besparing te bereiken van € 6
miljoen. Wellicht kunnen tevens andere installaties voor opwekking van duurzame energie
(getijdeturbines, Blue Energy en zonnepanelen op deze netaansluiting worden aangesloten, waardoor
de business case er gunstiger van wordt. Vooraf koppelen aan andere vormen van energieopwekking
maakt het procesmatig echter meer complex. Het lijkt wenselijk om eerst de vergunningsprocedure
voor windenergieopwekking te starten/doorlopen en daarna(aast) de mogelijkheden van andere
vormen te bekijken, zoals zonne-energie en getijde-opwekking, uitgaande van de aanleg van een
netaansluiting voor de windturbines.
5.4

Vergunningverlening

Voor alle mogelijke locaties geldt dat moet worden voldaan aan wettelijke vereisten en de turbines
moeten planologisch mogelijk gemaakt kunnen worden.
Coördinatieregeling
Een windpark van meer dan 100 MW vergt een beleidswijziging en het wijzigen van de bestaande
afspraak tussen het Rijk en de provincies. Mocht een dergelijk grootschalig windpark desondanks
mogelijk gemaakt worden dan worden daarmee de ministers van EZ en I&M van rechtswege
verantwoordelijk voor de ruimtelijke besluitvorming. Het project valt dan van rechtswege onder de
Rijkscoördinatie Regeling (RCR), tenzij anders wordt besloten. Dit betekent dat de minister van EZ
een aantal benodigde besluiten coördineert (inpassingsplan, ontheffing Flora- en Faunawet,
Natuurbeschermingswetvergunning, omgevingsvergunning), wat procedurele voordelen kan bieden.
De Waterwetvergunning valt voor het onderdeel gebruik van waterstaatswerken echter niet van
rechtswege onder de RCR, maar kan middels een apart besluit onderdeel worden gemaakt van een
gecoördineerde besluitprocedure.
Voor een windpark van minder dan 100 MW zijn in principe de provincies op wier grondgebied de
beoogde windturbines liggen verantwoordelijk voor de ruimtelijke besluitvorming. Indien het daarbij
gaat om windturbines op het Friese deel en het Noord-Hollandse deel, zal de besluitvorming naar
verwachting complexer worden. Overigens voorzien beide provincies in hun huidige ruimtelijke
beleid geen windturbines op de Afsluitdijk. In totaal zijn er twee initiatiefnemers die afzonderlijk in
2009 en 2012 een RCR-melding hebben ingediend voor een windpark op de Afsluitdijk van meer dan
100 MW.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

29

Voor het project Afsluitdijk is reeds sprake van een RCR traject. Uitgaande van een grootschalig
windpark zal, in het geval van principemogelijkheid C, dit traject moeten worden aangepast. Voor de
twee andere mogelijkheden (A en B) geldt dat er sprake zal zijn van twee aparte RCR-procedures
omdat de besluitvorming voor de Afsluitdijk dan los staat van de besluitvorming over de
windturbines. Ingeval het gaat om een project kleiner dan 100 MW dan valt de besluitvorming voor
alle drie de mogelijkheden in beginsel niet onder de RCR maar onder de Provinciale
Coördinatieregeling.
Ruimtelijke ordening
De turbines moeten planologisch mogelijk worden gemaakt doormiddel van een Rijks- of eventueel
Provinciaal inpassingsplan (RIP, PIP). Daarin moet rekening gehouden worden met verschillende
ruimtelijke aspecten en functies ten aanzien van het criterium “goede ruimtelijke ordening”, zoals:
 Waterveiligheid.
 Radarposten.
 Vliegveiligheid, laagvliegterreinen en onveilige zones.
 Milieu en natuur.
 Landschappelijke inpassing.
 Archeologie.
 Externe veiligheid Verkeersveiligheid.
 Stiltegebieden.
 Andere gebruiksfuncties in het gebied zoals verkeer, visserij en recreatie, als ook het beoogde
windpark Fryslân.
Op voorhand worden met betrekking tot het onderzoek naar deze aspecten geen absolute
beperkingen gezien. Dit vraagt echter wel onderzoek en een zorgvuldige afweging. In paragraaf 5.5
wordt hier inhoudelijk op ingezoomd.
In het kader van het RIP moet rekening gehouden worden met de geldende structuurvisies en beleid,
in dit geval o.a.:
 Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR).
 De Ontwerp Structuurvisie Wind op Land (SVWOL).
 De Planologische Kernbeslissing Waddenzee (PKBW).
 De Structuurvisie Toekomst Afsluitdijk (SVTA).
Deze structuurvisies, deels vastgelegd in het Besluit Algemene Regels Ruimtelijke Ordening (Barro),
leiden tot een verbod op het plaatsen van turbines in de Waddenzee. De drie principemogelijkheden
zoals beschreven in hoofdstuk 4, vallen buiten dit verbod, maar er moet wel worden aangetoond dat
er geen aantasting is van de landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten van de Waddenzee.
De plaats hiervoor is de MER.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

30

Natuur
De Waddenzee en het IJsselmeer zijn natuurgebieden die nationaal en internationaal bescherming
genieten. Beide gebieden zijn aangewezen als Natura2000, EHS en wetlands. De Waddenzee is
daarnaast ook UNESCO gebied. Windturbines langs de Afsluitdijk kunnen mogelijk negatieve
effecten hebben op de natuur, o.a. op vogels, vleermuizen en beschermde habitats. De mate van
negatieve effecten wordt verschillend ingeschat. In de Plan-M.e.r. bij de SVWOL wordt het risico op
negatieve effecten voor de natuur voor deze locatie als groot ingeschat. Marktpartijen geven echter
aan, o.b.v. onderzoek dat nu wordt uitgevoerd, dat de effecten beheersbaar en te mitigeren zijn.
Krachtens de Flora- en Faunawet is het verboden om beschermde dieren te doden, of verwonden.
Voor het plaatsen van het windturbinepark is zeer waarschijnlijk een ontheffing op grond van deze
wet nodig. Dat is mogelijk wanneer er geen afbreuk wordt gedaan aan de gunstige staat van
instandhouding, de ingreep geschiedt vanwege een reden van groot openbaar belang, en er geen
redelijk alternatief is.
Een vergunning op grond van de Natuurbeschermingswet is nodig vanwege mogelijke negatieve
effecten op beschermde natuurgebieden. Beoordeeld moet worden of significante negatieve effecten
kunnen worden uitgesloten. Wanneer er sprake zou zijn van significant negatieve effecten kan een
vergunning slechts worden verleend als reële alternatieven ontbreken, er sprake is van een dwingend
openbaar belang en negatieve effecten worden gecompenseerd. Voor veel effecten op de natuur zijn
mogelijk mitigerende maatregelen te bedenken zoals parkontwerp en stilstand.
De procedures om deze vergunningen aan te vragen zijn bekend en voldoende duidelijk voor deze
situatie bij de Afsluitdijk. De uitkomst van de onderzoeken staat daarmee echter niet vast en ecologie
blijft dus een belangrijke factor voor de mogelijkheid van windturbines.
Gebruik rijkswaterstaatswerk
De voorwaarden voor het verlenen van een Watervergunning voor het gebruik van
rijkswaterstaatswerken verschillen per mogelijkheid. Deze vergunningplicht in het kader van de
Waterwet is nader uitgewerkt in de Beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in, of over
rijkswaterstaatswerken. Zie hiervoor paragraaf 5.2.
Samenvatting
Vanuit de onderzoekslijn vergunningen gaat de aandacht vooral uit naar de coördinatieregeling, het
inpassingsplan, de watervergunning, de Natuurbeschermingswetvergunning en de Flora-en
Faunawet-ontheffing. Veel zal hierbij afhangen van nader onderzoek. Voor de overige vergunningen
zijn de locaties voor de principemogelijkheden A, B en C niet onderscheidend als het gaat om de
procedure. De inhoud van de onderzoeken verschilt echter wel enigszins per mogelijkheid.
Qua verwachtte doorlooptijd hangt veel af van de omstandigheden waaronder de onderzoeken
worden uitgevoerd, zoals de mate van overeenstemming over de randvoorwaarden met alle
betrokken overheden en belanghebbenden. Een grove schatting is dat de besluitvorming, inclusief
het opstellen van het MER, drie á vier jaar duurt. Een beroepsprocedure bij de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State zal naar verwachting een klein jaar extra in beslag namen.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

31

5.5

Ruimtelijke afweging

Voor een goede ruimtelijke afweging zijn drie aspecten in het bijzonder van belang. Het landschap en
ruimtelijke kwaliteit, de natuurwaarden van o.a. vogels en vleermuizen en de gebruiksfuncties als
infrastructuur, visserij en defensie. Alle hebben invloed op de ruimtelijke inpassing en positionering
van windturbines op of rond de dijk.
Landschap en ruimtelijke kwaliteit
De hoofddoelstelling van de PKB Waddenzee is de duurzame bescherming en ontwikkeling als
natuurgebied en het behoud van het unieke open landschap. Het beschreven
ontwikkelingsperspectief ziet er als volgt uit: ‘De Waddenzee is primair een natuurgebied en een
uniek open landschap. De rust, weidsheid, open horizon en natuurlijkheid inclusief duisternis, zijn
gewaarborgd en worden hoog gewaardeerd.’ De toelaatbaarheid van plaatsing van windturbines in de
nabijheid van het PKB-gebied zal van geval tot geval worden beoordeeld door toepassing van de
criteria zoals opgenomen in het nationaal ruimtelijk beleid en het afwegingskader zoals aangegeven
in deze PKB.
De landschappelijke betekenis van grote windturbines
In principe kunnen windturbines, als ze goed zijn geplaatst, de identiteit van landschappen of van
landschapselementen- zoals de Afsluitdijk- op een positieve manier versterken. Windturbines kunnen
ruimtelijke patronen in de derde dimensie zichtbaar maken en van afstand gezien als een ‘baken’
werken waarop men zich kan oriënteren. De Afsluitdijk kan zo een bijdrage leveren aan het silhouet
en de profilering van onze delta. Een logisch, herkenbaar en duidelijke civiel kunstwerk mag best
verwondering oproepen en fascineren in een landschap.
Om het ruimtelijk effect te beoordelen van turbines langs de Afsluitdijk gaat het dus niet in de eerste
plaats om het lokale effect van de positie van de turbine in het profiel van de dijk, maar om het effect
dat de configuratie van windturbines zal hebben op de grotere context van het landschap. Of de
windturbines kunnen leiden tot een vanzelfsprekendheid binnen de bestaande landschappelijke
structuur, zal onderzoek moeten uitwijzen.
De effecten van de plaatsing van grote windturbines kunnen vanuit het nationale, regionale en lokale
perspectief worden beoordeeld. In dit onderzoek is aan de hand van ruimtelijke criteria een eerste
verkenning gedaan voor plaatsingsmogelijkheden van een lijnopstelling van windturbines van de
3MW klasse op of nabij de Afsluitdijk. Dit is gedaan op drie schaalniveaus:
Nationaal schaalniveau
 De landschappelijke samenhang van de voormalige Zuiderzee met de Waddenzee (de sequentie
van de wateren in oplopende grootte: IJmeer-Markermeer-IJsselmeer-Waddenzee).
 De beleving van het UNESCO werelderfgoed Waddenzee als groot natuurlijk landschap.
Door de aanleg van de Afsluitdijk en Houtribdijk is de samenhang van de reeks waterlandschappen
weliswaar gecompartimenteerd voor wat betreft het functioneren van de waterhuishouding, maar in
de ecologische relaties, in het recreatieve gebruik en in de landschappelijke beleving zou deze
compartimentering zo veel mogelijk verzacht kunnen worden. De samenhang in de reeks
waterlandschappen van IJmeer-Markermeer-IJsselmeer-Waddenzee is een essentiële kwaliteit van
het Nederlandse deltalandschap.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

32

Een lijnopstelling langs een groot deel van de lengte van de Afsluitdijk accentueert deze lage dam als
een visuele grens in het waterlandschap. Vanuit de landschappelijke samenhang op nationale schaal
kan dit een ongewenst effect zijn. Waar de turbines in het profiel van de dijk zijn geplaatst is daarbij
niet onderscheidend.
Een lijnopstelling met een lengte van ongeveer 20 kilometer zal, vanuit het IJsselmeer en vanuit de
Waddenzee gezien, een deel van de horizon in beslag nemen. Dat is een visuele verkleining van het
waterlandschap. Voor de waarde van het UNESCO monument Waddenzee is dat een ongewenst
effect. Echter door de grote afstand zal een windpark vanaf de woonkernen van de Waddeneilanden
grote delen van de tijd niet zichtbaar zijn. Ontwerpend onderzoek (3D- inpassingsstudie) is nodig om
mogelijke aanpassingen in de opstelling te onderzoeken.
Regionaal schaalniveau
 Een windpark is een baken dat van afstand het landschap leesbaar maakt.
 Verschillende windparken moeten op de regionale schaal ten opzichte van elkaar een
compositorische samenhang hebben.
Windparken kunnen van verre landschappelijke punten of lijnen zichtbaar maken. Het is een positief
effect als daardoor logische oriëntatiepunten ontstaan. Op de regionale schaal kan de visuele
interactie tussen verschillende windparken ook een negatieve rol spelen. Uit visualisaties die in het
kader van eerder onderzoek zijn uitgevoerd blijkt dat een onderlinge afstand van ± 8 kilometer
minimaal nodig is om windparken als afzonderlijke patronen -die het landschap leesbaar maken- te
kunnen onderscheiden. Een lijnopstelling op de Afsluitdijk moet daarom in samenhang worden
beoordeeld met andere windparken omdat hiermee een sterke visuele samenhang is te verwachten.
In het bijzonder met de plannen voor Windparken Wieringermeer en Fryslân. Bij de laatste is het
zoekgebied vanaf ongeveer 1 km ten zuidoosten van de Afsluitdijk geprojecteerd. Ook bij de kop van
de Afsluitdijk, aan de kant van Friesland, worden plannen ontwikkeld voor een –iets mindergrootschalig windpark.
De afstand van een lijnopstelling van windturbines op de Afsluitdijk ten opzichte van de drie
windparken die in de omgeving van de dijk al in voorbereiding zijn, is niet erg groot. Vooral met het in
het IJsselmeer geprojecteerde windpark Fryslân (zoekgebied uit Structuurvisie Wind op Land) treedt
een visueel-ruimtelijke interactie op die vanuit de regionale schaal gezien een ongunstig effect kan
opleveren Hoe de turbines in het dwarsprofiel van de dijk zijn geplaatst, is daarbij niet
onderscheidend.
Lokaal schaalniveau
 Het profiel van de Afsluitdijk is een breed, relatief laag maar robuust profiel dat een harde
verdediging tegen de zee symboliseert. De monumentale waarde van de Afsluitdijk is gelegen in
de eenvormigheid van het dijkprofiel over grote afstand.
De huidige Afsluitdijk heeft een kruinhoogte van ca. 7,50 meter en de breedte van ca. 90-100 meter
(teen tot teen). Een masthoogte van circa 80 meter (zoals bij de 3 MW-klasse) verhoudt zich anders
tot het profiel van de dijk dan een mast van 100 meter of hoger. De maat van de dijk wordt door een
turbine met een masthoogte van 80 meter hoogte optisch verkleind. Hoe hoger de mast, hoe sterker
dit effect zal optreden. Bij meer afstand tussen windturbines en dijklichaam wordt de turbine
abstracter en minder meetbaar en wordt het optische verkleiningseffect voor het dijkprofiel ook
minder.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

33

De Afsluitdijk heeft een flauw buitentalud aan de Waddenzee-kant met steenbekleding, om de
golfoploop af te remmen, en een steiler groen binnentalud aan de IJsselmeerzijde. De kruin van de
dijk is een smalle strakke lijn. Windturbines die in het dijkprofiel geplaatst worden zouden het
uniforme dijkprofiel niet moeten onderbreken.
Door de diameter van de 80 meter hoge masten is plaatsing in het buitentalud een onderbreking van
het robuuste uniforme dijkprofiel. Plaatsing van turbines aan de binnenzijde op ‘landtongen’ haaks op
de dijk, of op enige afstand in de beschermingszone in het IJsselmeer, tast het dijkprofiel beperkt aan.
De masten van de turbines beïnvloeden het vrije zicht van de automobilist.
Lengteprofiel
 De Afsluitdijk heeft een monumentale waarde door de lange rechtstand van het uniforme
dijkprofiel door het lege waterlandschap.
 Een windpark kan de identiteit van de Afsluitdijk als monumentaal civieltechnisch kunstwerk
versterken.
 Het ritme van de turbines langs de dijk kan de ervaring van het rijden langs de dijk verrijken.
De Afsluitdijk heeft tussen de sluiscomplexen van Kornwerderzand en Den Oever over een lengte van
26 kilometer een recht dijktracé, waarbij de automobilist dicht boven het water van het IJsselmeer
rijdt. Na het passeren van een ‘knooppunt’ langs de dijk (sluiscomplexen, monument, Breezanddijk) is
er steeds een aantal kilometers niets anders te zien dan de lege kruin van de dijk aan de noordkant en
de weidse lege ruimte van het water aan de zuidkant. Na enige tijd doemt aan de horizon weer het
volgende knooppunt op.
Afweging dijkvakken over de lengte
Plaatsing van windturbines aan de IJsselmeerzijde van de Afsluitdijk heeft effect op de ervaring van
de leegte omdat ze direct effect hebben op het wegbeeld. De ervaring van een lege ruimte tot aan het
volgende knooppunt verdwijnt, als de turbines om de circa 500 meter worden geplaatst en er daarom
steeds een volgende turbine-mast in het beeld aanwezig is. De onmeetbare leegte van het
waterlandschap wordt meetbaar en de dijk wordt daardoor minder monumentaal. Dit effect geldt
zowel voor automobilisten die vanuit de oostzijde als vanuit de westzijde over de Afsluitdijk rijden.
Het is daarbij niet onderscheidend waar de turbine in het profiel staat.
De onderlinge afstand waarop de turbines geplaatst worden is wel van belang omdat dit door de
passant als ‘ritme’ zal worden ervaren. Dit is een ontwerpmiddel dat bewust kan worden ingezet om
in de ervaring van de passant de overgang van land naar zee of omgekeerd te versterken. De
ruimtelijke effecten van de eventueel verschillende mogelijkheden van plaatsing (punt, lijn, cluster of
combinatie), omvang van het windpark en locatie in het lengteprofiel zullen nader onderzocht
moeten worden.
Afbeelding 7 geeft de belangrijkste ruimtelijke aspecten weer.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

34

Afbeelding 7: ruimtelijke aspecten (impressie)

Natuurwaarden
In de Waddenzee, in het IJsselmeer en op het aangrenzende vaste land in de omgeving van de
Afsluitdijk vinden grote aantallen watervogels hun pleisterplaats (rust- en voedselplaatsen). Deze
vogels veroorzaken lokale bewegingen. Daarnaast ligt er langs de Afsluitdijk een belangrijke
trekroute. De mogelijke vogelhinder als gevolg van de windturbines bestaat uit
aanvaringsslachtoffers, dan wel verstoring van broed-, pleisterplaats of trekroutes.
De gebieden rond de beide koppen van de Afsluitdijk, zowel op het land als in het water, vormen
samen met de Makkumerwaard en de Kooiwaard de belangrijkste plaatsen voor watervogels. Het
open water tussen Waddenzee en IJsselmeer (tussen beide sluizen) wordt over het algemeen minder
gebruikt door watervogels. Wel komen er grote aantallen toppereenden en eidereenden voor ten
westen van Breezanddijk. Het gebied tot 500 meter aan weerszijde van de dijk wordt gebruikt als
belangrijk rustgebied voor watervogels.
Langs en over de Afsluitdijk ligt een trekroutecorridor voor enkele soorten die zich bewegen in een
zeer smalle strook direct tegen de dijk. Ze profiteren hier van de windluwte en vliegen derhalve laag.
Uit het oogpunt van vogels en vleermuizen is plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk een
mogelijk risico. Het aantal aanvaringsslachtoffers zal in cumulatieve zin onderzocht moeten worden
voor seizoenstrek en lokale vliegbewegingen. Nader onderzoek met batdetectoren en robinradars
brengt exacte vliegbewegingen en aantallen in beeld.
Met de plaatsing van windturbines kan geanticipeerd worden op vogels en vleermuizen door:
 Geen windturbines te plaatsen waar vogels en vleermuizen frequent vliegen.
 Een turbinetype te kiezen met rotorbladen op andere hoogte dan de frequente vlieghoogte.
 Onderbrekingen in de lijnopstelling aan te brengen waar nodig voor een veilige passage.
 De turbines stil te zetten (m.b.v. radardetectie) wanneer vogels voorbij trekken.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

35

In de afweging tussen de varianten zien we enkel bij mogelijkheid A kansen ontstaan voor nieuwe
natuur. De landtongen creëren luwte- en rustgebieden langs de dijkvoet voor o.a. vogels. Naar
verwachting zal dit een positief effect hebben op de natuurwaarden.
Daarnaast is er sprake van (externe werking van) Natura 2000-gebieden en zal in alle gevallen
moeten worden onderzocht of windturbines geen significante gevolgen voor de
instandhoudingsdoelen kunnen hebben.
Voor een goed feitenonderzoek in natuurwaarden wordt aanbevolen om kaders en wijze van
onderzoek met deskundige en gezaghebbende partijen gezamenlijk op te zetten. Opdat er een
gedeeld inzicht verschijnt over de onderzoeksystematiek en dus ook over de feitelijke resultaten.
Onderwaterleven en flora
Er worden geen significante effecten verwacht voor onderwaterleven (zeehonden, vissen e.d.) en
aanwezige flora, maar onderzoek naar de effecten zal dit moeten uitwijzen.
Gebruiksfuncties
Infrastructuur
De Afsluitdijk vormt een belangrijke wegverbinding in het hoofdwegennet tussen de twee
noordelijke regio’s. Windturbines op of rond de dijk kunnen mogelijk invloed hebben op de
weggebruiker en daarmee de verkeersveiligheid zowel negatief als positief beïnvloeden. In
modellering zouden o.m. de effecten van slagschaduw op verkeersdeelnemers onderzocht moeten
worden.
Ten aanzien van veiligheid wordt in de huidige beleidsregels aangegeven dat windturbines niet boven
de verharding van een autosnelweg mogen draaien. De grens van het asfalt in combinatie met de
lengte van de rotorbladen bepalen de minimale afstand van de windturbine tot de weg.
Scheepvaart
De twee sluizen in de Afsluitdijk vormen voor de scheepvaart een belangrijke verbinding tussen
Waddenzee en IJsselmeer. Vanuit beide sluizen lopen diverse scheepvaartroutes (vaargeulen). Deze
moeten (incl. veiligheidsmarges) vrij gehouden worden van windturbines.
Visserij
Bij de waterdiepte gebonden gebruiksfuncties gaat het om de visserij en de zand en schelpenwinning.
In het IJsselmeer wordt vooral op paling, baars, snoekbaars en spiering gevist. In de omgeving van de
Afsluitdijk gebeurt dit vooral met fuiken, netten en vislijnen die in het water zijn opgesteld. In de
Waddenzee wordt in de omgeving van de Afsluitdijk vanuit boten gevist op mosselpercelen.
Vaargeulen, mosselpercelen en visgronden dienen zoveel mogelijk ontzien te worden.
Bewoning Kornwerderzand
Op de westzijde van Kornwerderzand bevindt zich een aantal woningen. Effecten als geluid van
windturbines en slagschaduw op deze woningen zal onderzocht moeten worden en moeten voldoen
aan de toetsingskaders van het Activiteitenbesluit. Kornwerderzand heeft een beschermd
dorpsgezicht.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

36

Gebruiksfuncties defensie

Defensie aanvliegcorridor
Begin 2013 heeft Defensie de minimum vlieghoogte van de laagvliegcorridor verhoogd naar 1.600
voet. Als gevolg hiervan is de bouwhoogtebeperking bij Breezanddijk naar 600 voet verhoogd,
overeenkomend met een maximum tiprotorhoogte van 182 meter. Daardoor zouden bij Breezanddijk
ook windturbines van de 3 MW-klasse met tiprotorhoogte van ca. 130 meter tot ca. 160 meter
kunnen worden gerealiseerd.

Schietterrein Breezanddijk
Het Ministerie van Defensie beschikt op Breezanddijk over een schietterrein voor het testen van
munitie met een lange dracht. Hiertoe is in het IJsselmeer een onveilige zone geprojecteerd met
restricties voor ruimtegebruik. Voor windturbines op de Afsluitdijk lijkt er op voorhand geen sprake
te zijn van strijdigheid met de onveilige zone van het schietterrein.
Het is wel noodzakelijk dat nader onderzoek plaatsvindt betreffende enkele operationele aspecten, te
weten:
 Mogelijke beïnvloeding van zeeveiligheidsradar.
 Mogelijke beïnvloeding van meetapparatuur van het schietterrein.
Radarverstoring (nieuwe radarrichtlijn 2012)
Het IJsselmeer en de Afsluitdijk zijn gelegen binnen de verstoringsgebieden van een aantal militaire
radarstations, waaronder die van de vliegbasis Leeuwarden en de radarpost Wier. Voor de bouw van
windturbines langs de Afsluitdijk is, in het kader van de structuurvisie Wind op Land, een eerste
globale toetsing uitgevoerd. Uit deze toets is niet gebleken dat de bouw van windturbines langs de
Afsluitdijk zal leiden tot ontoelaatbare radarverstoring. Volledige zekerheid hierover zal echter pas
worden verkregen na uitvoering van de in het Barro voorgeschreven toets van de concrete invulling
van het project.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

37

6

Bestuurlijke context

Het rijk en de gezamenlijke provincies hebben samen verschillende afspraken gemaakt over
windenergie. Het onderzoek naar de mogelijkheid van windturbines op de Afsluitdijk raakt aan een
aantal van die afspraken.
Rijk en gezamenlijke provincies hebben afspraken gemaakt over het creëren van ruimte voor in totaal
6000 MW windenergie op land in 2020. De provincie Noord-Holland heeft daarbij een taakstelling
van 685,5 MW en de provincie Fryslân van 530,5 MW. Om deze taakstelling te realiseren wordt
ingezet op zowel grootschalige (>100 MW) als kleinschalige (<100MW) projecten. De grootschalige
projecten vallen onder de RCR hetgeen betekent dat het Rijk het inpassingsplan vaststelt en de
meeste overige benodigde besluiten coördineert, voor de kleinschalige projecten geldt dat de
provincies verantwoordelijk zijn voor de ruimtelijke besluitvorming.
In de ontwerp Structuurvisie Windenergie op Land (SVWOL) heeft het rijk gebieden opgenomen die
door provincies zijn aangewezen voor parken groter dan 100 MW. In de huidige ontwerp
structuurvisie is de Afsluitdijk niet opgenomen. Wel zijn in zowel de provincie Noord-Holland als in
de provincie Fryslân in de nabijheid van de Afsluitdijk gebieden aangewezen voor de realisatie van
grootschalige windenergie. In Noord-Holland gaat het om een gebied in de Wieringermeer en in
Friesland gaat het om een gebied in het Friese deel van het IJsselmeer op circa 6 kilometer uit de
Friese kust. In beide gebieden is inmiddels het besluitvormingsproces in het kader van de RCR
opgestart. In totaal gaat het hier om 550 tot 800 MW.
De keuze voor gebieden in de ontwerp SVWOL is gemaakt op grond van bestuurlijke afspraken en
informatie uit de Plan-Mer. De lopende RCR projecten kunnen een totaal vermogen hebben van 550800 MW, tegenover maximaal 100-150 MW op de Afsluitdijk, waarbij het risico bestaat dat
projecten elkaar grotendeels uitsluiten.
Als het onderzoek zou leiden tot het opnemen van de Afsluitdijk als locatie voor grootschalige
windenergie in de SVWOL raakt dit aan bovenstaande afspraak. Rijk en provincies (met name NoordHolland en Fryslân) moeten bij herziening van de afspraak opnieuw in onderhandeling over de inhoud
van de SVWOL. Dit zal naar verwachting tot vertraging leiden in het vaststellen van de structuurvisie.
Daarnaast komt de bestuurlijke ambitie, om 6.000 MW windenergie te realiseren voor 2020
mogelijk ook in gevaar vanwege de vertraging in de besluitvormingsprocessen. Eerdere gemaakte
keuzes voor concentratie van windturbines in bepaalde gebieden (en daardoor in andere gebieden
niet) komen dan mogelijk onder druk te staan. Het uitblijven van besluitvorming over windturbines
op de Afsluitdijk kan consequenties hebben voor het tempo van realisatie van provinciale
doelstellingen.
Als het onderzoek niet leidt tot aanpassing van de SVWOL zijn er misschien indirect consequenties
voor de afspraken tussen rijk en provincies. De vraag is dan wat de gevolgen zijn voor het realiseren
van de doelstellingen/taakstelling zoals afgesproken tussen rijk en provincies.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

38

De ruimtelijke afweging om windturbines op de Afsluitdijk toe te staan ligt in dit geval bij de
provincies en gemeenten. De omvang van een park op de Afsluitdijk zou dan niet groter worden dan
100 MW.
Kanttekening: Beide provincies zouden afzonderlijk tot een aanpak kunnen komen waarbij de
opstelling op de Afsluitdijk per provincie lager uitvalt dan 100 MW, maar samen hoger dan 100 MW.
In dat geval zou het als één gezamenlijk project weer onder de RCR vallen.
Als provincies en gemeenten kunnen besluiten over windturbines op de Afsluitdijk kan dit gekoppeld
worden aan de sanering van windturbines van elders. Binnen de RCR is die koppeling niet
automatisch te leggen omdat het rijk dit niet regelt in de SVWOL. Mogelijk zou kunnen worden
bezien of een opstelling op de Afsluitdijk te combineren is met een windturbinepark in het IJsselmeer.
In 2014/15 zal de voortgang van de afspraken tussen Rijk en Provincies worden gemonitord.
Afhankelijk van de resultaten hiervan kan bijsturing worden overwogen.
Relatie Windpark Fryslân/Wieringermeer
In samenhang met de afweging om windturbines op de Afsluitdijk toe te staan ligt er voor provincies
en gemeenten hoe dan ook een directe relatie met de beoogde windparken in de Wieringermeer en in
het IJsselmeer (Windpark Fryslân). Beide ontwikkelingen zijn groter dan 100MW en vallen onder de
RCR.
Gezien de beoogde planning van genoemde RCR-projecten (ter inzage legging van de ontwerpinpassingsplannen is voorzien per medio 2014), zal een mogelijke plaatsing van windturbines op de
Afsluitdijk qua effectbeoordeling in elk geval rekening moeten houden met deze projecten. Ook is
het denkbaar dat – mede gezien de visuele interactie - alle initiatieven (Wieringermeer, Fryslân,
Afsluitdijk en Kop) in een overkoepelend project worden samengebracht. Een dergelijk project zal
vanwege de verschillende belangen/initiatiefnemers (dijkproject, landproject, waterproject) snel
complex worden en in elk geval tot tijdsvertragingen lijden voor de huidige RCR-projecten die voor
het nationale doelbereik cruciaal zijn.
Samenhang IJsselmeer en Waddengebied
In het bestuurlijk krachtenveld rondom windparken zijn de belangen van provincies goed
vertegenwoordigd. Per provincie wordt gewerkt aan de taakstelling om voldoende MW te plaatsen op
land en/of in water. Het IJsselmeer en Waddengebied zijn verdeeld tussen 3 en 2 provincies. De
belangen voor een eenduidig en afgestemd beleid voor het IJsselmeer en Waddengebied zijn in dit
stelsel niet vanzelfsprekend geborgd. Belangengroeperingen zoals de Stichting het Blauwe Hart en
Waddenvereniging stellen dit belang wel centraal. Zij bepleiten de noodzaak van een integrale visie.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

39

7

Hoofdconclusies en vervolgstappen

7.1

Hoofdconclusies

1 De Afsluitdijk is een potentieel aantrekkelijke locatie om windenergie op te wekken. Het is een
locatie met veel wind, waardoor de energieopbrengst naar verhouding hoog is (vergelijkbaar met
locaties op water). Indien windturbines op of direct vanaf de dijk gebouwd kunnen worden, zonder
dat kostbare maatregelen nodig zijn om de waterveiligheid te waarborgen, zullen de kosten naar
verhouding laag zijn (vergelijkbaar met locaties op land).
2 De kostenverlagende relatie tussen windturbines en de Afsluitdijk is primair gelegen in de
mogelijkheid om de windturbines te kunnen bouwen en exploiteren vanaf de Afsluitdijk in plaats
van vanaf het water.
3 Het onderzoek resulteert in drie principemogelijkheden. Het benoemen van de
principemogelijkheden houdt in dat plaatsing van windturbines op of nabij de Afsluitdijk (met het
kostenvoordeel van bouw en exploitatie vanaf de dijk) in de praktijk tot deze
principemogelijkheden beperkt is. NB: Het benoemen van deze principemogelijkheden houdt niet
in dat definitief is vastgesteld dat plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk mogelijk is. Om dit
te kunnen vaststellen is niet alleen een ruimtelijke inpassingsstudie als basis voor een compleet
onderzoek naar milieueffecten nodig, maar ook de ontwikkeling van toetsvoorschriften voor de
toetsing op waterveiligheid. Beide vallen buiten de reikwijdte van dit onderzoek.
4 Alle drie principemogelijkheden betreffen een lijnopstelling van windturbines uit de 3 MW-klasse
op het dijkvak tussen de beide sluiscomplexen. De verschillen tussen de drie
principemogelijkheden betreffen de positie in de dwarsdoorsnede van de dijk:
a. Principemogelijkheid A is plaatsing aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige
dijk op een nieuwe landtong in het IJsselmeer.
b. Principemogelijkheid B is plaatsing aan de IJsselmeerzijde net buiten de teen van de huidige
dijk in het water van het IJsselmeer.
c. Principemogelijkheid C is plaatsing op de dijk aan de Waddenzeezijde.
5 Op het dijkvak tussen de beide sluiscomplexen van ruim 20 km zijn maximaal 40-50 windturbines
te plaatsen, waardoor potentieel maximaal orde 100-150 MW opgesteld zou kunnen worden. Er
zijn echter mogelijke restricties voor plaatsing ten aanzien van landschap, natuur (o.a.
vliegbewegingen vogels en vleermuizen) en gebruiksfuncties (o.a. radarzones defensie, visserij en
scheepvaart). Deze restricties moeten nader bepaald worden en kunnen het uiteindelijk
beschikbare deel van het genoemde dijkvak en daarmee het aantal windturbines beperken. Dit
heeft effect op de businesscase.
6 Een indicatie van de kostprijs van de op te wekken energie is bepaald op basis van de in het
onderzoek beschreven uitgangspunten bij de berekeningen. De integrale kostprijzen verschillen
enigszins tussen de drie principemogelijkheden, maar voor alle mogelijkheden gecombineerd
bevinden de integrale kostprijzen zich in een bandbreedte van 80 tot 110 €/MWh. Dit betekent in
beginsel dat op de Afsluitdijk tegen een relatief lage subsidiebijdrage windenergie opgewekt kan
worden. Deze kostprijzen per MWh zijn vergeleken met die uit het Wind in een Meer model van
ECN. Dit levert op dat het 1,2 tot 1,5 keer zo duur is om stroom op te wekken via de Wind in een
Meer variant.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

40

7 De te verwachten pachtopbrengst is, uitgaande van het tarief van € 0,0053/kWh (dat het RVOB
hiervoor normaliter rekent) bij mogelijkheid A en B over een exploitatieperiode van 20 jaar, netto
contant circa € 35 miljoen (€ 2,6 miljoen per jaar). Bij mogelijkheid C bedraagt deze circa € 27
miljoen (€ 2 miljoen per jaar).
8 De besparing van kosten door eventuele plaatsing van windturbines te combineren met het
project Afsluitdijk (dijkversterking) is in potentie veel kleiner en een fractie van de kosten van de
versterking van de dijk. Dit komt omdat de mogelijkheid van “werk met werk maken” beperkt is.
De potentiële kostenbesparingen betreffen vooral de gezamenlijke netaansluiting en een
mogelijke bijdrage aan de civiele kosten voor de dijkversterking door de exploitant van de
windturbines. Daartegenover staat dat de kosten van beheer en onderhoud voor Rijkswaterstaat
of de opdrachtnemer voor de dijkversterking toenemen bij aanwezigheid van windturbines. Ook
zal aanwezigheid van windturbines invloed hebben op contractuele garanties voor de veiligheid
van de kering en daarmee op de kosten. Deze effecten zijn in het onderzoek niet nader bepaald en
financieel gesaldeerd.
9 Combinatie van plaatsing van windturbines en het project Afsluitdijk (dijkversterking) heeft
gevolgen. Bij principemogelijkheden A en B kunnen de procedures rondom de dijkversterking en
de windturbines grotendeels los van elkaar worden doorlopen. Het risico op vertraging van het
project Afsluitdijk is op deze manier beperkt. Principemogelijkheid C houdt in dat er een
geïntegreerd onderzoeks-, ontwerp- en besluitvormingstraject doorlopen moet worden voor zowel
het overslagbestendig maken van de dijk als (de fundering van) de windturbine. Dit leidt tot
vertraging van meerdere jaren bij het project Afsluitdijk. Daarnaast neemt het risico van
vertraging bij project Afsluitdijk toe door de mogelijkheid van inspraak en beroep op het
onderdeel windturbines.
Principemogelijkheid C kent ten opzichte van A en B de nadelen van onvermijdelijke vertraging
van project Afsluitdijk, het complexere proces van geïntegreerd onderzoek, ontwerp en
besluitvorming en de extra risico’s die deze met zich meebrengen. In het uitgevoerde onderzoek
zijn daarentegen nog geen maatgevende voordelen van principemogelijkheid C ten opzichte van A
en B naar voren gekomen.
10 Of de potentiële meerwaarde van opwekking van windenergie op de Afsluitdijk daadwerkelijk
gerealiseerd kan worden, hangt naar verwachting in het bijzonder af van:
a. De uitkomsten van een compleet onderzoek naar milieueffecten (m.n. ruimtelijke effecten, de
cumulatie van natuureffecten en de kosten van mitigerende maatregelen).
b. De kosten voor mogelijk aanvullende maatregelen om de waterveiligheid te waarborgen.
Over de omvang van deze kosten is pas een definitieve uitspraak te doen als de
toetsvoorschriften ontwikkeld zijn en een ontwerp gemaakt is dat past in een “ontvankelijke”
vergunningsaanvraag.
c. Het politiek-bestuurlijk draagvlak, mede in het licht van de Structuurvisie Windenergie op
Land en de verschillende relaties (ruimtelijk, procedureel, financieel e.d.) met andere
initiatieven voor windparken in de onmiddellijke nabijheid van de Afsluitdijk.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

41

7.2

Nadere voorwaarden en restricties

Onafhankelijk van de principe mogelijkheden is een aantal aspecten van belang dat in het
vervolgtraject bepaalt of er daadwerkelijk windturbines kunnen worden gerealiseerd op of nabij de
Afsluitdijk. De effecten van windturbines moeten in alle mogelijkheden nog nader worden
onderzocht (MER, passende beoordeling, natuurtoets, watertoets, etc.). De procedure waarin deze
aspecten beoordeeld worden, is bekend. De resultaten van de onderzoeken echter niet en deze
bepalen in belangrijke mate de uitkomst.
De aspecten waar het in het bijzonder om gaat zijn:
 Waterveiligheid.
 Ruimtelijke en landschappelijke inpassing.
 Natuur en milieu.
 Gebruiksfuncties.
 Bestuurlijke afspraken.
Deze aspecten hebben effect op de concrete mogelijkheid van plaatsing in de lengterichting en de
dwarsdoorsnede van de dijk.
7.3

Vervolgstappen en besluiten voor eventuele plaatsing

Indien vastgesteld zou worden dat plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk wenselijk is, dan is er
een aantal vervolgstappen te identificeren. Tevens dient een aantal besluiten genomen te worden
alvorens het vervolgtraject kan worden ingezet.
1 Er dient een integrale afweging gemaakt en een besluit genomen te worden over de
(on)mogelijkheden van combinatie van een windpark op de Afsluitdijk met andere initiatieven
voor ontwikkeling van windparken in de onmiddellijke nabijheid van de Afsluitdijk.
2 Er dient besloten te worden, in afstemming tussen de Ministeries IenM en EZ en de betrokken
provincies, over al dan niet wijzigen van de ontwerp SVWOL en de bijbehorende bestuurlijke
afspraken.
3 Er dient besloten te worden over het al dan niet combineren van plaatsing van windturbines met
het project Afsluitdijk.
4 Het proces van ontwikkeling van het toetskader voor waterveiligheid dient gestart te worden.
5 Het financieel arrangement dient te worden uitgewerkt. Dit financieel arrangement omvat onder
meer: hoogte pacht en subsidie, verdeling toerekening kosten van aanleg, beheer en onderhoud
aan project Afsluitdijk vs. project windturbines, kosten verwijdering en mogelijke wijziging van
opstelling i.v.m. toekomstige wijzigingen aan de Afsluitdijk.
6 Voor principemogelijkheid C dient het beleid van het Ministerie van IenM t.a.v. de plaatsing van
windturbines in de kernzone zoals voorzien gewijzigd te worden, waarbij: “Nee” herzien wordt in:
“Nee, tenzij” (tenzij van deze beleidsregel afgeweken zou worden).
Dit overzicht is niet uitputtend, maar geeft een indicatie van het verdere traject en de aspecten
waarover onder andere besluitvorming noodzakelijk is.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

42

8

Bijlagen

8.1

Gevolgd proces

Verkenning
Bij de start van het onderzoek is allereerst verkend wat er op hoofdlijnen speelt met betrekking tot de
verschillende onderzoekslijnen. Dit is gebeurd door middel van gesprekken met de opdrachtgevers en
een aantal experts. Tegelijkertijd is gekeken op welke locaties er theoretisch windturbines geplaatst
kunnen worden over de lengte van de dijk en over het dwarsprofiel van de dijk. Hiervoor zijn
verschillende personen en bronnen gebruikt.
Tenslotte is er in de verkenning gebruik gemaakt van een grote hoeveelheid informatie en
onderzoeken die reeds beschikbaar zijn.
Het doel en de focus van dit onderzoek is gericht op het verzamelen van feiten. Er is getracht zo min
mogelijk te oordelen en zo objectief mogelijk weergave te doen. Oordelen (behoudens de
trechtering), afwegingen en belangen zijn voor het vervolgproces uitermate belangrijk, maar zijn in
dit stadium nog buiten het onderzoek gelaten. Op een zelfde manier is bekeken wie er bij het
onderzoek benodigd is om een bijdrage te leveren aan het beantwoorden van de onderzoeksvraag. De
consequentie daarvan is dat niet met alle betrokkenen gesproken is. De doelstelling was niet om alle
belangen op tafel te krijgen, wel om alle relevante aspecten voor een feitelijke beschouwing in beeld
te krijgen.
Trechtering
Voor het in kaart brengen van de mogelijkheden voor plaatsing van windturbines op de Afsluitdijk
zijn twee parallelle sporen bewandeld:
1.
Met de windenergiebranche (met de initiatiefnemers) is in kaart gebracht welke
exploitabele mogelijkheden er zijn voor windturbines op de Afsluitdijk. 3
2.
Met onder meer Rijkswaterstaat en het Ministerie van IenM is in kaart gebracht welke
relevante aspecten bepalend zijn in de afweging en hoe die zich verhouden tot de onder 1
genoemde mogelijkheden voor plaatsing.
In beide sporen zijn zo spoedig mogelijk in het proces de meer kansrijke mogelijkheden geselecteerd,
door te bepalen welke randvoorwaarden, belemmeringen en bestaande beleidskeuzes zodanig “hard”
zijn dat daardoor de minder kansrijke mogelijkheden als vanzelf afvallen. De “hardheid” is ingeschat
als wijzigingen ervan onwaarschijnlijk zijn, dan wel een erg lang en onzeker traject vereisen. Deze
aanpak was noodzakelijk om tijdig te kunnen starten met het uitwerken van kansrijke
principemogelijkheden, gegeven de doorlooptijd van het onderzoek van circa twee maanden.
De kansrijke principemogelijkheden zijn vervolgens per onderzoekslijn (zie paragraaf 3.1) nader
bekeken, waarbij met name is gezocht naar maatgevende overwegingen.

3

Gegeven de inzichten zoals nu bekend, aanvullend onderzoek zal leiden tot meer detail in de exploitaties,
bijvoorbeeld ten aanzien van kosten voor aanleg en beheer.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

43

Onderzoekslijnen
De inhoud is gevormd in samenwerking met experts op de vijf onderzoekslijnen. De onderzoeken zijn
los van elkaar ontwikkeld waarbij er op meerdere momenten interactie is gezocht tussen de
onderzoeken om de integratie en interactie tussen de onderdelen te borgen en de gecombineerde
consequenties te bepalen. Tegelijkertijd is met een aantal partijen gesproken om een breder
perspectief te krijgen op de inhoud en om na te gaan of er relevante aspecten onderbelicht zouden
blijven in het onderzoek.
Toetsmomenten
Na het verzamelen van de inhoud zijn er twee belangrijke toetsmomenten geweest. Allereerste is er
in een workshop een simulatie uitgevoerd waarbij vergunningenexperts en marktpartijen gezamenlijk
gekeken hebben naar het proces om te komen tot een goede vergunning aanvraag. Vraag die centraal
stond: waar loop je tegenaan en hoe is dat op te lossen?
Als laatste stap in het onderzoek zijn de resultaten getoetst. In deze workshop hebben alle
betrokkenen deelgenomen, aangevuld met een aantal onafhankelijke experts. De vragen die centraal
stonden waren of de input juist is verwerkt en of op basis van die input de juiste conclusies zijn
getrokken. De trechtering (beschreven in hoofdstuk 4), waarmee de kansrijke principemogelijkheden
zijn geselecteerd en de hoofdconclusies zijn nadrukkelijk onderwerp van deze toetsing geweest.
Rapportage
Bij het opstellen van de rapportage is getracht een bondige weergave te geven van de resultaten
waarbij de nadruk ligt op de conclusie en de onderbouwing daarvan. Er is volgens die redenering
alleen informatie meegenomen die zou bijdragen aan de onderbouwing van de conclusie.

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

44

8.2

Betrokken personen

Kernteam opdrachtgever
Er heeft wekelijk een afstemoverleg plaatsgevonden met de opdrachtgever over de inhoud en
voortgang).
 Regina Oosting (DGRW)
 Ard Wolters/Lotje de Haes (RWS BS)
 Frans de Kock (RWS GPO)
Interviews en gesprekken
Met diverse personen zijn gesprekken gevoerd om input te leveren voor de verschillende
onderzoekssporen. Vragen die aan de orde zijn geweest zijn onder meer: hoe zou een proces, om te
komen tot windturbines op de dijk er uit zien, wat zijn belangrijke aspecten die een rol spelen, welke
belemmeringen kom je tegen, zijn die op te lossen, wat is daar voor nodig?
 Gerard Harmsen, (RWS WVL)
 Hans Vos, RWS beheerder Afsluitdijk
 Joost van de Beek, RWS Afsluitdijk
 Lucas Meursing, RWS Afsluitdijk
 Martin Buys, EZ
 Marcel van de Leemkule (RWS GPO)
 Yttje Feddes (Landschapsarchitect, o.m. project Afsluitdijk)
 Flas Fleischer (Stichting Het Blauwe Hart)
 Josje Fens (Waddenvereniging)
 Hans Rijntalder (Pondera Consult, namens Windpark Fryslân)
 Don de Bake (RWS)
Sessies businesscase
 Henk den Boon, Suzanne Barendse (E-connection)
 Katja Langen, Rick Wasser, Gerard Harder (Eneco)
Overheden
Met de betrokken provincies en gemeenten is gesproken over hun positie ten opzichte van het
vraagstuk of windturbines op de Afsluitdijk mogelijk zijn.
 Jan Jaap Dicke, provincie Fryslân
 Jacko Rodenburgh, provincie Noord-Holland
 Kees de Vries, gemeente Sudwest Fryslân
 John Dekker, gemeente Hollands Kroon
Simulatie
Tijdens een simulatie is gekeken hoe een mogelijke vergunningaanvraag en toetsproces
waterveiligheid er uit zou kunnen zien en welke belemmeringen er ontstaan. Daarbij is gebruik
gemaakt van de ervaringen die zijn opgedaan bij Windpark Krammer.
 Gerard Harmsen (RWS)
 Henk den Boon, Suzanne Barendse (E-connection)
 Katja Langen, Rick Wasser, Jeroen Kok en Ellen Appünn (Eneco)
 Henk Baptist (ecologisch adviesbureau)
 Mike van der Velde (RWS)

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

45

 Laila El Maach (RWS BJ)
 Toon Zwetsloot (DLG)

Tweede toetsing
Tijdens de tweede toetsing is door betrokkenen en onafhankelijke experts gekeken naar de opbrengst
van het onderzoek. De centrale vragen waren of de input juist verwerkt was, de juiste trechtering
gemaakt was en of alle conclusies, gebaseerd op de beschikbare informatie juist zijn getrokken.
 Regina Oosting (DGRW)
 Ard Wolters (RWS BS)
 Martin Buys (EZ)
 Frans de Kock RWS)
 Marcel van de Leemkule (RWS GPO)
 Mike van der Velde (RWS)
 Laila El Maach (RWS BJ)
 Gerard Harmsen (RWS WVL)
 Hans Vos (RWS MN)
 Toon Zwetsloot (DLG)
 Henk Baptist (Ecologisch adviesbureau)
 Katja Langen, Rick Wasser en Jeroen Kok (Eneco)
 Henk den Boon en Suzanne Barendse (E-connection)
 Rienke Groot (Rijksadviseur voor het Landschap, Atelier Rijksbouwmeester)
 Yttje Feddes (Landschapsarchitect, o.m. project dijkversterking)
 Joost van de Beek (RWS)
 Marije Arah (NWEA beleidsadviseur van de commissie Ontwikkeling Wind op Land)
 Christine van Zuijlen (ECN sector expert)
 Bert Bulsink (IenM Waterveiligheidsbeleid)
Onderzoekers AT Osborne:
Jan Willem Kuil, Myrthe Kuiper, Nienke Mulder, Ernest Pelders, Joost Rengers en Rudolf Rijkens.
8.3

Geraadpleegde documenten

 Ontwerp Structuurvisie windenergie op land (maart 2013):

Incl. aanbiedingsbrieven, zienswijzen, Kamervragen, uitvoerbaarheidstoets Rijkswaterstaat.
RCR aanvragen E-connection en Eneco:
 Incl. onderliggende stukken
Plannen project Afsluitdijk:
 Structuurvisie Toekomst Afsluitdijk.
 Inventarisatieplan Ecologie (t.b.v. project Afsluitdijk).
 Voorlopig Masterplan Beeldkwaliteit Afsluitdijk (Feddes-Olthof, concept).
Planologische Kernbeslissing Waddenzee (Ontwikkeling van de Wadden voor natuur en mens).
Legger Afsluitdijk (maart 2009).
Interprovinciaal Windpark Afsluitdijk:
 Evaluatie Windpark Afsluitdijk (tussen Ramsar en Kyoto).
 Planologisch Basisdocument Interprovinciaal Windpark Afsluitdijk.
Motie Holtackers-Van Tongeren.











2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

46

 Onderzoek











technische
mogelijkheden
windturbines
Afsluitdijk
(december
2012
RoyalHaskoningDHV).
Ontwerp Structuurvisie Fryslân Windstreek (augustus 2012, Provincie Fryslân).
Notitie Bijgestelde Kaders Windenergie Sudwest Fryslân (maart 2013, concept).
Provinciale Ruimtelijke Verordening Structuurvisie (maart 2013 Provincie Noord Holland).
Onderzoek plaatsingsmogelijkheden windturbines Krammersluizencomplex (augustus 2011,
RoyalHaskoningDHV).
Projectboek Windenergie (juli 2008 Bosch&Van Rijn) + actualisatie 2011.
Financiële Baten van Windenergie (Bosch&Van Rijn).
Windmolens en Waterkeringen (september 2012 AT Osborne).
Multifunctioneel Medegebruik van Waterkeringen (2011, Deltares en AT Osborne).
Nationale windmolenrisicokaart voor Vogels (2009, Vogelbescherming, Atenburg &Wymenga,
SOVON).
Beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in, of over rijkswaterstaatswerken
Staatscourant van 2 juli 2002/blz. 13, HKW/R 2002/3641

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

47

8.4

Verschillen in gevolgen bij de drie principemogelijkheden

In onderstaande tabel zijn de belangrijkste verschillen tussen mogelijkheden A, B en C samengevat.
Gevolgen

Mogelijkheid A
net buiten de teen op een
landtong in het IJsselmeer

Mogelijkheid B
net buiten de teen in het
water van het IJsselmeer

Mogelijkheid C
op de dijk aan de
Waddenzeezijde

Samenhang met
project
Afsluitdijk

Dijkversterking en
windturbines kunnen
grotendeels los van elkaar
ontwikkeld worden
(ontwerp en uitvoering zijn
gedeeltelijk afhankelijk van
elkaar; de planologische
procedure in hoge mate).
Als het in de tijd uitkomt, is
gedeeltelijk gecombineerde
uitvoering mogelijk

Idem A.

Noodzaak tot geïntegreerde
planologische procedure en
ontwerp. Gevolgen voor
organisatie en planning van
project Afsluitdijk.

Levert mogelijk een
dwangpunt op bij
toekomstige
aanpassingen/upgrades van
de Afsluitdijk aan de
IJsselmeerzijde.
Plaatsing in de
beschermingszone en aan
landzijde.
Beleidsregel ‘Windmolens in
op of bij Waterstaatwerken’
hoeft niet gewijzigd te
worden.

Idem A.

Levert waarschijnlijk een
dwangpunt op bij
toekomstige aanpassingen/
upgrades van de Afsluitdijk
aan de Waddenzeezijde.

Idem A.

Plaatsing in de kernzone en
aan zeezijde.
Tenzij van de beleidsregel
‘Windmolens in op of bij
Waterstaatwerken’
afgeweken zou worden,
moet deze (als voorzien)
gewijzigd worden.

Er ontstaat een fysieke
verbinding tussen de locatie
van de windturbine en de
(kernzone van de) dijk.

De fysieke verbinding
tussen de locatie van de
windturbine en de
(kernzone van de) dijk is
beperkt tot de kabel en
een loopbrug.

Toetskader
beschermingszone te
ontwikkelen. Is bepalend
voor onderzoeks- en

Idem A

Toetsing
waterveiligheid

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

Toetskader kernzone te
ontwikkelen. Is bepalend
voor onderzoeks- en
ontwerpinspanningen.

48

Gevolgen

Markt en
financiële
haalbaarheid

Mogelijkheid A
net buiten de teen op een
landtong in het IJsselmeer
ontwerpinspanningen.
Werkt door in kosten
aanleg- en beheer.
De berekende integrale
kostprijs bedraagt € 80 85/MWh bij een productie
per turbine van ca. 13.000
MWh/jaar (turbine 3,3
MW).

Mogelijkheid B
net buiten de teen in het
water van het IJsselmeer

Werkt door in kosten
aanleg- en beheer.
De berekende integrale
kostprijs bedraagt €100 110/MWh bij een
productie per turbine van
ca. 13.000 MWh/jaar
(turbine 3,3MW).

Ruimtelijke
afweging

De berekende integrale
kostprijs bedraagt € 80 90/MWh bij een productie
per turbine van ruim
10.000 MWh/jaar (turbine
3MW).

Procedures zijn bekend en
uitvoerbaar, maar
onzekerheid als gevolg van
het toetskader Waterwet
(“nee, tenzij” voor
beschermingszone) .

Idem A.

Inhoud van de onderzoeken
variëren door locatie
specifieke kenmerken.
Onderscheid beperkt zich
tot de beleving vanaf de
Afsluitdijk (automobilisten
en fietsers) en mogelijk
effect van schaduwwerking.

Idem A.

Door combinatie met
Afsluitdijk grotere
voorinvestering door markt
noodzakelijk voordat
voldoende zekerheid voor
realisatie windturbines
verkregen is.
Beleidsregel ‘Windmolens in
op of bij Waterstaatwerken’
moet als voorzien gewijzigd
worden. (Conform huidig
beleid wordt er geen
watervergunning verleend
tenzij van deze beleidsregel
afgeweken zou worden).
Idem A.

Idem A.

Idem A.

Onafhankelijk
door
de Idem A.
markt
te
ontwikkelen,
zonder extra investering in
geïntegreerde procedure en
ontwerpproces.

Vergunningverlening

Mogelijkheid C
op de dijk aan de
Waddenzeezijde

2013248/OVWU-WA-IGM/NMU/SVI/20.11.2013

49