Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 000 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012

Nr. 181

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 april 2012
Met deze brief geef ik aan welke wijzigingen ik in de instandhoudingssubsidie voor rijksmonumenten per 2013 wil invoeren.
De instandhoudingssubsidie is in 2006 van start gegaan. De eerste drie
jaar was er sprake van ondervraag: er bleef budget over. In 2009 ging het
budget voor het eerst op en in 2010 en 2011 was er overvraag; in 2011
moest 80% van de aanvragen worden afgewezen. Vanuit het veld en
vanuit de Tweede Kamer was er veel kritiek op deze gang van zaken. Het is
niet prettig voor monumenteneigenaren als een subsidieregeling
onvoorspelbaar is en het onzeker is of je de gevraagde subsidie krijgt.
Bovendien doet een eigenaar een investering voor een subsidieaanvraag
(voor het laten opstellen van een bouwkundig inspectierapport en een
meerjarenonderhoudsplan), die na afwijzing voor niets blijkt te zijn. Ik heb
de overvraag van de laatste jaren laten analyseren door onderzoeksbureau Arcadis in samenwerking met bureau Hylkema Consultants1. Er
zijn twee mogelijkheden:
– De overvraag is een «hobbel» die na verloop van tijd uitvlakt. In dat
geval kan een kleine reparatie van de instandhoudingssubsidie
volstaan om de regeling meer voorspelbaar te maken.
– De overvraag is een «berg»: in dat geval is ook de komende jaren het
beschikbare budget ontoereikend om in de vraag te voorzien. Er is dan
een fundamentele herziening nodig van de instandhoudingssubsidie
om eigenaren meer zekerheid te bieden.

1

De onderzoeksrapporten Evaluatie Brim
2011 (d.d. 26 juli 2011) en Advies aan OCW
over een effectieve subsidieregeling voor
onderhoud van rijksmonumenten (d.d.
18 januari 2012) zijn op 30 januari jongstleden
aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstukken II 2011/12, 33 000 VIII, nr. 170).

kst-33000-VIII-181
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Uit de analyse bleek dat er sprake is van een berg. Een fundamentele
verandering is nodig: de subsidies moeten slimmer worden verdeeld om
meer eigenaren te bedienen, zodat de regeling voorspelbaar, rustig en
robuust wordt. In dat verband wil ik dat eigenaren ook meer zelf gaan
betalen. De instandhoudingssubsidie is louter bedoeld voor sober
onderhoud en daarom zal ik de maximale subsidies naar beneden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

1

bijstellen. Een ander probleem van de huidige regeling is dat er weinig
maatwerk mogelijk is en ook dat wil ik oplossen. Conform de wens van de
Tweede Kamer kunnen monumenten met technische urgentie gehonoreerd worden. Tot slot streef ik naar een eenvoudige, generieke regeling
met zo weinig mogelijk rompslomp. Dit resulteert in de volgende zeven
uitgangspunten:
1. De eigenaar gaat meer zelf betalen;
2. Meer maatwerk bij het bepalen van de maximale subsidie;
3. Meer voorspelbaarheid;
4. Technische urgentie: ook monumenten in slechte staat kunnen
subsidie aanvragen;
5. Meer beheersbaarheid: vastgestelde budgetten voor groen en
archeologie;
6. Aparte strategie voor kerken;
7. Meer eenvoud.
De belangrijkste wijzigingen in de instandhoudingssubsidie
Vooraf
De rijksoverheid wil iedereen die een rijksmonument in bezit heeft,
stimuleren om zijn bezit goed te onderhouden en te restaureren wanneer
dat nodig is. Immers, goed onderhouden rijksmonumenten bewaren de
verhalen van vroeger en dragen die over op jongere generaties. Daar
bovenop zijn onze goed onderhouden molens, kerken, kastelen, forten
enzovoorts een toeristische trekpleister en werkt de monumentenzorg als
een economische motor in de bouw. Ik wil daarom goed en planmatig
onderhoud van rijksmonumenten stimuleren. Daarbij sluit ik geen
categorieën monumenten of eigenaren uit van instandhoudingssubsidie
(met uitzondering van woonhuizen; net als in de afgelopen Brim1
periode). Het niet uitsluiten van categorieën wordt ook bepleit door de
FIM (Federatie Instandhouding Monumenten).
Uit de evaluatie van het Brim blijkt dat de instandhoudingssubsidie zijn
doelstelling bereikt: het stimuleert planmatig onderhoud, waarmee grote
en dure restauraties worden beperkt, uitgesteld of zelfs voorkomen. Op de
lange termijn is dat economisch voordeliger en het is beter voor het
monument. Echter, door de onvoorspelbaarheid van de regeling verliest
deze aan effectiviteit. Het budget voor de instandhoudingssubsidie is de
komende periode 2013–2018 € 291 mln, mede door integratie van het
budget voor groen erfgoed. Het budget in de beginjaren 2006–2011
bedroeg € 269 mln inclusief € 19 mln voor het provinciefonds. Het aantal
aanvragers is dusdanig gestegen dat het budget op een andere manier
verdeeld moet worden.
1. Eigenaar gaat meer zelf betalen
Ik ga de eigen verantwoordelijkheid van de eigenaren meer centraal
stellen: eigenaren zullen zelf meer eigen geld bij moeten leggen en/of op
zoek moeten gaan naar andere financieringsbronnen. De subsidiepercentages gaan omlaag: in de nieuwe instandhoudingsregeling zal de eigenaar
50%, dus de helft van de subsidiabele instandhoudingskosten zelf moeten
gaan betalen (nu zijn de subsidiepercentages 60% en 65%).
2. Meer maatwerk bij het bepalen van de maximale subsidie

1
Besluit Rijkssubsidiering Instandhouding
Monumenten (Kamerstuk 32 156, nr. 33)

Ik wil dat er meer maatwerk geleverd gaat worden bij het bepalen van het
maximaal te verkrijgen subsidiebedrag. Dat is nu € 65 000,- voor kerken
en € 30 000,- voor overige monumenten (voor een periode van zes jaar).
Het nadeel hiervan is dat een groot object hieraan niet genoeg heeft en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

2

voor een klein object is het juist weer ruim, zodat er ook werkzaamheden
kunnen worden opgevoerd die qua onderhoud niet direct noodzakelijk
zijn.
Het voorstel is om voortaan van de herbouwwaarde (HBW) uit te gaan. De
herbouwwaarde is gekoppeld aan de grootte van het object en aan de
rijkheid (ornamenten, interieur). Hoe groter en hoe rijker gedecoreerd, hoe
hoger de HBW en daarmee de maximaal subsidiabele kosten. Volgens het
adviesrapport van Arcadis en Hylkema is 0,5 % van de HBW per jaar
voldoende voor sober onderhoud. De eigenaar betaalt de helft (0,25%)
daarvan zelf en kan dus maximaal 0,25% van de HBW van zijn object per
jaar aan subsidie ontvangen.1 Vooral voor grote objecten is dit een
financiële vooruitgang, aangezien hiermee meer maatwerk wordt
geleverd en zij een hogere subsidie kunnen ontvangen dan met de
huidige vaste maxima.2 Behalve meer maatwerk levert dit ook een
versobering van de plannen op. Grote restauraties zijn bij een gemiddelde
investering van 0,5% van de herbouwwaarde per jaar vrijwel niet meer
mogelijk. Voor restauraties kan een eigenaar een aanvraag indienen bij de
provincie of een laagrentende lening bij het NRF aanvragen (zie mijn brief
van 16 september 2011 hierover, Kamerstukken II,2010/11 32 156, nr. 31).
Voor molens blijft het maximale subsidiebedrag € 30 000,-. Uit eigen
onderzoek blijkt dat 0,5% van de herbouwwaarde te weinig is om ze te
onderhouden. Molens hebben immers bewegende onderdelen en slijten
daardoor meer dan «gewone» monumenten.
3. Meer voorspelbaarheid

1
Een eigenaar van een object met een
herbouwwaarde van € 1 mln ontvangt dus
maximaal 0,50 % * 1 000 000 * 50% * 6 =
€ 15 000,- voor een periode van zes jaar.
2
Dit is conform het uitgangspunt van mijn
brief van 23 september 2011. (Kamerstuknummer 33 000 VIII, nr. 6), waarin ik aankondigde dat ik een goede spreiding van
subsidies belangrijk vind. Met meer maatwerk
worden de subsidies goed gespreid over de
grote, kleine, sobere en rijk gedecoreerde
monumenten.
3
De verwachte subsidievraag is gebaseerd op
beredeneerde aannames; deze zijn door
diverse betrokkenen als betrouwbaar
aangemerkt. Via de Subsidieregeling
Instandhouding Monumenten kan ik, indien
blijkt dat er een structurele afwijking in de
aannames zit, tussentijds de regeling
aanpassen.
4
Deze prioritering is conform mijn brief aan
de Kamer van 23 september 2011 (Kamerstuknummer 33 000 VIII, nr. 6).
5
Deze grens is opgesteld conform de
rijksbrede USK-normering, waar bij subsidiebedragen boven de € 125 000,- andere regels
gelden dan bij bedragen daaronder. Een
subsidiebedrag van € 125 000,- komt neer op
een HBW van 8,3 mln. Bij groen en archeologie gaat de grens gelden van boven de
€ 250 000,- subsidiabele kosten (wat bij 50%
eigen bijdrage neerkomt op hetzelfde
subsidiebedrag).

Het totale budget voor de komende zes jaar komt naar verwachting
behoorlijk overeen met de verwachte subsidievraag over zes jaar.3 De
kans dat een aanvraag wordt gehonoreerd is dus groot. Omdat nooit met
100% zekerheid valt te voorspellen wie wanneer aanvraagt, zullen er van
jaar tot jaar wel verschillen optreden. Er zal een golfbeweging ontstaan:
sommige jaren kan er sprake zijn van minder aanvragen, andere jaren kan
er een overvraag optreden. Er dient een systeem voorhanden te zijn dat
kan worden gebruikt in het geval van overvraag in enig jaar. Loting is
ongewenst, daarom is gekozen voor het volgende prioriteringssysteem.
Werelderfgoed en professionele behoudsorganisaties krijgen voorrang.4
Daarna zijn kleinere aanvragers aan de beurt. Werelderfgoed verdient die
positie omdat het rijk een speciale verantwoordelijkheid heeft voor deze
buitencategorie monumenten. Professionele organisaties met veel
rijksmonumenten in bezit en veel deskundigheid in huis krijgen administratieve lastenverlichting en meer vrijheid om de subsidie naar eigen
inzicht te verdelen. Om als professionele behoudsorganisatie erkend te
worden, moet de organisatie aan kwaliteitscriteria voldoen. Deze criteria
worden dit jaar ontwikkeld. De wijze van aanwijzing van die organisaties
en de criteria waaraan zij getoetst worden, zullen worden opgenomen in
een ministeriële regeling. Met het Brim 2013 vervallen de aanwijzingen
van de huidige organisaties voor monumentenbehoud.
In het geval van overvraag wordt het restbudget (nadat Werelderfgoed en
professionele organisaties zijn bediend) verdeeld over kleine aanvragen
en grote objecten (boven een HBW van € 8,3 mln),5 waarbij in beide
gevallen de prioriteringsregel geldt: kleintjes eerst (de laagste begrotingen
hebben voorrang).
Zoals gezegd is de regeling gericht op sober en doelmatig onderhoud.
Door de laagste begroting voorrang te geven, wordt de aanvrager
gestimuleerd een sobere begroting in te dienen om zoveel mogelijk kans
op subsidie te maken. Dat deze aanpak werkt, is gebleken bij de Brim
aanvragen 2012, waarbij hetzelfde verdeelprincipe geldt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

3

4. Technische urgentie: geen uitsluitingmonumenten in slechte of
matige staat
Het advies van de onderzoekers van Arcadis en Hylkema is om slechte en
matige monumenten uit te sluiten van instandhoudingssubsidie. Ik neem
dit advies niet over om de volgende twee redenen:
1. De Tweede Kamer heeft meermalen aangedrongen om technische
urgentie zwaar te laten wegen bij de verdeling van middelen bij
overvraag. Ik houd daarom de regeling open voor technisch urgente
gevallen, ondanks het advies in het onderzoeksrapport om monumenten in slechte of matige staat uit te sluiten van de regeling. Door
de sobere opzet van de nieuwe regeling zullen eigenaren van
monumenten in slechte staat hun aanvraag in de meeste gevallen
gehonoreerd krijgen.
2. Bovendien is het uitvoeringstechnisch een lastige zaak om de grens
te trekken tussen monumenten in slechte tot matige en in redelijke tot
goede staat.
5. Beter beheersbaar: vastgestelde budgetten voor archeologie en
groen
Arcadis en Hylkema pleiten – met de groene sector zelf – voor een
vastgesteld budget voor groen erfgoed. Dat neem ik over en het budget
bepaal ik op € 5 mln. Het bedrag is gebaseerd op een schatting, omdat
het niet goed mogelijk bleek om precies te bepalen hoeveel geld nodig is
voor sober onderhoud van de groene (onderdelen van) monumenten. Het
budget voor archeologie blijft € 0,8 mln. Deze subsidie wordt benut voor
het tegengaan van verval, zoals het voorkomen van erosie en herstellen
van onze grafheuvels en hunebedden.
Er is voor deze categorieën geen maximum: eigenaren kunnen gewoon
onderhoudsplannen indienen en de RCE zal de subsidiabele kosten
bepalen, op basis van een leidraad. Eigenaren van groen en archeologie
betalen ook 50% van de subsidiabele kosten zelf. Ik kies voor deze
systematiek omdat er voor groen en archeologie geen grondslag voor
subsidie is vergelijkbaar met de herbouwwaarde. De leidraad wordt een
bijlage bij de ministeriële regeling.
6. Kerkenstrategie

1
CIO-K staat voor Interkerkelijk Contact in
Overheidszaken – Kerkelijke Gebouwen.

De kerken vormen een speciale groep monumenten, niet alleen wegens
hun rijke historie en belang voor het erfgoed, ook door hun relatieve
grootte (onder de 40 grootste gebouwde monumenten in Nederland
bevinden zich 35 kerken). Met de methode HBW is te zien dat ca 50% van
het beschikbare Brimbudget nodig is voor ongeveer 3800 kerken (van de
27 000 monumenten die in aanmerking komen voor Instandhoudingssubsidie). Ik heb overlegd met het CIO-K1 om te bekijken hoe de instandhoudingssubsidie het meest effectief onder kerken kan worden verdeeld.
Een groot probleem bij de kerken is de toenemende leegstand en de
prognose van functieverlies van kerken in de komende jaren. Vanuit de
kerkenkoepel kwam het verzoek om samen de discussie te stimuleren
over wat er met die leegstaande gebouwen moet gebeuren. Welke kerken
houden hun religieuze functie, en voor welke kerken moet een andere
oplossing worden gezocht? Het beleid is en blijft om beeldbepalende
kerken in stand te houden. Op verzoek van de kerkenkoepel wil ik, samen
met de kerkenorganisaties, alle mogelijke oplossingen in geval van een
leegstaande kerk bespreekbaar maken. In geval van leegstand is herbestemming natuurlijk wenselijk maar in uiterste gevallen, zo vragen de
kerkelijke organisaties, moet ook sloop bespreekbaar zijn. Ik vind het heel
belangrijk dat kerken een bestendige functie hebben of krijgen. Om die
reden vraag ik bij een subsidieaanvraag een verklaring van de kerkei-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

4

genaar (religieus en niet-religieus) dat er sprake is van bestendig gebruik
voor de zesjarige planperiode. Op die manier krijgen kerken met een
bestendige functie meer kans op subsidie.
Het Brim 2013 heeft voor kerken nog het volgende voordeel: voor
kerkgenootschappen wordt het ook mogelijk om de status van professionele monumentenorganisatie te krijgen, mits ze aan de criteria voldoen.
7. Meer eenvoud
Nederland heeft een rijk bestand aan monumenten: molens, kerken,
kastelen, dorpspompen, begraafplaatsen, stadparken, boerderijen,
woonhuizen, klein en groot, oud en nog ouder, van steen, hout, riet,
beton, met bomen, gazon of waterpartij: kortom, een enorme verscheidenheid. Ook de eigenaren zijn heel verschillend: particulieren, stichtingen, bedrijven. Enerzijds wil ik recht doen aan de rijke gevarieerdheid
van de monumenten en hun eigenaren, anderzijds wil ik een eenvoudige,
uitvoerbare en goed uit te leggen regeling, met niet teveel uitzonderingen
en met zo weinig mogelijk bureaucratie. Binnen dat kader heb ik geprobeerd zoveel mogelijk recht te doen aan de monumenten, zonder te
vervallen in al te veel uitzonderingen, afwijkende regels, verschillende
categorieën etc. Iedereen hetzelfde subsidiepercentage van 50% past
hierin. Ook het prioriteren gebeurt steeds op dezelfde manier: eerst
werelderfgoed, dan professionele monumentenorganisaties en dan de
kleine aanvragen.
De termijn van de instandhoudingssubsidie blijft ongewijzigd: 6 jaar. Voor
eigenaren wordt het indienen van een aanvraag eenvoudiger en minder
formeel. Ten eerste kan dit straks naar verwachting digitaal. Ten tweede
wordt de regel «wie het eerst komt, het eerst maalt» afgeschaft: eigenaren
kunnen in een bepaalde periode van enkele maanden indienen. Dus geen
race naar het loket meer. Na de sluitingsdatum vindt de beoordeling en de
verdeling plaats op basis van de criteria.
Omdat ik een eenvoudige regeling nastreef met voor iedereen hetzelfde
subsidiepercentage van 50%, gaan decentrale overheden er op vooruit;
deze krijgen nu 30% van de subsidiabele kosten.
Over zes jaar wil ik de maatregelen evalueren. Tot die tijd zal ik de regeling
in principe niet wijzigen, tenzij er een structureel verschil blijkt te zijn
tussen de gehanteerde aannames en de werkelijkheid. Daarmee kom ik
tegemoet aan de roep uit het veld om niet elk jaar aan de regeling te
sleutelen.
Ik ben gaarne bereid om u deze nieuwe systematiek van de instandhoudingssubsidie toe te lichten door een ambtelijke technische briefing voor
de Tweede Kamer te organiseren.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

5

Bijlage 1

Onderzoeksrapporten
In 2011 heb ik twee onderzoeken laten uitvoeren naar het Brim door
bureau Arcadis in samenwerking met bureau Hylkema Consultants. Deze
rapporten zijn op 30 januari naar de Tweede Kamer verstuurd (Kamerstukken II 2011/12, 33 000 VIII, nr. 170).
1. Evaluatie Brim 2011
De evaluatie die in het voorjaar 2011 is uitgevoerd had als hoofdvraag:
bereikt de instandhoudingssubsidie zijn doel? Het doel van de instandhoudingssubsidie is om eigenaren van monumenten te stimuleren tot
planmatig onderhoud van hun pand. De gedachte daarachter is dat
planmatig onderhoud de grote en dure restauraties beperkt of zelfs
overbodig maakt. De instandhoudingssubsidie is bedoeld voor die 90%
van de rijksmonumenten die in redelijke tot goede staat verkeren.
Monumenten in slechte tot matige staat moeten eerst gerestaureerd
worden, voordat een beroep op instandhoudingssubsidie kan worden
gedaan, zo is de bedoeling.
Uit de evaluatie komt naar voren dat de Brim-filosofie door het veld breed
wordt onderschreven. Eigenaren geven aan een attitudeverandering te
hebben ondergaan: men is inderdaad planmatiger gaan instandhouden.
Bij een subsidieaanvraag moet immers een zesjarenplan worden
meegezonden. Restauraties worden hierdoor inderdaad beperkt of
uitgesteld, wat op de langere termijn economisch voordelig is.
Echter, het bereik van de regeling wordt deels teniet gedaan door:
i.
De grote overvraag in de laatste jaren, waardoor het voor een
eigenaar onvoorspelbaar werd of men wel of geen subsidie zou
krijgen, terwijl voor de aanvraag van een subsidie wel is geïnvesteerd, o.m. het (laten) opstellen van een inspectierapport en een
onderhoudsplan.
ii.
Het lotingsysteem dat in 2011 moest worden toegepast. Op deze
verdeelwijze was veel kritiek.
iii.
De voor eigenaren als ingewikkeld beoordeelde systematiek en de
steeds wisselende maximale subsidiabele kosten.
De regeling geeft een onrustig beeld: de eerste drie jaren was er een grote
ondervraag; de laatste drie jaren een grote overvraag. De grote overvraag
is deels veroorzaakt doordat de maximale subsidiabele kosten voor kerken
tussentijds zijn verhoogd voor een periode van drie jaar. Daarvoor is
gekozen vanwege de onderuitputting in eerdere jaren en vanwege de
door de Kamer gevoelde noodzaak voor het oplossen van een kerkenprobleem. Dit maakte het voor kerken in een minder goede staat mogelijk een
aanvraag met ingrijpender werkzaamheden of zelfs een restauratie
gefinancierd te krijgen. Daarnaast willen eigenaren soms meer werkzaamheden uitvoeren dan strikt noodzakelijk is, en is de instandhoudingssubsidie populairder geworden.
Ik heb hieruit geconcludeerd dat de instandhoudingssubsidie als
instrument zijn doel bereikt en dus gehandhaafd moet blijven. De
effectiviteit moet echter beter. De nieuwe instandhoudingssubsidie per
2013 zou de eigenaar meer zekerheid moeten bieden, zich moeten
beperken tot onderhoud (geen restauraties mogelijk maken), minder
ingewikkeld zijn, en een rustiger, stabieler beeld moeten geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

6

2. Advies aan OCW over een effectieve subsidieregeling voor
onderhoud van rijksmonumenten
In het vervolgonderzoek hebben de onderzoekers van Arcadis en Hylkema
een voorspelling gedaan over het aantal aanvragen voor de jaren 2013 en
verder. Die houdt in dat het aantal aanvragen, met de huidige verdeelsystematiek, ook de komende jaren (veel) hoger zal zijn dan het beschikbare
budget.
Het adviesrapport heeft OCW goed inzicht gegeven in de verschillende
draaiknoppen die er zijn om de subsidie effectiever en voorspelbaarder te
maken en tevens binnen budget te blijven. Het rapport geeft ook een
aantal aanbevelingen voor nader onderzoek om te kijken hoe zaken in de
praktijk uitpakken. In januari en februari is in samenwerking met het veld
daar uitvoering aan gegeven. Er is in relatief korte tijd veel werk verzet en
veel kennis vergaard en ik ben blij dat het veld zo ruimhartig heeft willen
meedenken.
Achtereenvolgens zal ik op de verschillende adviezen reageren.
Advies Arcadis: gebruik de herbouwwaarde als verdeelinstrument
In samenwerking met de koepels voor de kerken, de molens, de kastelen
en enkele aangewezen organisaties voor monumentenbehoud is
onderzocht hoe de herbouwwaarde als verdeelinstrument in de praktijk
uitpakt. Voor het gebouwde erfgoed is gekeken of dit tot reallocatie van
middelen leidt in vergelijking met de instandhoudingssubsidie. Middels
regressie analyse is gekeken hoe het verband is tussen herbouwwaarde
en instandhoudingssubsidie. Daarbij zij opgemerkt dat de instandhoudingssubsidie niet één op één te vertalen is als onderhoudsbehoefte.
Immers, met een vast bedrag aan MSK (maximale Subsidiabele Kosten)
kan een eigenaar daar naar toe werken en kan bijvoorbeeld ook restauratiewerk worden meegenomen.
Uit de regressieanalyse blijkt, dat er voor de kerken een logaritmisch
verband lijkt te zijn. Bij deze analyse zijn de subsidies Brim 2009–2011
gebruikt. Deze aanvragen zijn vervolgens berekend via de HBW methode.
Daaruit bleek dat kleinere kerken via deze berekening minder subsidie
zouden krijgen en de heel grote kerken veel minder aanvragen dan uit de
HBW berekening verondersteld mag worden. Dat wil zeggen dat de
subsidies van de kleine kerken rondom de lijn van de 0,5% HBW zweven
en dat, naarmate de kerken groter worden, de subsidies onder de lijn van
0,5% HBW komen. Daarom heb ik er voor gekozen om de lijn van 0,5%
HBW als maximum te hanteren. Kleine en middelgrote kerken zullen dan
naar verwachting aanvragen indienen tot dit maximum, de echt heel grote
kerken zullen er naar verwachting wat onder gaan zitten.
Bij molens is geen verband tussen de herbouwwaarde en de gevraagde
instandhoudingssubsidies 2006–2011. Dat molens niet voldoende hebben
aan 0,5% van de HBW is ook duidelijk. Dit is goed verklaarbaar: molens
zijn werkende machines, die veel slijten. Ze zijn onderhoudsintensiever
dan de rest van het gebouwde erfgoed. Daarom heb ik ervoor gekozen om
voor molens te blijven werken met Maximale Subsidiabele Kosten van
€ 60 000,-, waardoor de netto maximale subsidie bij een eigen bijdrage
van 50% hetzelfde blijft als in de huidige regeling: € 30 000,-.
Advies Arcadis: sluit de slechte en matige monumenten uit van subsidie
Het advies is om rijksmonumenten die in slechte of matige staat verkeren,
uit te sluiten van subsidie. Dit heb ik getest op uitvoerbaarheid en daaruit
bleek dat het lastig is. De definiëring van de grens tussen matig en redelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

7

is moeilijk te leggen: wat doen we met een object waarvan het dak slecht
is, maar de fundering goed? Daarbij kan het niet aanpakken van relatief
kleine zaken bij een monument grote gevolgen hebben.
Er is van verschillende kanten herhaaldelijk op aangedrongen om de
technische urgentie van een monument mee te laten spelen bij de
prioritering. Dat is echter niet uitvoerbaar. Het is wel mogelijk om per
monument de technische noodzaak en urgentie van ingrepen vast te
stellen, maar erop prioriteren is in het Brim niet mogelijk. Dit komt
allereerst door het subjectieve karakter van technische urgentie.
Daarnaast, wat heeft meer prioriteit: een kerk met een lekkend dak in
Brabant of een Drentse boerderij met een slecht fundament? En zo’n
afweging moet dan worden gemaakt ten aanzien van honderden
aanvragen in onderling verband. Dit is op zich al zeer lastig uitvoerbaar,
maar praktisch onmogelijk in de beperkte periode waarin de beoordelingen moeten plaatsvinden. Prioriteren op technische noodzaak gaat dus
niet. Wat wel kan is de instandhoudingssubsidie open houden voor alle
monumenten, in elke staat van onderhoud en dat doe ik. Concluderend
neem ik dit advies niet over omdat het lastig uitvoerbaar is en omdat het
tegen de wens van de Tweede Kamer in gaat. Omdat in de nieuwe
soberder regeling eigenaren van monumenten een grote kans hebben dat
hun aanvraag wordt gehonoreerd, is aan een dergelijke prioriteitsstelling
ook minder behoefte.
Advies Arcadis: sluit monumenten die een fiscale bron zijn uit van
subsidie
De bedoeling van dit advies is om rijksmonumenten die een fiscale bron
zijn, waarin gewoond of gewerkt wordt, uit te sluiten van subsidie.
Immers, deze eigenaren kunnen het onderhoud ook fiscaal aftrekken (van
de IB respectievelijk de Vpb). Arcadis en Hylkema wijzen er in hun rapport
al op dat dit voor sommige groepen onwenselijk kan zijn, omdat juist de
combinatie van fiscale aftrek met instandhoudingssubsidie ervoor zorgt
dat bijvoorbeeld grote groene complexen als Kasteel Middachten
behouden blijven. Uitzonderingen zouden dus mogelijk moeten zijn op de
regel om fiscaal uit te sluiten, wat het er niet eenvoudiger maakt.
Narekening van het financiële effect wees uit dat dit een veel kleinere
besparing van subsidiemiddelen oplevert dan aanvankelijk werd
verondersteld. Bovendien is het moeilijk controleerbaar of een object kan
worden aangemerkt als fiscale bron. Ook zijn er monumenten die op
grond van de Wet Natuurbeheer fiscale voordelen hebben. Dat betekent
dat er op drie soorten fiscaliteit zou moeten worden gecontroleerd: IB,
VpB en Wet Natuurbeheer, wat het nog complexer maakt. Daarbij zijn
rechtsvormen steeds meer vloeibaar: binnen een week kan een BV zijn
veranderd in een stichting en vice versa. Ook kunnen eigenaren hun bezit
splitsen in een BV en een stichting.
Dit advies neem ik niet over wegens de complexe technische uitvoerbaarheid en de relatief geringe financiële opbrengst.
Advies Arcadis: stel een vastgesteld budget in voor groen erfgoed en voor
archeologie
Dit advies is overgenomen.
Advies Arcadis: prioriteer bij overvraag op Werelderfgoed, technische
urgentie en professionele organisaties
Dit advies wordt overgenomen wat betreft Werelderfgoed en professionele organisaties. Prioriteren op technische urgentie is, zoals hiervoor
opgemerkt, praktisch niet uitvoerbaar. Dit advies neem ik dan ook niet
over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

8

Bijlage 2

Financiering van de monumentenzorg
1. Historie financiering monumentenzorg
In de jaren negentig werd de restauratieachterstand op 40% van de totale
monumentenvoorraad becijferd. Veel eigenaren, gemeenten en
monumentenorganisaties trokken krachtig aan de bel bij het rijk. Onder
leiding van toenmalig minister d’Ancona werd het Strategisch Plan voor
de Monumentenzorg gelanceerd. De centrale doelstelling was het
terugdringen van de restauratieachterstand van 40% naar 10%.
Vervolgens is er tussen 1995 en 2010 veel incidenteel geld door achtereenvolgende kabinetten gestoken in de monumentenzorg, teneinde de
restauratieachterstand te verminderen. In 2010 was de restauratieachterstand teruggedrongen tot circa 10% van het monumentenbestand. Dat
houdt in dat momenteel meer dan 90% van het bestand in goede staat is
(een goed casco heeft) en dat minder dan 10% in slechte staat is (een
slecht casco heeft). Dat was conform de kabinetsdoelstelling: een
restauratiebehoefte van 10% wordt beschouwd als een «normale
werkvoorraad», die nodig is om het ambachtelijke restauratievak te
behouden. In totaal zijn er circa 61 500 rijksmonumenten.
Mede om al die rijksmonumenten die net gerestaureerd waren in die staat
te behouden is in 2006 het Brim (Besluit rijkssubsidiëring instandhouding
monumenten) van start gegaan. Het Brim stelde drie soorten financiering
beschikbaar voor eigenaren van rijksmonumenten:
– een Restauratiefonds-hypotheek tot maximaal € 300 000,-: dit is een
laagrentende lening bij het Nationaal Restauratiefonds, met name
bestemd voor de circa 34 500 particuliere eigenaren van woonhuizen.
– een grondslag voor restauratiesubsidie in artikel 43 (nu art. 35 Brim
2011), bestemd voor de circa 27 000 niet-woonhuismonumenten.
Steeds wanneer de opeenvolgende kabinetten incidentele middelen
beschikbaar stelden voor het restaureren van rijksmonumenten, werd
dit artikel als grondslag gebruikt voor een incidentele restauratiesubsidieregeling.
– een instandhoudingssubsidie, bestemd voor de circa 27 000 nietwoonhuismonumenten. Het doel van de instandhoudingssubsidie was
om al die rijksmonumenten die de afgelopen jaren met veel geld
waren gerestaureerd en daardoor goede staat verkeerden, in die staat
te behouden. Met deze subsidie werden zowel onderhoudswerkzaamheden als kleine deelrestauraties (partieel herstel) gerealiseerd.
In de eerste zes Brimjaren zijn de volgende bedragen beschikt:
Bedrag in 2006–2011
Restauratiehypotheken
Restauratieregeling
Instandhoudingssubsidie
Totaal

€ 60 mln
€ 236 mln
€ 269 mln
€ 565 mln

In de beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg (2009) staat dat er
structureel restauratiebudget nodig is om niet opnieuw in een situatie van
restauratieachterstand te komen. Op dat moment was er nog geen
structureel budget, immers: de restauratiesubsidiegrondslag in artikel 43
van het Brim werd alleen incidenteel benut, wat een grillig verloop van de
restauratiemarkt tot gevolg had. Vanaf 2012 is er wel structureel geld
beschikbaar, met twee structurele regelingen voor de financiering van
restauraties (zie mijn brief van 16 september 2011 (Kamerstukken II
2010/11, 32 156, nr. 31):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

9

–

–

de provinciale restauratiesubsidieregelingen: jaarlijks wordt € 20 mln
beschikbaar gesteld door de provincies, welk bedrag door het rijk
aangevuld («gematcht») wordt tot een totaal van jaarlijks € 40 mln.
Jaarlijks wordt er € 17 mln gestort in het Revolving Fund bij het NRF,
tot een totaal van € 100 mln. Eigenaren van andere monumenten dan
woonhuizen met restauratieplannen kunnen daarvoor een laagrentende lening krijgen voor hun plan. Dit is de zogenoemde
Restauratiefonds-hypotheek-plus, deze geldt voor bedragen tot een
maximum van € 2,5 mln.

2. Financieel stelsel
Het financiële stelsel in de monumentenzorg werkt momenteel als volgt.
Er zijn circa 61 500 rijksmonumenten, waarvan circa 34 500 woonhuismonumenten en circa 27 000 niet-woonhuismonumenten (kerken, molens,
kastelen, buitenplaatsen, forten, historische parken, begraafplaatsen, etc.).
De woonhuismonumenten zijn uitgesloten van subsidie. Deze groep
eigenaren kan haar onderhoudskosten fiscaal aftrekken en kan bovendien
gebruik maken van een laagrentende lening1 bij het Nationaal Restauratiefonds: de zogenaamde Restauratiefonds-hypotheek. De gedachte
daarachter is dat in ieder geval de groep woonhuiseigenaren voldoende
financiële draagkracht bezit om rente en aflossing te kunnen betalen. Deze
Restauratiefonds-hypotheek heeft een maximum van € 300 000,-.
Overigens staat deze vorm van financiering open voor alle categorieën
monumenten, dus ook de niet-woonhuizen. Woonhuiseigenaren beoordelen de combinatie van fiscale aftrek met de mogelijkheid van een
Restauratiefonds-hypotheek als klantvriendelijk: de procedures zijn kort en
de administratieve lasten zijn laag.
De groep eigenaren van niet-woonhuismonumenten kan, in geval van een
restauratiebehoefte of achterstallig onderhoud, een aanvraag indienen
voor een laagrentende lening bij het NRF of een aanvraag indienen bij de
betrokken provincie voor een restauratiesubsidie. Voor een bijdrage in het
onderhoud kan deze groep Instandhoudingssubsidie aanvragen.
3. Investeren in monumenten loont
In 1994 werd voor het eerst met het rapport Rekenen met monumenten
(Nationale Investeringsbank) aangetoond dat rijksinvesteringen in de
monumentenzorg lonen: de looncomponent bij investeren in monumentenzorg is 60% versus 49% in de nieuwbouw. Elke subsidie-euro leidt tot
neveninvesteringen die 2,5 maal zo groot zijn als het subsidiebedrag zelf
(het multiplier effect) en elke subsidie-euro wordt volledig terugverdiend
(in de vorm van belastingopbrengsten, spinn off naar toerisme en
bedrijfsleven), zo blijkt uit het vervolgrapport Verder rekenen met
monumenten (NIB, 1994).
Regelmatig worden er vervolgonderzoeken gedaan om na te gaan of het
multipliereffect en het terugverdieneffect nog steeds aanwezig zijn en in
welke mate. Uit het rapport Investeren in monumenten (NRF, 2010) blijkt
over de economische effecten van de investeringen in de monumentenzorg door de rijksoverheid in de periode 1995–2009 het volgende:
– De multiplier op subsidies bedraagt gemiddeld 3,2
– De multiplier op fiscale aftrek en Restauratiefonds-hypotheken
bedraagt gemiddeld 3,5
– Het gemiddelde terugverdieneffect is direct circa 100% (97% bij
subsidies; 106% bij fiscale aftrek en Restauratiefonds-hypotheken)
1
De rente bij het NRF ligt 5% onder de
marktrente met een minimum van 1,5%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

10

–

Het gemiddeld terugverdieneffect op investeringen in de monumentenzorg volgens macro-economische doorrekening door het CPB
bedraagt 150%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VIII, nr. 181

11