Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 936

Luchtvaartbeleid

Nr. 826

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 december 2020
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de ontwikkelingen in diverse
aspecten van de luchtvaart, zoals door mij aan uw Kamer is toegezegd.
Daarbij ligt het accent in deze brief op het gebied van duurzaamheid. In
een separate brief zal uw Kamer worden geïnformeerd over de stand van
zaken met betrekking tot de ontwikkeling van een CO2-plafond.
Duurzame Brandstoffen
Vorderingen bijmengverplichting
In mijn brief van 3 maart 20201, heb ik uw Kamer geïnformeerd dat ik mij
actief in zal zetten voor de invoering van een Europese bijmengverplichting. Zoals aangekondigd in deze brief heeft Nederland op 5 maart
een rondetafelgesprek georganiseerd met de Europese Commissie en
Europese lidstaten waarin wij gesproken hebben over de ontwikkeling van
beleid om de productie en de inzet van duurzame luchtvaartbrandstoffen
in Europa te stimuleren. In dezelfde periode heeft de Commissie kenbaar
gemaakt te starten met een wetgevingsvoorstel onder de noemer
ReFuelEU Aviation.
Voor dit beleidsinitiatief onderzoekt de Commissie de mogelijkheden om
de toepassing van duurzame luchtvaartbrandstoffen in de EU significant
te vergroten. Om toe te werken naar een Europese bijmengverplichting
heeft een groep lidstaten (met name Spanje, Frankrijk, Duitsland, Finland,
Letland en Luxemburg) onder leiding van Nederland zich tijdens de
Transportraad van 4 juni in een gezamenlijke verklaring uitgesproken voor
de invoering van een Europese bijmengverplichting. Deze verklaring is
positief ontvangen door de Commissie en heeft hen gesteund om op
10 november een tweede rondetafelgesprek te organiseren om de eerste
resultaten van de beleidsinitiatieven te presenteren. Ik ben verheugd om
1

kst-31936-826
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 31 936, nr. 726

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 936, nr. 826

1

uw Kamer mee te kunnen delen dat de Commissie hierbij de invoering
van een Europese bijmengverplichting overweegt. De verwachting is dat
de Commissie in het eerste kwartaal van 2021 met een voorstel voor
regelgeving zal komen waarna ik uw Kamer hierover zal informeren.
Synthetische kerosine
De inzet op een Europese bijmengverplichting omvat zowel biobrandstoffen als synthetische kerosine. Naast mijn inzet op de invoering van
een Europese bijmengverplichting, heb ik ook mijn inzet op specifiek het
gebied van synthetische kerosine versterkt. Om de productie en inzet van
synthetische kerosine te versnellen organiseer ik op 8 februari 2021 een
digitale Europese High Level Synthetische SAF (Sustainable Aviation Fuel)
conferentie. Aan deze conferentie zullen diverse toonaangevende spelers
deelnemen. Zo nemen in ieder geval de Duitse, Deense en Luxemburgse
ministers van Transport deel, alsook Commissaris Välean van Transport.
Daarnaast zullen ook diverse CEO’s uit de luchtvaartindustrie, uit binnenen buitenland, deelnemen.
De conferentie heeft als boodschap dat economisch herstel en verduurzaming hand in hand kunnen gaan. Dit evenement geeft een verdere
concrete invulling aan de Europese kopgroep voor verduurzaming van de
luchtvaart. De conferentie over synthetische kerosine kan hiermee een
directe bijdrage leveren aan de discussie over de EU Green Deal en de
invoering van een Europese bijmengverplichting voor duurzame
luchtvaartbrandstoffen. Verder biedt de conferentie ruimte om te laten
zien welke essentiële bijdrage duurzame luchtvaartbrandstoffen – en
specifiek synthetische kerosine – kunnen leveren aan de energietransitie
voor de luchtvaart, dat hiermee substantiële CO2-reductie wordt gerealiseerd en dat tegelijkertijd het kansen biedt voor het (Nederlandse)
bedrijfsleven.
Duurzame biobrandstoffen
Ook op het gebied van duurzame biobrandstoffen voor de luchtvaart kan
ik voortgang melden. Op 16 oktober 2020 is het duurzaamheidskader
biogrondstoffen gepresenteerd. In het duurzaamheidskader schetst het
kabinet haar visie op de manier waarop biogrondstoffen duurzaam
ingezet kunnen worden om de Nederlandse economie te verduurzamen.
Ook de luchtvaart maakt onderdeel uit van dit duurzaamheidskader. Het
kader stelt hierbij vast dat de luchtvaartsector, naast de inzet van
biogrondstoffen, onvoldoende alternatieven kent om op korte- en
middellange termijn te verduurzamen. Om deze reden kiest het kabinet
voor opbouw van de inzet van biogrondstoffen voor de luchtvaart.
Tegelijkertijd wordt ingezet op het beschikbaar krijgen van alternatieve
energiedragers, zoals synthetische kerosine. Wanneer er op de langere
termijn alternatieven op de markt komen, zal dit leiden tot een afbouw van
de inzet van biogrondstoffen.
Om deze transitie mogelijk te maken, zet het kabinet in op de verbreding
van de grondstoffenbasis. De Routekaart biogrondstoffen2 stelt dat het
mogelijk is om in 2030 extra biogrondstoffen beschikbaar te maken,
waarbij bovendien meer kan worden ingezet op bioraffinage. Om deze
reden wordt ook ingezet op het beschikbaar stellen van nieuwe conversietechnologieën, die het mogelijk maken diverse soorten biogrondstoffen te
verwerken tot duurzame biokerosine. De aard van de technologieën en de
2

https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2020/06/29/routekaart-nationalebiogrondstoffen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 936, nr. 826

2

manier waarop de grondstoffenbasis verbreed kan worden voor de
luchtvaart, zal verder toegelicht worden in het actieprogramma Duurzame
Brandstoffen. Met de presentatie van het duurzaamheidskader biogrondstoffen en de aankomende presentatie van het actieprogramma Duurzame
Brandstoffen wordt ook invulling gegeven aan een deel van de motie
Amhaouch en Paternotte (31936–762), waarin u mij heeft opgeroepen om
het aangekondigde onderzoek over de grondstoffenbasis van duurzame
luchtvaartbrandstoffen van gewassen en andere biogene producten
uiterlijk in het najaar met de Kamer te delen.
Actieprogramma Duurzame Brandstoffen
Naast de bovengenoemde inzet op het gebied van duurzame brandstoffen, zijn stappen gezet om het actieprogramma Duurzame Brandstoffen uit te werken. Doordat de ontwikkeling van synthetische brandstoffen een belangrijk onderdeel vormt van het actieprogramma, en ik
verwacht dat op de Europese High Level Synthetische SAF conferentie op
8 februari 2021 nieuwe ontwikkelingen op dit gebied te melden zijn, zal
het actieprogramma Duurzame Brandstoffen kort na de conferentie
vastgesteld en gepubliceerd worden, en niet eind dit jaar zoals eerder was
voorzien. Op deze wijze kunnen de nieuwste ontwikkelingen opgenomen
worden in het actieprogramma, zodat uw Kamer een volledig beeld krijgt
van de ontwikkelingen op het gebied van duurzame luchtvaartbrandstoffen en de stappen die hiervoor de komende jaren gezet zullen worden.
Met de toezending van het actieprogramma zal ik ook invulling geven aan
mijn eerdere toezegging om u te informeren over de inhoud van het
actieprogramma Duurzame Brandstoffen.
Elektrisch vliegen
Bij amendement Kamerstuk 35 300 XII, nr. 13, van het lid Paternotte
tijdens vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (XII) voor het jaar 2020 is 1 miljoen euro
vrijgemaakt voor het stimuleren en ondersteunen van elektrisch vliegen.
In dit kader zijn verschillende projecten gestart die bijdragen aan ambities
van de drie roadmaps van het Ontwerp Actieprogramma Hybride
Elektrisch Vliegen (AHEV) (Kamerstuk 31 936, nr. 727). Zes projecten
worden eind van dit jaar opgeleverd, één project wordt deels eind dit jaar
en deels begin volgend jaar afgerond. In het eerste kwartaal van volgend
jaar worden de uitkomsten geëvalueerd.
De roadmap grondgebonden operaties wordt getrokken door de Nederlandse Vereniging van Luchthavens (NVL). Hiervoor is een bijdrage
geleverd aan de eerste fase van het pilotproject duurzaam taxiën op
Schiphol. De resultaten van het pilotproject worden geëvalueerd en op
basis daarvan wordt bekeken welke mogelijke vervolgstappen er kunnen
worden gezet.
Voor de roadmap General Aviation (GA), getrokken door Stichting
Duurzaam Vliegen (SDV), wordt voor de verduurzaming van de GA en de
Living Lab functie voor de commerciële luchtvaart een project uitgevoerd.
Het Dutch Electric Aviation Center (DEAC) werkt aan de ontwikkeling van
de Skymaster 370 tot «Flying Testbed», het ontwikkelen van het aviation
ecosysteem voor elektrisch vliegen en de verspreiding van de opgedane
kennis. De eerste resultaten worden eind december en begin volgend jaar
verwacht.
Vanuit de roadmap Commerciële Luchtvaart, getrokken door Lucht- en
Ruimtevaart Nederland (LRN), wordt door een aantal partijen aan
projecten gewerkt langs de sporen onderzoek, kennisontwikkeling en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 936, nr. 826

3

kennisdeling. In het kader van deze roadmap wordt gewerkt aan de
ontwikkeling van technologie, die vliegtuigmotoren energiezuiniger
maakt; een nieuw propellerontwerp; worden de effecten van de verschillende technologieën op klimaat en milieu onderzocht; is een white paper
voor het Nationaal Onderzoek- en Ontwikkelingsprogramma (NOOP)
opgesteld; en worden demonstraties van technologie voor toepassing van
waterstof in de luchtvaart uitgevoerd. Daarnaast is er een opdracht gericht
op certificering van elektrische vliegtuigen en een opdracht voor de
verdere ontwikkeling van nationale en internationale samenwerking. De
resultaten van deze opdrachten worden eveneens eind dit jaar opgeleverd
en volgend jaar geëvalueerd.
Implementatie CORSIA
Tijdens de 221ste zitting van de Raad van ICAO (26 oktober–20 november
2020) is de stand van zaken van de implementatie van CORSIA besproken.
Ter voorbereiding van de Europese leden van de Raad op deze zitting had
de Europese Commissie een informatienota opgesteld (11317/20). De
algemene strekking van deze nota is:
1. landen moeten worden aangespoord hun emissierapportage over
2019 in te dienen bij ICAO,
2. op basis van een nieuw rapport van de Technical Advisory Board
(TAB) de geschiktheid van compensatie eenheden te beperken tot de
eerste 3 jaar en onder de reeds vastgestelde strikte voorwaarden,
mede in het licht van de klimaatonderhandelingen onder UNFCCC en
inwerkingtreding van het Parijsakkoord
3. te streven naar een besluit over het vastleggen van 10 duurzaamheidscriteria voor duurzame brandstoffen, waarvan de inzet onder
CORSIA kan worden meegeteld
4. zich te verzetten tegen een besluit over de inzet van «lower carbon
aviation fuels» onder CORSIA
Met het oog op de inwerkingtreding van het CORSIA op 1 januari 2021
moesten ICAO lidstaten uiterlijk 30 juni 2020 hun deelname aan de eerste
fase (pilotfase) kenbaar maken. Er zullen 88 staten deelnemen. Nederland
had via de Verklaring van Bratislava in augustus 2016 samen met de
andere EU lidstaten al aangekondigd vanaf aanvang deel te nemen en
heeft dit nogmaals bevestigd.
Uiterlijk 31 augustus 2020 waren alle luchtvaartmaatschappijen verplicht
om de CO2-emissies van hun internationale vluchten over het jaar 2019
aan ICAO te rapporteren. Als gevolg van de COVID-pandemie hebben
slechts 48 staten hieraan tijdig kunnen voldoen. In Nederland rapporteerden de maatschappijen aan de Nederlandse Emissie Autoriteit (NEa),
die vervolgens tijdig voor rapportage aan ICAO heeft zorggedragen.
In mijn brief van 2 juli (Kamerstuk 31 936, nr. 800) heb ik de Kamer
geïnformeerd over het besluit van de Raad van ICAO om voorlopig het
jaar 2020 niet mee te tellen bij het berekenen van de referentie-emissie
voor het bepalen van de hoeveelheid te compenseren CO2-emissies in de
eerste 3 jaar van CORSIA (pilotfase). Over de aanpassing van het
referentiejaar wordt in 2022 opnieuw gesproken in het kader van de
driejaarlijkse evaluatie van CORSIA. Tijdens de 222ste zitting (maart 2021)
zal de Raad van ICAO zich buigen over een voorstel voor het uitvoeren
van deze evaluatie.
De inzet van Nederland en de Europese partners in de Raad van ICAO
blijft onverminderd gericht op de verdere verhoging van de effectiviteit en
kwaliteit van CORSIA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 936, nr. 826

4

De Technical Advisory Board (TAB) heeft tijdens de 221ste zitting aan de
Raad van ICAO gerapporteerd over de resultaten van de beoordeling van
een tweede serie van programma’s en projecten, waarvan de emissiereductie voldoet aan de eisen om als offsets voor CORSIA te worden
ingezet. Het is de Europese leden van de Raad gelukt om de toepassing
van deze offsets te beperken tot de pilotfase en om geen offsets te
accepteren, die na 31 december 2020 tot stand zijn gekomen met het oog
op de onderhandelingen in de UNFCCC (CoP26) over een nieuw mechanisme dat ter vervanging van het Clean Development Mechanism (CDM)
na 2020 in werking moet treden.
Verder heeft de Raad van ICAO de eerste resultaten besproken van de
consultatie onder lidstaten over de duurzaamheidseisen die aan duurzame
brandstoffen gesteld worden om binnen CORSIA als reductie meegeteld
te kunnen worden. De Raad heeft besloten om de consultatieperiode te
verlengen tot begin 2021 en in zijn 222ste sessie verder te bespreken.
Herziening EU ETS
In het kader van de Europese Green Deal zal een algemene herziening
plaatsvinden van het EU ETS. Deze herziening vindt plaats tegen de
achtergrond van een eerdere herziening van Verordening 2017–2392
(stop-the-clock), die op 31 december 2023 afloopt. Onder de Green Deal is
voorgesteld om het aantal gratis rechten onder het EU ETS luchtvaart te
verlagen in aanvulling op de al ingevoerde jaarlijkse verlaging van het
emissieplafond. Nederland heeft aangegeven hier voorstander van te zijn.
Bij de herziening van de richtlijn speelt een belangrijke rol, dat vanaf
1 januari 2021 het EU ETS en het mondiale systeem CORSIA gelijktijdig
van kracht zijn. Als een eerste stap naar de herziening van de richtlijn
heeft de Commissie afgelopen zomer het Inception Impact Assessment
gepubliceerd, met opties voor het gelijktijdig functioneren van het EU ETS
en CORSIA en een eerste analyse van de gevolgen hiervan op het gebied
van politiek, economie en klimaat. Inmiddels is de publieke consultatie
gestart, die open staat tot 5 februari 2021. Nederland zal hier een officiële
reactie op geven en uw Kamer per brief hierover informeren. Naar
verwachting zal de Commissie in de loop van 2021 het Impact Assessment
over de herziening van het EU ETS publiceren.
Overige luchtvaartzaken
Kerosineaccijns
Met het oog op de motie van de leden Paternotte en Stoffer3 is van belang
dat onder de Green Deal het voorstel zal worden gedaan om de Energiebelastingrichtlijn (2003/96/EC) te herzien mede in het kader van de
klimaatopgave.
Tevens is onderdeel van de herziening van de Richtlijn het stimuleren van
nieuwe energieproducten, zoals alternatieve luchtvaartbrandstoffen. Om
gebruik van dergelijk brandstoffen te stimuleren stelt de Commissie, dat
deze op een andere wijze belast kunnen worden dan op de traditionele
wijze. De besprekingen over de herziening van de Energiebelastingrichtlijn
starten naar verwachting in het tweede kwartaal van 2021. De Staatssecretaris van Financiën zal in afstemming met mij uw Kamer op de hoogte
houden van de verdere ontwikkelingen.

3

Kamerstuk 35 000 XII, nr. 46

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 936, nr. 826

5

Nationaal ticketgarantiefonds
In het AO Transportraad (Kamerstuk 21 501-33, nr. 829)(d.d. 23 september)
heb ik toegezegd uw Kamer nader te informeren over de stand van zaken
ten aanzien van een nationaal ticketgarantiefonds, wat consumenten (ten
dele) schadeloos kan stellen bij insolventie van een luchtvaartmaatschappij. Met het oog op de effectiviteit van het ticketgarantiefonds en het
gelijke speelveld tussen luchtvaartmaatschappijen zie ik bij voorkeur een
Europese aanpak, maar dat staat (onderzoek naar) nationaal beleid niet in
de weg.
In overleg met de ANVR, ANWB, Consumentenbond en SGR is dit najaar
een gezamenlijk onderzoeksvoorstel uitgewerkt, dat medio januari aan
een onafhankelijke partij zal worden uitbesteed. Kern van dit voorstel is
een impactanalyse gericht op de vraag wat een nationaal ticketgarantiefonds precies voor de Nederlandse consument, luchtvaartmaatschappijen
en luchthavens kan betekenen. Ook zal de rol van het Rijk nader worden
onderzocht.
Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen wordt het bestaande
ticketgarantiefonds in Denemarken als voorbeeld genomen, omdat het op
dit moment het enige land in Europa is met een nationaal ticketgarantiefonds. Het onderzoek is naar verwachting in het voorjaar afgerond,
waarna de Kamer zal worden geïnformeerd.
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 936, nr. 826

6