Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 360 XIV

Slotwet en jaarverslag Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) 2009

Nr. 3

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUUR
EN VOEDSELKWALITEIT (XIV)
Aangeboden 19 mei 2009

KST139636
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

1

Uitgaven verdeeld over de (beleids)artikelen (bedragen x € 1 mln.)

Nominaal en
onvoorzien
0

Algemeen
303,6

Duurzaam
ondernemen
286,9

Bodem, water en
reconstructie
zandgebieden
80,0

Agrarische
ruimte
83,9

Natuur
546,2

Kennis en
Innovatie
1.016,5
Voedselkwaliteit en
Diergezondheid
107,5

Landschap en
Recreatie
124,9

Ontvangsten verdeeld over de (beleids)artikelen (bedragen x € 1 mln.)

Duurzaam
ondernemen
27,9
Agrarische
ruimte
70,1

Natuur
28,3

Algemeen
299,3

Landschap en
Recreatie
38,5

Voedselkwaliteit en
Diergezondheid
9,2

Bodem, water en
reconstructie
zandgebieden
13,2

Kennis en
Innovatie
27,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

3

INHOUDSOPGAVE

blz

A.
1.1
1.2.

ALGEMEEN
Aanbieding en dechargeverlening
Leeswijzer

B.
1.3.1
1.3.2

HET BELEIDSVERSLAG
De Beleidsprioriteiten
De Beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen
ILG-overzicht begrotingsmutaties 2009
21 Duurzaam ondernemen
22 Agrarische ruimte
23 Natuur
24 Landschap en Recreatie
25 Voedselkwaliteit en Diergezondheid
26 Kennis en Innovatie
27 Reconstructie
28 Nominaal en onvoorzien
29 Algemeen
De Bedrijfsvoeringsparagraaf

11
11
66
66
68
78
82
88
93
98
105
108
109
113

JAARREKENING
Departementale verantwoordingsstaat
Departementale saldibalans
Samenvattende verantwoordingsstaat inzake Batenlastendiensten
Toelichting bij de samenvattende verantwoordingsstaat
inzake Baten-Lastendiensten
Algemene Inspectiedienst (AID)
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Dienst Landelijk Gebied (DLG)
Dienst regelingen (DR)
Plantenziektenkundige dienst (PD)
Voedsel en Warenautoriteit (VWA)

118
118
119

1.3.3
C.
1.4.1
1.4.2
1.4.3
1.4.4

D.

BIJLAGEN
1. Toezichtsrelaties en ZBO’s/RWT’s
2. EU-bijlage
3. Overzicht niet-financiële informatie over inkoop van
adviseurs en tijdelijke personeel 2009
4. Lijst van afkortingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

6
6
9

128
129
129
134
137
142
148
153
159
159
165
172
173

5

Algemeen

A. ALGEMEEN
1.1 Aanbieding en dechargeverlening
Aan de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de StatenGeneraal.
Hierbij bied ik het departementale jaarverslag van het jaar Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV ) over het jaar 2009 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit decharge te verlenen over het in
het jaar 2009 gevoerde financiële beheer.
Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit
verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als
externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001
een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene
Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de
bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
a. het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;
b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
c. de financiële informatie in het jaarverslag:
d. de betrokken saldibalans:
e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
f. de in het jaarverslag: opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2009;
b. het voorstel van de slotwet over het jaar 2009 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt:
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2009 met
betrekking tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks
schatkist en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2009
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2009, alsmede met betrekking tot de Saldibalans van het Rijk over 2009
(de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid, van de
Comptabiliteitswet 2001).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is: aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

6

Algemeen

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

7

Algemeen

1.2. Leeswijzer
Medio mei 2007 heeft het kabinet Balkenende IV haar beleidsprogramma
voor de periode 2007–2011 «Samen werken, Samen leven» (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 31 070, nr. 1) gepresenteerd. Hierin zijn
ook op de beleidsterreinen van LNV een aantal grote en belangrijke
opgaven verwoord. Deze beleidsdoelstellingen vormen als het ware de
kapstok van het beleidsverslag en zullen ook tijdens deze kabinetsperiode
worden gemonitored. Aan de hand van deze beleidsdoelstellingen is het
beleidsverslag opgesteld. Aan het eind van het beleidsverslag is een overzichtstabel opgenomen waarin de relatie wordt gelegd per doelstelling uit
het beleidsprogramma met het betreffend begrotingsartikel en operationele doelstelling.
Experiment verantwoording nieuwe stijl
Dit jaarverslag is evenals het jaarverslag over 2008 opgemaakt onder de
condities en doelstellingen vanuit het experiment verantwoording nieuwe
stijl.
Tijdens het verantwoordingsdebat over het Rijksjaarverslag 2006 hebben
de Kamer en het kabinet de wens geuit om te komen tot meer politieke
focus van de verantwoording. Hiertoe zijn door de minister van Financiën
voorstellen ontwikkeld in overleg met de Algemene Rekenkamer en de
Commissie voor de Rijksuitgaven. Deze voorstellen zijn opgenomen in de
brief van de minister van Financiën van 20 december 2007 inzake het
begrotings- en verantwoordingsproces, tolerantiegrenzen en uitvoering
van subsidies (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 031, nr. 19).
LNV is één van de experimentdepartementen naast de ministeries van
VWS, Jeugd en Gezin, Buitenlandse Zaken, VROM en WWI.
Met de Kamer is op 6 februari 2008 reeds gesproken over de impact en
betekenis van het experiment verantwoording nieuwe stijl. De Kamer
heeft ingestemd met het experimenteel karakter. Overigens is afgesproken
dat het jaarverslag inzake het Diergezondheidsfonds (Begroting F) buiten
de scope van het experiment valt.
De belangrijkste veranderingen op een rij zijn:
+ Meer politieke focus wordt verkregen door het beleidsverslag in te
delen volgens de beleidsdoelstellingen van het kabinet en door alleen
opmerkelijke resultaten te rapporteren. Als niet wordt ingegaan op de
voortgang van een bepaalde doelstelling, komt de voortgang dus
overeen met hetgeen in de begroting 2008 is aangekondigd.
+ In de nieuwe opzet staat het beleidsprogramma «Samen werken,
Samen leven» van het kabinet centraal. In het verslag wordt de stand
van zaken verantwoord met betrekking tot de doelstellingen en
projecten die betrekking hebben op LNV beleidsterreinen.
+ In het beleidsverslag is een tabel opgenomen waarin staat welke
operationele doelstellingen corresponderen met de nu opgenomen
doelstellingen uit het beleidsprogramma. Per beleidsartikel wordt
ingegaan op de financiële verantwoording. De opmerkelijke verschillen
tussen begroting en realisatie worden toegelicht evenals de belangrijkste slotwetmutaties. Aan het eind van elk artikel wordt ingegaan op
de uitgevoerde evaluatie-onderzoeken.
Groeiparagraaf
Ten opzichte van het voorgaand jaarverslag 2008 zijn de volgende verbeteringen doorgevoerd als gevolg van voorschrijdend inzicht experiment
en toezeggingen van de minister van LNV bij de behandeling van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

9

Algemeen

jaarverslag 2008 in de Kamer en als bestuurlijke reactie op het rapport van
de Algemene Rekenkamer bij het LNV jaarverslag 2008:
+ Er is gericht aandacht geweest voor het formuleren van beleidsconclusies bij elk kabinetsdoel; meer gericht op de voortgang in relatie tot de
afgesproken doelen. Daarnaast heb ik de relatie gelegd tussen de
begroting 2009 en het jaarverslag 2009, door de kabinetsdoelen en de
afgeleide LNV doelen terug te laten komen in het jaarverslag 2009 en
bij elk kabinetsdoel aan te geven op welk beleidsartikel deze betrekking
heeft. Hierbij is het jaarverslag 2009 spiegelbeeldig opgesteld aan de
begroting 2009. Dit is conform mijn toezeggingen zoals verwoord in
mijn bestuurlijke reactie bij het rapport Algemene Rekenkamer over
het jaarverslag LNV 2008 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
31 924 XIV, nr.4);
+ Ik heb gericht aandacht gegeven aan verwijzingen naar relevante
Kamerstukken ter ondersteuning van de verantwoording inzake geleverde prestaties. Daarnaast heb ik relevante praktijkvoorbeelden
aangehaald ter illustratie van de geleverde prestaties en beoogde
effecten van mijn beleid;
+ Er is explicieter ingegaan op de bereikte tussenresultaten per kabinetsdoel die ten grondslag liggen aan het gewenst eindresultaat verder in
de tijd;
+ Er is per kabinetsdoel expliciet aangegeven welk coördinerend
ministerie/minister primair vanuit het Beleidsprogramma verantwoordelijk is voor de doelrealisatie (in de voetnoot opgenomen per kabinetsdoel).
Conform de RBV 2010 is in dit jaarverslag ook een overzicht niet-financiële
informatie over inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel opgenomen
binnen LNV.
Op grond van artikel 8, 1e lid van de Wet Openbaarmaking uit Publieke
middelen gefinancierde Topinkomens (WOPT) (Stb. 2008, 0000055709)
dient een overzicht te worden opgenomen van medewerkers die in het
verslagjaar meer verdiend hebben dan het gemiddelde belastbare loon
van de minister. Dit gemiddelde belastbare jaarloon is voor 2009 vastgesteld op € 188 000. Er zijn geen functionarissen die in aanmerking komen
voor deze publicatie. Derhalve is er geen bijlage topinkomens LNV toegevoegd.
Gelijktijdig met het indienen van dit jaarverslag doe ik de Kamer ook de
beleidsdoorlichting op begrotingsartikel 21, Duurzaam Ondernemen,
toekomen.
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2009 hanteer ik een ondergrens van € 3,0 mln. In sommige
gevallen, waar politiek relevant, licht ik ook posten toe onder deze ondergrens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

10

Beleidsverslag

B. HET BELEIDSVERSLAG
1.3.1 De Beleidsprioriteiten
Algemeen deel
Landbouw wordt door steeds meer actoren gezien en erkend als deel van
de oplossing voor de mondiale crises van dit moment. De landbouw kan
helpen de groeiende wereldbevolking te voeden. Landbouw zorgt voor
meer en ander, duurzaam voedsel. Landbouw draagt bij aan de aanpassing aan extremere situaties zoals een warmer en meer variabel klimaat.
En landbouw kan bijdragen aan de reductie van de uitstoot van broeikasgassen.
De erkenning van landbouw als deel van de oplossing vormt één van de
belangrijkste boodschappen van de succesvolle 17e vergadering van de
Commissie voor Duurzame Ontwikkeling van de VN, voorgezeten door de
minister van LNV. Vanuit dit perspectief is extra geïnvesteerd in duurzame
landbouw en rurale bedrijvigheid in ontwikkelingslanden langs de in de
Notitie Landbouw, Rurale bedrijvigheid en Voedselzekerheid1 genoemde
vijf sporen. Ook is extra inzet gepleegd in de verschillende «round tables»
op het gebied van duurzame productie van grondstoffen (palmolie, soja,
cacao e.d.) alsmede op duurzaam bosbeheer in het kader van het VN
Bossenforum en het stimuleren van handel in duurzaam hout via het
FLEGT-proces (Forest Law Enforcement, Governance and Trade). LNV zet
ook in op nieuwe samenwerkingsvormen, die moeten leiden tot een
cultuur van aanspreekbaarheid en gedeelde verantwoordelijkheid over
economie en ecologie. Vanuit die overtuiging is ingezet op het stoppen
van de afname van de biodiversiteit via de installatie van de Taskforce
Biodiversiteit.
Verduurzaming van de landbouw en innovatie bieden veel oplossingen.
En Nederland heeft hierbij nationaal en internationaal veel te bieden.
Nederland is de tweede agro-exporteur van de wereld en loopt in economisch opzicht en op kennisgebied voorop: het agro food- en nonfoodcomplex is sterk en de positie van Wageningen Universiteit en Researchcentrum vooraanstaand in de wereld.
Tegelijkertijd gaan de financieel-economische problemen ook aan ons
land niet voorbij. Het Nederlandse agro food- en nonfoodcomplex zorgt in
deze crisistijd bij een oplopende werkloosheid nog steeds voor één op de
tien arbeidsplaatsen en voor ca. 10% van het nationale inkomen2, maar de
crisis treft mensen en gezinnen soms heel persoonlijk, ook in de agrosector. Het is dan ook van groot belang om deze sector te stimuleren de
moeilijke situatie van het moment het hoofd te bieden. Daartoe is in 2009
onder andere een garantstelling geopend voor overbruggingskredieten;
zijn de toeslagrechten eerder en voor 100% uitbetaald; is de garantstelling
voor duurzame investeringen verhoogd en heeft het kabinet gezorgd voor
exportkredietfaciliteiten en versnelde afschrijvingsmogelijkheden. Crises
dwingen tot bezinnen, maar maken bovenal nieuwe keuzes mogelijk.

1

Zie: TK 31 250, nr. 14.
Zie «Het Nederlandse agrocomplex 2009»
(LEI, 2009). www.lei.wur.nl.
3
Zie: bijlage bij TK 28 625, nr. 60.
2

LNV heeft zich ingezet voor een modern en toekomstbestendig Europees
landbouw en visserijbeleid, waarin de focus ligt op ondernemerschap,
innovatie en duurzaamheid. Op basis van de Houtskoolschets over de
toekomst van het Europese Landbouwbeleid3 heeft de minister van LNV
in 2009 in het kader van de implementatie van de Health Check GLB in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

11

Beleidsverslag

Nederland eerste concrete en betekenisvolle stappen gezet in de verdere
vermaatschappelijking van het Europese Landbouwbeleid.
Ook voor de toekomst van het Europees Visserijbeleid na 2012 is in 2009
een Nederlandse visie «Vis als duurzaam kapitaal»1 tot stand gebracht. De
drie pijlers van deze visie zijn duurzaam gebruik van het ecologische kapitaal, sterkere marktwerking en afstemming van besluitvorming op lange
termijn doelstellingen.
Met trots kan worden geconstateerd dat de land- en tuinbouwsector de
enige sector is, die goed op koers ligt om de doelstellingen van het Project
Schoon & Zuinig inzake CO2 en broeikasgassenreductie te realiseren.
Verduurzaming van onze planeet gaat beter als ondernemers er de voordelen van ondervinden. Dit is het geval bij de verminderde milieubelasting in de land- en tuinbouwsector als gevolg van de succesvolle introductie van mestverwerking die woonwijken verwarmt en de verwerking
van mest tot kunstmest, waaraan in de rest van de wereld grote behoefte
is. Maar ook de aardwarmte en warmtekrachtkoppeling in de tuinbouw is
een goede ontwikkeling. In de glastuinbouw zijn de doelen ten aanzien
van de energie-efficiency voor 2010 reeds bereikt en is het doel ten
aanzien van de CO2-emissie in zicht. De tuinbouw is hiermee nettoenergieleverancier!
Verduurzaming is ook terug te zien in de biologische keten, die ook in
2009 blijft groeien in omvang (areaal) en consumentenbestedingen. De
uitvoeringsagenda duurzame veehouderij is in samenwerking met de
convenantpartijen ten uitvoer gebracht, met specifieke aandacht voor
mogelijke knelpunten. Het Convenant duurzame gewasbescherming heeft
draagvlak gecreëerd bij partijen voor geïntegreerde gewasbescherming,
resulterende in de ontwikkeling van middelen die minder milieurisico’s
veroorzaken. En tenslotte laat het nationale fosfaatoverschot en het nationale stikstofoverschot na de invoering van maatregelen van de afgelopen
jaren een stevige dalende lijn zien.
LNV zet zich ervoor in het innovatieve vermogen van de Nederlandse
economie verder te versterken Zo blijkt de financiële ondersteuning door
middel van de innovatieregeling een belangrijke hefboom voor het realiseren van risicovolle innovatieprojecten. Met visionaire programma’s,
zoals Food and Nutrition Delta en Topinstituut Food and Nutrition, blijft
Nederland bij de internationale top van innovatieve ontwikkelingen in
agro en food in de komende jaren. Nederland ontwikkelt zich daardoor tot
hotspot voor innovatie op het gebied van gezonde voeding. Daarnaast is
ingezet op transitie naar een duurzame visserij. In 2009 is de maatschappelijke innovatieagenda Duurzame Agro- en Visserijketen (MIA DAV)
aangeboden aan de Tweede Kamer.2 Enkele concrete innovatietrajecten
zoals nieuwe technieken voor energiebesparing en milieuwinst in de
zeevisserij zijn geïntroduceerd. Met deze projecten groeit ook de interesse
in verdere samenwerking en vernieuwing in de sector.
2009 was het jaar van de Agrologistiek. Via het Platform Agrologistiek is
bijgedragen aan een duurzame, innoverende en vervoersefficiënte agrologistiek voor behoud en versterking van economisch krachtige en maatschappelijk verantwoorde agroketens. In een aantal regio’s is een gebiedsgerichte aanpak tot stand gekomen om logistieke efficiency na te streven.
Een Small Business Innovation Research Programm (SBIR)-tender voor
«Agrologistiek en Biomassa» heeft een succesvolle aanzet geleverd om
1
2

Zie: bijlage bij TK 32 201, nr. 1.
Zie: bijlage bij TK 29 675, nr. 80.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

12

Beleidsverslag

nieuwe initiatieven te steunen. Met de Europese Commissie is samenwerking gezocht teneinde agrologistiek ook op de internationale agenda te
krijgen.
Het Innovatieplatform LNV heeft in 2009 een advies voorbereid, waarin de
inzet van biomassa in de biobased economy als zeer kansrijke route voor
Nederland wordt beoordeeld. Ontwikkelingen zouden kunnen leiden tot
een jaaromzet nationaal van vele miljarden euro’s. De doelstelling van de
biobased economy is het inzetten van duurzaam geproduceerde biomassa
als alternatief voor aardolie, aardgas en steenkool. De jaren 2008 en 2009
zijn gebruikt om de basis te leggen voor het programma biobased
economy. Er is een interdepartementaal samenwerkingsprogramma in
oprichting. Diverse subsidieprogramma’s zijn gestart. Hiermee is een
basis gelegd voor de overheidsinzet in de transitie naar een biobased
economy. De nadere invulling en interdepartementale verantwoordelijkheidsverdeling hiervan is met de Tweede Kamer gecommuniceerd.1 De
inzet van LNV in het internationale spectrum is voornamelijk gericht op
innovatie, welke onder andere wordt vormgegeven via het Programma
groene grondstoffen in de Innovatieagenda energie.
In 2009 is onverminderd ingezet op een krachtig groen onderwijs, dat
aansluit op de behoeften die in de samenleving leven. Kenmerkend voor
het groene onderwijs is de sterke koppeling van onderwijs, onderzoek en
praktijk. Mede hierdoor is binnen het groen onderwijs de kwaliteit gemiddeld hoog en de ongediplomeerde uitval relatief klein. Vooral het
groen-MBO scoort goed ten opzichte van het landelijke beeld. LNV focust
zich op handhaving van een relatief kleinschalig stelsel met een goede
zorgstructuur en toegankelijkheid voor zorgleerlingen, hetgeen met name
in het VMBO leidt tot een lagere uitval. Vakinhoudelijke vernieuwing en
aansluiting op de praktijk moeten daarbij zorgen dat het onderwijs uitdagend blijft. De huidige arbeidsmarktontwikkeling bevestigt deze noodzaak.
Door de huidige inzet wordt tijdig ingespeeld op de verwachte personeelstekorten in de primaire sectoren en de voedingsindustrie. De Groene
Kenniscoöperatie vormde ook in 2009 de spil in het schakelen van onderwijs, onderzoek en praktijk. De groene onderwijsinstellingen zijn doorontwikkeld tot kenniscentra om de aansluitingsfunctie te realiseren. Het
succes van de groene maatschappelijke stages zorgt dat leerlingen al in
een vroegtijdig stadium in aanraking komen met de sector en potentiële
werkgevers. Als Nederland zijn positie in de top 5 van meest innovatieve
agrolanden wil behouden en het concurrerend vermogen van de groene
sectoren wil verstevigen, dan zal blijvende aandacht hiervoor nodig zijn.
De «Query»-koorts (Q-koorts) vormt een bedreiging voor de volksgezondheid. Q-koorts is een infectieziekte, die kan overgaan van dieren op
mensen. LNV en VWS namen vergaande maatregelen ter bestrijding van
de ziekte. Er is met alle inzet getracht de volksgezondheid te beschermen
en de gevolgen voor de geiten- en schapensector beheersbaar te houden.
Tevens is het fusietraject van de LNV-inspectiediensten VWA, AID en PD
voortgezet. Dit moet resulteren in een geïntegreerde inspectiedienst per
1 januari 2012.

1

Zie: TK 31 250, nr. 50.

LNV is er voor iedereen en zet zich daarom in voor groen in (groot)stedelijke gebieden. Dit levert een bijdrage aan de sociale cohesie in krachtwijken. Zo kwamen stadsjongeren via het project «Scharrelkinderen in de
proeftuinen van Amsterdam» in contact met natuur, landschap en
voedsel. Jongeren worden zo bewuster en de activiteiten dragen bij aan
de cohesie tussen plattelands- en stadse, autochtone en allochtone Neder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

13

Beleidsverslag

landers. De activiteiten van LNV op het vlak van goed en duurzaam
voedsel, verankerd in de Nota Duurzaam Voedsel en de beleidsagenda
duurzame voedselsystemen, dragen bij aan een gezonde en verduurzamende samenleving. LNV zet zich daarmee in om bij te dragen aan het
oplossen van de bredere maatschappelijke vraagstukken.
In sommige regio’s zet de ongewenste bevolkingskrimp onverminderd
door. Daarom heeft LNV bijdragen geleverd om deze gebieden vitaal te
houden en geïnvesteerd in het Interbestuurlijk Actieplan Bevolkingsdaling.
De verbinding wordt actief gezocht tussen stad en platteland en tussen
landbouw, natuur, recreatie en landschap. Daartoe heeft LNV in 2009 een
nieuw concept, het «topdorp» geïntroduceerd.
LNV zet zich in voor dierenwelzijn. Voor het eerst in de geschiedenis is een
beleidsnota op dit onderwerp, de «Nota Dierenwelzijn», aan de Tweede
Kamer gezonden. In 2009 kreeg dierenwelzijn een extra impuls via de
implementatie van de health check GLB. In dit kader zijn bovenwettelijke
dierenwelzijnmaatregelen afgesproken. De Nota Dierenwelzijn en de Nationale agenda Diergezondheid leidden tot afspraken over aanvullende
dierenwelzijneisen bovenop de nieuwe Vleeskuikenrichtlijn, verdoofd
castreren in varkenshouderijen en de introductie van «comfort class»
stallen. Ook richten meer retailers zich sneller op duurzame voeding en
diervriendelijke producten. Binnenkort gaat de consument dit merken. Het
in 2009 gelanceerde Platform Verduurzaming Voedsel, gaat dit stimuleren.
In dit Platform is voor het eerst de gehele voedselketen vertegenwoordigd.
Het platform heeft afgesproken om het aanbod duurzame producten te
vergroten, waaronder binnen twee jaar 15% meer duurzaam geproduceerd vlees. Daarnaast streeft het Platform naar bewustwording van
consumenten via het informatiesysteem duurzaam voedsel. Via dit
systeem zullen consumenten bewust worden gemaakt van de duurzaamheidsaspecten van producten.
Economie en ecologie kunnen door één deur. LNV draagt ervoor zorg dat
de verbinding tussen beiden tot stand komt. Hierdoor worden integrale
afwegingen en betere oplossingen mogelijk. LNV zoekt daartoe bijvoorbeeld actief naar rek en ruimte om bijvoorbeeld de gevolgen van Natura
2000 voor andere sectoren, zoals landbouw en verkeer, te beperken, met
inachtneming van de natuurdoelen. Deze wijzigingen zijn opgenomen in
de Crisis-en Herstelwet welke in november 2009 door de Tweede kamer is
aangenomen. Een ander voorbeeld is de ontwikkeling van een samenhangende Nederlandse toekomstvisie voor het Europees Visserijbeleid in
samenwerking met de visserijsector en natuur- en milieuorganisaties. Een
ander succes is het Convenant «transitie mosselsector en natuurherstel
Waddenzee», waarbij LNV, natuurorganisaties en de mosselsector samenwerken aan natuurherstel en mosselzaadvisserij. Resultaat: een aantal
nieuwe locaties voor alternatieve mosselzaadinvang met behulp van
mosselzaadinvanginstallaties. Ook het concept Natuurherstelprogramma
«Rijke Zee in 2030» kwam in 2009 tot stand. Het Waddengebied is bovendien in 2009, mede door inzet van LNV, door UNESCO aangewezen als
Werelderfgoed. In de Zuid-Westelijke Delta worden economie en ecologie
op vergelijkbare wijze gekoppeld: na een intensief proces is een definitief
besluit genomen over het natuurherstelprogramma Westerschelde, met
ontpolderingen van de Hedwigepolder en het Zwin en de verdieping van
de Westerschelde conform het verdrag met Vlaanderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

14

Beleidsverslag

Bovenstaande voorbeelden vormen slechts een bloemlezing uit alle activiteiten en resultaten uit 2009. Hieronder worden per relevant kabinetsdoel
de belangrijkste resultaten over 2009 gepresenteerd. Het ministerie van
LNV draagt de primaire verantwoordelijkheid voor de kabinetsdoelen 24
Landschap, recreatie en natuur en 25 Verbetering dierenwelzijn en 5%
integraal duurzame en diervriendelijke stallen. LNV is medeverantwoordelijk voor de realisatie van de kabinetsdoelen 1 Draagvlak Europa; 6 Millennium Ontwikkelingsdoelen en armoedebestrijding; 11 Hoger onderwijs en
minder schooluitval ; 14 Innovatieve economie; 16 Vermindering regeldruk; 22 Stimuleren duurzame productie en consumptie; 29 Nationale
ruimtelijke opgaven en 41 Maatschappelijke stages.
Resultaten per kabinetsdoelstelling
Kabinetsdoelstelling 1
Eén Europa met een stevig draagvlak onder de burgers, dat zich richt op de terreinen waar
het meerwaarde levert en zich niet begeeft op terreinen waar lidstaten het beter zelf
kunnen regelen.

Doelstelling minister LNV
Bij de herziening van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) zijn de Europese
inkomenstoeslagen voor een groot deel gekoppeld aan het realiseren van maatschappelijke waarden als voedselveiligheid, het in stand houden van landschap en natuur en de
zorg voor milieu en dierenwelzijn.

LNV levert een belangrijke bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 1.1
Het draagvlak in de Nederlandse samenleving voor het Europese beleid
voor landbouw natuur, voedselkwaliteit, diergezondheid, dierenwelzijn en
visserij volgt uit onze bijdrage aan het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), het Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB) en bij het
totstandbrengen van Groenboeken van de Europese Commissie. Deze
bijdrage komt voort uit maatschappelijke consultatie en afstemming met
de sectoren en belangenorganisaties.
Resultaten van beleid
In 2008 werd een Europees akkoord bereikt over de health check van het
GLB2, 2009 stond in het teken van de implementatie daarvan.

1

Het ministerie van Buitenlandse Zaken is
primair verantwoordelijk voor doelrealisatie.
2
Zie bijlage bij TK 28 625, nr. 52. De health
check («gezondheidscontrole») betrof een
tussentijdse aanpassing van het GLB, die
beoogde de doelen en instrumenten van het
Europese landbouw- en plattelandsbeleid
gerichter in te zetten voor specifieke
maatschappelijke uitdagingen waar de samenleving zich voor gesteld ziet. Concreet gaat het
dan bijvoorbeeld om het versterken van de
marktgerichtheid van de agrarische sector,
maar ook om het tegemoet treden van de
klimaat- en energieopgaven, het tegengaan
van de afname van de biodiversiteit, etc.
3
Zie: TK 28 625, nr. 66.

Voor de herziening van het GLB zijn maatschappelijke consultatiebijeenkomsten georganiseerd, gewijd aan het Europese landbouwbeleid voor de
periode 2010–2020. Deelnemers waren agrarische natuurverenigingen,
maatschappelijke organisaties, agrarische ondernemers, decentrale overheden en actieve burgers. Tijdens de bijeenkomsten werden prioriteiten in
de samenleving verbonden aan oplossingen die het Europees beleid kan
bieden. De resultaten zijn aangeboden aan de Tweede Kamer3 en worden
gebruikt bij de vernieuwing van het Europees Landbouwbeleid.
Binnen de grenzen die Europese staatssteunkaders daarvoor stellen, heeft
Nederland in 2009 de volledige GLB-steun aan boeren eerder uitbetaald
en een garantstellingregeling voor land- en tuinbouwbedrijven in nood
opengesteld. Verder zijn als gevolg van afspraken in Europees verband de
melkquota verder uitgebreid waardoor in economisch slechte tijden
minder superheffing is betaald dan zonder quotum stijging. Zodoende is
vanuit het GLB een positieve bijdrage geleverd aan de inkomenssituatie in
de melkveehouderij, in een periode waarin deze inkomens onder druk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

15

Beleidsverslag

stonden. In 2009 is een EU-High Level Group opgericht om met voorstellen te komen die de zuivelmarkt toekomstbestendig moeten maken.
Eind 2009 heeft de Europese Commissie het aan de health check aangepaste Nederlandse Plattelandsontwikkelingsplan goedgekeurd.1 Daarmee
komt in de komende jaren circa € 150 mln. extra (deels nationaal, deels
EU-budget) beschikbaar voor verhoging van maatschappelijke waarden
van de natuur, het landschap en het water. De provincies voeren dit voornamelijk uit.
Met de gepleegde inzet in 2009 is een goede basis gelegd voor een impuls
in de komende jaren op het Nederlandse platteland voor:
+ het stimuleren van de bouw van dier- en milieuvriendelijke stallen;
+ bovenwettelijke dierenwelzijnmaatregelen;
+ een brede weersverzekering voor alle open teelten en alle weerrisico’s;
+ een centrale database voor een I&R-systeem voor schapen en geiten;
+ een vaarvergoeding voor agrariërs in waterrijke gebieden;
+ verbetering van waterkwaliteit en -kwantiteit;
+ reductie van milieuverliezen uit de landbouw;
+ ondersteuning van agrariërs in maatschappelijk waardevolle gebieden.
In de aanloop naar de herziening van het GVB heeft LNV met de visserijsector en natuur- en milieuorganisaties een Nederlandse visie, genaamd
«Vis als duurzaam kapitaal» ontwikkeld.2 De visie bevat ecologische en
economische ambities, zoals de verduurzaming van de visserij om
vissoorten niet te laten uitsterven. De drie speerpunten van de visie zijn
duurzaam gebruik van het ecologische kapitaal, sterkere marktwerking en
afstemming van besluitvorming op lange termijn doelstellingen.
De kansen die nieuwe technologieën bieden voor verduurzaming van de
landbouw moeten verantwoord worden benut. In 2009 heeft Nederland
zich ingezet voor een slagvaardigere EU-besluitvorming voor toelatingen
van genetisch gemodificeerde gewassen (ggo’s), met behoud van de
huidige goede praktijk van risicobeheersing. Een door LNV ingestelde
Taskforce moet voor draagvlak bij de Europese Commissie en lidstaten
zorgen om een nationale teeltbevoegheid te realiseren. Daarnaast heeft
LNV zich via het organiseren van conferenties in de EU sterk gemaakt
voor een discussie over een beoordelingskader voor de bijdrage van ggo’s
aan verduurzaming op basis van sociaal economische criteria.
Beleidsconclusies en consequenties

1

Zie: TK 29 717, nr. 12 en Publicatieblad EU
C(2009) 10 187 (Besluit van de Commissie van
11.12 2009 houdende goedkeuring van de
herziening van het plattelandsontwikkelingsprogramma van Nederland voor de programmeringperiode 2007–2013 en houdende
wijziging van Beschikking C(2007)3464 van de
Commissie van 20 juli 2007 tot goedkeuring
van het plattelandsontwikkelingsprogramma).
2
Zie: bijlage bij TK 32 201, nr. 1.
3
Zie: bijlage bij TK 28 625, nr. 60.

De implementatie van het in 2008 genomen health checkbesluit GLB was
een betekenisvolle stap. Doel is meer marktgerichtheid en sterkere sturing
op maatschappelijke doelen. Nederland heeft via de kabinetsvisie «Houtskoolschets Europees landbouwbeleid 2020»3, waarin de versterking van
maatschappelijke waarden centraal zijn gesteld een bijdrage geleverd aan
de Europese discussie. Met de implementatie van de health check wordt
de komende jaren een impuls gegeven aan innovatieve en duurzame
productie. Met de inzet op het gebied van genetisch gemodificeerde
gewassen blijft Nederland bij de internationale top van agro- en foodinnovatie behoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

16

Beleidsverslag

Kabinetsdoelstelling 6
Duurzame economische ontwikkeling bevorderen en armoedebestrijding met kracht
voortzetten en uitwerken in het project de Millennium Ontwikkelingsdoelen Dichterbij.

Doelstellingen minister LNV
1. Als voorzitter van de Commissie voor Duurzame Ontwikkeling van de VN zorgen dat er
internationale afspraken worden gemaakt over concrete maatregelen op het gebied van
duurzame landbouwontwikkeling.
2. Bijdrage leveren aan armoedebestrijding op het platteland in ontwikkelingslanden via
kennisoverdracht gericht op verbetering productiviteit, winstgevendheid en duurzaamheid.

LNV levert een bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 6.1 De Millennium Ontwikkelingsdoelstelling om het aantal mensen dat in armoede
leeft en het aantal mensen dat lijdt aan honger en ondervoeding in 2015 te
halveren, is crucialer dan ooit: ontwikkelingslanden hebben hoge voedselen brandstofprijzen, landen kampen met competing claims op landgebruik, het klimaat verandert en natuurlijke hulpbronnen raken op. De
notitie «Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid» (2008)2 is
leidend voor de LNV-inzet.
Resultaten van beleid
Commissie voor Duurzame Ontwikkeling
De 17e bijeenkomst van de VN Commissie Duurzame Ontwikkeling (CSD)
werd voorgezeten door minister Verburg en was een succes. Voor het
eerst in de geschiedenis van de CSD hebben de deelnemende landen een
gemeenschappelijke visie ontwikkeld, waarin landbouw geldt als deel van
de oplossing van de voedsel-, klimaat- en economische crisis. Het belangrijkste resultaat was dan ook de verandering in het denken over de rol van
de landbouw. Daarbij hebben de deelnemende landen afgesproken om
nieuwe en extra middelen beschikbaar te zullen stellen voor innovatie en
verduurzaming van de landbouw. Het beleid, zoals nationaal uiteen gezet
in de gezamenlijke notitie «Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid» is via de bijeenkomst CSD-17 internationaal ingebed. De uitkomsten zijn nationaal en internationaal onder de aandacht gebracht, onder
andere tijdens Wereldvoedseldag en bij de Voedseltop van de Food and
Agricultural Organization (FAO). Ook de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid pleit recent in «Minder pretentie, meer ambitie» voor
landbouw als effectief instrument van ontwikkelingshulp.3
Vervolgactiviteiten richten zich op het betrekken van nationale en internationale partners en het ontwikkelen van kennis voor een duurzame landbouw in met name ontwikkelingslanden.
Praktijkvoorbeeld Internationale klimaatconferentie 2010
Nederland organiseert in 2010, als follow up van de CSD-17, samen met de Wereldbank,
Noorwegen en Ethiopië een internationale conferentie rond landbouw, voedselzekerheid
en klimaat. Voorafgaand wordt in juni 2010 een voorbereidende regionale bijeenkomst
georganiseerd in Ethiopië. Het doel van de internationale bijeenkomst is het concretiseren
van het motto: «Landbouw als deel van de oplossing van het klimaatprobleem». De land1

Het ministerie van Buitenlandse Zaken/
Ontwikkelingssamenwerking is primair verantwoordelijk voor doelrealisatie. Financiering
van deze Kabinetsdoelstelling verloopt via
beleidsartikel 29 (algemeen).
2
Zie: TK 31 250, nr. 14.
3
www.wrr.nl.

bouw en voedselagenda raken één derde deel van de klimaatproblematiek, zodat de
oplossing, investeren in de landbouw, veel kan bijdragen. LNV wil vooral inzetten op het
gericht samenbrengen en «matchen» van projectvoorstellen aan investeerders en
donoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

17

Beleidsverslag

Investeren in duurzame landbouwontwikkeling
Er is € 50 mln. extra geïnvesteerd in de vijf-sporenaanpak uit de notitie
«Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid». De voortgangsrapportage1 is begin 2010 aan de Tweede Kamer aangeboden.
1. Productiviteitsverbetering: om de productiviteit in een veranderende
klimatologische context te verbeteren is geïnvesteerd in internationaal
onderzoek en zijn innovatieve activiteiten uitgevoerd in samenwerking
met Consultative Group on International Agricultural Research, het
Forum for Agricultural Research in Africa, het International Center for
Agricultural Research in the Dry Areas, de International Foundation for
Production Research, de Wageningen Universiteit en partners voor
landbouwonderwijs in Afghanistan en in Afrikaanse landen. Nederland
heeft zich ingezet voor het hervormingsproces van de FAO.
2. Enabling environment: landbouw- en rurale private sectorontwikkeling
is ondersteund via ambassadeprogramma’s. Voor de ontwikkeling en
uitvoering van het landbouwbeleid is bijgedragen aan het Comprehensive Africa Agriculture Development Program en de follow-up van
CSD-17. Daarbij is gebruik gemaakt van bedrijfslevengeoriënteerde
instrumenten (o.a. subsidies via het Programma Samenwerking Opkomende Markten);
3. Duurzame ketenontwikkeling: er is uitvoering gegeven aan World
Summit on Sustainable Development-partnerschappen en aan het
Initiatief Duurzame Handel. Nederland ondersteunt de door het
bedrijfsleven en NGO’s opgezette Round Tables om de palmolie en
sojasector te verduurzamen. Ook is bijgedragen aan Standard and
Trade Development Facility.
4. Verbeterde markttoegang: LNV heeft zich ingezet voor Economische
Partnerschap Akkoorden (EU) met ontwikkelingslanden. Met de World
Trade Organisation zijn activiteiten uitgevoerd rond de capaciteitsopbouw om de positie van ontwikkelingslanden in de WTO te versterken,
effectief deel te nemen aan internationale handels- en ontwikkelingsonderhandelingen en in te haken op problemen rond productstandaarden. Ook voor handelsfacilitatie zijn diverse initiatieven ontwikkeld.
5. Voedselzekerheid en overdrachtsmechanismen: LNV heeft in 2009
extra bijgedragen aan Safety Net Programma’s (Ethiopië) en het VN
Wereldvoedselprogramma.
Beoogde effecten en resultaten
Productiviteitsverbetering
Ten behoeve van de landbouwontwikkeling in Afghanistan zijn met de
Afghaanse counterparts afspraken gemaakt over de ontwikkeling van het
landbouwpraktijkonderwijs. Afghaanse trainers in opleiding zijn gestart
met hun studie bij de Wageningen Universiteit en Research Center. Tevens
zijn voorbereidingen getroffen voor de selectie van trainers voor de praktijkscholen. Daarnaast is de implementatie van het nieuwe multidonor
Partnerschapprogramma met de Food and Agriculture Organisation (FAO)
in 2009 van start gegaan.
Duurzame ketenontwikkeling
Nederland ondersteunt de door het bedrijfsleven en NGO’s opgezette
Round Tables om de palmolie, cacao en sojasector te verduurzamen. In de
cacaosector heeft dit geleid tot een intentieverklaring van bedrijfsleven en
NGO’s om in 2025 in Nederland 100% duurzame cacao te gebruiken.
Wegens het succes zijn in 2009 initiatieven genomen om te komen tot
1

Zie: TK 31 250, nr. 71.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

18

Beleidsverslag

Round Tables voor de productgroepen koffie en thee. Ook is bijgedragen
aan Standard and Trade Development Facility.
Verbeterde markttoegang
Nederland heeft partnerschappen met vier landen(groepen), zijnde
Vietnam, Indonesië, West Afrika en Oost Afrika. In het kader van het
Publiek Private Partnerschap met Vietnam ondersteunt Nederland onderzoek naar de ecologische gevolgen van de pangavisproductie op de
Mekong en bij het verkrijgen van het lidmaatschap van de regionale
visserij beheersorganisatie. Daarnaast helpt Nederland Vietnam in samenwerking met het Nederlandse bedrijfsleven en NGO’s (o.a. WWF) bij de
verduurzaming van cacao en de verbetering van de kwaliteit en verduurzaming van koffie.
De Publiek Private Partnerschappen met Oost-Afrika waren in Kenia het
meest effectief voor de intensivering van de tuinbouwsector en in
Tanzania voor het bij elkaar brengen van overheid en bedrijfsleven en het
ontwikkelen van een gezamenlijke agenda gericht op de verder uitbouw
van de bloemen- en groentesector. In Ethiopië is vooral de bloemensector
ondersteund op het gebied van innovatie.
Beleidsconclusies en consequenties
Het Nederlands voorzitterschap van de CDS-17 heeft brede erkenning
opgeleverd voor duurzame landbouw als deel van de oplossing voor de
armoede en honger. Met name de ontwikkeling van de landbouwsector en
de groei in landbouwproductiviteit in ontwikkelingslanden dragen daar
aanzienlijk aan bij. LNV heeft een nadrukkelijke bijdrage geleverd aan de
kabinetsdoelstelling middels concrete afspraken over landbouwontwikkeling en -investeringen, gemaakt tijdens de 17e bijeenkomst van de CSD en
middels de intensivering van vijftig miljoen euro uit de notitie «Landbouw,
rurale ontwikkeling en voedselzekerheid» van Koenders/Verburg voor
duurzame landbouwontwikkeling in ontwikkelingslanden.
Kabinetsdoelstelling 11
Hoger onderwijs met meer kwaliteit en minder uitval.
Doelstelling minister LNV
In overeenstemming met de Lissabon-doelstelling moet het vroegtijdig schoolverlaten in
2012 ten opzichte van 2002 met 50% worden teruggedrongen. Voor het groen onderwijs
leidt dit tot een maximaal voortijdig schoolverlaten van 15% in 2012. In lijn met de realisatie en dit streefpercentage wordt het maximum voor 2009 op 21% gesteld.

LNV levert een bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 11.1 LNV volgt
het algemeen onderwijsbeleid van OCW, teneinde de afgesproken harmonisatie van groen onderwijs ten opzichte van het regulier onderwijs te
realiseren. Gelijke ontwikkelingsmogelijkheden voor studenten in alle
onderwijssectoren zijn cruciaal. Als vakministerie, verantwoordelijk voor
de inhoudelijke ontwikkeling en een voldoende en actueel aanbod van
groene opleidingen, stuurt LNV op de inzet en functies van het groen
onderwijs voor de sector en effectieve samenwerking tussen onderwijs,
onderzoek en praktijk, onder andere via de Groene Kenniscoöperatie.
1

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap is primair verantwoordelijk voor
doelrealisatie. Financiering van deze Kabinetsdoelling verloopt via beleidsartikel 26
(Kennis en Innovatie).
2
Zie: TK 30 800 VIII, nr. 81.

LNV heeft in 2009 in het bijzonder ingezet op realisatie van de Lissabonafspraken (vermindering voortijdig schoolverlaten, verhoging opleidingsniveau, deelname aan leven lang leren, stimuleren bètastudies); implementatie van het rapport LeerKracht! (Commissie Leraren)2 en uitvoering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

19

Beleidsverslag

van de Strategische Agenda Hoger Onderwijs1. De nieuwe kaderbrief
kennisverspreiding en groen onderwijs, afgeleid van «LNV-beleid in
2009», is uitgebracht.
Resultaten van beleid
Kwaliteit van het (hoger) onderwijs
In het algemeen is het groen onderwijs van goede kwaliteit. Voortdurende
aandacht gaat naar het bewaren van de kwaliteit en de examens. Er is een
platform groen hoger onderwijs ingesteld dat zich gaat bezig houden met
ondermeer verdere kwaliteitsverbetering in het groen HBO in het licht van
de Lissabon-ambities. De naleving van de voorgeschreven onderwijstijd
bij de Agrarische Opleidingscentra (AOC’s) is een punt van zorg.
De rendementscijfers (2008) voor het hoger onderwijs zijn goed. Wageningen Universiteit (WU) scoort op de verblijfsduur van afgestudeerden
4,2 jaren en heeft een verwacht slagingspercentage van 80%. Ook
HBO-groen presteert met een verblijfsduur afgestudeerden van 3,9 jaren
en een slagingspercentage van 63% goed.
Het onderwijsbeleid is gericht op het creëren van meer transparantie in
kwaliteitsgegevens. Dit moet de schoolkeuze van leerlingen, studenten en
hun ouders vergemakkelijken. Een goede kwaliteitsindicatie voor onderwijsinstellingen zijn de studiekeuzegidsen. Wageningen Universiteit is in
de Keuzegids Hoger Onderwijs 2010 wederom verkozen tot beste Nederlandse Universiteit; Hogere Agrarische School (HAS) Den Bosch staat net
als vorig jaar op de tweede plaats bij het HBO. De Onderwijsinspectie
heeft een lijst met zwakke MBO-opleidingen over 2009 gepubliceerd2. De
groene opleidingen komen volgens de Inspectiedienst verhoudingsgewijs
erg goed uit de bus. De streefwaarde van 87% VMBO-vestigingen met
voldoende kwaliteit is echter nog niet gehaald.
Er is een tekort aan hoog opgeleide arbeidskrachten, en in sommige branches ook productiekrachten. Het Economisch Instituut voor Midden- en
kleinbedrijf verwacht, na het wegebben van het dempende effect van de
huidige crisis, personeelstekorten in de primaire sectoren en de voedingsindustrie. Mede daarom is extra ingezet op een verbeterde aansluiting op
de arbeidsmarkt. Met de productschappen is daartoe een intentieverklaring ondertekend. Daarnaast is voor de Maatschappelijke Innovatie
Agenda Agro3 een arbeidsmarktonderzoek verricht dat samen met de
scholen wordt vertaald naar een opleidingsaanbod.
Het groen onderwijs vernieuwt zich om het kennissysteem nog beter te
benutten en kennis te delen. De vraaggestuurde programmering van de
Groene Kenniscoöperatie is verbeterd en uitgebreid. Het concept «School
als Kenniscentrum» is verder ontwikkeld. Nieuwe kennistransferpunten
zorgen voor zichtbare scholen, toegankelijke onderzoeksresultaten en
studenten die krijgen wat ze wensen.

1

Zie: TK 31 288, nr. 17.
Zie: www.onderwijsinspectie.nl
3
Zie: www.minlnv.nl

De groene kennisinfrastructuur in de Randstad werd met geld van LNV
versterkt: er werden drie kenniscentra voor voedsel en groen in de omgeving van Amsterdam, Rotterdam en Almere ontwikkeld. Hiermee krijgt de
Randstad een sterk groen onderwijs dat vakinhoudelijk kan innoveren en
opleidingen heeft die passen bij de stedelijke omgeving. Dit trekt ook
stadsjongeren aan.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

20

Beleidsverslag

Praktijkvoorbeeld: Beste leerbedrijf Nederland 2009 is groen.
Tuinland Zwolle is verkozen tot beste leerbedrijf 2009 van Nederland. De jury koos in
unanimiteit uit drie genomineerden voor Tuinland, welke was voorgedragen door kenniscentrum Aequor. Volgens de jury onderscheidt het «Beste Leerbedrijf van Nederland
2009» zich door het vinden van de juiste balans tussen economisch belang, maatschappelijke verantwoordelijkheid en competentiegericht opleiden. Naast een fraaie beker en een
«cheque» van € 2 500,–, mag het bedrijf zich het hele jaar presenteren als «Beste Leerbedrijf van Nederland 2009».
Bron: AOC-Raad

Specifiek VMBO/MBO
Er is geïnvesteerd in nieuwe, competentiegerichte, examenprogramma’s
voor het groen VMBO. Met de AOC-Raad zijn afspraken gemaakt over de
kwaliteit van de examens, met name in de gemengde leerweg. Het groen
MBO loopt voorop bij de ontwikkeling van competentiegerichtheid: het
had in 2009 al het hoogste percentage competentiegerichte opleidingen.
In het Actieplan Kies Kleur in Groen (2008)1 van de AOC’s, Stoas Hogeschool en Aeqor ging het om meer culturele diversiteit binnen de instellingen. LNV financierde het daarop volgende uitvoeringsplan 2009–2010.
Vanaf 2010 moet diversiteit integraal onderdeel zijn van de strategische
beleidsplannen van de deelnemende onderwijsinstellingen.
Specifiek HBO/WO
LNV heeft de Wageningen Universiteit extra middelen ter beschikking
gesteld voor meerexcellentie en een flexibeler onderwijsaanbod in het
kader van de strategische agenda Hoger onderwijs. De agenda draagt bij
aan de transparantie in het Europees hoger onderwijs, uitgaande van het
bachelor-mastersysteem. In Bologna zijn daarover Europese afspraken
gemaakt. Wageningen Universiteit en Research centrum vormen de kern
van één van de weinige echt succesvolle «innovatieve campussen» in
Nederland, namelijk Food Valley Wageningen.2
Voor de beleidslijn professionalisering en leraren 2009–2011 stonden het
Actieplan Leerkracht (2007)3 en de Kwaliteitsagenda Leraren «Krachtig
meesterschap»4 model. Groencompetente docenten en onderwijsondersteuners krijgen de ruimte: LNV kende negen groen-plus lectoraten toe.
Doel is vraaggestuurd praktijkgericht onderzoek uit te voeren, docenten te
professionaliseren, het onderzoekend vermogen van studenten te
vergroten en via kenniskringen meer kennis tussen onderwijs, onderzoek
en praktijk te laten circuleren. Verder heeft de verbinding tussen het groen
onderwijs en beleidsondersteunend onderzoek van Wageningen Universiteit een extra impuls gekregen.

1

Zie: www.kiesgroeninkleur.nl
www.foodvalley.nl.
3
Zie: TK 27 923, nr. 45.
4
Zie: bijlage bij TK 27 923, nr. 68.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

21

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begro- Raming
ting
2010
2009

Positie WU volgens
citatie-impactscores
(2003–2006) t.o.v. 13
NLse Universiteiten
Percentage vestigingen vmbo van
voldoende kwaliteit*
Percentage vestigingen mbo van
voldoende kwaliteit

8e 2003–06
plaats

8e
plaats

8e
plaats

8e
plaats

6e
plaats

73%

2007

73%

73%

71%

70%

7e
plaats
of
beter
87%

71%

2007

71%

71%

87%

88%

79%

Streefwaarde

Planning

Bron

6e
plaats

beter

2011

NOWT/CWTS

≥ 70%

89%

2012

Onderwijs
Inspectie

≥ 87%

stijgend

2012

Onderwijs
inspectie

* De Onderwijsinspectie gebruikt ingaande 2009 niet meer de indicator «vestiging» maar de indicator «opleiding». Eind 2009 waren er 7 zeer
zwakke opleidingen bij 2 AOC’s. Dat is vergelijkbaar met de situatie bij de ROC. In de begroting 2011 zal deze indicator worden aangepast.

Aantal einddiploma’s * (bron: CFI)

9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000

vmbo-groen
mbo-groen

1.000

hbo-groen
WU

0
e

rd

aa

w

06

20

07

20

08

20

09

09

20

tie

n
re

fe

Re

ng

20

ti

ro

g
Be

* Eén MBO-instelling heeft een deel van de diploma’s schooljaar 2008–2009 niet doorgegeven aan de organisatie die deze heeft registreerd. Het
aantal diploma’s 2009 komt hierdoor uiteindelijk ca. 233 hoger te liggen op ca. 7283.

Vermindering van uitval in het (hoger) onderwijs
Het tussendoel voor 2009 ten aanzien van het percentage voortijdig
schoolverlaters (VSV) was 21%. De realisatiecijfers laten echter een lichte
stijging van het uitvalspercentage ten opzichte van 2008 zien. Dit heeft te
maken met de gehanteerde norm voor voortijdig schoolverlaten, welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

22

Beleidsverslag

afwijkt van de nu door OCW gebruikte norm.1 Volgens de nu door OCW
gehanteerde norm is het percentage nieuwe VSV-ers vanuit de bovenbouw VMBO-groen en het groen MBO gunstiger dan in het overig VMBO
en MBO.
Beoogde effecten en resultaten
Indicator / outcome
LNV norm

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Percentage VSV (%
leerlingen t.o.v.
uitstroom dat lager
diploma behaalt dan
mbo-2 niveau)

26,3%

2005

26,3%

26,8%

23,9%

24,7%

Begro- Raming
ting
2010
2009
21%

20%

Streefwaarde

Planning

Bron

15%

2012

Cfi

Indicator / outcome OCW norm

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie 2008/
2009

Streefwaarde

Bron

Percentage VSV (t.o.v. leerlingpopulatie)

LWOO 3–4*:
5,3%
VMBO 3–4: 4,3%

Schooljaar
2005/2006

LWOO 3–4: 3,1%
(-41,5%)
VMBO: 2,2%
(-48,8%)
MBO: 6,5%
(-12,2%)

– 50% in 2011

LNV

MBO: 7,4%

* Leerwegondersteunend onderwijs.

Beleidsconclusies en consequenties
De koppeling van onderwijs, onderzoek en praktijk werkt. Binnen het
groen onderwijs is de kwaliteit gemiddeld hoog en de ongediplomeerde
uitval relatief klein. LNV focust op het behoud van een relatief kleinschalig
stelsel met een goede zorgstructuur en toegang voor zorgleerlingen dat
vooral in het VMBO leidt tot lagere uitval. Inhoudelijke vernieuwing en
aansluiting op de praktijk moeten het onderwijs uitdagend houden.
1

LNV hanteert in de begroting nog de
oorspronkelijk door OCW gehanteerde norm.
In deze norm wordt het aantal schoolverlaters
afgezet tegen de uitstroom van leerlingen. De
totale uitstroom daalt momenteel, terwijl de
leerling-populatie stijgt als gevolg van de
economische crisis. Leerlingen kiezen er
bijvoorbeeld voor langer op school te blijven
om hun kwalificaties te vergroten. Daardoor
geeft de LNV-norm een licht stijgende trend te
zien. De nieuwe OCW- norm zet het aantal
schoolverlaters af tegen de totale leerlingpopulatie. Het aantal leerlingen dat zonder een
startkwalificatie (niveau 2) uitstroomt is in
absolute zin afgenomen. Indien deze uitval
wordt bezien in relatie tot de totale leerlingpopulatie wordt een daling van het
VSV-percentage zichtbaar.
2
Het ministerie van Economische Zaken is
primair verantwoordelijk voor doelrealisatie.
Financiering van deze Kabinetsdoelling
verloopt via beleidsartikel 21 (Duurzaam
ondernemen) en 26 (Kennis en Innovatie).

Kabinetsdoelstelling 14
Het versterken van het innovatief vermogen van de Nederlandse economie.

Doelstelling minister van LNV
Innovatiekracht van de agrosector stimuleren zodat in 2009 bij minimaal 13% van de
bedrijven in de agrosector product- en procesinnovaties plaatsvinden.
Innovatiekracht van de agrosector stimuleren door te streven naar een kennisbenutting in
2009 van minimaal 80% door beleid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.

LNV levert een belangrijke bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 14.2
Verduurzaming en innovatie zijn daarbij de speerpunten. Onder andere via
het faciliteren en stimuleren van kennisontwikkeling en via projectsubsidies kan de innovatie in het bedrijfsleven worden bevorderd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

23

Beleidsverslag

Resultaten van beleid
Innovatieregelingen
De Regeling Innovatieprojecten en de Regeling Samenwerking bij innovatie werden open gesteld. Het leidde tot veertig innovatieprojecten in de
agrosector, waar in totaal 7,8 miljoen euro subsidie aan is verleend, waaronder projecten voor nieuwe bedrijfssystemen of nieuwe oogst- en
verwerkingssystemen. Deze bieden oplossingen voor vraagstukken uit de
innovatieagenda’s voor de tuinbouw, melkveehouderij, varkenshouderij
en pluimveehouderij. Eind 2009 had het InnovatieNetwerk 115 innovatieve
concepten in portefeuille, 65 concepten zijn afgesloten.
Uit de in 2009 gepubliceerde effectevaluatie van de innovatieregeling
intensieve veehouderij1 blijkt dat subsidies een springplank zijn voor
risicovolle innovatieprojecten. De meeste geënquêteerden gaven aan dat
zonder de regeling de projecten niet zouden zijn doorgegaan of kleinschaliger of minder goed zouden zijn uitgevoerd. Het betreft projecten met
relatief hoge technische en commerciële risico’s en projecten waarbij de
opbrengsten voor de initiatiefnemers zelf relatief beperkt zijn, maar wel
van groot belang zijn voor een hele (deel)sector.
Praktijkvoorbeelden uit effectevaluatie 2009:
+ Bedrijfssystemen met een beter dierenwelzijn
+ Betere luchtwassers voor ammoniak- en fijnstofemissies
+ Een RFID-systeem dat het mogelijk maakt het aantal ingrepen bij varkens te verminderen
+ Een nieuw topkwaliteitssegment in de varkenshouderij.

Vanuit de tuinbouw-innovatieagenda «Winnen aan Waarde»2 is een
analyse gemaakt van de logistieke versplintering door ICT-systemen. Het
vormt een basis voor convergentie van en afstemming rond nieuw te
bouwen systemen. Er is veel energie voor verdere samenwerking en
ontwikkeling.
Fiscale regelingen voor verduurzaming, waaronder de energieinvesteringsaftrek, de milieu-investeringsaftrek, vervroegde afschrijving
op milieu-investeringen zijn met beperkte aanpassingen van kracht
geweest in 2009. Toegezegd is dat ondernemers die in 2007 of 2008
hebben geïnvesteerd in duurzame kassen en stallen worden gecompenseerd voor het niet kunnen toepassen van de verruimde Vamil-regeling
voor investeringen in duurzame kassen en stallen, indien en voor zover zij
daardoor schade hebben geleden. Ondernemers die in aanmerking willen
komen voor compensatie konden zich tot 28 februari 2010 melden bij de
Dienst Regelingen.

1
2

Zie: bijlage bij TK 28 973 nr. 36.
Zie: www.minlnv.nl

Ontwikkeling van expertise, kennisontwikkeling en kennisverspreiding
Met 11 grote en 73 MKB-bedrijven, groeide in 2009 de participatie in Food
and Nutrition Delta-projecten (FND) tot 233. De bedrijven nemen aan
projecten deel en er is een netwerk van bedrijven die betalen voor informatie. De deelname groeide met 38 procent naar 718 deelnemers. De
bijdrage aan het Topinstituut Food and Nutrition (TIFN) werd verlengd met
veertig miljoen euro. Vijf grote internationale voedingsbedrijven willen
zich hierbij aansluiten. De combinatie van bedrijfsprojecten en wereldwijd
voedselonderzoek typeert de kracht van Nederland op het gebied van
innovatie en gezond eten. De overheid financiert FND en TIFN-projecten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

24

Beleidsverslag

uit het Fonds Economische Structuurversterking (aardgasbaten), LNV en
EZ zijn inhoudelijk betrokken.
Praktijkvoorbeeld kracht agro food- en nonfoodbusiness: Food & Nutrition Delta
Food & Nutrition Delta is onderdeel van het Innovatieprogramma Food & Nutrition. Op
initiatief van het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen is, in dialoog met de
ministeries van Economische Zaken, LNV en VWS, het innovatieprogramma Food & Nutrition opgezet om van Nederland de leidende food & nutrition innovatieregio in Europa te
maken. Een voorbeeld: Vleesverwerker VION en melkverwerker FrieslandCampina
kwamen elkaar tegen bij een project op het Top Institute Food and Nutrition en startten
samen met onderzoeksinstituut NIZO een project met de vraag: «Hoe kan ik zout verlagen
in mijn product zonder smaakverlies?» Ze kregen daarop een FND subsidie om dit te
onderzoeken. VION wil aan het einde van het project een aantal producten op de markt
hebben met 40% minder zout. FrieslandCampina mikt op een zoutverlaging van 30% in
enkele kaasproducten. Daarnaast participeert de zuivelaar in het convenant zoutverlaging
dat een aantal voedingsmiddelenbedrijven met de overheid heeft afgesloten.

Het concept «School als kenniscentrum» werd nader ingevuld door in
circa tien regio’s de groene instellingen aan het lokaal bestuur en ondernemers te koppelen, uitgaande van de positieve ervaringen van het regionale kennisarrangement in de Veenkoloniën. Studenten van AOC’s, groene
HBO-scholen, andere HBO-scholen, MBO-scholen, Universiteit Groningen
en onderzoekers van de Wageningen UR werken samen met gemeenten,
waterschappen, ondernemers en burgers aan maatschappelijke vraagstukken.
Met de transitie naar een innovatieve en duurzame visserij participeert
LNV in het kabinetsproject «Nederland ondernemend innovatieland». De
maatschappelijke innovatieagenda Duurzame Agro- en Visserijketen (MIA
DAV) werd aan de Tweede Kamer aangeboden.1 Er lopen al enkele
concrete innovatietrajecten. Voor de zeevisserij werden al nieuwe technieken voor energiebesparing en milieuwinst geïntroduceerd, waarmee
ook de interesse in meer samenwerking en vernieuwing in de sector
groeit.
Het jaar van de Agrologistiek en het Platform Agrologistiek gaven een
impuls aan de agrologistiek, essentieel voor innovatieve, sterke en maat
schappelijk verantwoorde agroketens. Begin 2009 kwamen uit het congres
«Winst uit Agrologistiek» een aantal actiepunten. Vooral de gebiedsgerichte aanpak voor logistieke efficiency in de agroregio’s Loppersum,
Betuwe, Terneuzen en Veenweidegebieden leverde veel op. Discussie is
gestart over een logistiek systeem voor houtresten en snoeiafval. Via een
Small Business Innovation Research Programm (SBIR)-tender voor «Agrologistiek en Biomassa» werd een succesvol begin gemaakt om nieuwe
initiatieven te steunen. Voor in totaal 24 uiteenlopende innovatieve
projecten wordt in 2010 een haalbaarheidsonderzoek gedaan op kosten
van LNV. Om «massa» te maken en agrologistiek op de internationale
agenda te krijgen is samenwerking met de Europese Commissie gezocht.

1

Zie: bijlage bij TK 29 675, nr. 80.
Nederland Distributieland (NDL/HIDC), TNO,
«De logistieke kracht van Nederland», juni
2009. Zie: www.tno.nl.

2

TNO heeft in samenwerking met Nederland Distributieland een studie
uitgevoerd naar de agrologistieke kracht van Nederland.2 Dit onderzoek
leverde een positief doch te algemeen beeld. Daarom is besloten om in
2010 opnieuw een monitoring te laten verrichten, welke moet resulteren
in eerste, concrete realisatiecijfers met betrekking tot de ambitie van de
reductie van 14 miljoen wegkilometers (ofwel 12000 ton CO2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

25

Beleidsverslag

Praktijkvoorbeeld: «Champost verwaarden»
Jaarlijks komt in Nederland ca. 800 000 ton champost vrij, het restmateriaal van de champignonsector. Via het door LNV gesubsidieerde innovatieproject «Champost verwaarden»
wordt de haalbaarheid onderzocht van een scheidingsmethodiek voor champost en
(hergebruik van) de zogenaamde dekaarde waarop de champignons groeien. Door hergebruik van dekaarde kan 150 000 m3 veen in de potgrondsector en 300 000 m3 veen in de
championsector worden bespaard. Met de inzet van compost met antagonisten heeft de
akkerbouw een alternatief voor bestrijdingsmiddelen.

Beoogde effecten en resultaten
Indicator / outcome

Peilwaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

Begroting
2010

Streefwaarde

Planning

Bron

1.

11,6%

2006

11,6%

11,5%

18,4%

**

13%

13%

15,0%

2012

LEI

28%

2008

22%

26%

28%

16%

≥ 28% n.v.t.***

stijgend

2011

Bizz-Syntens

78%

2008

71%

69%

78%

77%

≥80%

stijgend

2011

Prosu BV

2.

3.

% innoverende
agrarische
bedrijven*
% agrobedrijven
in top 100 van
innovatieve
bedrijven***
Kennisbenutting
door beleid,
bedrijfsleven en
maatschappelijke
organisaties

≥80%

* Betreft het percentage van de bedrijven dat product- of procesinnovaties heeft doorgevoerd in het betreffende jaar. Het gaat hierbij om: 1)
bedrijven die als eerste iets nieuws hebben doorgevoerd; 2) innovatieve volgers die bij de eerste groep behoren die vernieuwingen hebben doorgevoerd; en 3) innovatieve volgers die bij de (eerste) groep behoren die vernieuwingen hebben doorgevoerd die al eerder door andere zijn ingevoerd.
De indicator is conjunctuurgevoelig en daarmee gebonden aan behaalde bedrijfsresultaten. De goede score voor 2008 is deels een reflectie van de
goede conjunctuur in 2007 en de eerste helft van 2008.
** Realisatiecijfers komen jaarlijks 10 maanden na afloop van het jaar beschikbaar. Het jaar 2008 geeft derhalve de meest actuele realisatie weer. De
beleidsconclusie ziet derhalve op het realisatiecijfer 2008. Realisatie 2009 wordt opgenomen in het Jaarverslag 2010.
*** Betreft een vergelijking met andere sectoren in Nederland. Ten opzichte van al deze hoog innovatieve sectoren is de doelstelling dat de agrosector minimaal even innovatief zal zijn. Het percentage agrobedrijven in de top 100 van innoverende bedrijven is echter geen relevante maatstaf
gezien de zeer beperkte invloed van LNV hierop. Vanaf de begroting 2010 is deze indicator vervallen.

Beleidsconclusies en consequenties
LNV draagt succesvol bij aan het innovatieve vermogen van de economie.
Dat blijkt onder meer uit het groeiend aantal innoverende bedrijven dat in
2008 met ruim 18% boven de verwachte 13% steeg, als gevolg van de
gunstige economische omstandigheden in 2007 en de eerste helft van
2008.
Beleid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties benutten kennis
zoals beoogd. Veel innovaties zijn het resultaat van intelligente combinaties van product- en procestechnologie, marketing, financieringsvormen
of systeemvernieuwing. Netwerken van belanghebbenden, die LNV faciliteert, vormen een goed instrument voor innovatie. De innovatieregeling
blijkt springplank voor risicovolle innovatieprojecten. Met vernieuwingsagenda’s als de Maatschappelijke Innovatie Agenda Agro- en Visserijketen,
visionaire programma’s als Food and Nutrition Delta en het Topinstituut
Food and Nutrition, blijft Nederland bij de internationale top van agro- en
foodinnovatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

26

Beleidsverslag

Kabinetsdoelstelling 16
Minder regels, minder instrumenten, minder loketten

Doelstelling minister LNV
Administratieve lasten: in 2011 18,5% minder administratieve lasten voor bedrijven.1
Dienstverlening: in 2011 wordt 100% van de dienstverlening digitaal aangeboden en loopt
70% daadwerkelijk via het elektronische kanaal.
Toezicht: kwaliteit toezicht met 25% verbeteren in 2011.

LNV levert een bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 16.2 Minder
regels en meer dienstverlening bevorderen economische groei en
versterken de innovatieve kracht van ondernemingen en burgers. LNV wil
een toegankelijke organisatie zijn.
Resultaten van beleid
Doelrealisatie vindt plaats in Europees verband. Dat geldt met name voor
het terugdringen van de administratieve en toezichtlasten in de vleesketen. In het voorjaar 2009 heeft LNV daar aanzienlijk toe bijgedragen via
de kabinetsvoorstellen aan de Europese Commissie voor minder regels.
Dit is maar ten dele zichtbaar in het LNV reductiepercentage administratieve lasten, omdat een deel van de LNV inspanningen formeel niet als
administratieve lastenverlichting telt. Zo vallen alle inspanningen voor
een minder bureucratische toekenning van bedrijfstoeslagen buiten de
definitie van administratieve lasten, omdat dit subsidies betreft. De Europese Commissie heeft een plan gepresenteerd waarin op een aantal regelgevingdomeinen in het agrobereik, een vermindering van 36% mogelijk is
in 2012.
Vermindering regelgeving/vergunningen
De regelgeving is in aantallen gedaald van 500 in 2007 tot 363 in 2009, een
reductie van 27,4%.
De Wet dieren is aangenomen door de Tweede Kamer. Als de wet in 2011
in werking treedt, zijn zes afzonderlijke wetten op het terrein van het dier
geïntegreerd. Dat is het begin van de vermindering van regeldruk op dit
terrein. Ter voorbereiding daarop is de vormgeving van de uitvoeringsregelingen onder de Wet dieren ter hand genomen. Met het voorstel voor
een Crisis- en herstelwet wordt bestaand gebruik met gevolgen voor
Natura 2000 gebieden in beginsel vrijgesteld van de vergunningplicht. Op
vier regelingen is de Lex Silencio van toepassing verklaard, zodat bijvoorbeeld de vergunning IJsselmeervisserij automatisch verleend wordt na
verloop van de beslistermijn.
1
De kabinetsdoelstelling van – 25% administratieve lasten uit de begroting 2009 is voor
LNV bijgesteld naar – 18,5% als gevolg van
bovengemiddelde prestaties in de vorige
kabinetsperiode. (Zie: TK 29 515, nr. 296). In de
begroting 2010 is de aangepaste (ad. 18,5%)
doelstelling opgenomen.
De doelstelling «verbetering van de kwaliteit
van toezicht met 25%» is terugvertaald naar
de oorspronkelijke kabinetsdoelstelling
vermindering toezichtlasten met 25%. (Zie:
TK 29 515, nr. 305).
2
Het ministerie van Financiën is primair
verantwoordelijk voor doelrealisatie.

Administratieve lasten
De administratieve lasten in de agrosector zijn in 2009 gedaald met 1,8%
(ca. € 4,0 mln.) mede door aanpassing van de preventieregeling. Door af
te zien van de invoering van een watersportbijdrage is een registratieverplichting – en dus een administratieve last – voor een groot aantal pleziervaartuigen vermeden.
Dienstverlening
LNV wil een benaderbare organisatie zijn. Dienst Regelingen (DR) vormt
hierin een centrale spil. In het dienstverleningsconcept DR en de bijbehorende servicenormen staan basisprincipes als servicegericht, transparant

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

27

Beleidsverslag

en toegankelijk centraal. De prestaties van DR worden op basis van de
servicenormen gemeten, waardoor continue kwaliteitsverbetering van de
dienstverlening wordt gerealiseerd. Concreet resultaat: een hoge waardering door ondernemers. Dienst Regelingen behoort met het rapportcijfer 7
tot de Top 3 van non-profit dienstverleners1.
Het gebruik van digitale dienstverlening vertoont een sterk stijgende lijn.
Naast toenemed gebruik van e-applicaties, waaronder E-GDI (elektronische gecombineerde data-inwinning), neemt ook het gebruik van de elektronische voorzieningen binnen«Mijn Dossier» en informatievoorziening
via de website «Het LNV-Loket» fors toe. De doelstelling voor 2011 voor
het feitelijk gebruik van niet-complexe formulieren via internet is
verhoogd. In 2009 is de digitale «bezwarenassistent» geïntroduceerd,
waarmee klanten kunnen vaststellen of het in hun situatie zinvol is
bezwaar te maken. De toegenomen digitalisering heeft als positief neveneffect een forse afname van het aantal fouten in de aanvragen van
klanten. Digitalisering leidt daarmee tot hogere klanttevredenheid en
efficiencywinst. Het programma Elektronische Dienstverlening is
succesvol afgesloten en met nieuwe ambities voortgezet als het
programma Digitale Dienstverlening.
Bezoekersaantallen (x 1 000) digitale dienstverlening

800
700
600
500
400
300
200
100
0
2008

LNV-loket

2009

Mijn dossier

Nalevinglasten en toezichtlasten
De toezichtlast voor bedrijven in de land- en tuinbouw is met 29% afgenomen, door meerdere types controles met elkaar te combineren en door
de inzet effectiever te organiseren. In beginsel krijgen bedrijven in de
primaire land- en tuinbouw maximaal twee AID-inspecties per jaar. Voor
het toezicht in de vleesketen geldt dat de toezichtlasten met circa 1% zijn
afgenomen.
1

Dienst Regelingen laat eens per twee jaar
een klanttevredenheidsonderzoek uitvoeren
door extern onderzoeksbureau naar de totale
en de online dienstverlening. Dit cijfer dateert
van het onderzoek in 2009.

De gedragscode Bouw en ontwikkelsector is afgesloten, en de eerste
bedrijven hebben een abonnement genomen op de Nationale Databank
Flora en Fauna (NDFF), waardoor onderzoek ten behoeve van een ontheffingsaanvraag wordt gefaciliteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

28

Beleidsverslag

Europese Unie
Van de reductievoorstellen die het kabinet aan de Europese Commissie
heeft voorgelegd zijn onder andere aangenomen:
+ Het verzachten van de verplichting een verzamelaanvraag in te dienen
voor landbouwers (er is een drempel ingevoerd van € 500).
+ Het laten vervallen van de jaarlijkse novembertelling van het aantal
schapen en geiten.
+ Het verlichten van de registratie- en controleverplichting voor de recreatieve visserij.
+ Het vervangen van een vergunningplicht voor de handel in bioproteïnen door toezicht achteraf.
Beoogde effecten en resultaten
Indicator / outcome

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2009

Streefwaarde

Planning

1.
2.

Administratieve lasten
Nalevingskosten

205 mln
294 mln

2007
2009

– 2,9%*
0%

– 18,5%
– 20%

2011
2011

3.

Toezicht

62,6 mln

2007

– 2,4%**

– 25%

2011

Bron

Beleidsprogramma
Rapportage Regeldruk
Bedrijven
Programma Vernieuwing
toezicht

* Dit betreft de cumulatieve realisatie in de periode 2007–2009, waarvan 1,7% in 2009.
** dit betreft de (gewogen) som van de reducties behaald in de toezichtdomeinen «land- en tuinbouw» (-29%) en «vleesketen» (– 1%).

Beleidsconclusies en consequenties
Er komen steeds minder regels. LNV realiseert de streefwaarde voor
vermindering van de administratieve lasten, toezichtlasten en nalevingkosten niet voor het streefjaar 2011 omdat dit een Europese dimensie
heeft. Dit geldt voor de Wet dieren (herziening van het onderdeel diergezondheid hangt af van de EU «Animal Health Law», die pas na 2011 tot
stand komt) en de herziening van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid.
Europese afhankelijkheid belemmert ook de afname van een relatief groot
deel van de toezichtlasten voor het streefjaar 2011. Daarom worden de
inspanningen in Brussel nog meer aangezet, en wordt nationaal naar een
alternatieve invulling gezocht. De digitalisering via DR werkt. Er is efficiencywinst en meer klanttevredenheid.
Kabinetsdoelstelling 221
Het stimuleren van duurzame consumptie en productie.
Doelstelling minister LNV
Schoon en zuinig
Bijdrage LNV-sectoren aan de doelstellingen uit Schoon en Zuinig voor 2020:
+ 3,5–4,5 Mton CO2-reductie in 2020 t.o.v 1990;
+ 4,0–6,0 Mton reductie overige broeikasgassen (methaan/lachgas) in 2020 t.o.v. 1990;
+ circa 212 PJ duurzame energieproducten in 2020 (dit is circa 40% van de doelstelling).
Energietransitie glastuinbouw
+ In de glastuinbouw bedraagt de energie-efficiency in 2010 65 % t.o.v 1980.
+ Het aandeel duurzame energie in de glastuinbouw t.o.v. totaal energieverbruik in de
glastuinbouw bedraagt in 2010 4%.
Bio based economy
1

Het ministerie van VROM is primair verantwoordelijk voor doelrealisatie. Financiering
van deze Kabinetsdoelling verloopt via
beleidsartikel 21 (Duurzaam ondernemen), 22
(Agrarische ruimte) en 25 (Voedselkwaliteit
en Diergezondheid).

Ambitie voor 2020:
+ 20% hernieuwbare energie (waaronder biomassa) in 2020;
+ 5,75% biobrandstoffen in het wegtransport in 2010, daarna verder oplopend naar mini-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

29

Beleidsverslag

maal 10% in 2020 (dit laatste onder voorwaarde van duurzaamheid, kosteneffectiviteit en
het beschikbaar komen van een tweede generatie);
+ onderzoek naar 20% verplichte bijmenging in 2020;
+ circa 500 MW extra vermogen elektriciteit/warmte [1] door gebruik van biomassa;
+ tweede generatie technologie wordt op ruime schaal toegepast.
Biologische landbouw
+ In 2009 stijgen de consumentenbestedingen voor biologische producten met 10%.
+ In 2009 stijgt het areaal biologische landbouw met 5%.
Verduurzaming veehouderij
+ Verduurzaming veehouderij in 15 jaar vanaf 2008.
+ In 2011 is 5 % van de houderijsystemen integraal duurzaam en diervriendelijk.
Mestbeleid
+ Voor 2009 wordt gestreefd naar een nationaal fosfaatoverschot van maximaal 34 mln. kg
en een nationaal stikstofoverschot van 400 mln. kg.
Gewasbescherming
+ In 2010 moet het aantal milieubelastingspunten t.o.v. 1998 verminderd zijn met 95 % en
in 2009 met circa 90% t.o.v. 1998.
+ In 2010 moet de overschrijding van residunormen in voedselproducten zijn afgenomen
met 50 % t.o.v. 2003.
Transitie Noordzeevisserij
+ Conform Operationeel Programma bij het Europees Visserijfonds maken in 2010 minimaal 5 Nederlandse kotters op de Noordzee gebruik van duurzame visserijtechnieken.
+ In 2010 wordt minimaal 30% van de vis en visproducten gecertificeerd.
+ In 2010 wordt minimaal 8 000 ton mosselzaad op een alternatieve manier gewonnen.
Bewustwording consumenten
In 2009 worden op 1500 basisscholen smaaklessen gegeven en in 2012 op 3000 basisscholen.

SCHOON & ZUINIG
Resultaten van beleid
Het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren bepaalt dat jaarlijks tot
en met 2020 een jaarwerkprogramma per deelsector wordt opgesteld. In
2009 zijn programma’s opgesteld en uitgevoerd voor de glastuinbouw, de
bloembollen, de paddenstoelen, de intensief en extensieve veehouderij en
de voeding- en genotmiddelenindustrie.1 Voor bos, natuur, landschap, de
houtsector, en de open teelt zijn stappen gezet voor een goede organisatiestructuur, opdat jaarwerkprogramma’s voor 2010 kunnen worden opgesteld. Agentschap NL kreeg opdracht om de agrosectoren intensief bij het
maken van de energie- en klimaatplannen te begeleiden. Zo groeit het
bewustzijn dat de land- en tuinbouw bij kan dragen aan de biodiversiteit
en aan het oplossen van klimaatproblemen, voedseltekorten en armoede
in de wereld.
Reductie CO2 glastuinbouw
De CO2-emissie van de teelt is in 2008 uitgekomen op 5,2 Mton. De totale
CO2-emissie inclusief de CO2 voor stroomlevering aan derden is in 2008
uitgekomen op 7,2 Mton. Die resultaten liggen binnen het bereik van de
doelstellingen van het Convenant Schoon en Zuinig voor 2020. Hierbij is
de doelstelling dat de glastuinbouw in 2020 een totale nationale reductie
van CO2-emissie bereikt van minimaal 3,3 Mton t.o.v. 1990.
De ontwikkeling van het CO2-vereveningssysteem voor de glastuinbouwsector wordt afgerond.
1

www.agentschapnl.nl (of
www.senternovem.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

30

Beleidsverslag

Reductie broeikasgassen
Het programma Emissiearm Veevoer (reductie uitstoot overige broeikasgassen in de veehouderij) is met de Nederlandse Vereniging voor diervoederindustrie (Nevedi), Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO) en Nederlandse zuivelorganisatie (NZO) in 2009 tot stand gekomen. Het wordt
deels door het Rijk gefinancierd via de Maatschappelijke Innovatieagenda
Energie en gaat in 2010 van start.
Duurzame energieproducten
De land- en tuinbouw maken ondanks de economische crisis veelvuldig
gebruik van het subsidie-instrumentarium voor energie en klimaatbeleid
(SDE, Mia/Vamil, EIA, Groen Beleggen, Marktintroductie Energieinnovaties en IRE).
LNV heeft samen met EZ eind 2009 een aardwarmtegarantieregeling
opengesteld, waarmee het onvermijdbare geologische risico op misboren
wordt afgedekt.
Het transport van duurzame elektriciteit, waaronder stroom van tuinbouwWarmte Kracht Koppeling (WKK) krijgt vanaf 1 januari 2010 voorrang op
het hoogspanningsnet.
In 2009 zijn in de veehouderij sectorale pilots gestart zodat er in 2010
meerjarenafspraken kunnen worden gemaakt met betrekking tot energiebesparing.
Beoogde effecten en resultaten
Indicator/outcome

1.

2.

3.

4.

Aandeel duurzame energie in
glastuinbouw
t.o.v. totaal energieverbruik
Energieefficiencyverbetering
(t.o.v. 2005)
bloembollen
Energieefficiencyverbetering
(t.o.v. 2005)
paddenstoelen
Energieefficiencyverbetering
(t.o.v. 2001)
Voeding- en
genotsmiddelenindustrie

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

Begroting
2010

Streefwaarde

Planning

Bron

> 0,5%

2003

0,6%

0,8%

1,2%

*

1,2%

4%

4%

2010

LEI

0%

2005

21,1%

**

**

**

4%

4,4%

11%

2011

Senter

0%

2005 0,2%***10,5%***

7,6%

*

4%

12%

14,5%

2011

Senter

2006

11%

*

8,3%

12%

15%

2012

Senter

4,94%

4,94

10,1

* Realisatiecijfers lopen een jaar achter als gevolg van het niet parallel kunnen lopen van de onderzoeksprogrammering van externe partijen met
de verantwoordingscyclus conform de Rijksbegroting. Realisatiecijfers over 2009 zullen in het Jaarverslag 2010 worden opgenomen.
** Een vergelijking van de realisatie van het energieverbruik in 2008 met het energieverbruik in 2006 of in 2007 is door de afwijkende samenstellingen van de verschillende databases voor 2008 lastig en weinig zinvol. De berekende energieverbruikcijfers per gewas van 2008 zijn wel goed
bruikbaar als referentiewaarden voor de verdere monitoring t/m 2011. De Energie-Efficiëntie-Index van 2008 wordt dan op 100 gesteld. Hoewel
Energie-Efficiëntieverbetering t.o.v. voorgaande jaren moeilijk vast te stellen is, is het wel aannemelijk dat de energie-efficiëntie in de sector als
geheel vermoedelijk licht verbeterd is.
*** Voor de paddenstoelensector zijn gecorrigeerde cijfers gepubliceerd over de jaren 2006 en 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

31

Beleidsverslag

Beleidsconclusies en consequenties
In 2009 is de uitvoering van het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren succesvol op gang gekomen. Een groot deel van de convenantpartners heeft met ondersteuning van het Agentschap NL concrete jaarwerkprogramma’s opgesteld en in uitvoering genomen. Uit referentieramingen
van het Planbureau voor de Leefomgeving en Energieonderzoekscentrum
Nederland blijkt dat de land- en tuinbouwsector zeer goed op koers ligt
voor het behalen van de Schoon en Zuinig doelen in 2020.
Om de realisatie van het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren te
volgen komt in het voorjaar van 2010 een monitoringsprogramma gereed.
Evaluatieresultaten van het Schoon en Zuinig-beleid kunnen aanleiding
zijn te bezien of aanpassing van beleidsmaatregelen noodzakelijk zijn om
de gestelde doelen te behalen.
ENERGIETRANSITIE GLASTUINBOUW
Resultaten van beleid
De glastuinbouw is goed voor ongeveer 10% van het Nederlandse gasgebruik. Het glastuinbouwaandeel van het energiegebruik van de land- en
tuinbouw als geheel is ongeveer 94%. De sector en de overheid voeren al
jaren een ambitieus energiebeleid, onder meer via het convenant Glastuinbouw en Milieu1, dat tot en met 2010 loopt en het agro-convenant (tot
2020). Sinds 2003 wordt gewerkt aan een klimaatneutrale glastuinbouw in
nieuwe kassen vanaf 2020. LNV en de sector werken daarnaast aan een
gezamenlijk programma, de Kas als Energiebron.
Programma Kas als Energiebron
Sinds de subsidieregeling Marktintroductie Energie-innovaties werd open
gesteld zijn vier semi-gesloten kassen gehonoreerd voor 1,8 miljoen euro.
Het budget voor de overige energiesystemen ging van 4 naar 14,5 miljoen
euro. Het betreft zeven aardwarmteprojecten en vijf biobrandstofprojecten. De beoordeling van de tweede openstelling loopt; er zijn 25
aanvragen voor ruim 20 miljoen euro binnen.
De Energienetwerkenregeling is vertraagd. Overleg over de inpasbaarheid
binnen EU-kaders wordt voortgezet. De nieuwe pilot garantieregeling
aardwarmte van EZ en LNV is in november opengegaan. De regeling dekt
het onvermijdbare geologische risico op misboren af.
Het versnellingsprogramma implementatie semi-gesloten kas bracht het
concept het «nieuwe telen». Dit concept combineert de kennis die met het
innovatieve semi-gesloten telen is opgedaan stapsgewijs met de traditionele kennis. Dit kan de tuinbouw 40 tot 50% energiebesparing opleveren
en maakt investeren en leren mogelijk.
Warmtekrachtkoppeling (WKK)
Het vermogen van WKK-installaties van tuinders is met ruim 2000 MW in
vier jaar, zeer sterk toegenomen. Eind 2008 bedroeg het vermogen circa
2800 MW. Dat komt overeen met het vermogen van vijf grote elektriciteitscentrales. De glastuinbouw levert met de efficiënte WKK’s 20% van het
elektriciteitsverbruik van de huishoudens. De beoogde 3000 MW in 2020
met de bijbehorende 2,3 Mton CO2-reductie op nationaal niveau is bijna
gerealiseerd. De keerzijde van de groei van WKK, dat niet onder duurzame
energie valt, is dat het aandeel duurzame energie in 2008 is uitgekomen
op 1,2 %. Het doel van 4% in 2010 lijkt daarmee nog ver weg.
1

www.glami.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

32

Beleidsverslag

Meerjarige Afspraken energie-efficiency 3
De voeding- en genotmiddelenindustrie is toegetreden tot de Meerjaren
Afspraken Energie-efficiëncy 31 en werkt aan voorstudies voor meer
energie-efficiency in 2030. Deze industrie en LNV brengen de feitelijke
beschikbaarheid van groene grondstoffen in kaart. Voor de open teeltsector zijn onderzoeksprojecten gestart om energie te kunnen besparen en
duurzame energie mogelijk te maken. LNV is cofinancier.
Praktijkvoorbeeld Plan van aanpak LED
De glastuinbouw heeft een breed gedragen plan van aanpak LED2 opgesteld voor
LED-lampen. Steeds meer tuinders experimenteren met LED-verlichting ter vervanging
van de zogenoemde SON-T-lampen, die nu de markt beheersen. Tot op heden is
LED-verlichting nog relatief duur en op zichzelf niet energie-efficiënter. Onderzoek van
Philips in samenwerking met de sector leidt tot de mogelijkheden die het gebruik van LED
wel interessant maken. Eén van de voordelen is dat de lamp warmte niet direct richting de
plant afgeeft, waardoor de verlichting dicht bij de plant kan worden geplaatst, wat energiewinst oplevert. Dit komt bijvoorbeeld van pas in de tomatenteelt. Ook is de kleur van
LED-verlichting beter te sturen, wat goed is voor de plant, en om lichtvervuiling tegen te
gaan. Philips denkt dat de omzet in de glastuinbouw via LED-verlichting 15% kan stijgen.
Bron: www.philips.nl

Beoogde effecten en resultaten
De energie-efficiëntie van de glastuinbouw is sterk verbeterd, van 36% in
2007 naar 30% in 2008. De glastuinbouw gebruikte in 2008 dus 70%
minder brandstof per eenheid product dan in 1980. De in het convenant
Glastuinbouw en Milieu afgesproken 65% besparing in 2010 is dus in 2008
al gehaald, mede door het toenemende gebruik van WKK’s en minder
energiegebruik per m2. De doelstelling van het convenant Schone en
Zuinige Agrosectoren voor CO2-uitstoot door de teelt in 2020 is 5,8 Mton
terwijl de CO2 uitstoot door de teelt in 2008 is uitgekomen op 5,2 Mton
zodat de doelstelling voor 2020 al is gehaald. De totale CO2 uitstoot inclusief de CO2 voor stroom aan derden kwam in 2008 uit op 7,2 Mton. Die
resultaten liggen binnen het bereik van het Convenant Schoon en Zuinig
voor 2020. Bij dit convenant is de doelstelling een reductie van CO2
uitstoot van € 3,3 Mton tot 2020. Hiervan moet 1 Mton worden gerealiseerd binnen de sector via de teelt en 2,3 Mton nationale reductie via
Warmte Kracht Koppeling (WKK).
De monitorgegevens over de energietransitie 2009 worden in het derde
trimester van 2010 gepubliceerd.

1
2

Bijlage bij TK 32 123 XIII, nr. 3.
www.energieknu.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

33

Beleidsverslag

Energie-efficiency (%)

100

energie-efficiëntie (% 1980)

90
80
70
60
50
40
30
20
1980

1985

1990

1995
jaar

2000

Werkelijke ontwikkeling

2005

2010

Doelstelling

CO2-emisie (Mton)*

9,0
8,5

CO2-emissie (Mton)

8,0
7,5
7,0
6,5
6,0
5,5
5,0
4,5
4,0
90

19

92

19

94

19

96

19

98

19

00

20

02

20

04

20

06

20

08

20

10

20

12

20

jaar

CO2-emissie totaal glastuinbouw
CO2-emissie glastuinbouw excl. verkoop en elektriciteit
Streefwaarde schoon en zuinig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

34

Beleidsverslag

Beleidsconclusies en consequenties
In de glastuinbouw zijn de doelen voor de energie-efficiency voor 2010 al
bereikt, en het doel voor minder CO2-uitstoot is in zicht. Voor het aandeel
duurzame energie in de glastuinbouw wordt het doel in 2010 niet bereikt,
enerzijds vanwege de concurrerende werking van warmtekrachtkoppeling
en anderzijds omdat veel duurzame energieopties nu nog niet rendabel
zijn en er weinig ervaring mee opgedaan is. Met het programma Kas als
Energiebron wordt inzet van duurzame energie gestimuleerd.
BIOBASED ECONOMY
De doelstelling van de bio-based economy is het inzetten van duurzaam
geproduceerde biomassa als alternatief voor aardolie, aardgas en steenkool. De chemie heeft zich forse doelstellingen gesteld om binnen 25 jaar
de helft van haar fossiele grondstoffen door biomassa te vervangen.
Resultaten van beleid
Het Innovatieplatform heeft in 2009 een advies voorbereid, waarin de inzet
van biomassa in de biobased economy als zeer kansrijke route voor
Nederland wordt beoordeeld. De Highlevel Stuurgroep Bio-based
economy wil komen tot een bijdrage van € 20 miljard op jaarbasis aan het
BNP. Een macro-economische studie omschrijft een internationaal hightech scenario als optimaal voor Nederland.1 Internationaal richt LNV zich
voornamelijk op innovatie, onder andere via het Programma groene
grondstoffen in de Innovatieagenda energie.
LNV stelde vanuit het Small Business Innovation Researchprogramm
(SBIR) de tenders biomassa en bioraffinage open. Twaalf MKB-bedrijven
startten een haalbaarheidsonderzoek voor biomassa en er kwam tien
miljoen euro vrij voor pilots en demonstratieprojecten voor bioraffinagetechnologie. Bij pilots worden technieken op laboratoriumschaal
ontwikkeld, die in een latere fase op grotere schaal worden getest. Er kan
10 tot 15 jaar tussen de eerste en tweede fase zitten. Dit vereist ondersteuning vanwege de risico’s. De tender voor hoogwaardige toepassingen zit
in de tweede fase. Vijf bedrijven startten een op de markt gericht ontwikkelingstraject.
De biomassa importregeling werd opengesteld voor in totaal tien miljoen
euro. EZ voert de regeling uit. Hierbinnen wordt gewerkt aan duurzame
biomassastromen. LNV financierde met acht miljoen euro het onderzoeksprogramma Bio-based Performance Materials. Ruim 30 MKB-ers, industriële partijen en onderzoeksinstellingen starten in 2010 met onderzoek
naar biokunststoffen.
Beleidsconclusies en consequenties
1

De studie «Bio-based economy in
Nederland» beschrijft een scenario voor
Nederland met onder andere een vermeden
gebruik van fossiele grondstoffen van 833 PJ/j,
een vermeden CO2-uitstoot van 55,9 Mt/j,
extra inkomsten voor de landbouwsector van
€ 550 mln./j en extra jaarlijkse inkomsten voor
de energie- en chemiesector van € 1 mln/j
plus een positief effect op de handelsbalans
van € 4 000 mln./j. Zie: www.agentschapnl.nl
(www.senternovem.nl).
2
Zie: TK 31 250, nr. 50.

In 2008 en 2009 werd de basis voor de bio-based economy gelegd. Een
interdepartementaal samenwerkingsprogramma is in oprichting, subsidieprogramma’s zijn gestart. De nadere invulling en interdepartementale
verantwoordelijkheidsverdeling zijn aan de Tweede Kamer gecommuniceerd.2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

35

Beleidsverslag

BIOLOGISCHE LANDBOUW
Resultaten van beleid
Biologisch in verbinding
De biologische en de gangbare landbouwketen werken samen in de ketenaanpak aanbodskrapte, bij het functioneren van bedrijfsnetwerken en door
kennis uit te wisselen en onderzoek te doen. Via regionale projecten en
professioneel georganiseerde open dagen, zoals «Lekker naar de boer!»,is
er een sterk contact met de samenleving. In de zomer van 2009 stelden
biologische boeren en tuinders hun bedrijf open om mensen kennis te
laten maken met het landschap, de dieren, biologische producten en de
herkomst van voedsel. Aansluitend zijn de «Lekker van de boer!» restaurantweken georganiseerd.
Verzelfstandiging
Er is hard aan de verzelfstandiging van de biologische keten gewerkt,
zowel op het gebied van vraagstimulering als van kennis. Dit draagt bij
aan een zelfstandige, zichtbare en robuuste biologische sector. Om de
infrastructuur van de biologische keten te verankeren, stelde LNV het
innovatieprogramma Groene Veredeling op.
Praktijkvoorbeeld: «Lekker naar de boer!» trekt 70 000 bezoekers
Ruim 70 000 mensen maakten in juni gebruik van de gelegenheid om «Lekker naar de
boer!» te gaan. Voor de 12e keer organiseerde Biologica, de landelijke organisatie ter
promotie van o.a. biologische consumptie, «open dagen». Het «Lekker naar de boer!»weekend kent een duidelijke groei in het aantal bedrijven en organisaties dat bij wil
dragen aan de promotie van dit podium voor de biologische boer en tuinder.
Met inbreng van de Taskforce Marktontwikkeling Biologische Landbouw werd een
speciale website en Magazine gerealiseerd. Daarnaast werd de campagne, behalve door
een belangrijke bijdrage van de Rabobank, op verschillende manieren ondersteund door
het natuurvoedings- èn supermarktkanaal, de bedrijfscatering, grootleveranciers en
andere betrokkenen. Parallel vonden de «Lekker van de Boer»-restaurantweken plaats,
waarbij mensen konden genieten van culinaire hoogstandjes van eerlijke producten uit de
streek.
bron: www.lekkernaardeboer.nl

Beoogde effecten en resultaten
Indicator/outcome

1.

2.

Jaarlijks 10%
groei consumentenbestedingen
Jaarlijks 5% groei
in biologisch
areaal

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

Begro- Streefting waarde
2010

Planning

Bron

€ 520
mln.

2007

€ 457,9
mln.

€ 760
mln.

2011

Biologica

48 425
ha.
(+3%)

€ 646,6
mln.
(10,8%)
51 911
ha.
(+3%)

€ 705,9
mln.

2007

€ 583,4
mln.
(+12%)
50 435
ha.
(+7%)

€ 629
mln.

47 000
ha.

€ 518,9
mln.
(+13%)
47 019
ha.
(– 3%)

51 800
ha.

54 400
ha.

57 100
ha.

2011

SKAL

Beleidsconclusies en consequenties
Ondanks de recessie blijft de biologische keten groeien, zowel in areaal
als in consumentenbestedingen. Hoewel de biologische keten in 2009
minder groeide dan in 2008, liggen streefdoelen voor 2011 binnen bereik.
Aanvullende maatregelen zijn niet nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

36

Beleidsverslag

VERDUURZAMING VEEHOUDERIJ
Resultaten van beleid
Duurzame houderijsystemen
Ten behoeve van de verduurzaming veehouderij is ingezet op de ontwikkeling en operationele toepassing van nieuwe integraal duurzame houderijsystemen. Dit heeft in 2009 geleid tot de realisatie van 2,2% duurzame
stallen.1
Nota Dierenwelzijn en Nationale Agenda Diergezondheid
Met de sector is overeenstemming bereikt over aanvullende dierenwelzijneisen bovenop de nieuwe vleeskuikenrichtlijn. Daarnaast is verdoofd
castreren in varkenshouderij geïntroduceerd en zijn de eerste comfort
class stallen opgeleverd. Tevens is sprake van een toenemende tendens
om castratie van beren achterwege te laten.
Praktijkvoorbeeld: comfort class stallen en ‘Kracht van koeien‘
+ In Ommen is een zogenaamde familiestal voor vleesvarkens gerealiseerd. Hier worden
biologische varkens gehouden. De zeugenstal, kraamstal, biggenstal en vleesvarkensstal zijn met elkaar verbonden. In de zeugenstal wonen zeugen in groepen met een bed
van stro en een uitloop naar buiten. Het gebruik van antibiotica is er minimaal. In het
Overijsselse Langeveen staat een Canadese strooiselstal. Dat is een stal waar varkens
hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen: er kan gewroet worden in het zaagsel. Ook is
er een luchtwasser, zodat de stal weinig milieu-effect heeft. De Dierenbescherming
heeft de stal in het sterrensysteem opgenomen en supermarktketen Jumbo-bewust
verkoopt het vlees.
+ «Kracht van koeien», een herontwerp van de melkveehouderij, is in 2009 aan de
Minister van LNV aangeboden. In de ontwerpen de Meent (XL), de Bronck en Amstelmelk is rekening gehouden met behoeften van koe, veehouder, burger en milieu. Het
dierenwelzijn wordt verbeterd door 360 m2 per dier op een huiskavel te bieden, waar
ook beschutting is. De ontwerpen zijn klimaatneutraal en minder milieubelastend
doordat melkveehouderijbedrijven energie produceren en mest en urine onmiddellijk
scheiden. Zo kan dierlijke mest kunstmest vervangen. Kracht van Koeien gaat van meerdere praktijkexperimenten uit, die elkaar versterken. Andere stalontwerpen zijn de Familiekudde en de Vrijloopstallen. De eerste stallen zijn al gebouwd.

Uitwerking convenanten
De agrosector ligt in het behalen van de gestelde Schoon en Zuinig
doelen ruimschoots op koers.
In 2009 is de uitvoeringsagenda Duurzame veehouderij2 ondertekend door
de convenantpartijen en is een start gemaakt met de uitvoering. Daarnaast is het Convenant Marktontwikkeling Verduurzaming Dierlijke
Producten («Tussensegmenten»)3 afgesloten. Dit convenant moet resulteren in een omzetgroei van duurzame dierlijke producten van 15% per
jaar. Inmiddels zijn diverse subsidieprojecten in dit kader ingediend en
gehonoreerd.

1

Zie: bijlage bij TK 28 286, nr. 289.
Bijlage bij TK 28 973, nr. 34.
3
Bijlage bij TK 28 973, nr. 34.
4
www.smk.nl.
2

Vergroening fiscale instrumenten
Per 1 april 2009 is een nieuwe versie van de Maatlat duurzame veehouderij (MDV)4 in werking getreden. De MDV is uitgebreid met een maatlat
voor diergezondheid en energie. Stringentere eisen zijn vastgesteld voor
dierwelzijn en diergezondheid op de MDV voor grote en zeer grote
bedrijven.
De regeling Groenfinanciering is herzien en wordt per begin 2010 uitgebreid met de Melkveehouderij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

37

Beleidsverslag

In 2009 is bovendien de Health Check geïmplementeerd. In 2009 zijn
afspraken gemaakt over de toekenning van extra GLB-middelen voor de
verdere verduurzaming van de veehouderij.
Praktijkvoorbeelden verduurzaming pluimveehouderij:
+ Terrasstal in Gemert: een scharrelvleeskuikenbedrijf in Gemert heeft via een warmtekoude opslag in de bodem een innovatief systeem voor stalklimaat (zomer-koel, winterwarm) geïntroduceerd, dat tot 60% op de energiekosten kan besparen. Het systeem is
diervriendelijker omdat het minder snel leidt tot brandplekken of voetzoolleasies en het
geeft minder ammoniakuitstoot doordat de stal veel droger blijft.
+ Stalontwerpen «de Plantage» en «het Rondeel»: In 2004 hebben Wageningen UR , het
bedrijfsleven, de Dierenbescherming en burgers twee nieuwe stalontwerpen gemaakt
voor het duurzaam houden van legkippen voor bedrijven met 30 000 legkippen: de
Plantage en het Rondeel. De stallen voldoen aan de natuurlijke behoeften van de kippen
en voldoen aan wettelijke milieueisen en passen in het landschap. In de stallen is er
contact met buiten, via een overkapping of echt buiten scharrelen. Tal van maatregelen
gaan uitstoot van stof en stank tegen. Om de ammoniakuitstoot te beperken wordt de
mest gedroogd op mestbanden. De stallen zijn extra geïsoleerd en de warmte van de
dieren wordt gebruikt om de mest te drogen, waarmee fors op energie wordt bespaard.
Dat is goed voor het milieu, het dier en de pluimveehouder. Het prototype van de Plantage is in 2007 gerealiseerd op een biologisch legpluimveebedrijf en wordt op dit
moment verder ontwikkeld. In april 2010 wordt de eerste Rondeelstal geopend. De
komende twee jaar worden nog vier Rondeelstallen gebouwd. Om burgers en consumenten te laten zien hoe legkippen leven en eieren leggen, hebben de stallen een
bezoekerscentrum.

Beleidsconclusies en consequenties
Samen met de convenantpartijen is gestart met de uitvoeringsagenda
duurzame veehouderij. Specifieke aandacht ging naar regiethema’s om
projecten te versnellen en knelpunten te voorkomen. LNV en betrokken
partijen kunnen de veehouderij zo goed verduurzamen.
MESTBELEID
Resultaten van beleid
LNV voerde het beleid zoals vastgelegd in het derde actieprogramma
Nitraatrichtlijn (2006–2009) uit en bereikte met de Europese Commissie
een akkoord over het vierde actieprogramma Nitraatrichtlijn voor de
periode 2010–2013. De afspraken zijn in een gewijzigde Meststoffenwet en
onderliggende regelgeving opgenomen. Op basis van het vierde actieprogramma Nitraatrichtlijn heeft de Europese Commissie wederom een derogatie toegekend voor 250 kilogram stikstof uit dierlijke mest per hectare
voor de periode 2010–2013.
Praktijkvoorbeeld: elektriciteit en verwarming op koeienmest
Het Leeuwarder stadsdeel Techum wordt sinds 2009 verwarmd via gas uit mest. Met een
mestvergistingsinstallatie produceert praktijkcentrum Nij Bosma Zathe biogas van de
drijfmest van de 200 melkkoeien op het bedrijf. Dit biogas wordt door een warmtekrachtkoppeling (wkk) op het bedrijf omgezet in elektriciteit, dat aan het net wordt geleverd. Bij
dit proces komt warmte vrij, dat bij een vergistingsinstallatie meestal grotendeels onbenut
blijft. Nij Bosma Zathe heeft echter samen met de stad Leeuwarden een oplossing bedacht
om deze restwarmte wel te kunnen benutten. In Techum wordt dit gas, dat sinds juni 2009
door ruim 5 km pijpleiding wordt getransporteerd, via een 2e wkk omgezet in elektriciteit,
dat daar direct aan het net wordt geleverd. De warmte die vrij komt wordt gebruikt voor
het verwarmen van de woningen. De melkkoeien van Nij Bosma Zathe zorgen dus voor
warmte en elektriciteit in de woningen van Techum!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

38

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Indicator/outcome

1.

Nationaal fosfaatoverschot*

2

Nationaal stikstofoverschot

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

Begroting
2010

Streefwaarde

Planning

Bron

78
mln.
kg.
420
mln.
Kg.

2002

85
mln.
kg
419
mln.
kg

55
mln.
kg
388
mln.
kg

48
mln.
kg.**
374
mln.
kg.**

***

34
mln.
kg
400
mln.
kg

55
mln.
kg
390
mln.
kg

Evenwicht*

2015

CBS

360
mln.
kg.

2013

CBS

2002

***

* Op basis van nieuwe inzichten heeft het CBS een herberekening uitgevoerd over de gehele reeks.
** Het betreffen voorlopige cijfers over 2008.
*** Over realisatie 2009 zijn cijfers in het najaar 2010 beschikbaar en deze zullen in het jaarverslag 2010 worden opgenomen.

Beleidsconclusies en consequenties
In 2008 bleef het nationale fosfaatoverschot dalen. De doelstelling voor
2010 is hierdoor al ruim gehaald. Met het vierde actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt een verdere daling van het bodemoverschot voor fosfaat
beoogd. Ook het nationale stikstofoverschot daalde na de invoering van
het gebruiksnormenstelsel stevig. Ook hier is in 2008 de beleidsdoelstelling voor 2010 al bereikt, zij het dat externe en moeilijk beïnvloedbare
factoren, zoals weersomstandigheden, bij stikstof forse verschillen tussen
opeenvolgende jaren kunnen opleveren.
Het vierde actieprogramma Nitraatrichtlijn is gericht op beter gebruik van
mineralen, zodat het bodemoverschot voor stikstof, en daarmee het
nitraatgehalte in het grondwater, daalt. Dit speelt met name in zandgebieden. Ook moeten de bodemoverschotten voor fosfaat dalen om in 2015
evenwichtsbemesting voor fosfaat te krijgen.
De gebruikers en de producenten van (dierlijke) mest worden beperkt in
het gebruik van meststoffen. Dat heeft gevolgen. Gebruikers, zoals akkeren tuinbouwers en melkveehouders, moeten aan strengere gebruiksnormen voldoen. Veehouders moeten nadenken over verantwoorde mestafzet want de markt voor dierlijke mest wordt door de strengere gebruiksnormen krapper. Nederland produceert veel dierlijke mest en heeft door
de strengere gebruiksnormen minder milieugebruiksruimte. Dat werkt
fraude in de hand en vraagt om blijvende aandacht voor het mestbeleid.
Maar het mestbeleid stimuleert ondernemers ook naar oplossingen te
zoeken. LNV faciliteert dit met experimenteerruimte, waaronder de in 2009
gestarte pilotprojecten mestverwerking, onderzoek en kennisverspreiding.
GEWASBESCHERMING
Er is gewerkt aan het Convenant Duurzame Gewasbescherming (2003)1
waarin afspraken met ketenpartijen en maatschappelijke organisaties zijn
opgenomen over milieukwaliteitdoelen. LNV bood hiervoor financiële
ondersteuning. Het Milieu en Natuur Planbureau constateerde in een
tussenevaluatie2 dat de verduurzaming van de gewasbescherming de
afgelopen jaren is voortgeschreden.
1

Zie: bijlage bij TK 27 858, nr. 60.
Tussenevaluatie van de nota Duurzame
Gewasbescherming, Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), Bilthoven, december 2006.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

39

Beleidsverslag

Resultaten van beleid
Handhaving, monitoring en verantwoording
Een certificeringstelsel aangaande de handel in gewasbeschermingsmiddelen is algemeen verbindend verklaard per 1 januari 2010. De waterschappen zijn medio 2009 toezichthouder geworden van de wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
Daarnaast zijn per 1 januari 2010 de beoordelingsmethoden van het
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
(Ctgb) als bijlage opgenomen in de Regeling Gewasbescherming en
Biociden (Rgb). Daarmee is formeel bepaald dat het Rijk de beoordelingsmethoden vaststelt op basis waarvan het Ctgb de beoordeling uitvoert.
Het systeem van vakbekwaamheidbewijzen (spuitlicenties) is succesvol
geëvalueerd en fase drie van het project Schone Bronnen is afgerond.
Duurzaam en effectief pakket geïntegreerde gewasbeschermingsmiddelen
In 2009 zijn diverse dringend vereiste middelen toegelaten door het Ctgb
en zijn vrijstellingen verleend door LNV bovenop het effectieve middelenpakket. Om de noodzaak van geïntegreerde gewasbescherming extra
onder de aandacht te brengen van telers, wordt begin 2010 een communicatieproject uitgevoerd.
Communicatie gezamenlijke aanpak
Begin 2009 zijn de laatste stoffen beoordeeld voor plaatsing op Annex I
van de huidige richtlijn 91/414. De nieuwe verordening voor het op de
markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen en een richtlijn voor
duurzaam gebruik van pesticiden zijn gepubliceerd. De nationale implementatie van deze regelgeving is in 2009 gestart en heeft geresulteerd in
een wetsvoorstel dat eind 2009 voor advies aan de Raad van State is
gestuurd. De aangepaste wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden
dient begin 2011 in werking te treden.
Naar aanleiding van de nieuwe verordening hebben de Nederlandse
Stichting voor Fytofarmacie (Nefyto) en de Land- en Tuinbouw Organisatie
(LTO) het initiatief genomen tot het oprichten van een expert centrum
voor specialty crops, waarmee wordt beoogd de kleine toepassingen van
gewasbeschermingsmiddelen in Nederland te waarborgen.
Praktijkvoorbeeld: Weken van de Gewasbescherming
Strateeg, het project dat geïntegreerde gewasbescherming in de bloemisterij stimuleert,
organiseerde in november 2009 de Weken van de Gewasbescherming. Doel was de mogelijkheid te scheppen om duurzaam, maar ook economisch rendabel, nu en in de toekomst,
te telen. Er waren vijf bijeenkomsten op diverse locaties. Leveranciers lichtten de mogelijkheden tijdens rondleidingen toe. Ook kennisuitwisseling stond centraal. Volgens het
Vakblad voor de Bloemisterij en LTO Groeiservice trokken de Weken zo’n 600 belangstellenden.
Bron: Productschap Tuinbouw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

40

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Indicator/outcome

1.

2.

% afname aantal
milieubelastingspunten t.o.v. 1998
(in NMI)
% afname overschrijdingen
residunormen
voedselproducten
t.o.v. 2003.**

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

Begroting
2010

Streefwaarde

Planning

Bron

86%

2006

86%

*

*

*

90%

95%

95%

2010

NMP

30%

2006

30%

*

*

*

35%

n.v.t.**

50%

2010

NMP

* De tussenevaluatie gewasbescherming heeft plaatsgevonden over de periode t/m 2006, de eindevaluatie vindt plaats in 2011 over de periode t/m
2010. Over de jaren 2007, 2008 en 2009 vinden geen tussenmetingen plaats.
** Deze indicator is vanaf de begroting 2010 vervallen als gevolg van het Programma Beleidsinformatie (PBI-traject).

Beleidsconclusies en consequenties
Uit de cijfermatige voortgang van de doelstellingen en de tussenevaluatie
van het Milieu- en Natuur Planbureau blijkt dat LNV op koers ligt om de
gewasbeschermingsdoelen te realiseren. Het Convenant duurzame
gewasbescherming heeft draagvlak gecreëerd bij de betrokken partijen
voor geïntegreerde gewasbescherming. De druk op het middelenpakket
heeft geresulteerd in de ontwikkeling van middelen die minder milieurisico’s veroorzaken. Ook andere stakeholders worden daardoor gestimuleerd
voor een meer duurzame aanpak te kiezen.
TRANSITIE NOORDZEEVISSERIJ
Resultaten van beleid
LNV heeft met steun van het Europese Visserij Fonds ingezet op voorspelbaar langetermijnbeleid en vernieuwing in de vissector. Ondernemers in
de visketen zien vaker dat verduurzaming, opbrengstverhoging en maatschappelijke acceptatie onmisbaar zijn voor de toekomst. Dit bracht veel
in beweging. Het gaat daarbij om techniek, verbetering van ondernemerschap, onderlinge samenwerking en samenwerking met natuurorganisaties in het Maatschappelijk Convenant Noordzeevisserij.1 Vissers moeten
nadenken over de vraag waar zij met hun bedrijf over vijf of tien jaar
willen staan. Ook de uitwisseling van kennis en ervaring is van groot
belang. In samenwerking met de visserijsector en natuur- en milieuorganisaties is de Nederlandse toekomstvisie GVB «Vis als duurzaam kapitaal»
ontwikkeld.2

1

Zie: bijlage bij TK 29 675, nr. 42.
Zie: bijlage bij TK 32 201, nr. 1.
3
Zie: bijlage bij TK 29 675, nr. 83.
2

Er is grote belangstelling voor de innovatieregelingen. Het Visserij Innovatie Platform (VIP) heeft ruim 150 projectvoorstellen voor innovatie en
samenwerking beoordeeld. Er zijn echter meer opgaven. Uit een evaluatie
van het VIP3 bleek dat er in de Nederlandse visserij nog geen echte doorbraak is geweest. Een grote groep koplopers is begonnen met belangrijke
stapsgewijze verbeteringen via kleinschalige innovaties. Maar er blijven
nog veel inspanningen nodig om de visketen minder aanbod-, en meer
vraaggestuurd te maken. Daarom blijft het VIP een jaar langer functioneren dan gepland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

41

Beleidsverslag

Het besef dat de vitaliteit van de bedrijven afhangt van de kracht van de
sector als geheel groeit, waardoor er meer behoefte is aan betere organisatie en samenwerking. Er zijn inmiddels 13 kenniskringen, onder andere
voor boomkorvisserij en de schelpdier- en de binnenvisserij. Daarbinnen
wordt technische en bedrijfseconomische kennis opgebouwd en
verspreid. Ultimo 2009 hebben 150 vissers, iets meer dan de helft van het
totale aantal in Nederland, een plan opgesteld om het ondernemerschap
in en de marktpositie van de visserij te versterken.
Duurzaamheid
Na advies van het VIP kregen in 2008 en 2009 ruim 50 innovatie- en
samenwerkingsprojecten van Nederlandse vissers in totaal 13 miljoen
euro overheidssteun. Voor de visserijvloot en de visverwerkende industrie
is begin 2009 een investeringsregeling open gesteld. Voor omschakeling
van de boomkor kwam twee miljoen euro vrij. Een groep vissers is overgegaan op meer duurzaam vistuig, zoals de twinrig. Op basis van de
Regeling Verwerking en afzet in de visketen is aan zeven innovatieve
projecten aan de wal in totaal € 1,5 mln. toegekend. In oktober 2009 is in
totaal € 0,7 mln. uitgetrokken voor vijf projecten waarmee nieuwe
markten worden ontwikkeld. Elf projectvoorstellen voor de certificering
van duurzaamheid zijn goedgekeurd. Met het certificaat kunnen vissers
inspelen op vragen uit markt en samenleving.
Veertien nieuwe locaties voor alternatieve mosselzaadinvang via mosselzaadinvanginstallaties zijn vastgesteld. Dit vond plaats na consultatie met
natuurorganisaties, de visserij, de recreatiesector, provincies en
gemeenten.
Ook is het Plan van Uitvoering bij het convenant Transitie mosselsector en
natuurherstel Waddenzee1 tot stand gebracht. Als onderdeel daarvan is
een eerste concept Natuurherstelprogramma opgesteld met een gezamenlijk streefbeeld voor het natuurherstel.
De Europese Commissie heeft het Nederlandse aalbeheerplan2 in
september 2009 goedgekeurd. Om de betrokken aalvissers te compenseren was oorspronkelijk € 0,7 mln. beschikbaar. Dit bedrag is opgehoogd
naar € 1,2 mln. Het Productschap Vis voert de compensatieregeling uit.
LNV wil de druk op de visbestanden verlagen om verduurzaming te stimuleren. Het scholbestand is hierdoor al boven het voorzorgsniveau
gegroeid. Biologen verwachten dat dit voor het tongbestand in 2010 of
2011 het geval zal zijn.
Praktijkvoorbeeld: hydrorig
Boomkorvissers zoeken naar alternatieven voor de boomkor. De hydrorig is hier een voorbeeld van. Inspiratiebron was een in de VS ontwikkeld bolkoppentuig. In de boomkorvisserij houdt de boom de netten open, wat bij het vissen veel waterweerstand oplevert. De
meer aërodynamische vormgeving van de hydrorig bespaart veel energie. Door de vorm
wekt dit vistuig waterstroming op die de vis van de bodem los zuigt. Daarmee is het een
geschikt alternatief voor de wekkerkettingen in de boomkorvisserij, die over de zeebodem
slepen om tong en schol van de zeebodem los te halen. De hydrorig veroorzaakt minder
bodemberoering, bespaart energie en beschadigt de vis niet. De vorm, in combinatie met
het ontbreken van wekkerkettingen en een lage vissnelheid, leidt ook tot minder ongewenste bijvangst, dus wordt de vis minder teruggegooid. Bron: Productschap Vis

1
2

Zie: bijlage bij TK 29 675, nr. 64.
Zie: bijlage bij TK 31 700 XIV, nr. 141.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

42

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Indicator/outcom

1.

2.

3.

4.

Meer duurzame
visserijmethoden
(aantal kotters)
Alternatieve
winning mosselzaad(xton)
Gecertificeerde
vis en visproducten
Deelname vissers
aan kenniskringen

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

Begroting
2010

Streefwaarde

Planning

Bron

0

2007

1

1

5

23

5

***

110

2013

VIRIS

2000

2006

n.v.t.**

n.v.t.**

n.v.t.**

8 000

8 000

8 000

12000

2015

Imares

0

2006

n.v.t.**

n.v.t.**

n.v.t.**

*

30%

***

80%

2015

LEI

0

2006

n.v.t.**

n.v.t.**

n.v.t.**

35%

20%

***

50%

2015

LEI

* Exact percentage is nog niet beschikbaar. In 2009 zijn11 trajecten voor de certificering van visserij gestart. Bij deze trajecten is het overgrote deel
van de Nederlandse platvisvloot betrokken. Het streefcijfer voor 2010 is daarmee realiseerbaar.
** Deze projecten zijn gestart vanaf 2009, waardoor geen realisatiecijfers over voorgaande jaren beschikbaar zijn.
*** In kader van het Programma Beleidsinformatie komen deze indicatoren bij de begroting 2010 te vervallen.

Beleidsconclusies en consequenties
Door het innovatiebeleid kijkt de visserijsector naar de toekomst. De
sector vernieuwt en verduurzaamt zoals beoogd. LNV stimuleert technische en technologische vernieuwing en verbetering van het innovatieklimaat via ondernemerschap en samenwerking. Het Europese Visserij
Fonds helpt dit met een programma te verwezenlijken.
BEWUSTWORDING CONSUMENTEN
Resultaten van beleid
De Nota duurzaam voedsel1 kwam in intensief overleg met maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven tot stand. In de nota staat dat de voedselconsumptie en productie integraal duurzamer moeten worden. Over 15
jaar moet Nederland koploper zijn in duurzame voedselproductie.

1

Zie: bijlage bij TK 32 123 XIV, nr. A.
Zie: bijlage bij TK 31 532, nr. 22.
4
Zie: bijlage bij TK 29 683, nr. 22.
2

Daarnaast moeten consumenten bewuster met voedsel om gaan. In 2009
zijn de perceptie en het gedrag van consumenten gepeild. De resultaten
staan in het rapport «Eten van Waarde»2 dat aan de Tweede Kamer is
aangeboden. Dit heeft geleid tot een breder project, Voedselbalans, dat de
Staat van voedselkwaliteit van Nederland zal beschrijven.
Het consumentenvertrouwen in voedsel steeg van 3,30 in 2008 naar 3,46
in 2009. Deze stijging is het gevolg van onder andere de inspanningen van
de overheid rond voedselveiligheid. Zo verscheen de Nota Diergeneesmiddelen3, werd het convenant antibioticaresistentie4 uitgevoerd en
kwam de nieuwe Europese Verordening Dierlijke Bijproducten en de
Verordening Etikettering Diervoeder tot stand. Uit de Nota Duurzaam
Voedsel kwam een programmalijn Jeugd en voedsel, waarmee het idee
achter de smaaklessen ook voor de oudere jeugd aantrekkelijk wordt. LNV
steunt de campagnes van Het Voedingscentrum. De Consumentenbond
voerde de voorlichtingsactie «Waar komt ons eten vandaan?» uit. Ook
werden pilotprojecten uitgevoerd om voedselverspilling tegen te gaan. De
resultaten waren positief, maar vanwege de kleine schaal nog niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

43

Beleidsverslag

concreet genoeg. Een grote publiekscampagne, die aansluit bij de rijksbrede communicatie over duurzaamheid, is aanbesteed.
Er is een platform Verduurzaming Voedsel opgericht. Daarbinnen heeft de
volledige voedselketen, waaronder ZLTO (agrarische producenten), FNLI
(levensmiddelenindustrie), CBL (supermarkten), Koninklijke Horeca Nederland en Veneca zitting. De gehele keten gaat aan de slag met de verduurzamingsopgave. Het platform heeft daartoe afgesproken om het aanbod
duurzame producten te vergroten, waaronder binnen twee jaar 15% meer
duurzaam geproduceerd vlees. Daarnaast streeft het Platform naar
bewustwording van consumenten via het informatiesysteem duurzaam
voedsel. Dit systeem analyseert hoe producten scoren op aspecten als
dierenwelzijn, milieu en CO2-uitstoot. Consumenten kunnen aan de hand
van de uitslag hun keuze bepalen. Zie ook onder «KADO».
Beoogde effecten en resultaten
Indicator/outcome

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begro- Raming
ting
2010
2009

1

Beperkt
aantal

2005

*

500

1 000

2008

1 500

3,1

2004

**

3,3

3,4

2

Aantal basisscholen met
smaaklessen
Vertrouwen van
consumenten in
voedsel

2 200

3,5 Behoud
vertrouwen

Streefwaarde

Planning

Bron

3 000

2012

LNV

3,5 Behoud Continu
vertrouwen

VWA-monitor

* Deze indicator is gemeten vanaf 2007.
** De consumentenmonitor VWA was voor 2006 niet beschikbaar.

Beleidsconclusies en consequenties
Er zijn meer basisscholen die met smaaklessen werken en het consumentenvertrouwen groeit. Daar is uit af te leiden dat de uitgezette koers
bijdraagt aan een groter bewustzijn. Consumenten houden bij hun voedselkeuze rekening met mens, dier en milieu. Media, politiek en bedrijfsleven geven vaker aandacht aan voedselkeuzes. Het zijn partners die
helpen het duurzame aanbod te vergroten.
KABINETSBREDE AANPAK DUURZAME ONTWIKKELING (KADO)
De inspanningen die het Kabinet levert op het thema duurzame ontwikkeling zijn verankerd in de Kabinetsbrede aanpak duurzame ontwikkeling
(KADO).1 LNV levert een bijdrage aan KADO via het programma duurzame
voedselsystemen (KADO-thema Biodiversiteit, voedsel en vlees) en inzet
op het Deltaprogramma (KADO-thema Water/Klimaatadaptatie). De
beleidsresultaten ten aanzien van het Deltaprogramma zijn terug te
vinden onder Kabinetsdoel 29.

1

Zie: TK 30 196, nr. 32.

Programma Duurzame Voedselsystemen
Het lange termijn doel voor het programma is productie en consumptie
van voedsel die bijdraagt aan (mondiale) welvaart en voedselzekerheid en
binnen de draagkracht van het ecosysteem blijft. De focus daarbinnen ligt
op eiwittransitie. Vanwege de urgentie en complexiteit is het vraagstuk
rond duurzame voedselsystemen tot kabinetsprioriteit met een eigen
beleidsagenda benoemd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

44

Beleidsverslag

Resultaten van beleid
De stakeholdersdialoog uit 2008 heeft met de Dialoog Duurzame Voedselsystemen in 2009 een vervolg gekregen. In juni 2009 is de Beleidsagenda
Duurzame Voedselsystemen aan de Tweede Kamer aangeboden.1 De
agenda plaatst het eiwitvraagstuk in de bredere context van het mondiale
voedselsysteem teneinde de Nederlandse bijdrage aan de verduurzaming
van het mondiale voedselsysteem te optimaliseren.
Inmiddels zijn diverse projecten als spin off van de dialoog gestart. Met
stakeholders wordt gewerkt aan de uitvoeringsagenda Duurzame veehouderij.2 De bouw van de eerste integraal duurzame stallen toont de omslag
in de dierlijke productie. Ook het in 2009 afgesloten, breed gedragen
Convenant marktontwikkeling verduurzaming dierlijke producten
(«Tussensegmenten»)3 stimuleert de ontwikkeling van duurzame diervriendelijke producten. Het convenant is ontwikkeld en getekend door
vertegenwoordigers van LTO, CBL, Veneca, COV, Nepluvi, Anevei en de
Dierenbescherming en streeft naar een omzetgroei van duurzame dierlijke
producten van 15% per jaar. In september 2009 zijn de eerste projecten,
voornamelijk in de pluimveesector, goedgekeurd. In totaal gaat het dan
om bijna € 0,65 mln, Onder meer via het Programma Innovatie Eiwitketens (PIEK) beginnen innovaties hun vruchten af te werpen. Concrete
voorbeelden zijn de plantaardige vleesvervanger Meatless en de duurzame gehaktbal. Dergelijke innovaties kunnen Nederland een internationale koploperpositie bezorgen. Het instrument Levenscyclus Analyse
(LCA) levert feitelijke informatie over de duurzaamheid van het productieproces. Het LCA-instrument wordt momenteel onder andere uitgewerkt
door de diervoedersector.
LNV bouwt internationaal aan een coalitie van koplopers op het gebied
van duurzaam voedsel,vooral in de EU. Het jaar van de biodiversiteit en
het jaar van duurzaam produceren en consumeren van de VN-Commissie
Duurzame Ontwikkeling (CSD) bieden daartoe uitstekende kansen. Via de
uitvoering van de Koenders/Verburg-notitie «Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid»(2008)4 wordt geïnvesteerd in landbouw en
rurale ontwikkeling in ontwikkelingslanden.
Beleidsconclusies en consequenties
Het beleid inzake duurzaam voedsel begint haar vruchten af te werpen.
Concrete spin off in de vorm van innovatieve, duurzame producten wordt
langzaam aan zichtbaar.
Kabinetsdoelstelling 245
Kabinetsdoelstelling 24
In 2011 moeten Nederlanders meer tevreden zijn over het landschap, zijn groene gebieden
gerealiseerd, is het platteland vitaler en dynamischer en wordt geïnvesteerd in natuurgebieden.
1

Zie: bijlage bij TK 31 532, nr. 17.
Bijlage bij TK 28 973, nr. 34.
3
Bijlage bij TK 28 973, nr. 34.
4
Zie: TK 31 250, nr. 14.
5
LNV draagt hoofdverantwoordelijkheid voor
Kabinetsdoel 24 Landschap. Financiering van
deze Kabinetsdoelling verloopt via beleidsartikel 23 (Natuur) en 24 (Landschap en
recreatie).
2

LANDSCHAP
Doelstelling minister LNV
De beleving van landschap is in 2007 met een 7,3 gewaardeerd. Het streven is om in 2020
een waardering van een 8 te hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

45

Beleidsverslag

Resultaten van beleid
Tevredenheid landschap
In 2008 is de Agenda Landschap (2008)1 opgesteld. Daarop is in 2009 de
driejarige publiekscampagne «Een mooier landschap, maak het mee!»
van start gegaan die burgers en organisaties laat zien wat zij in het landschap kunnen betekenen. Daarnaast zijn vijf pilotprojecten met maatschappelijke initiatieven geselecteerd. LNV steunt de projecten met
kennis, capaciteit en geld voor burgerideeën.
De Agenda Landschap en de Samenwerkingsagenda Mooi Nederland
(2009)2 beogen ook landschapsverrommeling tegen te gaan. Dat is samen
met VROM opgepakt. Staatsbosbeheer heeft op 13 plaatsen, vooral in de
Nationale Landschappen, restauratiebeheer uitgevoerd om de recreatieve
aantrekkelijkheid te vergroten. In vier voorbeeldgebieden wordt ervaring
opgedaan met Publiek-Private Samenwerking en financieringsconstructies. Dit wordt verspreid naar andere gebieden.
Praktijkvoorbeelden
+ Pilotproject maatschappelijk initiatief: «Emster dorpsplan»: In Emst heeft de vereniging
voor dorpsbelangen, Emster Belang, in overleg met de bewoners een Dorpsplan opgesteld. Het Dorpsplan is gebaseerd op de wensen en ideeën van Emstenaren. Er staan
voorstellen in om de leefbaarheid van het dorp en het buitengebied te vergroten. Voor
het buitengebied gaat het om wandelroutes, mooie erven en natuurlijk boeren. Het
Nationaal Landschap ondersteunt Emster Belang dit uit te voeren en LNV biedt waar
nodig de helpende hand. Bron: www.emsterbelang.nl
+ Streekrekening voorbeeldgebied «Groene Woud»: Regionale en lokale overheden en
bedrijven zetten een deel van hun spaargeld of reservegeld op een speciale spaarrekening en een deel van de rente komt ten goede aan het beheer of de inrichting van het
landschap. Het initiatief is overgenomen door de Rabobank. De streekrekening is inmiddels in drie regio’s actief. De Rabobank en de 12 Landschappen rollen dit over heel
Nederland uit. Bron: www.hetgroenewoud.com

1

Zie: bijlage bij TK 31 253, nr. 7.
Zie: bijlage bij TK 31 500, nr. 19.
3
Zie bijlage bij TK 31 253, nr. 7.
4
Zie: TK 31 492, nr. 11.
2

De Taskforce Financiering Landschap Nederland heeft haar advies «Landschap verdient beter» opgeleverd.3 De aanbevelingen zijn in de Agenda
Landschap verwerkt en worden via de acties in de Agenda geïmplementeerd.
In de fiscale vergroeningsbrief van 20094 is een aparte paragraaf «natuur
en landschap» opgenomen, waarmee wordt bekrachtigd hoe belangrijk
het kabinet de aanwezigheid van voldoende natuur en waardevol agrarisch cultuurlandschap vindt. In vervolg hierop is tijdens de behandeling
van het Belastingplan 2010 door de Staatsecretaris van Financiën toegezegd het voorstel inzake de persoongebonden aftrek voor natuurontwikkeling, één van de fiscale adviezen van de Taskforce Financiering landschap,
bij de commissie Heroverweging leefomgeving en natuur te zullen
inbrengen.
Een ander voorstel van de Taskforce Financiering Landschap, namelijk een
uitbreiding van de regeling groenfinanciering met projecten die zijn
gericht op de ontwikkeling van natuur- en landschappelijke waarden zal
binnenkort in werking treden. In aanvulling op het beleidsakkoord is voor
2009 en 2010 jaarlijks € 30 miljoen extra uitgetrokken voor verruiming van
het budget van de fiscale regelingen MIA / VAMIL. Een deel daarvan is per
1 januari 2010 ingezet voor investeringen ten behoeve van natuur en
landschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

46

Beleidsverslag

De Mid Term Review ILG (2010) zal worden ingezet om indien noodzakelijk
bij te sturen op landschappelijke kwaliteit.
Sociaal-economische vitaliteit
Er is brede maatschappelijke aandacht voor de vitaliteit van regio’s waar
de bevolking bovengemiddeld daalt. Geboortecijfers dalen en jongeren
trekken van platteland naar stad. Dat lijkt een onomkeerbaar proces. Soms
is ook sprake van vergrijzing.Dat drukt op de vitaliteit en draagkracht van
deze regio’s.
LNV droeg aan het interbestuurlijke Actieplan Bevolkingsdaling bij, dat
acties bevat van Rijk, provincies en gemeenten voor de leefbaarheid in
relatie tot de bevolkingsdaling. Stad en platteland moeten in samenhang
worden gezien. Het concept «topdorpen» moet hieraan bijdragen. LNV
heeft bovendien bijgedragen aan experimenten, waaronder Parkstad
Limburg, waarin met «groen» kansen worden gecreëerd. LNV en VROM
hebben een adviesaanvraag over de kansen van bevolkingsdaling voor
natuur, landschap en recreatievoorzieningen voorbereid voor de Sociaal
Economische Raad
Praktijkvoorbeeld: «Geen krachtwijk zonder topdorp»
Verburg wil leegloop platteland in heel Nederland tegengaan. Gerda Verburg, als minister
verantwoordelijk voor plattelandsontwikkeling, schrok toen ze deze zomer door NoordFrankrijk fietste. «We reden van dorp naar dorp, nergens was een cafeetje, een bakker of
een andere winkel. Er was niets te beleven, de ziel was verdwenen. Dit mogen we in
Nederland niet laten gebeuren.» Zo ontstond het concept «topdorpen», die naast de
krachtwijken het speerpunt moeten worden van het kabinet. Dorpen die vitaal zijn, waar
ook jonge gezinnen willen wonen en kinderen opgroeien. Ze moeten in de woorden van
de minister «het kloppende hart» worden van gebieden, die steeds meer te maken krijgen
met een afkalvende bevolking.
Bron: Trouw d.d. 30/11/2009

Beoogde effecten en resultaten
De indicatoren voor tevredenheid landschap en sociaal-economische
vitaliteit worden via de Enquête Woononderzoek elke drie jaar gemeten.
De laatste resultaten zijn totstandgekomen in 2007. In 2010 komen nieuwe
cijfers beschikbaar. Deze worden vermeld in het jaarverslag 2010. Per 2007
is het rapportcijfer een 7,3 voor de beleving van de kwaliteit van het landschap, inclusief de nationale landschappen. Voor wat betreft sociaaleconomische vitaliteit ligt de tevredenheid van de voorzieningen momenteel op ongeveer hetzelfde niveau als de stad; de tevredenheid over de
woonomgeving ligt hoger dan in de stad (6,6) en de kans op werk op het
platteland valt met 71,3% conform de CBS «kerncijfers wijken en buurten»
iets hoger uit dan de stad (67,6%).
Beleidsconclusies en consequenties
In 2009 is een goede start gemaakt met de implementatie van de Agenda
Landschap. Het beleid is gericht op burgerparticipatie. Onder impuls van
de economische crisis en regionale bevolkingskrimp is extra aandacht
besteed aan de sociaal-economische vitaliteit van het platteland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

47

Beleidsverslag

MULTIFUNCTIONELE LANDBOUW
Doelstelling minister LNV
Door het wegnemen van o.a. belemmeringen in de markt en in de regelgeving is het
streven erop gericht om een verdubbeling van de omzet te realiseren in de periode 2008–
2011.

Resultaten van beleid
De Taskforce Multifunctionele Landbouw richt zich zowel op verdubbeling
van de omzet als op de maatschappelijke functie van de multifunctionele
landbouw. Deze landbouw draagt bijvoorbeeld aan de leefbaarheid van
het platteland bij via (land)winkels in dorpen, kinderopvang op boerderijen of zorgboerderijen. Dat levert, vergeleken met de reguliere landbouw, meer banen op. Multifunctionele landbouw is goed voor de regionale economie, omdat er vaak met lokale producenten wordt
samengewerkt. Ook zijn er «multifunctionele boeren» die zich inzetten om
een bepaald gebied op de kaart te zetten.
Het rapport «Kijk op multifunctionele landbouw, omzet en impact»1 van
Wageningen Universiteit en Researchcentrum werd aan de Tweede Kamer
aangeboden. Het bevat de resultaten van de nulmeting naar de groei en
impact van de multifunctionele landbouw. De omvang van de sector
bedroeg volgens het rapport in 2007 322 miljoen euro. Hoewel LNV het
doel in 2011 (dus na 4 jaar) denkt te bereiken, acht Ecorys verdubbeling
van de omzet mogelijk in vijf tot tien jaar (Rapport «Verbreding
gevraagd»2, 2009). In 2010 wordt over 2009 een meting uitgevoerd. Dan
wordt duidelijk hoe de multifunctionele landbouwsector zich de afgelopen
twee jaar heeft ontwikkeld.
Het «Kompas wet- en regelgeving multifunctionele landbouw»3 is opgesteld, Daarin staan de tegenstrijdigheden en onduidelijkheden die multifunctionele boeren het meest in regelgeving tegen komen. Er is ook een
meldpunt voor ingesteld.
Met vrijwel alle ketenpartijen zijn sectorale uitvoeringsprogramma’s
opgezet. Via pilots wordt gewerkt aan structuur, opschaling en professionalisering van de multifunctionele landbouw.
Praktijkvoorbeeld Pilot Boerderijeducatie
In 2009 is een pilot boerderijeducatie opgezet. Doel was een «Boerderijweek» voor
scholen te ontwikkelen. In de boerderijweek verblijft een klas of school een midweek op
een boerderij en leert zo veel over de landbouw. Zo leren leerlingen waar hun voedsel
vandaan komt.

Beleidsconclusies en consequenties
De ambities om de omzet van de multifunctionele landbouw in 2011 te
verdubbelen zijn hoog. Ecorys schat dat hier geen vier, maar vijf tot tien
jaar voor nodig is. Het effect van de economische crisis is nog niet zichtbaar.
1

Zie: bijlage bij TK 30 252, nr. 16.
Zie: bijlage bij TK 30 252, nr. 16.
3
www.multifunctionelelandbouw.nl.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

48

Beleidsverslag

RECREATIE
Doelstelling minister LNV
In 2013 moet het gebruik en de tevredenheid van recreatieve voorzieningen in de Randstad op hetzelfde niveau liggen als in de rest van Nederland. Deze voorzieningen moeten
in het meest ongunstige geval op maximaal 10 minuten fietsen bereikbaar zijn.

Resultaten van beleid
De recreatiebrief «Genieten van buiten»1 werd aan de Tweede Kamer
aangeboden. Deze brief is het resultaat van de strategische dialoog recreatie en geeft een overzicht van lopende en voorgenomen beleidsacties
rond ruimtelijke inrichting en beheer, ondernemerskansen en communicatie. Hierbij valt te denken nieuwe concepten, waaronder een beter
gebruik van natuurterreinen nabij steden.
Het recreatiebeleid omvatte vijf domeinen:
Recreatiegebieden om de Stad (RodS)
Er moet 16 000 hectare worden verworven en ingericht voor Recreatie om
de Stad (RodS).2 Daar zijn met de provincies Noord- en Zuid-Holland,
Utrecht en Gelderland afspraken over gemaakt. Deze staan in de
ILG-overeenkomst 2007–2013. Ook is de ILG voortgangsrapportage 2008
aan de Tweede Kamer aangeboden. Specifieke aandacht gaat uit naar de
inrichting door provincies. Deze blijft achter. Door hoge grondprijzen in de
steden en geringe verkoopbereidheid blijkt het moeilijk grond voor recreatie te verwerven. Bovendien neemt het inrichtingsproces doorgaans
jaren in beslag, liggen niet alle gronden op de goede plek, en laat de
ILG-systematiek provincies vrij een eigen tempo vast te stellen. Er is afgesproken dit te versnellen via een impulsprogramma en andere uitvoeringsconcepten.
Rijk en provincies hebben samen de eindrapportage Nulmeting op Kaart
(NOK)3 vastgesteld en aangeboden aan de Tweede Kamer. Partijen
werden het eens over uitgangssituatie bij de start van het ILG per
1 januari 2007 en kwamen definitieve restanttaakstellingen RodS per
provincie overeen, waarmee de cijfers voor RodS (2007/2008) kwamen
vast te staan. Ook is een systeem ontwikkeld om de voortgang zowel in
cijfers als op kaart te registreren.

1

Zie: bijlage bij TK 26 419, nr. 36.
Zoals in het Jaarverslag LNV 2008 aan de
Tweede Kamer gemeld is de doelstelling bijgesteld naar 14 563 hectare. Belangrijkste reden
hiervoor is dat recreatiegebieden die voor
1994 zijn gerealiseerd (circa 1300 ha) wel in de
taakstelling van het coalitieakkoord zijn
opgenomen maar niet in bovengenoemde
taakstelling van 14 563 ha. Daarnaast is er het
project De Venen, welk onder verantwoordelijkheid van VROM valt.
3
Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 56.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

49

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Jaar
Output
2007 (1 jan)
2008**
2009 (1 jan)
2010***
2011
Doel 2013

Gerealiseerd*

Nog te realiseren

Verwerving

Inrichting

Verwerving

inrichting

9 435 ha
9 767 ha
10 001 ha

5 661 ha
5 990 ha
6 342 ha

5 128 ha
4 796 ha
4 562 ha

8 902 ha
8 573 ha
8 221 ha

14 563 ha

14 563 ha

* Realisatiecijfers zijn geactualiseerd aan de hand van de Nulmeting op Kaart. De realisatie van RodS is hiermee definitief vastgesteld en vastgelegd in de ILG bestuursovereenkomsten.
** Het betreft hier een doorrekening t.o.v. 2007 naar aanleiding van het ontstane verschil door de wijziging door Nulmeting op Kaart, inclusief een
correctie van -27 ha (inrichting 2008) door provincie Zuid-Holland.
*** Nieuwe realisatiecijfers per 1 januari 2010 komen beschikbaar via de Kabinetsreactie ILG (voor Prinsjesdag).

Toegankelijkheid recreatieve gebieden
Het Rijk zette in op toegankelijke recreatiegebieden door:
+ Kennis over openstelling van oevers te helpen verspreiden en ontwikkelen. De Unie van Waterschappen en Rijkswaterstaat hebben hiertoe
een kennisnetwerk opgericht. Met partijen als Staatsbosbeheer, Prorail,
VROM en Defensie werden intiatieven genomen om natuur en landschap toegankelijker te maken, vooral in de buurt van de grote steden,
aangezien de behoefte daar het grootst is.
+ Via het ILG is veel in toegankelijkheid te investeren, onder andere via
de boerenlandpadvergoeding voor boeren en via landelijke routenetwerken.
+ Via gebiedsontwikkeling wandel- en fietsvoorzieningen te realiseren,
en zogenaamde «ommetjes» financieel te ondersteunen.
+ Subsidies en fiscale voordelen te creëren waarmee particuliere natuuren landschapsterreinen voor recreanten toegankelijk werden.
+ Eén miljoen euro extra beschikbaar te stellen om toegankelijkheid nog
meer te bevorderen en iedereen de kans te geven met maximaal tien
minuten fietsen in een groen gebied te zijn.
Groen en de stad
In het programma Groen en de Stad1 werken het ministerie van LNV,
VROM, WWI, gemeenten, provincies en onder andere projectontwikkelaars, zorgverzekeraars en woningbouwcorporaties samen aan de kwaliteit van de leefomgeving. LNV en VROM investeerden daar tussen 2005 en
2009 22 miljoen euro in. Aangezien recreatief groen grootstedelijke
problemen mede helpt oplossen, is er in de periode 2008 tot en met 2012
ongeveer 12 miljoen euro vrij gesteld voor meer en beter groen in krachtwijken, waarvan een deel in 2009 is besteed. Groen staat in de steden
inmiddels hoger op de agenda.

1
2

www.groenendestad.nl.
Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 49.

Landelijke Routenetwerken
Over het oplossen van knelpunten in de Landelijke Routenetwerken
wandelen, fietsen en varen zijn met de provincies afspraken gemaakt via
de ILG-bestuursovereenkomsten. De ILG-voortgangsrapportages 2008
laten de voortgang zien.2 Knelpunten lijken sneller te moeten worden
opgelost om de ambities van het MJP2 te halen. Bij de Mid Term Review
in 2010 zal de balans worden opgemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

50

Beleidsverslag

Innovatie van de sector
Zowel voor 2009 als voor 2010 kwam 1,5 miljoen euro beschikbaar om de
recreatiesector te helpen met innovatieve, duurzame combinaties van
recreatieve en ruimtelijke activiteiten in de regio’s. Dat werd met et Innovatieprogramma Recreatie en Ruimte ondersteund. Ook werd najaar 2009
voor het Small Business Innovation Research-programma een regeling
Recreatie en Ruimte opengesteld. Tien bedrijven werden geselecteerd. Zij
kregen subsidie voor een haalbaarheidsstudie. De bedrijven met de beste
voorstellen maken kans op extra subsidie voor een onderzoeks- en
ontwikkelingstraject van maximaal twee jaar.
Beoogde effecten en resultaten
De indicatoren voor recreatieve voorzieningen worden via de Enquête
Woononderzoek (tevredenheid voorzieningen) en de Enquête Continu
Vrijetijds Onderzoek (gebruik voorzieningen) elke drie jaar gemeten. De
laatste resultaten zijn totstandgekomen in 2007. In 2007 maakten inwoners
van de Randstad gemiddeld 25% minder gebruik van recreatieve voorzieningen. Ook de tevredenheid over voorzieningen lag met 65,8% iets lager
in de Randstad dan elders (74,5%).
Beleidsconclusies en consequenties
Het doel is de tevredenheid over recreatieve voorzieningen in de Randstad
op hetzelfde niveau te brengen als in de rest van Nederland. Met meer
recreatiegebieden om de stad en meer groen in de stad kwam het groen
dichter bij de stedeling. Er kwamen meer en betere verbindingen tussen
stad en land en gebieden met recreatieve waarden werden toegankelijker.
Dit bracht ook het verder weggelegen groen beter binnen bereik. De recreatiesector werd gestimuleerd de sector, de regio en de ruimte goed te
benutten en activiteiten duurzaam te combineren. De meerjarige cijfermatige ontwikkeling laat zien dat de verwerving en met name de inrichting
van RodS-gebieden voor 2013 niet op schema liggen. Oorzaken hiervoor
zijn gelegen in een langdurig inrichtingsproces van de gronden en moeizame aankoopprocessen van gronden als gevolg van hoge grondprijzen
en weinig verkoopbereidheid in de Randstad. Oorzaak is ook gelegen in
een kasschuif ILG waartoe het kabinet bij aanvullend beleidsakkoord heeft
besloten. Met deze kasschuif zijn de budgetten voor de Ecologische
Hoofdstructuur en Recreatie om de Stad in 2009 en 2010 met € 100 mln.
per jaar verlaagd en in 2011 met € 200 mln. verhoogd. Deze kasschuif is
voor circa 2/3 deel verwerkt op Recreatie om de Stad. Tenslotte bepalen
provincies volgens de ILG bestuursovereenkomst met realisatie in 2014
het tempo van inrichting en de prioriteiten tussen de diverse doelen. Er
zijn bestuurlijke afspraken tussen Rijk en de betreffende provincies
gemaakt om via een impulsprogramma en andere uitvoeringsconcepten
tot een versnelling te komen.
NATUUR / BIODIVERSITEIT
Doelstelling minister LNV
In 2010 wil Nederland aan het Europese streven voldoen de achteruitgang in biodiversiteit
tot stilstand te brengen, met in achtneming van de opmerking van de Europese
Commissie dat volledig voldoen aan die doelstelling niet waarschijnlijk is.

Het natuurbeleid is gericht op het behoud van biodiversiteit. Biodiversiteit
is de verscheidenheid aan levensvormen op aarde, in soorten, ecosys-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

51

Beleidsverslag

temen en genen. Al enige jaren is duidelijk dat het oorspronkelijke doel
van Nederland en de Europese Unie om het verlies aan biodiversiteit in
2010 te stoppen niet wordt gehaald. In het Beleidsprogramma Biodiversiteit 2008–20111 stelt het kabinet dan ook scherpere prioriteiten. LNV
draagt onder andere via het instrumentarium Ecologische Hoofdstructuur
(EHS), Natura 2000 en de Leefgebiedenbenadering bij aan het biodiversiteitsdoel.
Resultaten van beleid
In 2009 heeft LNV, als coördinerend departement voor het Beleidsprogramma Biodiversiteit, het Uitvoeringsprogramma Biodiversiteit2 aan de
Tweede Kamer aangeboden. LNV heeft ingezet op nieuwe samenwerkingsvormen, die ertoe moeten leiden tot een cultuur van aanspreekbaarheid en gedeelde verantwoordelijkheid over economie en ecologie. Dit
heeft onder andere geleid tot de installatie van de Taskforce biodiversiteit
en de Coalitie biodiversiteit. De Taskforce adviseert over de langetermijndoelstellingen en -plannen. In 2009 zijn twee adviezen uitgebracht.3 Dit
betreft een open brief over REDD (ontbossing) en de zgn. Jaarbrief,
waarin verslag wordt gedaan van de activiteiten van de Taskforce en
signalen over beleidsprocessen worden afgegeven. De coalitie heeft ten
doel het draagvlak van en participatie door partijen te vergroten. In 2009
zijn bovendien themagroepen ingesteld rond de vijf inhoudelijke speerpunten van het Rijksbeleid. De themagroepen hebben een groot aantal
activiteiten en acties in gang gezet. De eerste resultaten zijn al zichtbaar,
zoals certificering voor handelsketens, groenblauwe dooradering landelijk
gebied, pilots duurzame agrarische productie, bescherming van mariene
gebieden en het onderzoek naar relaties tussen biodiversiteit en aanpalende beleidsterreinen als klimaat en voedsel.
Volgens de Natuurbalans 20094 lijkt op nationaal niveau de dalende trend
van verlies aan biodiversiteit voor sommige natuurtypen afgeremd. Dit
resultaat is vooral te danken aan de uitvoering van het reguliere natuurbeleid (o.a. realisatie Ecologische Hoofdstructuur, implementatie agrodiversiteitsbeleid) en het milieubeleid. Desalniettemin is er volgens de Natuurbalans nog steeds sprake van een daling. Op Europees en mondiaal
niveau gaat de dalende trend van verlies aan soorten en ecosysteemdiensten nog onverminderd door. De Monitor Duurzaam Nederland 20095 van
de gezamenlijke planbureaus bevestigt dit beeld.
Het Nederlandse Waddengebied is mede door inspanningen van LNV
door de UNESCO aangewezen als Werelderfgoed.6
Het jaar 2010 is door de Verenigde Naties uitgeroepen tot Jaar van de
Biodiversiteit. In 2009 zijn diverse acties en activiteiten gericht op communicatie en verhogen van draagvlak en participatie gestart, waaronder 3
grote publieksmanifestaties. De officiële opening van het VN-jaar heeft
plaatsgevonden op 28 januari 2010.
Beleidsconclusies en consequenties
1

Zie: bijlage bij TK 26 407, nr. 28.
Bijlage bij TK 26 407, nr. 40.
3
www.taskforcebiodiversiteit.nl.
4
www.pbl/natuurbalans.
5
www.cpb.nl.
6
Zie bijvoorbeeld het nominatieconvenant
dat hiertoe is afgesloten (bijlage bij TK 29 684,
nr. 62.).
2

De doelen ten opzichte van de oorspronkelijke beleidsdoelstellingen van
Nederland en de EU moesten worden aangescherpt. Er moesten prioriteiten worden gesteld en er bleek extra budget nodig. Op Europees en
mondiaal niveau is inmiddels gebleken dat het biodiversiteitverlies niet in
2010 stopt en dat de neergaande trend niet wordt afgeremd. De streefwaarde voor biodiversiteit, significant herstel in 2013, is dan ook niet meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

52

Beleidsverslag

realistisch. Het blijkt al ambitieus de achteruitgang te stoppen. In de loop
van 2010 worden op Europees niveau nieuwe doelstellingen vastgesteld
voor 2020, waar Nederland waarschijnlijk bij aansluit. Wel lijkt het biodiversiteitsverlies in Nederland voor sommige natuurtypen afgeremd.
Ecologische Hoofdstructuur
Het beleid voor natuur, landschap en reconstructie is via het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) overgedragen aan de provincies. De realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur loopt derhalve via het ILG. De
Mid Term Review ILG, de tussenevaluatie die in 2010 plaats vindt, is in
2009 voorbereid. Zo nodig worden dan het beleid en de uitvoering bijgestuurd.
Resultaten van beleid
De ILG voortgangsrapportage 20081 werd aan de Tweede Kamer aangeboden. Deze rapportage bevat de provinciale ILG-voortgangsrapportages.
Daarnaast rapporteerde LNV ook in 2009 weer over het Groot Project
EHS.2 Via verwerving, inrichting en beheer kwam de EHS, en daarmee de
biodiversiteitsdoelstelling, dichterbij, maar de bijdrage die de provincies
daaraan leveren baart zorg. Rijk en provincies hebben de eindrapportage
Nulmeting op Kaart (NOK)3 samen vastgesteld. De rapportage werd aan
de Tweede Kamer aangeboden. Partijen werden het eens over de
uitgangssituatie bij de start van het ILG per 1 januari 2007 en kwamen de
definitieve restanttaakstellingen EHS per provincie overeen. Daarmee zijn
de cijfers voor de verwerving van EHS (2007/2008) vastgesteld. Het onderdeel beheer van de nulmeting was eind 2009 niet voltooid.
Particulier initiatief is belangrijk bij het verwezenlijken van de EHS.
Daartoe is de Verklaring van Linschoten4 ondertekend. In het verlengde
daarvan wordt gewerkt aan meer gelijkwaardigheid tussen de terreinbeherende organisaties (Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten) en particulieren. Via het LTO-LNV manifest «Natuurlijk doen!»5 krijgen agrariërs een
nadrukkelijker rol bij de aanleg en het beheer van natuur.
Er is gewerkt aan vereenvoudiging van het Programma Beheer. Het
nieuwe Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer (SNL) werd geïmplementeerd. Het stelsel bevordert eenvoud, transparantie, flexibiliteit en
efficiëntie in de uitvoering.
Uit de vergroeningsbrief6 op het terrein van Natuur en Landschap volgen
nog enkele actiepunten:
+ Er wordt een studie ondernomen naar het creëren van een persoonsgebonden aftrek voor natuurontwikkeling.
+ Er wordt een onderzoek gestart naar de verruiming van de vrijstelling
van stakingswinst voor ondernemers die landbouwgrond omzetten in
natuurgrond.
+ Uitbreiding van de regeling Groen Beleggen met waardevolle landschappen.

1

Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 49.
2
Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 49.
3
Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 56.
4
Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 31.
5
Zie: bijlage bij TK 30 825, nr. 53.
6
Zie: TK 31 492, nr. 11.
7
www.minlnv.nl.

Voor Natuurkwaliteit zijn belangrijke stappen gezet. Zo werd de Index
natuur en landschap7, met daarin de kenmerkende typen natuur van
Nederland, erkend door het Rijk, provincies en beheerders als basis voor
kwaliteitssturing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

53

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Jaar
Output

2007 (1 jan)
2008 (1 jan)
2009 (1 jan)
2010**
2011
Doel 2013
Doel 2018

Voortgang EHS
Gerealiseerd (in
beheer)*

Nog te realiseren

593 491 ha.
600 947 ha. (+ 7 456 ha.)
606 758 ha. (+ 5 811 ha.)

73 410 ha (2007–2013)
65 954 ha (2007–2013)
60 143 ha (2007–2013)

666 901 ha
728 500 ha

* Omdat het onderdeel Beheer van de Nulmeting op Kaart nog niet beschikbaar is, is actualisatie
van deze cijfers momenteel nog niet mogelijk. Deze actualisatie wordt meegenomen in voortgangsrapportage EHS Groot Project. Deze rapportage wordt op Prinsjesdag 2010 naar de Tweede
Kamer gestuurd.
** Cijfers per 1 januari 2010 komen beschikbaar op 1 april 2010 via de provinciale voortgangsrapportages ILG. Deze cijfers worden opgenomen in voortgangsrapportages EHS Groot Project.

Beleidsconclusies en consequenties
In 2018 moet in Nederland een Ecologische Hoofdstructuur gerealiseerd
zijn met een omvang van 728.500 hectaren, met een natuurkwaliteit
conform de beschrijving in het Meerjarenprogramma van de Agenda
Vitaal Platteland (MJP2) voor de periode 2007–2013 en de Nota Ruimte.
Via de ILG systematiek zijn prestaties met de provincies afgesproken ter
realisatie van de EHS t/m 2013. Hoewel LNV particulier natuurbeheer heeft
ingezet als extra impuls voor de realisatie EHS laat de cijfermatige ontwikkeling zien dat de realisatie achter ligt op schema.
De oorzaak is onder andere gelegen in een kasschuif ILG waartoe het
kabinet bij aanvullend beleidsakkoord heeft besloten. Met de kasschuif
zijn de budgetten voor de Ecologische Hoofdstructuur en Recreatie om de
Stad in 2009 en 2010 met € 100 mln. per jaar verlaagd en in 2011 met
€ 200 mln. verhoogd. Deze kasschuif is voor circa 1/3 deel verwerkt op
verwerving Ecologische Hoofdstructuur. De realisatie van de EHS maakt
onderdeel uit van het Investeringsbudget Landelijk Gebied. De voorbereidingen zijn getroffen voor de Mid Term Review ILG in 2010, die de basis
zal vormen voor eventuele beleidsbijsturing.
Natura 2000
Doelstelling minister LNV
In 2010 zijn alle Natura 2000 gebieden definitief aangewezen.

Resultaten van beleid
Aanwijzingsbesluiten
In 2009 waren van de 162 Natura 2000-gebieden er 158 gebieden in de
aanwijzingsprocedure als ontwerp-besluit vastgesteld. Bij vier gebieden
spelen zwaarwegende zaken waardoor een ontwerp-aanwijzing nog niet
heeft kunnen plaatsvinden. Inmiddels zijn 33 aanwijzingsbesluiten definitief en loopt de beroepsprocedure. In verband met de koppelingsafspraak
(de afspraak dat provincies eerst hun conceptbeheerplan opstellen alvorens het aanwijzingsbesluit definitief wordt gemaakt) zijn er in 2009 geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

54

Beleidsverslag

gebieden in definitieve vorm aangewezen waar de provincie eerstverantwoordelijk is voor het opstellen van het beheerplan. Na afronding van
deze afspraak zal dit proces weer voortvarend worden opgepakt en zullen
alle gebieden eind 2010 definitief zijn aangewezen.
Op de Noordzee worden, met een apart tijdschema nog vijf Natura 2000gebieden aangewezen. Hiervoor is in 2009 een wetswijzigingvoorstel naar
de Tweede Kamer gestuurd, welke de Natuurbeschermingswet en de
Flora- en Faunawet van toepassing verklaart op de Nederlandse Exclusieve Economische Zone van de Noordzee (het gebied buiten de territoriale wateren).
Beheerplannen
In een beheerplan wordt door alle betrokkenen afgesproken wat er
gedaan moet worden om de instandhoudingdoelstellingen voor het
betreffende gebied te behalen, en wanneer deze gerealiseerd moeten zijn.
Tevens wordt beschreven welke activiteiten eventueel onder welke voorwaarden doorgang kunnen vinden, zonder vergunningplichtig te zijn. 2009
stond wat betreft beheerplannen in het teken van de koppelingsafspraak.
De provincies zijn in de gelegenheid gesteld eerst samen met de
betrokken partijen in het gebied conceptbeheerplannen op te stellen op
basis van de ontwerp-aanwijzingsbesluiten, alvorens deze besluiten definitief worden gemaakt. Deze koppelingsafspraak beoogde draagvlak te
creëren voor de beheerplannen en de implementatie daarvan en meer
inzicht te krijgen in de haalbaarheid en betaalbaarheid van de instandhoudingsdoelstellingen en de begrenzing.
Eind 2009 liggen er voor 85 Natura 2000-gebieden conceptbeheerplannen;
één beheerplan is reeds definitief vastgesteld en één in ontwerp.
Balans tussen ecologie en economie
Nederland zoekt actief naar rek en ruimte om, met inachtneming van de
doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijnen, de gevolgen van N2000 voor
andere sectoren, zoals landbouw en verkeer, te beperken. De adviesgroep
Huys is daartoe gevraagd onderzoek te verrichten naar de mogelijkheden.
Een resultante van dit onderzoek is de ontwikkeling van de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS).
Ook is de huidige Natuurbeschermingswet (NB-wet) nog eens tegen het
licht gehouden om te zoeken naar rek en ruimte. Dat heeft geleid tot voorstellen voor wijziging of verduidelijking van de NB-wet 1998 op een vijftal
punten:
1. continuering van het huidige regime voor bestaand gebruik na de
overgangstermijn tot inwerkingtreding van de beheerplannen;
2. voorziening voor een specifiek beoordelingsregime voor stikstofemissies;
3. aanpassing van het beschermingsregime voor doelen voor
beschermde natuurmonumenten;
4. verduidelijking van de beroepsmogelijkheid tegen het beheerplan;
5. wettelijke verankering van rekenmodellen en meetmethoden.
Deze wijzigingen, ten behoeve van meer rek en ruimte bij de implementatie van Natura 2000, zijn opgenomen in de Crisis-en Herstelwet welke in
november 2009 door de Tweede kamer is aangenomen.
Bij de voortgang van de beheerplannen is vooral de stikstofproblematiek
zeer complex gebleken. Een oplossing voor de stikstofproblematiek is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

55

Beleidsverslag

cruciaal voor het slagen van de implementatie van Natura 2000 in Nederland. Daarom is de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) ontwikkeld.
Hierin wordt een methode ontwikkeld waarbij onder een geleidelijk
dalende stikstofdepositie, ecologische doelen kunnen worden behaald en
voldoende economisch perspectief en ontwikkelruimte rondom Natura
2000 gebieden wordt geboden. Het voorlopig programma zal voor de
zomer 2010 naar de Kamer verstuurd worden.
Beleidsconclusies
Door de «koppelingsafspraak» met provincies zijn er in 2009 minder definitieve aanwijzingsbesluiten genomen. In 2010 zullen de aanwijzingsbesluiten, conform de Europese verplichtingen, verder definitief worden
gemaakt.
In 2009 is flinke voortgang geboekt met het betrekken van alle relevante
partijen en het gezamenlijk zoeken en willen vinden van oplossingen voor
complexe problemen zoals de stikstofproblematiek.
Voortgang is van belang om duidelijkheid en zekerheid aan burgers en
bedrijven in en rondom Natura 2000-gebieden te bieden.
Leefgebiedenbenadering
De kern van de leefgebiedenbenadering is de overstap van de bescherming van individuele soorten van planten en dieren naar leefgebieden
met groepen van soorten. Een gebiedsgerichte aanpak dus.
Resultaten van beleid
De Leefgebiedenbenadering richt zich op soorten die extra maatregelen
nodig hebben. Maatregelen voor groepen soorten die in vergelijkbare
habitats leven, worden met hulp van alle betrokken actoren ingepast in
het gebied. Als zo de duurzame instandhouding van populaties gewaarborgd is, kan elders ruimte ontstaan voor ontwikkelingen.
In 2009 is de uitvoering van de Leefgebiedenbenadering overgedragen
aan de provincies en ondergebracht in het ILG. In 2009 hebben alle
provincies uitwerkingsplannen opgesteld met een agenda van projecten
voor de komende jaren. Daarnaast zijn circa 25 leefgebiedenprojecten
uitgevoerd. De provincies willen in het kader van de Mid Term Review ILG
nadere afspraken maken over de uitvoering van de leefgebiedenbenadering.
Praktijkvoorbeeld: leefgebiedenproject Heiderijk
In 2009 is het leefgebiedenproject Heiderijk Nijmegen Mook van start gegaan. Het is een
project van de samenwerkingspartners Gemeente Nijmegen, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, ProRail en de Bosgroepen. Met het project wordt het leefgebied van een aantal
bedreigde diersoorten zoals de zadelsprinkhaan, de groene specht en de gladde slang
veilig gesteld. Het wordt een gebied waar planten en dieren zich thuis voelen en waar het
goed recreëren is. In totaal wordt 300 ha van het bosgebied geleidelijk veranderd in een
meer open en divers landschap. Het ministerie van LNV en de provincies Gelderland en
Limburg zorgen voor financiële ondersteuning. Bron: www.bosgroepen.nl.

Beleidsconclusies en consequenties
In 2009 zijn circa 25 leefgebiedenprojecten uitgevoerd. De Leefgebiedenbenadering wordt breed gewaardeerd. De provincies hebben stevige
ambities voor de komende jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

56

Beleidsverslag

Kabinetsdoelstelling 251
Kabinetsdoelstelling 25
In 2011 worden productiedieren en gezelschapsdieren beter behandeld en moet 5% van
de stallen integraal duurzaam en diervriendelijk zijn, waarbij voldaan wordt aan dierenwelzijneisen die verder gaan dan de huidige wettelijke eisen.
Doelstelling minister LNV2
In 2009 moet gemiddeld 73% van de regelgeving op het terrein van dierenwelzijn worden
nageleefd, in 2010 77% en in 2011 80%. In 2009 moet minimaal 1,2% van de stallen integraal duurzaam zijn, in 2010 2,8% en in 2011 minimaal 5%.

LNV wil met dierenwelzijn bij de Europese voorhoede horen. Internationaal moet dierenwelzijn via zowel EU-beleid als nationaal beleid verbeteren. Eind 2007 is daartoe de Nota Dierenwelzijn3 uitgebracht, de eerste
in Nederland. De overheid, de sector en maatschappelijke organisaties
werken daarin samen. Jaarlijks biedt LNV hierover een voortgangsrapportage aan aan de Tweede Kamer. Daarnaast is een monitor, de «Staat van
het Dier»4, ontwikkeld. Daarin staat hoe het met het welzijn en de gezondheid van in Nederland gehouden dieren gaat. De monitor wordt verder
verbeterd met outcome-indicatoren. Nederland is de eerste EU-lidstaat die
zo uitgebreid over dierenwelzijn rapporteert.
Resultaten van beleid
Regelgeving en Handhaving welzijnsnormen
De Tweede Kamer behandelde de Wet dieren5. De wet beoogt per 2011
een integraal normenkader voor dieren te bieden (zie ook onder kabinetsdoel 16).
Bij het handhaven van dierenwelzijnsnormen zijn vliegende brigades
ingezet, bestaande uit een AID-controleur en een dierenarts van de VWA.
De teams bleken succesvol. Ze controleerden onder meer of de Transportverordening werd nageleefd bij de aan- of afvoer van dieren op verzamelplaatsen, bij slachthuizen, bij boerderijcertificering en onderweg. Ook is
gestart met het slim gebruik van de bestaande handhavingscapaciteit.
Verder moet de bundeling van de VWA en de AID tot een slimmere capaciteitsinzet leiden.6
LNV liet een nulmeting verrichten omtrent de naleving van dierenwelzijnsregels. Dat leverde indicaties op voor de intensieve veehouderij (kalveren,
varkens en legkippen), het transport en bedrijfsmatig gehouden honden
en katten. Deze cijfers tonen aan dat LNV op koers ligt voor doelrealisatie.

1

LNV draagt hoofdverantwoordelijkheid voor
Kabinetsdoel 25 Dierenwelzijn. Financiering
van deze Kabinetsdoelling verloopt via
beleidsartikel 21 (Duurzaam ondernemen) en
26 (Kennis en Innovatie).
2
De in de begroting vermelde streefwaarde
van 72% voor 2009 is bijgesteld tot 73% op
basis van de afgesproken tussendoelen in het
kader van de Kabinetsdelivery.
3
Zie: bijlage bij TK 28 286, nr. 76.
4
Zie: reeks TK 28 286.
5
Zie: TK 31 389, nr. 2.
6
Zie: TK 32 262, nr. 1.

Stimuleren innovatie
LNV investeerde € 0,8 mln. in onderzoek naar en ontwerpen voor integraal duurzame stalsystemen. Ook werd € 2 mln. vrij gemaakt om prototypes van integraal duurzame stallen in de praktijk bij bedrijven toe te
passen. Via de Nationale investeringsregeling integraal duurzame stallen
en de SBIR-tender duurzame stallen werden ondernemers financieel
ondersteund bij het praktijkrijp maken van integraal duurzame stallen.
De Maatlat Duurzame Veehouderij (MDV) werd ontwikkeld om welzijn- én
milieuvriendelijke stallen die aan bovenwettelijke eisen voldoen fiscaal
aantrekkelijker te maken. Stalsystemen die hieraan voldoen komen in
aanmerking voor milieu-investeringsaftrek (MIA) en willekeurige afschrijving milieu-investering (VAMIL). In april 2009 werden energie en gezond-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

57

Beleidsverslag

heid in de MDV1 geïntegreerd. De MDV is er nu voor melkvee, pluimvee
en varkens. Er is jaarlijks circa € 15 mln. voor de welzijnsinvesteringen via
MIA en VAMIL.
Er is een monitor ontwikkeld waarmee de bouw van integraal duurzame
stallen kan worden gevolgd. Ook hier is een nulmeting voor uitgevoerd.
Monitor en nulmeting werden beide aangeboden aan de Tweede Kamer.2
Om duurzaamheidsinvesteringen in crisistijd extra te stimuleren werden
de criteria verruimd, zonder dat op duurzaamheid werd bezuinigd. Daarnaast is het subsidiebudget vergroot.
Kennisontwikkeling, benutting en verspreiding
In 2009 is actief voorlichting gegeven om de bewustwording bij burgers
en ondernemers te vergroten, in samenwerking met de Dierenbescherming en maatschappelijke organisaties.
Voortgang acties Nota Dierenwelzijn
In februari 2009 werd de eerste voortgangsrapportage over de acties uit
de Nota Dierenwelzijn aangeboden aan de Tweede Kamer.3 De realisatie is
conform planning verlopen. Zo zijn met de pluimveesector extra welzijnseisen overeen gekomen. Deze kwamen bovenop de Europese eisen voor
het houden van vleeskuikens en in 2011 wordt een alternatief voor het
doden van pluimvee via het elektrisch waterbad ingevoerd. Voor vissen is
per 1 januari 2010 de maatlat Duurzame Aquacultuur van kracht. LNV
stimuleerde ook het bedrijfsleven om via de consument tot meer dierenwelzijn te komen. Veelbelovend is dat de Dierenbescherming, Albert Heijn
en VION aankondigden samen te zorgen dat in 2011 alleen varkensscharrelvlees in de schappen ligt.
Andere resultaten zijn de convenanten tussensegment, het verbod op het
knippen van hoektanden bij varkens, het intrekken van de Regeling Agressieve Dieren, het plan van aanpak van de Sectorraad Paarden voor paardenwelzijn, het project verwaarlozing landbouwhuisdieren, en de aanpassing van de nationale regelgeving voor het doden en bedwelmen van
pluimvee.
Nederland blijft een van de actiefste EU-lidstaten als het gaat om dierenwelzijn. De Europese verordening bedwelmen en doden van dieren werd
herzien. Nederland nam samen met andere lidstaten het initiatief om de
ambitie voor dierenwelzijn te verankeren in deze verordening.

1

www.smk.nl.
Zie: bijlagen bij TK 28 286, nr. 289.
3
Zie bijlage bij TK 28 286, nr. 259.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

58

Beleidsverslag

Beoogde effecten en resultaten
Indicator

Outcome
Dierenwelzijn
1. % naleving v. bestaande
welzijnsnormen
2. % integraal duurzame
stallen

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2009

Begroting
2009

Raming
2010

Streefwaarde

Planning

Bron

70%*

2005

**

73%

77%

80%

2011

AID

1,2%

«0»
meting
(2009)

2,2%***

1,2%

2,8%

5%

2011

WUR

* De in de begroting vermelde streefwaarden van 72% voor 2009 is bijgesteld tot 73% op basis van de afgesproken tussendoelen in het kader van
de Kabinetsdelivery.
** Realisatiecijfers 2009 komen in het voorjaar 2010 beschikbaar.
*** Dit cijfer is gebaseerd op de in 2009 tot stand gekomen nulmeting Monitor integraal duurzame stallen (zie bijlagen bij TK 28 286, nr. 289). Voorjaar 2010 volgen meetgegevens ten aanzien van stand ultimo 2009.

Beleidsconclusies en consequenties
Het dierenwelzijnsbeleid ligt op schema. De monitor integraal duurzame
stallen en de nulmeting zijn naar de Tweede Kamer gestuurd. De streefwaarde van 1,2% integraal duurzame stallen in 2009 is conform de nulmeting bereikt. Hoewel dit een impuls is voor verdere groei, blijft de investeringsbereidheid in de sector het allerbelangrijkst. De eerste indicaties over
de naleving van dierenwelzijnsnormen tonen aan dat LNV op koers ligt.
LNV ligt met de nota Dierenwelzijn op schema.
Kabinetsdoel 29
Het realiseren van een beperkt aantal complexe, samenhangende ruimtelijke opgaven van
nationale betekenis.
Doelstelling minister LNV
De 4 gebiedsprojecten (Nota Ruimte) op het LNV-domein zullen uiterlijk in 2010 worden
verkend en uitgewerkt conform de daarvoor opgestelde Nota Ruimte procedure, waarbij
de rijksbetrokkenheid nader zal worden ingevuld.

LNV levert een bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 29.1 De Nota
Ruimte2 richt zich met projecten op knooppunten van de Ruimtelijke
Hoofdstructuur. Uit de budgetten van het Fonds Economische Structuurversterking (FES) en de Nota Ruimte kwam één miljard euro voor 23
projecten. LNV coördineert zes projecten. Vier daarvan maken deel uit van
het programma Randstad-Urgent.3 Met dat programma moet de Randstad
weer een duurzame en economisch concurrerende Europese topregio
worden. LNV streeft via deze Nota Ruimte-projecten naar meer groen, een
goede landbouwstructuur en een slimme combinatie met overige
gebiedsgerichte doelstellingen.
Resultaten van beleid

1

Het ministerie van VROM is primair verantwoordelijk voor doelrealisatie. Financiering
van deze Kabinetsdoelstelling verloopt via
beleidsartikel 22 (Agrarische ruimte) en 27
(Bodem, water en reconstructiegebieden).
2
Zie: TK 29 435, nr. 2.
3
Zie: bijlage bij TK 31 089, nr. 1.

Het FES financierde drie van de zes LNV-projecten: Westflank Haarlemmermeer (48 miljoen euro), Mooi en Vitaal Delfland (35 miljoen euro) en
Herstructurering Westelijke Veenweiden (113 miljoen euro). Voor de
andere drie projecten waren al in 2007 en 2008 FES-middelen beschikbaar,
namelijk de Nieuwe Hollandse Waterlinie (35 miljoen euro) en de Greenports Klavertje 4 (26 miljoen euro) en West Nederland (30 miljoen euro).
Hierdoor werden zes Nota Ruimte-projecten van LNV uitgevoerd. Deels

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

59

Beleidsverslag

sneller dan gepland, want het Kabinet investeerde extra inde bestrijding
van de economische crisis.
In juli bood LNV de voortgangsrapportage van het Rijksprogramma
Groene Hart1 aan de Tweede Kamer aan. Van de elf icoonprojecten uit het
programma lopen er acht. Provincies hebben zoals voorzien provinciale
structuurvisies voor het Groene Hart opgesteld. Hiermee zijn de
LNV-doelen voor het Groene Hart verankerd.
Het advies van de Deltacommissie (commissie Veerman)2 werd in grote
lijnen opgenomen in het Nationaal Waterplan. Voor de Deelprogramma’s
Wadden en Zuidwestelijke Delta zijn opdrachten geformuleerd.
Beleidsconclusies en consequenties
Bij alle Nota Ruimte-projecten werd de voorbereiding afgerond en werd
gestart met de uitvoering. Daarmee ligt de realisatie van de doelstelling
voor op schema. Maatregelen om de economische crisis te bestrijden
droegen daar sterk aan bij.
Kabinetsdoelstelling 41
Een maatschappelijke stage voor alle leerlingen in het voortgezet onderwijs.
Doelstelling minister LNV
Vanaf schooljaar 2011–2012 volgen alle leerlingen vmbo-groen een maatschappelijke
stage in hun schoolloopbaan. In 2011 zijn er 10 000 stageplaatsen in het groen.

LNV levert een bijdrage aan de realisatie van Kabinetsdoel 41.3 Deze Kabinetsdoelstelling is op sociale samenhang gericht. LNV streeft naar 10 000
maatschappelijke stageplaatsen rond voedsel en groen in 2011 voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. Ook wil LNV de maatschappelijke
stage in voeren in het groen vmbo-onderwijs, waarbij vmbo’ers één maal
in de vierjarige schoolloopbaan een maatschappelijke stage moeten
volgen. Met een leerling-populatie van 32000, betekent dit dat LNV 8 000
stages per jaar moet faciliteren.
Resultaten van beleid

1

Zie: TK 30 816, nr. 2.
Zie: TK 31 710, nr. 1.
3
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap is primair verantwoordelijk voor
doelrealisatie. Financiering van deze Kabinetsdoelstelling verloopt via beleidsartikel 26
(Kennis en Innovatie).
4
Cijfers over het exacte aantal structurele
groene stageplaatsen zijn niet beschikbaar
aangezien hiervan geen landelijke administratie bestaat. De groei van het aantal stagiairs
is een indicatie voor bestendigheid.
2

Er zijn al circa 7000 stageplaatsen voor leerlingen in het voortgezet onderwijs gerealiseerd.4 Ook het aantal organisaties dat stages aanbiedt en de
diversiteit ervan nemen toe. Onder meer Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Landschapsbeheer Nederland en Stichting Kinderboerderijen
Nederland boden natuurstages aan en LTO-Nederland land- en tuinbouwstages. Alle provinciale Landschappen sloten zich aan om stageplaatsen
ter beschikking te stellen. In de voedingsector werd een convenant
gesloten met onder meer het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, de
Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie, de Nederlandse Brooden banketbakkers Ondernemers Vereniging, Resto VanHarte en zorginstelling Livio. De eerste pilots zijn gestart. Ook met de productschappen werd
een convenant gesloten. De stageplekken moeten:
1. een samenleving stimuleren met gezonde mensen die zich bewust zijn
van de waarde voedsel en groen;
2. leiden tot sociale cohesie en verbindingen tussen stad en platteland;
en/of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

60

Beleidsverslag

3. het voedselproces «van boer tot bord» inzichtelijk maken en voedingskeuzes met aandacht voor biodiversiteiten een schoon milieu bevorderen.
Praktijkvoorbeeld: pilotproject Scharrelkinderen in de proeftuin Amsterdam
Met de gemeente Amsterdam werd het pilotproject «Scharrelkinderen in de proeftuin
Amsterdam» uitgevoerd. Het project draait om een bemiddelingsinfrastructuur om groene
maatschappelijke stageplaatsen aan te bieden. De Amsterdamse vrijwilligerscentrale
bemiddelde tussen stagiairs en organisaties als Artis, kinderboerderijen en volkstuinen.
Daarnaast werden creatieve stageconcepten, zoals het ondersteunen van ouderen bij het
opknappen van volkstuintjes bedacht en wordt gekeken naar verdere toepassing van de
ontwikkelde concepten. Deze pilot leert dat stadsjongeren vaak geen goed beeld hebben
van een groene maatschappelijke stage, maar achteraf zijn ze vaak wel erg enthousiast.
Een maatschappelijke stage op de boerderij werkt voor hen blikverruimend. Velen komen
zelden buiten de stad.
De pilot maakt deel uit van het actieprogramma Proeftuin Amsterdam. Met dit initiatief
wordt gezond en lekker eten in Amsterdam en omgeving gestimuleerd en worden meer
producten uit de regio en milieu- en diervriendelijker producten gebruikt. Daartoe worden
activiteiten uit verschillende hoeken zoals het onderwijs, de horeca, de zorg en het milieu
gebundeld. LNV tekende hiervoor met de gemeenten Amsterdam en Zaanstad en de
provincie Noord-Holland een verklaring voor samenwerking. Bron: www.maatschappelijkestage.nl; www.minlnv.nl

De invoering van de maatschappelijke stage in het groene vmboonderwijs verloopt voorspoedig. In de praktijk blijkt wel dat vmboleerlingen meer begeleiding nodig hebben bij het vinden van een goede
stageplek.
Beoogde effecten en resultaten
Outcome Indicator

1.
2.
3.

Aantal organisaties dat groene stages
aanbiedt
Aantal groene stageplaatsen
Aantal leerlingen VMBO-groen dat
maatschappelijke stage volgt

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begro- Raming
ting
2010
2009

Streefwaarde

Planning

Bron

10
500

2008
2008

9
6 000*

25
7 000

13
1 500

8 500

30
10 000

2011
2011

LNV
LNV

2000

2008

3 588*

9 864

3 500

6 000

8 000

2011

AOC-raad

* De realisatiecijfers 2008 zijn inmiddels definitief en vallen hoger uit dan gemeld in het Jaarverslag 2008.

Beleidsconclusies en consequenties
De resultaten tot nu toe brengen de doelstellingen in 2011 dichtbij. Met
circa 7 000 stagiairs en een uitbreiding van het aantal stage aanbiedende
organisaties naar 25 is het beleid succesvol. De diversiteit in stageplekken
neemt toe. Ook in het vmbo-groen is de maatschappelijke stage met
succes ingevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

61

Beleidsverslag

Overzicht van uitgaven voor de kabinetsdoelstellingen beleidsprogramma «Samen werken samen leven» in relatie tot begrotingsartikelen van LNV
Overzichtstabel: Gerealiseerde uitgaven per kabinetsdoel voor
2007, 2008 en 2009 (€ x 1 000)
Onderstaande tabel geeft inzicht in de relatie tussen de kabinetsdoelen uit
het Beleidsprogramma «Samen werken, samen leven» en de uitgaven op
de operationele doelstellingen van de beleidsartikelen. Binnen het operationele doel van een beleidsartikel zijn daartoe enkel de instrumenten bij
elkaar opgeteld die bijdragen aan het bereiken van het desbetreffende
kabinetsdoel. Het instrument is het laagste niveau van budgettering.
Doordat de instrumenten van een operationeel doel slechts aan één kabinetsdoel zijn toegerekend vindt er geen «dubbeling» van uitgavenramingen plaats.
Er is dus niet voor gekozen om het totaal van de gerealiseerde uitgaven
van een operationele doelstelling volledig aan een bepaalde kabinetsdoelstelling toe te rekenen. Een uitzondering betreft kabinetsdoelstelling 24.
De onder deze kabinetsdoelstelling gerealiseerde uitgaven betreffen het
totaal van de operationele doelen van de beleidsartikelen 23 en 24. De
uitgaven voor baten-lasten diensten en de apparaatsuitgaven zijn niet
toegerekend aan de kabinetsdoelen.
De belangrijkste onderdelen van beleidsartikelen die niet aan een kabinetsdoel zijn toegerekend betreffen:
+ Artikel 21 Duurzaam ondernemen: de interne begrotingsreserves,
uitgaven voor bedrijfsadviesdiensten, schadevergoedingen voor vorsten oogstschade, uitgaven voor fytosanitair beleid, kosten van beroepsopleidingen, saneringsregelingen, uitgaven voor bilateraaleconomische samenwerking en uitgaven voor het project Client.
+ Artikel 22 Agrarische ruimte: uitgaven voor ruilverkaveling.
+ Artikel 25 Voedselkwaliteit en Diergezondheid: uitgaven voor risicomanagement, voedselveiligheid, destructie, uitgaven voor
BSE-laboratoria, uitgaven voor I&R-systemen en Earlywarningsystemen bij dierziekten, uitgaven voor crisisorganisatie,
uitgaven voor convenant bestrijding AI in Indonesie.
+ Artikel 26 Kennis en Innovatie: DLO wettelijke onderzoekstaken.
+ Artikel 27 Bodem, water en reconstructie zandgebieden: uitgaven
Agenda Vitaal Platteland en uitgaven voor reconstructie voorfinanciering 2005/2006, synergiegelden ILG
+ Artikel 29 :contributies aan internationale organisaties, uitvoeringskosten EU-beleid,
+ Bijdragen aan baten-lasten diensten
+ Apparaatsuitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

62

Beleidsverslag

Kabinetsdoelstel- Omschrijving kabinetsdoelling
stelling

Beleidsartikelen/
Operationele
Doelstelling

Omschrijving beleidsartikel/
operationele doelstelling op
LNV-begroting

Uitgaven
2007 per
kabinetsdoel
(x € 1 000)

Uitgaven
2008 per
kabinetsdoel
(x € 1 000)

Uitgaven
2009 per
kabinetsdoel
(x € 1 000)

1

Draagvlak voor Europa

29

Algemeen

–

–

–

6

Duurzame ontwikkeling,
armoedebestrijding

29

Algemeen

574

–

720

11

Hoger onderwijs met meer
kwaliteit en minder uitval

26

Kennis en Innovatie

687 080

712 798

753 185

Waarborgen kennisstelsel
Benutten samenhang tussen
instellingen
Vernieuwen kennissstelsel
Kennis en innovatie
Waarborgen/ vernieuwen
onderzoek en onderwijs
Duurzaam ondernemen
Kennis en innovatie
Totaal
Verbeteren
ondernemerschap- en
ondernemersklimaat
Bevorderen maatschappelijk
geaccepteerde productievoorwaarden en dierenwelzijn
Bevorderen duurzame
productiemethoden
Bevorderen duurzame
ketens
Waarborgen kennisstelsel
Benutten samenhang tussen
instellingen
Vernieuwen kennisstelsel
Ondersteunen LNV-beleid
met kennis
Kennisontwikkeling en innovatie
Vernieuwen onderzoek en
onderwijs

608 624
39 875

3348
709 450

4 335
748 850

8 230
151 309
159 539
386

20 363
193 302
213 665
3004

24 710
185 615
210 325
4 455

1 290

1 186

3 306

6 068

15 437

16 950

486

736

0

129 080

122 502

64 222

63 113

–

–

–

29 247
4 467
2 171
35 885

47 172
8 667
3 774
59 613

29 855
7 704
3 596
41 155

9 768

2 678

2 368

12 074

15 312

17 970

5 824

27 456

9 517

1 581

1 726

0

4 467

8 667

7 704

26.11
26.12
26.13
26.15
26.16
14

Versterken innovatief
vermogen van de Nederlandse economie

21
26
21.11

21.12

21.13
21.15
26.11
26.12
26.13
26.14
26.15
26.16
16

Minder regels, minder
instrumenten, minder
loketten

22

Stimuleren van duurzame
consumptie en productie

21
22
25

21.12

21.13
21.14
21.15
22.11/
22.12

Duurzaam ondernemen
Agrarische ruimte
Voedselkwaliteit en diergezondheid
Totaal
Bevorderen maatschappelijk
geaccepteerde productievoorwaarden en dierenwelzijn
Bevorderen duurzame
productiemethoden
Bevorderen duurzame
vangst
Bevorderen duurzame
ketens
Ruimte voor grondgebonden landbouw

38 581

42 938
3 227
6 465
98 679

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

63

Beleidsverslag

Kabinetsdoelstel- Omschrijving kabinetsdoelling
stelling

24

In 2011 meer tevredenheid
over landschap, zijn groene
gebieden gerealiseerd,is het
platteland vitaler en wordt
geïnvesteerd in natuur

Beleidsartikelen/
Operationele
Doelstelling

Omschrijving beleidsartikel/
operationele doelstelling op
LNV-begroting

Uitgaven
2007 per
kabinetsdoel
(x € 1 000)

Uitgaven
2008 per
kabinetsdoel
(x € 1 000)

Uitgaven
2009 per
kabinetsdoel
(x € 1 000)

25.11

Bevorderen van kwalitatief
hoogwaardig voedselaanbod en consumptiepatroon
Natuur
Landschap en recreatie
Totaal

2 171

3 774

3 596

447 160
146 768
593 928

462 214
152 985
615 199

435 304
83 705
519 009

Verwerven EHS
Inrichten EHS
Beheren EHS
Beheer natuur buiten EHS
en beschermen internationale biodiversiteit
Nationale Landschappen
Landschap algemeen
Recreatie in en om de stad
Recreatie algemeen
Duurzaam ondernemen
Kennis en Innovatie
Totaal

85 209
123 040
171 093
67 818

76 459
144 148
168 415
73 192

53 595
128 003
172 152
81 554

15 922
5 728
84 994
40 124
1 574
5 050
6 624

14 320
7 432
92 188
39 045
4 700
9 240
13 940

20 888
4 819
20 143
37 855
4 334
6 776
11 110

Bevorderen maatschappelijk
geaccepteerde productievoorwaarden en dierenwelzijn
Waarborgen kennisstelstel
Ondersteunen LNV-beleid
met kennis
Kennisontwikkeling/
innovatie
Vernieuwen onderzoek en
onderwijs
Agrarische ruimte
Bodem, water en reconstructie zandgebieden
Totaal
Ruimte voor niet grondgebonden landbouw
Reconstructie zandgebieden
Kennis en Innovatie
Benutten samenhang tussen
instellingen
Vernieuwen kennissstelsel
Vernieuwen onderzoek en
onderwijs

1 574

4 700

4 334

8 570

4 613

670

2 163

59 936
59 936

21 593
43 818
65 411

11 888

21 593

48 048
1092

43 818
1 701

1092

1 701

1 676 243

1 602 616

23
24

23.11
23.12
23.13
23.14

25

In 2011 verbetering dierenwelzijn en moet 5% van de
stallen duurzaam en diervriendelijk zijn

24.11
24.12
24.13
24.14
21
26

21.12

26.11
26.14
26.15
26.16
29

Realiseren van enkele
complexe, samenhangende
ruimtelijke opgaven van
nationale betekenis

22
27

22.12

41

Maatschappelijke stages

27.11
26
26.12
26.13
26.16

Totaal uitgaven aan kabinetsdoelen

250
4 800

63 227
63 227

63 227
383
215
168

1 547 240

Toelichting
De totale uitgaven 2009 op de LNV begroting bedroegen € 2 550 mln. Op
grond van bovenstaand overzicht kan € 1 603 mln. worden toegerekend
aan de kabinetsdoelen uit «Samen werken, samen leven».
De niet toegerekende uitgaven ad € 947 mln. betreffen:
+ Programma-uitgaven (operationele doelstellingen) op beleidsartikelen
voor een bedrag van € 226 mln. Dit betreft programma-uitgaven die
betrekking hebben op artikel 21 duurzaam ondernemen (€ 33 mln.),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

64

Beleidsverslag

artikel 22 agrarische ruimte (€ 43 mln.), artikel 25 voedselveiligheid en
diergezondheid (€ 27 mln.), artikel 26 Kennis en innovatie (€ 55 mln.),
artikel 27 Reconstructie (€ 17 mln.) en artikel 29 algemeen (€ 51 mln.).
+ Uitvoeringskosten van beleid/bijdragen aan baten-lastendiensten ad.
€ 454 mln.
+ Apparaatsuitgaven ad. € 267 mln.
Delivery-overzicht kabinetsdoelen LNV
Beoogd doel

Tussenresultaat 2009

Uitgaven 2009
(x € 1 000)

Doelstelling 24
In 2011 moeten Nederlanders meer tevreden zijn over het landschap, zijn groene gebieden gerealiseerd, is het
platteland vitaler en wordt geïnvesteerd in natuurgebieden.
1. Tevredenheid landschap wordt met een 8 gewaardeerd in
Nulmeting is in 2007 uitgevoerd. In najaar
2020
2010 komen nieuwe cijfers beschikbaar over
2009.
2. Realisatie groene gebieden : 14 563 ha. in 2013
Stand 1-1-2009: 10 001 ha. verworven; 6 342
ha. Ingericht.
3. Vitaliteit platteland: Tevredenheid voorzieningen
Nulmeting is in 2007 verricht. Voorjaar 2010
komen nieuwe gegevens beschikbaar.
4. Investeringen in natuur: in 2018 728 5000 ha natuurgebied
Stand 1-1-2009: 607 758 ha. in beheer
in beheer
(+5 811 ha. in 2009).

519 009

Doelstelling 25
In 2011 worden productiedieren en gezelschapsdieren beter behandeld en moet 5% van de stallen integraal
duurzaam en diervriendelijk zijn, waarbij voldaan wordt aan dierenwelzijneisen die verder gaan dan de huidige
wettelijke eisen.
1. 5% duurzame stallen in 2011
De monitor en nulmeting zijn aangeboden
aan de Tweede Kamer. Nulmeting
toont aan dat 2,2% realisatie is gehaald.
2. In 2009 moet het nalevingsniveau 73% bedragen
Eerste indicatiecijfers tonen aan dat LNV op
koers ligt voor doelrealisatie.
3. Realisatie acties uit nota dierenwelzijn
15 acties gerealiseerd.

11 110

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

65

Beleidsverslag

1.3.2 De Beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen
ILG-overzicht begrotingsmutaties 2009
In dit hoofdstuk zijn alle begrotingsmutaties 2009 met betrekking tot het
Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) samengevoegd. De begrotingsmutaties op het terrein van ILG hebben betrekking op meerdere operationele doelstellingen (zie ook onderstaand overzicht). Reden om deze te
bundelen in een totaal overzicht is het vergroten van de leesbaarheid cq
presenteerbaarheid van begrotingsmutaties op het ILG. Aangezien het
hier om een financiële verantwoording gaat is gekozen om te komen tot
een algemeen deel behorend bij de artikelgewijze toelichting in het financieel jaarverslag.
Overzicht uitgavenmutaties
Bedragen x € 1 000
1
Operationele
doelstellingen

22.11
22.12
23.11
23.12
23.13
23.14
24.11
24.12
24.13
24.14
27.11
27.12
Totaal

2

3

4

5

6

Begrotingsstand
2009 ILG-deel

Wijzigingen 1e
suppletore begroting

Wijzigingen 2e
suppletore begroting

Slotwet

Realisatie

14 006

– 4 000
– 28 533
2 462
1 486
300
147
400
– 57 213

– 13

22 504
33 304
50 857
113 401
106 890
13 996
18 613
918
70 764
8 805
43 819
528
484 399

12 900
26 906

– 84 951

51
1 799
–7
–1
360
–1
– 544
1 644

22 504
43 297
22 324
115 863
108 427
16 095
18 753
1 318
13 550
9 165
43 818
12 884
427 998

Algemeen
De mutaties bij 1e en 2e suppletore begroting zijn in de desbetreffende
begrotingswetsvoorstellen toegelicht.
23.14 Beheren buiten EHS
Voor de uitvoering van de leefgebiedenbenadering is een aanvullend
bedrag van € 1,8 miljoen beschikbaar gesteld aan de provincies ten
behoeve van een actief soortenbeleid dat zich richt op de instandhouding
van bedreigde soorten die in onvoldoende mate gered kunnen worden
door de maatregelen in het gebiedsgericht natuurbeleid.
24.14 Recreatie
Het onderdeel «routenetwerken» ad € 0,3 mln. maakt vanaf 2009 deel uit
van het ILG.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

66

Beleidsverslag

27.12 Bodem en water
Bij 1e suppletore begroting is € 12,9 mln. toegevoegd aan het ILG ten
behoeve van het uitvoeren van opdrachten uit de Kaderrichtlijn Water
voor het verbeteren van waterkwaliteit in het kader van synergiegelden
voor projecten water. Hiervan komt € 0,5 mln. na 2009 tot betaling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

67

Beleidsverslag

21 Duurzaam ondernemen
Duurzaam ondernemen

9%
5%

15%

3%
68%

Verbeteren van ondernemerschap en ondernemersklimaat
Bevorderen van maatschappelijk geaccepteerde productievoorwaarden en
dierenwelzijn
Bevorderen van duurzame productiemethoden en bedrijfssystemen w.o.
biologische landbouw
Bevorderen duurzame vangst en kweek van vis en schelpdieren
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
LNV streeft naar een vitaal en duurzaam agrocomplex met inbegrip van
de visserij, waarbij:
+ de nationale en internationale marktpositie van het agrocomplex wordt
versterkt;
+ van natuurlijke hulpbronnen en natuurlijke grondstoffen een duurzaam
gebruik wordt gemaakt;
+ betrouwbare en hoogwaardige producten voortgebracht worden.
Deze beleidsdoelstelling richt zich op de verduurzaming van het agrocomplex in Nederland, waarbij zoveel mogelijk de Europese kaders worden
gevolgd. De verduurzaming geldt niet alleen voor de milieuaspecten,
maar ook de sociale en economische aspecten (bedrijfsontwikkeling en
ondernemerschap).
1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
21 Duurzaam ondernemen

Realisatie

Verplichtingen
– waarvan garanties
Uitgaven
Programma-uitgaven
21.11 Verbeteren van ondernemerschap en ondernemersklimaat
+ Jonge agrariërs

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

382 207

326 815

455 256

312 661

390 184
196 480

264 536
59 934

404 192
197 897

366 009
14 704
286 924
92 375

305 660
132 141

53 348
14 704
– 18 736
– 39 766

18 164
12 319

3 280
1 012

51 967
2 666

26 981
4 294

11 995
5 668

14 986
– 1 374

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

68

Beleidsverslag

Bedragen x € 1 000
21 Duurzaam ondernemen

+ Ondernemerschap
+ Bilaterale Economische Samenwerking
+ Interne begrotingsreserve
21.12 Bevorderen van maatschappelijk geaccepteerde
productievoorwaarden en dierenwelzijn
+ Verbetering dierenwelzijn
+ Nieuw mestbeleid
+ Fytosanitair beleid
+ Gewasbeschermingsbeleid
+ Agrologistiek
+ Coëxistentie
+ Overig (RBV, Mineralenheffing)
21.13 Bevorderen van duurzame productiemethoden
en bedrijfssystemen w.o. biologische landbouw
+ Impulsprogramma Verduurzaming Agroketens
+ Glastuinbouw
+ Energie-efficiency VGI (MJA)
+ Biobased Economy
+ Biologische landbouw
+ Intensieve veehouderij
+ Melkveehouderij
+ Akkerbouw
+ Overige sectoren
+ Innovatie en Samenwerking duurzame landbouw
+ Multifunctioneel landbouw
+ ICT-beleidsprogramma’s
+ Taakstelling subsidieregeling
+ Interne begrotingsreserve
21.14 Bevorderen duurzame vangst en kweek van vis
en schelpdieren
+ Duurzame visserijmethoden (As 1)
+ Aquacultuur, binnenvisserij, verwerking en afzet (As
2)
+ Innovatieve proefprojecten (As 3)
+ Technische bijstand
+ Sanering
+ Onderzoek
+ Innovatie
+ Innovatie, Kennisontw. en Verspreiding
+ Regeling garantstelling visserij
+ Binnenvisserij
+ Verduurzaming Noordzeevisserij
+ Interne begrotingsreserve
21.15 Bevorderen van duurzame ketens
+ Bilaterale economische samenwerking
+ Agrologistiek
+ ICT Beleidsprogramma’s
+ Energie en Overig
+ Biobased Economy

5 845

2 268

1 439

Realisatie

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

17 084
5 603

3 005
3 322

14 079
2 281

47 862
15 461
2 523
7 828
1 759
3 201

18 115
4 123
9 617
2 514
1 861

10 747
4 981
1 381
2 785
1 600

12 992
4 982
29
3 027
2 237
2 207
99
411

14 858
6 886
450
2 935
3 587
1 000

– 1 866
– 1 904
– 421
92
– 1 350
1 207
99
411

30 763

23 836

72 547

42 885

9 932

8 587

18 097

9 958
1 285
3 025
1 684
342
4 537

6 050
1 172
1 711
1 634
171
4 511

3 139
1 825
3 648
2 227
5 796
5 526
286

19 291
2 011
2 755
4 186
5 667
3 639
1 686
481
1 625
1 280
264

87 695
5 000
57 695
2 095

– 1 000

– 44 810
– 5 000
– 38 404
– 84
2 755
– 39
– 4 266
65
248
481
20
– 1 720
264
1 000

9 517
165

17 593
3 400

– 8 076
– 3 235

861
3 524

5 177
4 700
400

– 4 316
– 1 176
– 400

4 967

2 916
1 000

2 051
– 1 000

150

4 225
9 933
3 704
1 438
1 605
3 000

32003
124 565

5 824

19 059
3 135
1 400

57 149

19 326

1 475

517
758

100 971

481
3 868

464
6 391
29 693
5 487
1 905
736
854
1 572
420

7 527
2 797
764
1 980
1 986

8 879
2 698
486
3 627
2 068

Apparaatsuitgaven
21.21 Apparaat
21.22 Baten-lastendiensten

193 704
19 440
174 264

204 602
21 335
183 267

206 295
22 158
184 137

194 549
22 597
171 952

173 519
18 798
154 721

21 030
3 799
17 231

Ontvangsten

51 619

23 077

93 479

27 866

13 104

14 762

0
0
0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

69

Beleidsverslag

Toelichting op de verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie wordt voor het grootste gedeelte
verklaard door:
+ de in 2009 afgegeven garantstellingen landbouw en werkkapitaal.
+ de extra middelen die voor het Aanvullend Beleids Akkoord (ABA)
beschikbaar zijn gekomen, zijn voor het grootste deel verplicht:
– € 3,4 mln. voor de Investeringsregeling Integraal Duurzame Stallen;
– € 15 mln. voor de Investeringsregeling gecombineerde luchtwassystemen;
– € 2,5 mln. voor het Small Business Innovation Research
Programma (SBIR-tender voor integraal duurzame stallen);
– € 3,5 mln. voor Intensivering SBIR voor biobased economy en
agrologistiek;
– € 1,5 mln. voor het opzetten van een internationaal onderzoekscentrum algen in Wageningen.
+ budget dat door andere ministeries is overgeheveld (€ 0,9 mln.) t.b.v.
het College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en
Biociden (Ctgb), Monitoring Stroomgebieden (€ 0,4 mln.) en de Investeringsregeling gecombineerde luchtwasssystemen (€ 2,3 mln.) is
verplicht;
+ de subsidies voor de sneeuwdrukschaderegeling d.m.v. een onttrekking van € 2,3 mln. uit de interne begrotingsreserve Landbouw zijn
bekostigd;
+ Dienst Regelingen heeft ten onrechte de restverplichtingen luchtwassers van de openstelling 2007 in 2008 administratief afgeboekt. Er zijn
€ 7,3 mln. aan verplichtingen opgeboekt om dit te corrigeren.
Toelichting op de programma-uitgaven
Realisatie van ABA-middelen
In 2009 is op basis van het Aanvullend Beleids Akkoord (ABA) € 10 mln.
aan het budget Dierenwelzijn toegevoegd. Dit budget is vooral ingezet
voor de Investeringsregeling Duurzame Stallen en de SBIR-tender Duurzame Stallen. Aangezien de hiermee gemoeide uitgaven vooral in 2010
zullen plaatsvinden, is de gehele €10 mln. doorgeschoven naar 2010. Ook
zijn voor een bedrag van € 10 mln. middelen uit het aanvullend beleidsakkoord zijn toegevoegd aan het budget voor de investeringsregeling luchtwassers in 2009. Ook hier is het gehele budget doorgeschoven naar 2010
e.v., omdat betalingen op deze investeringsregeling pas ná 2009 zullen
plaatsvinden.
Het restant van de voor 2009 beschikbare ABA-middelen (€ 10 mln.) is
ingezet voor de intensivering van de SBIR Agrologistiek en Biobased
Economy (€ 3,5 mln.), het investeringsplan voor het Algencentrum van
Wageningen UR (€ 1,5 mln.) en het opruimen van verspreid liggende
glastuinbouwpercelen. Van het budget voor SBIR Agrologistiek/Biobased
Economy (€ 3,5 mln.), wat uitgevoerd wordt door Agentschap NL, is in
2009 € 0,9 mln. besteed. Het restant van dit budget wordt doorgeschoven
naar 2010. De uitgaven voor het Algencentrum vinden in hun geheel pas
in 2010 plaats, dus ook dit budget is doorgeschoven naar 2010.
21.11 Verbeteren van ondernemerschap en ondernemersklimaat
Jonge agrariërs
De lagere realisatie bij de Investeringsregeling Jonge Agrariërs is veroorzaakt doordat de mogelijkheden tot het doen van investeringen bij jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

70

Beleidsverslag

agrariërs is afgenomen, waardoor minder verzoeken tot vaststelling van
de subsidie binnen gekomen zijn dan gepland.
Ondernemerschap
In 2009 is de borgstellingsfaciliteit opgehoogd met € 9,5 mln. ten behoeve
van verhoging garantstelling per bedrijf (van € 1,2 naar € 2,4 mln.) en
€ 2,8 mln. ten behoeve van de garantstelling in verband met liquiditeitsproblemen in de glastuinbouw. Daarnaast is er € 2,3 mln. meer uitgegeven ter dekking van de kosten van de sneeuwdrukschaderegeling.
Bilateraal Economische Samenwerking
Het budget voor het programma Bilaterale Economische Samenwerking
(BES) is verhoogd als gevolg van de internationale beurs Grüne Woche
2009 welke in het kader stond van Nederland Partnerland en verhoogd
met nog te verrichten betalingen 2008 die in 2009 gerealiseerd zijn.
21.12 Bevorderen van maatschappelijk geaccepteerde productievoorwaarden en dierenwelzijn
Verbetering dierenwelzijn
De lagere realisatie op dit onderdeel is voornamelijk het gevolg van een
overheveling (€1,8 mln.), in het kader van het werkprogramma Nota
Dierenwelzijn, naar artikel 26.
Gewasbeschermingsbeleid
Het budget voor gewasbeschermingsbeleid is enerzijds opgehoogd met
de bijdragen van andere departementen (€ 0,9 mln.) ten behoeve van de
werkzaamheden van het College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden (Ctgb), anderzijds verlaagd voor een overheveling van middelen (€ 2,3 mln.) naar art. 26 van de LNV-begroting voor
onderzoeken door DLO-instituten, waarvan met name Telen met
Toekomst.
21.13 Bevorderen van duurzame productiemethoden en bedrijfssystemen w.o. biologische landbouw
Impulsprogramma Verduurzaming Agroketens
De middelen die beschikbaar zijn gesteld voor het Impulsprogramma
Verduurzaming Agroketens zijn ingezet voor andere onderdelen van art.21
(verliesdeclaraties borgstellingsfaciliteit € 0,3 mln., mestpilots € 1,0 mln.,
onderzoeksprojecten veehouderij € 2,05 mln., investeringsregeling duurzame stallen € 0,15 mln., projecten voor het innovatieprogramma
Champ2Champ € 0,5 mln.) en zijn op deze onderdelen verantwoord. Dit
heeft geleid tot het overhevelen van middelen naar andere OD’s. De resterende € 1 mln. is doorgeschoven naar 2010.
Biobased Economy
Medio 2009 zijn middelen uit de Innovatieagenda Energie (biobased
economy) toegevoegd aan de LNV-begroting. Deze zijn ingezet voor het
programma Groene Grondstoffen.
Glastuinbouw/energie
De realisatie 2009 is ongeveer € 38 mln. lager dan begroot door de
volgende oorzaken:
+ Vertraging in uitvoering van de aangegane verplichtingen op de energieregelingen;
+ Een standaard uitval van 30% tijdens de subsidietoekenning;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

71

Beleidsverslag

+ Een tijdelijke vertraging in de uitfinanciering door de economische
situatie;
+ Aangezien in de loop van 2009 al snel duidelijk werd dat veel subsidies
aan de glastuinbouw als gevolg van de economische crisis vertraagd
tot betaling zouden komen, is een bedrag van € 15 mln. naar 2011 e.v.
geschoven.
Intensieve veehouderij
Het budget voor intensieve veehouderij is in 2009 opgehoogd met de
middelen voor het aanvullend beleidsakkoord en een bijdrage van VROM
aan de investeringsregeling gecombineerde luchtwassystemen. Anderzijds is het budget verlaagd doordat het grootste gedeelte van de aanvullend beleidsakkkoordgelden. De lage realisatie vooral veroorzaakt doordat
de voor de regeling fijnstofmaatregelen beschikbare FES-middelen 2009
(€ 4 mln.) doorgeschoven zijn naar 2010, omdat de eerste openstelling
van deze regeling pas in 2010 tot uitbetaling zal leiden.
Multifunctionele landbouw
De lagere uitgavenrealisatie hangt voor het grootste deel samen met een
overheveling van ruim € 1,3 mln. naar artikel 26 voor opdrachten aan DLO
(ontwikkelpilots, programma’s, inzet kennismakelaars) en Syntens (economische versterking van ondernemingen in de multifunctionele landbouw,)
ten behoeve van de Taskforce Multifunctionele Landbouw.
21.14 Bevorderen van duurzame vangst en kweek van vis en
schelpdieren
EVF-as 1: Duurzame visserijmethoden
Op dit onderdeel zijn minder verplichtingen aangegaan. De geplande
regeling binnen het Europees Visserij Fonds (EVF) voor investering aan
boord van vissersschepen is opengesteld in 2009, maar er hebben nauwelijks betalingen op plaatsgevonden omdat er vanwege de economische
crisis sprake was van een afname van de investeringsbereidheid binnen
de sector.
EVF-as 2: Aquacultuur, binnenvisserij, verwerking en afzet
Bij As 2 zijn projecten opgenomen die meerjarige investeringen omvatten
(regeling investering aquacultuur € 4 mln. en regeling investering Mosselzaadinvanginstallaties € 1,7 mln.). De verplichtingen voor beide regelingen zijn volledig aangegaan. Bij de regeling aquacultuur zijn een aantal
aanvragers door diverse redenen nog niet gestart met hun project. Bij de
regeling Mosselzaadinvanginstallaties is de voornaamste oorzaak voor de
lagere realisatie dat de vereiste vergunningen nog niet zijn verstrekt om
met het project te kunnen starten. De uitbetalingen van het kasbudget
vinden daarom in latere jaren plaats.
EVF-as 3:Innovatieve proefprojecten
As 3 betreft meerjarige innovatieprojecten waarvoor veel belangstelling is
vanuit de sector. De verplichtingen zijn volledig aangegaan en de uitfinanciering vindt voor een groot deel in latere jaren plaats.
Regeling garantstelling visserij
Voor de regeling garantstelling Visserij zijn geen aanvragen binnengekomen, omdat er meer belangstelling is voor de EVF-subsidieregelingen
dan voor deze garantstellingsregeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

72

Beleidsverslag

Toelichting op de apparaatsuitgaven
21.21 Apparaat
De hogere realisatie van het apparaatsbudget wordt voor het grootste
gedeelte veroorzaakt door:
+ Uitgaven die in 2008 zijn gedaan ten laste van 2009 zijn gebracht;
+ Toevoeging van de loonbijstelling;
+ Toevoeging van de eerste tranche van de Bekker-gelden voor
ICT-projecten;
+ De bijdrage ten behoeve van de Rederij waren hoger dan begroot
(€ 1,2 mln.), door o.a. hogere personeelslagen en kosten voor onderhoud.
21.22 Baten-lastendiensten
De hogere bijdrage aan de baten-lastendiensten wordt voornamelijk
verklaard door:
+ De bijdrage aan de Algemene Inspectie Dienst (AID) is hoger door
toekenning van de loonbijstelling 2009 (€ 1,2 mln.)
+ De bijdrage aan de Dienst Regelingen (DR) is circa € 6,1 mln. hoger
dan begroot door:
– de volume-uitbreiding van het opdrachtenpakket;
– de aanpassing van het perceelregistratiesysteem;
– de vervroegde uitbetaling van de Bedrijfstoeslagregeling;
– de toegevoegde loonbijstelling.
+ De hogere bijdrage aan de Voedsel en Warenautoriteit (VWA) wordt
veroorzaakt doordat er voor het beheer van CLIENT (Controle Landbouwgoederen Import en Export naar een Nieuwe Toekomst) de
bijdrage van de VWA met € 2,5 mln. opgehoogd. Daarnaast wordt de
hogere bijdrage veroorzaakt door de toekenning van de 1e tranche van
de zgn. Bekker-gelden ten behoeve van ICT-investeringen (€ 2,6 mln.)
en de loonbijstelling 2009.
+ De bijdrage aan de Plantenziektekundige Dienst (PD) is met € 4 mln.
verhoogd om
– de achterstand in validatie (laboratoria van keuringsdiensten) weg
te werken;
– de kosten van de invoering BIN/BSN te dekken;
– de tijdelijke uitbreiding van de capaciteit van de afdeling uitvoering
als gevolg van afronding van Plantkeur (officiële overdracht van de
fytosanitaire inspecties en de kwaliteitscontrole groenten en fruit
naar de keuringsdiensten) te financieren;
– de loonbijstelling toe te voegen.
Toelichting op de ontvangsten
Bedragen x € 1 000

EU-bijdrage overige sectoren
Ontvangsten visserij (o.a. FIOV)
FES-ontvangsten
Overige ontvangsten
Totaal ontvangsten

Realisatie
2009

Begroting
2009

507
4 920
3 786
18 653
27 866

241
4 993
6 335
1 535
13 104

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

73

Beleidsverslag

FES-ontvangsten
De lagere realisatie wordt veroorzaakt doordat:
+ er € 0,5 mln. minder uitgaven zijn gedaan ten laste van de
FES-instrumenten Plantkundig onderzoek en Luchtkwaliteitsonderzoek
dan gepland;
+ de € 4,0 mln. ontvangsten die samenhangen met de regeling fijnstofmaatregelen niet gerealiseerd zijn omdat de regeling eind 2009 is
opengesteld en pas op zijn vroegst in 2010 tot betalingen zal leiden;
+ er ontvangsten zijn gerealiseerd (€ 2,0 mln.) op de nieuwe
FES-instrumenten Innovatieagenda Energie en Ketenefficiency,
waarvan het budget (en dus ook de ontvangstentaakstelling) nog niet
in de ontwerpbegroting 2009 waren opgenomen.
Overige ontvangsten
Het hogere bedrag aan overige ontvangsten is vooral het gevolg van het
feit dat bedragen zijn onttrokken aan de interne begrotingsreserves Landbouw (€ 9,3 mln.) en Visserij (€ 4,7 mln.). Daarnaast zijn er ontvangsten in
verband met door agrariërs aan banken betaalde provisies in het kader
van de regeling garantstelling landbouw (€ 0,9 mln.) en heeft LNV reeds
eerder verstrekte subsidievoorschotten terugontvangen (€ 0,8 mln.). Ook
de bijdragen van de provincies aan het POP-Betaalorgaan (€ 1,7 mln.)
lopen via de ontvangsten op dit artikel.
Toelichting interne begrotingsreserves
Ten algemene geldt voor de drie interne begrotingsreserves:
Het Ministerie van Financiën heeft vooruitlopend op de opheffing van de
drie stichtingen (O&S Landbouw, O&S Visserij en Borgstellingsfonds) de
bankrekeningen van de stichtingen gekoppeld aan de schatkistrekeningen
van LNV die worden aangehouden voor de drie interne begrotingsreserves. Dit betekent dat mutaties op de betreffende bankrekeningen van
de drie stichtingen ook leiden tot een mutatie bij de Schatkistrekeningen
van de drie begrotingsreserves van LNV. In onderstaande tabellen is dat
tot uitdrukking gebracht onder de post overige mutaties. Voor deze post
zijn de drie stichtingen nog steeds verantwoordelijk. De stichtingen zullen
deze mutaties opnemen in hun jaarrekeningen. De mutaties bestaan voornamelijk uit (rente) ontvangsten, ontvangen provisies en betaalde verliesdeclaraties. In 2010 zal de opheffing van de stichtingen plaatsvinden.
Bedragen in €
Interne
begrotingsreserve Landbouw
Stand 1/1/2009
– onttrekking sneeuwdrukschade (ontvangst voor LNV)
– onttrekking LNV-concern (ontvangst voor LNV)
+ overige mutaties
Stand 31/12/2009

27 610 918
– 2 305 785
– 7 000 000
200 244
18 505 377

De onttrekking uit de interne begrotingsreserve landbouw is ingezet ter
financiering van de Regeling sneeuwdrukschade. Als onderdeel van de
Regeling LNV-subsidies is in 2009 een tegemoetkoming in de schade
verstrekt aan de boomkwekerijsector als gevolg van sneeuwdruk in 2005.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

74

Beleidsverslag

Daarnaast is er € 7 mln. onttrokken om invulling te geven aan een deel
van de uitvoeringsproblematiek van LNV.
Bedragen in €
Interne
begrotingsreserve Visserij
Stand 1/1/2009
– onttrekking overdracht personeel Rijksrederij (ontvangst voor LNV)
– onttrekking LNV-concern (ontvangst voor LNV)
– onttrekking uitvoeringskosten DR (ontvangst voor LNV)
+ overige mutaties
Stand 31/12/2009

30 817 120
– 1 475 000
– 3 000 000
– 200 000
223 889
26 366 009

De onttrekking uit de interne begrotingsreserve visserij is bedoeld ter
financiering van de overdracht van personeel naar de Rijksrederij. Het
personeel van de LNV-Rederij (voormalig onderdeel Directie Visserij) is
per 1 juli 2009 overgegaan naar de Rijksrederij. De Rijksrederij is onderdeel van Rijkswaterstaat. Als gevolg van het standaardiseren van de
arbeidsvoorwaarden bij de vorming van de Rijksrederij heeft LNV met
RWS afgesproken dat de kosten van extra arbeidsvoorwaarden van de
voormalige LNV’ers eenmalig door LNV worden afgekocht. Daarnaast is
er € 3 mln. onttrokken om invulling te geven aan een deel van de uitvoeringsproblematiek van LNV.
Bedragen in €
Interne
begrotingsreserve Borgstellingsfonds
Stand 1/1/2009
+ storting BF (uitgave voor LNV)
– onttrekking uitvoeringskosten DR (ontvangst voor LNV)
– overige mutaties
Stand 31/12/2009

46 105 806
14 300 000
– 500 000
– 908 224
58 997 582

De storting in het borgstellingsfonds is gedaan om de innovatieve en
duurzame landen tuinbouwsector te stimuleren. LNV heeft per 1 juli 2009
«de garantstelling plus» voor duurzame investeringen verhoogd. Daarnaast is er een garantieregeling voor agrarische bedrijven opengesteld.
Agrarische bedrijven met continuïteitsperspectief kunnen in aanmerking
komen voor deze garantstelling. De overheid stelt zich voor de helft garant
voor de financiering van werkkapitaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

75

Beleidsverslag

2. Slotwetmutaties
Uitgaven x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

347 622
18 387
366 009

297 274
– 10 350
286 924

33 596
– 5 730
27 866

Toelichting
De hogere verplichtingenrealisatie wordt grotendeels veroorzaakt door
een technische verplichtingenbijstelling. Het beschikbare verplichtingenbudget bij Najaarsnota was niet conform het subsidieplafond van de
investeringsregeling duurzame stallen. Verwachting was namelijk dat het
plafond niet volledig zou worden benut, hetgeen wel gebeurd is. Daarnaast is zijn er garantstellingen landbouw en werkkapitaal afgegeven.
De lagere uitgavenrealisatie houdt voornamelijk verband met:
+ minder vaststellingen op de openstelling 2007 en 2008 van de energieregelingen IRE en MEI, doordat een deel van de aanvragers hun milieuvergunning en/of financiering niet op tijd rondkregen;
+ vertraging op enige pilot-projecten herstructurering melkveehouderij;
+ het geen doorgang hebben gevonden van enkele grote geplande
uitgaven bij de energietransitieprojecten (o.a. de prijsvraag voor het
project «Kas als Energiebron»), doordat bij een aantal projecten de
onderzoeksresultaten pas in 2010 worden opgeleverd in plaats van
2009 (hetgeen leidt tot latere afwikkeling van betalingen) en een aantal
in 2009 verwachte facturen van grote opdrachtnemers (als
SenterNovem) pas in 2010 worden ingediend.
De lagere ontvangstenrealisatie houdt voornamelijk verband met het feit
dat de ontvangsten voor de huur van mosselpercelen niet zijn gerealiseerd. Dit is veroorzaakt door het op een laat moment in 2009 sluiten van
het mosselconvenant. Hierdoor zijn de facturen te laat verzonden om de
ontvangsten nog in 2009 te realiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

76

Beleidsverslag

Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Onderzoek onderwerp

Nummer
AD of OD

Start

Afgerond

Beleidsdoorlichting

Duurzaam ondernemen

21

2009

2010

–

Effectenonderzoek ex
post

Emissiearm bemesten
geëvalueerd

21.12

2008

2009

Effect evaluatie Innovatieregeling Intensieve Veehouderij
Evaluatie Visserij Innovatieplatform
Evaluatie Bilaterale Economische Samenwerking (BES)
Evaluatie dierentuinbesluit

21.13

2009

2009

Rapport Planbureau voor de
Leefomgeving, 8 april 2009,
www.pbl.nl
TK 28 973 nr. 36 (1 juli 2009)

21.14

2009

2009

21.12

2008

2009

21.12

2009

2009

Ex-ante evaluatie Landbouw
en Kaderrichtlijn Water II
Verkenning Schoon en
Zuinig
Tussentijdse evaluatie
schelpdiervisserijbeleid

21.12

2009

2010

21.13

2009

2009

21.14

2009

2010

Overig evaluatieonderzoek

Vindplaats

TK 29 675 nr. 83 (28
september 2009)
Eindrapport EIM, 2009,
LNV/AKV
TK 31 700 XIV nr. 139 (1 april
2009)

TK31 209 nr.77 (29 april 2009)

Toelichting
+ In 2009 is de beleidsdoorlichting van artikel 21 gestart. Deze wordt in
2010 afgerond en zal met het voorliggend Jaarverslag LNV 2009 aan
de Kamer worden aangeboden.
+ Effect evaluatie Innovatieregeling Intensieve Veehouderij: Eindrapport
bureau Bartels.
+ Evaluatie Visserij Innovatieplatform: Eindrapport Witteveen en Bos.
+ Evaluatie Dierentuinbesluit: Rapport Research voor Beleid.
+ De verkenning Schoon en Zuinig, stand van zaken 2009 is door de
minister van VROM aan de Tweede Kamer gestuurd, mede namens
LNV, V&W, EZ, WWI en Financiën. De verkenning is opgesteld door het
planbureau voor de leefomgeving (www.pbl.nl).
+ De afronding van de ex-ante evaluatie Landbouw en Kaderrichtlijn
Water II en de tussentijdse evaluatie schelpdiervisserijbeleid is
vertraagd en zal in 2010 plaatsvinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

77

Beleidsverslag

22 Agrarische ruimte
Agrarische ruimte

13%

33%

54%

Ruimte voor grondgebonden landbouw
Ruimte voor niet grondgebonden landbouw
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
LNV streeft naar een toekomstgerichte, concurrerende landbouw als
economische drager in het landelijk gebied. Een vitale land- en tuinbouw
is als producent van kwalitatief goede en veilige producten en als
beheerder van het landelijk gebied van belangrijke economische betekenis
voor Nederland. De bedrijven hebben een economisch duurzaam perspectief nodig om deze rol ook in de toekomst te kunnen blijven vervullen. Het
Rijk wil daarom de positie van de primaire landbouw versterken door
optimale condities te scheppen en ontwikkelingsmogelijkheden te bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

78

Beleidsverslag

1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
22 Agrarische ruimte

Realisatie

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
22.11 Ruimte voor grondgebonden landbouw
waarvan ILG:
+ Grondgebonden landbouw
+ Duurzaam ondernemen
waarvan niet ILG:
+ Landinrichtingsprojecten Landbouw
+ Grondgebonden Landbouw
+ Kavelruil
22.12 Ruimte voor niet grondgebonden Landbouw
waarvan ILG:
+ Stidug-projecten
+ Greenports
+ Verspreid liggend glas
waarvan niet ILG:
+ Infrastructuurregeling Glastuinbouw

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

128 838
81 465
72 970
71 507

189 117
42 530
31 771
25 086

83 032
56 950
45 628
24 710

78 037
83 920
72 776
27 493

29 195
70 336
59 400
22 816

48 842
13 584
13 376
4 677

16 128

17 539

22 504

21 521
983

983
– 983

8 958

7 171

4 989
312

4 989
– 312
8 699

69 731
1 776
1 463

6 685

20 918

45 283

36 584

4 467

8 667
11 888

7 704
30 592
5 000

7 704
25 600

4 992
5 000

1 463

2 218

363

1 987

3 280

– 1 293

Apparaatsuitgaven
22.21 Apparaat
22.22 Baten-lastendiensten

8 495
188
8 307

10 759
182
10 577

11 322
139
11 183

11 144

10 936

208

11 144

10 936

208

Ontvangsten

70 254

51 142

65 841

70 073

68 782

1 291

Toelichting op de verplichtingen
22.12 Ruimte voor niet grondgebonden landbouw
De hogere verplichtingenrealisatie houdt naast de hogere kasuitgaven
verband met het volgende:
Ter uitvoering van de Nota Ruimte investeert het Kabinet in projecten en
gebieden die cruciaal zijn voor de nationale en ruimtelijke hoofdstructuur
(Kmst. TK 29 435, nr. 192).
In 2009 zijn in het kader hiervan verplichtingen aangegaan voor het
project «Mooi en vitaal Delfland». ad € 34,9 mln. Het meerjarige kasbeslag
wordt conform Kabinetsbesluit bij Voorjaarsnota 2010 verwerkt. Deze
uitgaven maken deel uit van het Investeringsbudget Landelijk Gebied.
Toelichting op de programma-uitgaven
22.11 Ruimte voor grondgebonden landbouw
Landinrichtingsprojecten Landbouw
In kader van versneld afwikkeling van oude lopende landinrichtingsprojecten doen zich op jaarbasis fluctuaties voor in de uitgaven/ontvangsten
van deze projecten. Tegenover deze uitgaven staan ook hogere ontvangsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

79

Beleidsverslag

22.12 Ruimte voor niet grondgebonden landbouw
Greenports
Het budget voor de Greenports is in 2009 opgehoogd met € 9 mln. op
basis van de motie-Van Geel. Bij Najaarsnota heeft vervolgens een
kasschuif van € 4 mln. naar 2010 plaatsgevonden op basis van een
inschatting van het benodigde kasritme van de uitgaven voor de greenport Klavertje 4.
Verspreid liggend glas
Vanuit het Aanvullend Beleids Akkoord (ABA) is € 5 mln. extra budget
t.b.v. uitgaven voor het opruimen van verspreid liggend glas in MiddenDelfland aan de LNV-begroting toegevoegd. Het budget is via het ILG aan
provincies toegekend.
Infrastructuurregeling Glastuinbouw
De lagere realisatie van € 1,3 mln heeft voornamelijk te maken met uitstel
van investeringen ten gevolge van de economische situatie.
Toelichting op de ontvangsten
Bedragen x € 1 000

Landinrichtingsrente
Bijdrage van Derden
Landelijke vereveningspot inrichting
O&S-fonds IRG
FES-ontvangsten Greenports
Totaal ontvangsten

Realisatie
2009

Begroting
2009

42 317
1 021
5 142
0
21 593
70 073

42 161
1 021
0
0
25 600
68 782

FES-ontvangsten Greenports
Bij Najaarsnota heeft een kasschuif van € 4 mln. naar 2010 plaatsgevonden op basis van een inschatting van het benodigde kasritme van de
Greenports-uitgaven. De ontvangstentaakstelling is hierop aangepast.
Landelijke vereveningspot inrichting
Zie uitgaven-Landinrichtingsprojecten Landbouw
2. Slotwetmutaties
Uitgaven x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

25 025
53 012
78 037

79 666
4 254
83 920

63 588
6 485
70 073

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

80

Beleidsverslag

Toelichting
De hogere verplichtingenrealisatie wordt veroorzaakt door het aangaan
van verplichtingen voor het project «Mooi en vitaal Delfland». Hiervoor
was geen verplichtingenbudget beschikbaar. Het meerjarige kasbeslag
wordt conform Kabinetsbesluit bij Voorjaarsnota 2010 verwerkt. Deze
uitgaven zullen deel uitmaken van het Investeringsbudget Landelijk
Gebied. Daarnaast is er bij Voorjaarsnota 2009 is zowel het verplichtingenals het uitgavenbudget voor 2009 t/m 2011 verhoogd met resp. € 9 mln,
€ 11 mln. en € 7 mln. in het kader van de motie van Geel voor zgn. Greenportsprojecten. Aangezien de uitgaven voor Greenports deel uit maken
van het ILG dienden de verplichtingen die voor 2010 en 2011 geraamd
waren conform ILG-systematiek in 2009 te worden vastgelegd.
De hogere uitgaven- en ontvangstenrealisatie worden verklaard doordat
er in kader van versneld afwikkeling van oude lopende landinrichtingsprojecten doen zich op jaarbasis fluctuaties voor in de uitgaven/ontvangsten
van deze projecten. Tegenover deze uitgaven staan ook hogere ontvangsten.
3. Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
In 2009 zijn geen beleidsdoorlichtingen of effectonderzoeken ex post
gestart of afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

81

Beleidsverslag

23 Natuur
Natuur

10%

20%

23%
15%

32%

Verwerven EHS
Inrichten EHS
Beheren EHS
Beheer natuur buiten EHS en beschermen van de internationale biodiversiteit
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
LNV streeft naar behoud en verbetering van de biodiversiteit in Nederland, zodat de natuur kan bijdragen aan een leefbare samenleving. De
natuur brengt in deze samenleving mensen en functies bij elkaar als het
gaat om economisch vestigingsklimaat, luchtkwaliteit, gezondheid en
recreatie. Door de realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur worden de
voorwaarden gecreëerd om de biodiversiteit te versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

82

Beleidsverslag

1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
23 Natuur

Realisatie

Verplichtingen
waarvan garanties
Uitgaven
Programma-uitgaven
23.11 Verwerven Ecologische Hoofdstructuur
waarvan ILG:
+ Verwerven EHS
+ Verwerven en inrichten Westerschelde
waarvan niet ILG:
+ Verwerven droge EHS
+ Rente en aflossing
+ Grondwaardebepaling
+ Natte natuur
+ NURG en Maaswerken
23.12 Inrichten Ecologische Hoofdstructuur
waarvan ILG:
+ Inrichten EHS
+ Inrichten robuuste verbindingen
+ Milieukwaliteit EHS en VHR
waarvan niet ILG:
+ Inrichten EHS
+ Mainport Rotterdam
+ Natte natuur
+ NURG en Maaswerken
+ IJsselmeer en Rijkswateren
23.13 Beheren Ecologische Hoofdstructuur
waarvan ILG:
+ Programma Beheer
+ Natuur overig
waarvan niet ILG:
+ Beheer door SBB
+ Beheer door particuliere natuurbeschermingsorganisaties (SN)
+ Particulier natuurbeheer (SN-functiewijziging)
+ Agrarisch natuurbeheer (SAN)
+ Behoud en herstel historische buitenplaatsen.
+ Overig beheer
23.14 Beheer van de natuur buiten de EHS en
beschermen van de internationale biodiversiteit
waarvan ILG:
+ Bijdrage nationale parken
+ Soorten bescherming
+ Beheer van natuur buiten EHS
waarvan niet ILG:
+ Gegevens autoriteit natuur
+ Beheer door SBB
+ Bijdrage nationale parken
+ Faunafonds
+ Overige nationale bijdragen
+ Internationale subsidies en contributies
+ Natuurbeschermingswet
+ Soortenbescherming
+ Programma Biodiversiteit
Apparaatsuitgaven
23.21 Apparaat
23.22 Baten-lastendiensten
Ontvangsten

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

769 120
75 186
418 103
348 272
75 080

2 325 621
83 134
520 330
447 160
85 209

327 833
33 663
558 554
462 214
76 459

397 951
83 505
546 221
435 304
53 595

295 124
49 021
542 080
466 255
84 523

102 827
34 484
4 141
– 30 951
– 30 928

26 136
11 882

34 148
17 233

28 533
22 324

– 28 533

22 324

16 517
28 939

2 353
22 725

4 333
26 938

3 940
29 726

393
– 2 788

1 735
123 040

144 148

128 003

131 830

3 827

69 753
16 406
43 340

64 084
17 304
34 475

64 788
17 304
31 309

– 704
3 166

7 542
6 307
800

5 696
6 433
11

3 752
6 267
8 410

1 944
166
– 8 399

168 415

172 152

176 997

4 845

99 113

100 956
2 311

106 116
2 311

104 579
2 311

1 537

53 806

52 510

52 940

49 237

3 703

2 531
15 643

2 476
10 162

2 346
8 439

3 085
17 785

– 739
– 9 346

67 818

73 192

81 554

72 905

8 649

4 272
1 240
9 859

4 222
1 156
7 895

4 320
2 955
8 820

4 221
1 156
8 619

99
1 799
201

4 771
12 340
1 548
9 536
15 432
1 081
3 831
3 908

7 214
11 944
1 657
16 235
11 188
1 328
7 260
3 093

4 000
11 156
1 713
8 183
19 320
1 065
10 419
3 053

73 170
7 214
65 956
15 215

96 340
7 442
88 898
91 834

9 305
12 956
1 755
11 974
16 594
417
7 965
3 093
1 400
110 917
11 682
99 235
28 252

5 305
1 800
42
3 791
– 2 726
– 648
– 2 454
40
1 400
35 092
4 727
30 365
1 404

42 257
21 441
3 001
8 381
47 373

66 763
39 790
32 777
14 596

164 817

50 493
57 310
6 725
47 779
2 510

61 002

12 504
5 403
10 694
30 375
2 026

69 831
7 196
62 635
47 418

8 030
8 457
171 093

75 825
6 955
68 870
26 848

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

83

Beleidsverslag

Toelichting op de verplichtingen
Naast de hogere apparaatsuitgaven hangt de hogere verplichtingenrealisatie samen met het volgende:
Ten behoeve van de realisatie van de robuuste ecologische verbindingszone Oostvaarderswold in 2012 en 2013 zijn in 2009 voor € 28 miljoen
meer verplichtingen aangegaan.
Voorts zijn in 2009 verplichtingen aangegaan voor de uitvoering van de
leefgebiedenbenadering in het kader van het ILG voor 2010 t/m 2013 ad
€ 5 mln.
Tenslotte houdt het hogere bedrag aan garantieverplichtingen ad € 34,5
mln. verband met het feit dat de particuliere natuurbeschermingsorganisaties een hoger beroep hebben gedaan op garantieverplichtingen dan
was voorzien. Dit houdt verband met het oversluiten van bestaande
garantieleningen tegen een gunstig tarief.
Toelichting op de programma uitgaven
23.11 Verwerving
Verwerven EHS:
Bij Voorjaarsnota 2009 is in het kader van het aanvullend beleidsakkoord
de kasschuif uitgevoerd voor het Investeringsbudget Landelijk Gebied
(ILG) op de onderdelen Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en Recreatie om
de Stad (RODS). De totale begroting van het ILG is zowel in 2009 als 2010
met € 100 mln. per jaar verlaagd en in 2011 met € 200 mln. verhoogd.
Van de € 100 mln. verlaging in 2009 is 1/3 verwerkt op Verwerven EHS en
2/3 op Recreatie Om De Stad (RODS) artikel 24.13.
23.12 Inrichting
Milieukwaliteit EHS en VHR
Vanuit de begroting van VROM zijn voor de milieukwaliteit EHS de Koopmansgelden ad € 3,1 mln. die bestemd zijn voor extensivering van de
melkveehouderij in relatie tot de verdrogingsbestrijding, toegevoegd aan
het ILG budget.
Natte natuur
In het kader van de samenwerkingsafspraak Veiligheid en Natte natuur is
er in 2009 € 8 mln. overgeheveld naar de begroting van V&W ten behoeve
van projecten in het IJsselmeergebied nl. kaderrichtlijnwaterprojecten
Westfriese kust, Veluwe randmeer, Markermeer en IJmeer.
23.13 Beheer EHS
Niet ILG/Beheer door SBB
De gerealiseerde bijdrage aan Staatsbosbeheer is hoger uitgevallen dan in
de begroting 2009 is opgenomen. De hogere uitgaven houden verband
met de uitgekeerde looncompensatie en de definitieve opdrachtverlening
2009.
Behoud en herstel historische buitenplaatsen
De regeling Behoud en Herstel van Historische Buitenplaatsen is met
ingang van 2009 herzien. De regeling wordt stapsgewijs afgebouwd. Hierdoor zijn de uitgaven lager uitgevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

84

Beleidsverslag

In het kader van het Besluit Rijkssubsidiëring Instandhouding Monumenten zullen de uitgaven vanaf 2011 bij het Ministerie van OCW worden
verantwoord.
Niet ILG/Overig beheer
In 2009 is een amendement op de begroting verwerkt voor de financiering
van de weidevogels (amendement 31 700 XIV, nr. 116 Jacobi en Atsma).
De uitfinanciering zal echter ook voor een deel in 2010 plaatsvinden waardoor de realisatie lager is uitgevallen.
Tevens is een amendement op de begroting verwerkt ten behoeve van het
onderhoud en beheer van rietland in de Wieden en Weerribben door
rietsnijders waarvan de uitfinanciering eveneens over meerdere jaren zal
plaatsvinden (amendement 31 700 XIV, nr. 55 Cramer).
23.14 Beheer van de natuur buiten EHS en beschermen van de
internationale biodiversiteit
ILG Soortenbescherming
Voor de uitvoering van de leefgebiedenbenadering is een aanvullend
bedrag van € 1,8 miljoen beschikbaar gesteld aan de provincies ten
behoeve van een actief soortenbeleid dat zich richt op de instandhouding
van bedreigde soorten die in onvoldoende mate gered kunnen worden
door de maatregelen in het gebiedsgericht natuurbeleid.
Gegevensautoriteit Natuur
Het oorspronkelijke budget voor 2009 van de Gegevensautoriteit Natuur is
in 2009 opgehoogd met het budget voor Monitoring (NEM), budget voor
verspreidingsonderzoek van Natura 2000 en opdachten van derden. De
uitfinanciering van de aangegane ontwikkelopdrachten in 2007 en 2008
hebben ook tot een hogere realisatie van de uitgaven geleid.
Faunafonds
Op het onderdeel faunafonds is € 3,8 mln. meer uitgegeven als gevolg
van een groter aantal schade-uitkeringen. De onderliggende prestatiegegevens worden toegelicht in het jaarverslag van het Faunafonds.
Natuurbeschermingswet:
De lagere uitgavenrealisatie houdt verband met het feit dat in het budget
een voorziening is opgenomen voor uitvoeringkosten van Dienst Regelingen, de Gegevensautoriteit en de Dienst Landelijk gebied.
Programma Biodiversiteit
Ten behoeve van het interdepartementale programma Biodiversiteit zijn in
2009 € 1,4 mln. uitgaven gedaan. Hiervan zijn voor € 0,8 mln. bijdragen
ontvangen van het ministerie van VROM en het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit programma is gericht op een duurzaam gebruik van
biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen
U23.21 Apparaat:
De hogere apparaatskosten worden naast de loonbijstelling 2009 veroorzaakt doordat de apparaatskosten van de directie Platteland per
1 augustus 2009, die voorheen begroot en verantwoord werden op
OD24.21, zijn overgeheveld naar OD23.21.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

85

Beleidsverslag

U23.22 Baten en Lastendiensten:
Dienst Regelingen
De bijdrage aan Dienst Regelingen is circa € 25 mln. hoger dan oorspronkelijk begroot. De hogere bijdrage houdt grotendeels verband met hogere
uitvoering- en controlekosten voor Programma Beheer, voorbereidingskosten voor de nieuwe regeling SNL (Subsidieregeling Natuur en Landschap) en de loon/prijscompensatie voor 2009. Daarnaast zijn er extra
werkzaamheden uitgevoerd omdat de EU het overgangsrecht voor
aanvragen voor de ganzenregeling van 2007 naar 2008 niet heeft goedgekeurd.
Dienst Landelijk Gebied
De hogere bijdrage aan de Dienst Landelijke Gebied houdt voornamelijk
verband met extra werkzaamheden bij het opstellen van beheersplannen
in het kader van Natura 2000 en de toegekende looncompensatie voor
2009.
Algemene Inspectie Dienst
Als gevolg van een audit van de Europese Commissie op het perceelsregistratiesysteem Bedrijfstoeslag Rechten (BTR) heeft de AID in 2009 voor
zowel de BTR als Programma Beheer meer metingen moeten verrichten
dan begroot. De Europese Commissie constateerde dat de BTR niet aan
nauwkeurigheidseisen van de EC voldeed: het systeem van «zichtcontroles» werd afgewezen.
Ontvangsten:
Bedragen x € 1 000
Realisatie
2009

Begroting
2009

635
986
25 440
1 191
28 252

2 096
1 031
23 159
562
26 848

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

376 784
21 167
397 951

561 806
– 15 585
546 221

30 014
– 1 762
28 252

EU-bijdragen
Opbrengst jachtakten
Bijdragen van derden
Overige
Totaal

2. Slotwetmutaties
Bedragen x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

86

Beleidsverslag

Toelichting
Verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie houdt verband met aangegane garantieverplichtingen. Deze houden verband met het feit dat de particuliere
natuurbeschermingsorganisaties een hoger beroep hebben gedaan op
garantieverplichtingen dan was voorzien. Dit hangt samen met het oversluiten van bestaande garantieleningen tegen een gunstig tarief.
Uitgaven
De lagere uitgavenrealisatie wordt voornamelijk veroorzaakt doordat in
2009 op het «ganzenonderdeel» van de Subsidieregeling Agrarisch
Natuurbeheer (SAN) € 7,3 mln. is overgebleven. Dit houdt verband met
een herstelactie ganzenaanvragen 2007 en 2008. Deze aanvragen waren
nl. niet EU-conform. Omdat deze herstelactie langer duurt dan voorzien
(bij Najaarsnota) worden de vergoedingen pas in 2010 uitbetaald.
Voorts heeft LNV in het kader van de samenwerkingsafspraak Veiligheid
en Natuur middelen beschikbaar gesteld aan het Ministerie van Verkeer en
Waterstaat voor de uitvoering van diverse ICES-natte natuurprojecten.
3. Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Onderzoek

Onderwerp

Nummer
AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Beleidsdoorlichting

IBO Natuur

23

2008

2010

TK 31 588, nr. 3(8 maart 2010)

Effectenonderzoek
ex-post

Meerjarenprogramma
Ontsnippering

23.11

2007

2009

TK 29 652 nr. 3 (6 oktober
2009)

Overig evaluatieonderzoek

Evaluatie winterganzenopvang
Evaluatie van Staatsbosbeheer
Natuurbalans 2009

23.14

2007

2009

23.13/14

2008

2009

23

2008

2009

EHS Groot project 2008

23

2009

2009

TK 29 446 nr. 68 (1 oktober
2009)
TK 29 659 nr. 37 (10
september 2009)
Rapport Planbureau voor de
leefomgeving, 9 september
2009www.pbl.nl
TK 30 825 nr. 49 (18
september 2009)

Toelichting
+ Het IBO Natuur onderzoekt hoe de biodiversiteit zo doeltreffend en
efficiënt mogelijk zeker kan worden gesteld.
+ Meerjarenprogramma Ontsnippering: rapport Twijnstra Gudde
+ De Natuurbalans is een jaarlijkse rapportage van het Planbureau voor
de leefomgeving. De ontwikkeling van de kwaliteit van natuur en landschap wordt in het licht bezien van het gevoerde beleid.
+ EHS Groot project 2008: Dit is de tweede voortgangsrapportage in het
kader van groot project Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Deze
rapportage heeft betrekking op het jaar 2008. Hiermee wordt uitvoering gegeven aan het besluit van Tweede Kamer van 26 april 2007 om
de EHS aan te wijzen als groot project (TK 30 825, nr. 5).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

87

Beleidsverslag

24 Landschap en Recreatie
Landschap en Recreatie

17%

33%

4%

16%

30%

Nationale Landschappen
Groen en de stad

Recreatie

Landschap Algemeen
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
Het landschap heeft belangrijke waarden voor de samenleving. Nederlanders maken zich dan ook zorgen over de achteruitgang van het landschap.
De verschillende landschappen hebben een eigen identiteit en kwaliteit en
vertegenwoordigen belangrijke cultuurhistorische, architectonische,
ecologische, recreatieve en esthetische waarden. Een aantrekkelijk landschap biedt volop kansen voor welzijn en economie. Het Rijk wil het
Nederlands landschap in al zijn diversiteit voor de toekomst behouden en
ontwikkelen, met daarbij speciale aandacht voor de Nationale landschappen.
Het aanbod en de diversiteit van gebieden en plaatsen voor dagrecreatie
is niet toereikend om tegemoet te komen aan de maatschappelijke
behoefte en wens om te ontspannen. De toegankelijkheid van het landelijk
gebied voor recreatief gebruik is nog onvoldoende en staat bovendien
onder grote druk met name in de Randstedelijke gebieden. Daarom wil
het Rijk het landelijk gebied aantrekkelijk en toegankelijk maken voor
dagrecreatie. Het accent in het beleid ligt op het creëren van dagrecreatiemogelijkheden met name in en om steden, de Nationale Landschappen en
de verbetering van de recreatieve toegankelijkheid door middel van het
realiseren van landelijke routenetwerken voor wandelen, fietsen en varen.
Verder zal het aanleggen van wandelpaden over boerenland worden gestimuleerd. Daarnaast is ruimte voor recreatief ondernemerschap ter vergroting en versterking van het aanbod van recreatieve voorzieningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

88

Beleidsverslag

1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
24 landschap en Recreatie

Realisatie

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
24.11 Nationale Landschappen
waarvan ILG:
+ Nationale landschappen
waarvan niet ILG:
+ Toegankelijkheid nationale landschappen
+ Versterking, beheer en behoud landschapskwaliteiten
+ Cultuurhistorie/Belvedere
+ Monitoring, onderzoek en communicatie
+ Landinrichting
24.12 Landschap Algemeen
waarvan ILG:
+ Landschap generiek
+ Nieuwe Hollandse Waterlinie
waarvan niet ILG:
+ Agenda Landschap
+ Projectfinanciering
+ Inrichting, verbeteren ruimtelijke natuur
24.13 Groen en de Stad
waarvan ILG:
+ Leefbaarheid
+ Groen en de Stad (grootschalig groen)
waarvan niet ILG:
+ Verwerving Groen en de stad
+ Beheer Groen en de stad
+ Inrichting recreatie in en om de stad
+ Kaderwet LNV projectbijdrage
+ Groene partners
+ Netwerk veelzijdig platteland
24.14 Recreatie algemeen
waarvan ILG:
+ Groene hart impuls
+ Toegankelijkheid
+ Routenetwerken
waarvan niet ILG:
+ Routenetwerken
+ Groene hart impuls
+ Kennis en deskundigheid voor recreatie
+ Staatsbosbeheer voor recreatieve voorzieningen
+ Midden-Delfland & Grevelingen
+ Inrichting voor toegankelijkheid buiten nationale
landschappen
Apparaatsuitgaven
24.21 Apparaat
24.22 Baten-lastendiensten
Ontvangsten

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

244 588
164 626
130 841
26 281

685 225
180 276
146 768
15 922

96 160
193 151
152 986
14 321

189 377
124 882
83 705
20 888

82 351
184 483
146 899
24 671

107 026
– 59 601
– 63 194
– 3 783

12 954

12 913

18 753

18 613

140

536

4 117
440
1 501

– 3 610
– 411
98
– 858

1 339
9 718
512
14 712
12 276

3 772
8 504
49 729

2 968

872

507
29
1 599

5 728

7 432

4 819

5 677

2 874

2 618

918
400

918
400

2 854

4 814

1 988
1 513

3 000
1 759

– 1 012
– 246

84 994

92 188

20 143

80 503

– 60 360

82 244

10 000
76 817

13 550

70 764

– 57 214

2000

3 000

3 000
– 639
– 2000
– 507
1 807

38 004
8 811
2 914

2 750

3 111

3 100

42 555

40 124

260
39 045

493
37 855

3 739
2000
1 000
36 048

6 481
5 466

3 569
5 596

3 569
5 236

360

300

– 300

10 582

5 301
2 964
1 818
20 919
8 534

336
1 653
21 044
1 072

1 801
24 019
1 278

2 566
24 388
1 736

1 694
24 196
1 053

872
192
683

3 019
33 785
5 456
28 329
8 057

33 508
5 521
27 384
23 490

40 165
5 688
34 477
32 414

41 177
6 173
35 004
38 540

37 584
4 576
33 008
28 559

3 593
1 597
1 996
9 981

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

89

Beleidsverslag

Toelichting op de verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie houdt verband met het volgende:
Vanuit het FES worden middelen toegevoegd aan de LNV-begroting voor
het project Nieuwe Hollandse Waterlinie (€ 35 mln.). Dit project beoogt
het voormalige verdedigingsstelsel een nieuwe maatschappelijke functie
te geven door de forten te verbeteren en te laten aansluiten op nutsvoorzieningen en door infrastructurele barrières weg te nemen. De verplichtingen zijn in 2009 aangegaan.
LNV heeft op grond van de bestuursovereenkomst ILG 2009 afspraken
gemaakt met provincie Noord-Holland over de realisatie van 500 ha groen
in de Haarlemmermeer in het kader van PASO (Plan van Aanpak Schiphol
en Omgeving). De middelen zijn vanuit het Groenfonds meerjarig overgeheveld naar de LNV-begroting waarbij de verplichtingen ad € 26 mln.
geheel in 2009 zijn aangegaan.
Ter uitvoering van de Nota Ruimte investeert het Kabinet in projecten en
gebieden die cruciaal zijn voor de nationale en ruimtelijke hoofdstructuur
(Kmst. TK 29 435, nr. 192).
In 2009 zijn in het kader hiervan verplichtingen aangegaan voor het
project«Westflank Haarlemmermeer ». ad € 48 mln. Het meerjarige kasbeslag wordt bij Voorjaarsnota 2010 verwerkt.
Toelichting op de programma-uitgaven
24.11 Nationale landschappen
Niet ILG/Versterking, beheer en behoud landschapskwaliteiten
De lagere uitgaven houden hoofdzakelijk verband met het volgende:
In het jaar 2009 zijn in het kader van de nulmeting op kaart afspraken
gemaakt over Bos en Landschap en de realisatie van de hierbij gestelde
doelen. In verband hiermee was het niet relevant om in 2009 extra
gronden te verwerven.
Voorts zijn de uitvoeringskosten voor de subsidieregeling «Belvedère»,
die door DLG zijn uitgevoerd, verantwoord op OD24.22.
24.13 Groen en de stad
ILG/Groen en de stad
Het Kabinet heeft in het aanvullend beleidsakkoord besloten een kasschuif
uit te voeren voor het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) op de
onderdelen Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en Recreatie om de Stad
(RODS). De totale ILG-begroting wordt zowel in 2009 als 2010 met € 100
mln. per jaar verlaagd en in 2011 verhoogd met € 200 mln. 70,8 mln.
minder uitgegeven.
Van de € 100 mln. verlaging in 2009 is 1/3 verwerkt op Verwerven EHS
(artikel 23.11) en 2/3 op het onderhavige artikel.
Niet ILG/Groene partners
De uitgaven voor «Groene Partners» zijn uitgekeerd aan de betreffende
steden door het Ministerie van Binnenlandse Zaken via de systematiek
van de verzameluitkering. Deze regeling beoogt medeoverheden ruimte te
bieden voor lokaal maatwerk en het beperken van administratieve lasten
bij het Rijk. De uitgaven zijn verantwoord op OD29.13 Verzameluitkering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

90

Beleidsverslag

24.14 Recreatie algemeen
Niet ILG/Midden-Delfland & Grevelingen
Op het instrument Midden-Delftland & Grevelingen is meer uitgegeven
gezien het feit dat er nog een BTW compensatie moest plaatsvinden over
de jaren 2007 t/m het derde kwartaal 2009.
Toelichting op de apparaatsuitgaven:
De hogere uitgavenrealisatie op 24.21 houdt verband met éénmalige
uitgaven voor het gebruik van topografische en kadastrale gegevens in
het kader van wettelijke basisregistraties.
De hogere bijdrage aan de baten-lastendiensten wordt voornamelijk
veroorzaakt door uitvoeringskosten van de subsidieregeling Belvedère
door de Dienst Landelijk Gebied.
Bedragen x € 1 000

Overige
Totaal ontvangsten

Realisatie
2009

Begroting
2009

38 540
38 540

28 559
28 559

Toelichting
De hogere ontvangsten worden voornamelijk veroorzaakt door ontvangsten van het Groenfonds ten behoeve van het Plan van Aanpak Schiphol
en Omgeving (PASO).
2. Slotwetmutaties
Bedragen x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

145 935
43 442
189 377

126 229
– 1 347
124 882

41 909
– 3 369
38 540

Toelichting
Verplichtingen
Ter uitvoering van de Nota Ruimte investeert het Kabinet in projecten en
gebieden die cruciaal zijn voor de nationale en ruimtelijke hoofdstructuur
(Kmst. TK 29 435, nr. 192). In 2009 zijn in het kader hiervan later in het jaar
verplichtingen aangegaan voor het project «Westflank Haarlemmermeer».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

91

Beleidsverslag

3. Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Onderzoek

Onderwerp

Overig evaluatieonderzoek

Evaluatie van Staatsbosbeheer

Nummer
AD of OD

Start

Afgerond

24.14

2008

2009

Vindplaats

TK 29 659 nr. 37
(10 september 2009)

Toelichting
+ In 2009 zijn geen beleidsdoorlichting of efffectenonderzoeken ex post
gestart of afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

92

Beleidsverslag

25 Voedselkwaliteit en Diergezondheid
Voedselkwaliteit en Diergezondheid

20%

8%

72%

Bevorderen van kwalitatief hoogwaardig voedselaanbod en
consumptiepatroon
Handhaven diergezondheidsniveau
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
LNV streeft naar een kwalitatief hoogwaardig voedselaanbod, een verantwoord consumptiepatroon en een hoog gezondheidsniveau van de Nederlandse veestapel.
Deze doelstelling richt zich op een verantwoorde productie en consumptie
van voedsel. Dierhouders, producenten en consumenten hebben hierin
een eigen verantwoordelijkheid. Dierhouders en producenten van voedsel
zijn primair verantwoordelijk voor het waarborgen van de diergezondheid,
voedselveiligheid en voedselkwaliteit. Consumenten hebben een eigen
verantwoordelijkheid om op een zorgvuldige en veilige manier met
voedsel en waarden rond voedsel om te gaan. LNV heeft als taak om –
veelal in internationaal en Europees verband – eisen en randvoorwaarden
te stellen waar binnen partijen hun verantwoordelijkheid kunnen invullen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

93

Beleidsverslag

1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
25 Voedselkwaliteit en Diergezondheid

Realisatie

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
25.11 Bevorderen van kwalitatief hoogwaardig voedselaanbod en consumptiepatroon
+ Risicomanagement
+ Voedselveiligheid
+ Consument, transparantie en ketenomkering
+ Destructie
+ Biotechnologie
+ Overig
25.12 Handhaven diergezondheidsniveau
+ Preventieve diergezondheid
+ I&R
+ Monitoring, early warning en bewaking
+ Handhaving veterinaire veiligheid
+ Crisisorganisatie en -management
+ Overig (BSE, BTW-varkenspest, Vogelpest (AI), schikking fokverbod KVP, overig)
Apparaatsuitgaven
U25.21 Apparaat
U25.22 Baten-lastendiensten
Ontvangsten

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

150 058
148 196
65 215

115 479
110 588
30 365

138 233
136 807
45 797

112 906
107 538
30 723

101 419
102 637
48 257

11 487
4 901
– 17 534

42 069
1 034
1 978
3 152
35 414
121
370
23 146
511
4 183
3 135
313
1 872

17 669
575
3 942
4 149
8 811
23
169
12 696
150
1 604
4 797
2 595
2 817

21 134
1 310
2 933
3 774
12 530
170
417
24 663
261
307
4 771
2 700
15 358

21 624
1 792
2 205
3 596
13 430
148
453
9 099
187
225
2 444
2 231
2 270

27 226
3 147
2 980
4 429
16 000
240
430
21 031
250
1 460
6 200
3 800
9 321

– 5 602
– 1 355
– 775
– 833
– 2 570
– 92
23
– 11 932
– 63
– 1 235
– 3 756
– 1 569
– 7 051

13 132
82 981
6 283
76 698
18 397

733
80 223
6 719
73 504
11 056

1 266
91 010
6 294
84 716
20 905

1 742
76 815
6 878
69 937
9 162

54 380
6 325
48 055
10 347

1 742
22 435
553
21 882
– 1 185

Toelichting op de verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie houdt voornamelijk verband met het
feit dat in 2008 in het kader van CBRN-weerstandsverhoging (Chemisch,
Biologisch, Radiologisch en Nucleair) minder verplichtingen zijn aangegaan. Deze verplichtingen zijn ten laste van 2009 gebracht.
Toelichting op de programma-uitgaven
Algemeen
Lagere storting in het Diergezondheidsfonds
De geplande storting in het DGF vanuit de LNV bijdrage in kader convenant DGF bleek niet nodig aangezien het nog aanwezige saldo in DGF
toereikend was. Dit heeft geleid tot een lagere realisatie op de verschillende instrumenten van artikel 25.
Operationele
doelstelling

Instrument

25.11
25.12
25.12
25.12

Destructie
Monitoring, early warming en bewaking
Handhaving veterinaire veiligheid
Crissisorganisatie en management

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

Bedrag

– 2,0 mln.
– 1,5 mln.
– 0,9 mln.
– 2,6 mln.

94

Beleidsverslag

25.11 Bevorderen van kwalitatief hoogwaardig voedselaanbod en
consumptiepatroon
Risicomanagement
De lagere realisatie wordt deels verklaard door minder uitgaven in het
kader van CBRN-weerstandsverhoging. Op een deel van de verplichte
activiteiten in kader van CBRN project Security Onderzoeks en Kennisinstellingen zijn in 2009 nog geen verzoeken tot (voorschot) betaling binnengekomen. Voorts is een deel van de uitvoeringskosten CBRN verantwoord
in de bijdrage aan de Plantenziektenkundige Dienst.
Destructie
De lagere uitgaven worden veroorzaakt doordat een deel van het destructiebudget aangemerkt is als uitvoeringskosten en is verantwoord in de
bijdrage aan Dienst Regelingen.
Voedselveiligheid en Consument, transparantie en ketenomkering
De beleidsactiviteiten die voortkomen uit de nota Duurzaam Voedsel
hebben vertraging opgelopen.
De voornaamste oorzaak hiervan is een latere behandeling in de Tweede
Kamer van de Nota dan was voorzien. Daardoor zijn ook de activiteiten in
het kader van deze Nota later gestart.
25.12 Handhaven diergezondheidsniveau
I&R
De lagere realisatie houdt verband met het feit dat de ontwikkelkosten
voor het nieuwbouwsysteem I&R Schapen en Geiten zijn verantwoord in
de bijdrage van de Dienst Regelingen.
Monitoring, early warning en bewaking, Handhaving veterinaire veiligheid
en Crisisorganisatie en management
De lagere realisatie houdt verband met het feit dat voor de extra controles
van passagiers en passagiersbagage die de Douane uitvoert om de
insleep van dierziekten te voorkomen budget is overgeheveld naar het
Ministerie van Financiën. Voorts wordt een deel van het begrote bedrag
voor crisisorganisatie en management pas in 2010 gerealiseerd heeft een
budgetoverheveling plaats gevonden naar artikel 26 inzake een onderzoeksproject op het gebied van diergezondheid (Rift Valley Fever).
Overig, AI onderzoek Indonesië
De uitgaven houden verband met het meerjarige onderzoeksproject ter
voorkoming van AI in Indonesië. Tegenover de extra uitgaven staan extra
ontvangsten van het ministerie van Buitenlandse zaken, die hoofdfinancier van dit project is.
25.22 Baten-lastendiensten
De hogere bijdrage houdt verband met hogere uitgaven voor de Voedsel
en Waren Autoriteit voor verwachte leegstandskosten panden van de
fusiediensten (€ 7,7 mln.), uitstel tariefsstijging retributies en gederfde
inkomsten roodvleesconvenant (€ 7,5 mln.) en reorganisatiekosten (€ 2
mln.).
Verder is de bijdrage aan de Dienst Regelingen verhoogd voor de ontwikkeling van het nieuwbouwsysteem I&R Schapen en Geiten (zie ook
toelichting bij de programma uitgaven I&R), extra uitvoeringsopdrachten,
gestegen lonen en extra uitgaven voor ICT-projecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

95

Beleidsverslag

Toelichting op de ontvangsten
Bedragen x € 1 000

EU-bijdrage blue tongue vaccinatie
Uitvoering I&R runderen
BSE-laboratoria
Overig
Totaal

Realisatie
2009

Begroting
2009

6 111
600
571
1 880
9 162

9 100
600
430
217
10 347

Toelichting
EU-bijdrage blue tongue vaccinatie
De EU-bijdrage voor de Blue Tongue vaccinatie voor 2009 bedraagt € 6,1
mln.
Overig
De extra ontvangsten houden voornamelijk verband met de door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken verstrekte middelen voor de financiering van het AI Indonesië project. Zie ook toelichting onder «Overige
uitgaven».
2. Slotwetmutaties
Bedragen x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

101 917
10 989
112 906

101 305
6 233
107 538

3 375
5 787
9 162

Toelichting
Verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie houdt naast de hogere uitgaven
verband met het volgende.
Bij 2e suppletore begroting is een budgetverlaging verwerkt op de
uitgaven en verplichtingen in verband met het niet plaats vinden van een
storting in het Diergezondheidsfonds in verband met een toereikend
saldo. De verlaging had alleen verwerkt moeten worden op de uitgaven.
Uitgaven
De hogere uitgaven worden voornamelijk veroorzaakt door een hogere
bijdrage aan de Voedsel- en Warenautoriteit (VWA). Vanwege de fusie van
de VWA met de AID en de PD zullen er panden gesloten worden. De huurkosten zullen echter nog doorlopen tot aan het eind van de periode van de
afgesloten contracten. Hiertoe dient de VWA een huisvestingsvoorziening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

96

Beleidsverslag

op te nemen voor het bedrag van de leegstandskosten over de periode
2010 t/m 2016.
Ontvangsten
De hogere ontvangsten houden verband met de EU-bijdrage in de kosten
van de Blue-Tongue vaccinatiecampagne.
3. Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Onderzoek

Onderwerp

Nummer
AD of OD

Start

Afgerond

Beleidsdoorlichting

Overig evaluatieonderzoek

Vindplaats

Voedselkwaliteit en Diergezondheid

25

2008

2009

TK 31 104 nr. 2 (29 april 2009)

Effecten van de openbaarmaking controlegegevens
door de VWA

25.11

2009

2009

TK 26 991 nr. 276
(10 december 2009)

Toelichting
De evaluatie «Effecten van de openbaarmaking controlegegevens door de
VWA» is uitgevoerd in opdracht van LNV/VWS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

97

Beleidsverslag

26 Kennis en Innovatie
Kennis en Innovatie

1%

18%

81%

Kennisontwikkeling en innovatie
Waarborgen en vernieuwen onderzoek en onderwijs
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
Het artikel richt zich op ontwikkeling en ontsluiting van voor beleid,
samenleving en bedrijfsleven relevante kennis en het onderhouden van
voorzieningen voor onderwijs aan (toekomstige) beroepsbeoefenaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

98

Beleidsverslag

1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
26 Kennis en Innovatie

Realisatie

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
26.15 Kennisontwikkeling en innovatie
+ DLO onderzoeksprogramma’s
+ DLO wettelijke onderzoekstaken
+ Niet-DLO onderzoeksprogrammering
+ Groene Kenniscoöperatie
+ School als kenniscentrum
+ Regeling Kennisverspreiding Innovatie Groen Onderwijs
+ Bijdrage InnovatieNetwerk
+ Innovatiesubsidies
+ Kenniskringen/lerende netwerken
+ Kennisverspreidings projecten
+ Natuur en milieueducatie
26.16 Waarborgen en vernieuwen onderzoek en onderwijs
+ Bekostiging DLO Kennisbasis
+ Bekostiging WU
+ Bekostiging HBO-groen
+ Bekostiging MBO-groen
+ Bekostiging VOA
+ Bekostiging VMBO-groen
+ Bekostiging Aequor4
+ Basisfinanciering overige kennisinstellingen
+ Subsidies ondersteuningsstructuur
+ Praktijkleren
+ Vernieuwing onderzoeksinfrastructuur
+ Ontwikkeling kennisbeleid
+ OCW-conforme onderwijs subsidies

922 439
889 507
875 442
170 638
92 608
60 343
1 806
2 733

980 764
914 919
900 736
160 982
80 952
56 914
3 096
3 922

1 030 041
984 949
970 681
194 178
110 715
54 250
3 559
3 348
5 000

1 032 653
1 016 534
1 002 263
184 157
94 678
52 414
4 142
4 335
5 000

962 405
977 197
963 889
172 970
74 580
52 554
9 235
4 280
5 000

70 248
39 337
38 374
11 187
20 098
– 140
– 5 093
55
0

3 755
3 108

5 638
3 227

6 285

1 891
5 342

4 672
2 840
789
2 155
5 674
1 175

5 407
3 102
5 181
1 672
3 930
4 296

8 609
3 925
1 781
1 990
6 016
5 000

– 3 202
– 823
3 400
– 318
– 2 086
– 704

704 804
39 806
140 684
53 935
117 521
7 926
268 659
5 192
371
3 827
27 380
2 532
8 173
28 803

739 754
43 189
147 733
57 226
125 224
8 307
269 439
7 657
2 022
7 236
34 270
6 465
8 139
24 869

776 504
48 286
154 283
59 960
140 813
9 010
293 247
7 829
– 1 651
9 034
21 501
11 820
5 416
14 935

818 106
44 378
159 589
63 453
149 601
9 102
292 916
8 125
1 029
10 981
28 628
11 636
7 938
30 730

790 919
46 584
153 402
61 006
118 120
9 008
315 013
7 317
2 067
6 839
33 077
14 360
7 076
17 050

27 187
– 2 206
6 187
2 447
31 481
94
– 22 097
808
– 1 038
4 142
– 4 449
– 2 724
862
13 680

Apparaatsuitgaven
26.21 apparaat
26.22 baten- lastendiensten

14 065
13 205
860

14 183
13 146
1 037

14 267
13 030
1 237

14 271
12 570
1 701

13 308
12 625
683

963
– 55
1 018

Ontvangsten

29 269

29 269

45 391

27 375

23 894

3 481

Toelichting op de verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie hangt met name samen met:
+ de hogere uitgavenrealisatie ad € 39 mln. (voor toelichting zie
uitgaven).
+ het verhogen van de toekenning 2010 voor de bekostiging van
onderwijs- en onderzoeksinstellingen in verband met loon- en prijsbijstelling 2009. (€ 27,9mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

99

Beleidsverslag

Toelichting op de programma-uitgaven
26.15 Kennisontwikkeling en innovatie
DLO onderzoeksprogramma’s
De hogere uitgavenrealisatie (€ 20,1 mln.) houdt verband met uitvoering
van diverse projecten door DLO op het gebied van dierenwelzijn, verduurzaming en bemesting waarvoor bij 1e en 2e suppletore wet budgetten
vanuit de betrokken begrotingsartikelen zijn overgeheveld naar
DLO-onderzoeksprogramma’s.
Uitgavenrealisatie 2009
DLO onderzoeksprogramma’s (bedragen x 1000)

Vitaal landelijk gebied
Ecologische hoofdstructuur
Economisch perspectiefvolle agroketens
Biologische landbouw
Mineralen en milieukwaliteit
Plantgezondheid
Verduurzaming productie en transitie
Voedselkwaliteit, -veiligheid en diergezondheid
Kennis
Internationale samenwerking
Totaal

Uitgaven

Begroting
2009

Verschil

8 046
8 681

8 487
7 137

– 441
1 544

9 047
8 969
14 166
13 665
16 734

6 708
8 797
5 059
14 136
10 771

2 339
172
9 107
– 471
5 963

6 608
1 447
7 315

4 438
1 461
7 586

2 170
– 14
– 271

94 678

74 580

20 098

Additionele projecten met als gevolg meeruitgaven bij Mineralen en milieukwaliteit waren onder andere Uitbreiding van het landelijk meetnet
effecten mestbeleid, Effectiviteit bemestingsvrije perceelsranden en Monitoring stroomgebieden.
Additionele projecten met als gevolg meeruitgaven bij verduurzaming
productie en transitie waren onder andere Ondersteuning werkzaamheden van de Taskforce multifunctionele landbouw, Kenniskringen Visserij
en Melkvee-akademie.
DLO wettelijke onderzoekstaken
Bedragen
x € 1 000
Besmettelijke dierziekten
Voedselveiligheid
Genetische bronnen
Natuur en milieu
Visserij
Economische informatie

13 040
15 360
2 050
9 131
5 777
7 056

Totaal

52 414

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

100

Beleidsverslag

Niet DLO-onderzoeksprogrammering
De lagere uitgavenrealisatie wordt voor € 3 mln. veroorzaakt doordat
enkele projecten zijn uitgevoerd via de begrotingsonderdelen DLO onderzoeksprogramma’s en Innovatiesubsidies. Daarnaast is er sprake van
vertraging van € 1,9 mln. bij het formuleren van programma’s van eisen
voor in 2009 aangemelde projecten waardoor de aanbesteding van de
projecten over de jaargrens heen loopt.
Regeling kennisverspreiding en innovatie groen onderwijs
De lagere uitgavenrealisatie is voor € 2 mln. een gevolg van minder
aanvragen door begunstigden voor nieuwe projecten. Daarnaast hebben
zich vertragingen voorgedaan bij de uitvoering door de instellingen van
lopende projecten met als gevolg lagere declaraties ad € 1,2 mln. Gevolg
is dat de met die projecten beoogde resultaten iets later worden bereikt.
Innovatiesubsidies
De hogere uitgaven zijn een gevolg van additionele projecten waarvoor
budgetten van andere onderdelen van artikel 26 aan dit begrotingsonderdeel zijn toegevoegd. Grote projecten in dit kader waren: Alternatieven
voor antibiotica, Natuurvriendelijk werken en Innovatieprogramma biodiversiteit.
26.16 Waarborgen en vernieuwen onderzoek en onderwijs
Bekostiging (WU, HBO, MBO, VMBO)
De hogere uitgaven zijn een gevolg van de loon- en prijsbijstelling in 2009.
Daarnaast is het budget bekostiging vmbo verlaagd ten gunste bekostiging mbo. Voor € 12,5 mln. betreft het een technische verschuiving van
het wachtgeldbudget. Daarnaast wordt € 11 mln. veroorzaakt door stijging van mbo-leerlingaantallen, dit wordt gecompenseerd door een
daling bij het vmbo.
Praktijkleren
De lagere uitgavenrealisatie is een gevolg van minderuitgaven en taakstellingen op dit onderdeel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

101

Beleidsverslag

Bekostigde aantallen binnen het groene onderwijs in 2009
Instrument

Type studenten/getuigschriften/promoties

Bekostiging WU

Eerstejaars
Ongedeelde getuigschriften
Bachelor getuigschriften
Master getuigschriften
Promoties
Vaste componenten
studenten
studenten beroepsopleidende leerweg
studenten beroepsbegeleidende leerweg
vaste componenten
VOA leerlingen nivo 1
VOA leerlingen nivo 2
leerlingen VMBO/ VBO
leerlingen VMBO / LWOO
Vaste componenten
Studenten MBO
Studenten HBO
Studenten WU
Vaste componenten (IPC’s)

Bekostiging HBO-groen
Bekostiging MBO-groen

Bekostiging VOA
Bekostiging VMBO-groen

Praktijkleren

Aantallen

Prijs per
eenheid

Bedrag

1 074
123
317
627
251

3 720
42 430
23 774
18 656
90 000

7 715
16 965
9 238

8 225
6 157
3 581

2 206
5 925
19 652
14 901

1 989
796
6 922
10 472

26 203
7 715
5 143

563
349
32

3 995 280
5 218 890
7 536 358
11 697 312
22 590 000
108 551 723
63 453 000
104 451 682
33 080 996
12 068 322
4 387 205
4 713 361
136 031 114
156 073 074
808 705
14 745 000
2 696 000
167 000
11 020 000

Vernieuwing onderzoeksinfrastructuur
Er is € 2,7 mln. minder besteed als gevolg van aanpassing van het
kasritme van lopende FES-projecten. De uitgaven lopen achter in verband
met vertraging in de aanloop van de projecten. De middelen die in 2009
minder zijn besteed worden in de volgende jaren ingezet.
Ontwikkeling kennisbeleid
De hogere uitgaven zijn een gevolg van diverse additionele opdrachten,
projecten in dit kader waren MRSA en emerging zoönosen (€ 0,3 mln.),
Kennisarena leefomgeving (€ 0,3 mln.), Biologische aardappelveredeling
en Kennisnetwerk biologische landbouw (€ 0,3 mln.).
OCW-conforme onderwijssubsidies
De hogere uitgaven zijn vooral een gevolg van additionele projecten in lijn
met het crisispakket van het Kabinet en onderwijsvernieuwing OCW. Het
betreft een Bouwimpuls voor onderwijsinstellingen (€ 10 mln.), Groene
plus lectoren binnen het hoger onderwijs (€ 1 mln.), stimulansen voor
Culturele diversiteit (€ 1,0 mln.) en Aansluiting binnen bachelormasterstructuur (€ 0,7 mln.). Aan het Cfi heeft er een nabetaling van € 1
mln. plaatsgevonden voor de uitvoering van regelingen in 2008. Dit was
met name bestemd voor de regeling Maatschappelijke stage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

102

Beleidsverslag

Toelichting op de ontvangsten
Bedragen x € 1 000

Rente en aflossing over de verstrekte lening aan de
Stichting DLO inzake aankoop van grond en gebouwen
FES-ontvangsten
Overige ontvangsten
Totaal ontvangsten

Realisatie
2009

Begroting
2009

8 989
13 672
4 714
27 375

8 802
15 000
92
23 894

FES-ontvangsten
Er is € 1,3 mln. minder ontvangen als gevolg van lagere declaraties in
verband met aanpassing van het kasritme van lopende FES-projecten. De
uitgaven lopen achter in verband met vertraging in de aanloop van de
projecten. De middelen die in 2009 minder zijn gedeclareerd kunnen in de
komende jaren worden ontvangen.
Overige ontvangsten
Er is € 1,8 mln. aan EU-ontvangsten gerealiseerd waarvan € 1,3 mln. in
verband met de uitbreiding van de WOT Visserij. Er is € 1 mln. ontvangen
van Stoas in verband met de afhandeling van een terugvordering. Aan
projectbijdragen werd € 0,2 mln. gerealiseerd. De resterende € 1,5 mln.
betreft eindafrekeningen van in eerdere jaren te veel toegekende
bedragen.
2. Slotwetmutaties
Uitgaven x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

999 779
32 874
1 032 653

1 018 488
– 1 954
1 016 534

30 196
– 2 821
27 375

Toelichting
De hogere verplichtingenrealisatie wordt veroorzaakt doordat de loon- en
prijsbijstelling 2009 naast voor 2009 ook voor 2010 moest worden vastgelegd.
De lagere uitgaven- en ontvangstenrealisatie is voor het grootste gedeelte
het gevolg van vertraging in de uitvoering op verschillende FES programma’s. Het betreft de programma’s Aviaire Influenza, Technologisch Topinstituut Groene Genetica. Bij het project Transitie Duurzame Landbouw is
er meer uitgegeven dan is geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

103

Beleidsverslag

3. Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
Onderzoek

Onderwerp

Nummer
AD of OD

Start

Afgerond

Overig evaluatieonderzoek

Vindplaats

Midterm review Groene
Kenniscoöperatie
Wettelijke Onderzoekstaken

26.15

2008

2010

26.15

2008

2009

Regeling innovatie groen
onderwijs
Praktijkleren in het groene
onderwijs

26.15

2008

Niet gestart

Rapporten Rijnconsult,
LNV/DKI
–

26.16

2009

Niet gestart

–

Toelichting
+ In 2009 zijn er geen beleidsdoorlichtingen of effectonderzoeken ex post
gestart of afgerond.
+ Conform afspraken in de overeenkomst worden voor het einde van de
looptijd de wettelijke onderzoekstaken geëvalueerd. De evaluaties van
WOT Genetische bronnen, WOT Natuur en Milieu, WOT Visserij en
WOT Economische Informatievoorziening zijn in 2009 afgerond. Op
grond van de evaluaties wordt beoordeeld of en welke wijzigingen
aangebracht dienen te worden in de overeenkomsten.
+ De Regeling Innovatie Groen Onderwijs is in 2008 beoordeeld door de
Inspectie voor het Onderwijs. Deze beoordeling is opgenomen in het
Onderwijsjaarverslag 2008. Naast deze beoordeling een evaluatie
uitvoeren was niet nodig. De Regeling innovatie groen onderwijs is
enkele jaren geleden aangepast. Er is nog geen evaluatiemoment
gepland.
+ De geplande evaluatie praktijkleren in het groene onderwijs heeft niet
plaatsgevonden. De regeling Praktijkleren is beoordeeld door de
AOC-raad. Deze beoordeling is opgenomen in een brief van de
AOC-raad (2008). Naast deze beoordeling een evaluatie uitvoeren was
niet nodig. Voor praktijkleren is in 2009 een nieuwe regeling gepubliceerd, gebaseerd op nieuw beleid (vraagsturing door scholen en
verzelfstandiging IPC’s). Evaluatie is in 2013 aan de orde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

104

Beleidsverslag

27 Reconstructie
Bodem, water en reconstructie zandgebieden

24%

16%

60%

Reconstructie zandgebieden
Bodem en water
Apparaatsuitgaven

Omschrijving
LNV streeft naar het geven van een impuls aan de zandgebieden in Zuiden OostNederland en het veiligstellen van de gebruiksmogelijkheden van
de bodem en het op orde krijgen en houden van een duurzaam watersysteem.
Het Rijk geeft prioriteit aan de reconstructie van de zandgebieden in Zuiden Oost-Nederland (Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en
Limburg). Deze reconstructie beoogt het realiseren van een goede ruimtelijke structuur, in het bijzonder voor duurzame landbouw, de natuur, het
milieu en een duurzame waterhuishouding, alsmede het creëren van een
aantrekkelijk woon-, werk- en leefklimaat in de zandgebieden voor het
realiseren van de reguliere beleidsdoelen in het landelijk gebied. Het doel
is de (gebruiks)waarde van de bodem te behouden en waar nodig te
herstellen. Het Rijk stimuleert daarom een duurzamer gebruik van de
bodem.
De vijf betrokken provincies (Limburg, Noord-Brabant, Gelderland, Overijssel, Utrecht) hebben 12 reconstructieplannen opgesteld voor 12 reconstructiegebieden met de daarbij behorende uitvoeringsprogramma’s. De
reconstructieplannen zijn inmiddels goedgekeurd door het Rijk en moeten
in 2015 gerealiseerd zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

105

Beleidsverslag

1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
27 Bodem, water en reconstructie zandgebieden

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
27.11 Reconstructie zandgebieden
waarvan ILG
+ Reconstructie zandgebieden
+ Veenweidegebieden
waarvan niet ILG
+ Flankerende maatregelen EHS
+ Duurzaam waterbeheer
+ Duurzame landbouw
+ Overige maatregelen
+ Agenda Vitaal Platteland
+ Rijksacties MJP-2
+ Landschap
+ Voorfinanciering UC 2005/2006
+ Reconstructie algemeen
+ SGB UC 2001–2004
+ Milieu (SGB) UC 2005–2006
27.12 Bodem en Water
waarvan ILG
+ Duurzaam watergebruik
+ Bodemsanering
+ Waterkwaliteit
+ Synergiegelden
Apparaatsuitgaven
27.21 apparaat
27.22 Baten-lastendiensten
Ontvangsten

Realisatie

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

144 824
61 154
48 348
48 348

448 919
83 964
63 227
63 227

132 780
71 304
50 846
50 527

80 183
79 977
60 413
47 529

21 478
64 825
45 601
45 073

58 705
15 152
14 812
2 456

45 458

42 047
6 001

35 819
7 999

35 819
8 000

–1

1 853
226

57
363

57
– 363

575
7 320
1 838
1 257
400

2 505
1 262

86
14 002
2 640
29 650
4 582

12 806
244
12 562
17 114

20 737
237
20 500
147

400

3 588
66

891

3 588
– 825

319

12 884

528

12 356

319

528

528

20 458
197
20 261
1 300

12 356
19 564
–
19 564
13 166

–
19 224
–
19 224
548

12 356
340
–
340
12 618

Toelichtingen op de verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie houdt voornamelijk verband met
aangegane verplichtingen voor maatregelen om bodemdaling tegen te
gaan in de Westelijke Veenweiden in het kader van het ILG. De verplichtingen van de meerjarige projecten worden in één jaar aangegaan.
Toelichting op de programma-uitgaven
27.11 Reconstructie zandgebieden
Niet ILG/Voorfinanciering Uitvoeringscontract 2005/2006
Op grond van bestaande afspraken zoals gemaakt tussen provincies en
LNV in het kader voorfinancieringssystematiek landinrichtingenprojecten
uit eerdere jaren (2005 t/m 2008) heeft terugbetaling plaats gevonden aan
de provincies Overijssel en Groningen van voorgefinancierde uitgaven
voor landinrichtinsprojecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

106

Beleidsverslag

27.12 Bodem en water
ILG/Synergiegelden
Bij Voorjaarsnota 2009 zijn conform de ILG-systematiek en bestuursovereenkomst middelen toegevoegd vanuit de begroting van Verkeer en
Waterstaat aan de LNV-begroting om opdrachten uit de Kaderrichtlijn
Water en andere opgaven voor het verbeteren van de waterkwaliteit te
realiseren (o.a. inrichting van natuurvriendelijke oevers, aanleg van ecologische verbindingszones en projecten op het gebied van beekherstel) in
het kader van synergiegelden voor projecten water. In dit kader is € 12,4
mln. ontvangen van V&W en ter beschikking gesteld aan de provincies
Toelichting op de ontvangsten:
Zie de toelichting bij ILG/Synergiegelden
Bedragen x € 1 000
Realisatie
2009

Begroting
2009

548
12 458
13 006

548
0
548

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

103 286
– 23 103
80 183

76 665
3 312
79 977

13 448
– 282
13 166

Bijdrage derden
ILG synergiegelden
Totaal ontvangsten

2. Slotwetmutaties
Bedragen x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Toelichting
Verplichtingen
De lagere verplichtingenrealisatie hangt samen met het feit dat circa € 27
mln. van de verplichtingenruimte 2009 van circa € 84 mln. voor
veenweiden-projecten in 2010 wordt vastgelegd.
Uitgaven
De hogere uitgaven worden voornamelijk veroorzaakt door een terugbetaling in 2009 aan de provincies van voorgefinancierde uitgaven voor
landichtingsprojecten uit eerdere jaren (2005 t/m 2008).
3. Uitgevoerde Evaluatie onderzoeken
In 2009 zijn geen beleidsdoorlichtingen of effectonderzoeken ex post
gestart of afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

107

Beleidsverslag

28 Nominaal en onvoorzien
Dit artikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling en onvoorzien.
Budgettaire gevolgen van niet-beleidsartikelen
Bedragen x € 1 000
Realisatie

28 Nominaal en Onvoorzien
Verplichtingen
Uitgaven
U2811 Prijsbijstelling
U2812 Loonbijstelling
U2813 Onvoorzien
Ontvangsten

2006

2007

2008

2009

0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0

Begroting
2009

– 5,1
– 5,1
0
0
– 5,1

Toelichting op de uitgaven en verplichtingen
De in 2009 bij Voorjaarsnota toegekende loon- en prijsbijstelling is bij
vermoedelijke uitkomsten 2009 al toegedeeld naar de relevante artikelen
en daardoor niet zichtbaar in de bovenstaande tabel. In de begroting 2009
was op dit artikel de LNV-bijdrage aan het ministerie van VROM ten
behoeve van de geo-basisregistraties Rijk (ad. € 1,6 mln.) en het restant
van de bij Nota van Wijziging 2009 ingeboekte subsidietaakstelling
verwerkt. Deze restant problematiek is betrokken als onderdeel van de
overige budgettaire problematiek bij begrotingsvoorbereiding 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

108

Beleidsverslag

29 Algemeen
Algemeen

3%

13%
1%

83%

Internationale contributies
Uitvoering van EU-maatregelen
Verzameluitkeringen
Apparaatsuitgaven

Op dit artikel worden de uitgaven, zowel apparaat als programma, toegelicht die niet vallen onder de beleidsartikelen. Dit betreft de apparaatsuitgaven van een aantal algemene onderdelen van het kerndepartement,
internationale contributies en de uitvoering van EU maatregelen door
onder meer de productschappen.
1. Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1 000
Algemeen

Realisatie

Begroting
2009

Verschil

2006

2007

2008

2009

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
29.11 Internationale contributies
29.12 Uitvoering van EU-maatregelen
29.13 Verzameluitkeringen

240 044
240 018
47 462
8 297
39 165

267 442
267 278
50 526
10 399
40 127

249 656
249 746
41 174
8 482
32 692

304 795
303 585
51 471
8 762
38 919
3 790

231 193
231 189
39 416
8 347
31 069
0

73 602
72 396
12 055
415
7 850
3 790

Apparaatsuitgaven
29.21 Apparaat
29.22 Baten-lastendiensten

192 556
184 433
8 123

216 752
206 323
10 429

208 572
188 133
20 439

252 114
206 732
45 382

191 773
182 191
9 582

60 341
24 541
35 800

Ontvangsten

353 376

345 227

359 988

299 261

435 966

– 136 705

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

109

Beleidsverslag

Toelichting op de uitgaven en verplichtingen
U29.12 Uitvoering van EU-maatregelen
De hogere uitgavenrealisatie is het gevolg van de door de Europese
Commissie opgelegde financiële correcties voor het visserijbeleid uit de
periode 1994–1999 en een correctie over de periode 2005–2007 inzake het
gebruikte perceelsregistratiesysteem.
U29.13 Verzameluitkeringen
In 2009 is bij 1e suppletore begroting het onderdeel verzameluitkeringen
aan de begroting van LNV toegevoegd. Het betreft hier de uitbetaling op
de verzameluitkering «groene partners» aan de betreffende gemeenten.
Deze regeling beoogt de aanleg van groen in krachtwijken.
Toelichting op de apparaatsuitgaven:
U29.21 en U29.22 Apparaat en bijdrage baten-lasten diensten
Bedragen x € 1 000

Personeel algemene leiding en stafdirecties
Personeel overige directies
Materieel
Materieel Ministerie algemeen en huisvesting
Overig personeel en post-actieven
Bijdrage aan AID/DR/DICTU
Totaal apparaatsuitgaven

Realisatie
2009

Begroting
2009

39 966
47 365
29 471
44 509
45 421
45 382
252 114

38 353
37 411
18 924
48 690
38 813
9 582
191 773

De totale apparaatsuitgaven en uitgaven baten-lastendiensten laten ten
opzichte van de begroting een stijging zien. Deze stijging wordt verklaard
door:
De hogere uitgaven bij personeel overige directies hangen samen met de
toegekende loonbijstelling en met een herschikking binnen het apparaatsbudget.
De hogere uitgaven bij materieel hangen samen met uitgaven in het kader
van stimulering ICT vanuit Bekker, de maatregelen sociaal flankerend
beleid vanuit Bekker, de omschakeling van de personeelsadministratie
naar P-direct en de implementatie van het nieuwe financiële pakket
E-procurement & Finance.
De hogere uitgaven op de post overig personeel en post- actieven hangen
samen met enerzijds bemiddeling en mobiliteitsbevordering in het kader
van de krimptaakstelling en anderzijds extra personele inzet voor de
omschakeling naar P-direct.
De bijdrage aan de dienst ICT Uitvoering (DICTU) en DR vallen hoger uit
dan geraamd. Dit houdt voornamelijk verband met:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

110

Beleidsverslag

Niet gebudgetteerde uitgaven in de DICTU begroting 2009 (€ 35,8 mln.)
voor:
+ De bijdrage in het accountplan DICTU voor ICT-werkplekken kerndepartement, standaard applicaties en ICT-infrastructuur;
+ De voorbereidingkosten van de outsourcing van de kantoorautomatisering;
+ Het niet volledig kunnen doorbelasten van indirecte kosten bij
opdrachtgevers;
+ Een bijdrage aan het veranderproces van DICTU in de vorm van begeleiding, opleidingen, omscholing en outplacement.
Bij DR (2,6 mln.) als gevolg van een bijstelling in het opdrachtenpakket en
aanpassingen in het systeem relatiebeheer van LNV.
Toelichting op de ontvangsten:
Bedragen x € 1 000

Landbouwheffingen
EU-ontvangsten
Overige ontvangsten
Totaal ontvangsten

Realisatie
2009

Begroting
2009

270 348
8 607
20 306
299 261

421 710
5 684
8 572
435 966

De lagere ontvangstenrealisatie landbouwheffingen is het gevolg van een
afname van importvolumes als gevolg van de huidige economische crisis.
Het betreft hier heffingen op import van landbouwproducten vanuit
«derde» landen naar de EU. Deze heffingen worden geïnd door de douane
en productschappen.
De hogere realisatie overige ontvangsten hangt samen met enerzijds de
opbrengsten uit hoofde van de overdracht van activa vanuit het kerndepartement aan de baten-lastendienst DICTU (€ 4,5 mln.) en anderzijds de
administratieve verrekening van reeds gefactureerde uitgaven door het
kerndepartement inzake ICT met DICTU (€ 6,3 mln.).
2. Slotwetmutaties
Uitgaven x € 1 000

Stand 2e suppletore begroting 2009
Mutaties Slotwet 2009
Stand Slotwet 2009 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

305 142
– 347
304 795

305 138
– 1 553
303 585

286 724
12 537
299 261

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

111

Beleidsverslag

Toelichting
De lagere verplichtingen- en uitgavenrealisatie is toe te schrijven aan het
feit dat een deel van het voor 2009 beschikbare budget van de verzameluitkering «Groene partners», pas in 2010–2012 wordt uitgegeven.
De hogere ontvangstenrealisatie houdt voornamelijk verband met de
technische verrekening van reeds betaalde ICT uitgaven door het kerndepartement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

112

Beleidsverslag

1.3.3 De Bedrijfsvoeringsparagraaf
Inleiding
In de bedrijfsvoeringsparagraaf wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering van LNV (XIV) en het Diergezondheidsfonds. De bedrijfsvoeringsparagraaf heeft conform de Comptabiliteitswet het karakter van een uitzonderingsrapportage. Conform de Rijksbegrotingsvoorschriften wordt in deze paragraaf verantwoording afgelegd
over achtereenvolgens de financiële rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering, de totstandkoming van beleidsinformatie, het financieel en materieel beheer en overige aspecten in de bedrijfsvoering. De informatie
opgenomen in deze bedrijfsvoeringsparagraaf is totstandgekomen vanuit
het departementale management control systeem.
Financiële rechtmatigheid en getrouwheid
Vanuit de mij bekende informatie zijn er geen fouten en onzekerheden
geconstateerd in de rechtmatigheid van financiële transacties in 2009
en/of de betrouwbare verantwoording daarover in deze jaarrekening die
de tolerantiegrens op artikelniveau en/of op saldibalansniveau overschrijden. Dit geldt evenzeer voor de getrouwheid van de cijfers van de
jaarrekening op artikelniveau en saldibalansniveau.
Totstandkoming van beleidsinformatie
Vanuit de mij bekende informatie zijn er op artikelniveau geen tekortkomingen geconstateerd in de totstandkoming van beleidsinformatie.
Financieel en materieel beheer
Specifieke opmerkingen en bevindingen:
Project versterking financiële functie
Vanaf 2008 wordt langs twee grote lijnen gewerkt aan de verdere versterking van de financiële functie. Ten eerste decentraal door versterking van
de eigen controlfunctie bij de uitvoerende diensten, het instellen van een
CFO-functie bij de grote uitvoerende diensten en door te blijven investeren in opleiding en ontwikkeling van de decentrale controllers binnen
LNV. Ten tweede zijn op centraal niveau maatregelen genomen om de
controlfunctie binnen de beleids(kern)directies verder te verbeteren. Dit is
gebeurd door clustering van controltaken in de Eenheid Bedrijfsvoering
Beleidskern, bundeling van ondersteunende financieel-administratieve
processen binnen de Dienst Bedrijfsvoering en door de verankering van
het routinematig werken en investering in professionalisering binnen de
Dienst Bedrijfsvoering. Verbetering van de financiële monitoringsinformatie aan beleidsdirecties/budgethouders is in 2010 een aandachtspunt.
Hiernaast heeft LNV ook in 2009 actief bijgedragen aan de vorming van
een rijksbreed geharmoniseerd subsidiekader door het ministerie van
Financiën.
Betaalgedrag
In het spoeddebat met de Tweede Kamer van 15 oktober 2009 heeft de
minister van Financiën toegezegd dat ministeries in hun reguliere controle
meer aandacht schenken aan het betaalgedrag. Als normstelling is hierbij
afgesproken dat de eigen systemen zodanig zijn ingericht dat tenminste
90% van de facturen binnen 30 dagen wordt betaald. Uit onderzoek is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

113

Beleidsverslag

gebleken dat de systemen in opzet en werking bij de onderzochte diensten
deze doelstelling nog niet in voldoende mate waarborgen. Betrokken
diensten hebben naar aanleiding daarvan verbeteringen doorgevoerd. De
gewenste situatie is echter nog niet bij alle betrokken diensten bereikt,
zodat dit in 2010 nog een aandachtspunt blijft.
Nationale Verklaring
De ministerraad heeft op 6 juli 2006 ingestemd met een «nationale
lidstaatverklaring» bij de Europese geldstromen. Dit is een verklaring op
politiek niveau aan de Tweede Kamer en aan de Europese Commissie
waarmee de Minister van Financiën verklaart dat het financieel beheer van
Europese geldstromen binnen Nederland op orde is. Deze nationale
verklaring is gebaseerd op deelverklaringen van betrokken beleidsdepartementen.
Van de minister van LNV wordt een deelverklaring gevraagd inzake:
+ Het beheer van middelen uit het Europees Landbouwgarantiefonds en
het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (GLB).
+ Het beheer van middelen uit het Europees Visserijfonds (EVF).
Op 18 februari 2010 heb ik de genoemde deelverklaringen, zonder voorbehoud, afgegeven aan de minister van Financiën. De deelverklaringen laten
onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving.
Het in mijn deelverklaring GLB over 2008 gemaakte voorbehoud inzake
implementatie en uitvoering van randvoorwaardencontroles (het voldoen
aan wettelijke bepalingen over milieu, voedselveiligheid en dierenwelzijn)
bij de uitvoering van de Bedrijfstoeslagregeling is vervallen. Reden hiervoor is dat in 2008 en begin 2009 toereikende afspraken zijn gemaakt met
betrokken decentrale overheden over de handhavingscontroles en het
toezicht daarop.
In de toelichting bij de deelverklaring GLB heb ik informatie gegeven over
de op 14 augustus 2009 van de Europese Commissie ontvangen bevindingenrapportage inzake oppervlakte gerelateerde subsidies. De bevindingen
vloeien voort uit het onderzoek dat in de periode 20 t/m 24 april 2009 heeft
plaatsgevonden. De Europese Commissie is op 16 december 2009 geïnformeerd op welke wijze Nederland de opgenomen opmerkingen en
verzoeken opvolgt. Voor de actualisatie van het perceelsregister is een
met de Europese Commissie afgestemd herstelplan opgesteld en in
uitvoering genomen. De (gecorrigeerde) gegevens zijn tevens de basis
voor de definitieve financiële afwikkeling van de jaardeclaraties ELGF en
ELFPO 2010. De resultaten van het herstelplan worden door middel van
een audit beoordeeld. Hiermee wordt geborgd dat de uitkomsten van het
herstelplan direct aan de gestelde eisen voldoen.
Erkenning betaalorganen GLB
De Auditdienst heeft, als certificeringsinstantie, een goedkeurend oordeel
verstrekt bij de door de betaalorganen over de periode 16 oktober 2008 tot
en met 15 oktober 2009 opgestelde rekeningen. Ten opzichte van voorgaand jaar is er sprake van een verbetering van het financieel beheer. Dit
blijkt uit de opvolging die is gegeven aan de aanbevelingen.
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer heeft in het rapport bij het jaarverslag over
2008 geconcludeerd dat het financieel beheer verder is verbeterd. Desalniettemin kon een laatste onvolkomenheid over het jaar 2008 betreffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

114

Beleidsverslag

het beheer van de programma-uitgaven kleine relaties door het kerndepartement niet worden opgeheven. Het ministerie van LNV heeft in 2009
daarop de volgende maatregelen in gang gezet :
+ Het gebruik van standaardbrieven met duidelijke en uniforme voorwaarden mede om het onderscheid tussen subsidies en transacties
aan te brengen;
+ Het ontwikkelen van nieuwe checklists om de volledigheid van de
aangeleverde dossiers door FDC vast te stellen;
+ Het letten op het tijdig afrekenen van voorschotten:
+ Een onderzoek uitvoeren om de kleine programma-uitgaven door te
lichten op effectiviteit en efficiëncy en waar nodig te schrappen.
Met deze maatregelen is naar mijn oordeel toereikend invulling
gegeven aan het wegwerken van de onvolkomenheid.
Overige aspecten in de bedrijfsvoering
In 2009 zijn veel wijzingen doorgevoerd in de departementale bedrijfsvoering. Dit betreft onder andere organisatievernieuwing, een anders
werkend sturingsmodel en implementatie van nieuwe systemen.
Organisatievernieuwingen en krimp
De implementatie van het veranderprogramma «Zichtbaar laten, Zichtbaar
doen», de vorming van de nieuwe beleidskern LNV (clustering van
beleidsdirecties), de Directie Organisatie en Bedrijfsvoering en de Dienst
Bedrijfsvoering (departementale sharing), alsmede het fusietraject Nieuwe
Voedsel en Warenautoriteit (samenvoeging VWA, AID en PD) zijn de
belangrijkste organisatievernieuwingen in 2009. De andere manier van
werken wordt ondersteund door een andere manier van huisvesting.
LNV staat de komende jaren voor een stevige veranderopgave die meer
omvat dan alleen een krimpoperatie. Sinds 2007 geeft LNV invulling aan
het programma «Zichtbaar Laten en zichtbaar doen». Dit stond ook voor
2009 in het teken van beter, slimmer en anders werken.
Beter door de beleidsinzet van LNV beter aan te sluiten op de samenleving, beter zichtbaar te zijn en tegelijkertijd verbinding te houden met
specifieke doelgroepen en sectoren.
Slimmer door de doelmatigheidsopgave van het Rijk in te vullen en te
voorkomen dat discontinuïteit optreedt in bedrijfsvoering en uitvoering.
Anders door de mobiliteit en bredere inzetbaarheid van medewerkers in te
vullen. Dit maakt het gemakkelijker om programmatisch en projectmatig
te werken en onderling personeel uit te wisselen.
De implementatie van de LNV brede veranderopgave ligt op schema. In
2009 zijn veel veranderingen in de structuur ingezet, doorgevoerd en ook
afgerond, de afgesproken targets worden gerealiseerd. In 2010 breekt een
nieuwe fase aan in het veranderproces waarin vooral het werkend krijgen
en houden van de verandering centraal staat. Dit vraagt veel afstemming
tussen de verschillende verandertrajecten. Om voor de langere termijn te
komen tot een gezamenlijk en gedeeld beeld voor de toekomst van het
geheel van de organisatie van LNV, wordt in 2010 een Organisatie
Ontwikkel Traject ingezet.
De krimptaakstelling van LNV ligt op koers. De krimp voor 2010 wordt
gerealiseerd, 2011 wordt daarentegen een zwaar jaar. We zullen kijken
naar de impuls mobiliteit om aan de taakstelling te kunnen voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

115

Beleidsverslag

Sturingsmodel
De jaarplancyclus is in 2009 hervormd, waardoor thans sprake is van
gemeenschappelijkheid in jaarplanning van de beleidskern (samenwerkende beleidsdirecties), dit zelfde is gebeurd voor de stafdirecties. Dit
heeft geresulteerd in meer integraliteit in keuzes en inzet van middelen
voor het kerndepartement. Voor de Management Control Rapportages is
een soortgelijke integratieslag gemaakt, waardoor de voortgang van
concernresultaten beter inzichtelijk is voor de departementale leiding.
Neveneffect is dat deze veranderingen een vermindering van de interne
lasten en regeldruk mogelijk maken.
Nieuwe systemen
Veel systemen zijn vernieuwd om technische redenen of als voortvloeisel
van interdepartementale sharing. Voorbeelden hiervan zijn het
E-procurement (inkoop) and Finance (E&F systeem), de invoering van
P-direkt en eDocs (Digitalisering Kerndepartement). De implementatie van
deze systemen is niet overal even vlekkeloos verlopen. Dit heeft zijn effect
gehad op het primaire proces. In het najaar van 2009 is besloten om het
tempo van de implementatie van Edocs in lijn te brengen met de overige
vernieuwingsactiviteiten (onder ander invoering E&F, P-Direct , de renovatie van het hoofdgebouw en de vorming van de beleidskern). Dit heeft
geleid tot het verschuiven van de verdere implementatie naar 2010. Het
ontwikkeltraject wordt beheersbaar gehouden door een gefaseerde
invoer.
Vanaf begin 2009 functioneert het E&F-systeem binnen het kerndepartement. Hierbij zijn aanloopproblemen ontstaan. Naast het feit dat de organisatie moest wennen aan een nieuwe manier van werken, hebben technische mankementen geresulteerd in (tijdelijke) procesmatige
aanpassingen. Tot eind 2009 is gewerkt aan een betrouwbare maand- en
jaarafsluiting en verbetering van rapportages over budgetrealisatie.
LNV is op 20 juli 2009 overgestapt op P-Direkt, een systeem voor personeelsadministratie en beheer dat door het ministerie van BZK beheerd
wordt. LNV, AZ en BZK zijn de departementen die dit systeem in zijn volledigheid als eerste uitrolden. We ervaren daardoor ook de kinderziektes
van het systeem en hebben daarnaast te maken met een organisatie die
moet leren hoe te werken met het nieuwe systeem. De last die ervaren
wordt in de lijn is groter dan de lust die men beleefd. Het P-Direkt systeem
kon bovendien ook niet de gewenste managementinformatie leveren. In
2010 zal hieraan nog extra aandacht moeten worden besteed.
Digitale Dienstverlening (DDV)
De doelen van het programma zijn het verbeteren van de digitale dienstverlening door LNV, het behalen van doelmatigheidsvoordelen en het
borgen en stimuleren van hergebruik van gerealiseerde ICT voorzieningen.
Het programma levert een bijdrage aan realisatie van de ambitie dat
burgers en ondernemers, snel en gemakkelijk, waar en wanneer ze maar
willen, online al hun zaken moeten kunnen regelen met LNV. De behoefte
van deze twee groepen staan dus ook centraal binnen het programma.
Binnen DDV zijn negen projecten gericht op het verbeteren van de
gemeenschappelijke infrastructurele voorzieningen ondergebracht. Daarnaast ondersteunend het programma de beleidsdirecties en uitvoerende
diensten bij de realisatie van twaalf beleidsprojecten. Deze richten zich op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

116

Beleidsverslag

het verbeteren van de digitale dienstverlening, het integreren van ketens
en/of het ontsluiten van registers. Deze in totaal 21 projecten (investering
circa € 25 miljoen) worden in de periode 2009–2011 uitgevoerd en maken
onderdeel uit van het Vernieuwingsprogramma Rijksdienst (VRD).
Het programma is begin 2009 vanwege aanvankelijke onzekerheden over
de financiële middelen behoudend gestart. Vanaf medio 2009 is, met
ondersteuning vanuit de zogenoemde «Bekkergelden», geïntensiveerd.
De aansturing en borging van het programma is in het najaar gewijzigd
door o.a. de splitsing van de sturing in een stuurgroep beleidsprojecten
en een stuurgroep infrastructuur.
Een belangrijk deel van «een betere en kleinere overheid» betreft de
samenwerking met andere overheden. In dat kader is waar dat kan
gekozen voor aansluiting bij interdepartementale ontwikkelingen van de
e-overheid (Wet 2.0). Daarnaast worden de in de afgelopen jaren door
LNV bereikte resultaten binnen de e-overheid actief aan andere overheden
ter beschikking gesteld.
Informatiebeveiliging LNV
Door de verdergaande digitalisering van de bedrijfsprocessen neemt het
belang van een goed werkend systeem van informatiebeveilging toe. LNV
heeft in 2007 gekozen voor de internationale normen voor informatiebeveiliging ISO 27 001 en ISO 27 002. Deze standaarden zijn in 2007 verwerkt
in het nieuwe StandaardBeveiligingsniveau voor informatiebeveiliging
van LNV (SBNi). 2009 is het tweede jaar van het driejarig programma om
SBNi binnen LNV te implementeren. Vanwege het belang van dit
programma, ook met het oog op het voldoen aan Europese regelgeving,
is het programma inmiddels aangemerkt als een groot/risico-gevoelig
project binnen LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

117

28
29

26
27

21
22
23
24
25

Art.

Niet-beleidsartikelen
Nominaal en onvoorzien
Algemeen

Beleidsartikelen
Duurzaam ondernemen
Agrarische ruimte
Natuur
Landschap en recreatie
Voedselkwaliteit en diergezondheid
Kennis en Innovatie
Bodem, water en reconstructie in
zandgebieden

Totaal

Omschrijving

Bedragen x € 1 000

Verplichtingen

Uitgaven

64 825

21 478

– 5 089
231 189

102 637
977 197

101 419
962 405

– 5 089
231 193

305 660
70 336
542 080
184 483

312 661
29 195
295 124
82 351

2 473 318

0
435 966

548

10 347
23 894

13 104
68 782
26 848
28 559

608 048

0
304 795

80 183

112 906
1 032 653

366 009
78 037
397 951
189 377

0
303 585

79 977

107 538
1 016 534

286 924
83 920
546 221
124 882

2 549 581

0
299 261

13 166

9 162
27 375

27 866
70 073
28 252
38 540

513 695

Ontvangsten

Ontvangsten

Verplichtingen

Uitgaven

Realisatie

(2)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

(1)

(3)

5 089
73 602

58 705

11 487
70 248

53 348
48 842
102 827
107 026

Verplichtingen

5 089
72 396

15 152

4 901
39 337

– 18 736
13 584
4 141
– 59 601

76 263

Uitgaven

0
– 136 705

12 618

– 1 185
3 481

14 762
1 291
1 404
9 981

– 94 353

Ontvangsten

Verschil realisatie en Oorspronkelijk
vastgestelde begroting

Departementale verantwoordingsstaat 2009 van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV)

1.4.1 Departementale verantwoordingsstaat

C. JAARREKENING

Jaarrekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

118

Jaarrekening

1.4.2 Departementale saldibalans
1.4.2.1 Saldibalans van het ministerie van landbouw, natuur en
voedselkwaliteit per 31 december 2009
1)
3)
6)
8)
10)
11)
12a)
13)
14a)
15a)
16)

Uitgaven ten laste van de begroting
2009
Liquide middelen
Begrotingsreserves
Uitgaven buiten begrotingsverband
(=intracomptabele vorderingen)
Openstaande rechten
Extra-comptabele vorderingen

2 549 578 048,14

2)

25 973 003,79
103 868 967,25
702 837 714,57

6a)
6b)
9)

0,00
1 703 003 843,42

10a)
11a)

Tegenrekening extra-comptabele
9 353,88
schulden
Extra-comptabele Voorschotten
2 542 295 332,31
Tegenrekening garantiever- verplich504 083 186,31
tingen
Tegenrekening openstaande Verplich- 3 732 425 136,46
tingen
Deelnemingen
0,00
Totaal
11 864 074 586,13

12)

Ontvangsten ten gunste van de begro513 696 024,83
ting 2009
Rekening-courant RIC
2 689 691 822,08
Tegenrekening begrotingsreserves
103 868 967,25
Ontvangsten buiten begrotingsverband
75 000 919,59
(=intra-comptabele schulden)
Tegenrekening openstaande rechten
0,00
Tegenrekening extra-comptabele vorde- 1 703 003 843,42
ringen
Extra-comptabele schulden
9 353,88

13a)
14)

Tegenrekening voorschotten
Garantieverplichtingen

2 542 295 332,31
504 083 186,31

15)

Openstaande verplichtingen

3 732 425 136,46

16a)

Tegenrekening deelnemingen
Totaal

0,00
11 864 074 586,13

1.4.2.2 Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de
geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende
voorschriften wordt afgeweken, wordt dit nader toegelicht.
Toelichting per balanspost
Balanspost 1 Uitgaven ten laste van de begroting 2009

2 549 578 048,14

De uitgaven over 2009 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV), onderdeel uitgaven.
Balanspost 2 Ontvangsten ten gunste van de begroting 2009

513 696 024,83

De ontvangsten over 2009 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV), onderdeel ontvangsten.
Balanspost 3 Liquide Middelen

25 973 003,79

De post liquide middelen is onder andere samengesteld uit de saldi van de aan de
kasbeheerders en kasvoorschothouders verstrekte gelden. Hierin is opgenomen onder
andere het saldo van de bankrekening van het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (MLNV) bij het Groenfonds per 31 december 2009 ad. € 21 412 671,55.
Balansposten 6. Begrotingsreserves

103 868 967,25

Deze post is per 31 december 2009 als volgt opgebouwd:
Begrotingsreserve Ontwikkelings- en Saneringsfonds voor de Landbouw 18 505 377,07
Begrotingsreserve Ontwikkelings- en Saneringsfonds voor de Visserij
26 366 008,16
Begrotingsreserve Borgstellingsfonds
58 997 582,02

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

119

Jaarrekening

Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit maakt gebruik
van de mogelijkheid om een interne begrotingsreserve aan te houden. De
toevoegingen en onttrekkingen die respectievelijk ten laste of ten gunste
van de begroting plaatsvinden zijn in het jaarverslag toegelicht bij artikel
21.
Balansposten 6a. Rekening-Courant RIC-Financiën

2 689 691 822,08

Deze post geeft de vordering- en schuldverhouding weer tussen het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het Ministerie van Financiën per 31 december 2009.

Toelichting
Het saldo rekening-courant met het Ministerie van Financiën is als volgt
samengesteld:
Bedrag
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
1 752 601 327,92
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit /EOGFL/EM (LEF) 937 090 494,16
Totaal
2 689 691 822,08
Op de rekening-courant MLNV/EOGFL/EM (LEF) vindt verantwoording plaats van de
Europese regelingen van het Europees LandbouwGarantiefonds (ELGF) en het Europees
Landbouwfonds voor de PlattelandsOntwikkeling (ELFPO). Bij een deel van deze regelingen vindt nationale financiering plaats waardoor de rekening-courant niet gelijk is aan
de vordering op de Europese Commissie.

Balansposten 6b. Tegenrekening begrotingsreserves

103 868 967,25

Deze post geeft de vordering- en schuldverhouding weer tussen het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het Ministerie van Financiën per 31 december 2009.
Balanspost 8 Uitgaven buiten begrotingsverband

702 837 714,57

Onder de uitgaven buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die niet ten
laste van de begroting behoeven te worden gebracht. Dit omdat deze uitgaven met
derden zullen worden verrekend.

Toelichting
De uitgaven buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Vordering provincies inzake ILG
Te verrekenen met Diergezondheidsfonds (DGF)
EU uitgaven ELGF
EU uitgaven ELFPO
Doorberekening BBL
Doorberekening Plattelands Ontwikkelings Programma (POP)
Gefinancierde interventievoorraad
Vorderingen personeel
Te verrekenen korting Brussel
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

1 672 240,00
2 249 047,70
570 204 364,32
17 207 773,76
23 227 000,00
4 819 615,59
54 822 009,93
874 935,94
18 502 310,37
702 837 714,57

120

Jaarrekening

Vordering op provincies ten behoeve van Inrichting Landelijk Gebied (ILG)
Dienst Landelijk Gebied draagt zorg voor de uitvoering van de ILG. De
provincies stellen gelden beschikbaar voor deze uitvoering. Per balansdatum heeft DLG voor zes provincies een bedrag van € 22 525 092,10
voorgefinancierd en door zes provincies is een bedrag van
€ 20 852 852,10 vooruitbetaald.
Te verrekenen met DGF
Dienst Regelingen is belast met de uitvoering van de dierziektebestrijding.
De financiële middelen voor de dierziektebestrijding zijn in het DierGezondheidsFonds beschikbaar. De vordering van € 2 249 047,70 zal door
DGF in 2010 aan Dienst Regelingen worden betaald.
EU uitgaven ELGF en ELFPO
De gelden die het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
voor de Europese fondsen ELGF en ELFPO voorfinanciert betreffen de
declaraties van de maanden november (16/10 – 30/11) en december. De
gedeclareerde bedragen van deze maanden zijn in 2010 ontvangen
respectievelijk in de maanden januari en februari. De navolgende tabellen
geven inzicht in de totaalbedragen van uitgaven en ontvangsten met
betrekking tot het ELGF en ELFPO van de jaren waarvan de declaraties
nog niet door de Europese Commissie zijn vastgesteld.
ELGF overzicht
Omschrijving
Restant ELGF vordering voorgaande dienstjaren
Boekjaar 2009, in 2008 gerealiseerde uitgaven *
Vordering 31 december 2008
Boekjaar 2009, in 2009 gerealiseerde uitgaven
Afrekening beroepsprocedure
Ten laste van begroting MLNV
Ontvangsten uit ELGF boekjaar 2009
Nog te vorderen **
Boekjaar 2010, in 2009 gerealiseerde uitgaven
Vordering 31 december 2009

Bedrag
2 677 769,17
553 227 782,50
555 905 551,67
493 755 942,76
–/– 5 670 000,00
2 992 230,83
–/– 1 046 370 034,94
613 690,32
569 590 674,00
570 204 364,32

* Het boekjaar voor het ELGF loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van het volgende jaar.
** Te vorderen als gevolg van correcties in de jaaraangifte 2009. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte 2009 in 2010 definitief vaststellen en afwikkelen.

ELFPO overzicht
Omschrijving
Restant ELFPO schuld voorgaande dienstjaar
Boekjaar 2009, in 2008 gerealiseerde uitgaven*
Vordering 31 december 2008
Boekjaar 2009, in 2009 gerealiseerde uitgaven
Ontvangsten uit ELFPO boekjaar 2009
Nog verschuldigd**
Boekjaar 2010, in 2009 gerealiseerde uitgaven
Vordering 31 december 2009

Bedrag
61 540,07
5 533 019,26
5 471 479,19
30 069 111,52
–/– 36 071 973,56
531 382,85
17 739 156,61
17 207 773,76

* Het boekjaar voor het ELFPO loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van het volgende jaar
** De schuld is een gevolg van correcties in de jaaraangifte 2009. Naar verwachting zal de Europese Commissie dit verschil in 2010 verrekenen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

121

Jaarrekening

BBL
Wegens aankoop gronden voorgefinancierd ten behoeve van BBL in het
kader van de uitvoering van de ILG.
Doorberekening POP
Betreft hier vorderingen op derden van Dienst Landelijk Gebied naar
aanleiding van de uitvoering van het Plattelands Ontwikkelings
Programma.
Gefinancierde interventievoorraad
Beginvooraad
Aankopen boter en magere melkpoeder
Verkopen
Waardeverminderingen
Eindvoorraad

0,00
63 567 010,58
– 4 521 998,41
– 4 223 002,24
54 822 009,93

Vorderingen personeel
Sedert de overgang van de salarisadministratie naar P-direkt zijn
verstrekte voorschotten een onderdeel geworden van de uitgaven buiten
begrotingsverband. Pas bij definitieve afrekening vindt eventuele belasting van de begroting plaats. Dit is van toepassing op salarisvoorschotten,
onderwijs- c.q. opleidingsvoorschotten, pensioenpremies ten gevolg van
het verlenen van verlof buiten bezwaar, voorschotten met betrekking tot
reiskosten binnen- en buitenland etc.
Te verrekenen korting Brussel
In 2009 heeft de Europese Commissie kortingen opgelegd die in de maand
januari 2010 door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zijn betaald.
Balanspost 9 Ontvangsten buiten begrotingsverband

75 000 919,59

Onder de ontvangsten buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die niet
ten gunste van de begroting behoeven te worden gebracht. Dit omdat deze ontvangsten
zullen worden verrekend.

Toelichting
De ontvangsten buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Diverse ontvangsten
Contante waarborgen productschappen
Reservering bezwaar SFSH
Werkkapitaal ELFPO
Bommenregeling
Schulden aan personeel
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

4 253 062,08
4 658 150,34
1 670 307,32
34 056 481,69
29 708 562,36
654 355,80
75 000 919,59

122

Jaarrekening

Contante waarborgen productschappen
De productschappen ontvangen per bank gelden van het bedrijfsleven als
zekerheidsstelling voor in- en uitvoercertificaten en uitvoerrestituties. De
productschappen betalen op verzoek van de belanghebbende de
bedragen terug als aan de voorwaarden voor de certificaten en restituties
is voldaan.
Reservering bezwaar SFSH
In het kader van de superheffing voor melkproducenten wordt het aan het
ELGF verschuldigde bedrag bepaald op basis van de landelijke overschrijding. De som van de door de individuele heffingplichtige verschuldigde
bedragen is in de regel hoger dan de landelijke overschrijding. Regelgeving schrijft voor dat de som van de individuele heffingsopleggingen niet
kleiner mag zijn dan het aan het ELGF verschuldigde bedrag. De op deze
wijze ontstane extra heffing wordt het «schommelfonds» genoemd. Het
«schommelfonds» kan gebruikt worden in die gevallen waarbij als gevolg
van een beslissing op bezwaar aan een heffingplichtige eerder opgelegde
heffing moet worden gecorrigeerd.
Werkkapitaal ELFPO
In verordening 1290/2005 (art 25 lid 1) is bepaald dat na vaststelling door
de commissie van het programma voor plattelandsontwikkeling (2007–
2013) een voorfinanciering van 7% zal plaatsvinden van de bijdrage uit het
ELFPO voor het betreffende programma. In 2007 heeft de commissie het
programma voor plattelandsontwikkeling van Nederland goedgekeurd en
de voorfinanciering aan MLNV betaald. Bij de afsluiting van het
programma zal deze voorfinanciering worden verrekend.
Bommenregeling
Dienst Regelingen voert in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken de bommenregeling uit. Voor de uitgaven van deze regeling stelt
het Ministerie van Binnenlandse Zaken vooraf gelden beschikbaar aan
Dienst Regelingen.
Schulden aan personeel
Sedert de overgang van de salarisadministratie naar P-direkt zijn reserveringen een onderdeel geworden van de ontvangsten buiten begrotingsverband. Volgens de regeling Individueel Keuze Arbeidsvoorwaarden
Pakket (IKAP) kan het personeel van het Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit bedragen reserveren voor doelen die in deze regeling
zijn benoemd.
Balanspost 11 Extra Comptabele Vorderingen

1 703 003 843,42

De extra comptabele vorderingen hebben betrekking op nog te ontvangen middelen,
welke voortvloeien uit uitgaven die ten laste van de begroting zijn gebracht en nog met
derden zullen worden verrekend, alsmede opgelegde mestheffingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

123

Jaarrekening

Toelichting
De extra comptabele vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Diverse vorderingen
Mineralenboekhouding Bureau Heffingen
Landbouwgronden
Leningen
Gestelde zekerheden
Vordering Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO)
Totaal

12 917 961,01
4 139 364,45
1 153 740 642,33
111 741 379,92
409 913 495,71
10 551 000,00
1 703 003 843,42

Landbouwgronden
Het saldo van de landbouwgronden bestaat voornamelijk uit een langlopend renteloos voorschot van het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit aan het Bureau Beheer Landbouwgronden van € 565 mln
waarvoor door het Bureau Beheer Landbouwgronden gronden zijn
verworven die na doorlevering aan eindbeheerders leiden tot doelrealisatie. Daarnaast is er een bedrag van € 383 mln nog te vorderen uit
hoofde van landinrichtingsrente door grondeigenaren te betalen in afgesloten landinrichtingsprojecten, welke in het algemeen in 26 jaar worden
geïnd. Voorts heeft Dienst Landelijk Gebied nog € 206 mln te vorderen uit
hoofde van nog niet afgesloten landinrichtingsprojecten.
Leningen
Bedrag
WUR (Stichting DLO)
WUR Praktijkonderzoek
WUR IAC/ILRI
Totaal

87 809 952,68
19 851 939,03
4 079 488,21
111 741 379,92

Gestelde zekerheden
Bedrag
Productschappen Vee, Vlees en Eieren
Productschap Tuinbouw
Dienst Regelingen
Totaal

43 075 906,15
15 804 407,70
351 033 181,86
409 913 495,71

Dit betreffen zekerheden die bij de uitvoering van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid worden gevraagd. De uitvoering hiervan vindt plaats bij
de Betaalorganen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

124

Jaarrekening

Balanspost 12 Extra comptabele schulden

9 353,88

Balanspost 13 Voorschotten

2 542 295 332,31

Onder voorschotten wordt verstaan de vooruit verstrekte gelden, welke op 31 december
2009 nog niet waren verrekend.

(x € 1 000)
Beleidsartikelen

21 Duurzaam ondernemen
22 Agrarische ruimten
23 Natuur
24 Landschap en recreatie
25 Voedselkwaliteit & Diergezondheid
26 Kennis en innovatie
27 Reconstructie
29 Algemeen
Medebewindkosten
Totaal

2009

2008

2007

2006

2005 en
eerder

Totaal

44 664
65 801
415 287
77 676
25 122
309 431
56 899
976
23 707
1 019 563

19 344
38 094
325 646
117 796
5 989
256 297
48 551
201
0
811 918

11 543
20 595
283 661
117 136
1 202
70 949
45 494
1 134
0
551 714

15 934
0
28 658
5 316
0
45 528
400
700
0
96 536

8 765
0
14 770
6 492
3 633
28 604
0
300
0
62 564

100 250
124 490
1 068 022
324 416
35 946
710 809
151 344
3 311
23 707
2 542 295

Verloop van de voorschotten gedurende het dienstjaar 2009
Beginstand 1 januari 2009
Verstrekte voorschotten
Eindafgerekende voorschotten
Eindstand 31 december 2009

Bedrag
1 817 083 254,15
1 083 162 309,39
– 357 950 231,23
2 542 295 332,31

De stand van de openstaande voorschotten is ten opzichte van eind 2008
toegenomen. Deze toename is voor een belangrijk deel het gevolg van de
uitvoering van de Wet Inrichting Landelijk Gebied (€ 427,9 mln), omdat de
hiervoor verstrekte voorschotten pas in 2014 tot eindafrekening komen.
Medebewindkosten
Bedrag
Stand 1-1-2009
Bij: nieuwe voorschotten 2009
Af: afgerekende voorschotten in 2009
Stand 31-12-2009
Voorschot medebewindkosten per Productschap
Hoofdproductschap Akkerbouw
Productschap Zuivel
Productschappen Vee Vlees en Eieren
Productschap Tuinbouw
Productschap Vis
Totaal

25 481 195,00
23 707 350,00
– 25 481 195,00
23 707 350,00
8 661 350,00
5 435 000,00
5 374 000,00
3 410 000,00
827 000,00
23 707 350,00

Op deze post zijn de nog niet afgerekende voorschotten inzake de medebewindkosten opgenomen. Bij de vaststelling van de definitieve bijdrage
zullen de voorschotten worden afgeboekt. Alle af te rekenen voorschotten
zijn verstrekt in 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

125

Jaarrekening

Balanspost 14 Garantieverplichtingen

504 083 186,31

De staat van garantie-verplichtingen per 31 december 2009
Artikel

a) ten behoeve van
b) aan

21

Stichting Borgstellingsfonds voor de Landen Tuinbouw
Garantieregeling Landbouw
Garantieregeling Werkkapitaal
Subtotaal artikel
a)Rente en aflossingen van leningen inzake
aankoop van natuurgebieden en landschappen
b) Alg. Spaarbank voor Nederland

23

Ingangs
datum

b) Bank Nederlandse Gemeenten

b) ASF Graf.Bedr./Telegraaf/Fortis
b) Ned. Waterschaps Bank
b) Ministerie van Financiën

Subtotaal artikel

01–04–1992
05–06–1992
16–07–1990
11–07–1997
02–06–1997
22–10–1998
15–03–1999
15–04–1999
30–06–1999
30-01-2001
28-02-2001
01-10-2001
19-11-2001
24-12-2002
18-09-2003
15–12–1997
01-09-2002
15-12-2003
01-06-2004
15-11-2004
15-12-2004
05-01-2005
15-09-2005
30-12-2005
19-01-2006
26-01-2006
14-03-2006
31-01-2007
31-01-2007
02-07-2007
31-01-2008
02-06-2008
23-06-2008
02-02-2009
27-02-2009
11-09-2009
30-09-2009
01-12-2009
23-12-2009
23-12-2009

looptijd in
jaren

30
30
30
19
18
30
30
10
20
20
30
20
30
10
20
20
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
26
26

Maximaal
verleend

Lopende verplichting

50 000 000,00

50 000 000,00

900 000,00
13 804 000,00
64 704 000,00

900 000,00
13 804 000,00
64 704 000,00

3 630 241,73
4 537 802,16
2 722 681,30
6 096 874,52
5 912 147,70
4 991 582,38
4 084 021,94
4 168 150,38
2 362 505,84
2 834 516,70
9 075 604,32
5 230 000,00
9 075 000,00
9 100 000,00
18 513 818,97
2 359 657,12
12 942 443,00
9 076 000,00
21 452 780,72
9 076 000,00
24 100 000,00
22 100 000,00
16 064 658,84
9 076 000,00
45 000 000,00
21 110 000,00
9 076 000,00
65 090 000,00
9 076 000,00
8 967 515,49
9 076 000,00
2 586 310,86
22 000 000,00
9 076 000,00
20 000 000,00
3 678 465,17
10 000 000,00
15 000 000,00
13 610 000,00
12 140 000,00
494 068 779,14

2 430 982,15
3 039 877,57
1 658 005,11
3 078 806,80
2 649 745,68
3 928 040,58
3 288 382,96
0,15
1 438 187,59
2 030 164,91
7 821 844,39
3 735 416,59
7 700 105,44
9 100 000,00
12 491 922,19
1 272 192,97
9 707 442,99
8 066 000,00
14 932 780,72
8 176 000,00
21 670 000,00
20 350 000,00
14 495 000,00
8 316 000,00
42 210 000,00
19 800 000,00
8 556 000,00
62 720 000,00
8 746 000,00
8 665 000,00
8 916 000,00
2 502 310,86
21 640 000,00
9 076 000,00
20 000 000,00
3 678 465,17
10 000 000,00
15 000 000,00
13 610 000,00
12 140 000,00
438 636 674,82

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

126

Jaarrekening

De staat van garantie-verplichtingen per 31 december 2009
Artikel

a) ten behoeve van
b) aan

Ingangs
datum

26

b) Gebouwen en terreinen voor gesubsidieerde scholen Agrarisch onderwijs
b) Gebouwen Stichting Studenten huisvesting in Deventer
Subtotaal artikel
Totaal generaal

looptijd in
jaren

Maximaal
verleend

Lopende verplichting

14 103 489,12

735 123,95

748 737,36

7 387.54

14 852 226,48
573 625 005,62

742 511,49
504 083 186,31

Balanspost 15 Openstaande verplichtingen

3 732 425 136,46

De openstaande verplichtingen per 31 december 2009 kunnen vanaf 2010 tot betaling
leiden.

(x € 1 000)
Hoofdbeleidsterreinen

Stand per
01-01-2009

In 2009 aangegaan +

Negatieve
bijstelling -/-

Uitgaven/-

Stand per
31-12-2009

21 Duurzaam ondernemen
22 Agrarische ruimte
23 Natuur
24 Landschap en recreatie
25 Voedselkwaliteit & Diergezondheid
26 Kennis en innovatie
27 Reconstructie
29 Algemeen
Subtotaal
Buiten begrotingsverband
Totaal generaal

150 702
192 811
1 681 425
447 122

351 305
78 037
314 446
189 376

21 116
2
3 106
3 576

286 923
83 920
546 221
124 882

193 968
186 926
1 446 544
508 040

17 263
933 544
415 483
75
3 838 425
70 255
3 908 680

112 905
1 032 653
80 183
304 794
2 463 699
39 287
2 502 986

4 543
6 495
75 143
0
113 981
4 227
118 208

107 537
1 016 533
79 977
303 585
2 549 578
11 455
2 561 033

18 088
943 169
340 546
1 284
3 638 565
93 860
3 732 425

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

127

Jaarrekening

1.4.3 Samenvattende verantwoordingsstaat inzake Batenlastendiensten
Bedragen x 1 000
(1)

(2)

(3)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijke vastgestelde begroting

Algemene Inspectiedienst
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

66 244
66 244
0

71 247
69 754
1 493

5 003
3 510
1 493

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

5 735
8 986

3 788
6 606

– 1 947
– 2 380

Dienst ICT Uitvoering
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

110 100
110 100
0

114 328
114 096
232

4 228
3 996
232

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

10 000
17 384

17 722
30 065

7 722
12 681

Dienst Landelijk Gebied
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

118 925
118 925
0

140 065
139 994
71

21 140
21 069
71

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

14 873
23 428

2 414
10 053

– 12 459
– 13 375

Dienst Regelingen
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

134 436
134 436
0

177 225
173 934
3 291

42 789
39 498
3 291

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

15 000
34 874

25 537
32 118

10 537
– 2 756

Plantenziektenkundige Dienst
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

18 212
18 212
0

25 288
25 140
148

7 076
6 928
148

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

1 000
2 000

500
1 662

– 500
– 338

Voedsel en Warenautoriteit
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

169 389
169 389
0

186 782
188 184
– 1 402

17 393
18 795
– 1 402

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

9 230
16 585

0
14 899

– 9 230
– 1 686

Omschrijving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

128

Jaarrekening

1.4.4 Toelichting bij de samenvattende verantwoordingsstaat
inzake Baten-Lastendiensten
Algemene Inspectiedienst (AID)
Profiel
De Algemene Inspectiedienst (AID) is een handhavingorganisatie van het
Ministerie van LNV, die door middel van de instrumenten controle, verificatie en opsporing, de naleving van de LNV-regelgeving op programmatische wijze bevordert. Waar effectief uit oogpunt van naleving wordt de
inzet van hiervoor bedoelde instrumenten begeleid door handhavingcommunicatie. Op basis van waarnemingen en ervaringen in de handhavingpraktijk adviseert de AID de Minister en beleidsdirecties van LNV over
voorgenomen of reeds vigerend beleid en regelgeving. Ten behoeve van
de uitvoering van deze taak beschikken de ambtenaren AID over toezichthoudende en opsporingsbevoegdheden. Deze bevoegdheden worden in
onderlinge samenhang ingezet. Opsporing vindt plaats onder verantwoordelijkheid van het Openbaar Ministerie.
Financieel resultaat
De AID heeft over 2009 een positief exploitatieresultaat behaald van € 1,5
mln.
De liquiditeitspositie is, afgemeten aan het saldo van de rekening-courant
met de Rijkshoofdboekhouding, met ongeveer € 1,4 mln. toegenomen ten
opzichte van de beginbalans. De geleverde productie is hoger dan in de
initiële begroting voor 2009 is voorzien. Dit is het gevolg van uitbreidingen in het reguliere opdrachtenpakket die hebben plaatsgevonden na
de vaststelling van de agentschapsparagraaf in de LNV begroting 2009.
Prestaties
De prestaties van de AID bestaan uit het aantal directe uren per product
waartoe de AID een opdracht heeft gekregen en de daarmee bereikte
resultaten. Onderstaande tabel geeft per productgroep het aandeel in de
omzet van de AID in 2009 weer.
Prestaties per productgroep
Realisatie 2009
Productgroep

Product:
Controle
Verificatie TAB
Opsporing
Beleidsadvisering
Handhavingscommunicatie
Fusie-uren
Totaal

Prestaties
(in uren)

Aandeel in
omzet (in %)

555 149
66 147
97 962
13 868
4 212
30 081
767 419

72.4
8.6
12.8
1.8
0.5
3.9
100.0

Het initiële opdrachtenpakket is medio 2008, als onderdeel van de begrotingsvoorbereiding 2009 bepaald. De omvang en samenstelling daarvan is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

129

Jaarrekening

onderhevig aan politiek-maatschappelijke ontwikkelingen, herprioritering
van LNV-beleid en budgettaire schommelingen. Deze aspecten hebben
ertoe geleid dat gedurende het begrotingsjaar 2009 wijzigingen in het
opdrachtenpakket hebben plaatsgevonden.
Doelmatigheidsgegevens
Resultaten doelmatigheid
Prestatie-indicator

Norm 2009

Percentage gegronde klachten op aantal gecontroleerden
Goedkeurende accountantsverklaring
Gemiddelde kostprijs per uur
Percentage gerealiseerde verkoopbare uren
Ziekteverzuimpercentage
Treffers bij (selecte) controles
Tijdigheid verificaties TAB

2 per 10 000
Ja
€ 89,90
100%
4,33%
15%
90%

Meetwaarde
2009
0,78 per
10 000
Ja
€ 86,50
100%
4,90%
21,83%
79%

Toelichting
Gegronde klachten versus aantal contacten met gecontroleerden.
Van de 11 klachten die in 2009 zijn afgehandeld, zijn er 3 gegrond
verklaard. Het aantal geregistreerde contacten met gecontroleerden
bedroeg in diezelfde periode 38 508.
Goedkeurende accountantsverklaring
De AID heeft op 13 maart 2009 van de Auditdienst een goedkeurende
accountantsverklaring over het jaar 2008 ontvangen. In maart 2010 is een
goedkeurende accountantsverklaring over 2009 ontvangen.
Kostprijs per uur
In tabel met prestatie-indicatoren zijn ten behoeve van een eenduidige
vergelijking de kostprijzen berekend exclusief de fusie- en frictiekosten ter
waarde van € 1,2 mln. Aangezien in het eigenaarsoverleg is besloten het
strategisch project WVU tot de reguliere exploitatie te rekenen, zijn deze
kosten wel in de nagecalculeerde kostprijs meegenomen.
De gemiddelde kostprijs exclusief fusie- en frictiekosten bedraagt € 86,50
per verkoopbaar uur. In de nacalculatie zal de AID een specifieke analyse
op de kostprijzen en de kosten per controle, verificatie en opsporingsonderzoek uitvoeren en een nadere onderbouwing aanreiken.
Aantal gerealiseerde verkoopbare uren als percentage van het totale
aanbod aan productieve tijd
De waarde van deze indicator geeft aan in hoeverre de formatieve productieve uren zijn gerealiseerd. Ten behoeve van de meting van deze indicator worden de verkoopbare productieve uren en de vergoeding voor de
fusie-uren meegenomen. Het totaal aantal in 2009 op basis van de directe
formatie te leveren verkoopbare productieve uren bedraagt 756 184 uur
(op basis van een directe formatie van 528,8 fte en een gemiddelde
productiviteit van 1 430 uur/directe medewerker). De AID heeft 735 269
verkoopbare uren gerealiseerd, maar krijgt 100% vergoed op basis van de
5% garantiestelling voor fusie-uren. Het jaarplan is bovendien verhoogd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

130

Jaarrekening

Gezien de hogere bezetting is hiermee in de berekening van de doelmatigheidsindicator geen rekening gehouden, zodat de score 100% bedraagt.
Het productiviteitsverlies is veroorzaakt door de inzet van de directe
medewerkers in het fusieproces en het uitvoeren van activiteiten in het
kader van loopbaanontwikkeling.
Ziekteverzuimpercentage
Het verzuimpercentage over 2009 bedraagt 4,9% en overschrijdt daarmee
de target. Bij de ijkpunten bedrijfsvoering is een toelichting opgenomen.
Tijdigheid uitgevoerde verificaties
Het gerealiseerde tijdigheidpercentage voor de uitgevoerde verificaties
bedraagt 79% en komt hoger uit dan de realisatie in 2008 (74%).
De voor de Technisch Administratief Bedrijf (TAB) gestelde norm van 90%
tijdigheid is niet gerealiseerd. Het tijdigheidpercentage komt 19 % lager
uit dan de externe norm. Voornamelijk ligt de oorzaak in de OO en PO
regelingen (tijdigheid van ca. 60 %). De (wettelijke en DR) termijnen/
afspraken worden momenteel door de regelingsdeskundige EU-desk
geëvalueerd. In samenspraak met DR wordt bekeken of termijnen
verlengd kunnen worden. Een andere oorzaak is de sterk afnemende
bezetting en daardoor een verminderde flexibiliteit. Daarnaast worden
aanvullende werkzaamheden op het jaarplan gevraagd, zoals de PO en
OO regelingen en EU commissiebezoeken. Binnen de AID wordt deels met
«eigen» deadlines gewerkt welke niet door Brussel zijn voorgeschreven.
De doelmatigheidsindicatoren zijn als onderdeel van het groeiproces tot
baten-lastendienst als een van de verplichte instellingsproducten ontwikkeld. Gedurende de periode 2006–2009 heeft een consequente meting van
deze kengetallen plaatsgevonden. In onderstaande tabel is een overzicht
van de ontwikkeling van deze kengetallen in de afgelopen 4 jaar opgenomen.
Ontwikkeling doelmatigheid in de periode 2006–2009
Prestatie-indicator

Meetwaarde

Percentage gegronde klachten op aantal gecontroleerden
Goedkeurende accountantsverklaring
Gemiddelde kostprijs per uur
Percentage gerealiseerde verkoopbare uren
Ziekteverzuimpercentage
Treffers bij (selecte) controles
Tijdigheid verificaties TAB

2006

2007

2008

2009

7 per
100 000
Ja
€ 71,73
99%
4,01%
21,9%
80%

4 per
100 000
Ja
€ 78,03
98%
4,97%
22,8%
80%

4.6 per
100 000
Ja
€ 84,55
98%
4,56%
22,7%
74%

7.8 per
100 000
ja
€ 86,50
100%
4,90%
21,83%
79%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

131

Jaarrekening

Balans per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000
31-12-2009

31-12-2008

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
* grond en gebouwen
* installaties en inventarissen
* overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal Activa

3 321

2 654

160
149
9 146
0
753
476
9 149
23 154

175
187
9 449
0
667
1 154
7 714
22 000

Passiva
Eigen vermogen
* exploitatiereserve
* verplichte reserves
* onverdeeld resultaat
Leningen bij het ministerie van Financiën
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen kosten
Totaal Passiva

–5
3 320
1 493
8 546
101
2 157
7 542
23 154

985
2 457
– 128
8 232
72
1 790
8 592
22 000

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009
Bedragen x € 1 000

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

(4)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2009

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

65 844

70 660

4 816

300
100

575
12

275
– 88

68 085
0
1 152
347

66 244

71 247

5 003

69 584

42 247
19 822
410

46 637
19 787
392

4 390
– 35
– 18

46 142
20 307
366

2 595
1 170

2 248
690

– 347
– 480

2 188
637

Lasten
Apparaatskosten
* personele kosten
* materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
* materieel
* immaterieel
Overige lasten
* dotaties voorzieningen
* buitengewone lasten
Totaal lasten

66 244

69 754

3 510

69 712

Saldo van baten en lasten

0

1 493

1 493

– 128

72

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

132

Jaarrekening

Kasstroomoverzicht 2009
Bedragen x € 1 000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB per 1 januari 2009
Totaal operationele kasstroom
a. Totaal investeringen (-/-)
b. Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
a. Eenmalig uitkering aan Moederdepartement (-/-)
b. Eenmalige storting door Moederdepartement (+)
c. Aflossingen op leningen (-/-)
d. Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december 2009
(=1+2+3+4)

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

7 180
3 740
– 5 735
340
– 5 395

7 713
4 253
– 3 733
484
– 3 249

533
513
2002
144
2 146

0

0

0

0
– 3 251
5 395
2 144

0
– 2 873
3 304
431

0
378
– 2 091
– 1 713

7 669

9 148

1 479

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

133

Jaarrekening

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Profiel
De Dienst ICT Uitvoering (DICTU) is binnen het Ministerie van LNV verantwoordelijk voor het leveren van ICT services en -ondersteuning aan alle
onderdelen van het ministerie en ondersteuning van enkele aan het ministerie aanverwante PBO’s en ZBO’s. De missie van DICTU luidt: «De Dienst
ICT Uitvoering draagt bij aan het succes van LNV door te zorgen voor
betrouwbare, gestandaardiseerde en kostenefficiënte ICT services die de
bedrijfsprocessen van LNV optimaal ondersteunen». DICTU levert aan
haar opdrachtgevers de volgende ICT services:
+ Applicatiebeheer en ontwikkeling;
+ Inrichting en beheer van werkplekken;
+ Beheer van de technische infrastructuur;
Bij de levering van deze diensten wordt onderscheid gemaakt in standaard dienstverlening en bijzondere dienstverlening met een maatwerk
karakter.
Financieel resultaat
Dictu heeft over 2009 een positief resultaat behaald van € 0,2 mln.
Opmerkelijke verschillen in de exploitatie DICTU ten opzichte van de
begroting in het boekjaar 2009 zijn hieronder weergegeven.
De overname van generieke software in 2009 was niet opgenomen in de
begroting 2009. Dit heeft effect op de realisatie van de baten en in de
lasten op afschrijvingskosten immaterieel. Deze zijn daardoor hoger dan
begroot.
In de baten 2009 zit een ontvangst van FEZ ad € 4,9 mln. ter dekking van
de projectkosten migratie kantoorautomatisering 2009 opgenomen welke
niet was begroot en het werkaanbod vanuit de opdrachtgevers is hoger
geweest dan begroot.
De realisatie op personele kosten is hoger dan begroot door meer inhuur
van extern personeel dan begroot. Dit komt door minder intern personeel
en door een hoger werkaanbod dat intern DICTU is uitgevoerd dan
begroot. De onderuitputting op uitbesteding van applicatiebeheer en
-ontwikkeling is gecompenseerd door meer inhuur van externe medewerkers.
In de materiële kosten wordt de afwijking ten opzichten van de begroting
veroorzaakt door gewijzigde verwerking van de kosten van inhuur rechtstreeks voor opdrachtgevers (niet meer via de exploitatierekening DICTU)
en achterblijven van realisatie op uitbesteding van werkzaamheden met
betrekking tot applicatiebeheer en -ontwikkeling aan externe partijen.
Dotaties voorzieningen is de dotatie van de gevormde reorganisatievoorziening als gevolg van de uitvoer van het bedrijfsplan DICTU. Deze is
gevormd voor de resterende looptijd van de herplaatsingsperiode van de
nu bekende en aangewezen herplaatsingskandidaten. Deze voorziening
was niet opgenomen in de begroting DICTU 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

134

Jaarrekening

Prestaties per productgroep & doelmatigheidsgegevens
Omschrijving
1. Kostprijzen per product (groep)
a. Werkplek (per stuk x €)
b. Aantal Werkplekken
c. Infrastructuur (x € 1000)
d. Productieve uren
2. Tarieven/uur
a. Ontwikkeling
b. Bouw
c. Test en beheer
3. Omzet per prod.groep (pxq)
A. Werkplekservices
B. Infrastructuur
C. Applicatieservices vanaf 2008
incl.outsourcing.
D. Ontwikkeling incl. detachering
E. Directe doorbelastingen en diversen
Totaal

2007

2008

2009

1 936
9 150
26 400
586 000

2 440
9 500
23 700
582 000

2 450
9 500
19 100
698 000

125
105
95

129
107
95

142
117
100

17 700
26 400

23 000
23 700

24 500
21 000

21 200
29 600
36 300
131 200

28 900
21 900
21 500
119 000

25 100
27 000
16 700
114 300

Toelichting 1a Werkplek:
+ 1a – Met ingang van 2008 bevat het werkplektarief ook de aan DICTU in
rekening gebrachte huisvestingskosten. Met ingang van 2009 ook de
kosten voor Oracle EBS-applicatie. Overige stijging is een gevolg van
algemene prijsstijging.
Balans per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
* grond en gebouwen
* installaties en inventarissen
* overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal Activa
Passiva
Eigen vermogen
* exploitatiereserve
* verplichte reserves
* onverdeeld resultaat
Leningen bij het ministerie van Financiën
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen kosten
Totaal Passiva

31-12-2009

31-12-2008

19 503

11 326

10 448
0

9 134
0

9 389
5 703
4 863
49 906

8 852
6 584
9 724
45 620

– 14 995
15 902
232
19 996
387
5 405
22 979
49 906

– 9 283
9 283
907
15 208

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

13 062
16 443
45 620

135

Jaarrekening

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009
Bedragen x € 1 000
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

(4)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2009

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

109 100

112 065

2 965

117 164

1 000
0

2 263
0

1 263
0

1 827
0

110 100

114 328

4 228

118 991

48 196
54 026
1 200

71 287
33 641
1 141

23 091
– 20 385
– 59

62 903
48 920
957

5 778
900

5 037
2 603

– 741
1 703

3 744
776

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
* personele kosten
* materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
* materieel
* immaterieel
Overige lasten
* dotaties voorzieningen
* buitengewone lasten
Totaal lasten

0

387

387

784

110 100

114 096

3 996

118 084

Saldo van baten en lasten

0

232

232

907

Kasstroomoverzicht 2009
Bedragen x € 1 000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB per 1 januari 2009
Totaal operationele kasstroom
a. Totaal investeringen (-/-)
b. Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
a. Eenmalig uitkering aan Moederdepartement (-/-)
b. Eenmalige storting door Moederdepartement (+)
c. Aflossingen op leningen (-/-)
d. Beroep op leenfaciliteit (+)
e. Toename kortlopend deel leningen (-/-)
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december 2009
(=1+2+3+4)

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

706
6 678
– 10 000
0
– 10 000

9 724
7 482
– 17 131
0
– 17 131

9 018
804
– 7 131
0
– 7 131

– 706

0

706

0
– 6 678
10 000
0
2 616

0
– 8 307
17 722
– 4 627
4 788

0
– 1 629
7 722
– 4 627
2 172

0

4 863

4 863

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

136

Jaarrekening

Dienst Landelijk Gebied (DLG)
Profiel
De Dienst Landelijk Gebied (DLG) realiseert groene plannen voor 16
miljoen Nederlanders. DLG zoekt altijd naar samenwerking en oplossingen die passen bij de (bestuurlijke) wensen en de eigenschappen van
het gebied. Bij het inrichten van groene gebieden voor recreatie, natuur,
water of landbouw, vertaalt DLG abstract beleid naar uitvoering in
concrete projecten. Voor haar opdrachtgevers verwerft en ontwikkelt de
dienst gronden, richt die grond opnieuw in en draagt het gebied vervolgens over aan gebiedsbeherende instanties en individuele agrariërs.
Ook brengt DLG geldstromen bij elkaar en heeft de dienst inzicht in subsidiemogelijkheden. DLG werkt binnen één opdracht voor meerdere overheden. Met de hulp van het uitgebreide netwerk van overheden en organisaties worden projecten gerealiseerd.
DLG is een baten-lastendienst van het ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV). De dienst werkt voor bestuurlijke opdrachtgevers en voert wettelijke taken uit.
Financieel resultaat
De Dienst Landelijk Gebied heeft 2009 afgesloten met een licht positief
resultaat van € 0,071 mln. bij een omzet van € 139,554 mln. exclusief
rentebaten /vrijval voorzieningen. DLG heeft hogere opbrengsten gerealiseerd, dan begroot. De winst binnen de hogere omzet ligt voornamelijk bij
de opdrachten die DLG voor overige departementen en derden uitvoert.
Tegenover de hogere baten staan ook hogere personele en materiële
kosten. Zo zag DLG zich geconfronteerd met onverwacht hogere werkgeverslasten, waarvoor het compensatie heeft ontvangen van het ministerie
van LNV.
Daarnaast heeft DLG in 2009 haar balans opgeschoond. Met behulp van
een impairmenttest zijn de immateriële activa beoordeeld en waarnodig
van de balans gehaald. Ten behoeve van de implementatie Rijkshuisstijl
bij DLG en de voorziene transitiekosten als gevolg van de Veranderopgave
heeft DLG in 2009 kasgeld van LNV ontvangen wat in 2010 en verder zal
worden aangewend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

137

Jaarrekening

Prestatiegegevens
Prestaties en kwalitatieve indicatoren
Overzicht doelmatigheidsindicatoren c.q. kengetallen per 31 december 2009
Omschrijving generieke deel

2006

2007

2008

2009

t (index)

Kostprijzen per product (groep)
Tarieven/uur: Gemiddelde prijs per uur (LNV-tarief)

–
€ 87,70

–
€ 92,84

–
€ 100,76

–
€ 101,22

–

Omzet per produktgroep (pxq)
Verwerving en vervreemding grond
Exploitatie grond
Plan vorming
Plan uitvoering
Adviezen aanvragen
Uitvoeren subsidie regelingen
Adviezen algemeen en beleid
Informatieverstrekking
Totaal

14 618
1 044
12 530
45 943
6 265
12 530
9 398
2 088
104 416

19 451
1 144
17 162
43 478
5 721
10 297
16 018
1 144
114 415

20 967
1 613
23 429
42 441
8 820
8 212
19 990
829
126 300

22 644
1 523
23 094
41 110
6 675
10 047
24 448
1 499
131 040

1 215
2,02%

1 265
1,90%

1 361
– 0,08%

1 352
0,05%

FTE-totaal (excl. externe inhuur)
Saldo van baten en lasten (%)

Prestaties
Inzet in uren en % van totaal uren per productgroep
Producten
Verwerving/ Vervreemding grond
Exploitatie grond
Planvorming
Planuitvoering
Adviezen aanvragen
Uitvoering subsidieregelingen
Advisering algemeen en beleid
Informatieverstrekking
Totaal

Realisatie 2009
226 066
15 201
230 565
410 433
66 646
100 305
241 555
14 965
1 305 736

17%
1%
18%
31%
5%
8%
19%
1%
100%

Begroting 2009
136 896
19 339
140 856
527 516
92 905
127 380
126 392
23 884
1 195 168

11%
2%
12%
44%
8%
11%
10%
2%
100%

In 2009 heeft DLG 1 305 736 direct productieve uren gerealiseerd. Dat is
110 568 uren meer dan was begroot. De fte stand van DLG op 31 december 2009 bedroeg 1 352 fte. Dit is 22 fte boven de LNV toegestane formatie
conform de Veranderopgave (1 330 fte). Van de 1 352 fte voeren 9 fte
werkzaamheden uit die vallen onder de criteria van het Fonds Incidentele
Opdrachten. DLG heeft in 2009 een beroep gedaan op extra fte ruimte
vanuit die Fonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

138

Jaarrekening

Aantallen prestaties per productgroep
Producten

Prestatie

Verwerving grond
Vervreemding grond
Exploitatie grond

Ha verworven
Ha vervreemd
Ha gemiddeld in
bezit
Ha onderhanden
Ha onderhanden
Geleverde
adviezen
aanvragen
Schriftelijke
Adviesopdrachten 1e, 2e
en 3e

Planvorming
Planuitvoering
Adviezen aanvragen

Advisering algemeen en
beleid

Realisatie 2009

Begroting 2009

10 248
8 243
37 545

5 691
6 991
36 012

–
641 563
26 142

447 991
687 317
9 389

–

119

DLG heeft in 2009 als gevolg van een gunstiger klimaat meer grond
kunnen verwerven dan begroot. Als gevolg daarvan is ook het gemiddeld
aan hectares in bezit toegenomen.
DLG kan als gevolg van het uitfaseren van één van haar oude systemen
niet langer aangeven hoeveel hectares er in 2009 onderhanden de planvormingfase verkeerden.
Het aantal adviesaanvragen is net als in 2008 hoger dan begroot. Dit is
voornamelijk het gevolg van een andere manier van registreren van deze
gegevens.
Hoewel DLG nog steeds schriftelijke adviesopdrachten 1e, 2e en 3e
verricht, wordt dit niet langer apart bijgehouden in systemen. Derhalve is
niet aan te geven hoeveel de realisatie exact bedraagt.
De huidige indicatoren zijn opgesteld om prestaties te meten voor de
invoering van de Wet Inrichting Landelijk Gebied (WILG). Als gevolg van
de vernieuwing van processen en systemen conform de kaders van de
WILG, is het niet altijd meer mogelijk om alle prestatie-indicatoren uit de
bronsystemen te genereren. DLG stelt voor om in de begroting van 2011
alleen nog prestaties en indicatoren op te nemen die én meetbaar zijn én
van toegevoegde waarde zijn op de huidige situatie waarbinnen DLG
opereert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

139

Jaarrekening

Doelmatigheidsgegevens
Doelmatigheidsindicatoren

Gemiddeld aantal direct productieve uren per fte werkzaam in de projecten
Verhouding tussen directe en indirecte uren
Verhouding tussen directe en indirecte uren waarbij
financiële toeslag is toegerekend aan de directe uren
Gemiddelde prijs per uur (LNV tarief) exclusief huisvestingskosten
Gemiddelde prijs per uur (LNV tarief) inclusief huisvestingskosten

Realisatie
2009

Begroting
2009

1 179
68,7%/31,3%

1 180
67,8%/32,2%

71,7%/28,3%

70,9%/29,1%

€ 95,13

€ 98,02

€ 101,22

€ 104,22

DLG heeft de direct productieve uren per fte conform de begroting (voorcalculatie) gerealiseerd. Hetzelfde betreft voor de verhouding tussen
directe en indirecte uren, die ca. 1% beter is dan verwacht.
Balans per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000
Balans
31-12-2009

Balans
31-12-2008

Activa
Immateriële activa
Materiële activa
– grond en gebouwen
– installaties en inventarissen
– overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen LNV
Overige nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal activa

10 113

13 179

0
1 840
3 612
0
9 059
186
6 468
3 320
34 598

0
1 977
3 952
6 021
8 426
279
109
8 192
42 135

Passiva
Eigen Vermogen
– exploitatiereserve
– verplichte reserve
– onverdeeld resultaat
Leningen bij het MvF
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen LNV
Nog te betalen
Totaal passiva

– 4 002
10 070
71
8 014
818
1 430
0
18 197
34 598

– 6 904
13 085
– 113
12 779
1 004
2 631
475
19 178
42 135

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

140

Jaarrekening

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009
Bedragen x € 1 000

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2009

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

104 178
2 745
11 702
300
0

111 940
6 455
21 159
13
498

7 762
3 710
9 457
– 287
498

111 750
8 291
13 804
468
0

118 925

140 065

21 140

134 313

77 870
31 344
1 055

89 847
43 626
754

11 977
12 282
– 301

87 450
40 030
745

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Vrijval uit voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
– personele kosten
– materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– materieel
– immaterieel
Overige lasten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Totaal lasten

2 161
6 395

1 393
4 212

– 768
– 2 183

1 382
3 981

100
0
118 925

162
0
139 994

62
0
21 069

839
0
134 427

Saldo van baten en lasten

0

71

71

– 113

Kasstroomoverzicht per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening-courant RHB 1 januari 2009 + stand
depositorekeningen
Totaal operationele kasstroom
a. Totaal investeringen (-/-)
b. Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
a. Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
b. Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
c. Aflossingen op leningen (-/-)
d. Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom
Rekening-courant RHB 31 december 2009 +
stand depositorekeningen (=1+2+3+4)

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2009

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

6 408
8 555
– 14 873
0
– 14 873

8 192
2 767
– 3 589
1 532
– 2 057

1 784
– 5 788
11 284
1 532
12 816

0

0

0

0
– 8 555
14 873
6 318

0
– 6 464
882
– 5 582

0
2 091
– 13 991
– 11 900

6 408

3 320

– 3 088

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

141

Jaarrekening

Dienst regelingen (DR)
Profiel
Dienst Regelingen is sinds 1 januari 2006 een baten-lastendienst van het
Ministerie van LNV. Samen met enkele andere uitvoerende organisaties
van het Ministerie is DR de «huisuitvoerder» van LNV regelingen. Het
moederdepartement is de belangrijkste opdrachtgever van DR. Daarnaast
streeft DR er actief naar om met haar expertise op het gebied van met
name de uitvoering van «Europese regelingen» en als facilitair bedrijf bij
crisis, ook andere (overheids)opdrachtgevers te verwerven. DR wil daarbij
partner in beleid zijn voor opdrachtgevers vanuit een transparante en
zakelijke verhouding. De opdrachten van DR betreffen met name:
+ De uitvoering van EU-regelingen, verordeningen en verplichtingen;
+ Identificatie en Registratie van dieren, percelen en bedrijven;
+ Vergunningen en ontheffingen;
+ Subsidieregelingen en financieringsregelingen;
+ Het plattelandsontwikkelingsbeleid;
+ Het mestbeleid;
+ De crisisbestrijding.
Enerzijds gaat het om het uitvoeren van subsidieregelingen (bijv. Bedrijfstoeslagregeling), waarbij de subsidieverkrijger «direct voordeel» heeft bij
de uitvoering. Anderzijds betreft het de uitvoering «regulerende regelingen» (bijvoorbeeld in het mestbeleid, dat gericht is op het bereiken van
milieudoelstellingen). Doelgroepen zijn met name agrarische ondernemers, maar ook bijvoorbeeld natuurbeschermingsorganisaties
Financieel resultaat
Het vaststellen van de financiële verantwoording en resultaatbestemming
is de verantwoordelijkheid van de Secretaris-generaal van LNV, in zijn
hoedanigheid van eigenaar van DR. De financiële verantwoording, de
accountantsverklaring en het voorstel voor resultaatbestemming worden
aan hem voorgelegd. Het saldo van baten en lasten is over het boekjaar
2009 € 3,291 mln. positief, gerubriceerd onder het eigen vermogen.
De exploitatiereserve is gebonden aan een maximumomvang van 5% van
de gemiddelde jaaromzet, berekend over de laatste drie jaar. De maximaal
toegestane omvang van de exploitatiereserve bedraagt € 8,6 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

142

Jaarrekening

Prestaties
In deze paragraaf zijn tabellen met kengetallen en indicatoren opgenomen. De tabel is aangepast voor de nieuwe (beleidskern)indeling.
Directie
Aantal regelingen

Directie Agroketens en Visserij (AKV)
Directie Natuur, Landschap en Platteland (NLP)
Programmadirectie Natura 2000
Directie Voedsel, Dier en Consument
Directie Kennis
Algemeen
Totaal LNV

Aantal prestaties

Integrale kosten
(x € mln.)

2009
begroting

2009
realisatie

2009
begroting

2009
realisatie

2009
begroting

2009
realisatie

88
45
1
29
3
–
166

122
53
1
33
5
4
218

426 565
61 820
4 500
1 030
1 133
–
495 048

342 826
54 051
3 850
2 653*
1 228
–
404 608

91,5
21,8
0
1,9
0,7
0
115,9

98,1
40,7
2,8
8,1
1,1
5,0
155,8

* in de begroting 2009 was voor een aantal regelingen nog geen prestaties opgenomen, m.n. bij I&R dierregistraties. Voor de vergelijkbaarheid zijn
de prestaties voor deze regelingen in bovenstaande tabel niet meegenomen. Daarnaast is de indeling op regelingen vervangen door Opdrachten(clusters). De vergelijkbaarheid van de verantwoording met de begroting wordt beperkt doordat de prestaties van een aantal regelingen op een
andere wijze geregistreerd zijn.

Kwaliteitsindicatoren/doelmatigheidsgegevens
In de begroting 2009 zijn een aantal kwaliteitsindicatoren/
doelmatigheidsgegevens opgenomen. Deze zijn hieronder aangegeven.
Tevens is de score van 2008 aangeven.
Percentage gegronde bezwaren
DR besteedt veel aandacht aan het verbeteren van het bezwaar- en
beroeptraject. Tegelijkertijd wordt hiermee energie gestoken in het terugdringen van het aantal gegrondverklaringen. Deze indicator beoogt de
kwaliteit van het proces van uitvoering en/of de kwaliteit van regelgeving
te meten. Daarbij dient wel de nuance te worden gemaakt tussen
gegrondverklaring op basis van wet- en regelgeving of op basis van het
uitvoeringsproces. DR verwachtte in de begroting in 2009 35% van de
bezwaren gegrond te zullen verklaren. Het aantal ontvangen bezwaren
over 2009 was 9 123 stuks. Het percentage gegronde bezwaren varieert
sterk per regeling, maar kwam uit op 28%. Dit is een lichte stijging ten
opzichte van vorig jaar, maar blijft ruim onder het streefcijfer. Deze lichte
stijging gegronde bezwaren is in belangrijke mate toe te rekenen aan de
bezwaren die in het kader van de BTR 2009 zijn afgehandeld.
Omschrijving/jaar

Percentage gegrond

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

23%

35%

28%

Uurtarief
Ten tijde van de begroting 2009 was het tarief 2009 nog niet vastgesteld,
daarom is in de begroting nog uitgegaan van het tarief 2008. Met ingang
van 2009 is een stelselwijziging voor de berekening van het uurtarief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

143

Jaarrekening

doorgevoerd, waarbij er meer kosten onder het uurtarief zijn gebracht
(integrale kostprijs). Het vastgestelde en gehanteerde uurtarief voor 2009
kwam daarmee uit op € 93,80.
Omschrijving/jaar

Uurtarief

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

64,19

64,19

93,80

Score vanuit de omgeving
DR hecht veel waarde aan de tevredenheid van haar doelgroep. Dit wordt
met diverse methodes onderzocht, onder andere met een klanttevredenheidsonderzoek. Eind 2009 is dit weer uitgevoerd, waarbij specifieke
aandacht is geweest voor de digitale dienstverlening. De score voor de
totale dienstverlening was bij dit onderzoek een 6,8. Het gemiddelde cijfer
voor de online-dienstverlening was een 7,0.
Omschrijving/jaar

Score

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

6,4

6,5

6,8

Gerealiseerde productiviteit
De productiviteit van de ambtelijke medewerkers zegt iets over de doelmatigheid van de bedrijfsvoering: hoe efficiënt is de dienst geweest,
gegeven de inzet van ambtelijk personeel, in het realiseren van haar doelstellingen en de uitvoering van haar productenpakket? Directe uren buiten
jaarplan en indirect (productieve) uren worden meegenomen. Uren voor
ziekte en verlof worden buiten beschouwing gelaten. Hoe hoger het
percentage, hoe efficiënter het omzettingsproces beschikbare uren naar
productieve uren. Dit heeft een kostenverlagend effect. Ten opzichte van
2008 is de productiviteit licht afgenomen tot 75,8%.
Omschrijving/jaar

Percentage

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

77,7%

76,5%

75,8%

Telefonische bereikbaarheid
Een van de indicatoren die een groot effect heeft op de tevredenheid van
de doelgroep is de telefonische bereikbaarheid. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen service-level (het percentage van de inkomende
telefoongesprekken dat binnen 30 seconden is behandeld) en de bereikbaarheid (het percentage binnengekomen calls dat daadwerkelijk wordt
opgenomen). De in de begroting 2009 opgenomen doelstelling voor 2009
was om 70% van de gesprekken binnen 30 seconden te beantwoorden.
Over het jaar 2009 heeft het callcenter 315 000 telefoontjes afgehandeld
met een service-level van 73% en een bereikbaarheid van 95%. Alle indicatoren die zijn afgesproken met de opdrachtgevers zijn hiermee gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

144

Jaarrekening

Omschrijving/jaar

Telefonische bereikbaarheid: Servicelevel
Bereikbaarheid

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

75% binnen
30 seconden

70% binnen
30 seconden

73% binnen
30 seconden

94%

90%

95%

Aantal klachten
De ontvangen klachten zijn divers en variëren van te lange doorlooptijden
en onjuiste registraties tot klachten met betrekking tot regelgeving en
beleid van LNV. DR had zichzelf als doel gesteld in 2009 minder dan 50
formele klachtenbrieven te ontvangen. Dit is gelukt. De meeste klachten
hadden betrekking op de BTR en Perceelsregistratie.
Omschrijving/jaar

Aantal ontvangen formele klachtenbrieven

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

65

< 50

46

Doelgroep
Sinds 2004 maakt DR gebruik van praktijkpanels. In deze panels worden
vragen voorgelegd aan vertegenwoordigers van de agrarische sector. Het
gaat daarbij bijvoorbeeld om beoordeling van een conceptformulier, een
verzoek om mogelijke knelpunten in de uitvoering aan te geven of een
keuze te maken uit verschillende uitvoeringsvarianten, echter niet om
beleidsvragen. DR vindt het van belang dat het bij de deelnemers aan de
praktijkpanels duidelijk is wat er met de uitkomsten hiervan wordt gedaan.
In het voorjaar 2008 is gestart met een andere vorm van doelgroepparticipatie. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een internetpanel en kunnen
deelnemers ook nog voor een fysieke bijeenkomst worden gevraagd. Het
grote voordeel van de nieuwe panels is, dat ze meer flexibel zijn in te
zetten.
In 2009 zijn over onderstaande onderwerpen zes metingen gedaan bij het
internetpanel. Deze metingen betroffen:
+ GDI Toekomst: andere aanlevering bedrijfsgegevens;
+ Elektronische vervoersbewijzen: per 1 januari 2010 elektronisch haalbaar?;
+ BTR: uitvoering van de regeling, aanvraag, uitvoering en bezwaar, plus
verbeteringen;
+ Track and tracing: behoefte onderzoek.
De leden hebben elke keer een verslag gehad van alle door de panelleden
gemaakte opmerkingen. Bij de meting over de elektronische vervoersbewijzen is ook aangegeven wat DR met de opmerkingen heeft gedaan.
Omschrijving/jaar

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

Tevredenheid praktijkpanels over
opvolging adviezen

Niet
gemeten

voldoende

neutraal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

145

Jaarrekening

Betaalschema BTR
Uitbetaling van de BTR vindt plaats binnen de vastgestelde
EU-regelgeving, uiterlijk 1 juli. De indicator heeft betrekking op de uitbetaling per 31 december.
Omschrijving/jaar

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

Betaalschema BTR

77%

80–85%

86,3%

Aandeel digitaal aanleveren
DR wil de dienstverlening naar de doelgroep optimaliseren door zoveel
mogelijk informatie digitaal uit te wisselen. De indicator heeft betrekking
op aanvragen die binnen GDI worden ingewonnen.
Omschrijving/jaar

Aandeel digitaal verwerkte aanvragen

Realisatie
2008

Begroting
2009

Realisatie
2009

40%

60%

74%

31-12-2009

31-12-2008

40 086

49 375

806
1 654
0
3 131
10 905
23 182
79 764

1 016
1 716
3 273
5 435
10 626
4 534
75 975

– 39 636
40 086
3 291
27 192
0
7 733
41 098
79 764

– 49 428
49 345
534
24 771
0
6 748
44 005
75 975

Balans per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
– grond en gebouwen
– installaties en inventarissen
– overige materiële vaste activa
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal activa
Passiva
Eigen Vermogen
– exploitatiereserve
– verplichte reserves
– onverdeeld resultaat
Leningen bij het MvF
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen
Totaal passiva

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

146

Jaarrekening

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009
Bedragen x € 1 000

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

115 936
5 900
12 400
200
134 436

155 768
4 294
17 013
150
177 225

39 832
– 1 606
4 613
– 50
42 789

150 605
6 441
14 771
411
172 228

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
* personele kosten
* materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
* materieel
* immaterieel
Overige lasten
* dotaties voorzieningen
* buitengewone lasten
Totaal lasten

61 728
45 608
1 900

84 613
72 794
1 422

22 885
27 186
– 478

83 930
69 338
1 756

1 000
24 200
0
0
0
134 436

795
14 310

– 205
– 9 890

2 724
13 946

0

0

0

173 934

39 498

171 694

Saldo van baten en lasten

0

3 291

3 291

534

Kasstroomoverzicht
Bedragen x € 1 000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening-courant RHB 1 januari 2009
Totaal operationele kasstroom
a. Totaal investeringen (-/-)
b. Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
a. Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
b. Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
c. Aflossingen op leningen (-/-)
d. Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom
Rekening-courant RHB 31 december 2009
(=1+2+3+4)

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

5 885
20 961
– 15 000
0
– 15 000

4 536
25 226
– 10 332
4 737
– 5 595

– 1 349
4 265
4 668
4 737
9 405

0

0

0

0
– 19 874
15 000
– 4 874

0
– 21 786
20 800
– 986

0
– 1 912
5 800
3 888

6 972

23 181

16 209

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

147

Jaarrekening

Plantenziektenkundige dienst (PD)
Profiel
De opdracht van de Plantenziektenkundige Dienst is het weren, vrijwaren,
bestrijden en beheersen van ziekten en plagen in de plantaardige sector.
Dit om een duurzame, concurrerende en veilige land- en tuinbouw te
bevorderen, de handel zoveel mogelijk ongestoord te laten plaatsvinden
en het Nederlands landschap in stand te houden. Een duurzame, veilige
en concurrerende land- en tuinbouw betekent onder andere minder
gebruik en minder afhankelijkheid van chemische bestrijdingsmiddelen.
Het voorkomen, dan wel beperken van ziekten en plagen levert daaraan
een belangrijke bijdrage. De Plantenziektenkundige Dienst voert deze taak
uit in het kader van de Plantenziektenwet, Europese regelgeving en internationale verdragen.
Voor de uitvoering van wettelijke taken waarop het profijtbeginsel niet van
toepassing is, en voor beleidsondersteuning ten behoeve van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit ontvangt de Plantenziektenkundige Dienst een bijdrage van het ministerie van LNV. Voor de
uitvoering van wettelijke taken waarop het profijtbeginsel van toepassing
is, brengt de Plantenziektenkundige Dienst een in beginsel kostendekkend
tarief (retributie) in rekening. Indien de dienst, afgeleid van zijn kerntaken,
opdrachten voor derden uitvoert, betreft dat opdrachten die niet conflicteren met de wettelijke taken en bijdragen aan kennis en/of gelijkmatige
arbeidsfilm.
Financieel resultaat
De PD heeft over 2009 een positief resultaat behaald van € 0,148 mln.
De opbrengsten waren € 7,1 mln. hoger dan begroot, als gevolg van
additionele opdrachten door het moederdepartement (€ 4,2 mln., doorbelaste (project) kosten (€ 2,4 mln.) en opbrengst derden (€ 0,5 mln.). De
additionele opdrachten betreffen met name Team Toezicht en Transport,
Cliënt Export, Inspecties Russische Federatie en Centrum Monitoring
Vectoren.
De personele kosten zijn als gevolg van de additionele opdrachten en
projecten € 4,9 mln. hoger dan begroot. De materiële kosten zijn als
gevolg van de additionele opdrachten en doorbelaste (project)kosten
€ 1,4 mln. hoger dan begroot. Tevens is er € 0,4 mln. gedoteerd aan
diverse voorzieningen zoals personeel en projecten. De totale kosten zijn
€ 6,9 mln. hoger dan begroot.
Prestaties
Beheersingindicatoren
Indicator

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Bezetting
Productiviteit PD
Verhouding inhuur-vast
Verzuimpercentage
Meldingspercentage
Verzuimduur
Aantal P4 gesprekken

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

98%
48%
93%
4,65%
1,62%
–
43,3%

99%
51,2%
95%
5,46%
1,30%
14,00
–

100%
52%
100%
<3,6%
<1,5%
< 13
110%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

148

Jaarrekening

Definities
+ Bezetting = Aanwezig aantal fte totaal PD, vast en inhuur.
+ Productiviteit = Totale uren organisatie minus niet productieve uren
organisatie / totale uren organisatie
+ Verhouding vast – inhuur = Percentage ambtelijk personeel op de
totale bezetting.
+ Verzuimpercentage = Het «ziekteverzuimpercentage» is het aantal
verzuimde kalenderdagen (inclusief weekenden) in de observatieperiode enerzijds, gedeeld door de personeelsomvang vermenigvuldigd
met het aantal kalenderdagen in de periode anderzijds.
+ Meldingsfrequentie = De «meldingsfrequentie» geeft het totaal aantal
in de observatieperiode aangevangen verzuimgevallen weer ten
opzichte van het gemiddeld aantal personeelsleden.
+ Verzuimduur = De «gemiddelde ziekteverzuimduur» geeft het totaal
aantal dagen weer dat medewerkers in een bepaalde periode per ziekmelding gemiddeld hebben verzuimd. De gemiddelde verzuimduur in
een periode is gelijk aan de som van verzuimuren van de verzuimgevallen die in de periode geëindigd zijn, gedeeld door het aantal van
deze gevallen.
+ Aantal P4 gesprekken = aantal geregistreerde P4 gesprekken met
medewerkers in vaste of tijdelijke dienst per afdeling en PD totaal.
Toelichting
+ Het percentage ambtelijk personeel is lager dan de streefwaarde. Waar
in toenemende mate tegen wordt aangelopen is het opvullen van
vacatures. Voornaamste reden hiervoor is dat er als gevolg van de
taakstelling efficiency rijksdienst alleen tijdelijke contracten kunnen
worden afgesloten.
+ Het ziekteverzuim incl. de langdurig zieken (> 1 jaar) ligt boven de
streefwaarde. Door een afnemende totaalbezetting, neemt de verhouding langdurig zieken t.o.v. de totale bezetting en daardoor ook het
verzuimpercentage, toe.
Kwalitatieve indicatoren
Fytosanitair systeem
Indicator

1.
2.
3.
4.
5.
6.

Weren
Monitoren
Vrijwaren
Notificaties (inkomend)
Aantal Quick scans
Aantal PRA’S

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

1,42%
1,75%
0,04%
0,83%
35
3

0,20%
0,96%
0,03%
0,32%
46
6

0,85%
1,11%
0,88%
1,11%
50
5

Definities
+ Weren = Aantal Q-vondsten bij weren/ aantal zendingsinspecties weren
x 100%
+ Monitoren = Aantal Q-vondsten bij monitoren / aantal bedrijfs- en
perceelinspecties monitoring x 100%
+ Vrijwaren = Aantal Q-vondsten bij vrijwaren / aantal zendingsinspecties
vrijwaren x 100%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

149

Jaarrekening

+ Notificaties = Aantal zendingen afgekeurd door landen / aantal
zendingen naar landen x 100%
+ Aantal Quickscans = Aantal uitgevoerde Quickscans
+ Aantal PRA’s = aantal uitgevoerde PRA’s
Kennis
Indicator

1.
2.
3.

Expertbijdragen
Publicaties
Diagnostische protocollen

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

700
86
39

591
60
78

216
19
17

Definities
+ Expert bijdragen = cumulatief aantal bijdragen aan vastgestelde
expertgroepen
+ Publicaties = cumulatief aantal publicaties en voordrachten in/aan
vastgestelde lijst vakbladen/congressen/fora
+ Diagnostische protocollen = cumulatief aantal diagnostische protocollen t/m periode X
Klanttevredenheid
Indicator

1.
2.
3.
4.
5.

Bezwaar
Klachten
Klanttevredenheid product advies
Afgehandelde diagnoses
Doorlooptijd notificaties (in dagen)

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Begroting
2009

8
5
5
7 438
13,5

11
3
5
6 353
25

16
8
>3
6 000
Pm

Definities
+ Bezwaar = Het cumulatief aantal schriftelijk ingediende klachten tegen
een beschikking (o.a. een factuur).
+ Klachten = Het cumulatief aantal schriftelijk ingediende klachten.
+ Klanttevredenheid/klachten product advies = aantal ontvangen
klachten per product (inspecties, audits, diagnoses), aantal juridische
procedures (beschikkingen).
+ Afgehandelde diagnoses = aantal afgehandelde diagnoses tot en met
de rapportageperiode.
+ Doorlooptijd notificaties (werkdagen) = Het gemiddelde aantal werkdagen tussen diagnose van een Q-vondst en het uitsturen van een
notificatie naar het exporterende land.
Toelichting
+ Doordat alle certificaten vanuit China niet voldoen aan het FAO-model
en daarom allen genotificeerd zouden moeten worden, is in eerste
instantie besloten deze certificaten apart te houden en af te stemmen
hoe hiermee om te gaan. Hierdoor is in 2009 tijdelijk de doorlooptijd
toegenomen.
+ Het proces van notificaties zal per 1 januari 2010 veranderen waardoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

150

Jaarrekening

de doorlooptijd verkort wordt. De dossiers zullen zoveel mogelijk gedigitaliseerd worden om vertraging in het proces te minimaliseren,
vermissing van stukken te vermijden, efficiëntie van inzet te vergroten.
+ De aansturing van keuringsdiensten op het vlak van notificaties zal
strakker worden aangehaald.
Balans per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000
31-12-2009

31-12-2008

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
* grond en gebouwen
* installaties en inventarissen
* overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal Activa

934

1 366

0
2 208
1
0
378
2 394
4 372
10 287

0
2 084
57
0
788
368
5 460
10 123

Passiva
Eigen vermogen
* exploitatiereserve
* verplichte reserves
* onverdeeld resultaat
Leningen bij het ministerie van Financiën
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen kosten
Totaal Passiva

– 694
934
148
2 110
1 908
928
4 953
10 287

– 1 173
1 366
47
2 529
503
676
6 175
10 123

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

151

Jaarrekening

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009
Bedragen x € 1 000
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

(4)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2009

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

16 036

22 654

6 618

20 562

2 146
30

2 601
33

455
3

3 426
190

18 212

25 288

7 076

24 178

7 772
9 425
165

12 697
10 859
147

4 925
1 434
– 18

12 492
9 873
101

375
475

485
544

110
69

431
802

408

408

432

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
* personele kosten
* materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
* materieel
* immaterieel
Overige lasten
* dotaties voorzieningen
* buitengewone lasten
Totaal lasten

18 212

25 140

6 928

24 131

Saldo van baten en lasten

0

148

148

47

Kasstroomoverzicht 2009
Bedragen x € 1 000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB per 1 januari 2009
Totaal operationele kasstroom
a. Totaal investeringen (-/-)
b. Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
a. Eenmalig uitkering aan Moederdepartement (-/-)
b. Eenmalige storting door Moederdepartement (+)
c. Aflossingen op leningen (-/-)
d. Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december 2009
(=1+2+3+4)

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

2 500
0
– 1 000

5 460
74
– 627

– 1 000

– 627

2 960
74
373
0
373

– 1 000
1 000
0

– 1 035
500
– 535

– 35
– 500
– 535

1 500

4 372

2 872

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

152

Jaarrekening

Voedsel en Warenautoriteit (VWA)
Profiel
De Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) werkt aan veilig en gezond voedsel,
veilige producten en gezonde dieren. Daartoe brengt de VWA risico’s in
beeld, beoordeelt ze, communiceert erover met en maakt ze beheersbaar
in de samenleving.
De VWA draagt bij aan het beheersen en verminderen van gezondheid- en
veiligheidsrisico’s. Hiertoe bewaakt de VWA de veiligheid van voedsel,
consumentenartikelen en diergezondheid in de hele productie- en
handelsketen.
De VWA wil haar missie realiseren door het uitoefenen van drie kerntaken,
die samen de strategische driehoek vormen:
1. Toezicht op naleving van wet- en regelgeving op het gebied van
voedsel, waren, diergezondheid en dierenwelzijn;
2. Risicobeoordeling en onderzoek: Het signaleren en analyseren van
(mogelijke) bedreigingen en het uitvoeren van wetenschappelijke
risicobeoordeling;
3. Risicocommunicatie: het communiceren over risico’s en het beheersen
en verminderen daarvan op basis van betrouwbare informatie.
Financieel resultaat
De VWA sluit het jaar 2009 af met een negatief financieel resultaat ad.
€ 1,4 mln. De extra kosten VWA voor het ProgrammaBureau Fusie (PBF)
zijn uitgekomen op een bedrag van € 1,2 mln. en aan fusiegerelateerde
kosten is een bedrag van € 4,4 mln. uitgegeven. Het resultaat van de VWA
zonder extra bijdrage aan PBF is negatief € 0,2 mln.
Opbrengsten moederdepartement en overige departementen
De totale opbrengsten moederdepartement bedragen € 46,2 mln. De niet
volledig gerealiseerde projecten zijn op de post vooruitontvangen
bedragen geboekt en worden in 2010 afgerond.
Daarnaast is het beschikbaar gestelde bedrag van € 7,7 mln. opgenomen
voor de voorziening leegstand panden nVWA als gevolg van de fusie. Een
deel hiervan is overgeheveld naar de fusiepartners vanwege de leegstand
van panden bij de betreffende fusiepartner.
VWS
De totale opbrengst van VWS bedraagt € 81,6 mln. De niet volledig gerealiseerde projecten ad € 0,8 mln. zijn op de balans opgenomen. Van VWS is
€ 1,0 mln. (loonprijsbijstelling 2009) minder ontvangen ten opzichte van
het goedgekeurde jaarplan 2009.
Opbrengst DGF
De opbrengst DGF ad € 1,2 mln. is gebaseerd op de eindverantwoording
uit het toezichtarrangement diergezondheid en dierziekte 2009. Het betreft
hier een bijdrage ad € 0,9 mln. voor het afhandelen van verdenkingen en
uitbraken van dierziekten (o.a. Blue Tongue, TBC, Aviaire Influenza en TSE
enz.) en een bijdrage van € 0,3 mln. voor netto uren besteed aan Q-koorts.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

153

Jaarrekening

Opbrengst derden (inclusief overige baten)
De opbrengsten derden ad € 57,4 mln. over 2009 zijn in lijn met de begroting. In het saldo van opbrengst derden zit een post ad € 2,1 mln. voor
overige baten.
Lasten
De realisatie van de personeelskosten is beduidend hoger dan begroot.
Naast de CAO-stijging is de salarissom beduidend hoger dan in 2008.
Vertraging van het fusietraject vertraagt de bezuinigingsmogelijkheden.
Verder heeft er ook een instroom plaatsgevonden van met name duurdere
medewerkers (dierenartsen).
De kosten inhuur externen en uitzendkrachten zijn t.o.v. 2008 gestegen en
blijven een punt van aandacht. Om het primaire werk ondanks de
uitstroom van personeel op peil te houden is voor diverse projecten
externe ondersteuning ingehuurd. Ook bij de ondersteuning van het
ProgrammaBureau Fusie (PBF) is externe inhuur nodig geweest.
Solvabiliteit en liquiditeit
De solvabiliteit (eigen vermogen/totaal vermogen) van de VWA bedraagt
totaal 8% (2008 9%). Het eigen vermogen blijft binnen de door Financiën
aangegeven grenzen.
Het liquiditeitskengetal Quick ratio (vlottende activa minus voorraden/
kortlopende schulden)) bedraagt per 31 december 2009 1,55 (31-12-2008:
1,42). De liquiditeitspositie van de VWA is goed op orde.
Prestaties en doelmatigheidsgegevens
Inspecties en keuringsuren
Inspectie-uren

Voedselveiligheid
Productveiligheid
Drank, horeca, tabak
Overige inspecties
(netto) Keuringsuren

Begroting
2009
aantal uren

Realisatie

200 000
45 000
100 000
175 000
275 000

141 105
40 816
118 260
105 743
348 165

Begroting
2009

Realisatie

3 300
300
400

2 670
3 300
192

Bron: MCS

Bestuurlijke boetes
Aantal boetebeschikkingen per wet

Warenwet
Tabakswet
Drank- en horecawet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

154

Jaarrekening

Bezwaren en beroepen
Aantal bezwaren en beroepen

Bezwaren
Beroepen
Hoger beroep

Begroting
2009

Realisatie

400
80
40

1 150
57
13

Bron: ABB, JZ

Het aantal boetebeschikkingen met betrekking tot de tabakswet is
gestegen doordat eind 2008 het toezicht op het recht op een rookvrije
werkplek in de horeca is geïntensiveerd. Vooral in de kleine cafés bestond
hiertegen veel weerstand. Dit zorgt mede door het aantal gestegen
bezwaren die gerelateerd zijn aan de tabakswet.
Extern gerichte indicatoren
Klachten over handelen VWA
Deze indicator heeft betrekking op de uitvoering van het beleid door VWA
medewerkers (inclusief facturering). Het beleid zelf is vastgesteld door de
beide opdrachtgevers, de ministeries van LNV en VWS. In de onderstaande tabel staat behalve het absolute aantal klachten ook het relatieve
belang ervan weergegeven in de kolom %. Dit percentage is berekend
door het aantal klachten te delen door het aantal inspecties respectievelijk
monsteranalyses en – voor de keuringen – door het aantal uren.
Werkzaamheden

Begroting
2009

Realisatie

Inspecties
Monsteranalyses
Keuringen

0,06%
0,05%
0,02%

0,01%
0,02%
0,01%

Bron: MCS (regio), JZ

Afhandelsnelheid informatieverzoeken en klachten/incidentmeldingen
Het streven is dat de informatieverzoeken en klachten/incidentmeldingen
die bij de meldkamer van de VWA binnenkomen binnen 6 weken worden
afgehandeld. Voor een deel van deze verzoeken kan de behandeltermijn
van 6 weken vaak niet worden gehaald, omdat het handhavingtraject
langer is.
Het percentage behandeling verzoeken, klachten/meldingen < 6 weken is
93,96%.
De oorzaak dat er 6,04% klachten > 6 weken geregistreerd zijn, komt
doordat er 6 977 TRH (Tabaksklachten Roken in de Horeca) geregistreerd
zijn, waarvoor de 6 weken termijn niet gehaald kan worden vanwege het
grote aantal klachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

155

Jaarrekening

Totale hoeveelheid verzoeken en klachten/meldingen
Waarvan klachten over voedsel, producten en dieren
Percentage behandeling verzoeken, klachten/meldingen
< 6 weken

Begroting
2009

Realisatie

40 000
6 500
95%

38 322
4 313
93,96%

Bron: meldkamer

Bekendheid
Met betrekking tot de naamsbekendheid van de VWA wordt een onderscheid gemaakt tussen spontane en geholpen naamsbekendheid.

Spontaan
Geholpen

Begroting
2009

Realisatie

20%
80%

16%
62%

Bron: bekendheidsonderzoek 2009 Trendview

Gevoel van product- en voedselveiligheid
Algemene doelstelling is dat het gevoel van veiligheid niet achteruit gaat.
De indicator voedselveiligheid heeft betrekking op het vertrouwen van de
consument in de veiligheid van voedingsmiddelen (consumentenmonitor). De indicator heeft een schaal van 1 (helemaal niet mee eens) tot 5
(helemaal mee eens). De VWA meet de onderstaande drie stellingen.
Voedselveiligheid

Voedingsmiddelen worden steeds veiliger
Ik maak me zorgen over de veiligheid van voedingsmiddelen
Ik voel me onbehaaglijk over de veiligheid van
voedingsmiddelen

Begroting
2009

Realisatie

3,36
2,70

3,35
2,54

2,55
2,41

Bron: VWA Consumentenmonitor, 2009, Den Haag

Doelmatigheidsgegevens
Indexcijfer (2007=100)

2007

2008

2009

Gemiddelde uurtarief *
Gemiddelde productieve uren per
medewerker
Keuringen en inspecties
Overig

100

104,6

117,8

100
100

100
100

96,5
100

* binnen de VWA wordt gewerkt naar integrale kosten. Dit zorgt voor de komende jaren voor een
stijging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

156

Jaarrekening

Balans per 31 december 2009
Bedragen x € 1 000
31-12-2009

31-12-2008

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
* grond en gebouwen
* installaties en inventarissen
* overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal Activa

3 795

2 595

2 843
2 665
8 358
1 411
11 224
5 724
36 012
72 032

3 659
3 712
6 150
1 550
13 105
3 861
40 667
75 299

Passiva
Eigen vermogen
* exploitatiereserve
* verplichte reserves
* onverdeeld resultaat
Leningen bij het ministerie van Financiën
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen kosten
Totaal Passiva

3 837
3 258
– 1 402
9 758
22 394
6 555
27 632
72 032

– 784
2 351
5 529
11 879
15 604
7 954
32 766
75 299

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009
Bedragen x € 1 000

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst DGF
Opbrengst derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

(4)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2009

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

32 404
80 285
500
56 200
0

46 228
81 564
1 160
57 430
400

13 824
1 279
660
1 230
400

42 526
77 046
1 097
55 265
1 004

169 389

186 782

17 393

176 938

106 291
52 601
1 156

121 783
58 102
831

15 492
5 501
– 325

107 763
56 614
1 194

5 738
3 103

5 247
1 409

– 491
– 1 694

3 921
1 558

Lasten
Apparaatskosten
* personele kosten
* materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
* materieel
* immaterieel
Overige lasten
* dotaties voorzieningen
* buitengewone lasten
Totaal lasten

500

812

312

359

169 389

188 184

18 795

171 409

Saldo van baten en lasten

0

– 1 402

– 1 402

5 529

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

157

Jaarrekening

Kasstroomoverzicht 2009
Bedragen x € 1 000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB per 1 januari 2009
Totaal operationele kasstroom
a. Totaal investeringen (-/-)
b. Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
a. Eenmalig uitkering aan Moederdepartement (-/-)
b. Eenmalige storting door Moederdepartement (+)
c. Aflossingen op leningen (-/-)
d. Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december 2009
(=1+2+3+4)

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

14 045
8 841
– 9 230
0
– 9 230

40 667
10 244
– 9 033
0
– 9 033

26 622
1 403
197
0
197

– 7 355
9 230
1 875

– 5 866
0
– 5 866

1 489
– 9 230
– 7 741

15 531

36 012

20 481

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

158

Bijlagen

D. BIJLAGEN
1. Toezichtsrelaties en ZBO’s/RWT’s
Externe organisatie
(met wettelijke en/of
bestuurlijke taak)

Afkorting

RWT

ZBO

Functie

(Beleids-)
artikel(en)

Reali- Bijdrage
satie
LNV
van
2009
de
(x
ramingen € 1 000)
in de
begroting

1

Agrarische Opleidingscentra (13)

AOC’s

X

X

De AOC’s zijn de
kennisinstellingen/
opleidingsinstituten voor
voeding, natuur en milieu op
MBO/VMBO-niveau.

2

Bureau Beheer Landbouwgronden
Commissie Beheer
Landbouwgronden

BBL
CBL

X

X2
X

BBl is belast met de verwerving van onroerend goed
voor het realiseren van
overheidsdoelen in het
landelijk gebied met betrekking tot de thema’s natuur,
landbouw, recreatie, landschap, water en milieu

23, 24

**)

3

College Toelating
Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
(vh. CTB)

CTgB

X

X

Het Ctgb oordeelt over de
toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
op basis van Europees
geharmoniseerde wet- en
regelgeving.

21

1 547

4

AOC Raad (Bureau
Erkenningen)

BE

X

URL

26 451 619 442 141

www.dlg.nl

261

www.ctgb.nl

Bureau Erkenningen (BE)
van de AOC Raad, in de
Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden
(Rgb), aangewezen als
instantie voor het
verstrekken van vakbekwaamheidsbewijzen
gewasbescherming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

159

Bijlagen

Externe organisatie
(met wettelijke en/of
bestuurlijke taak)

Afkorting

RWT

ZBO

X

X

5

Faunafonds

FF

6

Herinrichtingscommissie
Oost-Groningen &
Drents-Groningse Veenkoloniën4

–

7

Hogere Agrarische
Onderwijsinstellingen
(6)

HAS

8

Kamer voor de Binnenvisserij4

KVB

X

9

Raad voor de Plantenrassen

RvP

X

10

Reconstructiecommissie
Midden Delfland4

–

Functie

Taken FF:
het bevorderen van maatregelen ter voorkoming en
bestrijding van schade door
dieren behorende tot bij
algemene maatregel van
bestuur aangewezen
soorten; het in daarvoor in
aanmerking komende
gevallen verlenen van tegemoetkomingen in geleden
schade, aangericht door
dieren behorende tot de
beschermde inheemse
diersoorten;
gedeputeerde staten van de
provincies van advies
dienen over de uitvoering
van taken die hen zijn opgedragen krachtens de Floraen faunawet;
de minister van advies
dienen bij het ontwerp van
algemene maatregelen van
bestuur en ministeriële
regelingen.

X

X

X

X1

(Beleids-)
artikel(en)

Reali- Bijdrage
satie
LNV
van
2009
de
(x
ramingen € 1 000)
in de
begroting

23

11 975

8 183

URL

www.faunafonds.nl

24

De HAS’en zijn de
kennisinstellingen/
opleidingsinstituten voor
voeding, natuur en milieu op
HBO-niveau.

26

63 453

61 006

De Raad voor plantenrassen
geeft uitvoering aan de
Zaaizaad- en Plantgoedwet
op het gebied van toelating
van plantenrassen en verlening van intellectuele eigendomsbescherming m.b.t.
plantenrassen (kwekersrecht).

29

1 052

900

1 737

1 053

24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

www.plantenrassen.nl

160

Bijlagen

Externe organisatie
(met wettelijke en/of
bestuurlijke taak)

Afkorting

RWT

ZBO

X

Functie

11

Regionale Grondkamers
(5)

–

12

Rendac BV

–

X

13

Staatsbosbeheer

SBB

X

X

14

Stichting Bloembollenkeuringsdienst

BKD

X

X

Stichting BKD geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet, Landbouwkwaliteitsbesluit bloembollen, de
Plantenziektenwet en aan
Europese wetgeving m.b.t.
bloembollen.

15

Stichting Borgstellingsfonds Landbouw3

BF

X

Het doel van het Borgstellingsfonds is de ontwikkeling van de landbouw te
bevorderen.
BF voert twee regelingen uit:
Besluit Borgstellingsfonds
(Bbf) en Besluit Bijzondere
Borgstellingen (BF+)
Bbf verleent subsidie in de
vorm van garanties t.b.v.
ontwikkeling van landbouwbedrijven. BF+ verleent
garanties t.b.v. vernieuwing
en herstructurering (bijv.
duurzaamheid).

(Beleids-)
artikel(en)

Reali- Bijdrage
satie
LNV
van
2009
de
(x
ramingen € 1 000)
in de
begroting

Bevorderen van goede
pachtverhoudingen in
Nederland, toetsen van de
inhoud van pachtovereenkomsten aan de dwingend
rechtelijke bepalingen van
de Pachtwet, uitvoeren van
een prijstoetsing en toetsen
van overeenkomsten van
korte duur, bepalen van
verpachte waarde.
Ophalen, verwerken en
(laten) vernietigen van dierlijke restmaterialen en kadavers (categorie 1- en
2-materiaal, niet bestemd
voor consumptie).
Staatsbosbeheer richt zich
op de volgende hoofddoelstellingen:
het instandhouden,
herstellen en ontwikkelen
van natuur-, landschaps- en
cultuurhistorische waarden
in de gebieden van Staatsbosbeheer;
het bevorderen van recreatie
in zo veel mogelijk gebieden
van staatsbosbeheer;
het leveren van een bijdrage
aan de productie van milieuvriendelijke en vernieuwbare
grondstoffen zoals hout.

URL

www.grondkamers.nl

25

13 430

16 000

www.rendac.com

23, 24

90 284

84 589

www.staatsbosbeheer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

www.bkd.nl

161

Bijlagen

Externe organisatie
(met wettelijke en/of
bestuurlijke taak)

Afkorting

RWT

ZBO

Functie

16

Stichting Centraal
Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden Zuivel

COKZ

X

X

Controle en inspectie, erkenningen, keuringen van
zuivelproducten en het
uitreiken van merken,
tekenen van bewijsstukken
op basis van de Landbouwkwaliteitswet.

17

Stichting Controlebureau Pluimvee, Eieren en
Eiproducten

CPE

X

X

Controle op grond van het
Landbouwkwaliteitsbesluit
(LKB) Eieren en het LKB
Eiproducten van de naleving
van de wettelijke regels voor
eieren vastgelegd in onder
andere het Legkippenbesluit
en de EU-verordening voor
de handelsnormen voor
eieren.

18

Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

DLO

X

19

Stichting Fonds MKZ-AI3

–

20

Stichting Kwaliteitscontrole Alternatieve Landbouwproductiemethoden

SKAL

21

Stichting Kwaliteitscontrolebureau Groente en
Fruit

KCB

In het algemeen belang
bijdragen aan strategisch en
toepassingsgericht onderzoek op het gebied van
productie, verwerking, afzet
en handel van agrarische
producten, van de visserij,
van het natuur- en milieubeheer, van de openluchtrecreatie en van het beheer en de
inrichting van het landelijk
gebied.
X

financiële ondersteuning
t.b.v. bedrijfsvoortzetting/
-continuïteit bieden aan
agrarische- en
MKB-ondernemers die
onevenredig getroffen zijn
door MKZ/AI-maatregelen

X

X

Stichting Skal geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet m.b.t. biologische
productiemethoden.

X

X

Stichting KCB geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet, de Plantenziektenwet en de
Landbouwkwaliteitsregeling
Controle Groenten en Fruit
voor import en export.

(Beleids-)
artikel(en)

Reali- Bijdrage
satie
LNV
van
2009
de
(x
ramingen € 1 000)
in de
begroting

25

*)

URL

www.cokz.nl

www.cpe.nl

26 191 470 173 718

http://
www.wur.nl/NL/

www.skal.nl

21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

www.kcb.nl

162

Bijlagen

1

Externe organisatie
(met wettelijke en/of
bestuurlijke taak)

Afkorting

RWT

ZBO

22

Stichting Nederlandse
Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw

NAK-T

X

X

Stichting Naktuinbouw geeft
uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet, de
Zaaizaad- en Plantgoedwet
en de Plantenziektenwet
m.b.t. tuinbouwteeltmateriaal in de sectoren
bloemisterij-, fruit- en groentegewassen.

www.naktuinbouw.nl

23

Stichting Nederlandse
Algemene Keuringsdiensten (Zaaizaad en Pootgoed Landbouwgewassen)

NAK

X

X

Stichting NAK geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet, de Zaaizaad- en
Plantgoedwet en de Plantenziektenwet m.b.t. zaaizaad
en pootgoed in de sector
landbouwgewassen.

www.nak.nl

24

Stichting Ontwikkelingsen Saneringsfonds
Landbouw3

O&S
lb

X

Het doel is de bevordering
van de ontwikkeling en
sanering van de landbouw.
(art. 2 statuten)
Door te bevorderen dat
maatregelen worden
genomen en voorzieningen
worden getroffen, die
kunnen leiden tot een verbetering van de structuur van
de landbouw.

25

Stichting Ontwikkelingsen Saneringsfonds
Visserij 3)

O&S
vis

X

26

Wageningen Universiteit

WU

Het doel is de ontwikkeling
en sanering van de zee- en
kustvisserij te bevorderen.
(art. 2 statuten)
Door te bevorderen dat
maatregelen worden
genomen en voorzieningen
worden getroffen, die
kunnen leiden tot een verbetering van de structuur van
de bedrijfsmatige uitgeoefende Nederlandse zee- en
kustvisserij, waaronder
begrepen de vangst en
aanvoer, van de handel in
door zee- en kustvisserij
verkregen producten en van
die producten en be- en
verwerkende industrie.
Wageningen Universiteit is
de belangrijkste Europese
Universiteit op het gebied
van de Life Sciences. Onderzoekers en studenten van
Wageningen Universiteit
richten zich op onderwerpen
op het terrein van de
voeding, gezondheid, natuur
en leefomgeving.

X

X1

Functie

(Beleids-)
artikel(en)

Reali- Bijdrage
satie
LNV
van
2009
de
(x
ramingen € 1 000)
in de
begroting

159 590 153 402

URL

http://
www.wur.nl/NL/

De onderwijsinstellingen zijn partieel ZBO, namelijk voor het deel waarin zij examens afnemen en beoordelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

163

Bijlagen

2

Staatsbosbeheer en BBL zijn ZBO, maar vallen niet onder de Kaderwet ZBO.
In opheffing
4
Opheffing voorgenomen
* De bijdrage aan de Stichting Centraal Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden Zuivel en de bijdrage aan het Bureau Diergeneesmiddelen worden
vanaf 2008 geleverd door het Ministerie van VWS.
** De bijdrage is opgenomen in het Investeringsbudget Landelijk Gebied en loopt daarom via de provincies.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

164

Bijlagen

2. EU-bijlage
1. Inleiding
Deze EU-bijlage biedt inzicht in de Europese geldstromen die relevant zijn
voor de beleidsterreinen van het ministerie van LNV. Deze bevat een
samenhangend overzicht van deze geldstromen en de cofinanciering met
LNV-middelen en middelen van andere overheden en private partijen. De
betreffende EU-middelen zijn gestoeld op het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) en het
EU-Structuurbeleid. Binnen het GLB zijn twee pijlers te onderscheiden. De
eerste pijler bestaat voor een klein deel nog uit het klassieke markt- en
prijsbeleid en voor het grootste deel uit de zgn. (merendeels ontkoppelde)
inkomenssteun. De tweede pijler is het plattelandsbeleid.
Het markt- en prijsbeleid richt zich op het stabiliseren van de landbouwprijzen en -inkomens. Hiervoor worden instrumenten ingezet als exportrestituties en interventiemaatregelen. Dit klassieke markt- en prijsbeleid is
de laatste jaren stap voor stap afgebouwd en inmiddels grotendeels
vervangen door een generiek systeem, de van de productie ontkoppelde
directe inkomenssteun, die is verbonden aan maatschappelijke prestaties
op het gebied van milieu, natuur, voedselveiligheid en dierenwelzijn. Het
plattelandsbeleid richt zich op versterking van de concurrentiekracht van
de landbouw, op diversificatie van de plattelandseconomie en op het
zorgdragen voor natuur- en landschapsbeheer.
Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een verantwoorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame exploitatie
van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband regels opgesteld onder andere ten aanzien van minimummaaswijdten, minimum
maten, gesloten tijden en gebieden en beperkingen voor bepaalde visserijmethoden. Tevens zijn afspraken gemaakt ter bevordering van stabiliteit
van de vismarkt. Het EU-structuurbeleid is tot slot gericht op versterking
van de sociale en economische cohesie tussen de regio’s in de EU. Naast
het plattelandsbeleid uit de 2e pijler van het GLB, zijn ook vanuit dit beleid
maatregelen gericht op de ontwikkeling van het platteland aan de orde.
2. Geldstromen
Aan de genoemde elementen van het Europese beleid op het terrein van
LNV zijn geldstromen naar de lidstaten verbonden. Vanaf oktober 2006
bestaan er twee fondsen voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, te
weten het Europese Landbouwgarantiefonds (ELGF) en het Europese
Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO). De geldstromen
uit de eerste pijler worden volledig Europees gefinancierd. Bij de plattelandsmaatregelen uit de 2e pijler dient er sprake te zijn van nationale
cofinanciering door de overheid.
Het GVB bestaat voornamelijk uit gezamenlijke afspraken en regelgeving
op communautair niveau. De gezamenlijke afspraken en regelgeving uit
het GVB worden vanuit Brussel ondersteund door subsidies verbonden
aan het Europees Visserij Fonds (EVF). Voor de uitvoering van het Europees structuurbeleid zijn meerjarige afspraken over doelstellingen
gemaakt (Doelstelling 2, D2) De afspraken verbonden aan Doelstelling 2
worden deels medegefinancierd vanuit het Europees Fonds voor de Regionale Ontwikkeling (EFRO).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

165

Bijlagen

In tabel 1 is een overzicht van de ontvangen programmagelden vanuit de
EU opgenomen. De uitgaven uit hoofde van het markt- en prijsbeleid en
de inkomenssteun geschieden buiten begrotingsverband en komen via
officieel erkende betaalorganen in Nederland (DR en DLG) rechtstreeks
vanuit de EU bij de belanghebbende terecht. Deze uitgaven worden door
de betaalorganen (buiten de LNV-begroting) verantwoord richting de
Europese Commissie. Uitgaven en ontvangsten voor plattelandsbeleid die
behoren tot het Plattelandsontwikkelingsplan (POP) worden voor wat
betreft de uitgaven door LNV wel op de LNV-begroting verantwoord.
Tabel 1 Programma-uitgaven voor het jaar 2009 (x € 1 mln.)
Begroting 2009
Financieringsbron Beleid
GLB
Inkomens- en productiesteun/markt- en prijsbeleid
Plattelandsontwikkelingsprogramma POP-2 2007–2013
Verbetering van het concurrentievermogen van de
land- en bosbouwsector (as 1)
Verbetering van het Milieu en het platteland (as 2)
De leefkwaliteit op het platteland en diversificatie van
de plattelandseconomie (as 3)
Ontw. Plaatselijke capaciteit (Leader +) (as 4)
Overig
Totaal
Overig
OD-nr 21.13
Biologisch beleef je
Set aside
Verbetering honingproductie

Realisatie 2009

EU**

LNV

Overig*

EU**

LNV

Overig*

1 100

n.v.t.

n.v.t.

1 047

n.v.t.

n.v.t.

20,8
20,8

9,0
0,8

11,8
21,6

6,6
19,4

5,6
0,8

1,0
18,6

20,8
7,0
0,4
69,8

0
0
0,2
10

62,6
14
0,2
110,2

6,8
2,5
0,8
36,1

0
0
0,4
6,8

6,8
2,5
0,4
29,3

1,2
0,6
0,4
0,2

2,0
0,6
1,2
0,2

–,–
–,–
–,–
–,–

–,–
–,–
–,–
–,–

GVB
Europees Visserijfonds (EVF)
FIOV
* De post «Overig» betreft de nationale cofinanciering door andere overheden dan het Rijk (provincies, gemeenten, waterschappen en private
partijen)
** De EU-bijdragen worden buiten begrotingsverband geraamd en verantwoord. De EU-ontvangsten betreffen de bij de EC gedeclareerde uitgaven
over de periode 16 oktober 2008 t/m 15 oktober 2009.

Toelichting
Inkomenssteun- en productiesteun
De bij de EU gedeclareerde uitgaven over de periode 16 oktober 2008 t/m
15 oktober 2009 bedraagt € 1 047 mln. Hiervan heeft € 690 mln. betrekking op uitbetalingen voor rechtstreekse steun aan agrariërs in de vorm
van de Bedrijfstoeslagregeling (BTR) en heeft een bedrag van € 357 mln.
betrekking op exportrestituties en steunmaatregelen van landbouwproducten.
POP
Ter uitvoering van de maatregelen uit de Verordening, worden rijksregelingen en provinciale programma’s ingezet. POP2 is op 20 juli 2007 door
de Europese Commissie goedgekeurd. De uitgaven kunnen middels de
N+2-regeling worden ingelopen. Tot en met 2009 is er € 77 mln. bij de EU
gedeclareerd waarmee het beschikbare budget 2007 (€ 70,5 mln.) is
gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

166

Bijlagen

De tot en met 2009 gerealiseerde bijdrage van de EU blijft op enkele
onderdelen achter bij de raming. De oorzaak ligt hierbij vooral bij as 1
Verbetering concurrentiekracht (achterblijvende uitgaven voor verduurzaming en verbetering infrastructuur circa € 9 mln.) en bij as 3 Leefkwaliteit
platteland (€ 12 mln.). Tenslotte is voor het ontwikkelen van plaatselijke
capaciteit (Leader +) een bijdrage van € 7 mln. van de EU geraamd terwijl
hiervoor € 2,5 mln. EU-bijdragen zijn gedeclareerd.
Tegenover de Europese subsidie-uitgaven staan ook afdrachten aan de
EU. De voor LNV relevante afdrachten zijn de zogenaamde douanerechten
op landbouwproducten en productieheffingen, die onderdeel uitmaken
van de Eigen Middelen van de Europese Unie. Deze ontvangsten worden
verantwoord op artikel 29 van de LNV-begroting. Tabel 2 bevat de gerealiseerde ontvangsten in 2009. Deze ontvangsten worden onder aftrek van
een perceptiekostenvergoeding (25%) afgedragen aan de EU.
Tabel 2 Ontvangsten in 2009 uit hoofde van heffingen en douanerechten op
landbouwproducten (in € mln.)

Douanerechten op landbouwproducten en productieheffingen

Begroting

Realisatie

422

270

Toelichting
De lagere ontvangsten zijn het gevolg van de economische crisis waardoor de invoer van landbouwproducten is afgenomen.
3. De eerste pijler van het GLB (markt- en prijsbeleid, inkomenssteun)
Het markt- en prijsbeleid richt zich op de stabilisatie van landbouwprijzen
en inkomens. Sinds 1992 is regelmatig sprake van hervormingen van het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. In hoofdlijnen kan worden gesteld
dat de klassieke instrumenten als exportrestituties, productiesteun en
interventie getransformeerd worden naar vormen van inkomenssteun. In
2006 heeft de ontkoppeling van de productie plaatsgevonden. Een groot
aantal steunregelingen (zoals akkerbouw, dierlijke regelingen met uitzondering van de slachtpremies) zijn daarbij opgenomen in de bedrijfstoeslagregeling.
In november 2008 heeft de EU in het kader van de Health Check het landbouwbeleid opnieuw aangepast. Op voorstel van de Commissie is de EU
verder gegaan op de weg die was ingeslagen in de Mid Term Review van
2003 met het doel het GLB verder te moderniseren en bij te sturen zodat
de EU-landbouw beter in kan spelen op de groeiende vraag naar landbouwproducten. Het markt- en prijsbeleid wordt verder afgeslankt.
Ontkoppeling
Met de Health Check is afgesproken dat de nog resterende gekoppelde
betalingen grotendeels zullen worden ontkoppeld. In 2009 is de implementatie van deze afspraak voorbereid met als resultaat dat in 2012 alle
steunregelingen zullen zijn ontkoppeld, waarbij reeds in 2010 een eerste
grote stap wordt gezet met de ontkoppeling van de slachtpremie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

167

Bijlagen

Artikel 68
Met het Health Check-akkoord is nieuw geïntroduceerd een zogenaamd
artikel 68 waarmee een deel van de nationale enveloppe voor inkomenssteun kan worden herbestemd voor het stimuleren van bijvoorbeeld
milieuvriendelijke landbouw, kwaliteitslandbouw en risicoverzekeringen.
Van belang is daarbij dat gebruik van artikel 68 betekent dat de betreffende middelen behouden blijven in de eerste pijler. Afgesproken is dat
het vanaf 2010 mogelijk wordt om artikel 68 toe te passen. Verschillende
doelen, waaronder dierenwelzijnsmaatregelen, kunnen met het nu gecreëerde artikel 68 worden gediend.
Van belang is in dit verband eveneens dat deze artikel 68-maatregelen
kunnen worden gefinancierd met ongebruikte middelen uit de nationale
enveloppe voor inkomenssteun. Bij de huidige stand van zaken betekent
dit dat voor Nederland in de jaren 2010 en 2011 ongeveer 22 miljoen euro
per jaar aan onbenutte bedrijfstoeslagen via artikel 68 alsnog kan worden
ingezet. In 2009 zijn de maatregelen ontwikkeld die Nederland wil inzetten
via artikel 68 en deze zijn conform de Europese afspraken gemeld. Per
2010 zullen de volgende maatregelen worden toegepast:
+ stimulering van de bouw van integraal duurzame stallen, met name
gericht op dierenwelzijn;
+ de introductie bevorderen van een brede weersverzekering;
+ de implementatie steunen van de elektronische I&R voor schapen en
geiten;
+ een vaarvergoeding verstrekken t.b.v. de exploitatie van percelen die
per boot moeten worden bereikt.
Deze toepassing van artikel 68 geeft, in combinatie met het aangepaste
Plattelandsbeleid (zie de volgende paragraaf) invulling aan een innovatieve en duurzame productie en maatschappelijke dienstverlening, waaronder aan:
+ het stimuleren van de bouw van dier- en milieuvriendelijke stallen;
+ bovenwettelijke dierenwelzijnmaatregelen;
+ een brede weersverzekering voor alle open teelten en alle weerrisico’s;
+ een centrale database voor een I&R-systeem voor schapen en geiten;
+ een vaarvergoeding voor boeren in waterrijke gebieden;
+ verbetering van waterkwaliteit en -kwantiteit;
+ reductie van milieuverliezen uit de landbouw,
+ ondersteuning van landbouwers in maatschappelijk waardevolle
gebieden.
Zuivel
De hoofdlijnen van de aanpassingen die in 2009 voor de zuivel zijn doorgevoerd, zijn:
De interventiemechanismen voor boter en magere melkpoeder. In de
huidige regeling kan in een vaste periode magere melkpoeder en boter ter
interventie worden aangeboden tot respectievelijk max 109 000 en 30 000
ton. Dat kan tegen vaste prijzen. Dit systeem werd aangevuld door een
inschrijvingsprocedure waarbij het maximumprijsniveau niet het huidige
interventieprijsiveau mag overschrijden. Door de zuivelcrises is er ruim
gebruik gemaakt van het interventiemechanisme in 2009. Ruim 80 000 ton
boter en 280 000 ton magere melkpoeder werden in 2009 uit de markt
genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

168

Bijlagen

Particuliere opslagregeling voor boter en kaas
De particuliere opslagregeling voor kaas is afgeschaft. Voor boter is de
regeling omgevormd tot een facultatieve regeling, waarbij de Commissie
elk jaar bekijkt of gezien de marktontwikkelingen het nodig is steun te
verlenen. Ook in 2009 is door de slechte marktsituatie ruim 110 000 ton
boter in de particuliere opslag gegaan.
Afzetsteun voor melkvet en melkeiwit
Afzetsteun voor melkvet was in de ogen van de Commissie en de Raad
niet langer noodzakelijk om de markt te ondersteunen. De bakkersboterregeling werd geschrapt.
Anders lag het voor de eiwitkant, mede omdat er al geen private opslag
(PO) regeling voor magere melkpoeder meer bestond – dit in tegenstelling
tot de PO regeling voor boter. Zowel de steun voor magere melkpoeder
verwerkt in kalvermelk als de caseïnesteun werden gehandhaafd om
eventueel in te zetten wanneer als gevolg van overschotten of dreigende
overschotten van zuivelproducten onevenwichtigheden op de zuivelmarkt
dreigen te ontstaan.
Melkquotering
Besloten werd om de melkquotering te laten eindigen op 1 april 2015.
Door de quota jaarlijks uit te breiden wordt een zachte landing van het
systeem bewerkstelligd. In het quotum jaar 2009/2010 is het melkquotum
in Nederland met 2,5% verhoogd.
4. De tweede pijler van het GLB (plattelandsbeleid)
Het Plattelandontwikkelingsprogramma (afgekort POP) is een Europees
subsidieprogramma dat gericht is op de ontwikkeling van het platteland in
brede zin. In de uitvoering ervan is sprake van EU- en nationale cofinanciering. Het POP 2007–2013 (ook wel POP2) volgt op de eerste periode
2000–2006.
Programmadocument POP2
Nederland heeft voor de programmeringperiode 2007–2013 een landsdekkend POP opgesteld, zonder opdeling in regionale of provinciale programma’s. Dit programma is in juni 2007 goedgekeurd door de Europese Unie.
De uitvoering van dit programma loopt in grote lijnen via twee sporen:
een sectoraal spoor (via het ondernemersprogramma van LNV) en een
gebiedsgericht programma (deels via het Investeringsbudget Landelijk
Gebied (ILG.))
In het EU-plattelandsbeleid is sprake van vier hoofddoelen, «assen»
genoemd, waarbinnen Europa een aantal maatregelen voorstelt. Elke
lidstaat maakt een programma waarin de vier assen terugkomen:
As 1. Verbetering van het concurrentievermogen van de land- en
bosbouwsector.
As 2. Verbetering van het milieu en het platteland.
As 3. De leefkwaliteit op het platteland en diversificatie van de plattelandseconomie.
As 4: Invoeren van de Leader-aanpak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

169

Bijlagen

Het aan de health check besluiten aangepaste Nederlandse Plattelandsontwikkelingsplan is eind 2009 goedgekeurd, waardoor de komende jaren
aanvullend ca 150miljoen euro beschikbaar komt voor de genoemde
doelen. De uitvoering van de maatregelen zal voor een belangrijk deel
door de provincies ter hand worden genomen, inclusief de nationale
cofinanciering.
Financiële verordening (EG) nr. 1290/2005
Bij de (inhoudelijke) verordening hoort de verordening m.b.t. financiering
van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid die op 21 juni 2005 door de
Europese Commissie is vastgesteld. In de financiële verordening is onder
meer bepaald dat voor POP het N+2 regime gaat gelden. De financiële
verordening bevat daarnaast (gedetailleerde) bepalingen met betrekking
tot toezicht, evaluatie, beheer en controle. Nederland ontvangt voor het
POP in de periode 2007–2013 ruim € 486 miljoen EU financiering. Daarbij
heeft Nederland gekozen voor een verdeling over de 4 assen van resp.
30%, 30%, 30% en 10%. Aangezien de EU financiering maximaal 50% mag
bedragen, dient Nederland de Europese gelden altijd op te hogen met een
minstens even grote bijdrage. In het programmadocument is hierin voorzien.Tegelijk met de Health check voorstellen is het budget met € 9 mln
opgehoogd.
Met het health-check accoord zijn extra modulatiegelden toegevoegd aan
het POP-2 plafond. Afgesproken is dat de lidstaat hier zorg draagt voor
25% co-financiering en dat het EU-aandeel 75% bedraagt. Het plafond
wordt tot en met 2013 opgehoogd met ongeveer € 97 mln.
EU-financiering.
5. De structuurfondsen: Europees Visserij Fonds
Europees Visserij Fonds (EVF)
De Europese Commissie heeft, in het kader van Europees Visserij Fonds
(EVF), een communautaire bijdrage van € 48,6 miljoen toegekend aan
Nederland voor de periode 2007–2013. Daarnaast levert Nederland een
nationale bijdrage van € 72,1 miljoen. Onderstaand tabel bevat een overzicht van de uitgaven in 2009.
Tabel 3 Europees Visserij Fonds (EVF) (x € 1 mln.)
Begroting 2009

Realisatie 2009

Financieringsbron Beleid

EU*

LNV**

Overig

EU

LNV

Overig

Europees Visserijfonds (EVF)
1481 Duurzame visserijmethodes (As 1)
1482 Aquacultuur, binnenvisserij, verwerking en afzet
(As 2)
1483 Innovatieve proefprojecten (As 3)
1484 Gebiedsgerichte activiteiten (As 4)
1485 Technisch bijstand (As 5)

6,8
1,9

13,7
3,4

1,0
–

1,7
0,2

4,6
0,2

–
–

0,6
2,9
1,0
0,4

5,2
4,7
–
0,4

–
–
1,0

0,5
1,0
–

0,9
3,5
–

–
–
–

* De communautaire bijdrage van de EU wordt geboekt op een artikel buiten begroting.
** De nationale bijdrage voor EVF wordt geboekt op begrotingsartikel U21.14 Bevorderen duurzame vangst en kweek van vis en schelpdieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

170

Bijlagen

Toelichting
Op As 1 zijn minder verplichtingen aangegaan. De geplande regeling
binnen het Europees Visserij Fonds (EVF) voor investering aan boord van
vissersschepen is opengesteld in 2009, maar er hebben weinig betalingen
op plaatsgevonden omdat er, vanwege de economische crisis, sprake was
van een afname van de investeringsbereidheid binnen de sector.
De realisatie bij As 2 is € 4,3 mln. lager dan begroot. Bij As 2 zijn projecten
opgenomen die meerjarige investeringen omvatten (bij de regeling investering aquacultuur is voor € 4 mln aan veplichtingen aangegaan en bij de
regeling investering Mosselzaadinvanginstallaties is € 1,7 mln verplicht).
Bij de regeling investeringen aquacultuur zijn een aantal aanvragers door
diverse redenen nog niet gestart met hun project. Bij de regeling Mosselzaadinvanginstallaties is de voornaamste oorzaak voor de lage realisatie
dat de vereiste vergunningen nog niet zijn verstrekt om met het project te
kunnen starten.
De realisatie op As 3 is € 1,2 mln. lager dan begroot. Het betreft meerjarige projecten waarvoor veel belangstelling is vanuit de sector, maar
waarvan de betalingen voor een groot deel in latere jaren zullen plaatsvinden.
As 4 betreft projecten die door de provincies worden voorgedragen. De
nationale bijdrage wordt ook door de provincies geleverd. Openstelling
van de regeling is verschoven naar 1 januari 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

171

Bijlagen

3. Overzicht niet-financiële informatie over inkoop van adviseurs
en tijdelijke personeel 2009
Uitgaven voor inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur externen)
conform definitie Informatiestatuut 2007 – bijlage 4.
Uitgaven (in € x 1 000)
totaal LNV
apparaat en programmakosten
1. Interim-management
2. Organisatie- en Formatieadvies
3. Beleidsadvies
4. Communicatieadvisering
Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)
5. Juridisch Advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiën en ao
(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)
8. Uitzendkrachten (formatie & piek)
ondersteuning bedrijfsvoering (som 8)
Totaal uitgaven inhuur externen (som 1 t/m 8)

1 189
4 714
2 272
1 445
9 620
807
5 642
4 618
11 067
37 440
37 440
58 127

De inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel heeft voor € 13,4 mln.
betrekking op staf- en beleidsdirecties en voor circa € 44,7 mln. op de
agentschappen. Hiermee blijft de uitgavenrealisatie 2009 binnen het vastgestelde kader van de 13%.
Het betreft hier de inhuur van externen conform de definitie uit het informatiestatuut 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

172

Bijlagen

4. Lijst van afkortingen

ABA
AI
AID
AKV
AOC
BBL
BES
BF
BIN/BSN
BSE
BTR
CBRN
CITES
CLIENT
Ctgb
DGF
DICTU
DLG
DLO
DR
E&F
EFRO
EHS
ELFPO
ELGF
EU
EVF
FES
FEZ
FIOV
GLB
GVB
HBO
I&R
IAC
IBG
IBO
ICES
ICT
ILG
ILRI
IPC
IRG
IRE/MEI
KVP
LNV

Aanvullend Beleids Akkoord
Aviaire influenza
Algemene Inspectiedienst
Agro Ketens en Visserij
Agrarisch Opleidingscentrum
Bureau Beheer Landbouwgronden
Bilaterale Economische Samenwerking
Borgstellingsfonds
Bedrijven Instellingen Nummer/Burger Service Nummer
Bovine Spongiform Encephalopathy
Bedrijfstoeslag Rechten
Chemisch, biologisch, radiologisch en nucleair
Convention on International Trade in Endangered Species
Controle landbouwgoederen Import Export naar een
Nieuwe Toekomst
College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
Diergezondheidsfonds
Dienst ICT Uitvoering
Dienst Landelijk Gebied
Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek
Dienst Regelingen
E-procurement en Financials
Europees Fonds voor de Regionale Ontwikkeling
Ecologische Hoofd Structuur
Europees Landbouwfonds voor de Plattelands Ontwikkeling
Europees Landbouwgarantiefonds
Europese Unie
Europese Visserijfonds
Fonds Economische Structuurversterking
Financieel Economische Zaken
Financieringsinstrument voor de oriëntatie van de Visserij
Gemeenschappelijk Landbouw Beleid
Gemeenschappelijk Vissrij Beleid
Hoger Beroeps Onderwijs
Identificatie en Registratie
Internationaal Agrarisch Centrum
In Beslag genomen Goederen
Interdepartementaal BeleidsOnderzoek
Interdepartementale Commissie Economische Structuurversterking
Informatie Communicatie Technologie
Investeringsbudget Landelijk Gebied
International Institute for Land Reclamation and Improvement
Innovatie praktijkcentra
Infrastructuurregeling Glastuinbouw
Investeringsregeling EnergiebesparingMarktintroductie/
Energie-Innovaties
Klassieke varkenspest
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

173

Bijlagen

LWOO
MBO
MCS
MJP
MKZ
MRSA
MvF
NEM
NURG
OCW
OD
PASO
PBO
PD
POP
RBV
RODS
RWS
RWT
SAN
SBB
SBIR
SGB
SN
SNL
TRH
V&W
VBO
VGI
VHR
VMBO
VOA
VROM
VWA
VWS
WOT
WU
WUR
ZBO

Leerweg Ondersteunend Onderwijs
Middelbaar beroepsonderwijs
Managementcontrolsysteem
Meerjarenprogramma Vitaal Platteland
Mond- en klauwzeer
Meticilline-Resistente Staphylococcus Aureus
Ministerie van Financiën
Netwerk Ecologische Monitoring
Nadere Uitwerking Rivierengebied
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Operationele Doelstelling
Plan van Aanpak Schiphol en Omgeving
Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie
Plantenziektenkundige Dienst
Plattelands Ontwikkelings Programma
Regeling Beëndiging Veehouderijtakken
Recreatie om de Stad
Rijkswaterstaat
Rechtspersoon met een Wettelijke Taak
Subsidieregeling Agrarisch Natuurbeheer
Staatsbosbeheer
Small Bisiness Innovation Research Programma
Subsidie gebiedsgericht beleid
Subsidieregeling Natuurbeheer
Subsidieregeling Natuur en Landschap
Tabaksklachten in de Horeca
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
Voorbereidend Beroepsonderwijs
Voedings- en Genotsmiddelen Industrie
Vogel- en Habitatrijchtlijn
Voortgezet Middelbaar Beroepsonderwijs
Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu
Voedsel en Waren Autoriteit
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wettelijke onderzoekstaken
Wageningen Universiteit
Wageningen Universiteit Researchcentrum
Zelfstandig bestuursorgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 XIV, nr. 3

174