4

Inzichten

8

Advies

18

Tot slot

34

Hefboom voor een schone toekomst

2

Het belang van ver vooruit denken

Inhoud

Hefboom voor een
schone toekomst

3

De stapsgewijze transformatie van een
fossiel naar een duurzaam energiesysteem
stelt veel nieuwe eisen aan het nationale
energienetwerk. Ook zijn er flinke
aanpassingen nodig om de grote energieintensieve clusters in een relatief korte tijd te
verduurzamen.
Nadenken over de energie-infrastructuur van
Nederland is nadenken over de ruimtelijke
toekomst van Nederland - en omgekeerd.
Net als de aanleg van spoorwegen, kanalen,
snelwegen en internetkabels beïnvloedt
het energienetwerk de keuze van locaties
voor industrie, woningen, kantoren en
voorzieningen - en vice versa. Toekomstige
4

Als investeringen die we nu plegen in de
nieuwe energiehoofdstructuur bepalend zijn
voor de ruimtelijke inrichting van Nederland,
hoe zorgen we dan dat we robuust en
toekomstbestendig investeren? Hebben
we genoeg inzicht in de gevolgen van de
klimaatverandering op lange termijn? Weten
we hoe de transitie naar een circulaire
economie de huidige industriële clusters zal
veranderen?
Juist over de “samenhang tussen de
energiehoofdstructuur en andere
ruimtelijke opgaven op de lange termijn”
heeft het Programma Energiehoofdstructuur
(PEH) advies gevraagd aan het College van
Rijksadviseurs (CRa). “Wat zijn vanuit dat
oogpunt kansrijke ontwikkelrichtingen en
welke juist niet?”, wil het PEH weten.
Binnen dit programma, dat valt onder de
Nationale Omgevingsvisie (NOVI), worden
de randvoorwaarden en ontwikkelrichtingen
opgesteld voor de toekomstige energieinfrastructuur van nationaal belang. Het
ministerie van Economische Zaken en
Klimaat en het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties zijn
verantwoordelijk voor het PEH.

Programma
Energiehoofdstructuur
(PEH)
­
Het PEH is gericht op de ruimtelijke planning van de energieinfrastructuur van nationaal
belang. Hieronder vallen de
hoogspanningsverbindingen
­
inclusief bijbehorende stations
en buisleidingen, maar ook infrastructuren voor grootschalige
opslag en conversie.

Hefboom voor een schone toekomst

Nederland staat voor grote investeringen
in de energie-infrastructuur. Het netwerk
dat van vitaal belang is om huishoudens
te voorzien van warmte en elektriciteit,
om voedselproductie te garanderen, om
laaggelegen polders te bemalen, om de
(circulaire) economie draaiend te houden,
om met elkaar te communiceren en om ons
te kunnen verplaatsen. Zonder een robuust
energiesysteem stort de samenleving in
elkaar.

grootverbruikers zullen zich vestigen in
gebieden waar ze goed toegang hebben tot
(duurzame) energie.

»»

Voorwoord

Het belang van ver
vooruitdenken

De ambitie van het PEH is om
tijdig te zorgen voor voldoende
ruimte voor de nationale energiehoofdstructuur, op basis van een
integrale afweging met andere
opgaven en belangen, binnen
een (inter)nationale context. Een
goede leefomgevingskwaliteit
is hierbij randvoorwaarde. Het
programma gaat over het hele
Nederlandse grondoppervlak,
behalve de Noordzee. De gehanteerde tijdshorizon is 2030-2050.
Het PEH stelt de kaders op voor de
nieuwe energie-infrastructuur, te
weten ruimtelijke reserveringen,
ontwikkelrichtingen met globale
geografische duiding en generieke beleidsuitspraken. Binnen
het programma wordt nu een
Integrale Effectenanalyse (IEA)
opgesteld. Hierin wordt gekeken
naar mogelijke ontwikkelingen
van het energiesysteem aan de
hand van ruimtelijke en energetische alternatieven.
Voor meer informatie en
documenten klik hier.

5

Ver vooruitkijken - de lange
termijn weer centraal stellen in
het nadenken over de ruimtelijke
ontwikkeling van Nederland.
Dat is de kern van het ToekomstatelierNL2100. Het CRa schept in
dit atelier tijd en ruimte opdat wij
ons, vakgemeenschap en maatschappij, kunnen bekwamen in
het toekomstdenken. We moeten
langzaam denken om snel te
kunnen handelen.
Het Toekomstatelier benadert de
ruimte via de lagenbenadering:
ondergrond, netwerk, occupatie.
In het eerste half jaar stond de
netwerklaag centraal. Want de
netwerken hebben een sterk
sturende kracht: een wildpaadje
kan een voetpad worden, later
een zandweg, een straat en zelfs
een snelweg. Er staan de komende
decennia veel investeringen
gepland voor verschillende
netwerken en infrastructuren.
Als we het slim doen, laten we
die infrastructuren voor ons
werken, en dragen ze bij aan de
langetermijnopgaven.
Afgelopen winter is in een aantal
werksessies met experts en ontwerpers kennis bijeengebracht
rondom zes netwerken: water;
flora & fauna; mensen; energie;
data; goederen & grondstoffen.
De ontwerpbureaus Nohnik,
H+N+S Landschapsarchitecten en
Rademacher De Vries Architecten
hebben de opbrengst van deze
werksessies tijdens een driedaags
atelier eind maart toegepast op de
energiehoofdstructuur vanuit het
in het regeerakkoord geformuleerde principe dat bodem en water sturend zijn voor ruimtelijke
beslissingen. Met inbreng van
experts vanuit verschillende disciplines is ontwerpend onderzoek
verricht naar de verre toekomst
van Nederland, de doorwerkingen
op de energie-infrastructuur en
de consequenties voor vraagstukken waar we vandaag een
oplossing voor zoeken.
Alle resultaten zijn te zien op het
platform www.nl2100.nl.

6

Voor de adviesvraag hebben wij gebruik
gemaakt van de inzichten die zijn opgedaan
tijdens het eerste ToekomstatelierNL2100
dat het CRa dit voorjaar organiseerde. Met
de toekomstateliers stellen we het denken
en handelen met oog op de lange termijn
centraal. Het ver vooruitdenken geeft een
scherper beeld van welke ontwikkelingen
van belang en ook sturend gaan zijn voor
de duurzame ruimtelijke ontwikkeling
van Nederland. Met dit advies halen we
na een half jaar verkennen binnen het
Toekomstatelier het net op en leggen de
belangrijkste lessen tot nu toe, specifiek voor
de toekomstige energiehoofdstructuur, terug
op de beleidstafels.
Een pasklaar antwoord op de adviesvraag
is onmogelijk, gezien de pertinent onzekere
toekomst. Die onzekerheid vraagt om een
andere strategische planning, waarbij
de werkwijze zich continue aanpast aan
voortschrijdend inzicht. In dit advies laten
we zien wat er nodig is om deze nieuwe
werkwijze te stimuleren. Ook belichten we
een aantal robuuste ontwikkelrichtingen:
wat moeten we juist wel en wat moeten we
vooral niet meer doen. Er komen nieuwe

Hefboom voor een schone toekomst

»»
Toekomstatelier NL2100

Vanwege de ruimtelijke impact voelen wij
als College van Rijksadviseurs (CRa) ons
medeverantwoordelijk voor de toekomstige
energiehoofdstructuur.

kennisvragen en -urgenties op ons af, die we
met elkaar zullen moeten beantwoorden.
Het redeneren vanuit de verre toekomst
(het jaar 2100) naar nu leidt tot nieuwe
vragen en fundamenteel andere afwegingen,
dan het denken vanuit het heden over
opgaven op korte termijn. De ruimtelijke
afwegingen op lange termijn overstijgen de
departementen en ze gaan ook verder dan
alleen de energie-infrastructuur. Dat geldt
evenzeer voor ons advies: het reikt voorbij
het Programma Energiehoofdstructuur
en het gaat alle ministeries aan die zich
buigen over de vormgeving van de ruimte
en onze leefomgeving. Om precies te zijn
vijf ministers en een staatssecretaris: de
minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening, de minister voor Klimaat en
Energie, de minister van Economische Zaken
en Klimaat, de minister van Infrastructuur
en Waterstaat, de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en de
staatssecretaris Cultuur en Media.

“Dit advies gaat
alle ministeries
aan die zich
buigen over de
vormgeving van
de ruimte en onze
leefomgeving.”

We starten met een korte uiteenzetting
van de belangrijkste inzichten uit het
Toekomstatelier en de voorbereidende
werksessies. Gevolgd door ons advies
bestaande uit zeven punten.

7

De stijging van de zeespiegel is onomkeerbaar, de mate waarin is onzeker.
Volgens het IPCC stijgt het peil deze eeuw met enkele decimeters; rond 2150
kan de stijging oplopen met één tot vijf meter – als de opwarming doorzet
en Antarctica versneld smelt.1
Een snel stijgende zeespiegel heeft enorme gevolgen voor de plekken waar
wij wonen, werken, recreëren, bewegen, voedsel produceren, natuur de
ruimte geven en energie opwekken en distribueren. De hoogte zal in grote
mate onze beslissingen over ruimtelijke inrichting en energiestructuren
gaan bepalen.
We zijn gewend om in jaartallen te denken: een planhorizon van 2050 of
2100. Gezien de dominante, progressieve en grotendeels onvoorspelbare
zeespiegelstijging kunnen we veel beter in meters denken; de mogelijke
gradaties van zeespiegelstijging zijn betere ijkpunten.

Hefboom voor een schone toekomst

De zeespiegel stijgt en zal blijven stijgen

Het nadenken over waterstanden en hun impact maakt direct duidelijk wat
no regret oplossingen zijn en wat mogelijke lock-ins.

1

Intergovernmental Panel on Climate Change IPCC (2021), Climate Change 2021: The Physical Science Basis.

Afbeelding: H+N+S
­
Landschapsarchitecten
(2022), Toekomstverkenning
­
NL2100.

10

11

Noordzeekanaalgebied

Rotterdamse Haven

Zeeland

Tekort aan netcapaciteit

De opslagcapaciteit in de boezem
Noordzeekanaal/IJ/Amsterdam
Rijnkanaal kent nu al weinig
flexibiliteit. Dit vergroot de kans
op overstromingen in laaggelegen
gebieden. Hier dringt zich de keuze
op: het water de ruimte geven of
tegen houden. Hoe verhoudt deze
keuze voor waterveiligheid zich tot
het toevoegen van economische
waarde door de aanlandingspunten
van wind op zee? En tot de bijkomende hindercontouren die stedelijke ontwikkelingen op bepaalde
plekken onmogelijk zullen maken?

De Rotterdamse Haven is een van
de aanlandingspunten voor wind
op zee. Het havenbedrijf ziet toekomst voor zichzelf als duurzame
energiehaven, bijvoorbeeld in de
doorvoer van waterstof. Maar met
een stijgende zeespiegel zal de
sluitfrequentie van de Maeslantkering sterk toenemen. Bij één
meter zeespiegelstijging gaat het
om gemiddeld drie keer per jaar, bij
anderhalve meter om dertig keer.7
Frequent sluiten van de kering heeft
grote invloed op de scheepvaart.
Wat betekent dit voor het functioneren van de Rotterdamse haven op
langere termijn?8

Zeeland heeft de enige producerende kerncentrale van Nederland.
Met de aanlanding van wind op zee
zijn er goede mogelijkheden om de
omslag te maken naar een CO2-vrije
energiemix voor de havengebonden
industrie in Zeeland. Echter, op
lange termijn zal de strijd tegen het
water in Zeeland heel lastig worden.

Netbeheerders reageren op ontwikkelingen in de occupatielaag:
daar waar vraag is leggen zij een
netwerkaansluiting aan. De occupatie verandert echter te snel om er
kapitaalintensieve infra voor aan te
leggen. Het gevolg zien we nu: netverzwaringen zijn te laat. Ontwikkelingen lopen vast omdat ze niet
aangesloten kunnen worden. Alleen
al in Noord-Holland moeten er op
korte termijn tientallen onderstations bij komen. Maar waar? Het
vinden van planologische ruimte
wordt steeds moeilijker.

De Amsterdamse woningbouwopgave kan vastlopen door de beslissingen die we op het gebied van
energie en waterveiligheid nemen.

De ruimtelijk impact van een
gewenste duurzame energiemix die
rond aanlanding van wind op zee
bij Borsele zijn beslag krijgt (waterstoffabriek, de 380Kv verbinding
en/of verbinding waterstof BorseleZ-Vlaanderen) zal heel fors zijn, ook
zonder een nieuwe kerncentrale.
Welke transitiepaden voor klimaatadaptatie voor het gebied rond de
Schelde en Zeeland passen bij de
forse investeringen in de energietransitie?
Ook andere delta’s en havensteden
in Europa krijgen met dit vraagstuk
te maken. En dat heeft weer invloed
op Nederland. De haven van Antwerpen heeft nu al last van sterke
getijdenwerking, die verder toeneemt bij een stijgende zeespiegel.
Hoe lang is deze haven houdbaar in
het licht van zeespiegelstijging, en
wat betekent dat voor Zeeland en
de Rotterdamse haven? En omgekeerd, welke consequenties hebben
beschermingsstrategieën die we
voor de Westerschelde kiezen voor
de Antwerpse haven?

7
8

16

Hefboom voor een schone toekomst

Voorbeelden van korte termijn urgenties
versus lange termijn vragen

Anderzijds biedt de komst van een
onderstation kansen voor andere
opgaven. Welke aantrekkingskracht
hebben zij op andere ruimtelijke
ontwikkelingen? Op welke plekken
wil je dat juist wel/niet stimuleren?
En hoe hangt deze noodzakelijke
uitbreiding van het energienetwerk
samen met veranderende inzichten
op lange termijn?

H+N+S Landschapsarchitecten (2022), Dossier Water; Deltares (2019), Strategieën voor adaptatie aan hoge en
versnelde zeespiegelstijging.
Rademacher de Vries Architecten onderzocht in het Toekomstatelier hoe de Regio Rijnmond zich kan aanpassen
aan een stijgende zeespiegel. Zie Toekomstverkenning NL2100.

17

Het energienetwerk ondersteunt én stuurt de
ruimtelijke inrichting van Nederland. De infrastructuur
beïnvloedt de ruimtelijke ontwikkeling van grote
industrieclusters. Grote nieuwe energievragers strijken
neer waar ze goed toegang tot hernieuwbare energie
hebben. Dat zien we nu al gebeuren bij de datacenters.
Ook de grootschalige productie van duurzame
energie moet op de hoofdinfrastructuur van het
energienetwerk aangesloten zijn.
Met de aanleg van nieuwe energienetwerken schep je
nieuwe (on)mogelijkheden. Vanuit dit perspectief kan
het Programma Energiehoofdstructuur een effectief
instrument zijn om te zorgen dat duurzame industrie
zich op veilige locaties in onze kwetsbare delta vestigt.
Om de juiste beslissingen te nemen, moeten we wel
eerst grip krijgen op de toekomst van Nederland,
met name op het gebied van waterveiligheid en de
ruimtelijke gevolgen van een circulaire economie. Dat
betekent: ver vooruitkijken. Nadenken over de lange
termijn - een stuk verder dan 2050 - en vervolgens terug
redeneren naar nu. Dat leidt tot betere beslissingen dan
alleen vanuit het huidige tijdsgewricht extrapoleren
naar de toekomst.

Schep tijd en ruimte voor
afstemming

“Nadenken over de
lange termijn en
terug redeneren
naar nu leidt tot
betere beslissingen
dan alleen vanuit
het huidige
Om voor het PEH tot een integrale afweging te komen,
is het de kunst om zo vroeg mogelijk boven tafel te
tijdsgewricht
krijgen waar achterliggende doelen schuren, waar proextrapoleren naar
gramma’s elkaar versterken, en hoe de keuzes in de sectorale programma’s op elkaar door werken. Sommige
de toekomst.”
programma’s zijn nauw verwant, daar lijkt een verdergaande koppeling voor de hand te liggen. We denken
hierbij aan het Deltaprogramma, het Programma
Circulaire Economie en het Programma Werklocaties.
In de RO-brief noemt minister De Jonge de
programma’s NOVEX en Mooi Nederland en de
aanscherping van de NOVI als de plekken waar de
samenhang in beleid wordt gerealiseerd.9

Om die samenhang te creëren moeten de nationale
programma’s echt programmatisch gaan werken:
in aanhoudende afstemming, uitwisseling en
bijsturing tussen afzonderlijke programma’s en door
schaalniveaus heen. Nieuwe inzichten kunnen telkens
worden geïntegreerd.

»»
9

18

1

Op dit moment wordt er in 22 nationale programma’s
gewerkt aan de ‘nationale structurerende keuzes’. Het
realiseren van de energiehoofdstructuur is één van
deze nationale programma’s, maar wel een die sterk
raakt aan opgaven die in andere programma’s worden
uitgewerkt. Tijdige afstemming tussen de 22 spelers is
hard nodig. Een sectorale aanpak van grote opgaven
(onder andere woningbouw, energietransitie, stikstof,
mobiliteit) kent te veel risico’s, zoals het ontstaan van
lock-in-situaties, het missen van kansen voor synergie,
of het verliezen van draagvlak in de samenleving.

Hefboom voor een schone toekomst

Advies

Benut de nieuwe
energiehoofdstructuur
om te sturen op
duurzame en
circulaire industrie op
veilige locaties in onze
kwetsbare delta

Urgente vraag:

Hoe organiseren we tijd en
ruimte om voortschrijdend
inzicht af te stemmen met
en tussen de nationale
programma’s?

Ruimtelijke Ordeningsbrief Hugo de Jonge (17-05-2022), hierin worden ook alle 22
programma’s beschreven per verantwoordelijk departement.

19

2

Veiligheid van locaties op de lange termijn is sturend
voor beslissingen over een duurzame en circulaire toekomst via de energiehoofdstructuur. De eerste vraag is
dan ook: liggen de huidige vitale functies in Nederland
op locaties die veilig genoeg blijven bij een stijgende
zeespiegel? Het antwoord bepaalt hoe veel je waar
investeert en voor hoe lang.
Het onderzoek naar adaptatiepaden voor de waterveiligheid is hier relevant. Binnen het Deltaprogramma
en het Kennisprogramma Zeespiegelstijging werken
onderzoekers langetermijnstrategieën voor zeespiegelstijging uit, voortbouwend op de meest recente internationale en wetenschappelijke inzichten (IPCC). Zij
maken zichtbaar welke gebieden op de lange termijn
fragiel zijn en welke gebieden robuust – dus tot hoe
ver we kunnen beschermen en wanneer we moeten
meebewegen.
Op vergelijkbare wijze kunnen we nadenken over het
aanpassingsvermogen van energienetwerken en de
locaties van verbruik en productie. We hoeven daarbij
niet te wachten op de definitieve inzichten uit het Kennisprogramma in 2025. Er is al veel kennis beschikbaar.
Zorg dat het PEH (en de andere sectorale programma’s)
altijd aangehaakt is bij de laatste inzichten, zodat de
belangrijke en structurerende beslissingen gestoeld
zijn op die kennis.
Leg bijvoorbeeld de ruimtelijke en energetische alternatieven die gebruikt worden in het Programma Energiehoofdstructuur naast de huidige adaptatiepaden uit
het Deltaprogramma. Dat maakt inzichtelijk waar het
wringt en waar aanpassingen nodig zijn.

20

Hefboom voor een schone toekomst

Gebruik altijd de
laatste inzichten uit
het Kennisprogramma
­
Zeespiegelstijging
Vervolgens kunnen binnen het PEH adaptatiepaden
worden uitgewerkt voor de lange termijn. Wat zijn sterk
structurerende keuzes in de energiehoofdstructuur en
tot welk moment kunnen we meerdere wegen bewandelen? Welke keuzes zijn nog robuust bij een zeespiegelstijging van meer dan anderhalve meter?
Een sterkere samenwerking tussen het Programma
Energiehoofdstructuur, het Programma Infrastructuur
Duurzame Industrie, het Programma Werklocaties en
het Deltaprogramma met het Kennisprogramma Zeespiegelstijging is hiervoor nodig.

»»
»»

Urgente vragen:

Wanneer worden welke
gebieden kwetsbaar?
Hoe verhoudt zich dat tot
voorgenomen investeringen?

“Een sterkere
samenwerking
tussen het PEH,
het Programma
Infrastructuur
Duurzame Indus­
trie, het Program­
ma Werklocaties
en het Delta­
programma is
nodig.”

21

“Om te voor­
komen dat de
industrie die we
willen behouden
uit ons land
vertrekt, moeten
we voorsorteren
op de duurzame
toekomst.”

Nederland heeft een nieuw economisch-ruimtelijk
verhaal nodig. Het narratief van de BV Nederland met
de mainportstrategie en de grote industriële clusters,
begint economisch kwetsbaar te worden. Ook het
maatschappelijk draagvlak kalft de laatste jaren snel
af. De nieuwe visie zal geënt zijn op de transitie naar
een circulaire economie. Deze stap naar een duurzame toekomst verandert de aard van de huidige industriële activiteiten op termijn flink en wordt bepalend
voor de toekomstige energiehoofdstructuur.
De grote industrieën die we vandaag de dag als gevestigde orde zien zullen hoe dan ook transformeren.
Of soms zelfs verdwijnen: we kennen allemaal het
voorbeeld van Zuid-Limburg en de mijnindustrie,
waar in tien jaar tijd het gehele economische cluster
ineenstortte.
Om te voorkomen dat de industrie die we willen behouden uit ons land vertrekt, moeten we voorsorteren op de duurzame toekomst. We moeten nadenken
over vragen als: Welke industrieprocessen hebben
nog een toekomst in Nederland en waar? Als we in
een circulaire economie voornamelijk bouwen met
biobased en gerecyclede materialen, op welke schaal
produceren we dan nog bakstenen en staal? Is er nog
een kunstmestfabriek nodig, als we transformeren
naar een kringlooplandbouw zonder kunstmest?
Welke nieuwe industrieclusters maken hun opwachting?
Laat dit denken uitmonden in een strategische visie
op de Economische Hoofdstructuur van Nederland
op lange termijn. Zo'n visie is een noodzakelijke
aanvulling op het omgevingsbeleid zoals beschreven
in de NOVI. De denkinspanning kan een betere wisselwerking tot stand brengen tussen alle programma's die zich nu al met economische ontwikkeling
bezighouden: het Programma Circulaire Economie,
het Programma Werklocaties, het Programma
Energiehoofdstructuur en het Nationaal Programma
Landelijk Gebied.

22

»»
»»

Urgente vragen:

3

Hoe verandert de ruimtelijkeeconomische structuur van ons
land door de transitie naar een
circulaire economie?

Hefboom voor een schone toekomst

Formuleer visie op de
nieuwe economische
hoofdstructuur

Waar zitten in de toekomst
de grootste (industriële)
energieverbruikers?

23

“Geen enkel
alternatief in PEH
houdt rekening
met klimaat­
verandering en
economische
verschuivingen
door de transitie
naar een circulaire
economie.
Hiermee missen
alle alternatieven
de aansluiting met
systeemkeuzes op
de lange termijn.”

Zodra we globaal in beeld hebben tot wanneer de
(water)veiligheid van locaties gegarandeerd kan
worden én hoe de economische hoofdstructuur van
een circulaire economie eruit zal zien (waar liggen de
toekomstige industriële clusters), dan kunnen we beter
gefundeerde beslissingen nemen over waar we wel en
waar we niet (meer) in investeren.
Maar er is een catch. We bevinden ons bepaald niet in
een blanco startsituatie. We ontkomen niet aan grote
investeringen op korte termijn, want zonder verdere
verduurzaming van de huidige industrieclusters halen
we de klimaatdoelen zeker niet. We kunnen dus niet
per direct stoppen met investeren in kwetsbare locaties
of industrieën met een onzekere toekomst.
Met andere woorden, de energiehoofdstructuur kent
ook een transitiedeel - investeringen die bij lange na de
bijbehorende vervangingstermijn niet halen.
Het belangrijkste is dat we ons bewust zijn van deze
tijdelijkheid. We besluiten soms toch tot dergelijke
investeringen vanuit het bredere maatschappelijk
rendement ervan. De extra kosten die dit met zich
mee brengt moeten we erkennen en incalculeren. Dit
vraagt om het integraal beoordelen van investering en
rendement: gebieds-, sector- en tijdschaaloverstijgend.
Richtinggevend is niet de vraag of de investering voor
het hier en nu lonend is, maar waar en hoe je het best
kunt investeren zonder problemen elders in tijd en
plaats te vergroten.
De praktijk van het Deltaprogramma kan als voorbeeld
dienen: tegelijk werken aan actuele waterveiligheidsopgaven zoals dijkversterking en klimaatadaptieve
inrichting, en parallel investeren in kennisontwikkeling en gezamenlijke visievorming op basis van
denkbare adaptatiepaden voor de lange termijn. Ook
voor de energie-intensieve industrieclusters geldt dat
we bestaande activiteiten zo snel mogelijk moeten
verduurzamen én tegelijkertijd moeten voorsorteren
op onontkoombare ruimtelijke adaptatie.

24

4

Het PEH is vanzelfsprekend nog niet zover. Binnenkort
vindt een Integrale Effectanalyse10 plaats binnen het
programma, waarin knelpunten en structuurkeuzes uit
verschillende ruimtelijke en energetische alternatieven
worden gewogen.11 De alternatieven geven weliswaar
een goed overzicht van de huidige bandbreedte op
energetische en ruimtelijk vlak, maar beslaan zeker
niet het speelveld van mogelijke toekomsten. Geen
enkele houdt rekening met klimaatverandering en
economische verschuivingen door de transitie naar een
circulaire economie. Hiermee missen alle alternatieven
de aansluiting met systeemkeuzes op de lange termijn.

»»
»»

Urgente vragen:

Hefboom voor een schone toekomst

Weeg onzekerheden
mee bij investeringen

Welke klimaatscenario’s
hanteren we voor 2100 en wat
zijn hiervan de ruimtelijke
gevolgen?

Hoe lang is er
‘klimaatzekerheid’ en wat
zijn kosten/baten om vitale
infrastructuur en locaties waar
veel energie wordt verbruikt of
opgewekt veilig te houden?

10 Pondera & CE Delft (2021), Programma Energiehoofdstructuur Concept-Notitie
Reikwijdte en Detailniveau.
11 De alternatieven zijn gebaseerd op de II3050 energiescenario’s: Netbeheer
Nederland (2021), Het energiesysteem van de toekomst, Integrale
Infrastructuurverkenning 2030-2050.

25

Netbeheerders, energie-ingenieurs, planologen,
stedenbouwkundigen en ruimtelijke ordenaars kunnen
niet zonder elkaar. Ze vullen elkaar aan en hebben
elkaars kennis nodig. De energie-infrastructuur is
immers niet alleen een technische maar ook een ruimtelijke opgave, die sterk ordenend is en richting geeft
aan toekomstige (stedelijke) ontwikkelingen. Maar het
gat tussen de energiesector en de ruimtelijke ordening
is onverminderd groot. De professionals kennen en
ontmoeten elkaar te weinig en als ze elkaar spreken
ontbreekt het vaak aan een gemeenschappelijk vocabulaire. Het is noodzakelijk dat deze disciplines wederzijds begrip voor ieders logica en kennis kweken, een
gemeenschappelijke (beeld)taal ontwikkelen en gezamenlijk werken aan toekomstverkenningen. Dat kost
tijd en aandacht. Een podium voor kennisuitwisseling
bieden de lerende netwerken die het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NP RES) inricht.
Een eerste aanzet, want ook voor deze lerende netwerken is een meer gestructureerde aanpak nodig om
samenwerking te versnellen.12 Het samenbrengen van
deze twee disciplines moet ook zijn neerslag vinden in
het Programma Energiehoofdstructuur. Dat vraagt om
structurele inzet van strategische ruimtelijke kennis.

Sluit regionale deals
Naast een ruimtelijk strategische opgave, is de
energiehoofdstructuur ook een inrichtingsopgave.
Het landschap waardoor de energiehoofdstructuur
zich een weg baant is niet leeg en niet zonder betekenis. Er wonen, werken en recreëren mensen. Inwoners
koesteren hun band met het landschap, het verleden
ligt erin besloten. Zij kunnen windturbines, zonnevelden en nieuwe hoogspanningsleidingen voelen als een
inbreuk op hun leefomgeving. Wanneer er te weinig
aandacht wordt besteed aan deze gevoelens, neemt de
weerstand tegen verandering toe.

12 Zie het Pon|telos (2022), De kracht van de combinatie, Leren op het raakvlak van
energie en ruimtelijke ordening. In dit advies worden drie elkaar aanvullende
opties voor leernetwerken beschreven.

26

Bestaande waarden, landschappelijke structuren en
kwaliteiten moeten daarom medebepalend zijn voor de
plekken waar de energieproductie en -infrastructuur in
het landschap landen.13 En we moeten bij economische
investeringen ook serieus in het landschap investeren.
Het combineren van grootschalige ruimtelijke ingrepen mét de energie-infrastructuur biedt mogelijkheden om een gebied te verbeteren. Zoals het natuurinclusief maken van alle nationale energienetwerken, of
het koppelen van windparken op zee met het versterken van de bodem- en zee-ecologie.
In het advies aan de RES 2.0 dat we eind 2021 hebben
uitgebracht noemen we de ‘regionale package deal’.
Wanneer je verschillende urgente opgaven zoals energie-infrastructuur en -opwekking, klimaatadaptatie,
stikstof en natuur in samenhang aanpakt, kunnen
de regio en de inwoners er in het geheel op vooruit
gaan. Zo ontstaat meer draagvlak voor ingrepen die de
leefomgeving veranderen.14 Oefenen en experimenteren met dergelijke deals is hard nodig. Het Programma
Mooi Nederland kan hier een belangrijke rol in spelen
door sectorale opgaven en schaalniveaus te verbinden:
wat betekenen de regionale uitwerkingen voor nationale systeemkeuzes en andersom?15

»»
»»

“De energie­
hoofdstructuur
is niet alleen een
technische maar
ook een ruimtelijk
strategische
opgave én een
inrichtings­
opgave.”

Hefboom voor een schone toekomst

5

Overbrug de kloof
tussen energie en
ruimte

Urgente vragen:

Hoe stimuleren en versnellen
we brede kennisuitwisseling
tussen energiesector en
ruimtelijke ordening?
Hoe zien regionale package
deals eruit? Kunnen we nieuwe
arrangementen bedenken in
verdeling van kosten, baten,
verantwoordelijkheden en
risico’s tussen alle opgaven?

13 De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed helpt bij het vinden van de juiste balans. Zie
energie en landschap.
14 College van Rijksadviseurs (2021), Advies voor RES 2.0.
15 Bijvoorbeeld via de actielijn handelingsperspectieven op gebiedsniveau. Zie
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2022), Programma
Mooi Nederland.

27

Het tijdperk van een vrijwel onbegrensd vraaggestuurd energiesysteem loopt ten einde. Sinds de
Wederopbouw is het energienetwerk altijd faciliterend
geweest. Netbeheerders zijn op grond van de
Elektriciteitswet verplicht om iedereen die daarom
vraagt een aansluiting op het elektriciteitsnet te geven.
Dit lukt niet meer. De netbeheerders kunnen de vraag
niet meer aan, enerzijds door de snelle toename van
decentrale duurzame opwekking, anderzijds door de
snelle opkomst van grote elektriciteitsgebruikers. Het
gevolg is dat het tekort aan netcapaciteit nu op veel
plekken nieuwe ontwikkelingen beperkt.16 Energie
stuurt steeds sterker op ruimte.

Bij een ander schaars goed - water bij droogte - is al een
‘hiërarchie’ van gebruikers opgesteld: de verdringingsreeks.17 Hoge zandgronden worden door de toenemende droogte steeds minder geschikt om landbouw op
te bedrijven. Naar analogie kunnen we ook voor de
beschikbaarheid van energie een verdringingsreeks
ontwikkelen en inzetten als ruimtelijk planningsinstrument: elektrische energie gaat bijvoorbeeld als
eerste naar veiligheid (droogpompen en bemalen
van onze polders) en vitale functies zoals drinkwater,
datadiensten en zorg. De huidige onzekere gasmarkt
laat de relevantie zien van energie toedeling bij grote
schaarste.

Louter een been bijtrekken - beter benutten en verzwaring van het huidige netwerk - is niet voldoende. Het
ontbreekt ons aan de materialen, tijd en ruimte om op
de traditionele manier netten te blijven verzwaren en
altijd, overal de maximale hoeveelheid energie beschikbaar te stellen. Het groeiende grondstoffentekort
en de nu al beperkte ruimte om nieuwe netwerken en
onderstations te realiseren, dwingen tot verandering.
Van een vrijwel onbegrensd (zowel kwantitatief als
qua locaties) vraaggestuurd energiesysteem zullen
we noodgedwongen transformeren naar een meer
aanbodgestuurd energiesysteem met meer ruimtelijke
sturingskracht. Dat vraagt om het maken van scherpere
keuzes.

Maar het gaat verder dan een toedelingsvraagstuk.
Het gaat ook om de vraag welk energieverbruik we in
de toekomst willen stimuleren en waar we juist van
af willen. Zo verplicht de huidige wet netbeheerders
om een aansluiting te maken voor vervuilende industrie die niet past in de klimaatdoelen en daarmee dus
tijdelijk is. De nieuwe energiewet biedt de kans voor
verandering en aanscherping om de transitie naar een
aanbodgestuurd energiesysteem dat ten dienste staat
van een duurzame samenleving te stimuleren.

Te beginnen met de erkenning dat het huidige principe van leveringszekerheid onhoudbaar is. We moeten
manieren vinden om met de beperkte netcapaciteit en
het fluctuerende energie-aanbod om te gaan. De mate
van leveringszekerheid zal per gebied verschillen. Daar
kunnen we ruimtelijk op sturen. Net als de overheid
geen droge voeten garandeert bij buitendijks bouwen,
zal op bepaalde locaties in de toekomst geen energielevering gegarandeerd zijn.

16 Zie Capaciteitskaart Netbeheer Nederland.

28

»»

“Naar analogie van
de verdringings­
­
reeks voor water
kunnen we voor de
beschikbaarheid
van energie een
verdringingsreeks
ontwikkelen en
inzetten als ruim­
telijk plannings­
instrument.”

Hefboom voor een schone toekomst

6

Erken dat de huidige
leveringszekerheid
onhoudbaar is

Urgente vraag:

Welk nieuw instrumentarium
is nodig om een aanbodgericht
energiesysteem op te bouwen?

17 Zie Verdringingsreeks bij watertekort.

29

Een gelijktijdige inzet op de regio én op Europa draagt
bij aan een robuust toekomstig energiesysteem.

“De ontwikkeling
van regionale
energiebiotopen,
waarbinnen een
zekere regionale
energiebalans
ontwikkeld kan
worden is een no
regret.”

We kunnen niet zonder Europa als het gaat om de
toelevering en afname van duurzame energie. Op
het gebied van energie en grondstoffen is Europese
samenwerking belangrijker dan ooit. Het hele
continent moet klimaatdoelen halen en wil minder
afhankelijk zijn van de invoer van energie en kritieke
materialen uit andere delen van de wereld. De huidige
geopolitieke instabiliteit versterkt deze urgentie.
Tegelijkertijd is ook de inzet op de regio onmisbaar.
Hoe meer we vraag en aanbod op het regionale en
lokale schaalniveau bij elkaar brengen, hoe geringer de
noodzaak om energie te transporteren.
In het denken over mobiliteit en verstedelijking
is nabijheid inmiddels een leidend principe.
Nabijheid voorkomt mobiliteit, waardoor er
minder infrastructuur nodig is. Ook voor energieinfrastructuur geldt: hoe meer in de directe nabijheid
wordt opgewekt en verbruikt, hoe minder infra er
nodig is.
Er is ook een parallel met waterbeheer te leggen.
De drietrapsstrategie - eerst water vasthouden, dan
bergen en daarna pas afvoeren - kun je ook toepassen
op energiegebruik. Eerst direct gebruiken, vervolgens
lokaal opslaan, en daarna pas verplaatsen (over een zo
kort mogelijke afstand).

7

Stimuleer lokale/regionale
energiebiotopen

Energiebesparing blijft nog altijd de eerste no regret18.
Goede tweede is de ontwikkeling van zogenaamde
regionale energiebiotopen, waarbinnen een zekere
regionale energiebalans ontwikkeld kan worden. Een
energiebiotoop is een afgebakend leefgebied waarin de
omgevingsomstandigheden, zoals geografische ligging
en potenties vanuit bodem en water, in de volle breedte
worden benut voor de opwekking van hernieuwbare
energie, op alle mogelijke manieren. De relatie tussen
opwekking en verbruik is in een energiebiotoop zo
direct en zo lokaal mogelijk, zowel in plaats als in tijd.
Er wordt zo min mogelijk energie getransporteerd.19
Binnen de energiesector wordt dit ook wel ‘holon’
genoemd.20

Hefboom voor een schone toekomst

Zet in op een
Europeser én
regionaler
energiesysteem

De dertig regionale energiestrategieën (RES’en)
kunnen een eerste stap zijn richting energiebiotopen.
Gedwongen door het tekort aan netcapaciteit zullen
we de komende jaren steeds meer leren over het bij
elkaar brengen van vraag en aanbod, lokaal bufferen en
uitwisselen, piekschaven etc. De RES is wat dat betreft
een grote experimenteerruimte voor de toekomstige
energiebiotopen. Technische innovaties zullen de
benodigde ruimte voor het opwekken waarschijnlijk
verkleinen, waardoor regio’s tot op een bepaalde
hoogte meer zelfvoorzienend kunnen opereren. Een
nationaal netwerk blijft niettemin nodig om de grote
energievragers te bedienen.

18 Zie ook eerder adviezen van het College van Rijksadviseurs o.a. Via Parijs (2019) en
Advies voor RES 2.0 (2021).
19 Het concept energiebiotoop heeft NOHNIK architecture and landscapes uitgewerkt
in het Toekomstatelier. Zie Toekomstverkenning NL2100.
20 Topsector Energie (2020), Systeemintegratie, Naar een holarchisch
energiesysteem!?

30

31

Nederland zal niet zonder Europa kunnen. Zelfs
als het lukt om vrijwel geheel zelfvoorzienend te
worden, zal er altijd een internationaal opererend
energienetwerk nodig zijn om het systeem robuust
te maken. Of het nu gaat om uitwisselen van elektriciteit, van warmte, (groen) gas, of waterstof. We
moeten op Europese schaal leren omgaan met pieken, manieren ontwikkelen om energie te bufferen,
en gezamenlijk de meest strategische locaties voor
waterstofcentrales bepalen. De nationale energiehoofdstructuur is en blijft een onderdeel van dit
Europese netwerk. We handelen nu volop met onze
buurlanden. Goedkope stroom uit Nederland wordt
gebruikt om Noorse stuwmeren te vullen, die weer
elektriciteit terug leveren als er hier een tekort is.21
Dit type samenwerkingen en uitwisselingen zal in de
toekomst verder toenemen, en dat vraagt om andere
energie-unies. Bijvoorbeeld de ontwikkeling van een
stevig energienetwerk tussen de Noordzeelanden,
waarbij de aangesloten landen gezamenlijk profiteren van windenergie en waterkracht.

»»
»»

Hefboom voor een schone toekomst

Ontwikkel een stevig WestEuropees netwerk

Urgente vragen:

Hoe kunnen we het bestaande
net beter benutten en
onnodig transport van
energie voorkomen? Welke
ruimtelijke consequenties
heeft dat?
Hoe beïnvloeden
energiebeslissingen bij
onze directe buurlanden
Duitsland en België en de
partners op de Noordzee onze
hoofdstructuur?

21 Volkskrant 30 mei 2022 – In deze zwaarbewaakte controlekamer wordt het
stroomnet in balans gehouden, ook als de zon piekt.

32

33

Hefboom voor een schone toekomst

Tot slot

Het vormgeven van de energiehoofdstructuur
maakt de noodzakelijke verduurzaming van
Nederland mogelijk én geeft richting aan
toekomstige ontwikkelingen. Dit advies
onderstreept de urgentie om in de afwegingen
de lange termijn mee te nemen. Opdat we
investeren vanuit de kennis over ons bodem- en
watersysteem, over het veranderende klimaat en
met het oog op de transitie naar een circulaire
economie.
Intensieve kennisuitwisseling tussen (sectorale)
beleidsprogramma’s, maar ook tussen de
verschillende overheidslagen en tussen overheid,
markt en wetenschap is onmisbaar om vooruit te
komen. We hebben elkaar nodig.
Vanuit onze professie als ruimtelijk ontwerpers
kunnen we met ontwerpend denken en handelen
een bijdrage leveren aan het verkrijgen van
nieuwe inzichten en het verkennen van nieuwe
richtingen.
De kunst is om koers te houden en tegelijkertijd
open te blijven staan voor nieuwe inzichten.

Jannemarie
de Jonge

34

Wouter
Veldhuis

Francesco
Veenstra

35