BBE

Gelderland-Zuid

Ministerie van Defensie
Aan de
Kalvermarkt 38
2511 CB 's-Gravenhage
MFC 58B

ons kenmerk: OS128777
uw kenmerk: BS20202012310
datum:
27 augustus 2020
onderwerp: aantal en duiding ALS-patiënten
Herwijnen - reactie GGD

Geachte

afdeling:
contactpersoon:
bijlagen: 3
email:

AGZ/MMK

,

Op 19 juni 2020 heeft de GGD uw brief (kenmerk: BS20202012310) betreffende aantal en duiding
ALS-patiënten te Herwijnen ontvangen. In uw brief vraagt u de GGD te reageren op een viertal vragen:
1.

Hoeveel ALS patiënten zijn er in het dorp Herwijnen in de gemeente West Betuwe?

2.

Kent het dorp Herwijnen daarmee een significant hoger aantal ALS-patiënten in vergelijking met
de rest van Nederland?

3.

Indien ']a kunt u dit significant hoger aantal ALS-patiënten in het dorp Herwijnen duiden en kunt u
daarbij ingaan op de inhoudelijke opmerkingen die u maakte n.a.v. de beantwoording van het
ALS-centrum?

4.

Indien u niet in staat bent onze vragen te beantwoorden, kunt u dan aangeven welke instantie:
a.

mogelijk wel beschikt over informatie omtrent het exacte aantal ALS-gevallen;

b. en/of, in staat is een mogelijk significante verhoging van het aantal ALS- gevallen in Herwijnen
te kunnen duiden.
In deze brief met bijlagen vindt u onze reactie.
Samenvatting reactie op bovenstaande vragen
Hieronder vindt een samenvattende reactie op bovenstaande vragen. In bijlage 1 van deze brief
hebben wij een reactie per vraag opgenomen.

GGD Gelderland-Zuid

Bezoekadres regio Nijmegen

Postbus 1120

Groenewoudseweg 275

Bezoekadres regio Rivierenland

Kersenboogerd 2

6501 BC Nijmegen

6524 TV Nijmegen

4003 BW Tiel

www.ggdgelderlandzuid.nl

T 088 - 144 71 44

T 088 - 144 73 00

info@ggdgelderlandzuid.nl

F 024 - 322 69 80

F 088 - 144 73 99

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 2 van 10

De GGD heeft ALS Centrum Nederland gevraagd te reageren op deze brief. Aanvullingen en
opmerkingen van het ALS Centrum zijn in deze brief verwerkt.
De GGD heeft bij de huisartspraktijk in Herwijnen navraag gedaan naar het voorkomen van ALS
(amyotrofische laterale sclerose). In Herwijnen hebben in de afgelopen 20 jaar vijf mensen de
diagnose ALS gekregen. Ook heeft een oud-bewoner van Herwijnen ALS gekregen.
Om meer inzicht in de betekenis van het aantal mensen met ALS in Herwijnen te krijgen is dit aantal
vergeleken met het verwachte aantal mensen met ALS in Herwijnen in de afgelopen 20 jaar. Het
verwachte aantal is gebaseerd op het gemiddeld aantal nieuwe gevallen van ALS per jaar
(incidentiecijfer) in Nederland. Het incidentiecijfer dat is gebruikt is 2,8 per 100.000 per jaar. In
bijlagen 1 en 2 van deze brief staat hoe de GGD het verwachte aantal mensen met ALS heeft
berekend. Het verwachte aantal mensen met ALS in Herwijnen in de afgelopen 20 jaar is 0 tot 4.
Hieruit concludeert de GGD dat ALS meer voorkomt in Herwijnen dan verwacht. Over of ALS significant
is verhoogd in Herwijnen kan de GGD geen uitspraak doen. Omdat gekeken is naar een kleine
populatie (inwoners van Herwijnen) waarbinnen een zeldzame ziekte zich voordoet, is de kans groter
dat je meer ziektegevallen ziet dan verwacht dan als je naar een grotere populatie zou kijken.
De GGD kan zich goed voorstellen dat het voorkomen van ALS in het dorp Herwijnen leidt tot
ongerustheid. ALS is een verschrikkelijke ziekte die meestal binnen enkele jaren leidt tot de dood. In
een klein dorp als Herwijnen kennen de bewoners elkaar. Het voorkomen van ALS bij meerdere
inwoners heeft impact. Het is begrijpelijk dat de inwoners zich afvragen wat de oorzaak zou kunnen
zijn. Helaas kan met de huidige kennis geen eenduidig antwoord op de vraag naar de oorzaak van het
voorkomen van ALS in Herwijnen worden gegeven. Bij het ontstaan van ALS speelt een combinatie van
factoren een rol, zoals erfelijke aanleg, leefstijlfactoren, en mogelijk blootstelling op het werk of in de
woonomgeving. Bij ongeveer 10% van de mensen met ALS komt de ziekte in de familie voor. Bij deze
familiaire vorm van ALS is er een hoge verdenking op het hebben van een afwijkend gen (een gen is
een onderdeel van DNA) als de oorzaak van de ziekte. Bij de niet-familiaire ALS wordt ALS veroorzaakt
door combinaties van een genetische aanleg en factoren in de omgeving. Er wordt veel onderzoek
gedaan naar risicofactoren. Tot nu toe zijn er twee risicofactoren herhaaldelijk in wetenschappelijk
onderzoek bevestigd: roken verhoogt het risico op ALS en het eten van vette vis verkleint het risico op
ALS. Er is onvoldoende wetenschappelijke kennis voorhanden om te bepalen of er al dan niet een
verband is tussen blootstelling aan radiofrequente EMV en het ontstaan van de ziekte ALS. Op basis
van de gemaakte vergelijking kan niet worden uitgesloten dat het voorkomen van 5 of 6 mensen met
ALS in Herwijnen berust op toeval. Ook verwantschap zou een mogelijke verklaring kunnen vormen
voor het voorkomen van ALS in Herwijnen, omdat erfelijkheid een belangrijke rol speelt in het ontstaan
van ALS.

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 3 van 10

Volgens de GGD is het niet zinvol om nader (epidemiologisch) onderzoek te doen in Herwijnen naar de
relatie tussen de blootstelling aan radiofrequente EMV van radar (of andere mogelijke risicofactoren)
en de ziekte ALS. Dergelijk onderzoek moet op grotere schaal worden uitgevoerd. In Nederland doet
het ALS Centrum onderzoek naar de risicofactoren van ALS. Het ALS Centrum werkt hiervoor nationaal
en internationaal samen en gebruikt hierbij gegevens van zoveel mogelijk ALS-patiënten.
Wetenschappelijk onderzoek naar risicofactoren in grote groepen patiënten, zoals bij het ALS Centrum,
leidt hopelijk in de toekomst tot meer inzicht in hoe ALS ontstaat en hoe de ziekte kan worden
voorkomen.
Ik hpc

u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 4 van 10

Bijlage 1 Reactie per vraag

Hoeveel ALS patiënten zijn er in het dorp Herwijnen in de gemeente West Betuwe?

De GGD registreert alleen zogenaamde meldingsplichtige infectieziekten, geen andere ziekten, zoals
ALS. Om deze vraag te kunnen beantwoorden heeft de GGD de huisartspraktijk in Herwijnen benaderd.
In Herwijnen is één huisartspraktijk: Huisartspraktijk Herwijnen

. Huisarts

heeft zijn

Huisarts Informatie Systeem (HIS) geraadpleegd en gekeken hoeveel personen in de periode vanaf het
jaar 2000 tot nu de diagnose ALS (amyotrofische laterale sclerose), PSMA (progressieve spinale
musculaire atrofie) of PLS (primaire laterale sclerose) hebben gekregen. PSMA en PLS zijn aan ALS
verwant en net als ALS neuromusculaire aandoeningen of zenuw-spierziekten (https://www.alscentrum.nl/kennisplatform/als-pls-en-psma/). De diagnoses zijn gesteld door een neuroloog.
Huisarts

heeft zijn praktijk in Herwijnen sinds 2000. Verder terugkijken in de tijd (voor 2000)

was niet mogelijk omdat er toen nog geen goede registratie in HIS was. Het HIS is er pas vanaf 1994.
Ook de kennis omtrent het ziektebeeld van ALS was toen nog niet zo goed als nu waardoor registratie
mogelijk minder goed was. De huisarts heeft 2800 cliënten in zijn praktijk en heeft naburige
huisartspraktijken gevraagd of zij mensen met ALS uit Herwijnen in hun praktijk hadden of hebben. Dit
was niet het geval.
Huisarts

heeft aangegeven dat hij in de afgelopen 20 jaar 6 mensen met ALS in zijn praktijk

heeft gehad. Vijf van deze zes woonden op het moment dat zij de diagnose ALS kregen in Herwijnen.
De zesde persoon met ALS heeft vanaf de geboorte tot ongeveer 1980 in Herwijnen gewoond en
woonde op het moment van diagnose op ongeveer 10 km van Herwijnen.
Kent het dorp Herwijnen daarmee een significant hoger aantal ALS-patiënten in vergelijking
met de rest van Nederland?

De gegevens van de huisarts hebben wij vergeleken met het gemiddeld voorkomen van ALS in
Nederland. Het voorkomen van ALS kan worden uitgedrukt in een incidentie- of de prevalentiecijfer.
Het incidentiecijfer geeft weer hoeveel personen in een bepaalde tijdperiode de ziekte ALS hebben
gekregen. Het prevalentiecijfer geeft weer hoeveel (levende) personen er op een bepaald moment ALS
hebben. Voor een vergelijking van het voorkomen van een ziekte met het gemiddeld voorkomen in
Nederland zijn incidentiecijfers geschikter dan prevalentiecijfers, omdat het prevalentiecijfer een
momentopname is. Uit deze vergelijking blijkt dat in Herwijnen meer ALS voorkomt dan op basis van
het gemiddeld voorkomen in Nederland wordt verwacht. In Herwijnen hebben 5 (of 6) mensen ALS
gekregen in de afgelopen 20 jaar, terwijl op basis van het gemiddeld voorkomen in Nederland 0 tot 4
patiënten worden verwacht. De berekening van de spreiding van het aantal verwachte mensen met
ALS is opgenomen in bijlage 21. Met de gemaakte vergelijking kan geen uitspraak worden gedaan of
het aantal ALS patiënten in Herwijnen in de afgelopen 20 jaar significant verhoogd is in vergelijking
met de rest van Nederland.

1 Volgens Hegger C. e.a. GGD-richtlijn medische milieukunde: Kankerclusters, RIVM Rapport 609400002/2012

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 5 van 10

Bewoners van Herwijnen hebben aangegeven dat ALS in Herwijnen 36 keer vaker voorkomt. Mogelijk
is bij de berekening de prevalentie in Nederland vergeleken met de incidentie van ALS in Herwijnen
overeen periode van meerdere jaren. Uit bovenstaande vergelijking volgt dat het aantal mensen met
ALS in Herwijnen een stuk minder aantal keer verhoogd is: uitgaande van 5 mensen met ALS en een
verwacht aantal van 1,4 (zie bijlage 2), betekent dit dat ALS ongeveer 4 keer vaker voorkomt dan
verwacht.
Omdat gekeken is naar een zeldzame ziekte in een relatief kleine populatie (inwoners van Herwijnen)
is de kans groter dat je meer ziektegevallen ziet dan verwacht dan als je naar een grotere populatie
zou kijken2. 3Om
4 te beoordelen of er sprake is van een cluster, dat wil zeggen een dusdanig verhoogd
aantal ziektegevallen in een bepaald gebied waarvan het onwaarschijnlijk is dat het op toeval berust, is
ander (cluster)onderzoek nodig.
Indien ']a kunt u dit significant hoger aantal ALS-patiënten in het dorp Herwijnen duiden en
kunt u daarbij ingaan op de inhoudelijke opmerkingen die u maakte n.a.v. de beantwoording
van het ALS-centrum?

Met de vergelijking die wij hebben gemaakt kunnen we geen uitspraak doen over een al dan niet
significant verhoogd voorkomen van ALS of over de oorzaken van ALS in Herwijnen. Bij ongeveer 10%
van de mensen met ALS komt de ziekte in de familie voor. In die gevallen is de erfelijke aanleg een
verklaring of belangrijke risicofactor voor ALS. In de overige gevallen gaat het om een samenspel van
erfelijke aanleg, leefstijl en risicofactoren in de (werk)omgeving. Het is uit onderzoek duidelijk
geworden dat roken het risico op ALS vergroot en dat en het eten van vette vis het risico op ALS
verlaagt. Blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werk leidt mogelijk ook tot een verhoogd risico.
Ook komt ALS vaker voor bij mannen en op hogere leeftijd. Of iemand ALS krijgt is dus afhankelijk van
meerdere factoren, zowel erfelijke aanleg, leefstijl als omgevingsfactoren34. Of blootstelling aan radar
(RF-EMV) een van de risicofactoren van ALS is, is nog onvoldoende onderzocht (zie ook bijlage 1).
Hoewel het aantal van 5 of 6 mensen met ALS in Herwijnen hoger is dan verwacht, kan toeval een rol
spelen. Naast toevallige variatie kan ook vertekening van het resultaat optreden door verstoring
(confounding). Dit betekent dat de risicofactoren, zoals erfelijke aanleg en leefstijl, voor de inwoners
van Herwijnen anders kunnen zijn dan de risicofactoren voor de inwoners van Nederland. Het aantal
mensen met ALS in Herwijnen is relatief te klein om risicofactoren in Herwijnen te onderzoeken.
De inhoudelijke opmerkingen hadden betrekking op de uitspraak van bewoners dat ALS in Herwijnen
36x vaker voorkomt en op het aangeven van een spreiding rondom het verwachte aantal. Deze
opmerkingen zijn in de reacties op de vorige twee vragen meegenomen.

2 Cluster analysis and disease mapping- why, when and how? A step by step guide. SF Olsen, M Martuzzi, P Elliott.
BMJ 1996;313:863-6

3 https://www.als-centrum.nl/kennisplatform/oorzaak-van-als/
4 https://www.als-centrum.nl/kennisplatform/epidemiologisch-onderzoek/

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 6 van 10
Indien u niet in staat bent onze vragen te beantwoorden, kunt u dan aangeven welke
instantie:
a.

mogelijk wel beschikt over informatie omtrent het exacte aantal ALS-gevallen;

b.

en/of, in staat is een mogelijk significante verhoging van het aantal ALS- gevallen in

Herwijnen te kunnen duiden.

a. Onze inschatting is dat we door de inventarisatie bij de huisartspraktijk in Herwijnen, inclusief de
navraag van de huisarts bij naburige huisartspraktijken, een goed beeld hebben van het aantal
mensen met ALS in Herwijnen in de afgelopen 20 jaar.
b. Volgens de GGD is het niet zinvol om nader (epidemiologisch) onderzoek te doen in Herwijnen naar
de relatie tussen de blootstelling aan radiofrequente EMV van radar (of andere mogelijke
risicofactoren) en de ziekte ALS. Dergelijk onderzoek moet op grotere schaal worden uitgevoerd. In
Nederland doet het ALS Centrum onderzoek naar de risicofactoren van ALS. Het ALS Centrum werkt
hiervoor nationaal en internationaal samen en gebruikt hierbij gegevens van zoveel mogelijk ALSpatiënten.

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 7 van 10

Bijlage 2 Vergelijking geregistreerde aantal met verwachte aantal mensen met ALS

Het incidente aantal is vergeleken met het aantal bij de huisarts geregistreerde patiënten over een
periode van 20 jaar in Herwijnen.
Het incidente aantal is het gemiddeld aantal nieuwe gevallen van ALS per jaar (incidentiecijfer) in
Nederland. Het incidentiecijfer dat is gebruikt is 2,8 per 100.000 per jaar5.
Er is gekozen voor een periode van 20 jaar omdat ALS een zeldzame ziekte is. Bij zeldzame ziekten is
het beter een vergelijking te maken over een langere periode, omdat de kans dan kleiner is dat een op
toeval beruste verhoging wordt gevonden.
Voor de berekening is het aantal mensen dat in het viercijferige postcodegebied 4171 woont in 2010
gebruikt. Dit is het postcodegebied van Herwijnen. Het jaar 2010 valt midden in de periode van 20
jaar. Volgens het CBS woonde er in 2010 2470 mensen in postcodegebied 41716.
Met bovenstaande gegevens en de Poissonverdeling is het verwachte aantal met bijbehorende
spreiding berekend. De spreiding is het laagste en hoogste aantal mensen met ALS dat in Herwijnen te
verwachten is door variatie in het optreden. Voor het schatten van de spreiding is de Poissonverdeling
(MS Excel voor MS 365) gebruikt. De Poissonverdeling is een kansverdeling van discrete
gebeurtenissen, dus de verdeling van de kans dat een gebeurtenis (de ziekte ALS) optreedt of niet.
Deze verdeling wordt veel gebruikt bij het doen van uitspraken over het verwachte aantal
gebeurtenissen binnen een bepaalde tijd.
Het verwachte aantal is: 20 jaar x 2,8 per 100.000 per jaar x (2470/100.000) = 1,4 mensen met ALS.
Met de Poissonverdeling is berekend dat de spreiding 0 tot 4 is. De kans dat meer dan 4 mensen (dus
5 mensen) ALS krijgen is 0,003 (ongeveer 1 op 300).

5 Gemiddeld incidentiecijfer voor Nederland bepaald met de capture-recapture-methode over de periode 2006-2009,
Huisman MHB, Exogenous risk factors for amyotrophic lateral sclerosis, ISBN 978-94-6299-204-7, 2015
6 https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83502NED/table?ts=1595326426378

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 8 van 10

Incidentie 2,8 en bevolking 2470
p (X=k) X= 1,4 (k {1-8»
Kans op [aantal k] of minder
bij verwacht aantal van 1,4
k
0

Kans op [aantal k] of
meer bij verwacht
aantal van 1,4

Kans van 1
op:

WAAR

1

0,246596964
0,591832713

0,753403036
0,408167287

2
3

0,833497738
0,94627475

0,166502262

4
5

0,985746704
0,996798851

0,014253296

6

0,999377685

7

0,999893452

8

0,999983711

0,05372525
0,003201149
0,000622315

312
1607

0,000106548
1,62888E~05

De bevolkingsopbouw kan van invloed zijn op het resultaat, omdat het incidentiecijfer van ALS voor
mannen hoger is dan voor vrouwen (3,3 respectievelijk 2,2 per 100,000 per jaar4) en niet hetzelfde is
voor alle leeftijden. De kans op ALS neemt toe met het stijgen van de leeftijd en is voor mannen het
hoogst in de leeftijdscategorie 70-74 jaar en voor vrouwen in de leeftijdscategorie 65-69 jaar. Als er
meer of minder mannen wonen in Herwijnen of als de bevolking van Herwijnen een ander
leeftijdsopbouw heeft dan gemiddeld in Nederland dan kan dit van invloed zijn op de uitkomst. Uit een
vergelijking van de bevolkingsopbouw van Herwijnen met de bevolkingsopbouw in Nederland (op basis
van gegevens van het CBS) blijkt dat de bevolkingsopbouw van Herwijnen niet sterk afwijkt van die
van Nederland. Herwijnen heeft een vergelijkbaar percentage mannen als in Nederland (50,0
respectievelijk 49,5%) en de groep 45-plussers is maar iets hoger (46% in Herwijnen en 43% in
Nederland). Dat betekent dat er op basis van bevolkingsopbouw qua leeftijd en geslacht niet meer ALS
patiënten te verwachten zijn dan gemiddeld in Nederland.

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk'. OS128777
pagina 9 van 10

Bijlage 3

Vragen GGD Gelderland Zuid aan het Kennisplatform EMV
over relatie tussen blootstelling aan EMV en de ziekte ALS

Kennisplatform EMV, 12 juni 2020
Vragen

In het kader van de voorgenomen plaatsing van een radarstation van Defensie in Herwijnen zijn er
vragen door de Tweede Kamer gesteld. De volgende twee vragen zijn door de GGD Gelderland Zuid
aan het Kennisplatform EMV voorgelegd:
1.

Klopt het dat Franse onderzoeken spreken van een significant verhoogd risico op de ziekte ALS
in geval van GSM-antennestations?

2.

Klopt het dat er geen wetenschappelijke eindconclusie mogelijk is die uitsluit dat straling geen
ALS veroorzaakt?

Antwoorden

1.

Bij het Kennisplatform is bekend dat Franse onderzoekers in een publicatie uit 2019 7
uitspraken doen over een mogelijke relatie tussen blootstelling aan EMV (elektromagnetische
velden) van GSM-basisstations en het ontstaan van de ziekte ALS (amyotrophic lateral
sclerosis). Luna en collega's vonden in hun epidemiologisch onderzoek een 'statistisch
significant verhoogd relatief risico'en concludeerden dat hun resultaten een mogelijke
associatie tussen blootstelling aan radiofrequente velden en ALS suggereren. Ook concluderen
zij dat meer onderzoeken nodig zijn om de mogelijke rol van EMV in neurodegeneratie te
verhelderen. Het Franse onderzoek is een vorm van epidemiologisch onderzoek die 'ecologisch
onderzoek' wordt genoemd. In ecologisch onderzoek wordt op groepsniveau gekeken naar de
samenhang tussen de blootstelling en het optreden van ziekten, niet op individueel niveau
zoals bij een case-control of cohortonderzoek. Een belangrijk nadeel van ecologisch onderzoek
is dat niet op individueel niveau voor mogelijke verstorende factoren gecontroleerd kan
worden. Ecologisch onderzoek is een verkennende (exploratieve, hypothese genererende)
vorm van onderzoek die aanwijzingen geeft voor vervolgonderzoek naar mogelijke
gezondheidsrisico's.
Het Kennisplatform wil hierbij ook de kanttekening plaatsen dat op basis van één onderzoek
geen conclusies kunnen worden getrokken. Bij meerdere onderzoeken met vergelijkbaar
resultaat kan worden gesproken van een eerste aanwijzing voor een mogelijk verhoogd risico.
Alleen wanneer meerdere goed uitgevoerde epidemiologische onderzoeken tot dezelfde
conclusie komen én wanneer er tevens sprake is van ondersteunende informatie uit
experimenteel onderzoek (met mensen of proefdieren) én er een aannemelijk mechanisme is
gevonden, dan pas kan worden gesproken van een verhoogd risico. Het Kennisplatform heeft
een beperkte literatuur-zoekactie gedaan naar de relatie tussen blootstelling aan
radiofrequente EMV en het ontstaan van de ziekte

7 Jaime Luna, Jean-Philippe Leleu et al., Residential exposure to ultra high frequency electromagnetic fields emitted
by Global System for Mobile (GSM) antennas and amyotrophic lateral sclerosis incidence: A geo-epidemiological
population-based study.

datum:
27 augustus 2020
ons kenmerk: OS128777
pagina 10 van 10

ALS 8. Die zoekactie heeft geen aanvullende epidemiologische onderzoeken opgeleverd.
2.

Het huidige beschikbare wetenschappelijke onderzoek is te beperkt om uitspraken te kunnen
doen over een oorzakelijk verband tussen radiofrequente elektromagnetische velden en het
ontstaan van de ziekte ALS. Het is dus niet bewezen dat er een verband is, maar het is ook
niet mogelijk om het uit te sluiten.
Voor de relatie tussen blootstelling aan extreem-laagfrequente elektromagnetische velden in
vooral arbeidsomstandigheden is de situatie anders. Er zijn daarover meer onderzoeken
beschikbaar. Het RIVM komt in 2019 9 tot de conclusie dat in wetenschappelijk onderzoek geen
verbanden zijn bewezen tussen de blootstelling van werknemers en het ontstaan van ziekten
van het zenuwstelsel. Wel zijn er, aldus het RIVM, opnieuw aanwijzingen gevonden voor een
verband tussen beroepsmatige blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische velden en
de mate waarin de zenuwziekte ALS voorkomt. Het is echter volgens het RIVM nog steeds niet
duidelijk of de elektromagnetische velden de werkelijke oorzaak zijn, of andere factoren op de
werkplek, zoals chemische stoffen of elektrische schokken. Werknemers kunnen in
arbeidssituaties aan sterkere velden worden blootgesteld dan leden van de algemene
bevolking.

8 in Pubmed: ("amyotrophic lateral sclerosis" OR "ALS" OR "neurodegenerative") AND (radiofrequency OR GSM OR
UMTS OR LTE OR 5G OR radar) AND electromagnetic AND fields

9 httos://www.rivm.nl/bibliotheek/raDPorten/2019-0010.Ddf