November 2020

Evaluatie WOT
Genetische
Bronnen
Eindrapport

Derek Eaton, Lonneke Schrijver, Lisanne Saes, Andreas Ligtvoet, Judith Vermeer

www.technopolis-group.com

November 2020

Evaluatie WOT Genetische Bronnen
Eindrapport
Derek Eaton, Lonneke Schrijver, Lisanne Saes, Andreas Ligtvoet, Judith Vermeer

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

i

Inhoudsopgave
1 Inleiding _____________________________________________________________________________ 1
2 Context en Achtergrond _____________________________________________________________ 1
2.1 Beleidskaders omtrent genetische bronnen ________________________________________________ 1
2.2 Het WOT programma Genetische Bronnen _________________________________________________ 2
2.3 Visie op de beleidstheorie _________________________________________________________________ 3

3 Aanpak en Methoden _______________________________________________________________ 6
3.1 Doelstelling_______________________________________________________________________________ 6
3.2 Aanpak __________________________________________________________________________________ 8

4 Resultaten __________________________________________________________________________ 11
4.1 Effectiviteit ______________________________________________________________________________ 11
4.1.1 Hoofdlijn 1: Ex situ behoud _________________________________________________________ 11
4.1.2 Hoofdlijn 2: Ex situ gebruik __________________________________________________________ 15
4.1.3 Hoofdlijn 3: In situ behoud en gebruik _______________________________________________ 20
4.1.4 Hoofdlijn 4: Kennis en methoden voor kostenefficiëntie van collectiebeheer __________ 21
4.1.5 Hoofdlijn 5: Kennisoverdracht ______________________________________________________ 23
4.1.6 Hoofdlijn 6: Beleidsontwikkeling _____________________________________________________ 25
4.1.7 Aanbevelingen ten aanzien van alle Hoofdlijnen ____________________________________ 26
4.1.8 Er zou een haalbaar plan moeten worden geformuleerd om de (bescheiden)
betrokkenheid van andere ministeries van de rijksoverheid te stimuleren.______________ 26
4.1.9 Sectorinnovatie ___________________________________________________________________ 31
4.1.10 Digitale genenbank _______________________________________________________________ 33
4.1.11 Sturing en Toezicht ________________________________________________________________ 36
4.2 Efficiëntie _______________________________________________________________________________ 37
4.2.1 Beschikbare middelen _____________________________________________________________ 37
4.2.2 Kostenefficiëntie __________________________________________________________________ 37
4.3 Toekomst _______________________________________________________________________________ 40
4.3.1 Genetische erosie en verlies aan biodiversiteit _______________________________________ 40
4.3.2 Klimaat- en milieuverandering en veranderingen in de landbouw en bosbouw ________ 41
4.3.3 Internationale afspraken ___________________________________________________________ 41
4.3.4 Algemeen ________________________________________________________________________ 42

5 Conclusies en Aanbevelingen _______________________________________________________ 43
5.1 Effectiviteit ______________________________________________________________________________ 43
5.2 Efficiëntie _______________________________________________________________________________ 44
5.3 Toekomst _______________________________________________________________________________ 44

Bijlage A Interviewprotocollen __________________________________________________________ 46

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

ii

Interviewprotocol LNV ___________________________________________________________________ 46
Interviewprotocol CGN __________________________________________________________________ 46
Interviewprotocol verenigingen/ coöperaties van gebruikers _______________________________ 47
Interviews – partners _____________________________________________________________________ 48
Interviews – peers ________________________________________________________________________ 48

Bijlage B Documenten geraadpleegd bij deskstudie _____________________________________ 50
Bijlage C Enquête______________________________________________________________________ 53

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

iii

1 Inleiding
De Wettelijke Onderzoekstaak Genetische Bronnen (WOT GB) is de onderzoekstaak op het
gebied van de genetische diversiteit en identiteit van soorten die van belang zijn voor de
landbouw en bosbouw. Deze onderzoekstaak wordt volledig uitgevoerd door het Centrum
Genetische Bronnen Nederland (CGN).
Stichting Wageningen Research voert voor voor de rijksoverheid en met name het Ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) de wettelijke onderzoekstaken uit. Het betreft
hier taken die de rijksoverheid moet laten uitvoeren om te kunnen voldoen aan de
(inter)nationale wet- en regelgeving, het naleven van verplichtingen voortkomend uit
(inter)nationale verdragen en het uitvoeren van overheidstaken die van nationaal en/of
maatschappelijk belang zijn, door LNV en andere departementen. De uitvoering van deze
wettelijke onderzoekstaken worden voor perioden van vijf jaren gecontracteerd en worden
daarmee eens per vijf jaar extern geëvalueerd.
Deze evaluatie is door Technopolis BV uitgevoerd in opdracht van LNV en heeft betrekking tot
de programmaperiode 2016 tot en met 2020. De conclusies uit deze evaluatie moeten
bijdragen aan de ontwikkeling van de nieuwe 5-jarige Uitvoeringsovereenkomst voor de
periode 2021-2024.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 is de algemene context van de WOT GB en de beleidstheorie beschreven.
Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de methodologie toegelicht om de evaluatievragen te
beantwoorden. In hoofdstuk 4 zijn de bevindingen per evaluatievraag gepresenteerd. Tot slot
zijn in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen bondig beschreven. Interview protocollen,
geraadpleegde documenten en gedetailleerde resultaten van de enquête zijn allen
opgenomen in de bijlagen.

2 Context en Achtergrond
2.1

Beleidskaders omtrent genetische bronnen

Genetische bronnen voor voedsel en landbouw bevatten de genetische diversiteit binnen
plantaardige en dierlijke materialen die rechtstreeks gebruikt worden in de landbouw en de
bosbouw. Het gaat hier om gedomesticeerde soorten en rassen van landbouwhuisdieren,
schimmels en planten, waaronder cultuurgewassen, bomen en struiken. Door de tijd heen is
deze diversiteit verrijkt door boeren en tuinders, onderzoekers, plantenveredelaars en
landbouwhuisdierfokkers. Zo zijn meerdere gedomesticeerde soorten aangepast aan nieuwe
en veranderende milieuomstandigheden, inclusief de ontwikkeling van ziektes, plagen,klimaat
en wensen van boeren en consumenten. De verspreiding en doorzetting van moderne
productiemethoden in de landbouw en beperkte aandacht voor voortbestaan en gebruik
van autochtone inheemse bomen en struiken vormt echter een bedreiging voor deze
diversiteit, genaamd ‘genetische erosie’. Tegelijkertijd blijft de landbouw afhankelijk van deze
bron van mogelijke eigenschappen voor huidige en toekomstige uitdagingen in de landbouw
en voedselvoorziening en bosbouw.
Als gedomesticeerde soorten vormen genetische bronnen voor voedsel en landbouw een
bijzonder onderdeel van biodiversiteit. De huidige biodiversiteit in de landbouw is juist een

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

1

resultaat van de inzet van de mens in het verleden. Dit verschil met biodiversiteit in
natuurgebieden wordt slechts deels erkend in internationale afspraken.
De internationale beleidskaders met betrekking tot genetische bronnen zijn vrij complex. De
volgende internationale verdragen en instrumenten vormen de wettelijke basis voor de WOT
GB:


Het Verdrag inzake Biologische Diversiteit (CBD),



het bijhorende Nagoya Protocol over Access en Benefit-Sharing (ABS), en



Het Internationale Verdrag inzake plantaardige genetische bronnen voor voedsel en
landbouw (IT PGRFA).1

In het CBD committeren landen zich tot het duurzame behoud en beheer van biodiversiteit.
Dat houdt in dat het CBD de souvereiniteit van landen over de genetische bronnen binnen
hun grenzen erkent. Het Nagoya Protocol defineert principes en verantwoordelijkheden
horend bij toegang tot en het gebruik van de bronnen door vreemden, inclusief de baten die
daaruit voortvloeien. Het IT, als aanhangsel van het CBD, erkent dat de oorsprong van veel
rassen en groepen binnen een aantal gedomesticeerde soorten met moeite toe te kennen is
aan individuële landen. Daarmee legt het IT de wettelijke basis voor een multilateraal systeem
van gefaciliteerde toegang en de verdeling van baten. Vanwege het feit dat veel landbouw
gerelateerde soorten niet onder het IT vallen blijven in deze context spanningen tussen
groepen landen bestaan. TDaarnaast zijn er tekortkomingen in de implementatie en
handhaving van afspraken onder dit laatste verdrag. De verplichtingen van Nederland binnen
deze verdragen zijn opgenomen in de beleidsnota ‘Bronnen van ons Bestaan’ uit 2002.
Op mondiaal niveau zijn er drie actieplannen opgesteld ter bevordering van het duurzame
beheer en gebruik van genetische bronnen voor voedsel en landbouw:


FAO Global Plan of Action on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture (2011),



FAO Global Plan of Action on Animal Genetic Resources for Food and Agriculture (2008),



FAO Global Plan of Action on Forest Genetic Resources (2012)

Bij elkaar tellen deze actieplannen 68 strategische prioriteiten. Een aantal strategieën,
verordeningen en richtlijnen op Europees niveau zijn ook relevant voor de WOT GB.2
Er wordt vooruitgang geboekt ten aanzien van het behoud en beheer van genetische
bronnen, zowel in het buitenland als in Nederland. Desondanks is er volgens deskundigen nog
sprake van een blijvende tendens van genetische erosie zoals in 2019 werd erkend in het
rapport van het International Panel on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES).3 Volgens
dat rapport blijkt de mondiale inzet vooralsnog onvoldoende doeltreffend te zijn.

2.2

Het WOT programma Genetische Bronnen

Het WOT programma Genetische Bronnen4 ondersteunt de minister van LNV die
verantwoordelijk is voor de implementatie in Nederland en verdere ontwikkeling van de

1 Ook bekend als de ‘International Treaty’.
2 Zie de Meerjarenafspraak.
3 IPBES (2019).
4 De wettelijke onderzoekstaken (WO-taken) ondersteunen de overheid met kennis, expertise, methoden, adviezen

en faciliteiten die onmisbaar zijn voor het uitvoeren van of voortvloeien uit (inter)nationale wet- en regelgeving en
het nakomen van verplichtingen die voortvloeien uit (internationale) verdragen. Zij dienen als basis voor
beleidsbeslissingen van LNV op politiek gevoelige en/of maatschappelijk relevante beleidsterreinen met betrekking

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

2

bovengenoemde internationale verdragen en afspraken. Met “het behoud en duurzaam
gebruik van genetische bronnen” als hoofddoel, zijn een zestal doelstellingen genoemd in de
WOT GB:


Behoud van genetische diversiteit in ex situ collecties



Bevordering van gebruik van ex situ collecties



Ondersteuning en bevordering in situ behoud en gebruik



Kennis- en methodenontwikkeling (met name kostenefficiëntie van collectieopbouw en
beheer te verhogen en populatiemanagement te optimaliseren)



Kennisoverdracht (meer zichtbaarheid
aantrekkelijkheid van genetische variatie)



Beleidsadvisering (versterking van het Nederlands beleid door een technische bijdrage aan
voorbereiding en uitwerking van beleidsmaatregelen in nationaal en internationaal
verband)

en

informatie

over

nut,

noodzaak

en

LNV stelt als opdrachtgever, in overleg met Wageningen Research, extra eisen aan de
onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en transparantie van de uitvoering van deze taken, naast
de gangbare wetenschappelijke standaarden, zoals het onderwerpen van wetenschappelijke
resultaten aan (internationale) reviews door erkende vakdeskundigen.
In deze evaluatie is voor elk van de vastgestelde doelstellingen nagegaan of de ondernomen
activiteiten van het CGN en de daaraan gekoppelde middelen hebben bijgedragen aan het
realiseren van de doelstellingen en of dit op een efficiënte (kosteneffectieve) wijze is gebeurd.
Daarnaast is er nagegaan of bovenstaande lijst volledig dekkend is om te voldoen aan de
behoeften van LNV.
De activiteiten van de het CGN zijn zeer divers. Zo zijn er verschillen tussen de drie groepen van
genetische bronnen die onder het WOT GB takenpakket vallen – plantaardig, dierlijk en boom
– vooral met betrekking tot de gebruikers en betrokken stakeholders, inclusief de marktstructuur
van de bijbehorende bedrijfstak.

2.3

Visie op de beleidstheorie

De evaluatie van de WOT GB is uitgevoerd aan de hand van de bij het programma behorende
beleidstheorie. Onze visie op de beleidstheorie is, in lijn met de Meerjarenafspraak 2016-2020,
in figuur 1 gevisualiseerd. Er wordt hier onderscheid gemaakt tussen 1e en 2e orde outcomes.
De 1e orde outcomes bevatten de zes hoofdlijnen van de Meerjarenafsptraak. De 1e orde
outcomes geven aan waar de 1e orde outcomes toe dienen te leiden. Deze worden in het
Meerjarenplan als punten genoemd waar de WOT genetische bronnen aan bijdraagt.
Deels is er een één-op-één verhouding tussen de outputs en de outcomes, maar meerdere
outputs dragen bij aan een groter gebruik van genetische bronnen. En een groter gebruik van
de ex situ genetische bronnen draagt ook bij aan het behoud van genetische diversiteit.
Bovendien is de verwachting dat de ondersteuning van in situ beheer ook zal leiden tot een
groter gebruik van de ex situ genetische bronnen.5 Daarmee wordt ook bijgedragen aan een
grotere zichtbaarheid van het nut van genetische diversiteit en eveneens aan versterking van

tot de voedselveiligheid, de volks- en diergezondheid, het dierenwelzijn, de biodiversiteit, de kwaliteit en eerlijke
handel van agrarische producten en de kwaliteit van natuur en milieu binnen Nederland of daarbuiten (Bron: WOTstatuut).
5 In situ en ex situ behoud zijn complementaire strategieen en de definities en relatie tussen in situ en ex situ verschilt

tussen domeinen.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

3

het internationale en nationale beleid (bijvoorbeeld door het ABS en het Multilaterale
Systeem).
Bij de 2e orde outcomes wordt een onderscheid gemaakt tussen innovaties in de landbouw en
voedselvoorziening en de drie onderste outcomes: een effectief en duurzaam wereldwijd
systeem voor biodiversiteit, natuur- en plattelandsontwikkeling en een vooraanstaande positie
van de plantenveredeling en landbouwhuisdierfokkerij. Deze drie outcomes worden vooral
bevorderd door de versterking van het internationale en nationale beleid.
Wanneer de interventielogica goed werkt is er een positieve wisselwerking tussen behoud en
gebruik, zowel ex situ als in situ. Dit betekent dat het karakter van innovaties in de
plantenveredeling en de landbouwhuisdierfokkerij ook bijdraagt aan het behoud en gebruik
van genetische diversiteit. Maar plantenveredeling en fokkerij zijn primair gericht op innovaties
voor de korte en middellange termijn, en niet primair op behoud van genetische diversiteit
voor de lange termijn. Genetische erosie in de landbouw is echter een teken dat deze
wisselwerking zwak is. De WOT GB is een belangrijk instrument om die wisselwerking te
versterken en hierbij vooral het lange termijn behoud te waarborgen en ondersteunen.
Ten aanzien van de impacts bevatten de bovenste drie in Figuur 1 voedselzekerheid in de
wereld, meer duurzame landbouw en aanpassingen aan klimaatwijziging. Deze impacts
worden genoemd in het Meerjarenplan als punten waar de WOT genetische bronnen aan
bijdraagt. De vierde impact betreft een positieve bijdrage aan de Nederlandse economie en
komt indirect naar voren. Deze impact kan gezien worden als een belangrijk achterliggend
doel van de versterking van het (nationale en internationale) beleid.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

4

Figuur 1

Beleidstheorie

Technopolis

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

5

3 Aanpak en Methoden
3.1

Doelstelling

De primaire doelstelling van deze evaluatie is bij te dragen aan de ontwikkeling van de nieuwe
Uitvoeringsovereenkomst voor de periode 2020-2024.
De centrale vraag voor de evaluatie is als volgt:
“In hoeverre bieden de huidige Uitvoeringsovereenkomst en de Werkafspraken de
gewenste handvatten voor het bereiken van de gewenste resultaten
(‘behouden’) en wat zijn eventuele aandachtspunten voor de nieuwe
Uitvoeringsovereenkomst en Werkafspraken (‘aanpassen’)?”
In het offerteverzoek zijn door LNV vier evaluatievragen aangereikt. Tijdens de inceptiefase
hebben wij deze vragen onderverdeeld in 15 deelvragen en een aantal subvragen ten
aanzien van effectiviteit, efficiëntie en toekomst zoals in Tabel 1 weergegeven. Daarnaast is
gespecificeerd middels welke onderzoeksmethoden de deelvragen beantwoord zijn.
Effectiviteit bevat de meeste evaluatievragen onder andere de zes hoofdlijnen van de WOT
GB en daarnaast aspecten rond tevredenheid van gebruikers, sectorinnovatie, een digitale
genenbank en sturing en toezicht

Interviews - peers

Interviews - partners

Interviews - CGN

Interviews – LNV/ AG

Survey

Evaluatievraag

Deskstudie

#

Evaluatievragen – WOT GB
Interviews - Gebruikers

Tabel 1

Effectiviteit
In hoeverre was de WOT GB in de afgelopen vijf jaren effectief? ‘
1

 In hoeverre waren de activiteiten en outputs van de WOT GB (op
de zes hoofdlijnen) nuttig en van hoge kwaliteit?
 In hoeverre zijn de aanbevelingen van de vorige evaluatie op een
effectieve en efficiënte manier opgevolgd en geïmplementeerd?

Synthese van de antwoorden op
evaluatievragen 2-11

2

Hoofdlijn 1 van het WOT-programma 2016-2020: In welke mate en op
welke manier heeft de WOT GB (voldoende) bijgedragen aan het
behoud van genetische diversiteit in ex situ collecties?

√

√

√

3

Hoofdlijn 2 van het WOT-programma 2016-2020: In welke mate en op
welke manier heeft de WOT GB het gebruik van ex situ (voldoende)
bevorderd?

√

√

√

(√)

4

Hoofdlijn 3 van het WOT-programma 2016-2020: In welke mate en op
welke manier heeft de WOT GB on farm/in situ behoud en gebruik van
populaties en collecties ondersteund en bevorderd?

√

√

√

(√)

5

Hoofdlijn 4 van het WOT-programma 2016-2020: In welke mate heeft
de WOT GB voldoende kennis en methoden ontwikkeld om
bovenstaande activiteiten effectiever en efficiënter uit te voeren (in

√

√

√

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

√

√

6

√

√

√

Interviews - peers

√

Interviews - partners

√

Interviews - Gebruikers

Interviews - CGN

√

Survey

Interviews – LNV/ AG

Evaluatievraag

Deskstudie

#

het bijzonder om de kostenefficiëntie van collectieopbouw en beheer te verhogen en populatiemanagement te optimaliseren)?

6

Hoofdlijn 5 van het WOT-programma 2016-2020: In welke mate was de
WOT GB effectief in het (meer) zichtbaar maken van het nut, de
noodzaak en de aantrekkelijkheid van genetische variatie op lange
termijn (kennisoverdracht)?
Hoofdlijn 6 van het WOT-programma 2016-2020: Op welke manier
speelt de WOT GB een rol in beleidsontwikkeling en -implementatie?
 Hoe worden resultaten teruggekoppeld naar het Ministerie van
LNV?

7

 Zijn beleidsmedewerkers van het Ministerie van LNV tevreden met
de resultaten en gegeven beleidsadvisering?

√

 In welke mate levert deze terugkoppeling nuttige informatie op
voor beleid? Op welke manier wordt informatie gebruikt in de
praktijk?
 In hoeverre leidt dit tot een versterking van het nationale en
internationale beleid?

8

In hoeverre zijn verschillende typen gebruikers tevreden met de
resultaten van de WOT GB? Levert de WOT GB de juiste en voldoende
nuttige resultaten? In hoeverre is er behoefte om de WOT GB verder
uit te breiden onder gebruikers?

√

9

Zijn de inspanningen voldoende geweest om sectorinnovatie te
realiseren, met name in de commerciële plantenveredeling en
landbouwhuisdierfokkerij?

√

√

√

√

√

(√)

√

√

√

(√)

Zou de WOT GB een rol moeten spelen in het (al dan niet te
ontwikkelen) van een digitale genenbank (en digitaal toegankelijke
collecties)?
10

 In hoeverre is hier behoefte aan onder (potentiele) gebruikers?

√

 In welke mate en op welke manier heeft de WOT GB tot op heden
hier al aan bijgedragen?

(√)

 Welke activiteiten zou de WOT GB in de komende vijf jaar moeten
ondernemen op dit gebied?
11

In hoeverre wordt het CGN op Europees niveau gezien (en gebruikt)
als een vooraanstaand centrum van genetische bronnen?

√

√

√

In hoeverre zijn de sturing en toezicht op de WOT GB in de praktijk
effectief?
 Hoe is de sturing en toezicht op de WOT GB opgezet?

12

 In hoeverre is de planning en controlecyclus van de WOT GB
effectief en efficiënt? Zijn het Ministerie van LNV en het CGN
tevreden over de algehele planning en controlecyclus?

√

√

√

√

 Welke toezicht- en overlegstructuren bestaan er? In hoeverre
werken deze goed in de praktijk?
 Hoe vaak en op welke manier worden visie, doelen, werkplannen
en rapportages overlegd en besproken?

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

7

Interviews - partners

Interviews - peers

Interviews - Gebruikers

Interviews - CGN

Interviews – LNV/ AG

Survey

Evaluatievraag

Deskstudie

#

√

√

(√)

√

 In hoeverre zijn er naast de formele momenten ook informele
contacten en updates?
 In hoeverre zijn de onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en
transparantie van de taken van de WOT GB voldoende
gewaarborgd?
Efficiëntie

13

14

In hoeverre zijn de beschikbare middelen voor de WOT GB voldoende
om hoge kwaliteit outputs te leveren, aan de behoeften van de
gebruikers van het CGN te kunnen voldoen, en op Europees niveau
als vooraanstaand centrum voor genetische bronnen te fungeren?
Hoe kostenefficiënt is de methode die is ontwikkeld voor het behoud
en gebruik van de in en ex situ collecties?

(√)

√

(√)

Toekomst

15

In hoeverre zijn de sturing op, werking en resultaten van de WOT GB
toekomstbestendig? Wat werkt er goed en wat niet? Hoe kan men in
de toekomst anticiperen op te verwachten ontwikkelingen?

Alle methodes aangevuld met
meta-analyse van de antwoorden
op bovenstaande vragen

Bron: Technopolis

3.2

Aanpak

De evaluatie is gebaseerd op informatie verzameld uit drie bronnen: deskstudie, interviews en
enquête.
De gehele selectie van documenten die gebruikt zijn voor de deskstudie staat in bijlage B. De
documenten zijnonderzocht voor informatie die relevant was voor specifieke evaluatievragen.
Deze informatie werd gekopieerd en opgeslagen in een uitgebreid document met als structuur
de evaluatievragen.
Vanwege drukte rondom de covid-19 crisis waren niet alle geplande gewenste experts in staat
om een interview af te geven. Desondanks is het team erin geslaagd om 17 experts te spreken
middels 15 videogesprekken. Deze interviews zijn semigestructureerd van aard geweest in lijn
met het interview protocol (zie bijlage A) De lijst met geïnterviewde personen en organisaties
is te vinden in Tabel 2.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

8

Tabel 2

Geïnterviewde personen

Type stakeholder

Aantal

Beleidsmedewerkers LNV

4

 Marien Valstar – LNV-PAV, voorzitter adviescommissie
 Bernadette Regeer – LNV-PAV (gezamenlijk geïnterviewd met Marien Valstar)
 Kim van Seeters – LNV-EIA, lid adviescommissie
 Peter van der Knaap – LNV-N&B

Beleidsmedewerkers overige departementen (BuZa)

1

 Astrid Mastenbroek - voedselzekerheid

Medewerkers CGN en Staatsbosbeheer

4

 Sipke Joost Hiemstra – directeur CGN en hoofd dierlijke genetische bronnen
 Theo van Hintum – hoofd plantaardige genetische bronnen
 Joukje Buiteveld – hoofd genetische bronnen bomen
 Lammert Kragt - Staatsbosbeheer, bomen

Verenigingen en coöperaties van gebruikers van genetische bronnen:

5

 Anke van den Hurk – Plantum, lid adviescommissie
 Karin Laugs - RijkZwaan
 Rik Lievers – RijkZwaan (gezamenlijk geïnterviewd met Karin Laugs)
 Gerrit Tacken – Stichting Zeldzame Huisdierrassen, lid adviescommissie
 Geert Boink – Stichting Zeldzame Huisdierrassen (gezamenlijk geïnterviewd met Gerrit
Tacken)

Partners (nationaal en internationaal)

3

 Lorenzo Maggioni – ECPGR, plantaardig, internationaal, secretariaat
 Coralie Danchin – ERFP, dieren internationaal, secretariaat
 Paul Boettcher – FAO, internationaal

Als aanvullende methode is in juni 2020 een korte enquête uitgevoerd onder gebruikers van
genetisch materiaal uit de genenbank. Het doel van de enquête was om informatie te
verzamelen over een aantal evaluatievragen namelijk:


Tevredenheid over de diensten geleverd door het CGN (Evaluatievraag 8)



Het belang van de diensten geleverd door het CGN (Evaluatievraag 8)



Behoefte aan digitale genenbank (Evaluatievraag 10)



Sectorinnovatie (Evaluatievraag 9)

In overleg met het CGN zijn er twee aparte enquêtes uitgezet voor gebruikers van plantaardig
en dierlijk genetisch materiaal.6 De gebruikers van plantaardige materiaal zijn meestal
onderzoekers of veredelaars. De gebruikers van dierlijk genetisch materiaal zijn individuele
fokkers en onderzoekers, waarbij de aanvragen via rasorganisaties lopen. Naast het gebruik
van genenbankmateriaal verschillen de diensten waarvan gebruik wordt gemaakt per groep.

6 Verstuurd door het CGN gezien voorschriften van het AVG.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

9

Om deze reden zijn de vragen over diensten en tevredenheid anders geformuleerd per
gebruikersgroep.
Bij benadering hebben respectievelijk 33,6% en 54% van de gebruikers van genetisch materiaal
gereageerd op de enquête. In totaal hebben we 135 volledige reacties uit de
veredelingssector en 27 volledige reacties uit de fokkerijsector ontvangen. De antwoorden op
de enquête waren volledig geanonimiseerd. De vragenlijsten en de volledige resultaten,
inclusief het profiel van de respondenten, bevinden zich in Bijlage C.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

10

4 Resultaten
In dit hoofdstuk worden per evaluatievraag de bevindingen gepresenteerd. De vragen zijn
onderverdeeld ten aanzien van: effectiviteit, efficiëntie en toekomst.

4.1

Effectiviteit

Met betrekking tot de hoofdlijnen 1 t/m 4 zijn de evaluatievragen opgesplitst in de drie clusters
(plant, dier, boom – waar relevant). Hetzelfde is gedaan ten aanzien van de tevredenheid van
gebruikers.
4.1.1

Hoofdlijn 1: Ex situ behoud

Evaluatievraag: In welke mate en op welke manier heeft de WOT GB (voldoende) bijgedragen
aan het behoud van genetische diversiteit in ex situ collecties?
Plant
De ex situ collectie van het CGN richt zich met name op het behoud van groentegewassen.
Wereldwijd is er relatief weinig variatie in groentegewassen. Nederlandse veredelingsbedrijven
behoren tot de meest toonaangevende bedrijven op dit gebied.
De WOT GB heeft bijgedragen aan het behoud van genetische diversiteit in ex situ collecties
door bestaande collecties in stand te houden. Deze collecties betreffen meer dan 23.000
accessies van 34 land- en tuinbouwgewassen afkosmtig uit meer dan 100 landen. Het CGN
beheert ‘s werelds grootste genenbank voor sla, met meer dan 2.500 accessies. Ter vergelijking,
’s werelds grootste publieke genenbank voor groentegewassen is van het World Vegetable
Center, met haar hoofdvestiging in Taiwan, met ongeveer 61.000 accessies.7
Deze evaluatie heeft ook de resultaten van de WOT GB geanalyseerd ten aanzien van de
doelen in het Meerjarenafspraak:


CGN wordt erkend als belangrijke en betrouwbare leverancier van groentegewassen



Meer afgewogen collecties met maximale diversiteit



Meer wild materiaal in de collecties



Meer informatie aangeboden over de collecties

Ten aanzien van het eerste doel kan er geconcludeerd worden dat het CGN als een
belangrijke en zeer betrouwbaar leverancier van groentegewassenzaad wordt erkend. Het
peer review rapport dat is ondernomen in 2019 vormt een bewijsstuk voor deze conclusie. Ook
uit de interviews met het Nederlandse plantenveredelingsbedrijfsleven en met buitenlandse
experts bleek CGN als belangrijke en betrouwbare leverancier van groentegewassen erkend
te worden. Bovendien bleek uit de analyse van de enquête onder gebruikers dat CGN voor
hen een belangrijke (49%) tot meest belangrijke (43%) genenbank is (zie Figuur 2), met geen
significante verschillen zichtbaar tussen antwoorden uit publieke en private sector.
Geconcludeerd wordt dat het tweede doel van meer afgewogen collecties waarinmaximale
diversiteit bevorderd is. Volgens de jaarrapportages zijn er resultaten geboekt ten aanzien van
rationalisatie van bepaalde collecties door accessies die minder aan de diversiteit bijdragen
te laten verwijderen en/of vervangen. Bijvoorbeeld door kararkterisering van accessies van de

7 https://avrdc.org/our-work/managing-germplasm/

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

11

appelcollectie zijn 30 buitenlandse rassen en onderzoeksmateriaal vervangen door
Nederlandse erfgoedrassen, die belangrijker zijn voor de diversiteit volgens het CGN.
Figuur 2

Resultaat op enquête vraag: Hoe belangrijk is de genenbank van het CGN voor uw
werk/onderzoek?

Technopolis

Het derde doel beoogt meer wild materiaal in de collecties te includeren, hoewel een
toename zichtbaar is werd niet het verwachte aantal nieuwe accessies opgenomen.
Verzamelmissies vormen de voornaamste manier om de bestaande ex situ collecties uit te
breiden. Uit de jaarrapportages blijkt dat verzamelmissies in Armenië en Azerbeidzjan,
Oezbekistan en Jordanië zijn uitgevoerd respectievelijk voor wilde peper, paprika, ui, bieslook,
prei, grassen,wilde spinazie, (wilde) sla en meloen. Daarnaast zijn nieuwe accessies
opgenomen, met name voor sla en paprika. Er is geconstateerd dat verzamelmissies moeilijker
worden wegens belemmering en onzekerheden voortvloeiend aan ontwikkelingen rond ABS
(Access and Benefit-Sharing). Dat dit niet onder de verantwoordelijkheid van het CGN valt
dient hiermee rekening gehouden te worden in de komende meerjarenafspraakperiode.
Ten slotte is het vierde doel om meer informatie aan te bieden over de collecties ook
bevorderd. Informatie wordt aangeboden aan gebruikers door accessies te karaktiseren en te
documenteren. In Tabel 3 zijn de behaalde activiteiten per jaar weergegeven, inclusief de
realisatie ten aanzien van de prognoses in het Meerjarenafspraak 2016-2020. Gezien dat het
laatste programmajaar 2020 nog niet is meegenomen verwacht men dat gemiddeld 80% van

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

12

de prognoses al gehaald zijn over de eerste vier jaar. Bij karakterisering ligt het aantal accessies
ruim boven 80% terwijl bij opname, regeneratie en documentatie en afgifte de aantallen hier
ruim onder liggen. De jaarlijkse rapportages geven daarentegen aan dat de realisaties vaak
boven de jaarlijkse planning liggen. Daarnaast is ook te zien dat op jaarbasis forse
schommelingen plaatsvinden onder specifieke activiteiten (ook voor eerdere jaren
voorafgaande deze Meerjarenafspraak). Deze schommelingen hebben te maken met
bijvoorbeeld het plannen en realiseren van verzamelmissies en in het algemeen de logistieke
noodzaak meer aandacht te concentreren op een specifieke activiteit. Maar er is een
schijnbaar tekortkoming wat de karaktisering betreft, hoewel het laatste jaar 2020 ontbreekt
nog.
Tabel 3

Collectiebeheersactiviteiten gewassen

Gerapporteerd

Opname1

Regeneratie

Karakterisering

Documentatie

Afgifte

2016

70

684

321

611

9.065

2017

64

310

348

1.140

3.768

2018

175

323

278

552

2.577

2019

183

423

232

1.322

3.670

Totaal
Gerapporteerd

492

1.740

1.179

3.625

19.080

Totaal in
Meerjarenafspraak
2016-2020

845

2.535

1.315

13.150

33.025

% gehaald 20162109 van totaal
meerjarenafspraak

58%

69%

90%

28%

58%

Bron: Berekening op basis van jaarrapporten. 1. Opname bevat alleen nieuwe opname (dus niet
heropname).

Een ander belangrijk aspect van genenbank beheer is het regelmatig testen van de
kiemkracht van de zaden. Uit de jaarrapportage blijkt dat bijvoorbeeld kiemkrachtbepalingen
in 2019 van met name tarwe, gerst en koolgewassen veelal onder de norm waren. Hiermee is
niet duidelijk of deze collecties achteruit dreigen te gaan.
Beoordelen of de WOT GB voldoende bijdraagt aan het behoud van genetische diversiteit
van gewassen is lastiger. Hoewel door internationale deskundigen aangegeven wordt dat het
CGN één van de koplopers onder genenbanken is, worden de doelen van internationale
verdragen op dit terrein nog steeds niet gehaald. Dit wil niet zeggen dat het CGN niet aan de
verplichtingen voldoet, het behoud van genetische diversiteit in ex situ collecties is immers een
collectieve verantwoordelijkheid op internationaal niveau. Desondanks zou de WOT GB nog
meer kunnen doen. In de peer review van het CGN in 2019 werd bijvoorbeeld opgemerkt dat
de capaciteit in termen van zowel infrastructuur als personeel onvoldoende is om de
behoeftes van Nederlandse en buitenlandse gebruikers tegemoet te komen.
Dier:
In de Meerjarenafspraak worden de doelen van het WOT-programma 2016-2020 als volgt
samengevat:


Aanvullen van genenbankcollecties met genetisch materiaal van de ‘vrouwelijke kant’ en
vernieuwen met recent fokmateriaal

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

13



Genenbankcollecties aangevuld met snapshots van fokpopulaties (sperma) en genetisch
materiaal van de ‘vrouwelijke kant’ of ‘het hele genoom’ (embryo’s en/of ovariumweefsel)



Realiseren van ‘core collecties’ voor het merendeel van de Nederlandse rassen



Efficiënt beheer van genenbankcollecties (door invoer van automatisering van beheer
stikstoftanks)



Ondersteunen van rasorganisaties van traditionele rassen in rasbeheer

Op basis van de jaarrapportages, de interviews en de enquête is geconcludeerd dat deze
doelen behaald zijn. Ten aanzien van het aanvullen van genenbankcollecties en het realiseren
van core collecties zijn de volgende hoofdpunten geïdentificeerd:


De genenbankcollecties voor landbouwhuisdierrassen zijn uitgebreid met inseminatiedosis
sperma van in totaal meer dan 300 donoren, behorende tot 5 diersoorten en 28
rassen/lijnen in 2018 en 17 rassenlijnen in 2019.



Voor diverse diersoorten zijn cryoconserveringsprotocollen verder ontwikkeld,
medegefinancierd vanuit het H2020 IMAGE project: cryoconservering van sperma van
paarden, duiven, hanen; vitrificatie van eicellen paard, embryo’s varken, ovariumweefsel
vogelsoorten.



De cryoconservering van hengstensperma na onderzoek aan transport- en invriesmedium,
en verdere optimalisatie van de invriesmethode voor hanensperma.



Nagenoeg afgerond protocol voor cryoconservering van duivensperma. Tevens expertise
opbouw voor spermawinning van duiven, waardoor in 2019 gestart kon worden met de
aanleg van een genenbankcollectie voor de Nederlandse duivenrassen.

Ten aanzien van efficiënt beheer van genenbankcollecties zijn een aantal nieuwe stikstofvaten
met een automatisch vulsysteem geplaatst die de doelmatigheid en doeltreffendheid van het
collectiebeheer bevorderen.
Ten aanzien van het ondersteunen van de rasorganisaties zijn de reacties uit de enquête van
gebruikers zeer positief (zie Figuur 5 hieronder). Daarnaast geeft Stichting Zeldzame
Huisdierrassen (SZH) in een interview aan dat de genenbank zeer belangrijk is voor het behoud
van genetische diversiteit omdat de genenbank een back-up optie biedt voor de toekomst
van met name voor populaties die heel klein zijn geworden. Er wordt door SZH verwacht dat
hier in de komende jaren gebruik van zal worden gemaakt, ook vanwege de transitie naar
duurzame landbouwsystemen.
Bomen en struiken
In de Meerjarenafspraak wordt het doel van het WOT-programma 2016-2020 als volgt
samengevat:


Optimale instandhouding van de bestaande collecties van inheemse bomen en struiken

Dit doel is goed bereikt. Het CGN heeft een evaluatie van de samenstelling van de genenbank
uitgevoerd. Dit heeft geleid tot een nieuw implementatieplan in 2019. De evaluatie geeft aan
dat er onvoldoende soorten geconserveerd worden in de genenbank. In termen van aantal
soorten wordt een verdubbeling aanbevolen met een aanvulling van 52 soorten. De evaluatie
heeft ook duplicaties in accessies geïdentificeerd.
Daarnaast is een plan voor de opbouw van de collectie inheemse wilde rozen gemaakt. De
essencollectie is opnieuw gemonitord op symptomen van essentaksterfte. De meest tolerante
essen uit de essencollectie zijn vermeerderd en kunstmatig geïnfecteerd met een schimmel.
Essenstaksterfte is een bedreiging zowel in Nederland als in andere Europese landen.
Onderzoek heeft aangetoond dat er een grote variatie is in de gevoeligheid voor

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

14

essenstaksterfte en dat slechts een heel klein deel niet of nauwelijks gevoelig is voor
essentaksterfte.
LNV ziet een goed fnctionerende genenbank als zijn verantwoordelijkheid. In het algemeen
geeft LNV aan tevreden te zijn met de genebank bomen en struiken. Toch kan men
concluderen dat de genenbank kwetsbaar is. Er is weinig duplicatie van de accessies in de
collectie om als reserve te bedienen. Ter vergelijking worden de belangrijkste accessies in de
plantaardie genenbank ook bewaard in de Global Seed Vault. In interviews is deze
kwetsbaarheid ook genoemd. Opties hiervoor zijn het inrichten van nieuwe lokaties of het
behoud via kryotechniek. Volgens het CGN dient het datainfrastructuur ook verbeterd te
worden, ook mogelijk in het licht van de ontwikkeling van een digitale genenbank (zie 4.1.10).
4.1.2

Hoofdlijn 2: Ex situ gebruik

Evaluatievraag: In welke mate en op welke manier heeft de WOT GB het gebruik van ex situ
(voldoende) bevorderd?
Plant
In het Meerjarenafspraak werden de volgende doelen genoemd:


Het uitbreiden van de rol van het CGN als vernieuwende genenbank



Het beter inspelen op behoeften van gebruikers, namelijk het bedrijfsleven, onderzoekers
en de maatschappij.

Bijbehorende activiteiten die genoemd waren gingen in op:


Het vastleggen en ontsluiten van informatie over de collecties in een databank (GENIS),



Het voldoen aan voorwaarden van ‘Registered Collection’ onder het Nagoya Protocol, en



Het invoeren van een systeem met minimale transactiekosten voor
verwerkingsvergoeding (‘handling fee’) om ongewenst gebruik terug te dringen.

een

Over het algemeen zijn dit logische prioriteiten gezien het gebruik van genetische bronnen uit
ex situ collecties afhankelijk is van zowel de beschikbare informatie over bekende
eigenschappen alsmede de duidelijkheid over status onder internationale verdragen.
Op basis van resultaten genoemd in de jaarrapportage zijn de doelen bevorderd. Zo is de
oorsprong van de meeste CGN accessies uitgezocht en gedocumenteerd. Eigenschappen
inclusief fenotypische gegevens zijn verkregen voor sla, spinazie en capsicum in samenwerking
met Nederlandse en buitenlandse partners. De sla collectie is gesequenceerd. In termen van
het beschikbaar stellen van informatie is het GENIS systeem is deze aangepast op de nieuwe
procedure voor aanvraag van plantenpaspoorten. GENIS bevat ook gescande documenten
over de juridische status van accessies.
De jaarrapportage geeft een licht dalende tendens weer voor het aantal afgiftes per jaar,
vooral vergeleken met de vorige Meerjarenafspraakperiode.
Tegelijkertijd zijn de resultaten uit de enquête onder de gebruikers positief als het gaat om de
kwaliteit van de informatie aangeboden door het CGN (Figuur 3). Ongeveer de helft van de
gebruikers vindt de beschikbare informatie beter of zelfs uitmuntend, vergeleken met andere
genenbanken. Geen enkele respondent heeft aangegeven dat de kwaliteit van informatie
slechter is. Hoewel het aantal afgiftes slechts een imperfecte indicator is van het gebruik van
de genenbank voor onderzoek en veredeling, is deze tendens mogelijk een zorgwekkend
signaal voor de WOT GB. Het CGN vermoedt dat dit te maken heeft met toenemende
onzekerheid over de mogelijke implicaties van het Nagoya Protocol. In het algemeen wordt
dat bevestigd door interviews met verschillende actoren, inclusief internationale experts van

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

15

genenbanken en veredeling. Mogelijk wordt dit een beperking in de omgeving waarin alle
genenbanken opereren. Lager of afnemende aantallen van afgiftes is om die reden geen
weerspiegeling van de effectiviteit van de WOT GB. Het is daarom wenselijk om tot betere
indicatoren te komen van het gebruik van de ex situ collectie met bijvoorbeeld aandacht naar
type gebruikers en diens tevredenheid en behoefte aan de genenbank.
Als voorbeeld hiervan is uit de enquête onder gebruikers geconstateerd dat ongeveer 90%
van de deelnemers de genenbank van het CGN beoordelen als de meest belangrijke
genenbank die zij gebruiken (Figuur 4). Er zijn geen belangrijke verschillen tussen het belang
van de genenbank van het CGN voor werkzaamheden binnen de private- en publieke sector.
Naast het gebruik van het genetisch materiaal uit de genenbank van het CGN, wordt er door
de respondenten ook gebruik gemaakt van andere genenbanken. Genetisch materiaal
vanuit het buitenland wordt door de respondenten veelal gehaald uit landen zoals de
Verenigde Staten, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Taiwan en Frankrijk. Gezien de spreiding van
de deelnemers aan de enquête over verschillende soorten instellingen en over meerdere
landen is dit een sterke indicatie van de mate waarin de WOT GB het gebruik van ex situ
genetische diversiteit bevordert.
Hierachter ligt het trage verloop in andere landen van het proces van erkenning van collecties
onder het Nagoya Protocol door onduidelijkheid over de bijbehorende of daaruitvloeiende
regelgeving. Het niet worden erkend als ‘Registered Collection’ kan dus niet als
verantwoordelijkheid van het CGN worden gezien en vooralsnog heeft het
Opdrachtgeversoverleg besloten om deze status niet na te streven.
Ten aanzien van een systeem met minimale transactiekosten is na een kosten-baten analyse
besloten dit niet in te voeren.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

16

Figuur 3

Beoordeling van de kwaliteit van de informatie over het genenbank materiaal (t.o.v. andere
genenbanken - Plant)

Technopolis

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

17

Figuur 4

Hoe belangrijk is de genenbank (Plant) van het CGN voor uw werk/onderzoek?

Technopolis: Enquête onder gebruikers van de genenbank (Plant). Het figuur presenteert een
totaaloverzicht (n=135) van de visie van de respondent op de relevantie van de genenbank voor
zijn/haar werk en voor de publieke- (n=56) en private sector (n=70) apart

Dier
De Meerjarenafspraak noemt twee doelen ten aanzien van in situ behoud en gebruik:


Beter ontsloten en meer uitgebreide informatie over de genenbank collecties voor
landbouwhuisdieren



Uitgebreidere genetische karakterisering van collectie

Op basis van resultaten genoemd in de jaarrapportages lijkt er vordering te zijn in het behalen
van deze doelen. De volgende hoofdpunten ten aanzien van resultaten zijn geïdentificeerd:


De documentatie van de genenbankcollecties in CryoWEB is geactualiseerd en uitgebreid.
De verkregen genomische en sequence informatie zijn gedocumenteerd in de database
BC|Data.



Een groter deel van de dierlijke genenbankcollecties is ge-genotypeerd (stieren, beren,
hanen), onder andere in samenwerking met en gefinancierd door het EU Horizon 2020
IMAGE project. De analyse van deze informatie werd gebruikt om de samenstelling van de
genenbankcollecties te optimaliseren en daarnaast ook om rasorganisaties te adviseren.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

18



Informatie over de genenbankcollecties is toegankelijk gesteld via de EUGENA web portal.8
Een overeenkomst over EUGENA is ondertekend door ruim 10 landen.



Richtlijnen voor de ontwikkeling van Material Transfer Agreements en Material Acquisition
Agreements voor genenbanken zijn gepubliceerd op de ERFP website, waarbij het CGN
een leidende rol heeft gespeeld.

In de enquête hebben gebruikers aangegeven dat de genenbank van het CGN van groot
belang is voor fokkerij en/of onderzoek (77%). Er wordt weinig gebruik gemaakt van andere
genenbanken vooral vanwege veterinaire belemmeringen. In het algemeen kan
geconcludeerd worden dat de WOT GB het gebruik van ex situ genetische diversiteit sterk
bevorderd.
Figuur 5

Hoe belangrijk is de genenbank (Dier) van het CGN voor uw werk/onderzoek? (n=26)

Technopolis: Enquête onder gebruikers van de genenbank (Dier).

Bomen en struiken
Ten aanzien van ex situ behoud en gebruik noemt de Meerjarenafspraak als doel:


Beter gebruik van waardevol uitgangsmateriaal voor realisatie van het rijksbeleid met
betrekking tot beheer, herstel en ontwikkeling van natuur, ecologie, landschap.

Volgens de jaarrapportages, zijn er nauwe contacten geweest met de (potentiële)
belangrijkste gebruikers van uitgangsmateriaal (waaronder de provincies). Het beschikbaar
stellen van informatie over de genenbank zou een beter gebruik van waardevol
uitgangsmateriaal moeten bevorderen. Hierover heeft het CGN een publicatie

8 https://www.eugena-erfp.net/en/

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

19

geproduceerd, in het bijzonder met betrekking tot het belang van het gebruik van autochtoon
materiaal ten opzichte van niet-lokaal/zuidelijke herkomsten. In deze analyse wordt
geschiktheid (groei, aangepastheid) van lokaal, autochtoon materiaal vergeleken met nietautochtoon/zuidelijke herkomsten. In 2019 is verder gewerkt aan de analyse en vergelijking
van de diversiteit van iepen met de bestaande genenbank collectie en twee in situ locaties
(Leuvenumse Beek en Linderhoek).
Daarnaast is in het algemeen de documentatie van de genenbank verbeterd. De database
(GENIS) van de genenbank bomen en struiken is geactualiseerd. In totaal zijn 1319 accessies
en 9 nieuwe soorten toegevoegd. De website is ook verbeterd. Volgens het CGN is het aantal
pageviews van de website gestegen vergeleken met 2015 en eerder. Er is echter weinig
informatie beschikbaar noch verzameld of ook het gebruik verbeterd is.
4.1.3

Hoofdlijn 3: In situ behoud en gebruik

Evaluatievraag: In welke mate en op welke manier heeft de WOT GB on farm/in situ behoud
en gebruik van populaties en collecties ondersteund en bevorderd?
Plant
De Meerjarenafspraak noemt vier doelen ten aanzien van in situ behoud en gebruik:


Versterking van Nederlandse agro-initiatieven



Onderlinge samenwerking stimuleren



Specifieke kennisvragen beantwoorden



Praktische problemen omtrent instandhouding van materiaal oplossen

Op basis van de jaarrapportage is geconcludeerd dat deze doelen behaald zijn. De Oranje
Lijst is opgebouwd en geeft aan welke rassen tot erfgoedrassen behoren. In het
Erfgoedzaadproject werkt het CGN intensief samen met tien agroinitiatieven aan het
beschrijven en vermeerderen van tien oude rassen. Een pomologennetwerk (National Fruit
Network) is met steun van het CGN opgericht onder de vlag van de Stichting de Oerakker. Een
Erfgoedrassenlijst van 337 appelrassen is samengesteld met de verwachting dat de eerste
hiervan eind 2020 zullen worden geplant in de CGN boomgaard.
Het CGN geeft zelf aan dat meer mogelijk is op het gebied van in situ conservering. Oude
rassen worden voornamelijk in stand gehouden door vrijwilligers (oftewel ‘hobbyisten’). Meer
aandacht kan worden gegeven aan wilde varianten van bijvoorbeeld sla en bospeen. Uit
interviews met het bedrijfsleven kwam waardering naar boven van het maatschappelijke nut
van in situ conservering, maar ook dat eventueel aanvullende activiteiten op dit gebeid niet
ten koste moeten gaan van ex situ conservering.
Dier
De Meerjarenafspraak noemt de volgende doelen ten aanzien van in situ behoud en gebruik:


Geactualiseerd overzicht in internationale databanken van de aantallen dieren voor de
verschillende zeldzame rassen



Goede fenotypische en genetische karakterisering van deze rassen



Rasverenigingen bewaren en benutten zeldzame dierrassen in een goede wisselwerking
met CGN, waar nodig gebruik makend van materiaal uit de genenbank en in goede
samenwerking met SZH



Verbeterde fokprogramma’s en beheer van genetische diversiteit bij rasorganisaties, waar
mogelijk op basis van een analyse van populatiegegevens

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

20



Gebruiksvriendelijke software voor fokprogramma’s wordt benut door rasorganisaties en de
SZH

Op basis van resultaten genoemd in de jaarrapportages lijkt er vordering te zijn in het behalen
van de doelen. De volgende hoofdpunten ten aanzien van resultaten zijn geïdentificeerd:


Update van risicostatus van 101 rassen in Europese EFABIS databank (runderen, varkens,
geiten, schapen, paarden)



Met DNA-analyses is het functioneren van de rammencirkel bij het Veluws Heideschaap
geanalyseerd.



De eerste runderen zijn in 2019 bij de stamboeken ingeschreven op basis van een
geïntroduceerde DNA test en er zijn dieren geselecteerd om de referentiepopulaties te
optimaliseren.9



Diverse rasverenigingen zijn geadviseerd over hun fokprogramma op basis van analyses
van hun stambomen en over het behoud van genetische diversiteit binnen het ras
(Lakenvelder rund, Brandrode rund, Mergellander schaap, Zwartblesschaap, Nederlands
Tuigpaard, Friese stabij en Wetterhoun).



De software voor het monitoren van de genetische diversiteit en het sturingsprogramma
voor de evaluatie van genetisch management zijn beide (respectievelijk GenManSim en
GenCont) uitgebreid en verbeterd. Ook is nu een Nederlandse en Engelse handleiding
beschikbaar en zijn de programma’s publiek toegankelijk.

Daarnaast is uit de interviews met SZH gebleken dat zij de communicatie en afstemming met
het CGN als goed ervaren en dat dubbele activiteiten worden vermeden. SZH geeft ook aan
dat de kennis en kunde van het CGN onmisbaar is voor het uitvoeren van de activiteiten van
SZH.
Bomen en struiken
Het in situ behoud van genetische bronnen van bomen en struiken was geen onderdeel van
de Meerjarenafspraak. Volgens LNV zouden activiteiten hiervoor gewenst zijn. Het CGN geeft
al advies over locaties van in situ behoud, hoewel dat geen verantwoordelijkheid is onder de
WOT GB. Er is een motie in de Tweede Kamer aan de orde geweest over monumentenstatus
van autochtone bomen. Bij voorbereiding van deze motie heeft het CGN advies gegeven aan
LNV. Volgens die betrokken beleidsmedewerker groeit het maatschappelijk belang dat aan
bossen gegeven wordt, ook in verband met klimaatverandering.
4.1.4

Hoofdlijn 4: Kennis en methoden voor kostenefficiëntie van collectiebeheer

Evaluatie vraag: In welke mate heeft de WOT GB voldoende kennis en methoden ontwikkeld
om bovenstaande activiteiten effectiever en efficiënter uit te voeren (in het bijzonder om de
kostenefficiëntie van collectieopbouw en -beheer te verhogen en populatiemanagement te
optimaliseren)?
Plant
De Meerjarenafspraak noemt de volgende doelen ten aanzien van de ontwikkeling van kennis
en methoden:


Verbeterd inzicht in de geografische verspreiding van variatie in belangrijke
planteneigenschappen om betere keuzes te kunnen maken wat betreft locaties voor

9 https://szh.nl/artikelen/nieuws/zeldzame-runderen-ingeschreven-in-stamboek-op-basis-van-dna-test/

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

21

verzamelactiviteiten voor collectie-uitbreiding en doelgerichtere selectie op verwachte
eigenschappen van collectiemateriaal door gebruikers


Meer inzicht in de verwachte effecten van klimaatverandering op de verspreiding van
gewas-gerelateerde wilde soorten in Nederland



Verbeterde kennis over het kiemgedrag van plantenzaden, gericht op verdere
optimalisatie van kiemkrachtprotocollen

Deze doelen zijn goed bevorderd op basis van informatie in de jaarrapportage. Ten aanzien
van verbeterd inzicht in variatie van planteneigenschappen (eerste doel) heeft het CGN een
samenwerkingsproject opgericht met het Beijing Genomics Institute. Dit project heeft DNA
sequentie data gegenereerd voor de gehele slacollectie van het CGN (445 slalijnen). Een
analyse van de domesticatiegeschiedenis is gemaakt en ingediend bij hetwetenschappelijke
tijdschrift Nature Genetics. De samenwerking met het Chinese instituut levert winsten met
betrekking tot efficiëntie, met name ten aanzien van de inzet van de middelen van de WOT
GB. Mogelijk zouden meer inkomsten en andere baten gegenereerd kunnen worden door
dergelijke samenwerkingen aan te gaan met Wageningse of Nederlandse partners op het
gebied van sequentie data. Dit zou de belangstelling onder beginnende wetenschappers in
het bredere werkveld van de genenbank ook kunnen vergroten.
Om meer inzicht te krijgen in de effecten van klimaatverandering op de verspreiding van wilde
soorten (tweede doel) is onderzoek gericht op Europese wilde verwanten van bladgroenten.
Het onderzoek heeft in 2017 geleid tot twee wetenschappelijke publicaties. Op basis van een
meta-analyse van Nederlandse wilde verwanten is in 2019 een artikel ingediend bij het
wetenschappelijke tijdschrift Global Ecology and Conservation. Daarbij is een protocol
opgesteld voor bemonstering van natuurlijke populaties.
Ten aanzien van kennis over het kiemgedrag, is door middel van experimenten bepaald dat
het vochtgehalte van opgeslagen zaad bij 4°C geen verklarende factor voor de sterke
achteruitgang van de kiemkracht is. In 2018 werd een vereenvoudigd protocol voor
kiemkrachtbepalingen in gebruik genomen. Daarbij zijn strikte kwantitatieve beoordelingen
vervangen door meer kwalitatieve beoordelingen. Deze aanpassing zou de efficiëntie van het
beheer van de genenbank bevorderen.
Ook zijn resultaten geboekt op het het verhogen van de efficiëntie van het beheer van
plantaardige genetische bronnen. Zo zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden voor appel
cryoconservering verkend middels een literatuurstudie en overleg met (CGN) experts. In 2020
was een pilootproject gepland.
Dier
De Meerjarenafspraak noemt verschillende doelen ten aanzien van de ontwikkeling van kennis
en methoden:


Verbeterd inzicht in de genetische diversiteit in genenbankcollecties en levende populaties



Verbeterd inzicht in de mate van verlies van genetische diversiteit in de afgelopen
decennia in de veehouderij



Verbeterde methoden om variatie binnen populaties te kunnen meten en te beheren, om
inteelt te beheersen, en om keuzes te maken voor aanvulling van genenbankcollecties



Genetisch en fenotypisch gekarakteriseerde rassen en genenbankcollecties



Een beter begrip van de genetische achtergrond van ras- en dierverschillen

Deze doelen zijn goed bevorderd op basis van informatie in de jaarrapportage. Er zijn diverse
wetenschappelijke publicaties, manuscripten en congresbijdragen geproduceerd, waarbij

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

22

genetische merkers werden gebruikt om genetische diversiteit tussen en binnen rassen in kaart
te brengen. Meerdere publicaties zijn opgesteld met medefinanciering van het Horizon 2020
IMAGE project, bijvoorbeeld gericht op de negatieve effecten van oude versus nieuwe inteelt
bij runderen, effecten van consolidaties/fusies in de varkensfokkerij op nog aanwezige
genetische diversiteit in huidige varkenslijn, genetische diversiteit tussen Nederlandse rassen bij
paarden. Er zijn twee peer-reviewed artikellen over het invriezen van sperma van hanen en
rammen. Inzicht is verkregen in het belang van genenbankcollecties voor het herstellen van
genetische diversiteit in de levende populaties en bij (sterke) verandering van fokdoel.
Onderzoek door een promovendus heeft tot nieuwe inzichten geleid over het belang van
genomische informatie om genetische diversiteit in stand te houden. Ten aanzien van
methoden voor het beheer van genenbankcollecties is een optimalisatie van methoden voor
cryoconservering van hanen- en hengstensperma ontwikkeld. In relatie tot de toegekend
financiële middelen is het aantal publicaties (17 alleen in 2019) indrukwekkend. Er is echter op
dit moment geen zicht op een nieuwe vergelijkbaar EU project dat nodig is om veel
wetenschappelijke publicaties te produceren.
Boom
De Meerjarenafspraak noemt verschillende doelen ten aanzien van de ontwikkeling van kennis
en methoden:
 Beter gekarakteriseerde genenbankcollecties m.b.v. moleculaire technologie
 Optimale samenstelling van de collecties
 Beter gebruik van genenbank materiaal
 Aanbevelingen over in situ behoud van genetische bronnen aan bosbeheerders
 Klimaat-bestendig gebruik van genenbankmateriaal in natuur herstelprojecten (versterken
van in situ relict populaties)
 Nieuwe inzichten in de mogelijke impact van klimaatverandering op aanpassing van
marginale, kwetsbare populaties
Op basis van informatie in de jaarrapportage zijn deze doelen goed bevorderd. Er is kennis
ontwikkeld op het gebied van sequentie data & SNP data analyse. Het toepasbaar maken
van bestaande en/of nieuwe merker technologieën bij boom- en struiksoorten uit de
genenbankcollecties heeft nieuwe genetische data gegenereerd. Zo is de genetische
diversiteit van de wilde appel collectie in kaart gebracht met gebruik van SNP merkers. Er is
ook een SNP set ontwikkeld in samenwerking met het Franse INRA voor het onderscheiden van
meidoorn soorten. Op basis van uitgevoerde analyse is inzicht verkregen in de genetische
samenstelling van collecties en populaties ter ondersteuning van een betere opbouw van de
collecties. Er is ook een verbeterd determinatieprotocol vastgesteld voor de identificatie van
meidoorn soorten en hybriden. Op basis van de door CGN uitgevoerde meta-analyse is inzicht
verkregen in de genetische diversiteit binnen marginale populaties vergeleken met centrale
populaties en in relatie tot klimatologische parameters. Het CGN heeft gewerkt aan de
problematiek van essentaksterfte via diverse publicaties en nieuws items.
4.1.5

Hoofdlijn 5: Kennisoverdracht

Evaluatie vraag: In welke mate was de WOT GB effectief in het (meer) zichtbaar maken van
het nut, de noodzaak en de aantrekkelijkheid van genetische variatie op lange termijn
(kennisoverdracht)?
De Meerjarenafspraak noemt verschillende doelen ten aanzien van kennisoverdracht:


Adequate kennis bij de verschillende doelgroepen over het belang van en het werken met
genetische diversiteit

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

23



Ontwikkeling van lesprogramma’s op mbo-niveau (ook geschikt voor in situ betrokkenen),
op hbo- en universitair niveau over het belang van genetische diversiteit



Meer traditionele rassen succesvol in stand gehouden door doelgroepen



Goede toegankelijkheid van CGN website, welke veel bezocht wordt door de
doelgroepen



Actief gebruik van social media rond het thema behoud en duurzaam gebruik van
genetische diversiteit

Deze doelen zijn goed bevorderd volgens informatie in de jaarrapporten. De meest concrete
vorderingen gelden voor de laatste twee genoemde doelen. De website van het CGN is in
2019 vernieuwd met ondersteuning van online, marketing en communicatiespecialisten van
de WUR. Volgens het CGN is de structuur, inhoud, navigatie en functionaliteit van de website
sterk verbeterd. Al sinds het begin van de periode van deze meerjarenafspraak zijn meer
activiteiten uitgevoerd met betrekking tot het gebruik van sociale media (zowel Twitter als
Facebook), waaronder de publicatie van nieuwsberichten. Het CGN heeft sinds 2017 nieuwe
afspraken over de samenwerking met Groene KennisNet, een platform van WUR, om
nieuwsbrieven vier keer per jaar uit te brengen. Een zestal brochures van het CGN is
geactualiseerd en vernieuwd (kool, aardappel, kip, bomen, algemeen CGN NL/UK).
Ter vergelijking geeft een bezoek aan de websites van andere nationale genebanken (onder
anderen IPK-Duitsland, USDA-VS, INRA-Frankrijk) de indruk dat het CGN veel meer doet aan het
beschikbaar stellen en overdragen van kennis over het nut, de noodzaak en de
aantrekkelijkheid van genetische variatie. Daarnaast zijn andere genebanken meestal niet
bijzonder actief op sociale media. Een uitzondering hierop is dat door de USDA gebruik wordt
gemaakt van het algemene Twitterprofiel van het ministerie voor berichten over genetische
diversiteit, hetgeen het bereik aanzienlijk vergroot.
Met betrekking tot het overdragen van kennis binnen verschillende doelgroepen zijn een
aantal activiteiten gerapporteerd. Aan de nationale netwerkdag “Dag van de Genetische
Diversiteit” op 11 november 2016 namen ruim 140 vertegenwoordigers van de overheid,
veredeling, fokkerij, maatschappelijke organisaties en onderwijs deel. In 2019 heeft het CGN in
samenwerking met SZH en Slowfood Nederland de “Inspiratiedag Ondernemen met erfgoed
rassen en gewassen” georganiseerd.
Over de ontwikkeling van lesprogramma’s is niet gerapporteerd. Toch blijkt uit de publicatie
lijst van het CGN dat er wel bijdragen zijn geleverd door personeel van het CGN in de vorm
van lessen in het hogere onderwijs.
Het derde beoogde resultaat betreft het in stand houden van traditionele rassen door de
doelgroepen. Dit resultaat hoort bij de eerste orde outcomes in de beleidstheorie, het vergt
een ander soort onderzoek om het effect te kunnen bepalen van dit soort
kennisoverdrachtactiviteiten en valt daarom buiten het kader van deze evaluatie.
Uit interviews in het binnen- en buitenland is gebleken dat men vindt dat het CGN veel doet
op het gebied van communicatie. Tegelijkertijd is er een besef dat veel meer gedaan zou
kunnen worden, omdat een breder publiek weinig of geen kennis heeft over het belang van
genetische diversiteit in de landbouw. Ook de Adviescommissie benadrukt het belang van
communicatie en kennisverspreiding en adviseerde in 2019 om extra te investeren in
communicatie en kennisoverdracht.
Er lijkt dus veel bereikt te worden onder doelgroepen die al kennis van genetische diversiteit
hebben en mogelijk zelf actief zijn op dit terrein. Het verhogen van kennis en betrokkenheid
onder een breder publiek is een lastiger doel. De Adviescommissie heeft al aangegeven dat

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

24

het daarbij belangrijk is om goed aan te haken bij communicatie op bredere thema’s zoals
biodiversiteit of klimaat, en gebruik te maken van communicatie experts van Wageningen
University & Research. Daarnaast is het nuttig om met extra investering en advies te komen tot
een robuust communicatieplan. Het is niet vanzelfsprekend om een duidelijke boodschap te
formuleren voor het bredere publiek. Er moet nagedacht en uitgezocht worden over wat
genetische diversiteit betekent voor de burger en wat de burger daaraan kan doen. Bij een
communicatieplan dient wel duidelijk onderscheid gemaakt te worden tussen specifieke
doelgroepen.
4.1.6

Hoofdlijn 6: Beleidsontwikkeling

Evaluatievraag: Op welke manier speelt de WOT GB een rol in beleidsontwikkeling en implementatie?
De Meerjarenafspraak noemt verschillende doelen ten aanzien van beleidsontwikkeling:


Versterking van het Nederlands beleid door een technische bijdrage aan voorbereiding en
uitwerking van beleidsmaatregelen in nationaal en internationaal verband



Invloedrijke Nederlandse inbreng in internationale beleidsontwikkeling, gerespecteerd om
expertise en inzet



Beleidsinstrumenten die bijdragen aan behoud en gebruik van genetische bronnen en de
eerlijke en billijke verdeling van de voordelen voortvloeiende uit dat gebruik



‘Gedragen implementatie’ van ABS regelgeving in Nederland



Een adequaat bewustzijn bij de verschillende groepen van gebruikers van genetische
bronnen in Nederland over afspraken met betrekking tot ABS



Voldoende kennis over de inhoud van regelingen en van verplichtingen van gebruikers
aangaande benefit-sharing

Op basis van de jaarrapportage blijkt dat deze resultaten gehaald zijn. Hier worden een aantal
hoofdpunten genoemd.
Op nationaal en Europees niveau werden adviezen gegeven over diverse beleidsterreinen en
regelgeving, onder andere over het belang van genetische diversiteit voor een duurzame
Kringlooplandbouw en voor veerkrachtige bossen in het kader van de Bossenstrategie. Deze
adviezen en versterking van het Nederlands beleid lijkt nog belangrijker. Dit gezien het feit dat
er in de laatste twee jaar veel aandacht is geweest voor het controversiële onderwerp Digital
Sequence Information (DSI) in relatie to ABS.
Het CGN heeft LNV ondersteund in en vertegenwoordigd op internationale bijeenkomsten van
het Biodiversiteitsverdrag (CBD), het Nagoya Protocol (NP), de FAO Commission on Genetic
Resources for Food and Agriculture (CGRFA), en de Governing Body van de FAO International
Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture (ITPGRA). Nederland heeft een
invloedrijke rol gespeeld bij internationale bijeenkomsten met betrekking tot allebei de CGRFA
en de ITPGRFA. Het CGN vervulde de functie van co-voorzitter van de Ad Hoc Working Group
“Enhanced Functioning of the Multi-Lateral System” (EFMLS) en speelde een belangrijke rol bij
de ontwikkeling van een “benefit sharing fund” en in de discussies over verbreding van de
scope van de Annex I van de ITPGRFA (gewassen/soorten).
Ten aanzien van de implementatie van ABS en handhaving van het Nagoya Protocol, is de rol
van het National Focal Point (NFP) verder uitgevoerd. Aanvullende informatie om de
handhaving hiervan te ondersteunen is gepubliceerd op de website van het NFP, zoals de
officiële Engelse vertaling van de Wet implementatie Nagoya Protocol, de nieuwe
voorlichtingsbrochures van het NFP, informatie over de EU Uitvoeringsverordening en de EU

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

25

Leidraad en nieuwsberichten. De tweetalige website van het NFP voor ABS is geactualiseerd.
Voorlichtingsactiviteiten werden gegeven met prioriteit aan universiteiten, hogescholen en
publieke onderzoeksinstellingen. Het CGN geeft aan dat veel vragen uit binnen- en buitenland
werden beantwoord, van zowel publieke instellingen als bedrijven.
Uit interviews met actoren is de rol die het CGN speelt bij beleidsontwikkeling als zeer positief
ervaren en hoog gewaardeerd in binnen- en buitenland. Door beleidsmedewerkers van LNV
is benadrukt dat het CGN zorgt voor een robuuste wetenschappelijke onderbouwing van
beleidsadviezen en standpunten en dat dit niet te doen zou zijn zonder hun inbreng via de
WOT GB. Er werd ook aangegeven dat de bekendheid van het CGN groter zou kunnen
worden op nationaal niveau, binnen het ministerie van LNV en andere ministeries. Mogelijk zou
dit kunnen leiden tot een meer gecoördineerde aanpak door meerdere ministeries.
Het belang van het onderwerp DSI werd benadrukt inverschillende interviews met betrokken
actoren. Ook hier werden door de wetenschappelijke onderbouwing de adviezen en rol van
het CGN gewaardeerd.
4.1.7

Aanbevelingen ten aanzien van alle Hoofdlijnen



Een monitoringsysteem zou kunnen worden opgesteld voor het bijhouden van de mate
waarin activiteiten voor het stimuleren van gebruik van ex situ genetische bronnen
doelmatig zijn. Dit zou nuttig zijn voor zowel de plantaardige genenbank als die voor bomen
en struiken.



Er zou meer ruimte kunnen komen voor het ondersteunen van in situ behoud van
genetische bronnen maar niet ten koste van ex situ behoud.



Het opstellen van een communicatieplan voor de volgende Maarjarenafspraak met
duideljke doelen ten aanzien van verschillende doegroepen.



De behoeftes van gebruikers van de ex situ genenbank suggereren en vergroting van de
scope van de WOT GB ten aanzien van soorten en clusters, vooral ten aanzien van
aquatische diversiteit en het overkoepelende domein Biodiversiteit voor voedsel en
landbouw. Daarnaast zou er meer informatie kunnen worden aangeboden over de
accessies. Deze informatie zou waarschijnlijk het gebruik van genetische diversiteit
aanmoedigen onder de gebruikers.

4.1.8

Er zou een haalbaar plan moeten worden geformuleerd om de (bescheiden)
betrokkenheid van andere ministeries van de rijksoverheid te stimuleren.

Evaluatievraag: In hoeverre zijn verschillende typen gebruikers tevreden met de resultaten van
de WOT GB? Levert de WOT GB de juiste en voldoende nuttige resultaten? In hoeverre is er
behoefte om de WOT GB verder uit te breiden onder gebruikers?
Plant
Uit de enquête is gebleken dat de meerderheid van de gebruikers van plantaardig genetisch
materiaal tevreden is met de diensten die het CGN verleent. De respondenten zijn het meest
tevreden tot zeer tevreden over de toegang tot genetisch materiaal van planten uit de
genenbank en over de diensten onder de categorie “anders” (81% en 88% respectievelijk). De
grote tevredenheid voor de diensten gecategoriseerd onder “anders” komt vanuit
Nederlandse organisaties. Buitenlandse organisaties zijn vaker ontevreden over de toegang
tot genetisch materiaal uit de CGN genenbank dan Nederlandse organisaties. De reden
hiervoor is niet bekend. Het kan bijvoorbeeld zijn dat deze gebruikers minder bekend zijn met
de SMTA dan Nederlandse gebruikers. Toch zijn buitenlandse organisaties over het algemeen
meer tevreden met de toegang tot genetisch materiaal in het algemeen vergeleken met

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

26

Nederlandse organisaties. Er zijn geen substantiële verschillen tussen de reacties vanuit de
publieke- versus de private sector. De algemene tevredenheid van de respondenten komt
voort uit een snelle, deskundige en vriendelijke service en een goede variëteit van genetisch
materiaal. Volgens de respondenten zitten mogelijke verbeterpunten in de beschikbaarheid
van evaluatie- en genotypische data van accessies en de breedte van de collectie beheert
door het CGN.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

27

Figuur 6

Hoe tevreden bent u met de onderstaande diensten van het CGN (Plant)? Het figuur presenteert een totaaloverzicht van de reacties (n=135)
per dienst verleent door het CGN. Ook zijn de reacties vanuit de publieke- (n=56) en private sector (n=70) apart gepresenteerd per dienst

Technopolis: Het figuur presenteert een totaaloverzicht van de reacties (n=135) per dienst verleent door het CGN. Ook zijn de reacties vanuit de publieke(n=56) en private sector (n=70) apart gepresenteerd per dienst

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

28

Figuur 7

Hoe tevreden bent u met de onderstaande diensten van het CGN (Plant)?

Technopolis: Het figuur presenteert een totaaloverzicht van de reacties (n=135) per dienst verleent door het CGN. Ook zijn de reacties voor Nederlandse(n=62) en buitenlandse organisaties (n=73) apart gepresenteerd per dienst.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

29

De interviews met Plantum en RijkZwaan geven aan dat over het algemeen gebruikers van de
genenbank zeer tevreden zijn met de diensten van het CGN. Tegelijkertijd wordt er wel
aangegeven dat de breedte van deze diensten vergroot zou kunnen worden. De
geïnterviewde vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven denken met name aan meer
aandacht voor sierteeltgewassen. Deze krijgen minder aandacht dan voedselgewassen maar
zijn toch belangrijk vanuit economisch perspectief. Deze evaluatie heeft niet onderzocht in
welke mate het belang van behoud van genetische diversiteit van sierteeltgewassen bedreigd
wordt. Het is daarom lastig om een conclusie te trekken ten aanzien van de WOT.
Dier
De meerderheid van de gebruikers van dierlijk genetisch materiaal die de enquête hebben
ingevuld zijn tevreden met de diensten van het CGN waar zij gebruik van maakten. Daaarvan
is de helft zeer tevreden over de toegang tot dierlijk genetisch materiaal uit de genenbank.
De tevredenheid van de respondenten komt voort uit de snelle levering van genetisch
materiaal, de professionaliteit van documentatie, deskundigheid van het CGN, goede
informatievoorziening en een prettige samenwerking. Een enkeling was zeer ontevreden over
de toegang tot informatie betreffende eigenschappen en DNA van genetisch materiaal en
de daadwerkelijke toegang tot het genetisch materiaal. Respondenten gaven aan dat het
CGN haar diensten kan verbeteren door aanvragen van genetisch materiaal te versimpelen,
beschikbare informatie over genetisch materiaal uit te breiden en door meer bekendheid van
de website van de genenbank.
De SZH gaf in een interview aan dat het CGN zeer belangrijk is voor het werk van de
stamboekverenigingen. De gebruikers zijn zeer tevreden met die diensten en deze worden als
onmisbaar beschouwd.

Figuur 8

Hoe tevreden bent u met de diensten van het CGN (Dier)? (n=24)

Technopolis: Enquête onder gebruikers van de genenbank (Dier).

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

30

Boom
Er zijn geen interviews gehouden met de gebruikers van de genenbank voor bomen en
struiken.
4.1.9

Sectorinnovatie

Evaluatievraag: Zijn de inspanningen voldoende geweest om sectorinnovatie te realiseren,
met name in de commerciële plantenveredeling en landbouwhuisdierfokkerij?
De beoordeling van deze vraag is beperkt tot de plantenveredeling gezien de commerciële
landbouwhuisdierfokkerij nauwelijks gebruik maakt van de diensten onder de WOT GB.10
Onbekend en mogelijk belangrijk is in welke mate de landbouwhuisdierfokkerij wél gebruik zou
maken van de genenbank in de toekomst om toe te komen aan veranderingen.11
De helft van de respondenten aan de enquête vindt de bijdrage van het CGN, over de
afgelopen vijf jaar, aan innovaties in de plantenveredeling lastig te beoordelen (veel hiervan
zijn buitenlandse actoren of horen tot de publieke sector). Het overige deel van de gebruikers
was positief over de innovatieve bijdrage van het CGN. Er zijn geen substantiële verschillen
tussen de publieke- en private sector als wel de Nederlandse- en buitenlandse organisaties.
Een klein deel van de private respondenten is van mening dat het CGN geen bijdrage heeft
geleverd. Ook de bijdrage van het CGN aan het verbeteren van de toegang tot plantaardig
genetisch materiaal over de afgelopen vijf jaar was volgens de gebruikers moeilijk te
beoordelen, waarschijnlijk doordat het CGN weinig invloed kan hebben op de
belemmeringen op internationale niveau.

10 Commerciële fokkers maken wel degelijk gebruik van de diensten van het CGN dat voor lange termijn backup en

lange termijn behoud van genetische diversiteit zorgt. Meer gebruik van de genenbank wordt gemaakt bij
calamiteiten en voor ondersteuning behoud van kleine/zeldzame rassen. Eeveneens voor kennisontwikkeling wordt
gebruik gemaakt van de diensten van het CGN. Echter zijn er verschillen tussen rasorganisaties (van
kleine/zeldzame rassen) en grote/internationale fokkerijorganisaties.
11 Helaas heeft deze evaluatie geen interviews met commerciële fokkers van landbouwhuisdieren kunnen krijgen.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

31

Figuur 9

Denkt u dat het CGN de afgelopen vijf jaar heeft bijgedragen aan innovaties in de
plantenveredeling (Publiek – Privaat)?

Technopolis: Enquête van gebruikers van de genenbank (Plant). De reacties zijn gepresenteerd als
totaaloverzicht (n=135) en voor de publieke- (n=56) en private sector (n=70) apart.
Figuur 10 Denkt u dat het CGN de afgelopen vijf jaar heeft bijgedragen aan innovaties in de
plantenveredeling (NL – Buitenland)?

Technopolis: Enquête van gebruikers van de genenbank (Plant). De reacties zijn gepresenteerd als
totaaloverzicht (n=135) en voor Nederlandse- (n=62) en buitenlandse organisaties (n=73) apart.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

32

In de interviews met het bedrijfsleven is gezegd dat het CGN en zeer belangrijke rol speelt in
de ondersteuning van innovatie in de plantenveredeling in Nederland. Er zijn weinig
genebanken in de hele wereld met een sterke focus op groentegewassen, waarin
Nederlandse bedrijven een toppositie innemen. Bedrijven merken dat toegang tot materiaal
elders ook ingewikkelder wordt. Er wordt gezegd dat er altijd andere opties zijn om genetische
materiaal te verkrijgen. Dit lijkt te betekenen dat zulke opties grotere kosten of minder
effectiviteit impliceren.

4.1.10 Digitale genenbank
Evaluatievraag: Zou de WOT GB een rol moeten spelen in het (al dan niet te ontwikkelen) van
een digitale genenbank (en digitaal toegankelijke collecties)?
Deze vraag gaat specifieker in op hoofdlijnen 1 en 2 van het WOT GB programma. Hoort het
sequencen van accessies (het genereren van DSI) in de genenbank en het beschikbaar stellen
van deze genomische data tot de kerntaken van een genenbank? Een digitale genenbank
zal de activiteiten verbreden ten aanzien van ex situ behoud en het ondersteunen van gebruik
van genetisch materiaal. Het laten sequencen van materiaal is al een “gewoon onderdeel”
van het onderzoekstraject door zowel private als publieke onderzoekers en veredelaars. De
vraag hierachter is of het de verantwoordelijkheid van de overheid is om genomische data,
naast fenotypische data, te produceren van accessies in de genebank. Of kan de overheid
dat beter overlaten aan bedrijven en onderzoekers (die mogelijk genomische data generen
met gebruik van andere overheidsfinanciering voor onderzoek).
Uit de interviews komen verschillende perspectieven naar voren over de wenselijkheid om DSI
op te nemen en toegankelijk te maken. In het algemeen zien voorstanders van een digitale
genenbank, onder andere het CGN, het als een toevoeging om het gebruik van genetische
materiaal te stimuleren. Met die informatie zouden gebruikers zich beter kunnen richten op
welke materiaal mogelijk het meest waardevol zal zijn ten aanzien van een bepaalde
onderzoeksdoelstelling. Een deel van de gebruikers geven aan dat een digitale genenbank
hen aanzienlijk zou helpen. Volgens Plantum zijn er niet veel van hun leden die de noodzaak
hiervoor zien. Toegang tot het fysieke materiaal is toch nodig en belangrijk. Meestal voert een
veredelingsbedrijf het sequencen toch zelf uit. Maar het bedrijf wil dat niet beschikbaar stellen
aan anderen.
Door geënquêteerde gebruikers van plantaardig genetisch materiaal wordt een digitale
genenbank van grote waarde geschat. Een meerderheid geeft aan dat een digitale
genenbank hen enigszins tot heel erg zal helpen bij het uitvoeren van hun werk en onderzoek
(91%). Publieke organisaties (15%) geven vaker aan dat een digitale genenbank hen weinig
tot niet zal helpen in vergelijking met private organisaties (5%).

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

33

Figuur 11 In hoeverre zou een digitale genenbank u helpen (Plant: Publiek – Privaat)?

Technopolis: Enquête van gebruikers van de genenbank (Plant). Reacties zijn gepresenteerd als
totaaloverzicht (n=135) en voor de publieke- (n=56) en private sector (n=70) apart.

Figuur 12 In hoeverre zou een digitale genenbank u helpen (Plant: NL – Buitenland)?

Technopolis: Enquête van gebruikers van de genenbank (Plant). Reacties zijn gepresenteerd als
totaaloverzicht (n=135) en voor Nederlandse- (n=62) en buitenlandse organisaties (n=73) apart.

Voor gebruikers van genetisch materiaal binnen de fokkerijsector blijkt een digitale genenbank
van toegevoegde waarde. Een overduidelijke meerderheid geeft aan dat een digitale
genenbank hen enigszins tot heel erg zal helpen bij het uitvoeren van hun werk en onderzoek

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

34

(80%). De toegevoegde waarde zit in een snellere toegang tot relevante informatie, de
mogelijkheid tot het verzamelen van data, het makkelijk verifiëren van onderzoeksresultaten
en het vergemakkelijken van fokkeuzen.
Figuur 13 In hoeverre zal een digitale genenbank u helpen (Dier)?

Technopolis: Enquête van gebruikers van de genenbank (Dier) - (n=26)

Het afwegen van het nut van een digitale genenbank wordt complexer door de
ontwikkelingen in de internationale regelgeving rond DSI (Digital Sequence Information). In
verdragen zoals de CBD, inclusief het Nagoya Protocol, en de International Treaty, wordt
voorgesteld om, onder initiatief van een aantal ontwikkelingslanden, DSI op te nemen met als
gevolg het toepassen van dezelfde ABS regels als voor het fysieke materiaal. Deze ontwikkeling
zal grotere problemen veroorzaken voor soorten die niet onder het multilaterale systeem
vallen, onder andere groenten- en sierteeltgewassen, maar ook landbouwgewassen zullen
gevolgen ervaren. Er wordt opgemerkt vanuit verschillende actoren en deskundigen dat zulke
maatregelen mogelijk niet uit te voeren zijn in de praktijk.12 Desondanks zou het toch een
belemmerend effect hebben op het uitwisselen en gebruik van zowel fysiek als digitaal
materiaal, alleen al door de toenemende onzekerheid over wettelijke kaders, verplichtingen
en aansprakelijkheid. Gezien deze omstandigheden zou het mogelijk verstandig zijn om een
digitale genenbank te beginnen bij gewassen die niet onder het Multilaterale Systeem vallen
(dus niet onder Annex 1 van de International Treaty).
De meningen zijn verdeeld over het nut van een digitale genenbank. Hoewel 80% van
geënquêteerde gebruikers hierover positief is Plantum NL wat terughoudend. Het publieke
karakter van deze informatie is wel waardevol en er is al veel data in het publieke domein. Er
zijn dergelijke initiatieven op internationale niveau zoals het DivSeek Platform waar Nederland
deel van uitmaakt. Gezien dat de collectie sla van het CGN al gesequenced is kan deze als
een testcasus dienen. Het CGN zou systematisch kunnen volgen hoe het gebruik van DSI voor
sla zich ontwikkelt in binnen- en buitenland. Daarnaast is het misschien interessant te kijken naar
vormen van publieke-private samenwerking om een digitale genenbank te financieren.

12 Laird, Sarah, Rachel Wynberg, Michelle Rourke, Fran Humphries, Manuel Ruiz Muller, and Charles Lawson. ‘Rethink

the Expansion of Access and Benefit Sharing’. Science 367, no. 6483 (13 March 2020): 1200–1202.
https://doi.org/10.1126/science.aba9609.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

35

4.1.11 Sturing en Toezicht
Evaluatievraag: In hoeverre zijn de sturing en toezicht op de WOT GB in de praktijk effectief?
Deze evaluatievraag, onderzocht door middel van deskstudie en interviews, is uitgewerkt in
een aantal deelvragen:


Hoe is de sturing en toezicht op de WOT GB opgezet?



In hoeverre is de planning en controlecyclus van de WOT GB effectief en efficiënt? Zijn het
Ministerie van LNV en het CGN tevreden over de algehele planning en controlecyclus?



Welke toezicht- en overlegstructuren bestaan er? In hoeverre werken deze goed in de
praktijk?



Hoe vaak en op welke manier worden visie, doelen, werkplannen en rapportages overlegd
en besproken?



In hoeverre zijn er naast de formele momenten ook informele contacten en updates?



In hoeverre zijn de onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en transparantie van de taken van
de WOT GB voldoende gewaarborgd?

De opzet van de sturing en toezicht op de WOT GB is duidelijk en strak. De directie SKI is
verantwoordelijk voor de formele opdrachtverstrekking en de financiële afhandeling. De
andere directies (DAD, EIA, PAV, NVLG) zijn verantwoordelijk voor de inhoudelijke aansturing.
Er vindt een Opdrachtgeversoverleg (OO) plaats waarin de verschillende directies in overleg
gaan met het CGN. Daarnaast is er een Adviescommissie met vertegenwoordigers van
beleidsdirecties en adviserende leden met een relevante achtergrond. Zij vertegenwoordigen
een doelgroep, maar doen dit op persoonlijke titel. Vergaderingen van het
Opdrachtgeversoverleg en de Adviescommissie vinden twee keer per jaar plaats. De
Adviescommissie geeft advies over de Jaarrapportages en de Werkplannen aan het
Opdrachtgeversoverleg.
In het evaluatierapport CGN (2010-2014) is door respondenten de zorg geuit over de
continuïteit in de bemensing vanuit het ministerie in deze overleggen. Door regelmatige
wisselingen is er een verlies van historische kennis met betrekking tot de WOT. Deze zorg lijkt
nog steeds actueel te zijn. Uit de verslagen van het Opdrachtgeversoverleg blijkt dat er veel
wisseling is in aanwezigheid. Verhinderde leden worden vervangen of geven inbreng via de
secretaris. Het komt ook wel eens voor dat de vervanger ook verhinderd is. In het
Opdrachtgeversoverleg van 24 oktober 2016 wordt vermeld dat maar 2 van de 5 directies
aanwezig zijn, met een ineffectief overleg als gevolg. Er werd een oproep gedaan naar alle
directies om een vervanger te regelen bij afwezigheid. SKI nam actie door hierover een mail
te sturen naar alle leden van het OO GB. Ook uit de verslagen van de vergaderingen van de
Advies Commissie blijkt dat er regelmatig wordt afgezegd voor vergaderingen. De
hoeveelheid van afwezigen verschilt, maar heeft soms een omvang van de helft van alle AC
leden. Ook komt het voor dat er nieuwe opvolg(st)ers gezocht moeten worden, omdat het
huidige lid onvoldoende tijd kan vrijmaken voor de AC.
Er wordt dus geconstateerd dat de aanbevelingen van de vorige evaluatie over dit vraagstuk
grotendeels niet met succes uitgewerkt zijn. Als gevolg lijkt het vermogen van het
Opdrachtgeversoverleg om belangrijke vraagstukken met betrekking tot de WOT GB goed te
beoordelen kwetsbaar te zijn.
Een onafhankelijke uitvoering van de WOT-programma’s, en het voorkomen van de schijn van
belangenstrengeling, is van groot belang. Via het WDT-statuut zijn specifieke eisen gesteld met
betrekking tot de onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en transparantie van de uitvoering

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

36

Wettelijke en Dienstverlenende taken door de Stichting DLO. Binnen de kaders van het WDTstatuut viel de publiek private samenwerking op.
In de Adviescommissie zijn, naast beleidsmedewerkers van de LNV dienstonderdelen, ook
maatschappelijke instellingen en belangenorganisaties betrokken. De betrokken leden
vertegenwoordigen een zeer diverse herkomst. Echter blijkt uit het evaluatierapport (20102014) dat het aantal spelers in het complete veld beperkt was en dat de plantaardige sector
toen beter vertegenwoordigd was vergeleken met de fokkerijsector. Rekening houdend met
het verschil in budget tussen plant en dier, lijkt er nu wel een goede balans te zijn in de
Adviescommissie.
Aanbevelingen


Het opnieuw uitzoeken van procedurele oplossingen om de betrokkenheid en inzet van
betrokken directies bij het Opdrachtgeversoverleg te vergroten. Een mogelijkheid is om
minder betrokken directies voorafgaand aan het overleg schriftelijk te laten reageren.



Als opdrachtgever een duidelijke visie te hebben op wanneer - onder welke voorwaarden
- samenwerking binnen de WOT GB wel/niet wenselijk is, mede met het oog op een zuivere
inzet van de publieke middelen binnen de WOT.

4.2
4.2.1

Efficiëntie
Beschikbare middelen

Evaluatievraag: In hoeverre zijn de beschikbare middelen voor de WOT GB voldoende om
hoge kwaliteit outputs te leveren, aan de behoeften van de gebruikers van het CGN te kunnen
voldoen, en op Europees niveau als vooraanstaand centrum voor genetische bronnen te
fungeren?
Tijdens de inceptie is gekozen om deze evaluatievraag onder efficiëntie te houden terwijl de
vraag ook een aspect van effectiviteit bevat. Het algemeen beeld dat uit de interviews en de
enquête naar voren kwam is dat het CGN met de beschikbare middelen erin slaagt om
kwalitatief hoge outputs te leveren. Zoals reeds beschreven wordt het CGN door zowel
buitenlandse experts als gebruikers gezien als een vooraanstaande genenbank en
kennisinstelling.
Verder zijn respondenten aan de enquête tevreden of zeer tevreden over de diensten die het
CGN levert. Daarbij geeft een deel van de gebruikers van zowel plantaardige als dierlijke
genetische bronnen aan dat het CGN meer zou kunnen doen om informatie over de accessies
beschikbaar te stellen met name door middel van meer genomisch onderzoek en
karakterisering. Dit onderwerp is besproken in de sectie over een digitale genenbank (4.1.10).
Toch kan er worden geconcludeerd dat vooralsnog niet aan de behoeftes van gebruikers
wordt voldaan. Hierbij zij twee aspecten van belang. Ten eerste is er meer vraag naar
informatie op DNA niveau over het genetische materiaal gehouden in genenbanken. Ten
tweede is er een verbreding aan behoeftes ten aanzien van de diversiteit aan soorten en
clusters (zoals aquatische soorten) die een onderdeel vormen van het domein
agrobiodiversiteit. Deze kwestie is al eerder in dit rapport besproken en wordt weer behandeld
bij de conclusies.
4.2.2

Kostenefficiëntie

Evaluatievraag: Hoe kostenefficiënt is de methode die is ontwikkeld voor het behoud en
gebruik van de in en ex situ collecties?

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

37

Om de efficiëntie te beoordelen is gebruik gemaakt van een documentstudie en enkele
interviews. De analyse is beperkt tot de clusters plant en dier.
Plant
Ter illustratie is een vergelijking gemaakt van uitgaven van enkele andere genenbanken in
relatie tot het aantal accessies (zie Tabel 4). Het CGN is redelijk klein in termen van aantal
accessies en ook het aantal soorten gewassen. Het IPK te Duitsland is een toonaangevende
genenbank met bijna 3.000 soorten gewassen. Het AVRDC (‘World Vegetable Center’)
gevestigd in Taiwan is een internationale genenbank gericht op groentegewassen en is dus
interessant in vergelijking met het CGN. De Verenigde Staten hebben een nog grotere
genebank met ongeveer 13.000 soorten gewassen.
In internationaal en beleidsgericht onderzoek is vaker een berekening gemaakt van de
gemiddelde kosten per accessie. Zulke analyses zijn meestal onderdeel van een kosten en
baten analyse van het ex situ behoud van genetische bronnen. Deze analysen concluderen
vaak dat deze activiteiten heel hoog scoren vergeleken met andere investeringen.13 De
gemiddelde jaarlijkse kosten per accessie geeft slechts beperkt inzicht in de kostenefficiëntie.
Een beperking is de veronderstelling dat alle betreffende genenbanken precies dezelfde
activiteiten uitvoeren met gelijkwaardige effectiviteit. Wanneer een genenbank bijvoorbeeld
minder doet om accessies te karaktiseren en deze te documenteren heeft die genenbank
mogelijk wel lagere kosten per accessie terwijl het gebruik voor onderzoek of veredeling
waarschijnlijk lager zal zijn.
Gezien deze beperkingen kan er voorzichtig worden geconcludeerd dat het CGN efficiënt
werkt op het gebied van behoud en gebruik van ex situ collecties. De kosten per accessie
liggen boven die van het AVRDC, maar deze laatste kan wel rekenen op lagere
personeelskosten in Taiwan. De NGRP bevat veel accessies van meerdere graansoorten die in
het algemeen minder kosten bevatten. Bovendien zijn in de schatting van de NGRP geen
kosten van karakterisering en distributie meegenomen. Aan de andere kant bevat de
schatting van de kosten bij het IPK meer onderzoeksactiviteiten.
Dit beeld werd bevestigd in de interviews en ook het ‘peer review’ rapport van het CGN. Het
CGN vindt zelf dat het beheer van de genenbank redelijk efficiënt is. Binnen sommige
activiteiten wordt er samengewerkt met bedrijven, zoals bij regeneratie.
Tabel 4

Kosten van Genenbanken (Plant)

Genenbank

Jaarlijkse kosten (€)

Aantal accessies

Kost per accessie per jaar
(€)

CGN

465.000

23.000

20

IPK

13.650.000

150.751

90

AVRDC

577.061

67.817

9

NGRP-US*

3.900.000

380.000

10

Gegevens voor het AVRDC komen van Schreinemachers (2014). Voor de andere genenbank zijn
schattingen gemaakt op basis van beschikbare informatie op internet. Voor NGRP-US zijn alleen kosten
van basis behoud in de genenbank meegenomen. Voor het IPK is een schatting gemaakt van de
afdeling “Genenbank” zijn meerdere kosten van karakterisering en onderzoek ook meegenomen.

13 Zie bijv. Gollin (2020).

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

38

Dier
Uit de analyse van de deskstudie en eveneens de interviews is geconcludeerd dat het ex situ
behoud van genetische bronnen ook efficiënt, en mogelijk zeer efficiënt, uitgevoerd wordt.
Onderzoek in het kader van het EU-gefinancierde IMAGE project heeft een enquête
uitgevoerd onder Europese dierlijke genenbanken, waaronder ook de belangrijkste en
grootste (zie Tabel 5).14 Daarin staat dat het CGN, op Thalheim te Duitsland na, de grootste
financiering heeft. Echter komt de financiering van alle vijf genenbanken in Spanje zelfs boven
Thalheim uit. In Nederland is de genenbank centraal georganiseerd terwijl andere landen
meer een netwerk-model hangeren. Dat maakt het in kaart brengen van kosten complex. Uit
de interviews komt ook naar voren dat andere landen een aanzienlijke deel van de kosten
mogelijk niet meerekenen, zoals bijvoorbeeld personeel wegens andere organisatorische en
financieringskanalen. Het CGN hanteert een full cost model inclusief overheads en alle directe
en indirecte kosten. Dat doen niet alle overheidsgefinancieerde genenbanken. Het CGN zelf
is van mening dat het zeer efficiënt opereert. Interviews met experts in het buitenland
bevestigen dit algemene beeld.
Om de efficiëntie te verhogen wordt er gekeken naar de mogelijkheid om meer samen te
werken aan de coördinatie en optimalisatie van collectiebeheer op internationaal niveau. Dit
is een doel van het IMAGE project en het onderzoek geciteerd in Tabel 5. Het bedenken en
uitzoeken van internationale coördinatie van collectiebeheer lijkt mogelijk een voordeel te zijn
van de WOT GB waarin de clusters plant, dier en nu boom, in één organisatie zijn
ondergebracht. Internationale samenwerking over ex situ beheer van plantaardige
genetische bronnen gebeurt al lang. Het cluster dier heeft in Nederland de voordelen hiervan
kunnen zien en, zoals blijkt uit interviews, een leidende rol kunnen spelen binnen het ERFP. Het
CGN is al in discussie met de genenbanken in België en Duitsland over de mogelijkheden om
collecties te optimaliseren. Deze samenwerking draagt ook bij aan het dupliceren van
bepaalde accessies om risico’s van verlies te verlagen. Het nemen van initiatief in
internationaal verband draagt mogelijk ook bij aan verbeteringen van de efficiëntie, alsmede
de effectiviteit, van collectiebeheer in andere Europese landen. Net zoals met plantaardige
genetische bronnen moeten de baten daarvan voor Nederland ook erkend worden.

Tabel 5

Kosten van Europese genenbanken (Dier)

Genenbank

Jaarlijkse
(k€)

CGN, Nederland

kosten

Aantal accessies

Kosten per accessie
(€)

Marginale kosten (€)

190

441.235

0,43

0,05

Parijs, Frankrijk

119

303.888

0,39

0,12

Madri, Spanje

41

27.580

1,49

0.56

Valdepenas, Spanje

45

44.060

1,02

0,30

Bellaterra, Spanje

115

5.473

21,01

1,89

Godollo Hongarije

38

2.062

18,43

3,88

Thalheim, Duitsland

338

217.587

1,55

0,23

14 Het CGN is een van de onderzoekspartners in dit project.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

39

Genenbank

Jaarlijkse
(k€)

P. de Mallorca,
Spanje

kosten

Aantal accessies

Kosten per accessie
(€)

Marginale kosten (€)

36

15.009

2,40

0,97

Kenilworth, VK

115

275.972

0,42

0,15

Kiev, Oekraïne

115

146.301

0,79

0,07

Colmenar V., Spanje

115

167.675

0,69

0,15

Bron: De Oliveira Silva et al. 2018 (zie Bijlage B). De data over kosten en aantal accessies werd verzameld
door een enquête in 2018 door het IMAGE project. Het aantal accessies is wat op het moment van de
enquête in de collecties stonden (en dus is niet de maximale capaciteit van de genenbanken). De kost
per accessies is de jaarlijkse kosten gedeeld door het aantal accessies. De marginale kosten komen van
de oorspronkelijke bron.

Aanbevelingen


Een leidende rol blijven spelen in internationale samenwerking om efficiëntie in
plantaardige en dierlijke genenbanken in andere landen (ook internationale
genenbanken van de CGIAR) te verhogen. Daar heeft Nederland baat bij gezien het
belang van veel van deze genenbanken voor de Nederlandse land- en tuinbouw.



Mogelijke samenwerkingen met andere Europese landen in het ex situ beheer van dierlijke
genetische bronnen zouden voortgezet moeten worden.

4.3

Toekomst

Evaluatievraag: In hoeverre zijn de sturing op, werking en resultaten van de WOT GB
toekomstbestendig? Wat werkt er goed en wat niet? Hoe kan men in de toekomst anticiperen
op te verwachten ontwikkelingen?
Met gebruik van de deskstudie, de enquête en de interviews zijn meerdere toekomstige
ontwikkelingen geïdentificeerd waarop de WOT GB zou moeten anticiperen. Deze
ontwikkelingen worden samengevat onder drie groepen: (1) genetische erosie en verlies aan
biodiversiteit, (2) klimaatverandering en veranderingen in de landbouw, en (3) internationale
afspraken.
4.3.1

Genetische erosie en verlies aan biodiversiteit

Wereldwijd blijft verlies van genetische diversiteit binnen geteelde soorten en gewassen een
brede tendens in de land- en tuinbouw. Daarnaast is er een dergelijke ontwikkeling met andere
dimensies van agrobiodiversiteit zoals het bredere reeks van soorten die aanwezig zijn in
productielandschappen (bijvoorbeeld in de bodem). Echter ontbreekt een actuele analyse
en onderbouwing van deze trends binnen Nederland. Wel zijn er landelijke rapporten
opgesteld in het kader van de twee Global Plans of Action van de FAO, hoewel deze inmiddels
verouderd zijn. Daarnaast is de beleidsnota, ‘Bronnen van ons Bestaan’, bijna twintig jaar oud.
Deze situatie suggereert dat lang niet alle aspecten in lijn met internationale doelstellingen
worden gehaald. Er wordt samengewerkt binnen de kaders van ECPGR, EFRP en EUFORGEN
aan een Europese strategie voor genetische bronnen. Als gevolg dient de WOT GB hierop te
anticiperen om te kunnen blijven voorzien in aansluitende dienstverlening.
Aanbeveling


Een herziening van de beleidsnota Bronnen van ons Bestaan zou wenselijk zijn. Recente
ontwikkelingen dienen meegenomen te worden. De nota zou meer aandacht kunnen

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

40

hebben voor de verbreding van soorten en het is belangrijk om ook de principes voor het
bepalen van prioriteiten duidelijk te maken.
4.3.2

Klimaat- en milieuverandering en veranderingen in de landbouw en bosbouw

Klimaatverandering is van groot belang voor de WOT GB. Gebruikers van de genenbank
verwachten dat er meer behoefte zal zijn aan zowel materiaal uit de genenbank als wel
informatie over dit materiaal. Welke van de opgeslagen rassen kunnen een belangrijke
bijdrage leveren om duurzaamheid en productiecapaciteit te laten samengaan? Resistenties
zullen belangrijker worden, ook gezien de veranderingen in evolutie en regelgeving die het
gebruik van bestrijdingsmiddelen terug probeert te dringen. Gerelateerd aan deze
verandering is de maatschappelijke wens voor een transitie naar duurzamere
landbouwsystemen, zoals ‘kringlooplandbouw’. Er ontbreekt een breed gedeelde visie over
passende oplossingen voor deze problemen onder de betrokken actoren in en om het
landbouw -en plattelandsbeleid. Hoe dan ook moet de WOT GB wel op ontwikkelingen
anticiperen.
Wel kan er worden geconstateerd dat er weinig voortgang in de implementatie van
internationale afspraken over mitigatie geboekt is, sinds het begin van de huidige
Meerjarenafspraak. Deze ongunstige situatie is een argument om de reikwijdte van de WOT
GB uit te breiden, bijvoorbeeld ten aanzien van soorten en clusters.15 Met andere woorden,de
kans opgrote uitdagingen ten aanzien van landbouwproductie, bedrijvigheid en
voedselzekerheid is, vergeleken met vijf jaar geleden, alleen maar toegenomen. Dit vraagt om
nog grotere investeringen in aanpassingsactiviteiten. Echter zijn de programmamiddelen
binnen de WOT GB voor alledrieclusters plant, dier en boom binnen de laatste tien jaar amper
op peil gebleven . Hoewel Nederland wat betreft behoud en gebruik van genetische bronnen
een koploper als erkende genebank en centrum van expertise in Europese context mag zijn, is
dit geen reden om hetniveau ongewijzigd te laten.
Aanbeveling


Het vergroten van de omvang van de WOT GB verdient aandacht, vooral met oog op
klimaat- en milieuverandering. Dit is mogelijk de belangrijkste pijler waaropeen uitbreiding
van de WOT GB aangestuurd zou moeten worden. Deze aanbeveling leunt ook op nieuwe
Europese initiatieven zoals de Green Deal, de Biodiversiteitstrategie, de Farm-to-Fork
Strategy eveneens nationale instrumenten onder andere de Visie Kringlooplandbouw, de
Bossenstrategie en het Klimaatakkoord.

4.3.3

Internationale afspraken

Tijdens de uitvoeringsperiode van deze Meerjarenafspraak is er sprake van een verslechtering
in de implementatie en handhaving van internationale afspraken, met name de International
Treaty en het Multilaterale Systeem voor de uitwisseling van genetische bronnen. Hiervoor
vormen de huidige onderhandelingen binnen het CBD over DSI een nog grotere dreiging. Deze
ontwikkelingen zijn veelvuldig genoemd in interviews en bleken ook uit de enquête. De
uitvoering van de SMTA blijkt in meerdere landen niet soepel te verlopen, hierover bleken veel
klachten vanuit gebruikers.
Vijf tot tien jaar geleden was de verwachting voor het soepel op gang komen van het
Multilaterale Systeem optimistischer. In de laatste jaren blijkt dit volledig te zijn omgeslagen tot

15 De noodzaak tot uitbreiding van de reikwijdte vloeit ook voort uit de internationale afspraken inclusief de Global

Plans of Action, en het CBD en ITPGRFA.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

41

een zeer onvoorspelbare situatie. Uit enkele interviews en internationale literatuur blijkt de kans
groot dat de onderhandelingen over DSI kunnen leiden tot belangrijke belemmeringen voor
gefaciliteerde toegang onder het Multilaterale Systeem. In het ergste geval komt het systeem
plat te liggen.
Voor de WOT GB hebben deze ontwikkelingen belangrijke gevolgen en brengen deze
onzekerheid met zich mee. Het is bijvoorbeeld niet duidelijk of het werk als National Focal Point
mogelijk complexer wordt, met meer noodzaak voor consultatie met LNV over verzoeken tot
toegang. Er kan ook een behoefte aan nog meer beleidsondersteuning komen. De
Nederlandse overheid zou misschien meer moeten onderhandelen met haar Europese, en
andere internationale, partners over strategieën om onderlinge toegang en uitwisseling te
blijven bewerkstelligen.
Aanbeveling


De nieuwe Meerjarenafspraak zou aandacht moeten besteden aan specifieke activiteiten
en beleidsondersteuning om nog meer te anticiperen op de ontwikkelingen in het
internationale kader over genetische bronnen met betrekking tot landbouw. Er kan
mogelijk verwacht worden dat een grotere inzet nodig zal zijn. Hierbij valt ook te denken
aan een uitgewerkt beleidsadvies over richtlijnen voor het National Focal Point, eventueel
in overleg met EU partnerlanden en Focal Points.

4.3.4

Algemeen

Het ex situ beheer van genetische bronnen vergt specifieke vaardigheden en kennis. Het blijft
een kleine wereld en hiervoor zijn geen specifieke opleidingstrajecten. Binnen het cluster plant
is er een vergrijzingsprobleem onder het personeel. Dit is een risico voor het effectief blijven
uitvoeren van de WOT GB in de komende jaren. Volgens de clusterleiding is het aantrekken
van jong talent voor dit werk lastig. Een uitbreiding van meer activiteiten van genomische
karakterisering en onderzoek biedt wellicht de mogelijkheid om het vak ‘genenbank beheer’
aantrekkelijker te maken. In dit kader kan opgemerkt worden dat bij het IPK in Duitsland
meerdere genomische en andere onderzoeksactiviteiten onderdeel uitmaken van het
genenbank programma. In deze evaluatie is echter niet (uitgebreid) onderzocht hoe dit
probleem het beste opgelost zou kunnen worden.
Aanbeveling



Bij de nieuwe Uitvoeringsovereenkomst en bijbehorende Meerjarenafspraak zou een
uitbreiding van onderzoeksactiviteiten bij ex situ behoud gekoppeld kunnen worden aan
een plan om de continuiteït van de personeel te waarborgen.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

42

5 Conclusies en Aanbevelingen
5.1

Effectiviteit

Er wordt effectief gewerkt met de middelen van de WOT-GB. De activiteiten onder de zes
hoofdlijnen blijken zeer doelmatig te zijn uitgevoerd. Het CGN, als uitvoerder van de WOT GB,
wordt gezien als een van koplopers onder de genenbanken wereldwijd voor zowel het
plantaardige, als het dierlijke cluster.16 Het CGN heeft dus een sterke reputatie en wordt
gerespecteerd voor de kwaliteit en efficiëntie van hun werk. Gebruikers van de genenbank
zijn in het algemeen tevreden tot zeer tevreden, over de dienstverlening. Bovendien speelt het
CGN, en dus ook Nederland mede door de WOT GB, een leidende rol in internationale
afspraken en samenwerkingen betreffende genetische bronnen.Ongetwijfeld speelt de WOT
GB ook zeer belangrijke rol in de ondersteuning van innovatie in de plantenveredeling,
waarschijnlijk ook in het buitenland.
Is dat voldoende? Wordt er voldoende genetische diversiteit gewaarborgd? En is er voldoende
aandacht voor duurzaam gebruik? Volgens het CGN is het antwoord nee. Veel gebruikers
bevestigen dat perspectief, eveneens internationale experts. In deze evaluatie is geen land
gevonden, met een aanzienlijke landbouwsector, die als voldoende doeltreffend wordt
gezien ten aanzien van het behoud van genetische bronnen. Nederland wordt door peers wel
gezien als toonaangevend op bepaalde aspecten. Dat is de enige interpretatie van
“voldoende” waarbij gesteld kan worden dat de WOT GB voldoende bijdraagt aan het
behoud van genetische diversiteit. Wanneer het begrip ‘voldoende’ wordt geïnterpreteerd
vanuit het perspectief van wetenschappelijke inzichten en advies kan geconcludeerd worden
dat er meer gedaan zou moeten worden ten aanzien van het aantal soorten en ook de
diversiteit binnen soorten.
Digitale genenbank: De meningen zijn verdeeld over het nut van een digitale genenbank. Het
publieke karakter van deze informatie blijkt wel deels waardevol. Er zijn initiatieven in het
buitenland zoals het DivSeek Platform van de Crop Diversity Trust waaraan Genome Canada
meedoet. Toch is de mate van toegevoegde waarde niet helemaal helder. Tot hoe ver moet
de overheid gaan om gebruik van genetisch materiaal te stimuleren?
De sturing en toezicht van de WOT GB zijn strak en ook redelijk effectief. Ten aanzien van de
vorige evaluatie blijft het probleem bestaan ten aanzien van beperkte aanwezigheid en
betrokkenheid van directies van LNV.
Middelen voor deze evaluatie zijn te beperkt om grondig in te gaan op de prioriteiten van een
verbreding van de WOT GB. Er zijn wel legitieme behoeftes onder gebruikers voor ex situ
behoud en het stimuleren van gebruik van genetische bronnen waaraan de WOT GB kan
bijdragen. Dit argument wordt versterkt door huidige en toekomstige ontwikkelingen (zie
hieronder).
Aanbevelingen


Een verbreding van de activiteiten van de WOT GB zou grondig verkend moeten worden.
Er zou een systematische en transparente prioritisering van verschillende opties ter
verbreding kunnen plaats vinden in opdracht van LNV met inbreng van het CGN en
actoren.

16 Er is helaas onvoldoende informatie en dergelijke geschiedenis of aandacht voor het behoud en beheer van

genetische bronnen van bomen en struiken om dergelijke beoordelingen te maken.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

43



Voor het bijhouden van de mate waarin activiteiten voor het stimuleren van gebruik van
ex situ plantaardige genetische bronnen doelmatig zijn zou een monitoringsysteem kunnen
worden opgesteld.



Er zou meer ruimte kunnen komen voor het ondersteunen van in situ behoud van
genetische bronnen, maar dit mag niet ten koste gaan van ex situ behoud. Maar de balans
tussen ex situ en in situ verschilt per domein.



Het opstellen van een communicatieplan voor de volgende Meerjarenafspraak met
duidelijke doelen ten aanzien van verschillende doegroepen.



De behoeftes van gebruikers van de ex situ genenbank suggereren een vergroting van de
reikwijdte van de WOT GB ten aanzien van soorten en clusters en ook de aangeboden
informatie over de accessies. Het beschikbaar maken van deze informatie zou
waarschijnlijk het gebruik van genetische diversiteit onder gebruikers stimuleren. Een
vergroting is verdedigbaar op basis van internationale verplichtingen onder de Global
Plans of Action.



Aanbevelingen over een digitale genenbank kunnen slechts voorzichtig worden
geformuleerd. Gezien dat de collectie sla van het CGN al gesequenceerd is kan deze als
een testcasus dienen. Het CGN zou systematisch kunnen monitoren hoe het gebruik van
DSI voor sla zich ontwikkelt in binnen- en buitenland.



Er zou een haalbaarheidsplan moeten worden geformuleerd om de (bescheiden)
betrokkenheid van andere ministeries binnen de Rijksoverheid te stimuleren.

5.2

Efficiëntie

Er worden hoge kwaliteit diensten geleverd onder de WOT GB met grote waardering vanuit de
gebruikers. Op basis van inzichten uit interviews blijken de beschikbare middelen van de WOT
GB heel efficiënt te worden besteed. Dit wordt bevestigd middels een eenvoudige vergelijking
met andere landen. Tegelijkertijd blijft er wel ruimte om de behoeftes van gebruikers beter
tegemoet te komen. Deze behoeftes ten aanzien van collectie vergroting en karakterisering
zijn hierboven al behandeld.
Aanbevelingen


Een leidende rol blijven spelen in internationale samenwerking om efficiëntie in
plantaardige en dierlijke genenbanken in andere landen (ook internationale
genenbanken van de CGIAR) te verhogen. Daar heeft Nederland baat bij gezien het
belang van veel van deze genenbanken voor de Nederlandse land- en tuinbouw.



Het mogelijk samenwerken met andere Europese landen in het ex situ beheer van dierlijke
genetische bronnen zou voortgezet moeten worden.

5.3

Toekomst

Vergeleken met vijf tot tien jaar geleden blijken er belangrijke veranderingen en
ontwikkelingen gaande die van belang zijn voor de WOT GB. Het verlies aan biodiversiteit in
het algemeen en in de landbouw in het bijzonder is onvoldoende aangepakt. Terwijl er grote
verwachtingen waren na het bereiken van het klimaat akkoord in 2015 te Parijs blijkt nu de
noodzaak voor voorbereiding op aanpassingstrategieën nog urgenter. De internationale
samenwerking over toegang tot genetische bronnen gaat echter achteruit. De WOT GB zal
dus zeer waarschijnlijk met grotere uitdagingen te maken krijgen in de komende
uitvoeringsperiode. Hierbij dient opgemerkt te worden dat er een vergrijzing onder het
personeel plaatsvindt en vooralsnog jong talent met moeite aangetrokken wordt.
Aanbevelingen

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

44



Het vergroten van de omvang van de WOT GB verdient aandacht, vooral met oog op
klimaat- en milieuverandering. Dit is mogelijk de belangrijkste pijler waarop een uitbreiding
van de WOT GB aangestuurd zou moeten worden.



De nieuwe Meerjarenafspraak zou aandacht moeten besteden aan specifieke activiteiten
en beleidsondersteuning om nog meer te anticiperen op de ontwikkelingen in de
internationale kaders betreffende genetische bronnen met betrekking tot landbouw.
Hiervoor is het aannemelijk dat een grotere inzet nodig zal zijn. Hierbij kan gedacht worden
aaneen uitgewerkt beleidsadvies over richtlijnen voor het National Focal Point, eventueel
in overleg met EU partnerlanden en Focal Points.



Bij de nieuwe Uitvoeringsovereenkomst en bijbehorende Meerjarenafspraak zou een
uitbreiding van onderzoeksactiviteiten bij ex situ en in situ behoud gekoppeld kunnen
worden aan een plan om de continuiteït van de personeel te waarborgen.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

45

Bijlage A Interviewprotocollen
Hieronder staan de interviewprotocollen weergegeven voor de semi-gestructureerde
interviews met de verschillende stakeholders.

Interviewprotocol LNV
Achtergrond
1. Kunt u kort ingaan op uw rol bij LNV, met name in relatie tot het CGN?
Effectiviteit
2. Wat zijn naar uw mening de belangrijkste doelen waar de WOT genetische bronnen
toe dient?
3. Wat zijn voor uw gevoel/ naar uw mening de belangrijkste resultaten die behaald zijn
door de WOT genetische bronnen?
4. In hoeverre zijn voor uw gevoel de gewenste doelen (outcomes) behaald?
a. Behoud van genetische diversiteit
b. Gebruik van ex situ collecties en in situ populaties
c. Behoud en gebruik in situ populaties
d. Verbeterde kostenefficiëntie en beheer collecties
e. Zichtbaarheid van nut genetische variatie
f.

Versterking beleid nationaal en internationaal

5. Met betrekking tot de beleidsontwikkeling en -implementatie (hoofdlijn 6):
a. Ontvangt u zelf beleidsadvies van het CGN? Zo ja: hoe tevreden bent u
hierover?
b. Op welke manier krijgt u informatie over beleidsontwikkeling en -implementatie
voor anderen (nationaal/ internationaal)?
c. Hoe tevreden bent u hierover?
Sturing en toezicht
6. Hoe werkt de sturing en toezicht op de WOT GB in de praktijk?
7. Bent u bekend met de aanbevelingen uit de vorige analyse en weet u wat hiermee
gebeurd is?
8. Bent u tevreden over de sturing en toezicht op de WOT GB in de praktijk?
Toekomst
9. Ziet u toekomstige veranderingen waarop geanticipeerd moet worden?
10. Heeft u nog overige opmerkingen?

Interviewprotocol CGN
Achtergrond

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

46

1. Kunt u kort ingaan op uw rol bij CGN?
Effectiviteit
2. Wat zijn naar uw mening de belangrijkste doelen waar de WOT genetische bronnen
toe dient?
3. Wat zijn voor uw gevoel/ naar uw mening de belangrijkste resultaten die behaald zijn
door de WOT genetische bronnen?
4. In hoeverre zijn voor uw gevoel de gewenste doelen (outcomes) behaald?
a. Behoud van genetische diversiteit
b. Gebruik van ex situ collecties en in situ populaties
c. Behoud en gebruik in situ populaties
d. Verbeterde kostenefficiëntie en beheer collecties
e. Zichtbaarheid van nut genetische variatie
f.

Versterking beleid nationaal en internationaal

5. In hoeverre wordt het WOT GB volgens u op Europees niveau gezien (en gebruikt) als
een vooraanstaand centrum van genetische bronnen?
6. Wat is uw mening ten aanzien van een digitale genenbank?
Sturing en toezicht
7. Hoe werkt de sturing en toezicht op de WOT GB in de praktijk?
8. Bent u tevreden over hoe de sturing en toezicht op de WOT GB in de praktijk verloopt?
Efficiëntie
1. In hoeverre heeft u het idee dat er innovatie in de plantenveredeling of
landbouwhuisdierfokkerij in Nederland gerealiseerd is in de afgelopen 5 jaar?
2. Hoe kostenefficiënt is de methode die is ontwikkeld voor het behoud en gebruik van
de in en ex situ collecties?
3. In hoeverre vindt u dat de WOT GB efficiënt wordt uitgevoerd?
4. Zijn er gebruikersbehoeften bekend waar jullie nu onvoldoende aan kunnen voldoen?
Toekomst
1. Ziet u toekomstige veranderingen waarop geanticipeerd moet worden?
2. Heeft u nog overige opmerkingen?

Interviewprotocol verenigingen/ coöperaties van gebruikers
Achtergrond
1. Kunt u kort ingaan op uw organisatie en uw rol hierin?
Effectiviteit
2. Wat is uw relatie met het CGN?
3. Van welke diensten van het CGN maken u en uw achterban gebruik?

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

47

4. Hoe belangrijk zijn deze diensten voor u en uw achterban nu, en in de toekomst?
5. Hoe tevreden bent u over deze diensten van het CGN?
6. Hoe (met welke activiteiten/ diensten) zou het CGN uw organisatie/ achterban nog
meer kunnen helpen in de toekomst?
7. Zijn er activiteiten/ resultaten van het CGN waar u het nut niet van inziet of waarvan u
het idee hebt dat hier meer aandacht aan besteed wordt dan nodig?
8. In hoeverre is er voor uw gevoel sectorinnovatie gerealiseerd in de afgelopen 5 jaar?
Toekomst
1. Ziet u toekomstige veranderingen waarop geanticipeerd moet worden?
2. Heeft u nog overige opmerkingen?

Interviews – partners
Achtergrond
1. Kunt u kort ingaan op uw organisatie en uw rol hierin, met name in relatie tot het CGN?
Effectiviteit
2. Wat is de Europese status van het CGN?
3. Hoe goed is de kwaliteit van de resultaten van het CGN?
4. Wat is uw mening ten aanzien van een digitale genenbank?
Efficiëntie
5. In hoeverre heeft u het idee dat er innovatie in de plantenveredeling of
landbouwhuisdierfokkerij in Nederland gerealiseerd is in de afgelopen 5 jaar?
6. Hoe groot is volgens u de toegevoegde waarde van nieuwe methoden (zoals
cryoconservering, kiemkrachtmonitoring, vermeerderingsprotocollen, onderzoek naar
genetische diversiteit), zorgt dit voor meer kostenefficiëntie?
Sturing en toezicht [indien partners in AC zitten]
7. Hoe verlopen meetings van de AC in de praktijk?
8. Bent u tevreden over hoe de AC in de praktijk verloopt?
Toekomst
9. Ziet u toekomstige veranderingen waarop geanticipeerd moet worden?
10. Heeft u nog overige opmerkingen?

Interviews – peers
Achtergrond
1. Kunt u kort ingaan op uw organisatie en uw rol hierin?
Effectiviteit
2. Wat is volgens u de Europese status van het CGN?

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

48

3. Hoe goed is de kwaliteit van de resultaten van het CGN?
Efficiëntie
4. Hoe zorgen genenbanken in uw land voor innovatie in de plantenveredeling of
landbouwhuisdierfokkerij?
5. Hoe groot is volgens u de toegevoegde waarde van nieuwe methoden (zoals
cryoconservering, kiemkrachtmonitoring, vermeerderingsprotocollen, onderzoek naar
genetische diversiteit), zorgt dit voor meer kostenefficiëntie?
6. Heeft u een beeld van de efficiëntie van Nederland?
7. Is er in uw land/ organisatie een overzicht beschikbaar van kosten voor genenbanken?
Sturing en toezicht
8. Hoe werkt de sturing en toezicht op de WOT GB in uw land?
9. In hoeverre bent u hier tevreden over?
Toekomst
10. Ziet u toekomstige veranderingen waarop geanticipeerd moet worden?
11. Heeft u nog overige opmerkingen?

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

49

Bijlage B Documenten geraadpleegd bij deskstudie






Documenten over de WOT genetische bronnen
­

Uitvoeringsovereenkomst

­

Concept Meerjarenafspraak 2016-2020

­

Verslagen adviescommissie

­

Verslagen opdrachtgeverscommissie

­

WOT Overeenkomst getekend

­

Werkplannen

­

Jaarverslagen

­

Vorige evaluatierapport WOT Genetische bronnen 2010-2014

Documenten m.b.t. relevante Europese regelgeving
­

Verdrag inzake biologische diversiteit (CBD)

­

Nagoya protocol on Access to Genetic Resources and the Fair and Equitable Sharing of
Benefits Arising from their Utilization to the Convention on Biological Diversity

­

EU Verordening 511/2014

­

FAO Global Plan of Action on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture

­

FAO Global Plan of Action on Animal Genetic Resources for Food and Agriculture

­

FAO Global Plan of Action on Forest Genetic Resources

­

FAO State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture

­

FAO State of the World's Aquatic Genetic Resources

­

Oslo Ministerial Mandate for Negotiating a Legally Binding Agreement on Forests in
Europe

­

EU Biodiversity Strategy to 2020

­

Council Regulation (EC) No 1467/1994

­

Council Regulation (EC) No 870/2004

­

CAP

­

EU Rural Development Regulations 1698/2005

­

EU Rural Development Regulations 1974/2006

­

Horizon 2020 Food Security, Sustainable Agriculture and Forestry, Marine, Maritime and
Inland Water Research and the Bioeconomy

­

EU zoötechnische regelgeving

­

EU fytosanitaire regelgeving

­

EU veterinaire regelgeving

­

Zaaizaad- en plantengoedwet

Rapporten van brancheorganisaties
­

VBNE: belang van genenbank (2014)

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

50







­

PlantumNL: toegang tot genetischebronnen (2017)

­

PlantumNL: petitie plantpotentie (2018)

Evaluatierapporten m.b.t. beheer genenbanken in andere landen
­

IPK status report (2019)

­

CGIAR genebank platform annual report (2018)

­

PGR secure country/region reports (2013)

­

FAO country reports voor plant, dier en bos van Nederland, Duitsland, Frankrijk en
Oostenrijk

­

Pilot genebank peer review CGN

­

Pilot genebank peer review COMAV

­

Pilot genebank peer review IHAR

Overige rapporten
­

Beleidsnota “Bronnen van ons Bestaan”

­

Rapport “Management of agricultural genetic resources. An institutional analysis of
trends in the Netherlands” (2009)

Wetenschappelijke literatuur
­

Gollin, Douglas. 2020. ‘Conserving Genetic Resources for Agriculture: Economic
Implications of Emerging Science’. Food Security, June. https://doi.org/10.1007/s12571020-01035-w.

­

Halewood, Michael, Tinashe Chiurugwi, Ruaraidh Sackville Hamilton, Brad Kurtz, Emily
Marden, Eric Welch, Frank Michiels, et al. 2018. ‘Plant Genetic Resources for Food and
Agriculture: Opportunities and Challenges Emerging from the Science and Information
Technology
Revolution’.
New
Phytologist
217
(4):
1407–19.
https://doi.org/10.1111/nph.14993.

­

Halewood, Michael, Isabel Lopez Noriega, Dave Ellis, Carolina Roa, Mathieu Rouard,
and Ruaraidh Sackville Hamilton. 2018. ‘Using Genomic Sequence Information to
Increase Conservation and Sustainable Use of Crop Diversity and Benefit-Sharing’.
Biopreservation and Biobanking 16 (5): 368–76. https://doi.org/10.1089/bio.2018.0043.

­

Laird, Sarah, Rachel Wynberg, Michelle Rourke, Fran Humphries, Manuel Ruiz Muller, and
Charles Lawson. ‘Rethink the Expansion of Access and Benefit Sharing’. Science 367, no.
6483 (13 March 2020): 1200–1202. https://doi.org/10.1126/science.aba9609.

­

Marden, Emily. 2018. ‘International Agreements May Impact Genomic Technologies’.
Nature Plants 4 (1): 2–4. https://doi.org/10.1038/s41477-017-0087-4.

­

Mascher, Martin, Mona Schreiber, Uwe Scholz, Andreas Graner, Jochen C. Reif, and Nils
Stein. 2019. ‘Genebank Genomics Bridges the Gap between the Conservation of Crop
Diversity
and
Plant
Breeding’.
Nature
Genetics
51
(7):
1076–81.
https://doi.org/10.1038/s41588-019-0443-6.

­

Silva, Rafael De Oliveira, Bouda Vosough Ahmadi, Sipke Joost Hiemstra, and Dominic
Moran. ‘Optimizing Ex Situ Genetic Resource Collections for European Livestock

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

51

Conservation’. Journal of Animal Breeding and Genetics 136, no. 1 (January 2019): 63–
73. https://doi.org/10.1111/jbg.12368.
­

Smale, Melinda, and Nelissa Jamora. 2020. ‘Valuing Genebanks’. Food Security, May.
https://doi.org/10.1007/s12571-020-01034-x.

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

52

Bijlage C Enquête
ZIE APARTE DOCUMENT

Evaluatie WOT Genetische Bronnen

53

www.technopolis-group.com