Dr. L. van Leeuwen & drs. N. van Hasselt

Huidige stand van kennis
in de wetenschap
over het effect van
alcoholreclame op drinkgedrag

Opdrachtgever:
Financiering:
Auteurs:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Mw. dr. L. van Leeuwen (lleeuwen@trimbos.nl)
Mw. drs. N. van Hasselt (nhasselt@trimbos.nl)

14 september 2017

AANLEIDING
Tijdens het Algemeen Overleg alcohol en tabak in de Tweede Kamer (15-2-2017)
constateerde de Tweede Kamer dat er al veel onderzoek over de effecten van
alcoholreclame beschikbaar is dat zou moeten worden meegenomen in beleid. De
staatssecretaris heeft toen toegezegd om “alles rond het vraagstuk wat alcoholreclame
doet en op welke groepen het invloed heeft, mee te nemen”. De concrete toezegging
luidt: Voor de Kamer wordt de beschikbaarheid van onderzoek naar de effecten van
alcoholreclame op jongeren nagegaan en tevens of nieuw onderzoek geëntameerd moet
worden. Reden voor het ministerie om het Trimbos-instituut opdracht te geven tot een
kennissynthese over de effecten van alcoholreclame.
In deze notitie beschrijft het Trimbos-instituut de huidige stand van kennis in de
wetenschap over het effect van alcoholreclame op drinkgedrag. Daarna wordt beschreven
hoe de internationale wetenschappelijke gemeenschap op dit moment aan hetzelfde
vraagstuk werkt. Ten slotte beschrijft het Trimbos-instituut welke vervolgactiviteiten
ondernomen zullen worden om bij te dragen aan het verzamelen en creëren van kennis
over het effect van alcoholreclame op drinkgedrag.

HUIDIGE STAND VAN KENNIS IN DE WETENSCHAP OVER HET
EFFECT VAN ALCOHOLRECLAME OP DRINKGEDRAG
De Tweede Kamer veronderstelt terecht dat er wetenschappelijke studies uitgevoerd zijn
naar het verband tussen blootstelling aan alcoholreclame en drinkgedrag in jongeren en
jongvolwassenen. In een aantal systematische reviews (Anderson, Chisholm, & Fuhr,
2009; Gupta, Pettigrew, Lam, & Tait, 2016; D. Jernigan, Noel, Landon, Thornton, &
Lobstein, 2017; Scott, Muirhead, Shucksmith, Tyrrell, & Kaner, 2017; Smith & Foxcroft,
2009) waarin in totaal ruim 40 gepubliceerde studies zijn bekeken, is een positief
verband gevonden tussen blootstelling aan vormen van alcoholreclame en gestimuleerd
drinkgedrag, zoals een verhoogde kans op initiatie van alcoholgebruik, op alcohol
bingedrinken, en op positieve intenties om alcohol te drinken.
Deze resultaten van systematische reviews tonen aan dat er overtuigend
wetenschappelijk bewijs bestaat voor een verband tussen blootstelling aan
alcoholmarketing en gestimuleerd drinkgedrag. Echter, de betrokken onderzoekers doen
geen uitspraak over het bestaan van een causaal verband, dus dat alcoholmarketing de
oorzaak is van of een effect heeft op gestimuleerd drinkgedrag. De reden hiervoor is dat
de onderzoeksmethoden die tot op heden gebruikt zijn zich niet lenen om een uitspraak
te doen over het bestaan van een causaal verband.
Studies die opgezet zijn volgens een randomised controlled trial (RCT) verzamelen het
sterkste bewijs voor het bestaan van causale verbanden (Smith & Foxcroft, 2009). In een
RCT naar het effect van alcoholmarketing op gestimuleerd drinkgedrag zouden jongeren
op basis van toeval blootgesteld worden aan alcoholreclame (experimentele groep) of
2

niet (controlegroep). Vervolgens wordt het drinkgedrag gevolgd en bekeken of het
drinkgedrag van de blootgestelde groep verschilt van de niet-blootgestelde groep.
Dergelijke RCTs naar het effect van alcoholmarketing op gestimuleerd drinkgedrag zijn
tot op heden nooit uitgevoerd. Dit vanwege de ethische bezwaren om in het kader van
onderzoek jongeren bloot te stellen aan de potentiële schadelijke effecten van
alcoholmarketing (Smith & Foxcroft, 2009). Daarnaast is het praktisch onmogelijk om
een controlegroep samen te stellen die niet blootgesteld wordt aan alcoholmarketing,
aangezien jongeren in hun leven regelmatig blootgesteld worden aan alcoholmarketing
(D. H. Jernigan, 2010).
De conclusie is dat er geen onderzoek naar de effecten van alcoholreclame op het
drinkgedrag van jongeren beschikbaar is.
Echter, bij afwezigheid van RCTs kan een oorzakelijk verband ook worden aangetoond
door de beschikbare studies en resultaten te toetsen aan de zogenaamde Hill criteria
(Hill, 1965). Wanneer de studies en resultaten aantoonbaar aan deze criteria voldoen,
kan een causaal verband worden vastgesteld. Hierna worden deze Hill criteria nader
toegelicht alsook de eerdere toepassing ervan op het gebied van tabaksreclame.

DE HILL CRITERIA
De Hill criteria omvatten criteria waaraan resultaten van wetenschappelijke studies naar
het verband tussen twee variabelen (bijv. alcoholmarketing en drinkgedrag) moeten
voldoen, om te kunnen spreken van een causaal verband tussen deze twee variabelen.
Zo zijn de Hill criteria eerder gebruikt om met onderzoek zicht te krijgen op causale
verbanden tussen roken en het ontstaan van psychoses (Gurillo, Jauhar, Murray, &
MacCabe, 2015), tussen meeroken en het ontstaan van diabetes (Faggiano & Allara,
2014), tussen voedselmarketing en eetgedrag (Cairns, Angus, Hastings, & Caraher,
2013; Norman, Kelly, Boyland, & McMahon, 2016) en tussen tabaksreclame en beginnen
met roken (DiFranza, 2006). Kortom, in de wetenschappelijke literatuur worden de Hill
criteria veelvuldig toegepast en geaccepteerd om bij afwezigheid van RCTs causale
verbanden tussen variabelen aan te tonen (Faggiano & Allara, 2014).
Vanwege de overlap met de huidige vraag van de Tweede Kamer, gaan we hier nader in
op hoe de Hill criteria gebruikt zijn voor het vaststellen van een causaal verband tussen
tabaksreclame en het beginnen met roken door kinderen (DiFranza, 2006). In deze
studie hebben onderzoekers de resultaten van beschikbare studies verzameld en bekeken
of er aan de zes Hill criteria voldaan werd. Als er sprake zou zijn van een causaal
verband dan moesten beschikbare studies kunnen aantonen:
1. Dat de blootstelling aan tabaksreclame plaatsvindt voordat er gestart wordt met
roken.
2. Dat blootstelling aan tabaksreclame de kans verhoogt dat kinderen beginnen met
roken.
3

3. Dat meer blootstelling aan tabaksreclame leidt tot een hogere kans dat kinderen
beginnen met roken (er is een dosis-response relatie).
4. Dat deze hogere kans (zie punt 3) met robuust onderzoek is vastgesteld. Dat wil
zeggen, met verschillende onderzoeksmethoden, in verschillende onderzoeksgroepen,
voor verschillende vormen van reclame en na het in acht nemen van andere
relevante factoren.
5. Dat er een wetenschappelijk plausibel mechanisme is, waarmee verklaard kan worden
hoe tabaksreclame leidt tot beginnen met roken.
6. Dat er geen andere verklaring is voor het wetenschappelijke bewijs dan dat
tabaksreclame leidt tot het beginnen met roken.
De onderzoekers hebben per criterium alle beschikbare studies gezocht en geanalyseerd.
Zij konden per criterium aantonen dat de beschikbare wetenschappelijke evidentie aan
dat criterium voldoet. Daardoor kon geconcludeerd worden dat blootstelling aan
tabaksreclame het beginnen met roken door kinderen veroorzaakt.

DE HILL CRITERIA TOEPASSEN OP ALCOHOLMARKETING EN
DRINKGEDRAG
Bovenstaand voorbeeld laat zien, dat voor het vaststellen van een causaal verband
tussen twee variabelen zoals alcoholmarketing en drinkgedrag, een aantal uitgebreide
systematische reviews van studies nodig is.
Het goede nieuws is dat ook internationaal de vraag leeft of er een effect is van
alcoholreclame op het drinkgedrag van jongeren en jongvolwassenen. Op dit moment
wordt onder leiding van the Geisel School of Medicine at Dartmouth (USA) alle
beschikbare wetenschappelijke evidentie over het verband tussen alcoholreclame en
drinkgedrag door jongeren en jongvolwassenen verzameld. Vervolgens wordt deze
evidentie gebundeld in systematische reviews en meta-analyses en getoetst aan de Hill
criteria. De verwachting is dat de reeks van meta-analyses en systematische reviews
eind 2018 afgerond zullen zijn. De resultaten zullen worden gepubliceerd in een
wetenschappelijk tijdschrift.
Ook het Trimbos-instituut is gevraagd om aan dit initiatief deel te nemen. Hierdoor kan
het Trimbos-instituut in een vroeg stadium de beschikking hebben over actuele en
internationaal gedragen wetenschappelijke kennis over het verband tussen
alcoholmarketing en drinkgedrag. Deze kennis kan na afronding van de reeks
onderzoeken vertaald worden naar een Nederlandse kennissynthese. Naar verwachting
kan dan antwoord worden gegeven op de vraag wat het effect is van blootstelling aan
reclame op drinkgedrag.

4

REFERENTIES
Anderson, P., Chisholm, D., & Fuhr, D. C. (2009). Effectiveness and cost-effectiveness of
policies and programmes to reduce the harm caused by alcohol. The Lancet,
373(9682), 2234–2246. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(09)60744-3
Cairns, G., Angus, K., Hastings, G., & Caraher, M. (2013). Systematic reviews of the
evidence on the nature, extent and effects of food marketing to children. A
retrospective summary. Appetite, 62, 209–215.
https://doi.org/10.1016/j.appet.2012.04.017
DiFranza, J. R. (2006). Tobacco Promotion and the Initiation of Tobacco Use: Assessing
the Evidence for Causality. Pediatrics, 117(6), e1237–e1248.
https://doi.org/10.1542/peds.2005-1817
Faggiano, F., & Allara, E. (2014). Passive smoke exposure and type-2 diabetes: is it time
for action? Endocrine, 47(2), 348–350. https://doi.org/10.1007/s12020-014-0430-8
Gupta, H., Pettigrew, S., Lam, T., & Tait, R. J. (2016). A systematic review of the impact
of exposure to internet-based alcohol-related content on young people’s alcohol use
behaviours. Alcohol and Alcoholism, 51(6), 763–771.
https://doi.org/10.1093/alcalc/agw050
Gurillo, P., Jauhar, S., Murray, R. M., & MacCabe, J. H. (2015). Does tobacco use cause
psychosis? Systematic review and meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 2(8), 718–
725. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(15)00152-2
Hill, A. B. (1965). The Environment and Disease: Association or Causation? Proc R
SocMed., 58(5), 295–300.
Jernigan, D. H. (2010). The extent of global alcohol marketing and its impact on youth.
Contemporary Drug Problems, 37(1), 57–90.
https://doi.org/10.1177/009145091003700104
Jernigan, D., Noel, J., Landon, J., Thornton, N., & Lobstein, T. (2017). Alcohol marketing
and youth alcohol consumption: a systematic review of longitudinal studies
published since 2008. Addiction, 112, 7–20. https://doi.org/10.1111/add.13591
Norman, J., Kelly, B., Boyland, E., & McMahon, A.-T. (2016). The Impact of Marketing
and Advertising on Food Behaviours: Evaluating the Evidence for a Causal
Relationship. Current Nutrition Reports, 5(3), 139–149.
https://doi.org/10.1007/s13668-016-0166-6
Scott, S., Muirhead, C., Shucksmith, J., Tyrrell, R., & Kaner, E. (2017). Does IndustryDriven Alcohol Marketing Influence Adolescent Drinking Behaviour? A Systematic
Review. Alcohol and Alcoholism (Oxford, Oxfordshire), 52(1), 84–94.
https://doi.org/10.1093/alcalc/agw085
Smith, L. A., & Foxcroft, D. R. (2009). The effect of alcohol advertising, marketing and
portrayal on drinking behaviour in young people: systematic review of prospective
cohort studies. BMC Public Health, 9(1), 51. https://doi.org/10.1186/1471-2458-951

5