Stand van zaken ondervoeding bij ouderen
in het medisch, sociaal en publiek domein
Februari 2021

Borging Ondervoeding (Thuiswonende)
Ouderen op een Kruispunt

Voorwoord

Voorwoord

Inhoud

De Stuurgroep Ondervoeding heeft op verzoek van het ministerie van VWS in het kader
van het project Borging Ondervoeding (Thuiswonende) Ouderen op een Kruispunt
(BOTO-X) de stand van zaken ten aanzien van preventie, screening en behandeling van
ondervoeding bij (thuiswonende) ouderen in het medische, sociale en publieke domein
in kaart gebracht. Eind 2022 wordt een nieuw overzicht met de dan actuele stand van
zaken gemaakt.

Belangrijkste bevindingen
Ondervoeding bij ouderen
Prevalentie
Thuiswonende ouderen
Ziekenhuizen
Verpleeghuizen
Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Publiek en sociaal domein
Ziekenhuizen
Eerstelijn en zorg thuis
Verpleeghuizen
Vervolg

Preventie speelt zich met name af in het publieke en sociale domein, waarbij de oudere
en zijn omgeving zelf het initiatief nemen. Screening en behandeling vinden plaats
wanneer zich een zorgvraag voordoet en komt zowel in het sociale domein als de zorg
voor. Behandeling vindt plaats in het zorgdomein. In dit overzicht zijn prevalentiecijfers
opgenomen. Helaas zijn er geen recente data gepubliceerd. Data zijn wel beschikbaar
via de LASA dataset. Op verzoek kunnen deze data gebruikt worden om recente
prevalentiecijfers te verkrijgen. De Stuurgroep Ondervoeding heeft het ministerie van
VWS geadviseerd deze op te vragen.
De afgelopen jaren heeft de Stuurgroep Ondervoeding in de verschillende domeinen
projecten uitgevoerd. Het resultaat van deze projecten waren samenhangende sets
instrumenten die als halffabrikaat beschikbaar zijn op onder andere de website van de
Stuurgroep Ondervoeding. Voor het maken van dit overzicht zijn de volgende bronnen
gebruikt: (a) literatuur, (b) enquêtes onder groepen zorgprofessionals ten behoeve van
andere projecten, (c) websitegebruik, (d) informatie uit circa 35 interviews die voor het
project BOTO-X zijn afgenomen bij zorgprofessionals, koepelorganisaties van
zorgprofessionals, kennisinstituten in de zorg en het sociale domein, ouderen- en
patiëntenorganisaties.
In dit overzicht geven we eerst de belangrijkste bevindingen, dan volgen
prevalentiecijfers per domein en tot slot gaan we in op het gebruik van instrumenten in
de zorg, het publieke en sociale domein en waar men in de praktijk tegenaan loopt.

-2-

3
5
6
6
7
8
9
9
11
14
17
18

De belangrijkste bevindingen

De belangrijkste bevindingen
De bevindingen zijn afkomstig uit verschillende bronnen: literatuur, enquêtes onder groepen zorgprofessionals en
cliënten ten behoeve van andere projecten, websitegebruik en hetgeen als algemeen beeld naar voren is
gebracht in circa 35 interviews die voor het project BOTO-X zijn gehouden.

Prevalentie
De data over de prevalentie van ondervoeding bij ouderen zijn over het algemeen verouderd. Op basis van
algemeen gebruikte prevalentiepercentages waren in 2016 265.000-375.000 ouderen ondervoed, waarvan er
ongeveer 100.000 zorg thuis [1] kregen. Daarnaast waren van alle ouderen die werden opgenomen in het
ziekenhuis minimaal 200.000 ouderen ondervoed.
Of de prevalentiecijfers de laatste jaren zijn gedaald ten gevolge van het ingezette beleid is niet onderzocht.
De verwachting is dat prevalentiecijfers stijgen omdat ouderen langer zelfstandig thuis wonen. Ook is de
verwachting dat het aantal ouderen met ondervoeding stijgt onder invloed van de het toenemende aantal
ouderen.
Ook de huidige COVID-19 pandemie lijkt bij te dragen aan de stijging van de prevalentie.

2016
Thuiswonend
265.000-375.000 ouderen zijn
ondervoed, waarvan 100.000 zorg
thuiskregen
Ziekenhuis
Van alle ouderen is minimaal 200.000
ouderen ondervoed.

Gebruik instrumenten publiek en sociaal domein
Publiek en sociaal domein
Naar het gebruik van instrumenten in de verschillende domeinen is weinig onderzoek gedaan. Wel is het
gebruik af te leiden uit bijvoorbeeld het aantal bezoekers van relevante websites, het aantal bestelde
brochures en ingevulde zelftesten.
In het publieke domein spelen het Voedingscentrum en KBO/PCOB een belangrijke rol. Zij verwijzen naar de
website www.goedgevoedouderworden.nl, waarop veel informatie over ondervoeding bij ouderen is te vinden,
waaronder het uitvoeren van simpele zelftests.
Uit focusgroepen met ouderen en interviews met professionals is gebleken dat ouderen zich lang niet altijd
bewust zijn van de gevolgen van een slechtere voedingstoestand. Ze vinden het dan ook niet nodig om met
de adviezen aan de slag te gaan. Dit vraagt extra inzet en afstemming van alle betrokken professionals.
In het sociale domein is er beperkt aandacht voor ondervoeding. Bij Movisie, hét kennisinstituut voor het
sociale domein, is ondervoeding geen thema. Ook zijn er geen toolkits of richtlijnen voor bijvoorbeeld de
thuiszorg in het sociale domein waarin ondervoeding kan worden opgenomen.
[1] Met zorg thuis wordt bedoeld zorg die (wijk-)verpleegkundigen en verzorgenden thuis leveren en valt onder de Zvw. Voor de herziening
van de langdurige zorg werd de term thuiszorg gebruikt voor alle zorg en ondersteuning die thuis werd geleverd.

-3-

Weinig onderzoek naar gebruik van
instrumenten in publiek en sociaal
domein.
Ouderen zijn zich niet altijd bewust
van de gevolgen van een slechtere
voedingstoestand.
Er is beperkte aandacht voor
ondervoeding in het sociale domein.

De belangrijkste bevindingen
Gebruik instrumenten zorg
Zorg
De afgelopen jaren zijn verschillende toolkits en (multidisciplinaire) richtlijnen over screenen en behandelen van
ondervoeding ontwikkeld. Er is geen onderzoek bekend over het gebruik van deze toolkits en richtlijnen.
Voor artsen en verpleegkundigen is het screenen en inzetten van vervolgacties niet vanzelfsprekend. Daarvoor
zijn verschillende redenen: een slechte voedingstoestand is geen reden voor het inschakelen van de arts of
verpleegkundige, het is druk en over het algemeen is er sprake van handelingsverlegenheid. Dit geldt ook bij
professionals in het sociale domein.
Verpleegkundigen en verzorgenden zijn minder bekend met de beschikbare informatie en instrumenten op de
website van de Stuurgroep Ondervoeding, zo blijkt uit verschillende (focusgroepen en interviews. Ook sluit de
informatie niet altijd aan bij hun behoefte en/of het opleidings-/werkniveau.
Wijkverpleegkundigen en POH’ers lopen (nog steeds) aan tegen schotten in de zorg. Als er snel gehandeld moet
worden om bijvoorbeeld een maaltijdvoorziening te regelen of ondersteuning te bieden bij de maaltijd(-bereiding),
dan is het lastig te regelen.
Diëtisten vinden dat ze vaak te laat in consult worden gevraagd, waardoor het lastiger is om met gewone
voedingsmiddelen te voorzien in de behoefte aan eiwit en energie.

Geen onderzoek bekend over het
gebruik van toolkits en richtlijnen.

Voor artsen en verpleegkundigen is
het screenen en inzetten van
vervolgacties niet vanzelfsprekend.

Implementatie en borging
Samenwerking tussen de verschillende disciplines en domeinen kan beter. Omdat voeding onderdeel uitmaakt
van basiszorg, is het elkaar tijdig vinden een noodzakelijk basisvoorwaarde voor goede zorg.
Na afronding van een project is er geen plan voor vervolg om het product of de werkwijze onder de aandacht te
brengen, ondersteuning te bieden bij implementatie lokaal en/of te volgen wat er verder mee gebeurt, zodat
anderen er van kunnen leren.
Beschikbare informatie is niet of slechts summier terug te vinden op websites die professionals raadplegen.
De aandacht voor ondervoeding lijkt te verslappen, zowel op beleidsniveau als in de praktijk.

Samenwerking tussen de
verschillende discplines en domeinen
kan beter.

De aandacht voor ondervoeding lijkt te
verslappen, zowel op beleidsniveau
als in de praktijk.

-4-

Ondervoeding bij ouderen

Ondervoeding bij ouderen
Eind 2011 bracht de Gezondheidsraad het adviesrapport
‘Ondervoeding bij ouderen’ uit [2]. De Gezondheidsraad heeft
onderzoek in kaart gebracht over de omvang van het probleem, de
beste methode om ondervoeding vast te stellen en de beste
behandeling. De Gezondheidsraad concludeerde toen al dat gedegen
wetenschappelijk onderzoek nodig is om inzicht te krijgen in de omvang
van het probleem en de meest effectieve aanpak ervan. Bijna tien jaar
later, is onderzoek dat antwoord geeft op met name de vraag over de
omvang van het probleem niet uitgevoerd.
De afgelopen jaren is internationaal veel onderzoek gedaan naar
ondervoeding bij ouderen en het ontstaan ervan. Steeds duidelijker
wordt dat (risico op) ondervoeding geen eenvoudig zorgprobleem is,
maar vele oorzaken kent. De signalering en behandeling is net zo
veelzijdig en dient op de ouderen te zijn afgestemd.
In 2018 is vanuit het internationale project MaNuEL een rapport
(toolbox MaNuEL) gepubliceerd met evidence-based anbevelingen
voor het verbeteren van de zorg aan ouderen met
(risico op) ondervoeding.
Is malnutrition a problem in older persons?
Malnutrition is widespread among older people and associated
with severe health and functional problems, accompanied by
reduced quality of life for the individual as well as increased
health care costs for societies. It is thus an important public
health concern to avoid malnutrition as much as possible and
implement effective strategies to tackle this problem.
[2] Dossier Ondervoeding bij Ouderen
In deze figuur zijn de determinanten weergegeven die het risico op
ondervoeding bij ouderen vergroten en uiteindelijk via voedingsproblemen en
voedingstekorten leiden naar ondervoeding.

-5-

Prevalentie

Wat is de situatie in Nederland?
Jarenlang is Nederland door andere Europese landen als koploper gezien als het gaat om de aanpak van
ondervoeding. Helaas zijn in het MaNuEL rapport geen gegevens meegenomen over de Nederlandse situatie,
omdat recente gegevens ontbreken. De aandacht voor ondervoeding lijkt te verslappen, zowel op beleidsniveau
als in de praktijk. Er is geen recent onderzoek gedaan naar de prevalentie van ondervoeding bij ouderen, wel zijn
cijfers van een aantal jaren geleden beschikbaar. Ook over het gebruik van instrumenten in de verschillende
domeinen (zorg, sociaal en publiek domein) is nauwelijks iets bekend. Daarom presenteren we gegevens van
bijvoorbeeld het aantal bezoekers op relevante websites aangevuld met ervaringen uit de praktijk.

Prevalentie
De prevalentie van ondervoeding is in alle sectoren van de Nederlandse gezondheidszorg hoog. Gemiddeld is één
op de vier tot vijf patiënten in ziekenhuizen, zorginstellingen en zorg thuis ondervoed. Risicogroepen zijn kwetsbare
ouderen, chronisch zieken, oncologische patiënten, patiënten die een grote operatie ondergaan en patiënten met
een ernstig trauma.
Prevalentiecijfers uit verschillende onderzoeken zijn echter niet goed met elkaar te vergelijken, omdat gebruik is
gemaakt van verschillende (gevalideerde) instrumenten of afkappunten die specifiek voor een doelgroep of situatie
zijn ontwikkeld. Bovendien zijn dit geen recente data.

Thuiswonende ouderen (zorg, sociaal en publiek domein)
Naar de prevalentie van ondervoeding in de thuissituatie is weinig onderzoek gedaan. In 2012 is een grote groep
thuiswonende ouderen gescreend met de SNAQ65+ tijdens de griepprik [3]. In deze groep stijgt de prevalentie
ondervoeding met de leeftijd van 8 tot 23% bij de groep ≥ 85 jaar, dit zijn in 2016 ongeveer 375.000 ouderen. De
prevalentie is hoger bij ouderen met zorg thuis en varieert tussen 30-40%, afhankelijk van de leeftijd. In 2016
ontvingen volgens Actiz 270.000 ouderen zorg thuis [4], dit betekent dat 81.000 – 108.000 ouderen naar verwachting
ondervoed zijn.

[3] In 2012 is een grote groep thuiswonende ouderen gescreend met de SNAQ65+
[4] Infographic Ouderenzorg nu en in de toekomst

-6-

Naar schatting zijn in 2016 265.000 375.000 thuiswonende ouderen
ondervoed.

Prevalentie
Uit het LASA cohort van thuiswonende ouderen (Longitudinal Aging Study Amsterdam) steeg de prevalentie van
ondervoeding met de leeftijd tot 21% in de oudste leeftijdsgroep, dit zijn meer dan 265.000 ouderen.
Er zijn geen cijfers bekend over de laatste jaren waarin het overheidsbeleid is gericht op langer thuis wonen. De
verwachting is dat de prevalentie van ondervoeding bij ouderen toeneemt, juist omdat ze langer thuis wonen. Ook
de huidige COVID-19 pandemie lijkt bij te dragen aan de stijging van de prevalentie van ondervoeding, omdat
ouderen minder hulp ontvangen doordat zij angstig zijn om mensen binnen te laten of door overbelasting van
zorgpersoneel.

Ziekenhuizen
In de periode 2007 - 2015 was screening op ondervoeding bij opname in het ziekenhuis een verplichte
kwaliteitsindicator in de basisset voor medisch specialistische zorg. In 2016 zijn de screeningsresultaten bij opname
van ruim 550.000 patiënten uit dertien ziekenhuizen over deze periode geanalyseerd. Gemiddeld heeft 15% van de
patiënten op de eerste opnamedag de screeningsuitslag ‘ondervoed’, met een spreiding van 2 tot 38% afhankelijk
van het opnemend medisch specialisme.

-7-

De prevalentie van ondervoeding
stijgt met de leeftijd tot 21% in de
oudste leeftijdsgroep.

38% van de ouderen heeft bij opname
in het ziekenhuis op de afdeling
geriatrie de screeningsuitslag
ondervoed’.
Gemiddeld is 15% van patiënten bij
opname in het ziekenhuis ondervoed.

Prevalentie
Er is geen uitsplitsing naar leeftijd bekend op andere afdelingen. Van alle ziekenhuisopnames waren in 2017
1.308.210 mensen 65 jaar of ouder [5]. Het is te verwachten dat de prevalentie bij ouderen hoger is dan het
gemiddelde van alle leeftijden. Uitgaande van 15% ondervoede patiënten is de verwachting dat minimaal 200.000
ouderen per jaar bij opname in het ziekenhuis in een slechte voedingstoestand zijn [6].

Verpleeghuizen
Sinds 2004 wordt in Nederland de prevalentie van ondervoeding gemeten als onderdeel van de Landelijke
Prevalentiemeting Zorgproblemen (LPZ). De gemiddelde prevalentie van ondervoeding in de sector Wonen, zorg en
welzijn (verpleeg- en verzorgingshuizen) is 19,4%. In 2016 woonden er ongeveer 110.000 ouderen in
verpleeghuizen. Daarmee is de inschatting dat 22.000 bewoners destijds ondervoed waren. Aan de LPZ neemt nog
steeds een aantal instellingen deel, maar de cijfers zijn niet meer landelijk beschikbaar.

[5] Ziekenhuisopnamen naar leeftijd en geslacht.
[6] Het totaal aantal opnamen is niet gelijk aan het totaal aantal opgenomen vrouwen en mannen; mensen kunnen ook meerdere keren per jaar
opgenomen worden.

-8-

Naar schatting waren in 2016 22.000
van de bewoners in het verpleeghuis
ondervoed.

Gebruik instrumenten en aandachtspunten

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Publiek en sociaal domein
Gebruik instrumenten
Sinds 2016 richt de Stuurgroep Ondervoeding zich op thuiswonende ouderen en mantelzorgers met het project
‘Goed gevoed ouder worden’ (GGOW). Doel van het project is de bewustwording en kennis over ondervoeding bij
(pre)kwetsbare, zelfstandig wonende ouderen en hun mantelzorgers te vergroten, zodat zij zelf tijdig kunnen ingrijpen
en ondervoeding kunnen voorkomen. Hiervoor zijn onder andere een website en zelftests ontwikkeld. De test ‘Hoe
eet ik nu?’ is te gebruiken door de oudere, mantelzorger of samen met de ouderenadviseur. De zelftest laat zien of er
één of meerdere risicofactoren voor ondervoeding aanwezig zijn.
Het vermoeden is dat ouderen die de zelftest invullen vragen hebben over goede voeding en de voedingstoestand in
relatie tot ouder worden. Niet bekend is wat de ouderen doen als vervolg op de risicosignalering.
Wijkverpleegkundigen en POH melden dat ouderen zich niet bewust zijn van de gevolgen van ondervoeding.
Ouderen kunnen informatie over ondervoeding vinden op verschillende websites, zoals www.voedingscentrum.nl,
www.kbo-pcob.nl en www.thuisarts.nl [7]. Deze websites verwijzen na enige algemene informatie naar de website
www.goedgevoedouderworden.nl.
De website www.stuurgroepondervoeding.nl voorziet met ruim 60.000 bezoekers, voornamelijk zorgprofessionals, in
een behoefte. De website www.goedgevoedouderworden.nl wordt steeds beter gevonden, ook via andere websites.

[7] Van www.thuisarts.nl zijn geen gegevens over het aantal bezoekers ontvangen.

-9-

In de periode april 2017 – februari
2019 zijn ruim 26.000 zelftesten ‘Hoe
eet ik nu?’ ingevuld.
Hieruit blijkt dat er risico op het
ontstaan van ondervoeding is bij:
81% van de ouderen van 65 -74
jaar;
86% in de groep 75 -84 jaar;
96% bij ouderen ouder dan 85
jaar.

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
De bijbehorende interventie GGOW is erkend door en opgenomen in het
Loket Gezond Leven van het RIVM. In 2019 is de interventie op de
website van het RIVM 962 keer bekeken en tot 16 december 2020 1040
keer. De erkenning van de interventie loopt in 2021 af en dient een
vervolg te krijgen.
Op de website van het kennisinstituut voor het sociale domein Movisie is
geen informatie over ondervoeding te vinden. Ook op Beter Oud, website
voor ouderen en professionals in het sociale domein, is de informatie
summier. De Stuurgroep Ondervoeding is beperkt in de mogelijkheden om
alle beschikbare informatiekanalen te benutten en voorzien deze nog niet
regelmatig van nieuwe content.

Expertgroep diëtisten
In het kader van GGOW is een expertgroep opgericht met ongeveer 85 diëtisten verspreid over het land.
Deze diëtisten zijn geschoold door de Stuurgroep Ondervoeding en hebben handvatten gekregen voor het
geven van voorlichting aan ouderen en zorgprofessionals. De meeste diëtisten werden voor deze
voorlichting gevraagd door andere zorgprofessionals, zoals huisartsen, POH’ers, wijkverpleegkundigen of
fysiotherapeuten. Daarnaast werden zij benaderd door ouderenbonden, gemeentes of vanuit initiatieven in
de wijk. Financiering van deze activiteiten is een knelpunt.

Voedingspaspoort
Het Voedingspaspoort, gericht op samenwerking tussen de verschillende domeinen met de oudere in de
regierol, is in 2018 ontwikkeld in drie regio’s. Het Voedingspaspoort is ook een handvat voor de oudere om
afspraken in vast te leggen over transmurale voedingszorg.
Na de pilot is één regio bezig met uitbreiding van het project naar andere stadsdelen. In enkele andere
regio’s is men, voor zover bekend, gestart met een transmuraal ondervoedingsproject, waarbij gebruik wordt
gemaakt van de handleiding. Het is niet bekend waarom er niet meer gebruik van wordt gemaakt.

- 10 -

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Aandachtspunten
Uit het literatuuronderzoek en de interviews die zijn gehouden met verschillende partijen komt het volgende naar
voren:
(Risico op) ondervoeding is een minder bekend probleem bij veel ouderen, mantelzorgers, ouderenadviseurs en
huishoudelijke hulpen. Op relevante websites is geen (toegankelijke) informatie te vinden toegespitst op
specifieke groepen.
In het sociale domein kunnen verschillende zorgprofessionals een rol spelen. Hiervoor is een gericht plan nodig
op het gebied van onderwijs, instrumentontwikkeling en onderlinge afstemming.
In het actieplan van de Taskforce ‘Gezond eten met ouderen’ zijn verschillende acties geadviseerd die geen
vervolg hebben gekregen, zoals een landelijke campagne gericht op ouderen om het risico op ondervoeding
bekend te maken.
Diëtisten betrokken bij GGOW zijn verspreid door het land beschikbaar om professionals en ouderen te scholen.
Het ontbreekt echter aan voldoende (financiële) middelen om dit veelvuldig te doen en bekendheid te genereren.
Na afronding van een pilotproject, zoals het Voedingspaspoort en GGOW, is er geen plan voor een vervolg.

Ziekenhuizen
Gebruik instrumenten
Vanaf 2006 tot 2017 was het screenen met een screeningsinstrument van
patiënten bij opname op ondervoeding verplicht op grond van de
kwaliteitsindicator screening van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).
Ziekenhuizen maken gebruik van de SNAQ of MUST als gevalideerd
screeninginstrument. De IGJ heeft geconcludeerd dat screenen goed
geïntegreerd is in het opnamegesprek en het EPD en dat nog langer uitvragen
niet nodig is.
Uit de resultaten van de kwaliteitsindicator behandeling van ondervoeding, die
tot 2021 wordt uitgevraagd, blijkt dat gemiddeld 60% van de patiënten een
adequate voedingsbehandeling krijgt. De ontwikkelde instrumenten voor de
vervolginterventie zijn breed geïmplementeerd. De multidisciplinaire richtlijn
ondervoeding [8] is hieraan ondersteunend.

[8] Multidisciplinaire richtlijn ondervoeding

- 11 -

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
De aandacht voor ondervoeding krijgt een vervolg in de toenemende aandacht voor gezonde voeding – met
voldoende energie en eiwit – in het ziekenhuis voor patiënten, medewerkers en bezoekers. Onlangs hebben elf
ziekenhuizen de intentie uitgesproken deel te nemen aan ‘Goede zorg proef je’, een voorschot op de doelstellingen
over gezonde voeding in ziekenhuizen in het Nationaal Preventieakkoord.

Poli geriatrie
Op de poli geriatrie vindt sinds 2014 ook een verplichte screening plaats. Een belangrijke reden is dat het
ondervoedingsprobleem al ontstaat in de periode vóór opname. Bovendien is door een steeds kortere
ligduur de periode tijdens opname (te) kort om ondervoeding effectief te behandelen. Verschuiving van de
ondervoedingszorg naar de polikliniek was een logische en noodzakelijke stap. De indicator vraagt alleen óf
er gescreend wordt en niet de uitkomst van deze screening. Er zijn daarom geen prevalentiecijfers
ondervoeding bekend van de poli geriatrie.
Methode van screening (screening poli geriatrie, 2019):
61 ziekenhuizen (82%) screenen met de MNA(-SF);
5 ziekenhuizen (8%) screenen met de voedingstoestandmeter (percentage (ongewild) gewichtsverlies
en BMI);
7 ziekenhuizen kiezen voor een combinatie van verschillende screeningsinstrumenten: MNA en/of
voedingstoestandmeter en/of SNAQ en/of MUST en/of BMI en/of aanvullende vragen.
In totaal werd 91% van patiënten gescreend.

- 12 -

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Aandachtspunten
Uit de resultaten van de behandelindicator blijkt dat er grote verschillen zijn in uitkomsten tussen
ziekenhuizen. De Stuurgroep Ondervoeding heeft daarom in 2020 een aantal focusgroepen georganiseerd
over de vraag wat hiervan de reden is van de verschillen in resultaten tussen ziekenhuizen.
Uit de focusgroepen kwamen hiervoor de volgende factoren naar voren:
opname screening in EPD;
aansturing;
draagvlak;
eigenaarschap: verantwoordelijkheid voor voedingsbeleid voedingsconcept;
multidisciplinaire samenwerking;
kennis en vaardigheden personeel;
verloop van verpleegkundigen en voedingsassistenten;
tijd voor bijvoorbeeld de overdracht naar huis;
eigen regie patiënt;
korte opnameduur.
Dit kunnen zowel succesfactoren als
knelpunten zijn in een ziekenhuis.

Per 2021 vraagt de IGJ geen indicatoren gericht op ondervoeding meer uit. Nog niet bekend is wat er vanaf 2022
gaat gebeuren.

Poli geriatrie
Over de vervolginterventie op de poli geriatrie is weinig bekend. Dit gebeurt voor zover bekend niet
protocollair en is afhankelijk van verschillende factoren, zoals inschatting van de ernst, eigen
deskundigheid, bekendheid met diëtisten in de eerste lijn en de behoefte van de patiënt.

- 13 -

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Eerstelijn en zorg thuis
Gebruik instrumenten
In 2010 hebben NHG, V&VN en NVD de LESA [9] ondervoeding ontwikkeld met daarin
afspraken over onder andere de aanpak van ondervoeding en taakverdeling. Er is geen
onderzoek uitgevoerd naar het gebruik van de LESA. Eén van de aanbevelingen in de
LESA was ondervoeding mee te nemen bij de herziening van iedere zogenaamde NHG
standaard. In ongeveer 20% van de NHG-standaarden wordt aandacht besteed aan
voeding in brede zin.
In oktober 2019 is een nascholingsmodule in de vorm van een e-learning (PIN) over voeding
in de spreekkamer gepubliceerd. Tot oktober 2020 hebben 857 artsen de PIN gemaakt,
waarvan 77% huisartsen, 10% coassistenten en 10% aios. Beide initiatieven gaan over
voeding in het algemeen en niet specifiek over ondervoeding. Inmiddels is ‘de
LESA’ toe aan herziening.
In verschillende projecten zijn focusgroepinterviews en enquêtes uitgezet om na te gaan in
hoeverre huisartsen en wijkverpleegkundigen het signaleren van een aantal
voedingsgerelateerde problemen en taken zien als hun verantwoordelijkheid. Aan
huisartsen(-praktijken) zijn de vragen gesteld over ouderen met dementie en aan
wijkverpleegkundigen over ouderen in het algemeen.
De conclusie was dat zowel de huisartsenpraktijken als de wijkverpleegkundigen problemen
met eten en drinken, het behoud van een gezond voedingspatroon, gewichtsverlies en
boodschappen doen tot hun taak rekenen. Iets anders ligt het voor huisartsenpraktijken als
het gaat om de maaltijdbereiding. 90% van de wijkverpleegkundigen vindt het wel een taak
van hen, tegenover 75% van de huisartsen.

Richtlijnen
Naast de LESA Ondervoeding hebben verschillende
beroepsgroepen, nationaal en internationaal, mono- en
multidisciplinair richtlijnen ontwikkeld:
Multidisciplinaire Richtlijn ondervoeding Herkenning, diagnosestelling en behandeling van
ondervoeding bij volwassenen (Stuurgroep Ondervoeding,
2019);
Richtlijn Ondervoeding geriatrische patiënt
(NVKG, 2013);
Richtlijn Perioperatief voedingsbeleid (NVH en
NVA, 2007, wordt herzien);
ESPEN
guideline on clinical nutrition in the intensive care unit
(ESPEN, 2019);
Dieetbehandelingsrichtlijn Ondervoeding (2010 Uitgevers,
2018)
GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition – A
consensus report from the global clinical nutrition
community (2019);
Sarcopenia:
revised European consensus on definition and diagnosis
(European Working Group on Sarcopenia in Older People
(EWGSOP, 2018);
Richtlijn Anorexie en gewichtsverlies (t.b.v. de palliatieve
fase) (IKNL, 2014);
MaNUEl toolbox (2018);
Richtlijn Vocht en Voeding, Arcares (2002) wordt herzien
(V&VN, 2021).

[9] LESA: Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak

Naar het gebruik van de richtlijnen is geen specifiek onderzoek
bekend.

- 14 -

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Naast de vraag wat een taak van de huisartsenpraktijk ten aanzien van voedingszorg zou zijn, is ook gevraagd welke
professionals hierin (ook) een rol zouden moeten spelen en welke knelpunten worden ervaren.
Ervaren knelpunten door de huisartsen(-praktijk):
Te weinig capaciteit wijkverpleging (om dagelijkse begeleiding te bieden)
Gebrek aan mantelzorg / sociaal vangnet (o.a. voor signalering en ondersteuning)
Huisarts heeft te weinig tijd
Niemand is verantwoordelijk. Wijkverpleging mag het niet doen. WMO wil het niet doen. Zorg schiet tekort
Toelichting:
“Het zou wenselijk zijn als er een korte lijn is tussen POH en thuiszorg als er een alarmsituatie of
zorgelijke situatie ontstaat rond voedingszorg. Zonder gedoe met het afgeven van indicaties.”

Aandachtspunten
Uit het literatuuronderzoek en de interviews die zijn gehouden met verschillende partijen ten behoeve van het project
BOTO-X komt het volgende naar voren:
De POH ouderen, maar ook POH diabetes en POH COPD, doet meer met screening op ondervoeding dan de
huisarts.
In de risicosignalering die wijkverpleegkundigen uitvoeren, is screenen op ondervoeding opgenomen. Er worden
verschillende screeningsinstrumenten gebruikt. Soms wordt alleen het gewicht nagevraagd. Anderen gebruiken
de risicosignalering. Ook valt men terug op de klinische blik.
In lokale zorgpaden dementie is screening op ondervoeding soms opgenomen.
In de Zorgstandaard Kwetsbare Ouderen is geen aandacht voor ondervoeding. De diëtist is dan ook niet
standaard betrokken bij de zorg aan kwetsbare ouderen
Wijkverpleegkundigen en diëtisten kennen elkaar niet altijd, waardoor samenwerking niet optimaal is.
In de medische overdracht vanuit het ziekenhuis van een ondervoede oudere is het voedingsbeleid niet
standaard opgenomen.
Achteruitgang van voedingstoestand op zich is geen reden voor inschakelen van POH of wijkverpleegkundige.
Het is een bijkomend zorgprobleem en heeft minder prioriteit.
Gebrek aan tijd, deskundigheid, vertrouwen en elkaar kennen/weten te vinden beïnvloedt de samenwerking en
beïnvloedt de kwaliteit van zorg.

- 15 -

Wie zou de voedingszorg dan wel
moeten doen?
Thuiszorg, dementieconsulent,
oudere zelf, mantelzorger, sociaal
wijkteam. Uit een focusgroep komt
ook naar voren dat de huishoudelijke
hulp, fysiotherapeut, ergotherapeut,
casemanager, sociaal wijkteam,
mantelzorger/familie een rol spelen.
Voor de mantelzorger geldt dat deze
meer wil doen, maar wel concrete
handvatten nodig heeft.

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Onlangs concludeerde de IGJ op basis van onderzoek in vier regio’s dat kwetsbare ouderen niet overal
goede zorg thuis krijgen. De belangrijkste reden hiervan is dat er grote verschillen zijn in de samenwerking
tussen huisarts, POH en wijkverpleegkundige [10].
Aandachtspunten
Uit het literatuuronderzoek en de interviews die zijn gehouden met verschillende partijen ten behoeve van het project
BOTO-X komt het volgende naar voren:
De POH ouderen, maar ook POH diabetes en POH COPD, doet meer met screening op ondervoeding dan de
huisarts.
In de risicosignalering die wijkverpleegkundigen uitvoeren, is screenen op ondervoeding opgenomen. Er worden
verschillende screeningsinstrumenten gebruikt. Soms wordt alleen het gewicht nagevraagd. Anderen gebruiken
de risicosignalering. Ook valt men terug op de klinische blik.
In lokale zorgpaden dementie is screening op ondervoeding soms opgenomen.
In de Zorgstandaard Kwetsbare Ouderen is geen aandacht voor ondervoeding. De diëtist is dan ook niet
standaard betrokken bij de zorg aan kwetsbare ouderen
Wijkverpleegkundigen en diëtisten kennen elkaar niet altijd, waardoor samenwerking niet optimaal is.
In de medische overdracht vanuit het ziekenhuis van een ondervoede oudere is het voedingsbeleid niet
standaard opgenomen.
Achteruitgang van voedingstoestand op zich is geen reden voor inschakelen van POH of wijkverpleegkundige.
Het is een bijkomend zorgprobleem en heeft minder prioriteit.
Gebrek aan tijd, deskundigheid, vertrouwen en elkaar kennen/weten te vinden beïnvloedt de samenwerking en
beïnvloedt de kwaliteit van zorg.

Via de helpdesk van de Stuurgroep kwam in december 2020 onderstaande opmerking binnen van een
praktijkverpleegkundige en een diëtist:
“Het probleem is dat de zorg die wordt ingezet om ondervoeding te voorkomen, moeilijk te financieren
is. Valt het onder zorg of welzijn? Vervolgens kwam het antwoord vanuit de gemeente dat:
Opwarmen en klaarzetten: valt onder WMO Huishoudelijke hulp;
Zorgen dat iemand maaltijd ook op eet: Begeleiden bij het eten, dus WMO BG;
Iemand de maaltijd toedienen/voeren: persoonlijke verzorging, dus ZVW
Dat maakt het dus allemaal zeer complex.”

[10] Kwetsbare ouderen krijgen niet overal goede zorg thuis - grote verschillen in samenwerking tussen huisarts en wijkverpleging

Gebruik instrumenten en aandachtspunten
Verpleeghuizen
Gebruik instrumenten
Op de website van de Stuurgroep Ondervoeding is de uitgeteste toolkit te vinden voor screening en behandeling van
ondervoeding in verpleeghuizen. De toolkit bevat onder andere het screeningsinstrument SNAQrc, dat is ontwikkeld
voor screening van ondervoeding in verpleeghuizen. Er is geen inzicht in de mate waarin deze toolkit wordt gebruikt.
De mate waarin gescreend wordt wisselt sterk en is afhankelijk van omstandigheden:
Is screening ingebouwd in het ECD (bij opname en ten behoeve van het MDO)?
Hoe voedingsminded is de betrokken professional?
Voor Verenso, de beroepsorganisatie van specialisten ouderengeneeskunde, heeft preventie, screening en
behandeling van ondervoeding geen prioriteit. Er is ook geen richtlijn ondervoeding meer voor deze groep artsen. Zij
laten dit zorgprobleem over aan andere organisaties en professionals. De behandeling is vaak op afstand en er is niet
altijd overeenstemming over de noodzaak van behandeling.
Er is steeds meer aandacht voor welzijn. De zorg is daaraan ondergeschikt. Dat terwijl aandacht voor goede voeding
wel belangrijk wordt gevonden. De beschikbare uren voor diëtetiek zijn te gering, waardoor vanuit de diëtetiek
onvoldoende kan worden bijgedragen aan goede voedingszorg.
Aandachtspunten
Uit het literatuuronderzoek en de interviews die zijn gehouden met verschillende partijen komt het volgende naar
voren:
In het vorige decennium was in de verpleeghuizen veel aandacht voor ondervoeding. De LPZ deed jaarlijks
onderzoek naar de prevalentie van veelvoorkomende zorgproblemen – waaronder ondervoeding – en er was veel
aandacht voor voedingszorg.
De verpleeghuizen hebben in de loop van de jaren een andere populatie bewoners gekregen, zo is de verblijfduur
korter dan voorheen, waardoor de aandacht voor ondervoeding is veranderd. Dit blijkt onder meer uit de
gewijzigde kwaliteitsindicator. Men zoekt naar een nieuwe balans tussen zorg en welzijn.
Er worden andere medewerkers aangetrokken en de kennis over gezonde voeding en ondervoeding is
afgenomen.
Aandacht voor (risico op) ondervoeding is vanuit de huidige richtlijnen en werkpraktijk voor specialisten
ouderengeneeskunde niet vanzelfsprekend.
[11] Verpleeghuiszorg basisveiligheid indicatoren

- 17 -

De indicator ‘eten en drinken’ is in
2018 gewijzigd en maakt sinds 2019
deel uit van ‘Veiligheid en kwaliteit’ en
is verplicht. Er wordt sinds 2019
navraag gedaan naar
voedselvoorkeuren [11], waardoor de
aandacht voor voedingstoestand is
gedaald.

Vervolg

Vervolg
Het project BOTO-X Borging Ondervoeding (Thuiswonende) Ouderen op een Kruispunt is onderverdeeld in
drie fasen, verspreid over drie jaar. In juli 2020 is fase 1 gestart met als opdracht een adviesrapport uit te
brengen over structurele borging van de huidige aanpak onder voeding in de regulier zorg en ondersteuning
bij (thuiswonende) ouderen. De Stuurgroep Ondervoeding zal dit adviesrapport juni 2021 presenteren.
Eind 2022 wordt de stand van zaken over preventie, screening en behandeling van ondervoeding bij
(thuiswonende) ouderen in het medisch, sociale en publieke domein na invoering van de adviezen en
interventies herzien.

Colofon
Stuurgroep Ondervoeding is het
multidisciplinaire kenniscentrum op
het gebied van bewustwording,
preventie, signalering en behandeling
van ondervoeding.

Nicolaas Witsenkade 13 H
1017 ZR, Amsterdam
www.stuurgroepondervoeding.nl

februari 2021

- 18 -