Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 013

Toekomst financiële sector

Nr. 227

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 november 2019
Tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen is door het lid Snels
(GroenLinks) gevraagd naar de aanpak van leningen aan agrarische
bedrijven door de Rabobank die mogelijk een verhoogd risico hebben
(Handelingen II 2019/20, nr. 8. Items 3 en 6 en Handelingen II 2019/20, nr.
9, items 5 en 9). Ook vroeg hij hoe het toezicht hierop geregeld is. In deze
brief geef ik invulling aan mijn toezegging om mijn licht te laten schijnen
op dit thema.
Hieronder ga ik in op de vraag hoe het toezicht op banken geregeld is, hoe
wordt omgegaan met concentratierisico’s, niet-presterende leningen
(NPL’s), en specifieke aandachtspunten in het toezicht ten aanzien van
duurzaamheids- en landbouwrisico’s. De heer Snels verwees in zijn
inbreng ook naar deze typen risico’s. Over (het toezicht op) individuele
instellingen kan ik mij niet uitlaten.
Toezicht algemeen
Vanaf november 2014 is in Europa het gemeenschappelijke toezichtmechanisme (SSM) van kracht. Binnen het SSM is de ECB eindverantwoordelijk voor het prudentieel toezicht op alle banken in de bankenunie en
direct verantwoordelijk voor het toezicht op significante banken.1 Het
dagelijkse toezicht op significante banken wordt verricht door gezamenlijke toezichtteams waaraan ook toezichthouders van nationale bevoegde
autoriteiten deelnemen. In Nederland is dit DNB. Met het instellen van het
gemeenschappelijk toezicht, is het toezicht op banken aangescherpt en
verder geharmoniseerd in de Eurozone. Daarnaast zijn de kapitaalratio’s
die voor alle banken gelden («pijler 1») sinds de crisis verhoogd. Dit
kapitaal houden banken onder andere aan om eventuele verliezen op
kredieten op te kunnen vangen. Daarmee zijn banken beter bestand tegen
1

kst-32013-227
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Er staan 6 Nederlandse banken onder direct toezicht van het SSM, dit betreft: 1) ABN AMRO
N.V.; 2) Bank Nederlandse Gemeenten N.V.; 3) ING Bank N.V.; 4) Nederlandse Waterschapsbank; 5) Rabobank N.V.; 6) de Volksbank N.V.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 013, nr. 227

1

risico’s, ook wanneer die zich voordoen in specifieke sectoren zoals de
landbouw.
Naast kredietrisico’s dienen banken ook hun concentratierisico’s te
beheersen. Als onderdeel van de jaarlijkse kapitaalbeoordeling van
individuele banken (SREP), beoordelen toezichthouders het risicobeheer
van banken, en nemen daar ook concentratierisico’s in mee. Toezichthouders kunnen op basis van deze SREP onder andere van banken
vereisen dat zij interne processen aanscherpen, of extra eigen vermogen
aanhouden. Dit extra vermogen is instellingspecifiek en wordt ook wel de
«pijler 2» eis genoemd. Daarmee hebben toezichthouders dus mogelijkheden om specifieke risico’s aan te pakken, ook wanneer deze zich
bijvoorbeeld zouden voordoen als gevolg van overmatige concentratie op
de landbouwsector.
Het lid Snels verwees tijdens het debat ook naar systeemrisico’s.
Nationale toezichthouders kunnen vanuit hun rol als macroprudentiële
autoriteit maatregelen nemen om systeemrisico’s te adresseren. Een
bekend voorbeeld is de systeembuffer van 3% die DNB momenteel aan de
drie grootste banken (ING, ABN Amro en Rabobank) oplegt in het kader
van hun systeemrelevantie. De eisen die in Nederland worden gesteld aan
systeembuffers zijn al relatief hoog, onder andere omdat de omvang van
deze banken groot is ten opzichte van het Nederlandse bruto binnenlands
product (bbp). Het kabinet vindt het van belang dat voor grotere en
complexere banken strengere eisen gelden en het toezicht daarop
intensiever is. Met de inwerkingtreding van het herziene kapitaaleisenraamwerk, krijgt DNB vanaf 2021 ook macroprudentiële instrumenten om
een eventueel opbouwend systeemrisico in een bepaalde specifieke
sector te adresseren. Voor de huizenmarkt kent DNB al zo’n bevoegdheid
die zij voor de grootbanken recent ook heeft ingezet. Deze bevoegdheid
wordt dus uitgebreid. De inzet van zulke instrumenten is uiteraard aan
DNB zelf. Overigens geldt ook dat resolutie-autoriteiten, bij hun beoordeling of resolutie in het publiek belang is, bezien in welke mate een bank
kritieke functies vervult in de economie van één of meerdere lidstaten.
Indien dit in het publiek belang is, wordt in resolutie geprobeerd de
continuïteit van deze kritieke functies te waarborgen.
In het algemeen ben ik daarmee van mening dat het kapitaal- en toezichtraamwerk relevante vereisten stelt aan banken, en tevens ruimte biedt aan
toezichthouders om bijvoorbeeld risico’s van overmatige concentratie aan
te pakken.
Specifieke risico’s voor landbouw
Vanwege de aard van bedrijfsvoering is de landbouwsector in het
bijzonder gevoelig voor klimaat- en milieugerelateerde risico’s. Bijvoorbeeld omdat klimaatverandering kan leiden tot veranderende weerspatronen, toenemende water- en grondstoffenschaarste, en verlies aan
biodiversiteit. In het rapport «Op waarde geschat» heeft DNB een
inschatting gemaakt in welke mate Nederlandse financiële instellingen zijn
blootgesteld aan risico’s als gevolg van biodiversiteit of water- en
grondstoffenschaarste. DNB schat in dat de Nederlandse financiële sector
wereldwijd blootstellingen van 97 miljard euro aan de meest waterschaarse gebieden heeft en 56 miljard euro aan de meest kritieke
grondstoffen. Naast deze fysieke risico’s, kunnen ook transitierisico’s in de
landbouwsector de balansen van banken raken. Hierbij valt bijvoorbeeld
te denken aan de transitie naar een duurzame en circulaire economie en
voedselsysteem. Financiële instellingen die relatief veel in de landbouwsector investeren zullen hierop moeten anticiperen. DNB concludeerde in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 013, nr. 227

2

bovengenoemd rapport dat duurzaamheidsbeleid nog niet volledig is
geïntegreerd in de bedrijfsvoering van financiële instellingen.
Net als DNB, ben ik daarom van mening dat duurzaamheidsrisico’s
blijvend dienen te worden geïntegreerd in het risicobeheer van banken
alsmede het toezicht. Ik vind het dan ook een goede stap dat duurzaamheidsrisico’s in de herziening van het kapitaaleisenraamwerk zijn
meegenomen. Zo dient de Europese bankenautoriteit een rapport op te
leveren over hoe duurzaamheidsrisico’s kunnen worden meegenomen in
het toezicht. Verder dienen grote financiële instellingen transparant te zijn
over duurzaamheidsrisico’s die zij lopen. Met de nieuwe wetgeving voor
de Europese toezichthoudende autoriteiten (ESA’s), wordt ook expliciet
mandaat gegeven om mogelijke milieugerelateerde risico’s mee te nemen
in het stresstestregime. DNB werkt reeds verder aan het versterken en
delen van kennis van maatschappelijke en ecologische risico’s. Ook
binnen het platform voor duurzame financiering wordt gekeken hoe
bijvoorbeeld biodiversiteitsverlies risico’s kan vormen voor financiële
instellingen. Ik moedig DNB aan om duurzaamheidsvraagstukken blijvend
te integreren in het toezicht. Juist ook vanwege de sterke mate waarin het
toezicht Europees wordt uitgevoerd, zal ik mij er samen met DNB voor
inzetten dat dit ook op Europees vlak gebeurt.
Voor de financiële stabiliteit is het van belang dat financiële instellingen
de risico’s op hun balans als gevolg van de transitie in kaart brengen. Ik
ben daarnaast van mening dat de financiële sector, net als het gehele
bedrijfsleven, een cruciale rol kan spelen in de energietransitie en de
transitie naar een duurzamere voedselproductie. Financiële instellingen
zullen daarvoor samen met klanten moeten bezien hoe zij een toekomstbestendige bedrijfsvoering kunnen hebben. Dat kan er tevens aan
bijdragen dat financiële instellingen weerbaarder worden tegen veranderingen in de economie.
Aanpak niet-presterende leningen
Uiteraard kunnen banken te maken krijgen met crediteuren die niet, of in
mindere mate, betalingen kunnen doen op hun kredieten, bijvoorbeeld
vanwege economische neergang maar ook als gevolg van bovengenoemde risico’s. Daarom is het van belang dat banken scherp toezien aan
wie zij geld lenen, zodat zij bij tegenweer niet te maken krijgen met een
grote toename van slechte leningen. In dat kader vroeg het lid Snels mij
naar de wijze waarop banken dienen om te gaan met het afschrijven van
niet-presterende leningen (NPL’s). Ook stelde hij dat banken tijdig dienen
af te schrijven op specifieke leningen waar zich zulke verliezen voordoen,
bijvoorbeeld in de landbouw.
Ik deel de mening dat van belang is dat banken tijdig voorzien op leningen
waar zich mogelijk verliezen op voordoen. In de eerste plaats nemen
banken op basis van boekhoudstandaarden voorzieningen om verwachte
verliezen op te vangen. De hoeveelheid voorzieningen die genomen moet
worden, verschilt per lening, en is bijvoorbeeld afhankelijk van eventueel
onderpand en de waarde daarvan. Het is in de eerste plaats aan banken
en hun accountants om eventuele risico’s te identificeren en hierop te
handelen. Ook kan de toezichthouder waar nodig eisen dat extra wordt
voorzien voor specifieke leningen.
Leningen worden als NPL’s aangemerkt wanneer er 90 dagen of langer
geen betaling heeft plaatsgevonden of als terugbetaling van de lening
onwaarschijnlijk lijkt, bijvoorbeeld na een faillissement. Recent zijn er in
het kader van het Europese actieplan voor NPL’s van de Raad maatregelen
genomen om het beheer van NPL’s te verbeteren, nieuwe NPL’s te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 013, nr. 227

3

voorkomen en de opstapeling van verliezen op toekomstige NPL’s te
voorkomen. In mijn brief van februari 2019 bent u hierover uitgebreid
geïnformeerd.2 Zo zijn er richtsnoeren aangenomen waarin is vastgelegd
hoe banken NPL’s kunnen voorkomen en, als deze zich toch voordoen, hoe
hiermee door banken moet worden omgegaan. Ook verwacht de ECB van
banken dat hogere voorzieningen worden genomen op leningen die NPL
worden. Verder ligt in het kapitaaleisenraamwerk vast dat nieuwe
leningen die NPL worden binnen een vaste termijn volledig worden
gedekt. Met deze maatregelen wordt voorkomen dat in de toekomst
verliezen zich blijven opstapelen, zonder dat daarop adequaat wordt
voorzien. Hoewel de oorsprong van het NPL-actieplan lag in de
problemen door een stijging van NPL’s als gevolg van economische
neergang in de nasleep van de financiële crisis, zijn de maatregelen uit het
actieplan ook nadrukkelijk genomen om de opbouw van toekomstige
NPL’s te voorkomen. Daarmee dragen ze er ook aan bij dat wanneer NPL’s
zich opbouwen door nieuwe risico’s, bijvoorbeeld als gevolg van
klimaatverandering, er voldoende en tijdig op wordt voorzien of
afgeschreven.
Tot slot
Ik ben van mening dat de afgelopen jaren belangrijke stappen zijn gezet
om banken weerbaarder te maken tegen economische schokken en zo ook
tegen eventuele risico’s als gevolg van klimaatverandering of de transitie
naar een duurzamere economie. Tegelijkertijd blijft het van belang dat
banken en toezichthouders waakzaam blijven voor deze nieuwe risico’s,
ook als deze zich voordoen door overmatige concentratie op specifieke
sectoren zoals de landbouw.
Ten aanzien van duurzaamheidsrisico’s en transitierisico’s zie ik ruimte om
verdere stappen te blijven zetten. Tot mijn tevredenheid neemt DNB hierin
wereldwijd een leidende rol, onder andere via het Network for Greening
the Financial System (NGFS). Ik blijf mij er samen met DNB voor inzetten
dat duurzaamheidsrisico’s verder in het Europees toezicht op financiële
instellingen worden geïntegreerd.
Los van deze risico’s dient de financiële sector ook een rol spelen in de
transitie naar een duurzame economie. Dat kan door samen met klanten
te bezien hoe zij hun bedrijfsvoering toekomstbestendig kunnen
vormgeven. Dat draagt er tevens aan bij dat financiële instellingen
weerbaarder zijn tegen veranderingen in onze economie.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra

2

Kamerstuk 21 501-07, nr. 1571.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 013, nr. 227

4