Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 948

Wijziging van onder meer de Wet educatie en
beroepsonderwijs in verband met het
bevorderen van een arbeidsmarktrelevant en
doelmatig opleidingenaanbod in het
beroepsonderwijs (macrodoelmatigheid in het
beroepsonderwijs)

Nr. 16

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 23 oktober 2015
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 1 juli 2015 over de aanbieding
concept beleidsregel macrodoelmatigheid beroepsonderwijs (Kamerstuk
33 948, nr. 15).
De vragen en opmerkingen zijn op 16 september 2015 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 22 oktober
2015 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-33948-16
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

1

Inhoudsopgave

blz.

I Vragen en opmerkingen uit de fracties

2

II Reactie van de Minister

6

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
beleidsregel macrodoelmatigheid beroepsonderwijs, maar hebben nog
een aantal kritische vragen ten aanzien van de zorgplicht doelmatigheid
en de criteria die de Minister daarbij hanteert. Wat deze leden betreft lijkt
met de voorgestelde formulering de keuzevrijheid van studenten te zeer
beperkt te worden.
De leden van deze fractie zijn van mening dat eenzelfde beroepsopleiding
in naam een heel andere inhoudelijke focus of onderwijsconcept kan
hebben en dus niet «eenzelfde beroepsopleiding» is. Zij vragen of de
Minister bereid is te expliciteren dat bij het onderzoek naar de zorgplicht
doelmatigheid meegenomen wordt of de opleidingen eenzelfde inhoudelijke focus en onderwijsconcept hanteren. Deelt Minister de mening dat
wanneer er sprake is van een andere inhoudelijke focus of onderwijsconcept er niet sprake is van «eenzelfde beroepsopleiding»? Tevens
vragen zij hoe de Minister gaat waarborgen dat de keuzevrijheid van
studenten niet in het geding komt. De voornoemde leden zijn niet van
mening dat meerdere opleidingen in één verzorgingsgebied per definitie
ondoelmatig zijn.
Daarnaast wijzen de eerder genoemde leden de Minister erop dat in
dezelfde concept beleidsregel ook eisen zijn gesteld aan de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief. De leden vragen de Minister waarom deze
zorgplicht niet afdoende de macrodoelmatigheid van het onderwijs zal
waarborgen. Is de Minister van mening dat wanneer voldaan wordt aan
de zorgplicht arbeidsmarktperspectief er ook volledig of in een bepaalde
mate is voldaan aan de zorgplicht doelmatigheid? Zo ja, hoe gaat zij dit
expliciteren, zo nee, waarom niet?
In de toelichting stelt de Minister dat een doelmatigere spreiding van dure
maar waardevolle beroepsopleidingen beter mogelijk wordt door deze
regel. Bij de criteria waaraan voldaan moet worden om de zorgplicht
doelmatigheid vast te stellen, is er echter geen criterium dat meet in
hoeverre het opheffen of samenvoegen van opleidingen bijdraagt aan een
betere besteding van publieke middelen.
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister deze lezing deelt en zij
ontvangen graag een toelichting hierop. Deze leden delen de inzet van de
Minister om de besteding van middelen doelmatig te laten verlopen zodat
het ten goede komt aan de onderwijskwaliteit in plaats van flyers die
studenten moeten aantrekken. Zij vragen of de Minister ook andere
maatregelen of opties heeft overwogen om deze problematiek rondom
concurrentie op kwantiteit te verminderen, bijvoorbeeld door de bekostiging op kwaliteit te intensiveren.
Voorts lezen de leden van de VVD-fractie in de toelichting dat de percentages die geformuleerd staan bij de criteria voor de zorgplicht arbeidsmarktperspectief, zijn ontleend aan de gegevens van het Research
centrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt. Zij vragen of de Minister meer
argumenten heeft om juist deze percentages te willen hanteren en zij
ontvangen hierop graag een toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

2

Ten aanzien van het arbeidsmarktperspectief zijn er een aantal criteria
waarop beoordeeld wordt «of voldaan is aan de zorgplicht». Bij de
formulering is gekozen om dit bijvoorbeeld als volgt te omschrijven: «30%
of meer van de gediplomeerden van de desbetreffende beroepsopleiding
heeft geen baan gevonden op het niveau van de opleiding». Zij vragen
waarom hier gekozen is voor een negatieve stelling als op basis van de
criteria moet worden vastgesteld of er «voldaan» is aan de zorgplicht. Zou
een formulering als: «70% of meer van de gediplomeerden van de
desbetreffende beroepsopleiding heeft binnen anderhalf jaar na afstuderen een baan gevonden,» niet geschikter zijn?
Voorts constateren de leden van de VVD-fractie dat bij het 50%-criterium
geen termijn is geformuleerd in de regeling zelf, maar wel in de
toelichting. Zij vragen of de Minister deze onduidelijkheid kan wegnemen
door de regeling aan te passen en te verduidelijken dat het om gediplomeerden gaat die niet binnen één jaar een baan op niveau vinden.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de onderhavige concept beleidsregel. Zij erkennen dat er kleine
specialistische beroepsopleidingen bestaan die waardevol zijn voor de
opleiding van vakmensen voor specifieke beroepen, maar signaleren ook
dat een aanzienlijk deel van de beroepsopleidingen een relatief gering
aantal studenten kent, zonder dat dit opleidingenaanbod altijd genoeg
toevoegt aan de belangen van de mbo’ers1 om als vakman of -vrouw aan
het werk te kunnen en de Nederlandse arbeidsmarkt in het algemeen. De
Minister kiest zelfregulering als vertrekpunt, maar wil sturend optreden in
gevallen waarin betrokkenen er niet in slagen om ondoelmatigheden in
het aanbod weg te nemen. De adviescommissie macrodoelmatigheid mbo
kan op basis van signalen en vermoedens dat één of meer zorgplichten
niet worden nageleefd de Minister een advies geven.
De leden van de PvdA-fractie menen dat de kwaliteit van het mbo meer is
gediend met samenwerking en onderlinge afstemming tussen
mbo-instellingen dan met concurrentie in het opleidingenaanbod. Zij
vragen of de Minister nader kan toelichten in hoeverre de onderhavige
concept beleidsregel recht zal doen aan deze overweging.
De Minister kan een instelling een waarschuwing geven opdat deze de
zorgplicht alsnog naleeft. Als zo’n waarschuwing niet het gewenste effect
heeft dan kan de Minister bij een onderwijsinstelling de rechten aan de
betreffende opleiding ontnemen. Zij vragen of de Minister ook kan
toelichten of de ontneming van de rechten met zo’n beslissing ook een
voldongen feit is, of dat er dan nog beroepsprocedures moeten worden
afgewacht, met als gevolg dat een opleiding die niet goed aansluit bij de
arbeidsmarkt nog geruime tijd kan blijven voortbestaan.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid beroepsonderwijs. Zij hebben de volgende vragen.
Zij vragen of de Minister kan toelichten op welke wijze de adviescommissie macrodoelmatigheid mbo wordt bekostigd en wie hierin zitting
nemen. Tevens vragen zij of het kabinet bereid is om dit afzonderlijke
instellingsbesluit aan de Kamer te doen toekomen. Kan het kabinet
toelichten of de leden van de adviescommissie macrodoelmatigheid mbo
worden bezoldigd en zo ja, hoe hoog deze bezoldiging is?
Ook vragen zij of het kabinet kan toelichten hoeveel beroepsopleidingen
in Nederland «teveel gediplomeerde schoolverlaters ten opzichte van de
vraag op de arbeidsmarkt» verzorgen. Kan het kabinet toelichten wat er
1

mbo: middelbaar beroepsonderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

3

concreet moet worden verstaan onder «het terugbrengen van de instroom
van nieuwe studenten in een beroepsopleiding»? Zij vragen of dit
betekent dat het kabinet voornemens is een numerus fixus in te voeren
voor bepaalde mbo-opleidingen.
Is het kabinet bereid om haar stellingname dat «mbo niveau 1 opleidingen
niet uitdrukkelijk bedoeld zijn om jongeren direct naar de arbeidsmarkt toe
te leiden» toe te lichten? Zijn entreeopleidingen niet juist – naast het
opleiden tot een vervolgopleiding – bedoeld als voorbereiding op de
arbeidsmarkt2, zo vragen de voornoemde leden.
Kan het kabinet toelichten hoe de tien procent is opgebouwd die niet aan
de gestelde percentages voldoen voor arbeidsmarktrelevantie? Zij vragen
welke opleidingen en welke onderwijsinstellingen dit betreft en of het
kabinet hiervan een overzicht aan de Kamer kan verstrekken.
Kan de Minister garanderen dat kleine opleidingen (bijvoorbeeld de
opleiding tot goudsmid) niet enkel en alleen kunnen worden gesanctioneerd dan wel de rechten kunnen worden ontnomen, omdat men minder
dan 50 leerlingen (landelijk) heeft?
Kunt u toelichten op welke website de adviezen openbaar worden
gemaakt? Zij vragen of de Kamer hierover ook (jaarlijks) apart wordt
geïnformeerd.
De leden van de SP-fractie vragen of de uitzonderingspositie van
niet-bekostigde instellingen wenselijk is. Is het mogelijk dat de vraag naar
een bepaalde opleiding zo groot is en niet door bekostigde instellingen
aangeboden wordt omdat het ondoelmatig zou zijn, dat studenten richting
niet-bekostigde instellingen worden gedreven, omdat zij niet aan de
regels voor doelmatigheid hoeven te voldoen? Zij vragen hoe groot het
kabinet dit risico inschat. Als dit een gevolg zou zijn van deze beleidsregel,
acht het kabinet dit dan wenselijk?
Voorts vragen deze leden of het aanbod van een opleiding door een
niet-bekostigde instelling wordt meegenomen in de beoordeling van de
doelmatigheid van een opleiding bij een bekostigde instelling. Is het
kabinet van mening dat niet-bekostigde instellingen ook invloed hebben
op het opleidingsaanbod en uiteindelijk op de arbeidsmarkt? Waarom
heeft het kabinet er voor gekozen om niet-bekostigde instellingen niet te
verplichten te voldoen aan dezelfde twee zorgplichten?
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid beroepsonderwijs. Bij de behandeling van het
wetsvoorstel3 hadden deze leden grote aarzelingen bij het wetsvoorstel.
Deze leden onderschrijven het doel van het wetsvoorstel, maar konden
niet door de Minister worden overtuigd dat dit wetsvoorstel het middel
was om het doel te bereiken. De voornaamste kritiek was dat dit
wetsvoorstel juist meer regeldruk zal opleveren en het probleem niet zal
oplossen. Ook de onderhavige beleidsregel roept veel vragen bij deze
leden op. Bij de behandeling is uitgebreid aan de orde gekomen dat het
wetsvoorstel landelijke beleidsregels introduceert over het hoe en
wanneer de Minister van zijn bevoegdheid gebruik kan maken om in te
grijpen bij onvoldoende arbeidsmarktrelevantie of ondoelmatigheid van
de opleiding. Deze landelijke regels zullen echter geen maatwerk kunnen
bieden voor de regionale oriëntatie die het mbo heeft als het gaat om
arbeidsmarktrelevantie en doelmatigheid. Ook de Raad van State was zeer
2

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/middelbaar-beroepsonderwijs/inhoud/opleidingenniveaus-en-leerwegen-in-het-mbo/entreeopleiding-in-het-mbo.
3
Kamerstuk 33 948.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

4

kritisch op dit punt. Hoewel de nu voorliggende beleidsregel dit vraagstuk
op een aantal punten concretiseert, blijft er nog veel onzekerheid bestaan
voor de instellingen.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat met name artikel 5
(criteria voor de beoordeling van de naleving van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief) en 6 (criteria voor de beoordeling van de naleving van
de zorgplicht doelmatigheid) de instellingen nog weinig houvast bieden.
In een groot deel van de te hanteren criteria worden namelijk formuleringen gebruikt als «in voldoende mate» (bijvoorbeeld «heeft het bevoegd
gezag bij het inschrijven van deelnemers in voldoende mate met andere
aanbieders van eenzelfde beroepsopleiding afstemming bereikt met het
oog op het arbeidsmarktperspectief van de betreffende beroepsopleiding»). Deze leden vragen dan ook de Minister te verduidelijken
wanneer een inspanning «voldoende» is. Met betrekking tot het gebruik
van cijfers om onvoldoende arbeidsmarktperspectief of doelmatigheid
vast te stellen stelt de Minister in de toelichting op de beleidsregel: «Daar
waar de cijfermatige basis minder overtuigend is, zal moeten worden
vertrouwd op kwalitatieve oordelen van deskundigen in de desbetreffende
sector.» Ook dit biedt instellingen weinig houvast aan de voorkant. De
leden vragen ook op dit punt nadere toelichting van de Minister.
De leden van de CDA-fractie vinden het teleurstellend dat in deze
beleidsregel de kwaliteit van de opleidingen geen rol speelt. Wat is focus
op doelmatigheid en arbeidsmarktrelevantie zonder goede kwaliteit?
Zeker in het beroepsonderwijs dat de laatste tijd geplaagd wordt door
incidenten rondom de kwaliteit van het onderwijs, zou het op zijn plaats
zijn om voldoende aandacht te besteden aan het belang van kwaliteit.
Deze focus op doelmatigheid etcetera wreekt zich ook op het punt van
pluriformiteit. In het wetsvoorstel hebben de eerder genoemde leden
aandacht gevraagd voor het belang van pluriformiteit, dit werd ook
gesteund door stakeholders in het onderwijs. De leden van de CDA-fractie
waren van mening dat dit wetsvoorstel te veel voorbij gaat aan het belang
van pluriformiteit en zich te veel richt op doelmatigheid en arbeidsmarktrelevantie. Als de focus op deze twee punten leidt tot een verschraling en
daardoor minder keuzevrijheid voor de ouders, schiet het zijn doel voorbij.
De Minister onderkende het belang van pluriformiteit, maar ook in deze
beleidsregel komt het belang van pluriformiteit nauwelijks aan bod. Alleen
in artikel 7, lid 1, onder b wordt de keuzevrijheid van deelnemers
genoemd. Dit wordt echter verder in de toelichting niet verder genoemd
of uitgewerkt. Gaarne ontvangen de leden van de CDA-fractie een nadere
toelichting van de visie van de Minister op het belang van pluriformiteit.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid.
Zij vragen waarom het volgens de Minister voor de hand ligt om in de
criteria voor de aanleiding voor een onderzoek (artikel 4) dezelfde
kengetallen te hanteren als in de criteria voor de beoordeling van de
naleving van de zorgplichten (artikelen 5 en 6). Ligt het niet voor de hand
ligt om een strengere criterium te hanteren als het gaat om de vraag of de
naleving voldoende gestalte krijgt.
De leden van de SGP-fractie vragen tevens waarom de Minister ervoor
kiest getallen en percentages op te nemen in de beleidsregel. In hoeverre
bestaat het risico dat deze kengetallen, ondanks het feit dat het kabinet
een brede afweging voorstaat, in de praktijk een zwaarder status gaan
krijgen dan beoogd is? Bestaat het risico dat hierbij vergelijkbare taferelen
kunnen ontstaan als bij de beleidsregels inzake de fusietoets?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

5

De leden van de SGP-fractie vragen hoe de Minister bewerkstelligt dat
daadwerkelijk een integrale afweging wordt gemaakt inzake de naleving
van de zorgplichten nu wezenlijke factoren als het profiel van opleidingen
en instellingen en de kwaliteit van opleidingen geen expliciete plaats
krijgen in de opsommingen. Deze leden hebben de indruk dat de
beleidsregel zich eenzijdig richt op doelmatigheid en arbeidsmarktperspectief en dat andere wezenlijke aspecten ondergesneeuwd dreigen te
raken. Zij wijzen op literatuur (bijvoorbeeld Bronneman-Helmers) waaruit
blijkt dat een beperkt beleidsperspectief tot ongewenste effecten leidt. In
dat licht vragen zij of een explicieter afweging van verschillende perspectieven nodig is.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de Minister vanuit het belang
van proportionaliteit overweegt eerst een bekostigingssanctie te treffen
alvorens een licentie in te trekken. Deze leden vragen waarom de
beleidsregel hierover niets vermeldt. Eveneens vragen zij of het
voornemen is om in beginsel altijd eerst een reguliere bekostigingssanctie
te treffen.
II Reactie van de Minister
Graag wil ik de leden van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap danken voor hun inbreng en voor de vragen die ze hebben
gesteld en de opmerkingen die zijn gemaakt. Ik ga hieronder in op de
gestelde vragen, waarbij ik de volgorde van de inbreng van de fracties
aanhoud.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat eenzelfde beroepsopleiding in naam een heel andere inhoudelijke focus of onderwijsconcept
kan hebben en dus niet «eenzelfde beroepsopleiding» is. Zij vragen of de
Minister bereid is te expliciteren dat bij het onderzoek naar de zorgplicht
doelmatigheid meegenomen wordt of de opleidingen eenzelfde inhoudelijke focus en onderwijsconcept hanteren. Zij vragen of de Minister de
mening deelt dat wanneer er sprake is van een andere inhoudelijke focus
of onderwijsconcept er niet sprake is van «eenzelfde beroepsopleiding».
Tevens vragen zij hoe de Minister gaat waarborgen dat de keuzevrijheid
van studenten niet in het geding komt. De voornoemde leden zijn niet van
mening dat meerdere opleidingen in één verzorgingsgebied per definitie
ondoelmatig zijn.
Op basis van een kwalificatiedossier hebben onderwijsinstellingen en
bedrijven de ruimte om een opleiding op hun eigen manier vorm te
geven. Ze kunnen gezamenlijk het opleidingsprogramma, de BPV en de
examinering invullen. Ik deel dan ook de opvatting van de VVD-fractie dat
het bij de beoordeling van de doelmatigheid van belang is om het
onderzoek te richten op de specifieke beroepsopleiding, zoals deze door
de betreffende instellingen wordt verzorgd. Ik heb dit in de beleidsregel
geëxpliciteerd door in de criteria voor beoordeling de focus te leggen op
het aantal vergelijkbare opleidingen. Het is voorts aan de commissie
macrodoelmatigheid mbo om te beoordelen of er in de praktijk daadwerkelijk sprake is van een inhoudelijk vergelijkbaar type opleiding. Overigens
ben ik van mening dat waar er sprake is van vergelijkbare opleidingen dit
niet vanzelfsprekend ook zorgt voor een situatie die ondoelmatig is. Een
macrodoelmatig aanbod hoeft geenszins te leiden tot een monopolie van
één onderwijsinstelling binnen een verzorgingsgebied. De zorgplicht
doelmatigheid wordt gedefinieerd als een doelmatige aanwending van de
rijksbijdrage en dit sluit inderdaad niet uit dat er meerdere vergelijkbare
opleidingen in hetzelfde verzorgingsgebied worden aangeboden. Ik deel
de mening van de VVD-fractie op dit punt. Instellingen in een regio
kunnen gezamenlijk afspraken maken over de omvang van de instroom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

6

van studenten om ervoor te zorgen dat niet teveel studenten worden
opgeleid gezien de vraag van de arbeidsmarkt en zo kan met behoud van
de keuzevrijheid van de student een goede aansluiting van het onderwijs
op de arbeidsmarkt worden bewerkstelligd. Ook in geval sprake is van een
ondoelmatige aanwending van de rijksbijdrage door het bestaan van
meerdere kleine opleidingen in een regio kunnen gezamenlijke afspraken
soelaas bieden om aan de zorgplicht doelmatigheid te voldoen. Zo kan
samenwerking tussen instellingen, bijvoorbeeld door gebruik te maken
van één gebouw met kwalitatief hoogwaardige toerusting, ervoor zorgen
dat het aanbod op een doelmatige wijze gerealiseerd wordt.
Daarnaast wijzen de leden van de VVD-fractie de Minister erop dat in
dezelfde concept beleidsregel ook eisen zijn gesteld aan de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief. De leden vragen de Minister waarom deze
zorgplicht niet afdoende de macrodoelmatigheid van het onderwijs zal
waarborgen. Zij vragen of de Minister van mening is dat wanneer voldaan
wordt aan de zorgplicht arbeidsmarktperspectief er ook volledig of in een
bepaalde mate is voldaan aan de zorgplicht doelmatigheid.
Ik deel de opvatting van de VVD-fractie dat de twee zorgplichten sterk aan
elkaar gerelateerd zijn. De commissie macrodoelmatigheid mbo zal in
haar onderzoek dan ook altijd de beoordeling van de zorgplichten in
samenhang onderzoeken. Het is echter zeer goed mogelijk dat binnen
hetzelfde verzorgingsgebied meerdere opleidingen worden aangeboden
met een goed arbeidsmarktperspectief, maar waar gelet op het geheel van
voorzieningen op het gebied van het beroepsonderwijs toch sprake is van
een ondoelmatige aanwending van de rijksmiddelen. Dit kan bijvoorbeeld
het geval zijn als een onderwijsinstelling overweegt een nieuwe opleiding
te starten en daardoor een kapitaalintensieve opleiding van een andere
onderwijsinstelling in die regio onrendabel maakt. Ik acht het van belang
dat instellingen het risico van ondoelmatigheid in de onderlinge relatie
onderkennen en daarop acteren door daarover met elkaar in overleg te
treden. Instellingen kunnen op basis van overleg besluiten om afspraken
te maken bijvoorbeeld op het gebied van het samen gebruik maken van
kostbare voorzieningen zoals ik in het vorige antwoord heb toegelicht.
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of de doelmatigere spreiding
van dure maar waardevolle beroepsopleidingen beter mogelijk wordt
door deze regel. Bij de criteria waaraan voldaan moet worden om de
zorgplicht doelmatigheid vast te stellen, zo stellen de leden, is er geen
criterium dat meet in hoeverre het opheffen of samenvoegen van
opleidingen bijdraagt aan een betere besteding van publieke middelen. De
leden van de VVD-fractie vragen of de Minister deze lezing deelt en zij
ontvangen graag een toelichting hierop. Deze leden delen de inzet van de
Minister om de besteding van middelen doelmatig te laten verlopen zodat
het ten goede komt aan de onderwijskwaliteit in plaats van flyers die
studenten moeten aantrekken. Zij vragen of de Minister ook andere
maatregelen of opties heeft overwogen om deze problematiek rondom
concurrentie op kwantiteit te verminderen, bijvoorbeeld door de bekostiging op kwaliteit te intensiveren.
Het aanbieden van een opleiding vraagt altijd om investeringen in goede
docenten, geschikte huisvesting en faciliteiten passend bij het beroep
waartoe wordt opgeleid. Hoewel deze kosten verschillen per opleiding,
geldt voor alle opleidingen dat het van groot belang is dat de faciliteiten
up-to-date zijn en zich aanpassen aan de veranderingen op de arbeidsmarkt. De standaard kosten die verbonden zijn aan het aanbieden van een
opleiding hangen deels sterk samen met het aantal studenten, te denken
valt dan aan de kosten voor de benodigde hoeveelheid docenten of
klaslokalen. Er zijn echter ook kosten die minder afhankelijk zijn van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

7

aantal studenten maar wel erg kapitaalintensief zijn. Voor het middelbaar
beroepsonderwijs kan veel van het onderwijs niet aangeboden worden in
een «standaard» klaslokaal en dienen er dus investeringen gedaan te
worden in de benodigde faciliteiten. Ik ga ervan uit dat samenwerking
tussen onderwijsinstellingen of het concentreren van kleine opleidingen
bij één onderwijsinstelling in zo’n geval nog nadrukkelijker voor een
doelmatigere besteding van de rijksbijdrage kan zorgen. Echter, de
regionale context alsmede andere factoren kunnen daarbij ook van
doorslaggevende belang zijn. In de Wet educatie en beroepsonderwijs
(hierna: WEB) is daarom geen hard criterium opgenomen op basis
waarvan het aanbieden van een opleiding altijd ondoelmatig geacht
wordt. Deze regionale context alsmede de overige factoren die bij de
betreffende opleidingen een rol kunnen spelen zal de commissie
macrodoelmatigheid betrekken in haar afweging, waardoor er een
maatwerkadvies aan de Minister gegeven kan worden.
Een doelmatige aanwending van de rijksbijdrage zorgt er voor dat er meer
middelen overblijven om te investeren in de kwaliteit van het onderwijs.
Het investeren in de kwaliteit van het onderwijs wordt echter ook op
andere wijzen gestimuleerd. Zo stimuleer ik met het Regionaal investeringsfonds mbo dat het onderwijs en het bedrijfsleven met elkaar werken
aan kwalitatief hoogwaardig onderwijs zoals dat bijvoorbeeld gebeurt in
de Centra voor Innovatief Vakmanschap. Daarnaast vindt er met de
introductie van de kwaliteitsafspraken bekostiging plaats op basis van
kwaliteit en wordt het onderwijs geïntensiveerd in het mbo. De voortgangsrapportage van de kwaliteitsafspraken is op 21 september naar Uw
Kamer verzonden.
Voorts lezen de leden van de VVD-fractie in de toelichting dat de percentages die geformuleerd staan bij de criteria voor de zorgplicht arbeidsmarktperspectief, zijn ontleend aan de gegevens van het Research
centrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt. Zij vragen of de Minister meer
argumenten heeft om juist deze percentages te willen hanteren en zij
ontvangen hierop graag een toelichting.
Wat betreft de signaleringswaarde voor arbeidsmarktperspectief is
gekozen voor een relatieve grensbepaling. De grens is gebaseerd op de
10% opleidingen met het hoogste percentage afgestudeerde studenten
die niet binnen een redelijke termijn een baan wisten te vinden. Hetzelfde
is gedaan voor het percentage studenten dat een baan onder het niveau
heeft gevonden. Het voordeel van een relatieve grensbepaling is dat het
aannemelijk is dat er een verbeterslag gemaakt kan worden. Ook heeft
een relatieve grensbepaling het voordeel dat er een opstuwende prikkel
vanuit gaat: als er een verbeterslag gemaakt wordt blijft er altijd een grens
over van de 10% opleidingen met het hoogste percentage afgestudeerde
studenten die niet binnen redelijke termijn een baan wisten te vinden. De
genoemde percentages zijn dus onderhevig aan verandering. Bij de
evaluatie van de beleidsregel zal gekeken worden of de criteria aangescherpt dienen te worden.
De leden van de VVD-fractie merken op dat ten aanzien van het arbeidsmarktperspectief er een aantal criteria zijn waarop beoordeeld wordt «of
voldaan is aan de zorgplicht». Bij de formulering is gekozen om dit
bijvoorbeeld als volgt te omschrijven: «30% of meer van de gediplomeerden van de desbetreffende beroepsopleiding heeft geen baan
gevonden op het niveau van de opleiding». Zij vragen waarom hier
gekozen is voor een negatieve stelling als op basis van de criteria moet
worden vastgesteld of er «voldaan» is aan de zorgplicht. Zij vragen of een
formulering als: «70% of meer van de gediplomeerden van de desbetreffende beroepsopleiding heeft binnen anderhalf jaar na afstuderen een
baan gevonden,» niet geschikter is. Voorts constateren de leden van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

8

VVD-fractie dat bij het 50%-criterium geen termijn is geformuleerd in de
regeling zelf, maar wel in de toelichting. Zij vragen of de Minister deze
onduidelijkheid kan wegnemen door de regeling aan te passen en te
verduidelijken dat het om gediplomeerden gaat die niet binnen één jaar
een baan op niveau vinden.
Ik deel de opvatting van de VVD-fractie dat het toepassen van een
positieve formulering bij de genoemde criteria beter aansluit bij het doel
van artikel 5 van de beleidsregel. Ook zal ik bij lid b van artikel 5 een
termijn toevoegen. Ik zal de beleidsregel conform de suggesties van de
VVD-fractie wijzigen alvorens deze te publiceren in de Staatscourant.
De leden van de PvdA-fractie menen dat de kwaliteit van het mbo meer is
gediend met samenwerking en onderlinge afstemming tussen
mbo-instellingen dan met concurrentie in het opleidingenaanbod. Zij
vragen of de Minister nader kan toelichten in hoeverre de onderhavige
concept beleidsregel recht zal doen aan deze overweging.
Met de Wet van 21 januari 2015 tot wijziging van onder meer de Wet
educatie en beroepsonderwijs in verband met het bevorderen van een
arbeidsmarktrelevant en doelmatig opleidingenaanbod in het beroepsonderwijs ((Stb 2015, nr. 56) (hierna: Wet macrodoelmatigheid beroepsonderwijs) is beoogd de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te
versterken. Tevens beoogt de Wet macrodoelmatigheid beroepsonderwijs
een doelmatigere besteding van rijksmiddelen. Uitgangspunt van deze
wet is echter wel dat de onderwijsinstellingen zelf verantwoordelijk zijn
voor het samenstellen van het opleidingenaanbod. Onderwijsinstellingen
moeten deze verantwoordelijkheid in nauw overleg en afstemming met
het (regionale) bedrijfsleven en met (nabijgelegen) onderwijsinstellingen
op zich nemen. Hiermee stimuleert de Wet macrodoelmatigheid beroepsonderwijs dus de onderlinge afstemming tussen onderwijsinstellingen.
Deze afstemming kan meerdere vormen aannemen en bevordert dat
instellingen de samenwerking zullen opzoeken wanneer dit bijdraagt aan
een doelmatige aanwending van de rijksbijdrage en/of het verbeteren van
het arbeidsmarktperspectief van afgestudeerden. Ik ben van mening dat
het nooit zo mag zijn dat instellingen uit concurrentieoverwegingen
ondoelmatig omgaan met de rijksbijdrage of opleidingen aanbieden met
een slecht arbeidsmarktperspectief. Wanneer uit de bevindingen van de
commissie macrodoelmatigheid mbo blijkt dat dit wel het geval is, zal ik
ingrijpen. In de concept beleidsregel macrodoelmatigheid is aangegeven
op basis van welke criteria de beoordeling door de Commissie zal
plaatsvinden. Deze doen recht aan de genoemde overwegingen van de
leden van de PvdA-fractie, dat ondoelmatige concurrentie voorkomen
moet worden.
Voorts stellen de leden van de PvdA-fractie dat de Minister een instelling
een waarschuwing kan geven opdat deze de zorgplicht alsnog naleeft. Als
zo’n waarschuwing niet het gewenste effect heeft dan kan de Minister bij
een onderwijsinstelling de rechten aan de betreffende opleiding
ontnemen. Zij vragen of de Minister ook kan toelichten of de ontneming
van de rechten met zo’n beslissing ook een voldongen feit is, of dat er dan
nog beroepsprocedures moeten worden afgewacht, met als gevolg dat
een opleiding die niet goed aansluit bij de arbeidsmarkt nog geruime tijd
kan blijven voortbestaan.
Het besluit tot het ontnemen van rechten, genoemd in artikel 1.3.1 van de
WEB is een besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht (hierna:
Awb). Dit houdt in dat tegen een dergelijk besluit bezwaar en beroep
ingesteld kan worden, zoals vastgelegd in de Awb. Dit houdt in dat een
belanghebbende binnen zes weken bezwaar kan aantekenen tegen het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

9

besluit. Het instellen van bezwaar en beroep heeft geen schorsende
werking. Het besluit zal om die reden in principe direct geëffectueerd
worden, met dien verstande dat bij een besluit tot het intrekken van een
de rechten, genoemd in artikel 1.3.1 van de WEB, altijd een redelijke
termijn wordt gehanteerd opdat zittende studenten hun opleiding kunnen
afronden dan wel kunnen overstappen naar een andere instelling. Een
situatie waarin een opleiding nog geruime tijd kan voortbestaan valt dus
niet te verwachten.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister kan toelichten op welke
wijze de adviescommissie macrodoelmatigheid mbo wordt bekostigd en
wie hierin zitting nemen. Tevens vragen zij of het kabinet bereid is om dit
afzonderlijke instellingsbesluit aan de Kamer te doen toekomen. Zij
vragen of het kabinet kan toelichten of de leden van de adviescommissie
macrodoelmatigheid mbo worden bezoldigd en zo ja, hoe hoog deze
bezoldiging is.
Bij de samenstelling van de Commissie is rekening gehouden met de
onafhankelijkheid van de leden ten opzichte van de partijen in het veld en
de expertise ten aanzien van het beroepsonderwijs en de werking van de
arbeidsmarkt. Tot de leden van de commissie zijn benoemd: de heer prof.
dr. F. Leijnse (voorzitter), mevrouw drs. M.H.J. Blom, de heer M. J.
Hoefeijzers, de heer drs. A.J.E.G. Renique en de heer prof. dr. M.J.M.
Vermeulen. Ik heb er veel vertrouwen in dat de commissie macrodoelmatigheid mbo met deze leden over de juiste expertise beschikt om de
belangrijke adviesrol die zij heeft gekregen goed te vervullen. De kosten
van de commissie macrodoelmatigheid mbo komen ingevolge artikel 10
van het Instellingsbesluit commissie macrodoelmatigheid mbo (hierna:
Instellingsbesluit) voor rekening van de Minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap. Onder kosten worden in elk geval verstaan de kosten
voor de faciliteiten van vergaderingen en de secretariële ondersteuning,
de kosten voor het inschakelen van externe deskundigen en het laten
verrichten van onderzoek en de kosten voor publicatie van rapportages.
Daarnaast ontvangen de voorzitter en de andere leden een vaste
vergoeding per maand. De bezoldiging is gebaseerd op het maximum van
schaal 18 van bijlage B van het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren 1984. De arbeidsduurfactor voor de voorzitter en de andere leden
is maximaal 0,0675, respectievelijk 0,045. Ook ontvangen de voorzitter en
de andere leden van de Commissie een vergoeding van reis- en verblijfskosten op voet van het Reisbesluit binnenland en het Reisbesluit
buitenland. Toegevoegd treft Uw Kamer een afschrift van het Instellingsbesluit aan4.
Ook vragen de leden van de SP-fractie of het kabinet kan toelichten
hoeveel beroepsopleidingen in Nederland «teveel gediplomeerde
schoolverlaters ten opzichte van de vraag op de arbeidsmarkt» verzorgen.
Zij vragen het kabinet toe te lichten wat er concreet moet worden verstaan
onder «het terugbrengen van de instroom van nieuwe studenten in een
beroepsopleiding»? Zij vragen of dit betekent dat het kabinet voornemens
is een numerus fixus in te voeren voor bepaalde mbo-opleidingen.
In reactie op de vragen van de SP-fractie wil ik opmerken dat op basis van
arbeidsmarktcijfers alleen niet onomstotelijk valt vast te stellen dat
opleidingen teveel gediplomeerde schoolverlaters kennen ten opzichte
van de vraag op de arbeidsmarkt. Dit is de reden waarom ik heb gekozen
voor een balans tussen kwalitatieve en kwantitatieve gegevens om het
arbeidsmarktperspectief van opleidingen te duiden. Uit cijfers valt dan ook
niet onomstotelijk vast te stellen hoeveel beroepsopleidingen een
gebrekkig arbeidsmarktperspectief kennen. Cijfers kunnen wel opmerke4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

10

lijke trends laten zien, bijvoorbeeld dat er opleidingen zijn waarbij een
aanzienlijk deel van de gediplomeerden niet direct op de arbeidsmarkt
terecht komt. Hier kunnen verschillende verklaringen aan ten grondslag
liggen. Zo kan het zijn dat veel afgestudeerden van een bepaalde
beroepsopleiding doorstromen naar het hbo. Deze studenten blijven dan
in het onderwijs actief. Ik ben daarom niet in staat om aan te geven
hoeveel beroepsopleidingen er in Nederland teveel gediplomeerde
schoolverlaters ten opzichte van de vraag op de arbeidsmarkt afleveren. Ik
heb de commissie macrodoelmatigheid mbo ingesteld om signalen van
gebrekkig arbeidsmarktperspectief te onderzoeken in de regionale
context. Daar waar er door de commissie macrodoelmatigheid mbo
geconstateerd wordt dat het arbeidsmarktperspectief van de opleiding
onvoldoende is, zal ingegrepen moeten worden. Dit ingrijpen kan er
bijvoorbeeld uit bestaan dat ik een waarschuwing geef waaraan ik de
opdracht verbind om de omvang van de instroom te beperken. Indien
onderwijsinstellingen in een regio gezamenlijk teveel studenten
inschrijven in het licht van de vraag van de arbeidsmarkt, kunnen zij in
reactie op de waarschuwing met elkaar afspraken maken over de omvang
van de instroom van studenten, zodat het arbeidsmarktperspectief voor
gediplomeerden toeneemt. Ik ben niet voornemens om een centrale
numerus fixus in te voeren, maar instellingen kunnen wel maatregelen
nemen om de instroom van studenten te beperken op basis van het totaal
aantal benodigde opleidingsplekken.
Voort vragen de leden van de SP-fractie of het kabinet bereid is om haar
stellingname dat «mbo niveau 1 opleidingen niet uitdrukkelijk bedoeld zijn
om jongeren direct naar de arbeidsmarkt toe te leiden» toe te lichten. Zijn
entreeopleidingen niet juist – naast het opleiden tot een vervolgopleiding – bedoeld als voorbereiding op de arbeidsmarkt, zo vragen de
voornoemde leden.
De entreeopleiding is alleen bedoeld voor jongeren zonder vo-diploma en
verwacht mag worden dat een startkwalificatie op mbo-niveau 2 of hoger
aanmerkelijk betere arbeidsmarktperspectieven zal bieden dan een
diploma van de entreeopleiding. Daarom heb ik ervoor gekozen om de
entreeopleidingen niet te beoordelen op het arbeidsmarktperspectief. Dit
betekent uiteraard niet dat ik van mening ben dat er in geen enkel opzicht
aandacht besteed dient te worden aan het arbeidsmarktperspectief van
studenten voor wie een entreeopleiding het hoogst haalbare is. Ik heb
recentelijk in mijn Kamerbrief «Extra kansen creëren voor jongeren in een
kwetsbare positie»5 maatregelen aangekondigd om jongeren die geen
startkwalificatie kunnen halen een zo goed mogelijk perspectief te bieden
op duurzame arbeidsinzetbaarheid en maatschappelijke participatie. Ik
ben echter wel van mening dat de entreeopleiding in elke regio toegankelijk moet zijn voor studenten en daarom kies ik voor andere instrumenten om het arbeidsmarktperspectief van de entreeopleiding te
bevorderen.
Voorts vragen voornoemde leden of het kabinet kan toelichten hoe de tien
procent is opgebouwd die niet aan de gestelde percentages voldoen voor
arbeidsmarktrelevantie? Daarnaast vragen zij welke opleidingen en welke
onderwijsinstellingen dit betreft en of het kabinet hiervan een overzicht
aan de Kamer kan verstrekken.
De Wet macrodoelmatigheid mbo definieert «voldoende arbeidsmarktperspectief» als het perspectief op het binnen een redelijke termijn vinden
van werk op het niveau van de gevolgde opleiding. In de beleidsregel
worden twee verschillende indicatoren gebruikt om een beeld te geven
5

Kamerstuk 30 079, nr. 53.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

11

van het risicogebied. Deze indicatoren zijn gebaseerd op onderzoek van
het ROA. Op basis van empirisch onderzoek wordt geconcludeerd dat
arbeidsmarktperspectief beoordeeld zou moeten worden op basis van
arbeidsdeelname (aantal schoolverlaters dat werkt) en onderbenutting
(aantal schoolverlaters dat onder niveau werkt). Wat betreft het aantal
schoolverlaters dat werkt, worden meerjarige gegevens van het CBS
gebruikt. Wat betreft het aantal schoolverlaters dat onder niveau werkt,
wordt gebruik gemaakt van gegevens van het ROA die voortkomen uit het
jaarlijkse schoolverlaters onderzoek. De gegevens van het ROA zijn
vooralsnog alleen per opleiding op landelijk niveau beschikbaar. De
percentages van 30% en 50% betreffen elk op dit moment ongeveer 10%
van de opleidingen. Het overzicht met opleidingen kan worden gevonden
in de publicatie Macrodoelmatigheid mbo: Inkadering arbeidsmarktperspectief van het ROA. In deze publicatie worden de cijfers niet gerelateerd
aan de betreffende onderwijsinstelling. Ik wil benadrukken dat de twee
indicatoren bedoeld zijn om risicogericht onderzoek te doen naar de
naleving van de zorgplichten en dat deze gegevens op zichzelf onvoldoende basis vormen voor een oordeel over het arbeidsmarktperspectief.
Om dit te concluderen zal altijd nader onderzoek nodig zijn.
De leden van de SP-fractie vragen vervolgens of de Minister kan garanderen dat kleine opleidingen (bijvoorbeeld de opleiding tot goudsmid) niet
enkel en alleen kunnen worden gesanctioneerd dan wel de rechten
kunnen worden ontnomen, omdat men minder dan 50 leerlingen
(landelijk) heeft?
Ik kan deze garantie afgeven. Juist om kleine, unieke opleidingen te
ontzien zal er altijd gekeken worden naar een bredere set aan wegingsfactoren door de commissie macrodoelmatigheid mbo. Ik hecht namelijk
grote waarde aan dergelijk type opleidingen, wat ook blijkt uit het
introduceren van de meldplicht bij het stoppen van het aanbieden van een
opleiding door een instelling. Het tijdig melden van het stoppen van
opleidingen zorgt ervoor dat opleidingen, waaronder de kleinschalige
opleidingen die uniek zijn voor de regio of het land, niet ongemerkt
kunnen verdwijnen. De studentenaantallen, zoals deze genoemd zijn in de
beleidsregel, zijn dan ook nooit meer dan een vermoeden van een
ondoelmatige situatie en zullen altijd bezien moeten worden in het
bredere wegingskader zoals dat onder artikel 5, tweede lid, onderdelen a.
tot en met f, geschetst wordt. In dit artikel wordt onder meer aangegeven
dat gekeken wordt naar het aantal vergelijkbare bekostigde beroepsopleidingen in hetzelfde verzorgingsgebied.
Kunt u toelichten op welke website de adviezen openbaar worden
gemaakt vragen de leden van de SP-fractie? Zij vragen daarnaast of de
Kamer hierover ook (jaarlijks) apart wordt geïnformeerd.
De adviezen van de commissie macrodoelmatigheid mbo worden op de
website van de Commissie openbaar gemaakt. Daarnaast dient de
Commissie op grond van het Instellingsbesluit jaarlijks verslag uit te
brengen van haar activiteiten. Dit verslag zal aan uw Kamer toegezonden
worden.
De leden van de SP-fractie vragen of de uitzonderingspositie van
niet-bekostigde instellingen wenselijk is. Is het mogelijk dat de vraag naar
een bepaalde opleiding zo groot is en niet door bekostigde instellingen
aangeboden wordt omdat het ondoelmatig zou zijn, dat studenten richting
niet-bekostigde instellingen worden gedreven, omdat zij niet aan de
regels voor doelmatigheid hoeven te voldoen? Zij vragen hoe groot het
kabinet dit risico inschat en als dit een gevolg zou zijn van deze beleidsregel, of het kabinet dit wenselijk acht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

12

Bij zorgplicht doelmatigheid gaat het om het doelmatig inzetten van
rijksmiddelen. De niet-bekostigde instellingen ontvangen geen rijksbijdrage voor de aangeboden opleidingen. Zij financieren de opleidingen op
basis van bijdragen van studenten (of hun werkgever) zelf. Gelet daarop
kan verondersteld worden dat een niet-bekostigde instelling reeds ervoor
zorg draagt dat het totaal aan opleidingen binnen de eigen bedrijfsvoering
doelmatig verzorgd wordt. Wel vind ik het wenselijk dat ook de aankomende deelnemers van opleidingen van niet-bekostigde instellingen
objectief worden voorgelicht over o.a. de arbeidsmarktkansen. Dat vind ik
nodig om de belangen van de aankomende studenten te waarborgen.
Zoals in het bekostigde onderwijs moeten daarom de niet-bekostigde
instellingen aan aspirant-studenten eveneens op grond van artikel 6.1.3a
van de WEB informatie verstrekken over het arbeidsmarktperspectief na
beëindiging van de desbetreffende beroepsopleidingen. Ik acht de kans op
het door u geschetste scenario, gezien de bovengenoemde waarborgen,
niet hoog. Wel heb ik tijdens de behandeling van de wet toegezegd om
het door u beschreven scenario in de gaten te houden en expliciet
onderdeel te laten zijn van de in de beleidsregel aangekondigde evaluatie.
Ten slotte vragen deze leden of het aanbod van een opleiding door een
niet-bekostigde instelling wordt meegenomen in de beoordeling van de
doelmatigheid van een opleiding bij een bekostigde instelling. Zij vragen
of het kabinet van mening is dat niet-bekostigde instellingen ook invloed
hebben op het opleidingsaanbod en uiteindelijk op de arbeidsmarkt.
Voorts vragen zij waarom het kabinet er voor gekozen heeft om
niet-bekostigde instellingen niet te verplichten te voldoen aan dezelfde
twee zorgplichten?
In het antwoord op de voorgaande vraag van de leden van de SP-fractie is
aangegeven waarom de zorgplichten niet gelden voor het niet-bekostigd
onderwijs. Voor de beoordeling van de zorgplichten voor het bekostigd
onderwijs zal ook gekeken worden naar het aanbod van het niet-bekostigd
onderwijs in de regio. Ik deel dan ook de opvatting van de leden van de
SP-fractie dat het niet-bekostigde onderwijs van invloed kan zijn op het
arbeidsmarktperspectief van het regionale opleidingsaanbod. Ik ben
echter wel van mening dat het bekostigd onderwijs een eigen verantwoordelijkheid heeft op het punt van de toegankelijkheid van opleidingen. Dit
geldt in het bijzonder voor kansarme groepen (artikel 1.3.5 WEB).
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat met name artikel 5
(criteria voor de beoordeling van de naleving van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief) en 6 (criteria voor de beoordeling van de naleving van
de zorgplicht doelmatigheid) de instellingen nog weinig houvast bieden.
In een groot deel van de te hanteren criteria worden namelijk formuleringen gebruikt als «in voldoende mate» (bijvoorbeeld «heeft het bevoegd
gezag bij het inschrijven van deelnemers in voldoende mate met andere
aanbieders van eenzelfde beroepsopleiding afstemming bereikt met het
oog op het arbeidsmarktperspectief van de betreffende beroepsopleiding»). Deze leden vragen dan ook de Minister te verduidelijken
wanneer een inspanning «voldoende» is. Met betrekking tot het gebruik
van cijfers om onvoldoende arbeidsmarktperspectief of doelmatigheid
vast te stellen stelt de Minister in de toelichting op de beleidsregel: «Daar
waar de cijfermatige basis minder overtuigend is, zal moeten worden
vertrouwd op kwalitatieve oordelen van deskundigen in de desbetreffende
sector.» Ook dit biedt instellingen weinig houvast aan de voorkant. De
leden vragen ook op dit punt nadere toelichting van de Minister.
Ik ben van mening dat bij de beoordeling of is voldaan aan de
zorgplichten arbeidsmarktperspectief en doelmatigheid er oog moet zijn
voor de bredere context waarbinnen onderwijs wordt aangeboden. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

13

bredere context is niet alleen in kwantitatieve indicatoren te vatten. Dit is
de reden waarom ik heb gekozen voor een balans tussen kwalitatieve en
kwantitatieve gegevens om het arbeidsmarktperspectief van gediplomeerden en de doelmatigheid van het aanbod te duiden. Door het
ontbreken van kwantitatieve indicatoren, die voldoende inzicht in de
bredere context geven, is het belangrijk, juist voor instellingen, om de
betreffende casus ook te laten beoordelen door onafhankelijke deskundigen op basis van kwalitatieve gegevens. Juist hiervoor is de commissie
macrodoelmatigheid mbo ingesteld. De Commissie zal in haar onderzoek
altijd alle betrokken partijen de gelegenheid geven om toe te lichten op
welke manier naleving van de zorgplichten naar hun mening afdoende is
vormgegeven en dit samen met de andere bevindingen afzetten tegen de
informatie die uit de kwantitatieve indicatoren naar voren komt. Ik neem
de door de CDA-fractie geuite zorgen serieus, maar ik heb vooralsnog
geen signalen ontvangen dat instellingen een gebrek aan houvast «aan de
voorkant» ervaren. Wel zeg ik de leden van de CDA-fractie toe na
inwerkingtreding van de beleidsregel op dit punt scherp toe te zien.
In het wetsvoorstel hebben de eerder genoemde leden aandacht gevraagd
voor het belang van pluriformiteit, dit werd ook gesteund door stakeholders in het onderwijs. De leden van de CDA-fractie waren van mening
dat dit wetsvoorstel te veel voorbij gaat aan het belang van pluriformiteit
en zich te veel richt op doelmatigheid en arbeidsmarktrelevantie. Als de
focus op deze twee punten leidt tot een verschraling en daardoor minder
keuzevrijheid voor de ouders, schiet het zijn doel voorbij. De Minister
onderkende het belang van pluriformiteit, maar ook in deze beleidsregel
komt het belang van pluriformiteit nauwelijks aan bod. Alleen in artikel 7,
lid 1, onder b wordt de keuzevrijheid van deelnemers genoemd. Dit wordt
echter verder in de toelichting niet verder genoemd of uitgewerkt. Gaarne
ontvangen de leden van de CDA-fractie een nadere toelichting van de
visie van de Minister op het belang van pluriformiteit.
Ik hecht veel waarde aan de pluriformiteit van het onderwijs. Dit is dan
ook de reden waarom Nederlandse onderwijsinstellingen een hoge mate
van autonomie hebben als het gaat om de manier waarop het onderwijs
wordt vormgegeven. Deze autonomie wordt met de Wet macrodoelmatigheid beroepsonderwijs niet ingeperkt. Ook pluriform aanbod van het
onderwijs moet echter goed aansluiten bij de vraag van de arbeidsmarkt
en zal er sprake moeten zijn van een doelmatige aanwending van de
rijksbijdrage. Alleen in die gevallen waarin het evident is dat één van de
zorgplichten of beiden niet wordt nageleefd en instellingen geen stappen
zetten om hieraan te voldoen, zou de situatie kunnen ontstaan dat de
Minister moet ingrijpen. In eerste instantie zal ik altijd een waarschuwing
geven, waarbij de mogelijkheid wordt geboden om tot verbetering van de
situatie te komen. Onderdeel daarvan kan zijn dat onderwijsinstellingen in
een regio gezamenlijk faciliteiten gaan delen om op een doelmatigere
manier het onderwijs aan te bieden, waarbij een pluriform onderwijsaanbod geborgd blijft, omdat de instellingen ieder hun eigen opleiding
kunnen behouden.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid. Zij vragen waarom het volgens de Minister voor de
hand ligt om in de criteria voor de aanleiding voor een onderzoek
(artikel 4) dezelfde kengetallen te hanteren als in de criteria voor de
beoordeling van de naleving van de zorgplichten (artikelen 5 en 6). Ligt
het niet voor de hand ligt om een strengere criterium te hanteren als het
gaat om de vraag of de naleving voldoende gestalte krijgt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

14

Zoals ik al aangaf in antwoord op de vragen van de VVD- en de SP-fractie
geven de criteria voor de beoordeling van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief (artikel 4 van de beleidsregel) enkel een vermoeden weer dat er
bij een opleiding mogelijk niet voldaan is aan één of beide van de
zorgplichten en zal bij de beoordeling of is voldaan aan de zorgplichten
arbeidsmarktperspectief en doelmatigheid er altijd oog moeten zijn voor
de bredere context waarbinnen onderwijs wordt aangeboden. Het gebruik
van strengere criteria bij de vraag of de naleving voldoende gestalte krijgt
legt de nadruk in mijn opvatting teveel op de kwantitatieve indicator.
De leden van de SGP-fractie vragen tevens waarom de Minister ervoor
kiest getallen en percentages op te nemen in de beleidsregel. In hoeverre
bestaat het risico dat deze kengetallen, ondanks het feit dat het kabinet
een brede afweging voorstaat, in de praktijk een zwaarder status gaan
krijgen dan beoogd is? Bestaat het risico dat hierbij vergelijkbare taferelen
kunnen ontstaan als bij de beleidsregels inzake de fusietoets?
In antwoord op deze vraag van de SGP-fractie wil ik graag verwijzen naar
mijn antwoorden op eerdere vragen van de VVD- en de SP-fractie. Er is
geen hiërarchie tussen de verschillende criteria evenals de genoemde
percentages, en getallen zullen niet op zichzelf gebruikt worden om een
oordeel te vormen over het naleven van de zorgplichten. Onbedoelde
effecten van deze indicatoren acht ik niet groot, maar kunnen vooraf nooit
uitgesloten worden. Daarom heb ik in de beleidsregel aangegeven dat na
twee jaar zal worden gekeken of de beleidsregel de beoogde werking
heeft.
Voorts vragen de leden van de SGP-fractie hoe de Minister bewerkstelligt
dat daadwerkelijk een integrale afweging wordt gemaakt inzake de
naleving van de zorgplichten nu wezenlijke factoren als het profiel van
opleidingen en instellingen en de kwaliteit van opleidingen geen
expliciete plaats krijgen in de opsommingen. Deze leden hebben de indruk
dat de beleidsregel zich eenzijdig richt op doelmatigheid en arbeidsmarktperspectief en dat andere wezenlijke aspecten ondergesneeuwd dreigen
te raken. Zij wijzen op literatuur (bijvoorbeeld Bronneman-Helmers)
waaruit blijkt dat een beperkt beleidsperspectief tot ongewenste effecten
leidt. In dat licht vragen zij of een explicieter afweging van verschillende
perspectieven nodig is.
Ik onderken dat een bredere afweging dan louter het beoordelen van de
macrodoelmatigheid van het aanbod nodig is. Dit staat in artikel 7 van de
beleidsregel geëxpliciteerd. Naast de macrodoelmatigheid van het aanbod
zal de Minister bij diens besluit over de gevolgen van een negatief oordeel
van de commissie macrodoelmatigheid mbo ook de verwachte gevolgen
van het besluit op de kwaliteit van het opleidingenaanbod in het betreffende verzorgingsgebied, de verwachte gevolgen van het besluit voor de
keuzevrijheid van studenten, de verwachte gevolgen van het besluit voor
de toegankelijkheid van onderwijs voor kansarme groepen en de
verwachte gevolgen van het besluit voor de financiële stabiliteit van de
instelling betrekken. Zoals ik eerder aangaf in het antwoord op de vraag
van de leden van de CDA-fractie zijn er mogelijkheden om – indien dit
nodig blijkt – een pluriform aanbod te behouden door de samenwerking
aan te gaan met vergelijkbare opleidingen in hetzelfde voedingsgebied.
Dit kan bijvoorbeeld door kostbare faciliteiten in gezamenlijkheid aan te
bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 948, nr. 16

15