01
2014

Artikel 1 - Voorwoord

Sleutelrol voor MIVD
De wereld om ons heen is onrustig. Onze in- en externe veiligheid staan onder druk en zijn ook
onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dit wordt keer op keer pijnlijk duidelijk. Aanslagen in
Europese steden, het neerhalen van de MH-17, radicalisering, cyberaanvallen, grootse
migratiestromen en ga zo maar door. Om de wereld veiliger te maken, worden onze militairen
veelvuldig en overal ingezet. In eigen land, nabij onze landsgrenzen maar ook ver weg. Bij dit alles
vervult de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) een sleutelrol. Goede inlichtingen, en
dus een goede informatiepositie, zijn immers letterlijk van levensbelang.
Een van de meest ingrijpende veranderingen sinds het begin van deze eeuw is de exponentiële
ontwikkeling van het digitale domein. Dit betekent ook iets voor de werkwijze van de MIVD. In
februari jl. heeft de Tweede Kamer ingestemd met de nieuwe Wet op de inlichtingen en
veiligheidsdiensten (Wiv). Als ook de Eerste Kamer met deze wet instemt, krijgt de MIVD dan
eindelijk de bevoegdheden die de dienst zo hard nodig heeft. De huidige wet, op basis waarvan de
dienst nu opereert, is gedateerd en te beperkt. Ook terroristen en andere kwaadwilligen
communiceren immers in bits en bytes, via de kabel dus. Die nieuwe Wiv is dan ook geen nice to
have maar een absolute must.

In dit jaarverslag leest u meer over het werk van de
MIVD
Medewerkers van de MIVD doen hun werk in stilte en achter de schermen. Om die reden krijgen zij
niet altijd de publieke waardering die ze wel degelijk verdienen. In dit jaarverslag leest u meer over
het werk van de MIVD. Op hoofdlijnen, dit is per slot van rekening inherent aan aard en karakter van
een inlichtingendienst. Desalniettemin hoop ik dat het jaarverslag u een beeld geeft van de vele
werkzaamheden van de MIVD. Het belang hiervan is en blijft groot.
Jeanine Hennis-Plasschaert
Minister van Defensie

Pagina 2 van 50

Artikel 2 - Taken

Wij zijn de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
De MIVD levert dreigingsanalyses en inlichtingenproducten aan de ministeries van Algemene
Zaken, Buitenlandse Zaken, Veiligheid & Justitie en Defensie. Met deze ministeries maakt zij in de
Geïntegreerde Aanwijzing Inlichtingen & Veiligheid (GA I&V) specifieke afspraken over
aandachtsgebieden en diepgang van de onderzoeken. De GA I&V wordt jaarlijks vastgesteld door
de minister-president en de ministers van Binnenlandse Zaken en Defensie, na overleg met de
ministers van Buitenlandse Zaken en Veiligheid & Justitie. De MIVD voorziet ook bondgenoten,
nationale en internationale organisaties van dreigingsanalyses en inlichtingenproducten.

Bondgenoten, nationale en internationale organisaties
worden van dreigingsanalyses en inlichtingenproducten
voorzien
De (contra-)inlichtingenproducten die de MIVD levert, moeten voorkomen dat de afnemers ervan
voor verrassingen komen te staan. Dat brengt met zich mee dat bijzondere inlichtingenmiddelen en
voldoende capaciteit moeten worden ingezet om klanten de gewenste informatie te verstrekken.
Niet elke analyse kan met de gewenste diepgang worden geleverd. Zo kan tijd een beperkende factor
zijn om tot een volledig beeld te komen.

Pagina 3 van 50

Artikel 2 - Taken

Over het algemeen moeten analyses snel kunnen worden gemaakt, beknopt zijn en toegesneden op
de behoefte van de afnemer. Ze moeten leiden tot beter begrip van de omgeving (situational
awareness en situational understanding). Met teams van analisten en specialisten werkt de MIVD
aan het verzamelen en verwerken van informatie. De analyses kunnen op drie niveaus worden
uitgevoerd:
 Strategische analyses: deze analyses geven inzicht in de algemene veiligheidssituatie en de
stabiliteit van een regio of een land;
 Militair-operationele analyses: deze analyses richten zich op capaciteiten, activiteiten en
intenties van militaire tegenstanders. Deze analyses worden voornamelijk gemaakt voor
uitgezonden eenheden en geven specifieke informatie over het inzetgebied;
 Tactische analyses: deze analyses ondersteunen de patrouilles en operaties in het
inzetgebied met inlichtingen.
Wettelijke taken
De taken van de MIVD zijn vastgelegd in de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(Wiv) 2002 en de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo). Deze taken zijn:
A) Het doen van onderzoek:
 naar het potentieel en de strijdkrachten van andere mogendheden voor een juiste
opbouw en doeltreffende inzet van de krijgsmacht;
 naar factoren die van invloed zijn of kunnen zijn op de handhaving en bevordering
van de internationale rechtsorde voor zover de krijgsmacht daarbij betrokken is of
naar verwachting kan worden betrokken.
B) Het doen van veiligheidsonderzoeken.
C) Het doen van onderzoek dat nodig is voor het treffen van maatregelen:
 om activiteiten te voorkomen die de veiligheid of paraatheid van de krijgsmacht
schaden;
 voor een juist verloop van mobilisatie en concentratie van de strijdkrachten;
 voor een ongestoorde voorbereiding en inzet van de krijgsmacht om de
internationale rechtsorde veilig te stellen of te herstellen (zie ook A, tweede
aandachtspunt).
D) Het bevorderen van maatregelen ter bescherming van de onder C genoemde belangen,
waaronder begrepen maatregelen voor de beveiliging van geheime gegevens van de
krijgsmacht.
E) Het doen van onderzoek naar andere landen, ten aanzien van onderwerpen met militaire
relevantie, die in de Geïntegreerde Aanwijzing Inlichtingen & Veiligheid zijn opgenomen.
F) Het opstellen van dreigingsanalyses voor taken in het kader van de bewaking en
beveiliging van personen.

Pagina 4 van 50

Artikel 2 – Werkwijze

Oren en ogen van de krijgsmacht
De MIVD maakt bij het opstellen van (contra-)inlichtingenproducten zoveel mogelijk gebruik van
openbare bronnen. Meestal volstaan die niet om de gewenste inlichtingenpositie te bereiken. De
MIVD beschikt daarom over de bevoegdheid bijzondere inlichtingenmiddelen in te zetten.

De inzet van bijzondere inlichtingenmiddelen is in de wet geregeld. Voor het gebruik hiervan wordt
altijd een afweging gemaakt of het in te zetten middel noodzakelijk en proportioneel is. Ook wordt er
eerst gekeken of er op een andere, minder ingrijpende manier aan de benodigde informatie kan
worden gekomen. Er is in- en extern toezicht op de inzet van bijzondere inlichtingenmiddelen. Deze
inzet is bovendien met waarborgen omgeven.
Voor bepaalde dossiers is het van belang om over een eigen en (grotendeels) onafhankelijke
inlichtingenpositie te beschikken. De MIVD wil haar rapporten niet baseren op nietverifieerbare informatie van derden.
Tijdens het lopende jaar kan de behoefte aan inlichtingen uiteraard bijgesteld worden
naar aanleiding van gebeurtenissen in de wereld. In zulke gevallen kan het nodig zijn
prioriteiten te stellen: wat moet de MIVD niet meer doen om in de nieuwe behoefte te
kunnen voorzien. Na overleg met de afnemers kunnen de inspanningen op een
bepaalde regio of dossier worden teruggebracht of zelfs gestopt. Met de vrijgekomen
capaciteit wordt de nieuwe behoefte ingevuld.

De MIVD beweegt mee met de steeds veranderende
prioriteiten

Pagina 5 van 50

Artikel 2 – Werkwijze
MIVD vraagt verder de afnemers periodiek aan te geven of geleverde producten en diensten aan de
afgesproken kwaliteitseisen (waaronder diepgang, voorspellend vermogen, tijdigheid en
volledigheid) hebben voldaan. De resultaten kunnen leiden tot besluiten om de onderzoekscapaciteit
anders in te zetten.

Inlichtingenbronnen
Voor een analyse kunnen de volgende bronnen worden gebruikt:
 Open Source Intelligence (OSINT): verzamelen en analyseren van informatie uit openbare
bronnen;
 Imagery Intelligence (IMINT): analyse en rapportage van inlichtingen aan de hand van
beelden van satellieten en luchtgebonden wapensystemen;
 Classified Intelligence (CLASSINT): gerubriceerde informatie en inlichtingen van
(inter)nationale militaire netwerken en partners;
 Signals Intelligence (SIGINT): inlichtingen uit onderschepping en verwerking van gegevens
uit telecommunicatie en elektromagnetische uitzendingen;
 Human Intelligence (HUMINT): inlichtingen op basis van informatie uit menselijke bronnen;
 Medical Intelligence (MEDINT): informatie over onder meer epidemieën;
 Geospatial Intelligence (GEOINT): een analysetechniek waarbij verschillende soorten
inlichtingen overzichtelijk op een landkaart worden gepresenteerd zodat de analist
patronen kan herkennen;
 Cyber (Computer Network Exploitation): het verzamelen van inlichtingen uit computers die
op een netwerk zijn aangesloten;
 Forensisch onderzoek: het verzamelen van inlichtingen uit forensisch onderzoek op
computers en andere apparaten;
 Commercieel verkrijgbare data.

Pagina 6 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Russische Federatie

De toename van Russische militaire en hybride middelen en de inzet ervan zijn voor de MIVD
aanleiding de ontwikkelingen in de Russische Federatie te volgen.
Algemeen
De ontwikkelingen in het afgelopen jaar hebben wederom aangetoond dat in de ogen van het
Russisch leiderschap westerse en Russische veiligheidsbelangen onverenigbaar en strijdig zijn. Het
Russische veiligheidsparadigma is uiterst traditioneel en gaat uit van zero sum denken: een
toenemende veiligheid van de één gaat automatisch en direct ten koste van de ander. De Russische
dreigingsperceptie is er één van strategische omsingeling, waarbij het Westen (VS, NAVO en EU) in
de Russische visie voorbijgaat aan voor Rusland essentieel geachte veiligheidsbelangen. Belangrijk is
dat het hierbij niet alleen gaat om de ontwikkeling en verdeling van machtsmiddelen, maar ook om
botsende wereldbeelden en onderliggende waardesystemen. Het overgrote deel van de Russische
bevolking deelt de opvatting van de Russische overheid.
De Russische Federatie is gebaat bij een zekere mate van (controleerbare) instabiliteit aan zijn
grenzen om op die wijze invloed te kunnen uitoefenen in de buurlanden. Verontrustend hierbij is de
combinatie van toenemend militair vermogen gericht op het voeren van een grootschalig conflict,
hybride oorlogvoering en tactieken gericht op het aantasten van westerse besluitvormingsprocessen.
Daarnaast wordt getracht de interne cohesie van NAVO en EU te verstoren en is er sprake van een
toegenomen antiwesterse retoriek. Moskou blijft streven naar een significant kleinere rol voor de
NAVO in de veiligheidsstructuur van Europa. Daarnaast blijft erkenning als grootmacht op het
geopolitieke toneel een belangrijke doelstelling. De Russische interventies in Oekraïne en Syrië,
gekoppeld aan het militair optreden in de onmiddellijke omgeving van het NAVO-verdragsgebied, zijn
uitingen van een verhardend en in toenemende mate agressief Russisch buitenland- en
veiligheidsbeleid. Essentieel in dit Russische beleid is, naast het behoud van de nucleaire verhouding
en de strategische balans met de VS, een aanhoudende invloed in de voormalige Sovjetrepublieken
(het zogenoemde Nabije Buitenland) en aangrenzende zeeën.

Pagina 7 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Het Russische militaire optreden in Syrië is indicatief voor een assertiever Russisch buitenlands- en
veiligheidsbeleid en de toenemende rol die de Russische strijdkrachten hierin innemen. Moskou is
bondgenoot van het zittende Syrische bewind en levert luchtsteun en overige militaire steun aan
operaties van het Syrische leger. Hierbij vallenveel burgerslachtoffers. De Russische Federatie heeft
in2016 met relatief beperkte middelen een plek aan de onderhandelingstafel veroverd en werpt zich
daarmee op als een internationale speler en bemiddelaar. Tegelijkertijd houdt het zich niet aan de
normen van het internationaal recht.
De MIVD volgde de veiligheidssituatie in het oosten van Oekraïne nauwlettend, vanwege de
ontwikkelingen in het oosten van Oekraïne, met een reëel potentieel voor escalatie en regionale
destabilisatie.
Hybride oorlogvoering en tactieken
Hybride oorlogvoering maakt al sinds jaar en dag deel uit van het Russische politieke en militaire
instrumentarium. Deze methode van oorlogvoering is met name gericht tegen de staten van de
voormalige Sovjet-Unie. Hybride tactieken richten zich bovendien ook op staten en internationale
organisaties die verder van Rusland afliggen. In het geval van de Russische Federatie is het oogmerk
van hybride oorlogvoering om invloed, in wat het ziet als een essentiële bufferzone, in stand te
houden of uit te breiden. Rusland doet dit op een manier, zodat de inmenging van derden in een
eventueel conflict wordt vermeden en de kosten van het conflict zo laag mogelijk worden gehouden.
Door hybride oorlogvoering en tactieken wordt getracht onzekerheid te creëren bij derden (het
Westen, NAVO en EU), de eensgezindheid te ondergraven, besluitvormingsprocessen aan te tasten
en de publieke opinie negatief te beïnvloeden.
Beïnvloedings- en informatieoperaties ondersteunen de strategische doelstellingen. Moskou
presenteert het eigen optreden als humanitair, redelijk en de-escalerend. Het westerse optreden
(zoals de NAVO reassurance measures ten behoeve van de Baltische staten) wordt daarentegen
afgeschilderd als hysterisch, schijnheilig, anti-Russisch en escalerend.
Ontwikkeling militair vermogen
Er is duidelijk sprake van een toenemend Russisch conventioneel en nucleair militair vermogen aan
de NAVO-oostflank, waaronder de Baltische Zee regio. De Russische Federatie gebruikt dit militair
vermogen in toenemende mate als instrument voor buitenlands beleid, voor strategic messaging
(het uiten van extreme onvrede aangaande veiligheidsontwikkelingen door het opzichtig optreden
met conventionele en nucleaire militaire middelen) en voor militair machtsvertoon. Het Russische
politiek en militair optreden uit zich in een aanhoudende en zelfs toenemende regionale instabiliteit
aan zowel de oostflank van het NAVO-verdragsgebied als in het Midden Oosten. Hierbij is regelmatig
sprake van provocatief optreden, waarbij Russische eenheden zich ophouden in de directe omgeving
van het grondgebied, het luchtruim of de territoriale wateren van NAVO-lidstaten. Er bestaat een
zeker risico op (ongewilde) escalatie of incidenten. Over deze risico’s is het afgelopen jaar gesproken
in de NAVO-Rusland Raad. De MIVD rapporteert over genoemde militaire activiteiten en de
mogelijke betekenis hiervan voor de NAVO en het Nederlandse veiligheidsbeleid.

Pagina 8 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten
Digitale dreiging Russische Federatie
Russische inlichtingendiensten ontwikkelen al jarenlang zeer aanzienlijke capaciteiten in het digitale
domein. Naast een uitgebreid programma om digitale communicatie te onderscheppen, zijn er ook
Russische hackers actief voor de Russische staat. Het defensie- , binnenland- en buitenlandbeleid van
de Russische Federatie speelt een doorslaggevende rol bij de keuze van de doelwitten van de
hackers.
Rusland heeft ook toegang tot capaciteiten die geschikt zijn om conventionele militaire inzet te
ondersteunen in het digitale domein, bijvoorbeeld door middel van digitale aanvallen op kritieke
infrastructuur in andere landen. Een ander voorbeeld is een spionerende app op de mobiele
telefoons van artillerieofficieren van het Oekraïense leger, waardoor onder meer
troepenbewegingen konden worden gevolgd.
Door de Amerikaanse inlichtingendiensten zijn digitale aanvallen tegen de Democratische partij
onder meer aan de Russische militaire inlichtingendienst Glavnoje Razvedyvatelnoje Oepravlenije
(GROe) toegeschreven. Diezelfde dienst voerde ook digitale aanvallen uit op civiele instellingen zoals
het World Anti-Doping Agency (WADA), waarna medische dossiers van westerse atleten in
aangepaste vorm publiek zijn gemaakt of verzonden aan verschillende media. In het digitale domein
is de scheiding tussen civiel en militair minder helder dan in de werkelijke wereld.

Pagina 9 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

China

Als onderdeel van zijn strategische inlichtingentaak volgde de MIVD de ontwikkelingen in het Chinese
buitenland-, veiligheid- en defensiebeleid. China streeft naar een krijgsmacht die past bij zijn rol als
mondiale grootmacht en ontwikkelt de militaire capaciteiten hiervoor. De Chinese krijgsmacht (PLA)
geldt als een belangrijk instrument van het Chinese buitenlandbeleid. De Chinese krijgsmacht is eind
2015 gestart met een grote reorganisatie die tot doel heeft de PLA om te vormen tot een moderne
en meer efficiënte krijgsmacht. De reorganisatie moet omstreeks 2020 gerealiseerd zijn. Naast
structurele en organisatorische veranderingen zal de PLA in omvang worden gereduceerd van 2,3
naar 2 miljoen militairen. De MIVD verwacht echter niet dat de reorganisatie merkbare gevolgen
buiten China zal hebben.
Ondanks een verdere toename van het aantal activiteiten van vooral de Chinese luchtmacht en
marine, is de situatie in China’s maritieme periferie in 2016 relatief rustig gebleven. Wel heeft China
zijn regelmatige presentie in wateren rond de door China en Japan betwiste Senkaku/Diaoyueilanden voortgezet. Onder begeleiding en coördinatie van de Chinese kustwacht waren in augustus
zelfs tijdelijk meer dan 300 Chinese vissersschepen rond de eilanden actief. Met de toename van zijn
militaire capaciteiten en ambities als mondiale grootmacht nemen ook het aantal Chinese militaire
vliegen vaarbewegingen in het westelijk deel van de Stille Oceaan toe.
De terughoudende opstelling van de Filipijnse regering na de voor China negatieve uitspraak van het
Permanent Hof van Arbitrage (PHvA) ten aanzien van China’s maritieme claims in de Zuid-Chinese
Zee, heeft er waarschijnlijk toe bijgedragen dat de situatie in dit deel van Azië eveneens relatief
rustig is gebleven. De zware diplomatieke en politieke druk die China zowel tijdens als na de
arbitragezaak op partijen heeft uitgeoefend om zich niet met de zaak in te laten, past binnen de
benadering die China hanteert als het van mening is dat zijn belangen in het geding zijn.
Ook in 2016 is China onverminderd door gegaan met het inrichten van de kunstmatige eilanden die
het in de Zuid-Chinese Zee heeft gebouwd. Het laten landen en opstijgen van enkele

Pagina 10 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten
passagiersvliegtuigen op twee van deze ‘eilanden’ in januari, kunnen niet verhullen dat deze
‘eilanden’ primair een militair doel dienen, en hierdoor een bron van zorg in de regio zijn. In reactie
op de Chinese militaire activiteiten zijn inmiddels ook andere landen rond de Zuid-Chinese Zee
begonnen met het uitbreiden van militaire capaciteiten op de door hen bezette eilanden, rotsen en
riffen.
Buiten Azië kenmerkt de Chinese militaire aanwezigheid zich vooral door de Chinese
antipiraterijmissie in de Golf van Aden en de Chinese deelname aan de verschillende VN-missies in
vooral Afrika. Om deze activiteiten te kunnen ondersteunen, is China begonnen met de bouw van zijn
eerste buitenlandse militaire basis in Djibouti. Deze basis, die mogelijk al in 2017 gereed is, wordt
door de Chinese regering steevast aangeduid als een 'logistiek steunpunt'. Deze aanduiding is
waarschijnlijk het gevolg van het jarenlang door de Chinese regering gepropageerde standpunt dat
China geen buitenlandse militaire bases nastreeft. Gelet op de rol die China met zijn krijgsmacht
voorstaat bij het beschermen van zijn overzeese belangen, zal de Chinese militaire basis in Djibouti
waarschijnlijk een bruggenhoofdfunctie vervullen voor verdere Chinese militaire activiteiten rond de
Indische Oceaan, in Afrika en het Midden-Oosten.
De opkomst van China als grote mogendheid op het wereldtoneel veroorzaakt een verandering in de
mondiale machtsbalans. Hoewel China de bestaande internationale rechtsorde in het algemeen
accepteert, pleegt het deze in toenemende mate te interpreteren op een wijze die overeenkomt met
zijn eigen belangen. Dit kan ertoe leiden dat China’s woorden en daden van elkaar kunnen
verschillen.
Digitale spionage
China’s digitale spionagecapaciteiten zijn uitgebreid. In verschillende openbare publicaties is China
bekritiseerd voor het op grote schaal orkestreren van digitale spionage tegen doelwitten in het
buitenland. China zet zijn capaciteiten in voor het verkrijgen van politieke, economische en militaire
inlichtingen. Het land streeft een positie na als geopolitiek zwaargewicht. Snelle economische en
militaire doorontwikkeling zijn daarvoor een noodzakelijke voorwaarde. De defensie-industrie blijft
dan ook wereldwijd een belangrijk aandachtsgebied voor de Chinese staat.

Pagina 11 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Iran

Iran heeft veel invloed in de regio. In 2016 is er daarom frequent gerapporteerd over het militairstrategische optreden van dit land. Dit gold op de eerste plaats voor de toegenomen directe
betrokkenheid van Iran bij de strijd van het Syrische regime tegen de diverse oppositiegroepen.
Daarnaast was de Iraanse steun aan zowel de Iraakse regering als Sjiitische milities en Koerden in Irak
reden voor de rapportages. Voor Iran staat het bijdragen aan het vernietigen van ISIS en
geestverwante groepen onveranderd voorop. Deze strijd blijft deel uitmaken van het Iraanse
nationale veiligheidsbeleid.
Iran heeft zijn potentieel van de strategisch afschrikking en daarmee de mogelijkheid tot vergelding
vergroot. De ballistische rakettenmacht is uitgebreid. Mede tegen deze achtergrond, en zo ook met
het oog op de rol van Iran ten aanzien van Syrië, Irak, Libanon en Afghanistan, is de rivaliteit met
Saudi-Arabië verder toegenomen. Deze ontwikkeling van toenemende polarisatie baart zorgen.
Verder besteedde de MIVD aandacht aan de Iraanse veiligheidsperceptie wat betreft de Perzische
Golf en de Straat van Hormuz. Een strategisch militair middel voor Iran is het ontplooien van zijn
marine in deze economisch vitale zeeroute. Ook het onderzoek naar de militaire capaciteiten in het
ambitieuze en geavanceerde Iraanse cyberprogramma heeft de MIVD voortgezet.

Pagina 12 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Afrika Indicatror & Warning

Naast de geprioriteerde missiegebieden volgt de MIVD ook de ontwikkelingen in landen in Afrika,
waar sprake is van conflicten en crises die van invloed kunnen zijn op Nederlandse belangen. In dat
kader rapporteerde de MIVD in 2016 over militaire en veiligheidsrelevante ontwikkelingen (I&W) op
het Afrikaanse continent in brede zin.
In 2016 heeft de terroristische dreiging in Mali zich ook in een aantal andere landen in de regio
gemanifesteerd. Dit kwam onder meer tot uiting bij aanslagen in Burkina Faso en Ivoorkust. Ook zijn
in het grensgebied van Mali met zowel Burkina Faso als Niger veiligheidstroepen van de betreffende
landen doelwit geweest van aanvallen van de al-Sahraoui strijdgroep die zich loyaal heeft verklaard
aan ISIS. Verschillende landen, waaronder Niger, Mauritanië en Senegal, blijven kwetsbaar voor deze
dreiging. Terroristische netwerken in Mali zijn tevens verantwoordelijk voor de ontvoering van
westerlingen in de regio. Zowel in Mali als in Burkina Faso en Niger zijn dit jaar wederom
westerlingen ontvoerd.
In Nigeria heeft de in 2015 verkozen president Buhari de strijd tegen Boko Haram nieuw leven
ingeblazen. Militaire operaties in het noorden en een nauwere internationale samenwerking binnen
de Multinational Joint Task Force hebben er voor gezorgd dat Boko Haram veel van zijn territoriale
controle is kwijtgeraakt. Hoewel grootschalige aanvallen door Boko Haram minder vaak voorkomen,
is de regio nog steeds zeer kwetsbaar voor aanslagen.
In Ethiopië vonden in 2016 demonstraties plaats in de regio’s Oromia en Amhara. De protesten zijn
onder meer ingegeven door ontevredenheid over het door de Tigrayelite gedomineerde politieke
stelsel, de landonteigening voor economische projecten en de uitbreiding van Addis Abeba. Door
onder meer een harde aanpak van de autoriteiten, is de regering er voorlopig in geslaagd een
relatieve rust te bewerkstelligen. Daarnaast is een wijziging in het kabinet doorgevoerd en zijn enkele
politieke maatregelen aangekondigd. Veel oorzaken van de onrust blijven echter onopgelost.

Pagina 13 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

In Burundi heeft de controversiële derde ambtstermijn van zittend president Nkurunziza geleid tot
grootschalige protesten vanuit de bevolking en de politieke oppositie. Het gewelddadig
onderdrukken van deze protesten heeft geresulteerd in mensenrechtenschendingen op grote schaal.
Intussen heeft het land de samenwerking met het Internationaal Strafhof en het Hoge Commissariaat
voor de Mensenrechten opgezegd.

Pagina 14 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Latijns-Amerika en de Caribische regio

In een gezamenlijk team (TCG) vergaren AIVD en MIVD inlichtingen en achtergrondinformatie over
de regio Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. De eilanden Sint Eustatius, Saba en Bonaire zijn
bijzondere Nederlandse gemeenten. Daarmee reiken de grenzen van Nederland, en dus de
inlichtingen- en veiligheidstaken van de AIVD en de MIVD, tot in Latijns-Amerika. Bovendien zijn het
buitenlandbeleid en de verdediging van de territoriale integriteit Koninkrijks aangelegenheden. De
Nederlandse krijgsmacht is daarom permanent aanwezig in de Caribische delen van het Koninkrijk.
Ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op deze presentie worden vanzelfsprekend door de
diensten gevolgd.
Venezuela is in toenemende mate ten prooi gevallen aan een combinatie van politieke, economische
en sociale spanningen. Het land ondergaat een diepe economische crisis. De val van de
wereldolieprijzen heeft de situatie verslechterd. Als gevolg van de economische problemen heeft de
Venezolaanse bevolking te kampen met tekorten aan eerste levensbehoeften en een sterk
verslechterde veiligheids- en gezondheidssituatie.
Op politiek gebied blijft sprake van toegenomen polarisatie tussen de Venezolaanse regeringspartij
en de verenigde oppositie. Daarbij wordt het gebrek aan respect voor politieke en humanitaire
rechten steeds evidenter.
De verwachting is dat de negatieve trends voor Venezuela ook in 2017 zullen aanhouden. De
instabiele situatie in Venezuela heeft een negatief effect op de regionale veiligheidssituatie. Vanwege
de potentiële uitstralingseffecten blijven de AIVD en MIVD de ontwikkelingen nauwlettend volgen
om zo de Koninkrijksregering van handelingsperspectief te voorzien.

Pagina 15 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Mali

Mission Multidimensionelle Intégrée des Nations Unies pour la Stabilisation au Mali (MINUSMA)
brengt veiligheid en stabiliteit voor de bevolking van Mali. Nederlandse militairen verzamelen,
verwerken en analyseren inlichtingen voor de Verenigde Naties, die hierdoor effectiever kunnen
optreden. De MIVD ondersteunt de missie met inlichtingenproducten, zowel voor de besluitvorming
in Den Haag als voor de taakuitvoering in Mali.
De situatie in Mali werd beïnvloed door spanningen tussen separatistische groeperingen (verenigd in
la Coordination des Mouvements de l’Azawad, CMA), regeringsgezinde milities (verenigd in la
Plateforme) en de Malinese overheid. De implementatie van het medio 2015 ondertekende
vredesakkoord van Algiers nam gedurende het afgelopen jaar steeds concretere vormen aan. Dit
zorgde in de uitvoeringsfase voor veel onderhandelingen tussen de groeperingen over de verdeling
van macht en middelen. Zo was de zetelverdeling in de interim-besturen in de noordelijke regio’s zoals vastgelegd in het vredesakkoord - niet alleen onderwerp van onderhandeling, maar ook een
belangrijk twistpunt. Betrokken partijen zijn er niet in geslaagd het hierover eens te worden.
Daarnaast leverden de beoogde gezamenlijke patrouilles en de gewenste legering van strijders
discussie op. Met name de cohesie binnen de separatistische CMA stond onder druk. Diverse
splintergroeperingen splitsten zich af in de hoop op die wijze een groter aandeel in het (lucratieve)
vredesproces te kunnen bemachtigen.
Vooral in de Noord-Malinese regio Kidal werden de conflicten tussen de gewapende groeperingen
steeds meer tribaal en etnisch van aard. De strijd om de macht in deze CMA-gedomineerde regio
speelde zich af tussen de Ifoghas Toeareg (behorend tot de CMA) en Imghad Toeareg (behorend tot
la Plateforme) en leidde verschillende keren tot gewapende confrontaties. Daarnaast leidt het
veiligstellen van handelsroutes voor drugssmokkel dikwijls tot confrontaties tussen deze groepen.

Pagina 16 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Syrië en Irak

Operatie Inherent Resolve (OIR) is gericht tegen Islamitische Staat in Irak en al-Sham (ISIS).
Nederlandse F-16’s waren tot 1 juli 2016 bij deze strijd betrokken. Verder worden Iraakse en
Koerdische militairen door onder meer Nederlandse militairen getraind. Militairen van de missie
United Nations Truce Supervision Organization (UNTSO) observeren het grensgebied tussen Israël,
Syrië en Libanon. Ook in het afgelopen jaar zijn Nederlandse militairen hierbij ingezet. De MIVD
ondersteunt deze missies met inlichtingenproducten, zowel voor de besluitvorming als de
taakuitvoering.
Naast de strijd tegen ISIS woedde de burgeroorlog in Syrië onverminderd voort. In de loop van het
jaar wist het Syrische bewind het initiatief naar zich toe te trekken, niet in de laatste plaats door de
militaire (lucht)steun van de Russische Federatie. De strijd tussen het bewind en de Syrische
gewapende oppositie speelt zich vooral af in West-Syrië, met de hoogste intensiteit in het
noordwesten en bij Aleppo. ISIS heeft zich militair gezien in Syrië weten te handhaven, al moest zij
terrein prijsgeven. Door het verlies van het Turks-Syrische grensgebied is het voor ISIS moeilijk
geworden om buitenlandse strijders naar het ‘kalifaat’ te brengen.
In Oost-Syrië slaagden Syrische Koerden er in om terrein op ISIS te heroveren. Toch bleef ISIS in dit
deel van Syrië bewegingsvrijheid houden. Het optreden van de Syrische Koerden tegen ISIS is
onderwerp van discussie met Turkije, omdat dat land de dominante Syrisch-Koerdische partij als een
verlengstuk van de Turks-Koerdische PKK beschouwt.
In Irak heeft ISIS veel terrein verloren, in zowel de Tigris als de Eufraat-vallei. ISIS heeft nog beperkte
delen onder controle, met de stad Mosul als belangrijkste strategische bolwerk. Naast het
verdedigen van dit territorium, richtte de groepering zich in toenemende mate op offensieve acties,
zoals aanslagen, op veiligheidstroepen aan de fronten, maar ook tegen de bevolking elders in Irak. In
oktober is het offensief van de coalitie gestart voor de herovering van Mosul.

Pagina 17 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Libanon

Ook Libanon is een aandachtsgebied voor de MIVD. Het voortdurende conflict in Syrië heeft ernstige
politieke- en veiligheidsimplicaties voor Libanon tot gevolg. Het grote aantal vluchtelingen, ca. één op
de vijf mensen in Libanon is Syrisch vluchteling, zet de van oudsher gespannen sociale verhoudingen
in het land verder onder druk. Daar komt bij dat de verschillende minderheden in het land
uiteenlopende meningen hebben over de situatie in Syrië. De regering realiseert zich de ernst van de
situatie en heeft veiligheid tot haar prioriteit gemaakt. Mede daardoor is de veiligheidssituatie in het
land relatief stabiel.
Aanslagen kunnen echter niet worden uitgesloten. Hezbollah strijdt aan de zijde van de Syrische
regeringstroepen, hoofdzakelijk op plaatsen langs de Libanees-Syrische grens die voor de partij van
strategisch belang zijn. Voor de troepen van Assad vormen de strijders van Hezbollah in die gebieden
een essentiële versterking. In de ogen van salafi-jihadistische groeperingen maakt dit de aanhangers
van de partij tot een legitiem doelwit van aanslagen.

Pagina 18 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Afghanistan

De missie Resolute Support (RS) in Afghanistan ondersteunt de verdere opbouw van een
professioneel veiligheidsapparaat, waaronder leger en politie. Nederlandse militairen adviseren
samen met bondgenoten het hogere kader van leger en politie. De MIVD voorziet het Nederlandse
contingent van inlichtingenanalyses over de veiligheidssituatie en politieke ontwikkelingen. Dat
gebeurt op zowel het nationale toneel als in het noorden van Afghanistan, omdat hier het
zwaartepunt van de Nederlandse militaire bijdrage ligt.
De politieke inlichtingenanalyses van de MIVD richtten zich voornamelijk op de toenemende
verdeeldheid binnen de regering van nationale eenheid National Unity Government (NUG) en de
onderliggende strijd om invloed tussen diverse op etniciteit gebaseerde politieke facties. De MIVD
constateert dat de effectiviteit en het gezag van de centrale overheid het afgelopen jaar zijn
afgenomen en dat de NUG nog steeds sterk afhankelijk is van buitenlandse financiële en militaire
steun. Deze politieke ontwikkeling heeft in negatieve zin bijgedragen aan de verslechterende
veiligheidssituatie in Afghanistan.
Vanwege de veiligheidssituatie richtte de MIVD zich in 2016 wederom op de intenties, capaciteiten
en activiteiten van de Taliban en het functioneren van de Afghaanse veiligheidstroepen (ANDSF). De
MIVD constateert dat de ANDSF in 2016 vanwege interne verdeeldheid, personele problemen,
corruptie en een sterker wordende Taliban nog meer onder druk zijn komen te staan. Zo wisten de
Taliban enkele provinciale hoofdsteden ernstig te bedreigen en/of binnen te dringen, waaronder
opnieuw Kunduz-stad en de hoofdstad van Uruzgan, Tarin Kowt. Hoewel de Afghaanse luchtmacht en
special forces tijdelijk en plaatselijk successen boekten, bleef westerse steun essentieel voor de
Afghaanse veiligheidstroepen in (Noord-)Afghanistan.

Pagina 19 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Libië

Zr. Ms. Rotterdam werd ingezet als trainingsplatform voor Libisch kustwachtpersoneel in het kader
van EU operatie Sophia. Deze training werd op 27 november 2016 afgerond. De MIVD heeft voor het
besluitvormingsproces en de ingezette Nederlandse militairen inlichtingenproducten geleverd.
Libië geldt als belangrijke schakel in de migratiestroom richting de Europa. Ongeveer 170.000
migranten arriveerden in 2016 via deze centrale Mediterrane route in Italië. Meer dan 4.000
migranten vonden de dood tijdens de oversteek. De migratiestromen en de aanwezigheid van
terroristische netwerken in Libië vormden belangrijke aandachtspunten voor de MIVD. Na de groei
van Libische takken van ISIS in het voorgaande jaar, stond 2016 in het teken van grote tegenslagen
voor dit terroristische netwerk. Mede dankzij een Amerikaanse luchtaanval in februari werd de
opbouw van een ISIS-L afdeling in de noordwestelijke plaats Sabratha verstoord. In mei richtten
milities, voornamelijk afkomstig uit de stad Misrata, een anti-ISIS-L collectief op om het netwerk uit
het centrale kustgebied rondom Sirte te verdrijven. Ondanks grote verliezen, tenminste 600 doden,
slaagden de milities er eind 2016 in om Sirte, op enkele verzetshaarden na, te veroveren. De
Amerikaanse luchtsteun die de milities sinds augustus ontvingen, was een doorslaggevende factor
voor dit succes. Hoewel ISIS-L eind 2016 geen territorium meer bezette, bleven diverse cellen in
verschillende delen van het land actief.
Op het strijdtoneel in Benghazi werkte ISIS-L samen met een radicaalislamitisch militiecollectief tegen
het zogeheten Libische nationale leger (LNA). Deze coalitie werd afgelopen jaar teruggedrongen naar
enkele stadswijken. Na twee en een half jaar van zware strijd heeft het LNA Benghazi grotendeels
onder controle gekregen. Mensenrechtenorganisaties hebben grote kritiek geuit op de wijze waarop
de strijdende partijen hebben opgetreden in Benghazi.
Generaal Khalifa Haftar, de commandant van het LNA, werd in september door het Libische
parlement in Tobruk, het Huis van Afgevaardigden (HoR), bevorderd tot veldmaarschalk. In dezelfde
periode werden civiele bestuurders in diverse steden in Oost-Libië vervangen door LNA-officieren.

Pagina 20 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten
Ook nam het LNA nagenoeg geweldloos de controle over de Oost-Libische oliehavens over van een
lokale beveiligingseenheid die was gelieerd aan de regering van nationaal akkoord (GNA) in Tripoli.
De GNA vestigde zich weliswaar eind maart in Tripoli, maar werd door veel Libiërs niet gezien als de
legitieme regering van Libië. Voor de internationale gemeenschap werd de GNA de belangrijkste
gesprekspartner, bijvoorbeeld in aanloop naar de kustwachttraining. Op 22 augustus stemde een
meerderheid van de aanwezige parlementsleden tegen het kabinetsvoorstel van de GNA. Het
leiderschap van de HoR bleef, net als het LNA, het gehele jaar negatief tegenover de GNA en het
daaraan gekoppelde vredesproces staan. Het vredesakkoord uit december 2015 werd niet door het
parlement geratificeerd. De tegenregering in het Oost-Libische al- Beida werd gehandhaafd door de
HoR en het LNA. Hierdoor bleef het land grofweg verdeeld in twee politieke kampen met hun eigen
diffuse militaire verbanden.
De militaire steun voor de GNA bleef beperkt tot de medewerking van enkele militiecollectieven in
Tripoli en Misrata. Het onvermogen van de GNA om de veiligheidssituatie in Tripoli en de
leefomstandigheden van haar inwoners te verbeteren, vergrootte eind 2016 de ontevredenheid over
de matige prestaties van de GNA. Het jaar werd dan ook afgesloten met een reeks noodmaatregelen
van de GNA om haar populariteit onder de bevolking te vergroten. Tevens werd geprobeerd om het
vredesproces, dat door de Verenigde Naties (VN) wordt begeleid, nieuw leven in te blazen.

Pagina 21 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Somalië

Het doel van EU Operatie Atalanta in Somalië is het beschermen van de koopvaardij en het bestrijden
van de piraterij. Nederland neemt deel met een schip van de Koninklijke Marine. Als onderdeel van
de EU Trainingsmissie (EUTM) in Somalië leiden Nederlandse militairen in internationaal verband
Somalische militairen op. De MIVD ondersteunt beide missies met inlichtingenproducten over de
politieke ontwikkelingen en ook de veiligheidssituatie in Somalië.
De activiteiten van de Somalische piratennetwerken zijn sinds 2012 sterk afgenomen. Toch is de
situatie op het Somalische vasteland geen aanleiding om aan te nemen dat piraterij tot het verleden
behoort. De afname is voornamelijk een gevolg van tegenmaatregelen op zee.
Ook in 2016 werd de Somalische veiligheidssituatie geteisterd door activiteiten van de terroristische
beweging al-Shabaab. In haar streven naar een Oost-Afrikaans islamitisch emiraat voert zij vrijwel
dagelijks aanslagen uit gericht tegen de federale Somalische overheid en haar (internationale)
bondgenoten. In 2016 wisten het Somalische leger en de militaire missie van de Afrikaanse Unie in
Somalië (AMISOM) geen duurzaam militair overwicht te creëren tegen de aanwezigheid van alShabaab in Zuid- en Centraal-Somalië. Al-Shabaab blijft over voldoende capaciteiten en
bewegingsvrijheid beschikken om aanslagen in heel Somalië en het noordoosten van Kenia uit te
voeren.
Op politiek vlak stond 2016 in het teken van de federale parlements- en presidentsverkiezingen.
Hoewel de oorspronkelijk geplande ‘one-man-one-vote’ verkiezingen niet zijn doorgegaan, onder
meer vanwege de instabiele veiligheidssituatie, kwamen de Somalische bestuurders wel tot een
alternatief verkiezingsproces met een prominente rol voor de Somalische clans en de federale
deelstaten.

Pagina 22 van 50

Artikel 4 – (Contra-)Inlichtingen producten

Zuid-Sudan

United Nations Mission in South Sudan (UNMISS) ziet toe op de veiligheidssituatie in Zuid Soedan. De
militairen van UNMISS, waaronder Nederlandse militairen, beschermen de bevolking en
onderzoeken mensenrechtenschendingen. De MIVD ondersteunt de Nederlandse militairen met
inlichtingenproducten.
De MIVD heeft onder andere analyses geschreven over de voortgang van de implementatie van het
in augustus 2015 getekende vredesakkoord en over de aanhoudende gevechten tussen
regeringstroepen en rebellen. In april 2016 keerde oppositieleider Riek Machar terug naar de ZuidSoedanese hoofdstad Juba en werd een eenheidsregering gevormd.
Na enkele weken van oplopende spanningen tussen beide groeperingen raakten op 8 juli 2016
regeringstroepen en oppositiestrijders slaags nabij het presidentieel paleis. Daar waren op dat
moment president Kiir en 1 vicepresident Machar aanwezig. De dagen erna verhevigde het geweld
aanzienlijk, waarbij regeringstroepen grootschalige operaties uitvoerden tegen oppositiestrijders.
Door de nabijheid van het kampement van de oppositie bij een VN-basis en VNvluchtelingenkampen, raakte UNMISS betrokken bij het conflict. Duizenden burgers vluchtten naar
de VN-basis en aan UNMISS-zijde waren slachtoffers te betreuren. Het opgelaaide geweld was voor
de Nederlandse ambassade in Juba aanleiding om over te gaan tot evacuatie van Nederlandse
staatsburgers. Na een afgekondigd staakt-het vuren op de avond van 11 juli namen de
gewelddadigheden snel af en sindsdien is het relatief rustig gebleven in de stad. Machar is het land
ontvlucht en zijn functie als 1 vice-president is overgenomen door Taban Deng Gai. Het
vredesakkoord is na de geweldsuitbarsting in Juba en de vlucht van Machar op sterven na dood.
Niet alleen in Juba waren gewelddadigheden. Ook in andere delen van het land was er in 2016 sprake
van een voorzetting van de gevechten. In tot voor kort relatief rustige gebieden, zoals de zuidelijke
equatoriale staten, verslechterde na juli 2016 de veiligheidssituatie. Andere onrustige gebieden
waren Western Bahr el-Ghazal, Unityen Upper Nile.

Pagina 23 van 50

Artikel 5 –Hybride oorlogvoering

Hybride oorlogvoering

De laatste jaren neemt de term hybride oorlogvoering in het publieke debat een steeds
prominentere plaats in. Dit is vooral het gevolg van het Russische optreden in de directe omgeving
van NAVO-lidstaten en de toenemende (hybride) dreiging vanuit Rusland. Oorlogvoering verandert
voortdurend van karakter. Vaak is er niet langer sprake van twee legers die tegenover elkaar staan.
Het beeld is diffuser, er is een schemergebied tussen oorlog en vrede ontstaan: hybride
oorlogvoering.
Bij hybride oorlogvoering is dus geen sprake van een openlijk conflict tussen twee staten. Daarin
onderscheidt deze manier van optreden zich van een klassiek (interstatelijk) conflict. Hybride
oorlogvoering kan overigens wel met (veel) geweld gepaard gaan, door het gebruik van proxies
(gelieerde en door Rusland aangestuurde maar zich als onafhankelijk presenterende groeperingen
volmachten), (staats)terrorisme of de onconventionele en ontkenbare inzet van de krijgsmacht.
Definitie hybride oorlogvoering
Het bereiken van politiek-strategische doelen door gebruik te maken van alle politieke, militaire,
economische, informatie-, inlichtingen-, en cybermiddelen, zonder dat er sprake is van een openlijk
conflict tussen twee staten.
De definitie impliceert dat hybride oorlogvoering vrijwel uitsluitend wordt toegepast door staten,
omdat alleen die beschikken over het gehele palet aan middelen. De gehanteerde definitie maakt het
dan ook mogelijk om onderscheid te kunnen maken tussen hybride oorlogvoering enerzijds en
bijvoorbeeld terrorisme, insurgency (opstand), beïnvloedings-, inlichtingen- en cyberoperaties
anderzijds.
Hybride oorlogvoering kent veel verschijningsvormen. De vorm is afhankelijk van de te bereiken
doelen, de beschikbare en toegepaste middelen en ook de fasering. Deze oorlogvoering verloopt
doorgaans niet volgens een vast patroon. Een hybrid warfare campagne is meestal langdurig van

Pagina 24 van 50

Artikel 5 –Hybride oorlogvoering
aard en kent een getrapte geweldsopbouw met wisselende zichtbaarheid en (fysieke) intensiteit.
Hybride oorlogvoering kan zowel een doel als een middel zijn.

Hybride oorlogvoering kent veel verschijningsvormen
Als doel is deze methode in het algemeen gericht op het beïnvloeden van democratische
besluitvormingsprocessen. Dat gebeurt door het bespelen van de publieke opinie, het diskwalificeren
van onafhankelijke, meestal traditionele media en het zaaien van tweedracht in staten en
internationale organisaties. De daarvoor geboden informatie hoeft niet consistent of waar te zijn en
speelt in op de emoties van de ontvangers. Met een combinatie van halve waarheden, overtuigende
leugens, desinformatie en alternatieve scenario’s (samenzweringstheorieën) worden er
informatieoperaties uitgevoerd. Die operaties zijn erop gericht de geloofwaardigheid van de media
en autoriteiten constant ter discussie te stellen en/of vooroordelen en partijdigheid te versterken.
Hybride oorlogvoering als middel is een strategische shaping operatie om een zo gunstig mogelijke
politieke, economische en militaire uitgangspositie te verwerven in de aanloop naar een conflict.
Daarmee kunnen offensieve (gewelddadige) acties gerechtvaardigd worden naar de eigen bevolking.
Het doel is om met een hoge mate van nauwkeurigheid cruciale knooppunten uit te schakelen. Dit
gebeurt bijvoorbeeld door het ‘uitmanoeuvreren’ van vijandelijke leiders, het werken aan
vermindering van internationale steun, het uitschakelen van militaire capaciteiten, het beïnvloeden
van de politiek, de publieke opinie en de economie en daarmee het zaaien van binnenlandse onrust.

Pagina 25 van 50

Artikel 6 - Veiligheidsonderzoeken

Veiligheidsonderzoeken

De MIVD is bij de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo) belast met de uitvoering van
veiligheidsonderzoeken naar (aspirant-) vertrouwensfunctionarissen bij het ministerie van
Defensie en een deel van de defensieorderbedrijven. Plaatsing op een vertrouwensfunctie wordt
vooraf gegaan door een veiligheidsonderzoek. De wettelijke termijn waarbinnen een
veiligheidsonderzoek moet zijn afgerond, is acht weken.
Alle militaire- en de meeste burgerfuncties bij het ministerie van Defensie zijn aangewezen als
vertrouwensfunctie. Een Verklaring Geen Bezwaar (VGB) wordt afgegeven, tenzij er sprake is van
onvoldoende waarborgen dat de (aspirant-) vertrouwensfunctionaris onder alle omstandigheden
diens plichten getrouwelijk zal volbrengen of het veiligheidsonderzoek onvoldoende gegevens heeft
opgeleverd om een dergelijke beoordeling te maken. Het beoordelingskader bij
veiligheidsonderzoeken is vastgelegd in de Beleidsregel veiligheidsonderzoeken Defensie. Naast
initiële veiligheidsonderzoeken (sollicitanten en zittend personeel voor een hoger
veiligheidsmachtigingsniveau) voert de MIVD periodiek hernieuwde veiligheidsonderzoeken uit:
• elke 5 jaar voor het veiligheidsmachtigingsniveau A
• elke 10 jaar voor de veiligheidsmachtigingsniveaus B en C
Voor vertrouwensfuncties bij de Koninklijke Marechaussee en enkele bijzondere functiegroepen
worden ook voor veiligheidsmachtigingsniveaus B en C iedere 5 jaar hernieuwde
veiligheidsonderzoeken uitgevoerd.

Een VGB wordt afgegeven op basis van een
veiligheidsonderzoek

Pagina 26 van 50

Artikel 6 - Veiligheidsonderzoeken
Ook kan sprake zijn van niet-reguliere, hernieuwde onderzoeken, bijvoorbeeld vanwege een melding
van een incident waarbij een defensiemedewerker is betrokken of vanwege gewijzigde persoonlijke
omstandigheden.
In 2016 is samen met de AIVD gewerkt aan de voorbereiding van de oprichting van de
gemeenschappelijke Unit Veiligheidsonderzoeken (UVO).
Veiligheidsmachtigingsniveaus
Er zijn drie veiligheidsmachtigingsniveaus: A (het hoogste), B en C. Afhankelijk van het
veiligheidsmachtigingsniveau dient het verleden van de (nieuwe) medewerker voor een periode
van acht tot tien jaar inzichtelijk te zijn. Voor partners geldt een periode van vijf jaar. Een VGB
wordt afgegeven als, over de te beoordelen periode, voldoende gegevens beschikbaar zijn en er
voldoende waarborgen zijn dat betrokkene onder alle omstandigheden de uit de
vertrouwensfunctie voortvloeiende plichten getrouwelijk zal vervullen. Als de medewerker en/of
partner langer dan drie maanden in een land heeft verbleven waar geen naslag mogelijk is, is
sprake van onvoldoende gegevens.
Bij onvoldoende gegevens en onvoldoende waarborgen wordt de VGB geweigerd of ingetrokken.
In 2015 is, naar aanleiding van een evaluatie van de beleidsregel veiligheidsonderzoeken
Defensie, het beleid op een aantal punten gewijzigd. Een belangrijke aanpassing is de
herintroductie van het veiligheidsmachtigingsniveau C voor militairen. Voor dit
veiligheidsmachtigingsniveau is het niet noodzakelijk dat de justitiële gegevens van de partner of
medebewoners (volledig) inzichtelijk zijn.
Met het oog op de oprichting van de gemeenschappelijke Unit Veiligheidsonderzoeken (UVO) is
gemeenschappelijk beleid door de MIVD en de AIVD ontwikkeld. Daarin wordt rekening
gehouden met de aanbevelingen van de evaluatie en de Defensie-specifieke afwegingen.

Pagina 27 van 50

Artikel 6 - Veiligheidsonderzoeken
Op 31 december 2016 was 69% van de in 2016 aangevraagde veiligheidsonderzoeken binnen
de wettelijke termijn van acht weken afgerond. Voor de veiligheidsonderzoeken ten
behoeve van de werving was dit 78%. Om de norm van minimaal 90% weer te halen, is een
plan van aanpak opgesteld. Naar verwachting zal de MIVD medio 2018 weer structureel aan
die norm voldoen.

Pagina 28 van 50

Artikel 6 - Veiligheidsonderzoeken
Cijfers & Feiten
Cijfers en feiten verwerken in een infographic i.p.v. enkel diagrammen.

Aantal veiligheidsonderzoeken
2011: 14000
2012: 15000
2013: 17000
2014: 18500
2015: 19500
2016: 18500
Op 31 december 2016 was 69% van de in 2016 aangevraagde veiligheidsonderzoeken binnen de wettelijke
termijn van acht weken afgerond. Voor de veiligheidsonderzoeken ten behoeve van de werving was dit 78%.
Om de norm van minimaal 90% weer te halen, is een plan van aanpak opgesteld dat er in voorziet medio 2018
weer structureel aan die norm te voldoen.
Geweigerde VGB’s 2016

Ingetrokken VGB’s 2016

Aantal: 21

Aantal: 18

Reden weigering:
1 x op grond van persoonlijke gedragingen en
omstandigheden
10 x op grond van onvoldoende gegevens
10 x op grond van justitiële antecedenten

Reden intrekking
12 x op grond van onvoldoende gegevens
Uiteindelijk is in 6 gevallen alsnog een VGB afgegeven
op Veiligheidsmachtigingsniveau C
6 x op grond van justitiële antecedenten

Afhandeling van bezwaar- en (hoger)beroepsprocedures naar aanleiding van besluiten
veiligheidsonderzoeken
Ingediend in 2016
-

Bezwaar: 10
Beroep: 6
Hoger beroep: 4
Voorlopige voorziening: 0

Afgedaan in 2016
Bezwaar: 6
gegrond: 0
ongegrond: 4
niet-ontvankelijk: 0
ingetrokken: 2
Beroep:8 (waarvan 4 ingediend in 2015)
gegrond: 4
ongegrond: 3
niet-ontvankelijk: 0
ingetrokken: 1
Hoger beroep: 5 (waarvan 4 ingediend in 2015)
gegrond: 4
ongegrond: 0
niet-ontvankelijk: 0
ingetrokken: 1

Pagina 29 van 50

Artikel 7 - Militaire technologie

Militaire technologie

De MIVD volgt de militair-technologische ontwikkelingen. De dienst doet dat om de Nederlandse
krijgsmacht op de juiste wijze te kunnen beschermen tegen de dreiging van bestaande en
toekomstige conventionele wapensystemen in (potentiële) risicolanden en inzetgebieden.
In 2016 besteedde de MIVD voornamelijk aandacht aan deze ontwikkelingen in de Russische
Federatie en export van deze wapensystemen naar (potentiële) risicolanden en inzetgebieden.
Daarnaast werd ook de Chinese militair maritiem-technologische ontwikkelingen gevolgd. De MIVD
deed ook onderzoek naar technologische ontwikkelingen op het gebied van geïmproviseerde
explosieven in missiegebieden en naar de opkomende dreiging die uitgaat van de inzet van
onbemande (vliegende) platformen door extremistische en terroristische groeperingen.
Het speerpunt van de militair-technologische ontwikkelingen in de Russische Federatie is gericht op
het ontwikkelen van wapensystemen, die als doel hebben een (potentiële) tegenstander de toegang
tot een specifieke regio, waaronder de Baltische Zee en Zwarte Zee regio’s, te ontzeggen. Het gaat
hierbij onder andere om luchtverdedigingssystemen en anti-scheepsraketten met een bereik tot 300
kilometer, die samenwerken met detectie- en elektronische oorlogvoeringsystemen met een
vergelijkbaar groot bereik.

Kunnen beschermen tegen bestaande en toekomstige
conventionele wapensystemen
Daarnaast betreft het wapensystemen, die specifiek gericht zijn tegen C4ISR1 systemen zoals
satellieten en communicatienetwerken. Het gaat hier onder andere om anti-satelliet wapens en
lange afstand elektronische oorlogvoeringsystemen. Bovenstaande ontwikkelingen worden
aangevuld met de in gebruik name en ontwikkeling van grote hoeveelheden lange afstand
kruisvluchtwapens met een bereik van meer dan 2.000 kilometer.
1

Command, Control, Communications, Computers, Intelligence,
Surveillance and Reconnaissance

Pagina 30 van 50

Artikel 7 - Militaire technologie
De basis voor militair-technologische ontwikkelingen in de Russische Federatie zijn echter nog steeds
wapensystemen ontworpen en ontwikkeld ten tijde van het einde van de Sovjet-Unie. Het gaat
hierbij veelal om wapensystemen die de ruggengraat vormen van de Russische strijdkrachten zoals
tanks, pantservoertuigen en jachtvliegtuigen. Het overgrote deel van deze als “nieuw”
aangekondigde Russische wapensystemen vindt zijn oorsprong in deze periode en zijn in feite
doorontwikkelingen waarbij electro-technische componenten zoals sensor- en
communicatiesystemen zijn verbeterd.
Export wapensystemen
Deze relatief moderne wapensystemen zijn in de afgelopen jaren in grote aantallen geëxporteerd
naar het Midden-Oosten, Afrika en Latijns-Amerika. Er wordt ook hard gewerkt aan de ontwikkeling
van nieuwe generaties wapensystemen door de Russische defensie–industrie. Maar door een
combinatie van het ontbreken van een moderne hoog technologische infrastructuur en het huidige
westerse sanctie beleid lopen deze programma’s aanzienlijke vertraging op.
De Chinese defensie-industrie heeft zich in de afgelopen jaren verder ontwikkeld van een
kopieerindustrie van vooral Sovjet-Russisch materieel tot een industrie die in staat is om zelfstandig
wapensystemen te ontwikkelen en te produceren. In de sectoren waar nog onvoldoende technische
kennis voorhanden is om bepaalde componenten te ontwikkelen, worden deze in andere landen
(waaronder ook westerse) gekocht of in licentie in China gebouwd. Mede ook door de sterke
industriële ontwikkeling en toenemende kennis om hoogwaardige, kwalitatief steeds betere
technische componenten te ontwikkelen, kan China inmiddels wapensystemen produceren die een
moderne uitstraling hebben en die tenminste gelijkwaardig, en waarschijnlijk ook goedkoper zijn,
dan vergelijkbare Russische wapensystemen. China heeft zich in 2016 verder ontwikkeld tot een
militaire grootheid die de technisch geavanceerde wapensystemen actief aanbiedt op de
exportmarkt.
China profileert zich daarnaast meer en meer als maritieme en expeditionaire macht en
moderniseert zijn maritieme eenheden. Zo is in 2016 het eerste vliegkampschip, na een langdurig
verbouwproces, operationeel ingezet en wordt er momenteel gewerkt aan de ontwikkeling en bouw
van verschillende vliegkampschepen.

Pagina 31 van 50

Artikel 8 - Beschermen wat ons dierbaar is

Beschermen wat ons dierbaar is

Jaarlijks ontvangt de MIVD meldingen van bijzondere voorvallen, vorig jaar meer dan 4.000. Dit zijn
voornamelijk voorvallen die vanuit de defensie-organisatie aan de MIVD worden gemeld en
meldingen van partnerorganisaties of burgers.
De meldingen die de MIVD ontvangt, zijn zeer divers. Een deel van deze meldingen houdt een
mogelijke bedreiging voor de veiligheid van de krijgsmacht in. Daarbij valt te denken aan opvallende
belangstelling voor kazernes, voor defensiepersoneel of het thuisfront. Ook heeft de MIVD
meldingen ontvangen die betrekking hadden op missiegebieden.
Belangrijke partners zijn: de Beveiligingsautoriteit Defensie, de Koninklijke Marechaussee, de
NCTV, de Nationale Politie en de AIVD
Alle meldingen worden geanalyseerd. Als er sprake is van een (mogelijk) zorgwekkende situatie doet
de MIVD verder onderzoek naar de dreiging. Indien noodzakelijk kan de MIVD een derde partij over
de (mogelijke) dreiging informeren zodat passende maatregelen kunnen worden genomen.
Belangrijke partners binnen Defensie zijn de Beveiligingsautoriteit Defensie en de Koninklijke
Marechaussee, buiten Defensie zijn dat de NCTV, de Nationale Politie en de AIVD.
Dreigingen zijn te verdelen in vier hoofdstromen: cyber, spionage, extremisme en terrorisme.
Voortdurend wordt onderzocht of de dreiging verandert en wordt advies gegeven aan de defensieonderdelen en aan bedrijven

Pagina 32 van 50

Artikel 8 - Beschermen wat ons dierbaar is
Wanneer daarvoor aanleiding bestaat, kan een Contra Inlichtingen (CI)-onderzoek dan wel CIoperatie (met inzet van bijzondere bevoegdheden) worden uitgevoerd. Afhankelijk van de
uitkomsten hiervan kan bijvoorbeeld tot een verstoring van de digitale spionage worden overgegaan,
een bestuurlijke rapportage worden opgemaakt of een ambtsbericht worden uitgebracht. Bij een
gesignaleerde verandering van dreiging kan worden besloten tot maatregelen.
De CI-analyses van dreigingen in (potentiële) missiegebieden worden uiteraard meegenomen in de
inlichtingenproducten zoals die worden opgesteld voor de afnemers. Met het uitvoeren van deze
taken levert de MIVD een belangrijke bijdrage aan de veiligheid van Defensie en de defensieindustrie, zowel in Nederland als in de missiegebieden.
Dreigingen in meldingen zijn te verdelen in vier hoofdstromen:
Digitale spionage (Cyber)
Meldingen over de dreiging van digitale spionage en sabotage tegen defensiebelangen, defensieindustrie en bondgenootschappelijke netwerken. De MIVD verricht daarbij attributieonderzoek (‘wie
zit erachter?’) en gaat actief dreigingen tegen.
Naast digitale spionage is er steeds vaker sprake van hacks door buitenlandse inlichtingendiensten
waarbij de inhoud van de gestolen data in een later stadium publiek wordt gemaakt. Doel is
beïnvloeding van media en/of politiek door middel van informatie-operaties. Verder investeren
steeds meer krijgsmachten in offensieve capaciteiten in het digitale domein, waarmee door middel
van een hack informatie kan worden verkregen of schade kan worden aangericht aan vitale systemen
en netwerken. In de regel zijn het de (militaire) inlichtingendiensten die de inzet van offensieve
capaciteiten voorbereiden en uitvoeren.
Extremisme
Meldingen die (mogelijk) gerelateerd zijn aan sabotage, subversie (ontwrichting) en georganiseerde
criminaliteit, dan wel rechts- en links-extremistische dreiging tegen defensiebelangen in Nederland,
de krijgsmacht, de defensie-organisatie, de defensie-industrie en/of militaire bondgenoten.
Spionage
Meldingen die (mogelijk) gerelateerd zijn aan klassieke spionage en daardoor een dreiging kunnen
vormen tegen de defensie-organisatie, het optreden van de krijgsmacht, de defensie-industrie en/of
bondgenootschappelijke organisaties in Nederland en missiegebieden.
Terrorisme
Meldingen die (mogelijk) gerelateerd zijn aan radicalisering van personeel van Defensie of
bijvoorbeeld dreigingen uit vooral radicaalislamitische hoek, gericht tegen defensiebelangen, de
krijgsmacht, de defensie-organisatie, de defensie-industrie en/of militaire bondgenoten. In reactie op
de aanslagen in Parijs heeft het kabinet besloten de veiligheidsketen, waaronder de MIVD, te
versterken. De implementatie van deze versterking vindt vanaf 2016 gefaseerd plaats.

Pagina 33 van 50

Artikel 8 - Beschermen wat ons dierbaar is
De MIVD onderzoekt al deze vormen van optreden actief en gaat deze, waar mogelijk, actief tegen.
Ook worden inlichtingen van de MIVD en AIVD gebruikt in het kader van het Nationaal Detectie
Netwerk (NDN) om digitale aanvallen te onderkennen.
Cyber
Steeds meer landen hebben de mogelijkheid inlichtingen in te winnen via het digitale domein (cyber).
Cyber is een relatief goedkoop middel, snel, heeft minder risico’s dan traditionele spionage en is vaak
eenvoudiger te ontkennen. Meer dan honderd landen bezitten thans de capaciteit om te hacken.
Hackers maken gebruik van steeds modernere methoden en technieken, waardoor de dreiging
toeneemt. De digitale spionagedreiging is dan ook hoog en gericht tegen zowel publieke als private
partijen.
De belangrijkste publieke doelwitten zijn de Nederlandse ministeries van Defensie en Buitenlandse
Zaken en veiligheidsorganisaties. In de private sector betreft het vooral bedrijven die veel aan
research and development doen, in het bijzonder high tech bedrijven en de defensie-industrie. De
dreiging komt vooral van landen die zichzelf politiek en economisch willen positioneren in de wereld.
De inlichtingen- en veiligheidsdiensten vervullen in deze landen een belangrijke rol.
Veel landen investeren bovendien fors in het opzetten van militaire offensieve capaciteiten in het
digitale domein. Ook de dreiging van offensieve cyber neemt dus toe. De diplomatieke en
internationale initiatieven en maatregelen om de digitale wapenwedloop tegen te gaan, nemen toe,
maar zijn nog niet zo volwassen als op veel terreinen in het fysieke domein. De doorontwikkeling van
gedragsnormen door staten zijn van belang om de dreiging te blijven dempen.

Hackers, zeker wanneer ze in dienst zijn van een staat,
schermen zich op het internet zeer professioneel af
Het digitale domein wordt tenslotte steeds vaker gebruikt als middel om beïnvloedings- en
informatieoperaties te ondersteunen en uit te voeren. Met cyberoperaties worden accounts gehackt
waaruit gevoelige informatie wordt onttrokken die later door een ogenschijnlijk onafhankelijke partij
wordt gepubliceerd. Dat gebeurt al dan niet in gemanipuleerde vorm, om verwarring en
verdeeldheid te zaaien bij opponenten. Hoewel niet nieuw, werd deze dreiging het afgelopen jaar
meer dan ooit zichtbaar.
Om ongezien computernetwerken binnen te komen, zoeken hackers steeds nieuwe en betere
methodes. Hoewel inlichtingendiensten nog steeds veelvuldig spear phishing (gerichte kwaadaardige
e-mails) , USB sticks en watering holes (het infecteren van bezoekers van een website) gebruiken om
toegang te verkrijgen tot een computernetwerk, opereren staten steeds vaker met moeilijker te
detecteren methoden. Ze gebruiken onder meer malware (software om computersystemen te
verstoren, informatie te verzamelen of toegang tot een systeem te krijgen) vrije aanvallen, aanvallen
op hardware of injectie van malware via WiFi-netwerken. Na de inwerkingtreding van de nieuwe Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten zullen de AIVD en de MIVD beter in staat zijn dergelijke
aanvallen te detecteren en aan de daders toe te schrijven.

Pagina 34 van 50

Artikel 8 - Beschermen wat ons dierbaar is
Hackers, zeker wanneer ze in dienst zijn van een staat, schermen zich op het internet zeer
professioneel af. Het doel is om anoniem te blijven of ten minste geloofwaardig te kunnen
ontkennen dat bepaalde aanvallen door staten zijn uitgevoerd. Het is evenwel de taak van de MIVD
(en de AIVD) om aanvallen die de nationale veiligheid raken, toe te schrijven aan landen of
instellingen. Dergelijke onderzoeken leveren onder andere technische informatie op die kan worden
gebruikt om de Nederlandse digitale infrastructuur beter te beveiligen.
Met het Nationaal Cyber Security Centrum en de AIVD heeft de MIVD gewerkt aan het opzetten van
een sensornetwerk bij overheidsinstellingen en bedrijven, het Nationaal Detectie Netwerk. De
sensoren zijn onder meer voorzien van technische kenmerken afkomstig uit
inlichtingenonderzoeken. In het afgelopen jaar zijn enkele honderden pogingen tot hacken
onderkend van buitenlandse inlichtingendiensten.
Spionage
Wanneer sprake is van het ongeoorloofd vergaren van informatie of ongewenste beïnvloeding door
statelijke dan wel niet-statelijke actoren is sprake van spionage. De MIVD voert onderzoek uit naar
spionage wanneer deze een bedreiging kan vormen voor het optreden van de krijgsmacht, voor de
Nederlandse defensie-industrie of voor bondgenootschappelijke organisaties, zoals de NAVO. Naast
spionage kunnen staten zich ook voor andere doeleinden met heimelijke activiteiten bezighouden,
bijvoorbeeld voor de beïnvloeding van de politieke besluitvorming of de manipulatie van de
beeldvorming en de media.
De dreiging van traditionele spionage tegen Defensie was in 2016 onveranderd actueel. De dreiging
doet zich niet alleen voor in Nederland, maar ook in de Caribische delen van het Koninkrijk en in
missiegebieden.

De dreiging van traditionele spionage tegen Defensie was in
2016 onveranderd actueel
Rusland en China zijn de twee voornaamste actoren waarnaar onderzoek wordt gedaan. Russische
inlichtingendiensten zijn heimelijk aanwezig en actief in Nederland, net als in andere westerse
landen. De Chinese inlichtingendiensten vergaren actief militaire inlichtingen in Nederland. De
dreiging die uitgaat van deze activiteiten tegen Nederlandse defensiebelangen wordt uiteraard ook
onderzocht.
Door de MIVD worden regelmatig briefings op het gebied van spionage verzorgd voor bijvoorbeeld
personeel van Defensie of van ABDO-bedrijven. Hierdoor neemt het bewustzijn van specifieke
spionagedreiging toe en wordt de meldingsbereidheid vergroot. Met enige regelmaat leiden deze
meldingen tot nader onderzoek.
Extremisme
Acties tegen Defensie vanuit links-activistische en/of links-extremistische georiënteerde groepen en
individuen waren in 2016 voornamelijk gericht op vier thema's: werving van personeel, de defensieindustrie, de mogelijke opslag van nucleaire wapens en betrokkenheid van Defensie bij de uitvoering

Pagina 35 van 50

Artikel 8 - Beschermen wat ons dierbaar is
van het asiel- en vreemdelingenbeleid. Deze acties hebben meestal een demonstratief karakter en
leverden slechts in een enkel geval hinder op.
Rechts-extremisme binnen de defensieorganisatie kan de interne veiligheid van de krijgsmacht
ondermijnen. Hierbij kan worden gedacht aan bijvoorbeeld interne onrust als gevolg van
discriminatie van militairen, waardoor zowel de hiërarchische structuur binnen een eenheid als de
onderlinge samenwerking (met name in een missiegebied van cruciaal belang) onder druk kan
komen te staan. Ook in 2016 is de dreiging gering gebleken, maar het blijft van belang personen of
groepen binnen de defensieorganisatie, die het rechts-extremistische gedachtegoed aanhangen dan
wel (actief) steun verlenen aan rechts-extremistische partijen en organisaties, tijdig te onderkennen.
Terrorisme
De dreiging van het terrorisme is het afgelopen jaar niet afgenomen. Integendeel. In 2016 is het
aantal aanslagen in het Westen toegenomen. Deze aanslagen zijn voornamelijk gepleegd door
individuen, geïnspireerd door de ideologie van radicaalislamitisch terroristische groeperingen. Ook
terugkeerders uit Syrië en Irak vormen een aanzienlijk grote dreiging. Nederland blijft een potentieel
doelwit voor terroristische aanslagen.

De terrorismedreiging is afgelopen jaar niet afgenomen
De MIVD heeft in 2016 activiteiten ontplooid om verder inzicht te verkrijgen in de terroristische
dreiging tegen belangen van Defensie, om deze tijdig te kunnen signaleren en te neutraliseren.

Pagina 36 van 50

Artikel 9 - Weerbaar en Alert

Weerbaar en Alert

Contra-Inlichtingen & Veiligheid heeft als belangrijkste taak het verkleinen van de risico’s van
verschillende dreigingen tegen de slagkracht van Defensie en de defensie-orderbedrijven.
Proliferatie

Verspreiding van massavernietigingswapens en hun overbrengingsmiddelen wordt wereldwijd
beschouwd als een reële bedreiging van de internationale veiligheid. De AIVD en de MIVD doen
gezamenlijk onderzoek naar landen die ervan worden verdacht dat zij, in strijd met internationale
verdragen, werken aan de productie en/of ontwikkeling van massavernietigingswapens. Dit
contraproliferatieonderzoek wordt uitgevoerd door de gezamenlijke Unit Contraproliferatie (UCP).
De UCP voorziet de regering van bijzondere inlichtingen over proliferatierelevante ontwikkelingen in
de zogeheten ‘landen van zorg’.
De UCP doet eveneens onderzoek naar pogingen om proliferatiegevoelige goederen in of via
Nederland te verwerven en gaat deze waar mogelijk tegen. Daarbij wordt nauw samengewerkt met
onder andere het ministerie van Buitenlandse Zaken, de Douane en met buitenlandse
partnerdiensten. Een andere taak van de UCP is het vergroten van het bewustzijn bij bedrijven en
instellingen als het gaat om proliferatierisico's.

Pagina 37 van 50

Artikel 9 - Weerbaar en Alert

MIVD en AIVD doen onderzoek naar landen die ervan
worden verdacht dat zij werken aan de productie en/of
ontwikkeling van massavernietigingswapens
Ten aanzien van Iran heeft de UCP gerapporteerd over de gevolgen van het begin 2016
geïmplementeerde internationale nucleaire akkoord en de vraag of Iran zich hieraan heeft gehouden.
Daarnaast is gerapporteerd over de ontwikkeling van de steeds geavanceerdere ballistische raketten
in het land. Iran lijkt daarbij in toenemende mate aandacht te besteden aan zowel de
nauwkeurigheid als het vergroten van het bereik van zijn raketten tot meer dan 2000 kilometer.
Ook de proliferatiedreiging in landen van zorg bleef een belangrijk aandachtsgebied, in het bijzonder
Noord-Korea, dat in 2016 een tweetal kernproeven uitvoerde. Daarnaast heeft het land gewerkt aan
het operationaliseren van nieuwe raketsystemen. Voorts ontwikkelt Noord-Korea meerdere
ballistische raketten met een groter bereik. Verder hebben AIVD en MIVD vorig jaar meermaals
gerapporteerd over de mate waarin Syrië bereid is openheid van zaken te geven over het eigen
chemischewapensprogramma. Daarnaast leverde de UCP technische bijstand aan het onderzoek naar
de chemische en biologische dreiging van niet-statelijke actoren in Syrië en Irak (in het bijzonder
ISIS).
In 2016 heeft UCP verschillende verwervingspogingen van proliferatiegevoelige goederen verhinderd
en specifieke bedrijven en instellingen gewaarschuwd voor mogelijke proliferatierisico's.
Industrieveiligheid

In het kader van de Industrieveiligheid richt de MIVD zich op de gehele beveiliging van materieel en
gegevens van de defensieorderbedrijven, die onder de algemene beveiligingseisen voor
defensieopdrachten vallen (ABDO-bedrijven). Het gaat hier om bedrijven die zijn belast met de
uitvoering van gerubriceerde of vitale defensieopdrachten voor Nederland of buitenlandse
opdrachtgevers voor de Nederlandse defensie-industrie. Alleen gecertificeerde ABDO-bedrijven
mogen gerubriceerde opdrachten voor Defensie uitvoeren. Het aantal bedrijven dat aan Defensie

Pagina 38 van 50

Artikel 9 - Weerbaar en Alert
levert, neemt nog steeds toe. De MIVD verstrekt adviezen over de implementatie van de
voorgeschreven beveiligingseisen en controleert de naleving hiervan. De MIVD onderzoekt ook het
netverkeer en de beveiliging van IT-systemen die in gebruik zijn bij bedrijven en waar gerubriceerde
informatie van Defensie wordt verwerkt en opgeslagen.

Alleen gecertificeerde ABDO-bedrijven mogen gerubriceerde
opdrachten voor Defensie uitvoeren
De Wet veiligheidsonderzoeken biedt een grondslag voor het doorberekenen van de aan
veiligheidsonderzoeken verbonden kosten. De kosten van deze onderzoeken worden inmiddels bij de
bedrijven in rekening gebracht.

Cijfers ABDO-bedrijven
Afgegeven ABDO-autorisaties: 395

Geweigerde ABDO-autorisaties: 2

Cijfers Facility Security Clearance
Op verzoek van het buitenland wordt in verband met de eventuele gunning van een buitenlandse
defensie-order aan een Nederlands bedrijf gevraagd een Facility Security Clearance af te geven.
Aangevraagde Facility Security Clearances: 37
Afgegeven Facility Security Clearances: 43
(enkele aanvragen uit 2015 zijn in 2016
afgehandeld)
Cijfers Country Over Private Entity – End User Assurance
Een Country Over Private Entity – End User Assurance (COPA-EUA) is een verklaring van de
Nederlandse overheid dat een bedrijf voldoet aan de beveiligingseisen om Amerikaanse goederen te
ontvangen en daarmee te werken. Deze goederen vallen onder de International Traffic of Arms
Regulation (ITAR) export controle. Het gaat vaak om Controlled Unclassified Items (CUI). De COPE
wordt verstrekt aan de Amerikanen.
Aantal afgegeven Country over Private Entity-End User Assurance: 4
Cijfers Requests for Visit
Aantal uitgaande Requests for Visit: 2281

Aantal inkomende Request for Visit: 442

Pagina 39 van 50

Artikel 9 - Weerbaar en Alert
Gegevensveiligheid

De MIVD levert een bijdrage aan (digitale) gegevensveiligheid door het uitvoeren van elektronische
veiligheidsonderzoeken en digitale forensische onderzoeken. Deze onderzoeken kunnen zowel
proactief als reactief van aard zijn. In een elektronisch veiligheidsonderzoek wordt gekeken naar de
aanwezigheid van opname-en afluisterapparatuur, observatieapparatuur, de telecommunicatieinfrastructuur, ICT, stralingsaspecten van apparatuur, inkijkmogelijkheden en de eventuele
geluidsdemping in of van de ruimte. Dit onderzoek is veelal proactief van aard. Daarvoor in
aanmerking komende ruimtes worden periodiek onderworpen aan een technische audit.

Bewustzijn blijft een kernelement in het tegengaan van incidenten op
het gebied van gegevensveiligheid
Digitaal forensisch onderzoek is over het algemeen reactief van aard. Een onderzoek vindt plaats
naar aanleiding van een incident of als onderdeel van een groter contra-inlichtingenonderzoek. Met
digitale onderzoeken gaat de MIVD na of staatsgeheimen zijn gecompromitteerd (uitgelekt) of
daartoe risico lopen. In vergelijking met vorig jaar is het aantal uitgevoerde onderzoeken ongeveer
gelijk gebleven. Door toenemend multifunctioneel gebruik van ruimtes en het concept ‘bring your
own device’ wordt het steeds moeilijker om gerubriceerde informatie veilig te verwerken of te
bespreken. De kans op veiligheidsincidenten door het openbaar worden van gevoelige informatie
lijkt daarmee toe te nemen. Dit is een groeiende zorg van de MIVD. Veiligheidsbewustzijn blijft een
kernelement in het (proactief ) tegengaan van incidenten op het gebied van gegevensveiligheid. De
MIVD draagt hieraan bij door het verzorgen van briefings, waarbij deelnemers worden gewezen op
risico’s en verantwoordelijkheden. Zowel het elektronisch veiligheidsonderzoek als het digitaal
forensisch onderzoek moet continu inspelen op de laatste technologische ontwikkelingen. Voor de
komende periode zijn met name de ontwikkelingen op het gebied van “Computing Everywhere” en
“The Internet of Things” van belang.

Pagina 40 van 50

Artikel 10 - Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten

Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten

De taken van de MIVD zijn vastgelegd in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv)
2002.
Op 2 december 2013 heeft de Commissie Dessens haar rapport uitgebracht over de evaluatie van de
Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002). Een belangrijke constatering van de
commissie was dat de huidige Wiv 2002 techniekafhankelijk is opgesteld en inmiddels gedateerd is.
De commissie kwam tot de conclusie dat het onderscheid tussen de ether en de kabel niet meer rijmt
met de snel voortschrijdende technologische ontwikkelingen op het gebied van dataverkeer en
communicatie. De potentiële gevolgen van medium- en techniek-afhankelijke beperkingen zijn te
groot om te negeren.
Naar aanleiding van de evaluatie, de kabinetsreactie en de discussie in de Kamer is in 2015 het
wetsvoorstel in consultatie gegeven. Uit de internetconsultatie bleek dat er zorgen bestaan ten
aanzien van de inbreuk op de privacy. Daarom zijn in de wet extra waarborgen opgenomen. Op 14
februari 2017 heeft de Tweede Kamer ingestemd met het voorstel. Behandeling in de Eerste Kamer
vindt mogelijk plaats in het voorjaar van 2017.

Pagina 41 van 50

Artikel 11 - Schouder aan schouder

Samenwerken
In de wereld van inlichtingendiensten is het gebruikelijk om informatie uit te wisselen. Dit gebeurt
echter onder voorwaarden. Door van elkaars informatie gebruik te maken, wordt de
inlichtingenpositie van de diensten versterkt. Voor een relatief kleine dienst als de MIVD is een
effectieve samenwerking met partners van essentieel belang voor de taakuitvoering. De MIVD werkt
nationaal samen met diverse organisatie en neemt deel aan verschillende overleggen. Ook
internationale samenwerking is cruciaal voor de MIVD. Hieronder een overzicht.
Nationaal
Nationale veiligheid
Beschermen wat ons dierbaar is
 Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)
In oktober 2015 is het besluit genomen om de AIVD en MIVD in één gebouw te huisvesten met ingang van
2023. Het nieuwe onderkomen wordt onder verantwoordelijkheid van het Rijksvastgoedbedrijf vormgegeven.
De samenwerking met de AIVD is hecht en intensief. De AIVD en MIVD hebben een aantal gezamenlijke teams
(Unit Contraproliferatie, Team Caribisch Gebied) en de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) en een gezamenlijke
afdeling op het gebied van Signals Intelligence en Cyber. Daarnaast werken de AIVD en MIVD aan de oprichting
van een gezamenlijke Unit Veiligheidsonderzoeken.
In 2016 is het convenant over het delen van dreigingsinformatie voor de burgerluchtvaart ondertekend door de
overheid, nationale luchtvaartmaatschappijen en de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers (als
belanghebbende). Naast deelname aan regulier overleg tussen alle betrokken partijen hebben de AIVD en
MIVD een 24/7 loket ingericht waar luchtvaartmaatschappijen met concrete vragen over vliegveiligheid in een
bepaald land of bepaalde regio terecht kunnen. De AIVD en MIVD verrichten hier geen onderzoek naar, maar
informeren de nationale luchtvaartmaatschappijen wanneer zij in het kader van hun wettelijke taakuitvoering
over concrete informatie beschikken (‘bijvangst’).
 Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV)
De NCTV neemt beveiligingsmaatregelen op basis van informatie die onder meer door de MIVD wordt
aangeleverd. Ook is de NCTV voorzitter van een aantal overlegfora, waarin de MIVD zitting heeft. Zo neemt de
MIVD deel aan het Afstemmingsoverleg Bewaking en Beveiliging (ABB), onder voorzitterschap van de NCTV.
Het ABB maakt dreigingsinschattingen en – analyses van grote evenementen zoals de Nationale
Dodenherdenking en Prinsjesdag. De MIVD is ook lid van de Stuurgroep Bewaken en Beveiligen en het (pre-)
Gezamenlijk Comité Terrorismebestrijding. De MIVD draagt daarnaast bij aan het Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland (DTN).
Op het gebied van cyber security werkt de MIVD samen met het Nationaal Cyber Security Centrum, onderdeel
van de NCTV. Zo neemt de MIVD deel aan operationele overleggen en wordt informatie uitgewisseld bij
cyberincidenten of –dreigingen.
 Dreigingsmanagement Potentieel Gewelddadige Eenlingen (PGE)
De MIVD participeert in de interdepartementale stuurgroep Dreigingsmanagement Potentieel Gewelddadige
Eenlingen (PGE) onder coördinatie van de NCTV. Deze stuurgroep geeft richting aan de activiteiten die in
Nederland worden ondernomen om de (mogelijke) dreiging hiervan te kunnen beheersen.

Pagina 42 van 50

Artikel 11 - Schouder aan schouder
 Contra Terrorisme (CT) Infobox
De CT Infobox is een samenwerkingsverband van de MIVD, de AIVD, de Landelijke Eenheid van de Nationale
Politie, de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), de
Financial Intelligence Unit (FIU), het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), de Koninklijke
Marechaussee (KMar), het OM en de NCTV. De CT Infobox draagt bij aan de bestrijding van terrorisme en doet
dat door informatie, over netwerken en personen die betrokken zijn bij terrorisme en daaraan te relateren
radicalisering, op een centraal punt bij elkaar te brengen en te analyseren. De CT Infobox adviseert binnen het
samenwerkingsverband of aan derden over de wenselijkheid van de verstrekking van gegevens en over de
mogelijkheden om strafrechtelijke, vreemdelingrechtelijke, bestuurlijke of inlichtingenmatige maatregelen te
nemen. De aard van de maatregelen kan zowel preventief als repressief zijn, of in de sfeer van verstoring
liggen.
 Defensie Inlichtingen en Veiligheidsnetwerk
Een succesvolle militaire operatie is ondenkbaar wanneer de commandant van een eenheid niet over een
goede inlichtingenpositie beschikt. Om die inlichtingenpositie te kunnen realiseren, is het belangrijk dat alle
inlichtingen- en veiligheidsmedewerkers van Defensie nauw samenwerken. In het Defensie Inlichtingen en
Veiligheidsnetwerk wordt die samenwerking ingevuld.
 Defensie Computer Emergency Response Team (DefCERT)
DefCERT werkt samen met de MIVD om de netwerken van Defensie veilig te houden. Zo wordt onder meer
gezamenlijk onderzocht wie achter de digitale aanvallen op het defensienetwerk zitten.
 Platform Interceptie Decryptie en Signaalsanalyse (PIDS)
Dit is een interdepartementaal platform voor onderzoek en advies. PIDS is tevens intermediair tussen
aanbieders van telecommunicatiediensten en - netwerken en de behoeftestellende autoriteiten zoals het OM,
opsporingsdiensten, AIVD en MIVD.
 Platform 13
Platform 13 is een overlegorgaan tussen telecommunicatiediensten en overheidspartijen. De naam van het
platform is een verwijzing naar artikel 13 van de telecommunicatiewet. Hier staan de voorwaarden beschreven
waaraan de overheid en telecomaanbieders moeten voldoen bij het aftapbaar maken van openbare
telecomnetwerken en -diensten. De MIVD dient een verzoek tot tappen van een telefoon in bij de AIVD.
 Afstemmingsoverleg Cyber (AOC)
Aan het afstemmingsoverleg Cyber nemen naast de MIVD en AIVD, het OM en de Landelijke Eenheid van de
Nationale Politie deel. Het overleg staat onder leiding van de Landelijke Officier van Justitie. In het AOC worden
operationele onderzoeken, waar nodig, afgestemd.

Pagina 43 van 50

Artikel 11 - Schouder aan schouder
Internationaal
Over de landsgrenzen
EU, NAVO, VN en verder
Internationaal
De uitwisseling van informatie met partnerdiensten vindt plaats op basis van Memoranda’s of Understanding
(MoU). De MoU’s maken het mogelijk om informatie snel en adequaat uit te wisselen tijdens inzet van de
krijgsmacht in coalitieverband.
Bilateraal
Door van elkaars informatie gebruik te maken, wordt de inlichtingenpositie van beide diensten versterkt. De
AIVD en MIVD hanteren criteria voor de mate van samenwerking met buitenlandse inlichtingendiensten. Die
criteria hebben betrekking op:
• De taken en bevoegdheden van de buitenlandse dienst;
• Professionaliteit en betrouwbaarheid van de buitenlandse dienst;
• De mensenrechtensituatie in het land;
• De democratische inbedding.
Strategisch relatiemanagement borgt een optimale en verantwoorde uitwisseling van informatie met partners.
Voor elke buitenlandse dienst waarmee de MIVD samenwerkt, wordt een wegingsnotitie opgesteld. Hierin zijn
de samenwerkingscriteria beschreven en is een bevoegdhedenoverzicht voor de samenwerking opgenomen. In
de wegingsnotitie is ook aangegeven hoe belangrijk de partner is voor de inlichtingenpositie van de MIVD.
Multilateraal
 Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO). Met de toenemende instabiliteit aan de oost- en
zuidflank van de NAVO wint multilaterale samenwerking aan belang. De Directeur MIVD heeft zitting
in het Military Intelligence Committee (MIC), het hoogste besluitvormend orgaan op
inlichtingengebied van de NAVO. Voor het voorbereiden en uitvoeren van taken en operaties beschikt
de NAVO op diverse niveaus over afdelingen die belast zijn met inlichtingen en veiligheid.
 Europese Unie (EU). De EU heeft in de loop der jaren haar eigen buitenland- en veiligheidsbeleid
ontwikkeld. Zo wil de EU een bijdrage leveren aan een veiliger wereld, en daarmee een veiliger
Europa. Voor de inlichtingenondersteuning van EU-missies worden militaire inlichtingen uitgewisseld
met het inlichtingendirectoraat van de EU Militaire Staf. Daarnaast werkt de MIVD samen met het EU
Situatiecentrum, met het EU Satellietcentrum en met het EU Defensieagentschap.
 Battlefield Information Collection and Exploitation Systems (BICES). Nederland heeft samen met
tientallen andere landen een gerubriceerd netwerk gebouwd om informatie te kunnen uitwisselen,
het Battlefield Information Collection and Exploitation Systems (BICES). Dit netwerk maakt het
mogelijk om informatie te delen met landen die als bondgenoot deelnemen aan internationale
coalities, maar geen lid zijn van de NAVO en de EU. Het BICES-netwerk wordt de komende jaren
geschikt gemaakt om omvangrijke, digitale bestanden te kunnen delen.
 De Joint Expeditionary Force (JEF) en de Very High Readiness Joint Task Force (VJTF) zijn in 2015 van
start gegaan en vorm gegeven. Nederland levert militairen aan beide initiatieven. Om de eenheden
snel en effectief te kunnen inzetten, hebben de JEF en de NAVO behoefte aan een goede
inlichtingenpositie. De MIVD levert een bijdrage aan die inlichtingenpositie.

Pagina 44 van 50

Artikel 11 - Schouder aan schouder
 De MIVD doet mee aan de Multinational Industrial Security Working Group (MISWG). Dit informele
samenwerkingsverband heeft als doel procedures en werkwijzen van de deelnemende landen op het
gebied van industrieveiligheid op elkaar af te stemmen. Er zijn ad hoc-werkgroepen ingesteld. Een
daarvan buigt zich over de buitenlandse invloed op bedrijven (FOCI: Foreign Ownership, Control and
Influence). Een andere werkgroep waakt over de cyber security in de defensie-industrie.

Pagina 45 van 50

Artikel 12 - Overleggen en Verantwoording

Overleggen en Verantwoording
Er is toezicht op de wijze waarop de MIVD haar werkzaamheden uitvoert. Bovendien legt de MIVD
verantwoording af. In dit hoofdstuk zijn toezicht en verantwoording beschreven.

Pagina 46 van 50

Artikel 12 - Overleggen en Verantwoording
Vaste Commissie Defensie en Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD)
De minister legt verantwoording af in het parlement. Wanneer dat in de openbaarheid kan, gebeurt
dat in de Vaste Commissie Defensie. Wanneer dat achter gesloten deuren moet, legt de minister
verantwoording af aan de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD). In de CIVD
hebben de fractievoorzitters van de Tweede Kamer zitting. De directeur MIVD is aanwezig bij de
vergaderingen van de CIVD als adviseur van de minister van Defensie op I&V terrein.
Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD)
De CTIVD is een onafhankelijke commissie die beoordeelt of de MIVD en AIVD binnen de wet
opereren. In 2016 heeft de CTIVD een viertal rapporten over de MIVD uitgebracht:
o Afluisteren en SIGINT MIVD (nr. 47)
o Samenwerkingscriteria AIVD en MIVD, (nr. 48)
o Uitwisseling ongeëvalueerde gegevens AIVD en MIVD (nr. 49)
o Targeting MIVD (nr. 50)
Tevens is de CTIVD de onafhankelijke adviseur bij de behandeling en beoordeling van klachten over
het optreden van de inlichtingendiensten.
Auditdienst Rijk/Algemene Rekenkamer
De Auditdienst Rijk controleert de uitgaven uit de open begroting. De president van de Algemene
Rekenkamer controleert conform de Comptabiliteitswet de geheime uitgaven. De president heeft
deze controle gedelegeerd aan de Auditdienst Rijk.

Pagina 47 van 50

Artikel 12 - Overleggen en Verantwoording
Inzageverzoeken
Elke persoon heeft de mogelijkheid een aanvraag te doen naar eventueel bij de MIVD vastgelegde
gegevens. Als deze gegevens niet langer actueel zijn voor de taakuitvoering van de MIVD en in deze
gegevens geen bronnen of werkwijze van de dienst worden onthuld, kunnen deze in aanmerking
komen voor openbaarmaking. Tegen weigering tot openbaarmaking kan bezwaar en beroep worden
aangetekend. Deze bezwaren worden door een onafhankelijk commissie behandeld.

* Daarnaast ook 10 verzoeken van Defensie of andere ministeries met verzoek tot beoordeling
stukken afkomstig van (voorlopers van) MIVD in het kader van een Wob-verzoek. MIVD doet deze
verzoeken niet zelf af maar beoordeelt wel de stukken op basis van de WIV 2002.
** Bezwaarzaken bij inzageverzoeken worden behandeld door het Dienstencentrum Juridische
Dienstverlening van het Commando Dienstencentra van Defensie. De MIVD heeft geen invloed op de
behandeltermijn.
*** Betrof beroep wegens het niet tijdig nemen van een besluit. In 3 gevallen is alsnog een besluit
genomen, in het vierde geval is nooit een inzageverzoek aan de MIVD gedaan.
**** Niet gehonoreerd kan ook gewoon zijn omdat er geen stukken zijn aangetroffen, is dus niet
perse een harde weigering
Notificatie
Op grond van artikel 34 Wet op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 dient te worden
onderzocht of vijf jaar na het beëindigen van de uitoefening van bepaalde bijzondere bevoegdheden
hiervan mededeling gedaan kan worden aan de persoon bij wie de bijzondere bevoegdheid is
uitgeoefend. Het gaat om de bevoegdheid tot:
 het openen van brieven of andere postzendingen;
 het gericht onderscheppen van communicatie, zoals door het tappen van een telefoon, het
plaatsen van een microfoon of een internettap;

Pagina 48 van 50

Artikel 12 - Overleggen en Verantwoording



de selectie van ongericht onderschepte niet-kabelgebonden communicatie (SIGINT);
het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner (art. 30 lid 1).

De CTIVD heeft in 2016 onderzoek gedaan naar de uitvoering van de notificatieplicht door de AIVD
en de MIVD. Het toezichtsrapport (nr. 51) is eind december 2016 vastgesteld en begin februari 2017
naar beide kamers der Staten-Generaal gezonden.

Klachten
Met een klacht over (vermeend) optreden van de MIVD kan een persoon zich richten tot de minister
van Defensie. Bij de behandeling van de klacht heeft de CTIVD een adviserende rol. Indien een
klachtindiener zich niet kan vinden in de afhandeling van de klacht door de minister kan hij zich
Aantal klachten 2016
5, waarvan 3 voor advies zijn doorgestuurd naar CTIVD
Ongegrond
1
(deels) Gegrond
1
Nog in behandeling
1
Intern afgehandeld
2
vervolgens wenden tot de Nationale ombudsman.
Media
Pers- en publieksvragen worden zo snel en volledig mogelijk beantwoord. Er zit een spanningsveld
tussen publieke rapportage en het werk van een inlichtingen- en veiligheidsdienst. Tussen niets
zeggen en alles prijsgeven zit een wereld van verschil. Het actuele kennisniveau, de bronnen en de
werkwijze kunnen én mogen niet publiek worden gemaakt. Dat beperkt de mate van openbaarheid.
Bescherming van defensiemedewerkers in het veld en zo ook de werkwijze en informatiepositie van
de MIVD, dient een groter belang. De MIVD gaat dan ook nooit in op individuele rechtszaken die nog
worden behandeld door een echter, personeelsvertrouwelijk zijn en/of de privacy van de betrokkene

Pagina 49 van 50

Artikel 12 - Overleggen en Verantwoording
kunnen schaden. Bij overige vragen maakt de MIVD altijd een afweging of beantwoording van de
persvraag:
• de werkwijze of het actueel kennisniveau van de MIVD kan prijsgeven;
• niet in strijd is met de wettelijk bepaalde bronbescherming;
• en/of militaire operaties in gevaar kan brengen.

Pagina 50 van 50