ADVIES PROF. MR. TH. A. DE ROOS AAN DE COMMISSIE-WINSEMIUS OVER HET NFI
Tilburg, 1 juli 2013

BIJLAGE 3

ADVIES PROF. MR. TH .A. DE ROOS AAN DE COMMISSIE WINSEMIUS OVER HET NFI EN HET CONCEPTRAPPORT VAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT
Tlburg, 1 juli 2013

Inleiding

Mij is gevraagd om “met een strafrechtelijke blik te kijken naar het concept-rapport van de
Universiteit van Utrecht” , waarmee bedoeld is het concept-rapport “Mededingingsrechtelijke
analyse van de werkzaamheden van het Nederlands Forensisch Instituut” (versie 17 juni 2013). Op 27
juni 2013 heeft mr. H.N. Brouwer, lid van Uw commissie, deze vraagstelling nog eens telefonisch
toegelicht. Daaruit maakte ik op dat het voor Uw commissie van groot belang te kunnen vaststellen
dat in het rapport in voldoende mate rekening wordt gehouden met de bijzondere aard en positie
van het Nederlands Forensisch Instituut, nauw verbonden als dat is met de organen en instellingen
die in Nederland exclusief zijn belast met de strafrechtelijke rechtshandhaving: het openbaar
ministerie, de politie en de zittende magistratuur. De rechtshandhaving is een publiekrechtelijke taak
die niet voor niets (bijna) uitsluitend aan de overheid is opgedragen. Die overheid is met het oog
daarop binnen strikte wettelijke en verdragsrechtelijke kaders is toegerust met ingrijpende
dwangmiddelen en bevoegdheden.
Ik stel enkele algemene overwegingen voorop over deze positie en betekenis van het NFI, om
vervolgens de vraag te beantwoorden of het rapport daaraan recht doet.

1. Het NFI is momenteel een zeer belangrijke speler in het veld van de rechtshandhaving. Zijn
taak is primair de ondersteuning van de justitiële en rechterlijke waarheidsvinding in
strafzaken. Omdat de betekenis van ‘technisch bewijs’ door de ontwikkelingen in
wetenschap en technologie met name in de laatste decennia aanzienlijk is toegenomen, kan
worden gesteld dat ook de betekenis van het NFI voor de strafrechtspleging aanzienlijk
groter is geworden. Het instituut heeft mede door de hem geboden ruimte voor het
verrichten van ‘research and development’ te benutten, er naar algemene overtuiging, ook
internationaal, in geslaagd een hoge wetenschappelijke standaard te bereiken. Daarnaast
vervult het een belangrijke voorlichtende taak, naast de kerntaken van de rapportage ten
behoeve van de waarheidsvinding. De invoering van de wet deskundigen in strafzaken per 1
januari 2010 vormde een goed moment om nog eens onder ogen te zien of het NFI
internationaal gezien unieke instituut, dat op vele borden tegelijk moet schaken, op al die
borden aan de maat is. Dat is het geval, Daarbij is van belang dat het NFI een goede
aansluiting heeft bij de wereld van het universitair onderzoek. Een fraai voorbeeld daarvan is
de samenwerking van het NFI met de universiteit Leiden (prof. dr. De Knijff), waar (in
samenwerking met de Erasmus Universiteit Rotterdam) op het gebied van het DNAonderzoek internationaal toonaangevend onderzoek wordt uitgevoerd. Een voorbeeld van
de vervulling van de voorlichtende taak vormt de uitgave van het NFI “De essenties van het
1

ADVIES PROF. MR. TH. A. DE ROOS AAN DE COMMISSIE-WINSEMIUS OVER HET NFI
Tilburg, 1 juli 2013

BIJLAGE 3

DNA-onderzoek”, bestemd voor de ‘klanten’ die moeten werken met de rapporten van het
instituut, en in staat moeten worden gesteld te beoordelen welke betekenis de rapporten
van het NFI hebben voor hun beslissingen.
2. Het is evident – en dat wordt in het rapport ook onderkend – dat het NFI een zeer dominante
positie inneemt op de ‘markt’ van de wetenschappelijke ondersteuning van de
strafrechtelijke waarheidsvinding. Het rapport constateert terecht dat dit het resultaat is van
een historische ontwikkeling. In mijn gesprek met mr. Brouwer kwam dit aspect ook ter
sprake. Ons land kent wat in de handboeken wordt genoemd een gematigd accusatoir dan
wel een gematigd inquisitoir strafproces, waarin het vooronderzoek een meer inquisitoir
karakter heeft. Mede onder invloed van de jurisprudentie van het Europese Hof voor de
Rechten van de mens (EHRM) zijn er in de loop van de tijd wel meer contradictoire accenten
in het vooronderzoek ingebracht. Een recent voorbeeld daarvan is de Wet deskundigen in
strafzaken’, die ook de positie van de verdediging beoogt te versterken. Een belangrijk
element daarin is de regeling van het tegenonderzoek op verzoek van de verdediging. De
rechter-commissaris kan daartoe opdracht geven ‘in het belang van het onderzoek’ zonder
dat de verdachte daarvoor moet betalen. Dat tegenonderzoek kan (ook) door het NFI
worden uitgevoerd. De invoering van de Wet versterking positie rechter-commissaris per 1
januari 2013 bevestigt eveneens de sterkere positie van de verdediging, onder meer door de
mogelijkheid van een regiezitting bij de rechter-commissaris te voorzien op verzoek van de
verdediging (of op vordering van het openbaar ministerie, of ambtshalve), waar in een vroeg
stadium onderzoekswensen van beide partijen kunnen worden besproken.
3. Het rapport signaleert dat de positie van het NFI dominant is, maar dat er inmiddels ook
andere spelers op de ‘markt’ zijn gekomen. Zoals bekend heeft dat geleid tot een pilot
waarvan de uitkomst positief is ontvangen. Die andere spelers moeten hun rollen kunnen
spelen, niet alleen uit praktische overwegingen (het NFI kan de vraag niet alleen aan) , maar
ook om voldoende mogelijkheden tot tegenonderzoek te scheppen dan wel in stand te
houden. Het rapport analyseert de gevaren voor een oneerlijke mededinging uitvoerig en
helder, en plaatst deze tegen de complexe achtergrond van de geldende nationale en
internationale (EU) juridische kaders. Vanuit het strafrechtelijk perspectief is het de
noodzaak van wetenschappelijke concurrentie nog belangrijker: de waarheidsvinding is
gebaat bij een optimale kwaliteit van de forensisch-wetenschappelijke rapportage. Die wordt
bevorderd door inbreng van andere spelers. Ook wordt een navelstaarder-cultuur, die altijd
dreigt bij monopolies, tegengegaan (het bolwerk dat zich moet verdedigen tegen een boze,
niet begrijpende buitenwereld).
4. Het is dus alleen maar praktisch nuttig (zo al niet noodzakelijk) en gezond dat het NFI
‘concurrentie’ krijgt, of liever gezegd het speelveld in de forensische wetenschappen
(afgezien van de gedragswetenschappen natuurlijk) niet voor zich alleen heeft. De resultaten
van de pilot heeft aangetoond dat deze situatie praktisch werkbaar is. Maar naar mijn
mening moet de oorsprong (Gerechtelijk Laboratorium!) van het NFI, en de kern van zijn
taakstelling niet uit het oog worden verloren en niet verwateren. Uit het rapport komt naar
voren – met vele mitsen, maren en voorbehouden, maar dat kan ook moeilijk anders – dat
wanneer het NFI zelf meer ‘de markt op gaat” de mededingingsrechtelijke regels in acht
moeten worden genomen, en dat zijn er nogal wat want wij hebben hier te doen met een
zeer gecompliceerd gebeid van regelgeving. Ik zal dat hier niet bespreken omdat dat mij niet
2

ADVIES PROF. MR. TH. A. DE ROOS AAN DE COMMISSIE-WINSEMIUS OVER HET NFI
Tilburg, 1 juli 2013

BIJLAGE 3

is gevraagd en omdat ik in dit veld geen expert ben, maar ik signaleer – en dat is mij wél
gevraagd – dat het vanuit het gezichtspunt van de strafrechtspleging van cruciaal belang is,
dat de kerntaken op het gebied van de strafrechtelijke waarheidsvinding worden gekoesterd
en bewaakt. Actriviteiten voor ‘commerciële derden’ mogen daaraan niet afdoen Het is mij
uit de mij toegezonden en door mij bestudeerde stukken overigens niet duidelijk geworden
wat men zich bij die activiteiten voorstelt, hoe veel ruimte het instituut daar
verhoudingsgewijs voor zou moeten nemen, en hoe zij zich verhouden tot de huidige
taakstelling van het instituut. De regeling taken NFI van 2012 laat zich slechts uit over de
advocatuur (ik laat de brandweer e.d. hier buiten beschouwing, en beperk me tot de
rechtshandhaving), die zich rechtstreeks tot het NFI kan wenden met het verzoek om een
tegenonderzoek uit te voeren Daarvoor moet men dan zelf volgens een bepaald door de
minister vast te stellen tarief, betalen. Ik vraag me af hoe vaak dat voorkomt, nu de
verdediging immers de officie van justitie kan verzoeken dit onderzoek gratis, dat wil zeggen
op kosten van de staat te doen uitvoeren. Wanneer de officier weigert een dergelijke
opdracht te verstrekken kan de verdediging zich wenden tot de rechter-commissaris. Ik
noemde al de Wet versterking positie rechter-commissaris, die de verdediging de
mogelijkheid verschaft op een regiebijeenkomst bij de rechter-commissaris invloed uit te
oefenen op de vraagstelling van het (eerste) onderzoek, zodat zij het niet alleen moet
hebben van de mogelijkheid van een tegenonderzoek. Hoe dan ook, een tegenonderzoek
lijkt me zozeer gelegen binnen het kerngebied van de waarheidsvinding dat het op geen
enkele wijze als een commerciële activiteit kan worden beschouwd. Uit de stukken en
documenten die ik las kon ik niet opmaken of wordt gedacht aan diensten aan ‘commerciële’
partijen alleen in de sfeer van de justitiële waarheidsvinding of ook nog aan geheel anderen
diensten. Het rapport maakt wél duidelijk dat het NFI bij het verlenen van dergelijke diensten
strak gebonden zal zijn aan tal van mededingingsrechtelijke voorschriften. Welke
inhoudelijke, niet puur financiële winst daar tegenover staat is mij niet duidelijk. Als het de
bedoeling is dat het NFI zich in grotere mate zelf moet gaan bedruipen lijkt me dat geen
goede ontwikkeling, omdat het sterke accent op wetenschappelijke kwaliteit van de
waarheidsvinding daardoor in de knel kan komen . het rapport laat zich over deze
problematiek niet uit, kennelijk omdat de rapporteurs menen – en ook kúnnen menen – dat
dat buiten hun taakopdracht valt.

Tot slot, en bij wijze van conclusie: uit de pilot is gebleken dat er emplooi is voor particuliere
bedrijven naast het NFI, en dat het ook mogelijk is tot afstemming en coördinatie van de
betrokken partijen te komen. Dat die weg voorshands verder wordt bewandeld lijkt me goed
voor de strafrechtspleging. Zoals gezegd is het ook goed voor het NFI dat het niet een nagenoeg
volstrekt monopolie heeft op dit terrein. Concurrentie houdt je scherp. Ik heb dan echter wel
inhoudelijk-wetenschappelijke concurrentie op het oog. Ik vrees dat aandacht en energie gewijd
aan ‘echte’ marktactiviteiten voor het NFI al snel kan leiden tot een gebrek aan focus gericht op
de kerntaken, mede omdat het Utrechtse rapport laat zien dat er door toedoen van de
mededingingsregels allerlei perikelen en complicaties mee gemoeid zijn.

3

ADVIES PROF. MR. TH. A. DE ROOS AAN DE COMMISSIE-WINSEMIUS OVER HET NFI
Tilburg, 1 juli 2013

4

BIJLAGE 3