Detentiecentrum Zeist
Inspectierapport
Doorlichting

Detentiecentrum Zeist
Inspectierapport
Doorlichting

April 2010

Inhoudsopgave

2

|

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Voorwoord

6

Samenvatting

8

1

Inleiding
1.1 Aanleiding en doel
1.2 Reikwijdte van de doorlichting
1.3 Toetsingskader
1.4 Opzet
1.5 Objectbeschrijving
1.6 Bijzondere omstandigheden tijdens de inspectie
1.7 Recent onderzoek
1.8 Leeswijzer

14
15
15
15
17
18
20
21
21

2

Rechtspositie ingesloten vreemdelingen
2.1 Rechtmatige insluiting
2.2 Huisregels en introductie
2.3 Activiteitenprogramma
2.4 Accommodatie
2.5 Voeding en winkel
2.6 Maatschappelijk contact
2.7 Toegang tot zorg
2.8 Disciplinaire straffen en maatregelen
2.9 Klachtafhandeling
2.10 Conclusie

22
23
24
27
31
33
35
38
43
45
47

3

Omgang met ingesloten vreemdelingen
3.1 Screening
3.2 Bejegening
3.3 Rapportage en documentatie
3.4 Conclusie

50
51
53
55
56

4

Interne veiligheid
4.1 Preventie en beheersing van calamiteiten
4.2 Agressiebeheersing
4.3 Drugsontmoediging
4.4 Conclusie

58
59
61
63
65

5

Voorkomen onttrekking

66

6

Voorbereiding terugkeer

70

Detentiecentrum Zeist | April 2010 |

3

4

|

7

Organisatieaspecten
7.1 Personeelsmanagement
7.2 Communicatie
7.3 Integriteit
7.4 Conclusie

78
79
82
83
84

8

Slotbeschouwing

86

Bijlage 1. Oordeel
Bijlage 3. Afkortingen
Bijlage 4. Bronnen
Bijlage 5. Inspectieprogramma
Bijlage 6. Geografische ligging

90
96
98
100
102

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 |

5

Voorwoord

6

|

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt) heeft in januari en februari
2010 een doorlichting uitgevoerd bij het Detentiecentrum Zeist, een
inrichting voor vreemdelingenbewaring.
De algemene conclusie van de ISt is dat DC Zeist, binnen de landelijk
geldende uitgangspunten, de vreemdelingenbewaring grotendeels naar
behoren ten uitvoer legt.
Niettemin wordt een aantal mogelijkheden tot verbetering genoemd.
Voorop staat de constatering dat het dagprogramma van het DC zo beperkt
is dat de verveling onder de ingesloten vreemdelingen groot is, en ook
spanningen ontstaan.
Deze doorlichting maakt deel uit van een reeks onderzoeken op het terrein
van de vreemdelingenbewaring. Na beëindiging daarvan zal de ISt een
afrondend rapport publiceren waarin de algemene bevindingen uit deze
onderzoeken worden weergegeven.

W.F.G. Meurs
hoofdinspecteur

Detentiecentrum Zeist | April 2010 |

7

Samenvatting

8

|

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De ISt heeft in eind januari, begin februari 2010 DC Zeist doorgelicht op
basis van het toetsingskader voor vreemdelingenbewaring van december
2009. Het doel van de doorlichting is vast te stellen hoe het in DC Zeist is
gesteld met de rechtspositie van ingesloten vreemdelingen, de omgang met
ingesloten vreemdelingen, de interne veiligheid, het voorkomen van
onttrekking, de voorbereiding op terugkeer en de daarmee samenhangende
aspecten van organisatie. De ISt beschouwt daarbij de drie dimensies beleid,
uitvoering en borging.
Het algemene beeld dat uit de doorlichting naar voren komt is dat DC Zeist,
binnen de landelijk geldende uitgangspunten, de vreemdelingenbewaring
grotendeels naar behoren ten uitvoer legt. De uitvoering van de vreemdelingenbewaring in DC Zeist voldoet beperkt aan de normen en verwachtingen op de criteria activiteitenprogramma, maatschappelijk contact,
rapportage en documentatie en personeelsmanagement.
Rechtspositie ingesloten vreemdelingen
De rechten van ingesloten vreemdelingen in het DC Zeist worden voor het
overgrote deel gerespecteerd en de wettelijke voorschriften worden
nageleefd. Dat neemt niet weg dat er enkele belangrijke kwaliteitsverbeteringen mogelijk zijn.
Zo is het activiteitenprogramma beperkt. De verveling onder de ingesloten
vreemdelingen is groot en er is te weinig afleiding. Dat leidt ook tot
spanningen.
De gesprekken tussen een ingesloten vreemdeling en een verpleegkundige
of geestelijk verzorger vinden veelal op cel plaats. Hierdoor is de privacy niet
gewaarborgd. Het introductiebeleid voldoet in beperkte mate omdat de
inrichting niet over actuele en accurate huisregels beschikt.
Omgang met ingesloten vreemdelingen
De ingesloten vreemdelingen zijn over het algemeen tevreden over de
vriendelijke wijze van bejegening door de toezichthouders. Ze zien geen
wezenlijk verschil tussen detentietoezichthouders van de Dienst Personele
Ondersteuning en die van G4S. De praktijk van de bejegening is respectvol
en discriminatie komt volgens de betrokkenen niet voor. Bij eventuele
incidenten grijpt de directie krachtig in. Het beleid op het aspect omgang
met ingesloten vreemdelingen is niet of beperkt tot ontwikkeling gekomen.
Het geheel van rapportage en documentatie over vreemdelingen krijgt nog
te weinig aandacht in het DC Zeist. Ook geeft de ISt in overweging om een
multidisciplinair vreemdelingenberaad te introduceren.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 |

9

Interne veiligheid
De inrichting beschikt over beleid en instrumenten om calamiteiten en
agressie binnen de inrichting te voorkomen en te beheersen. Over het
algemeen zijn deze op orde. Wel is het nodig de fysieke conditie en
weerbaarheid van executieve personeelsleden op het gewenste peil te
brengen en te houden. Door te investeren in aanvullende trainingen van
detentietoezichthouders in agressiebeheersing en deëscalatie van conflicten, zou het mogelijk moeten zijn om vaker dan nu het geval is te voorkomen dat mensen in afzondering moeten worden geplaatst.
Hoewel er slechts beperkt drugs in de inrichting aanwezig zijn, vindt de ISt
het van belang dat de inrichting nader beleid ontwikkelt om in individuele
gevallen door middel van urinecontroles het gebruik van drugs vast te
kunnen stellen.
Voorkomen onttrekking
Op het aspect Voorkomen onttrekking voldoet DC Zeist overwegend maar
niet geheel. De ISt heeft vastgesteld dat de inrichting doende is om de in de
Externe Security Audit gesignaleerde tekortkomingen te verbeteren.
Veiligheidsvoorzieningen kunnen ook doorschieten. Een voorbeeld daarvan
is het stringente veiligheidsbeleid bij ziekenhuisbezoek van vreemdelingen.
De Dienst Vervoer en Ondersteuning (DV&O) van DJI hanteert een standaardprotocol voor dergelijk transport, of het nu om strafrechtelijk of om
bestuursrechtelijk ingeslotenen gaat. De ISt is van mening dat de directeur
van de inrichting als daar aanleiding toe is, moet kunnen afwijken van dit
protocol.
Voorbereiding terugkeer
Op het aspect Voorbereiding terugkeer voldoet DC Zeist in overwegende
mate. De inrichting faciliteert de verschillende ketenpartners in het
terugkeerproces afdoende en werkt bij opheffing van de bewaring volgens
de landelijk voorgeschreven werkwijze. Wel is het zaak de functie van de
terugkeerfunctionaris nader te verduidelijken en diens werkwijze nader te
omschrijven. Dat gebeurt inmiddels als onderdeel van de landelijke
heroriëntatie op de vreemdelingenbewaring.
Verder vindt de Inspectie dat de vreemdelingen meer mogelijkheden
zouden moeten hebben om zich op het beoogde land van terugkeer te
oriënteren. De specifieke functie van het Juridisch Loket is weinig bekend
binnen de inrichting.
Organisatieaspecten
Het gegeven dat het executieve personeel binnen het detentiecentrum
verschillende aansturingslijnen heeft, maakt het personeelsmanagement
gecompliceerd. Op zijn minst vindt de ISt dat leidinggevenden deel zouden

10 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

moeten kunnen nemen aan functioneringsgesprekken met medewerkers
waar zij operationeel verantwoordelijk voor zijn. Ook is het wenselijk dat de
directie o.a. door middel van kengetallen beter wordt voorzien van
personeelsgegevens (bv. ziekteverzuim, deelname en slagingspercentage
FitKit, functioneringsgesprekken) die direct of indirect van invloed zijn op
het primaire proces. Integriteit, tenslotte, is een onderwerp dat binnen het
detentiecentrum voldoende aandacht krijgt. De directie grijpt bij incidenten
slagvaardig in.
DC Zeist is in de afgelopen jaren een meer stabiele organisatie geworden
waarin belangrijke primaire processen steeds beter geregeld zijn en er
minder ad hoc gehandeld hoeft te worden. De directie van het detentiecentrum Zeist spant zich actief in om de vreemdelingenbewaring een menselijker gezicht te geven. De daarvoor binnen de inrichting benodigde cultuuromslag heeft zich voor een deel al voltrokken, maar vergt ook de komende
tijd nog de nodige inspanning.
Hieronder staan de belangrijkste aanbevelingen. Zie bijlage 2 voor een
overzicht van alle aanbevelingen.
Aanbevelingen
De ISt beveelt het DC Zeist het volgende aan:
a. Zorg dat de inrichting beschikt over actuele en accurate huisregels.
b. Evalueer het activiteitenprogramma en kijk naar mogelijkheden om
ingesloten vreemdelingen een nuttiger dagbesteding te geven.
c. Zorg voor betere sportfaciliteiten, verstrek sportkleding en bewaak dat
ingesloten vreemdelingen daadwerkelijk tweemaal drie kwartier per
week netto kunnen sporten.
d. Maak informatie beschikbaar voor bezoekers (bezoektijden, routebeschrijving, huisregels)
e. Schaf het verplichte gebruik van hesjes door ingesloten vreemdelingen
tijdens het bezoek af.
f. Zoek praktische oplossingen om de privacy van ingesloten vreemdelingen te waarborgen tijdens bezoek van verpleegkundigen en van de
geestelijke verzorgers.
g. Richt een rapportage- en documentatieproces in verbonden met een
multidisciplinair vreemdelingenberaad dat periodiek de toestand van
een ingesloten vreemdeling bespreekt.
h. Investeer in aanvullende trainingen van detentietoezichthouders in
agressiebeheersing en deëscalatie van conflicten.
i. Bezie in samenwerking met het Juridisch Loket hoe dit loket zich
binnen de inrichting beter bekend kan maken.
j. Draag er zorg voor dat ingesloten vreemdelingen toegang kunnen

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 11

krijgen tot relevante informatie over het land van herkomst; hetzij
schriftelijk, hetzij digitaal.
k. Maak mogelijk dat de operationeel leidinggevenden van het detentiecentrum deelnemen aan functioneringsgesprekken met detentietoezichthouders en met beveiligingsmedewerkers.
De ISt beveelt DJI het volgende aan:
l. Nuanceer het veiligheidsprotocol bij ziekenhuistransport van ingesloten vreemdelingen en bied de locatiedirecteur de mogelijkheid om in
voorkomende gevallen na afweging van de veiligheidsrisico’s van dit
protocol af te wijken.

12 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 13

1
Inleiding

14 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

1.1		 Aanleiding en doel
Aanleiding
De Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt) houdt toezicht op de sanctietoepassing in Nederland. Zij doet dit onder meer door detentie- en
uitzetcentra voor vreemdelingenbewaring op hun functioneren te beoordelen. De ISt heeft het detentiecentrum Zeist (kortweg DC Zeist) nog niet
eerder doorgelicht.
Doel
Het doel van de doorlichting is te bezien hoe het in het DC Zeist is gesteld
met de rechtspositie van en de omgang met ingesloten vreemdelingen, de
veiligheid, de voorbereiding van vreemdelingen op de terugkeer naar het
land van herkomst, en daarmee samenhangende aspecten van de organisatie. Aan de hand van haar oordeel doet de ISt verbetervoorstellen in de vorm
van aanbevelingen.

1.2		 Reikwijdte van de doorlichting
De doorlichting betreft alle categorieën vreemdelingen die in het DC Zeist
zijn ondergebracht.

1.3		 Toetsingskader
Voor de doorlichting van DC Zeist heeft de ISt het standaardtoetsingskader
voor doorlichtingen van detentie- en uitzetcentra voor vreemdelingen
(december 2009) gebruikt. Dit toetsingskader is gebaseerd op (inter)
nationale wet- en regelgeving.1 Het toetsingskader omvat de aspecten:
rechtspositie;
• omgang met ingesloten vreemdelingen;
• interne veiligheid;
• voorkomen onttrekking;
• voorbereiding terugkeer;
• organisatie.
Deze aspecten geven, in samenhang, een goed beeld van de stand (en gang)
van zaken in een detentiecentrum. Genoemde aspecten zijn opgedeeld in
1

Het betreft internationale verdragen, gedragsregels, wetgeving, maatregelen, ministeriële
regelingen, circulaires en aanwijzingen. Zie voor het volledige toetsingskader de ISt website
(www.inspectiesanctietoepassing.nl), waar het als bijlage bij het inspectierapport is gevoegd.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 15

criteria. De ISt komt aan de hand van die criteria tot een oordeel op de drie
dimensies beleid, uitvoering en borging:
• Bij de dimensie beleid beziet de ISt of in de inrichting ten aanzien van een
te toetsen criterium (vastgelegd) beleid beschikbaar is dat voldoet aan
geldende wet- en regelgeving.
• Bij de dimensie uitvoering stelt de ISt vast in hoeverre de uitvoering
voldoet.
• Bij de dimensie borging gaat de ISt na in hoeverre op handelingsniveau
de toepassing van het beleid is zeker gesteld en in hoeverre de inrichting
het beleid periodiek evalueert op effectiviteit en zonodig bijstelt.
De ISt geeft haar oordeel weer in de volgende vier waarderingen:
Voldoet niet aan de relevante normen en verwachtingen
Voldoet in beperkte mate aan de relevante normen en verwachtingen
Voldoet overwegend maar niet volledig aan de relevante normen en
verwachtingen
Voldoet aan de relevante normen en verwachtingen
In bijlage 1 staan alle oordelen op de toetsingscriteria bij elkaar.2
Naar aanleiding van het bezoek dat het European Committee for the
Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment
(CPT) in 2007 aan Nederland heeft gebracht, heeft het de aanbeveling
gedaan om het onderscheid van vreemdelingenbewaring ten opzichte van
detentie op strafrechtelijke gronden nadrukkelijker tot uitdrukking te laten
komen. Amnesty International heeft in haar in juni 2008 verschenen
rapport ‘The Netherlands: The detention of irregular migrants and
asylum-seekers’ een soortgelijke aanbeveling gedaan. Mede op basis van
deze rapporten van het CPT en van Amnesty International heeft de
toenmalige staatssecretaris van Justitie een heroriëntatie aangekondigd op
de tenuitvoerlegging van de vreemdelingenbewaring in Nederland. De
opzet daarvan is om het bestuursrechtelijke karakter van de vreemdelingenbewaring meer te profileren. De directie Bijzondere Voorzieningen van DJI,
waaronder de detentie- en uitzetcentra ressorteren, is met de realisatie

2

16 |

Tijdens inspectiebezoeken stuit de ISt soms op een gang van zaken die in het toetsingskader
(nog) niet is voorzien en die ook tijdens eerdere doorlichtingen van detentiecentra niet is
geconstateerd. In die gevallen wordt het oordeel van de Inspectie nader in het rapport
toegelicht. Gevolg hiervan kan ook zijn dat de rapportages over verschillende detentiecentra
op enkele onderdelen niet geheel vergelijkbaar zijn.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

hiervan belast. Regelmatig zal in dit rapport naar deze heroriëntatie worden
verwezen.
De toenmalige staatssecretaris van Justitie heeft enkele specifieke aanbevelingen van het CPT en Amnesty International niet overgenomen. Ook wijkt
het Nederlandse beleid op een enkel punt af van datgene wat de European
Prison Rules aanbevelen. Welke punten dit zijn, is in het toetsingskader
nader toegelicht.
In een overkoepelend rapport dat de ISt na afloop van de eerste ronde
doorlichtingen van detentie- en uitzetcentra in 2010 zal uitbrengen, zal zij
hier nader inhoudelijk op ingaan. Bij de doorlichtingen van de afzonderlijke centra toetst de ISt de uitvoeringspraktijk aan het in Nederland
geldende beleid.

1.4		 Opzet
Methode
Bij een doorlichting verzamelt de ISt feitelijke gegevens door documentonderzoek, observaties in het detentiecentrum en interviews met betrokkenen
bij de inrichting. Het standaardtoetsingskader vormt het uitgangspunt van
de doorlichting. Dit toetsingskader is uitgewerkt in een aantal gestructureerde vragen- en checklijsten. Op grond van vooraf door de inrichting
verstrekte documentatie stelt de ISt eventueel aanvullende vragen.
De ISt zet alle verzamelde gegevens af tegen de criteria uit het toetsingskader en komt zo tot een oordeel over het beleid, de uitvoering en de borging
(zie 1.3).
De doorlichting van het DC Zeist is uitgevoerd door drie inspecteurs in een
periode van vier dagen. Zie bijlage 5 voor het volledige inspectieprogramma
van de doorlichting.
Tijdpad
Op 9 december 2009 heeft de ISt de doorlichting aangekondigd. De
doorlichting is op 26 en 27 januari, en op 2 en 4 februari 2010 uitgevoerd.
Op 26 maart 2010 is de conceptversie van het inspectierapport aan de
locatiedirecteur voorgelegd voor wederhoor op de feitelijke bevindingen.
De ISt heeft de wederhoorreactie op 14 april 2010 ontvangen. Op 28 april
2010 heeft de hoofdinspecteur het inspectierapport vastgesteld en aangeboden aan de minister van Justitie.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 17

1.5		 Objectbeschrijving
Het DC Zeist is gelegen op de voormalige luchtmachtbasis Soesterberg. Het
detentiecentrum heeft daar 23 hectare grond ter beschikking waarvan
slechts een klein gedeelte in gebruik is. Aanvankelijk verbleven in het
centrum zg.
bolletjesslikkers. Dat is nu niet meer het geval. Het detentiecentrum heeft
nu de bestemming van huis van bewaring voor zowel mannelijke als
vrouwelijke vreemdelingen die op grond van art. 59 Vreemdelingenwet (Vw)
zijn ingesloten.
In het hoofdgebouw (gebouw 50) bevinden zich kantoor- en vergaderruimtes van het detentiecentrum. Gebouw 50 was in het verleden de schoolvoorziening voor kinderen van op de luchtmachtbasis gelegerde Amerikaanse
militairen.
De vreemdelingenbewaring wordt tenuitvoergelegd in twee nieuwe
gebouwen (gebouwen 52 en 4) die respectievelijk 2002 en 2003 in gebruik
zijn genomen. Het detentiegebouw 52 grenst aan het hoofdgebouw
(gebouw 50). Detentiegebouw 4 ligt ver van het hoofdgebouw verwijderd op
het grote complexterrein. Ertussen bevindt zich nu nog het militaire
luchtvaartmuseum, dat binnen afzienbare tijd zal worden verplaatst. De
opzet is om dan het verst gelegen detentiegebouw 4 te sluiten en te
vervangen door nieuwbouw die zich dichter bij de andere gebouwen
bevindt. Het geheel zal dan worden ommuurd.
Gebouw 52 bestaat uit drie verdiepingen en zes afdelingen. Vier afdelingen
zijn bestemd voor mannelijke vreemdelingen. Deze vier afdelingen hebben
elk 24 tweepersoonscellen met stapelbedden. De twee bovenste afdelingen
van gebouw 52 hebben een landelijke bestemming als Extra Zorg Afdeling
(EZA) voor psychisch kwetsbare illegale vreemdelingen; zowel mannen als
vrouwen. Alle EZA-cellen worden slechts door één vreemdeling bezet.
Bovendien heeft het gebouw de beschikking over negen afzonderingscellen
die zijn uitgerust met toezichtcamera’s, die zonodig ingeschakeld kunnen
worden.
Gebouw 52 heeft de beschikking over twee luchtplaatsen.
Gebouw 4 bestaat uit slechts één verdieping. In tegenstelling tot gebouw 52
is het niet van steen, maar bestaat het vanwege het tijdelijke karakter ervan
uit zg. containerbouw. De cellen en recreatieruimtes op de verblijfsafdelingen zijn hier ook kleiner dan in gebouw 52. Gebouw 4 heeft in totaal drie
gekoppelde afdelingen en één enkele afdeling. Ten tijde van inspectiebezoek waren slechts twee gekoppelde afdelingen in gebruik (100 plaatsen
voor vrouwen en 100 plaatsen voor mannen). De afzonderingsafdelingen

18 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

van gebouw 4 waren tevens buiten gebruik, omdat voor het gehele complex
volstaan kan worden met de afzonderingsafdeling van gebouw 52. Gebouw
4 was ten tijde van het inspectiebezoek nog deels omgeven door concertina’s. Deze tijdelijke prikkeldraadvoorziening werd ten tijde van het
inspectiebezoek vervangen door een volwaardig penitentiair hekwerk,
inclusief cameratoezicht. Per twee verblijfsafdelingen is er in gebouw 4 een
luchtplaats.
De gebouwen 4 en 52 beschikken elk over een crearuimte, een bibliotheek,
fitnesszaaltjes en een buitensportvoorziening met kunstgras. Ook hebben
beide gebouwen een eigen bibliotheek waar de ingesloten vreemdelingen
gebruik van kunnen maken. Het bezoek vindt plaats in de bezoekzaal van
gebouw 52. Vreemdelingen uit gebouw 4 worden daar met een busje heen
vervoerd.
De bruikbare capaciteit van het detentiecentrum bedroeg in januari 2010
gemiddeld 473 plaatsen. De gemiddelde bezetting was in diezelfde maand
358. Dat komt neer op een bezettingsgraad van 76%. Zoals eerder gemeld,
waren drie afdelingen van gebouw 4 met in totaal 150 plaatsen buiten
gebruik gesteld.
In de loop van 2009 zijn in totaal 1989 vreemdelingen in het DC Zeist
ingeschreven. 15% had daarvoor in een andere justitiële inrichting verbleven; 85% was afkomstig uit de vrije maatschappij, het politiebureau of een
niet-justitiële inrichting, zoals een instelling van het Centraal Orgaan
opvang Asielzoekers (COA).
In 2009 zijn in totaal 2058 vreemdelingen uit het detentiecentrum uitgeschreven. Tabel 1 geeft de reden van uitschrijving weer.
Tabel 1. Reden van uitschrijving uit het DC Zeist in 2009 (n=2058)
Reden uitschrijving

Percentage

Overplaatsing naar een andere
inrichting

40%

Opheffing bewaring

47%

Overige redenen

13%

Totaal

100%

De 40% overplaatsingen naar een andere inrichting betreffen vooral
plaatsingen in een uitzetcentrum waar vreemdelingen gedurende de laatste
dagen voor het daadwerkelijke vertrek uit Nederland verblijven.
Tabel I laat zien dat verhoudingsgewijs de meeste vreemdelingen na hun
verblijf niet worden uitgezet, maar in Nederland op vrije voeten worden
gesteld, doordat de bewaring wordt opgeheven.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 19

De gemiddelde verblijfsduur in het DC Zeist was in 2009 60 dagen. Om
inzicht te krijgen in de spreiding van die verblijfsduur heeft het detentiecentrum het volgende overzicht opgesteld van de vreemdelingen die in januari
2010 zijn uitgestroomd: zie tabel 2. De verblijfsduur in het detentiecentrum
bedraagt soms enkele dagen, maar in bijna de helft van de gevallen is dat
twee maanden of langer. In 29% van de gevallen is de verblijfsduur zelfs
langer dan vier maanden.
Tabel 2. Verblijfsduur van vreemdelingen die in januari 2010 uit het DC Zeist zijn uitgeschreven.
Verblijfsduur

Aantal (%)

0- 60 dagen

85 (54%)

61 – 120 dagen

26 (17%)

121 – 180 dagen

17 (11%)

181 – 240 dagen

6 ( 4%)

Meer dan 240 dagen

22 (14%)

Totaal

156 (100%)

De begroting voor 2010 voorziet in een gemiddelde dagprijs voor gebouw 4
van €134,- per plaats en voor gebouw 52 van €144,-. Personeelskosten
maken het grootste gedeelte van deze dagprijs uit. Daarbij is het van belang
te weten dat ongeveer 60% van het executieve personeel dat in het DC Zeist
werkzaam is, bestaat uit medewerkers van het particuliere beveiligingsbedrijf Group 4 Securicor (G4S). De overige executieve medewerkers zijn
afkomstig van de Dienst Personele Ondersteuning (DPO, voorheen de
DJI-pool); dat is een bestand van DJI-medewerkers die flexibel op verschillende locaties in het land kunnen worden ingezet. De medewerkers van de
DPO en G4S worden op de locatie ingedeeld in vaste teams. Er wordt
gestreefd naar continuïteit in de bezetting.

1.6		 Bijzondere omstandigheden tijdens de		
		 inspectie
Tijdens het inspectiebezoek heeft zich in gebouw 4 een brand voorgedaan.
Een ingesloten vreemdeling had zijn matras in brand gestoken. Als gevolg
van de rookontwikkeling moest één verblijfsafdeling worden geëvacueerd.
De daar verblijvende vreemdelingen zijn ondergebracht op één van de
afdelingen van gebouw 4 die tijdelijk buiten gebruik waren gesteld. Zeven
personeelsleden moesten ter observatie naar het ziekenhuis worden
vervoerd. De ISt is (op gepaste afstand) getuige geweest van de afhandeling
van de brand. Zie ook hoofdstuk 4 van dit rapport.

20 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

1.7		 Recent onderzoek
In oktober 2007 heeft de afdeling informatieanalyse en documentatie van
de DJI onder de in het DC Zeist verblijvende vreemdelingen een vragenlijst
afgenomen. Deze vreemdelingensurvey maakte deel uit van een landelijk
belevingsonderzoek waarin de vraag centraal stond hoe de vreemdelingen
de detentie ervaren in de inrichtingen waar ze op dat moment verbleven. De
respons in het DC Zeist bedroeg 42%. Regelmatig zal in dit rapport naar de
uitkomsten van deze vreemdelingensurvey worden verwezen.
In september 2008 heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) een
toezichtbezoek gebracht aan de medische dienst van het DC Zeist. Paragraaf
2.7 gaat nader in op de resultaten van het IGZ-onderzoek en op de voorzieningen die het detentiecentrum nadien heeft getroffen.
In september 2009 heeft de DJI een zogenaamde Externe Security Audit
(ESA) verricht bij het DC Zeist. Bij zo’n audit worden allerlei aspecten met
betrekking tot de veiligheid en de beveiliging van de inrichting doorgelicht.
DC Zeist had de ESA-rapportage enkele dagen voor het bezoek van de ISt
ontvangen en heeft deze concept-versie aan de ISt ter hand gesteld. Op de
uitkomsten van deze audit zal in de hoofdstukken 4 en 5 van dit rapport
terug worden gekomen.
De ISt heeft het DC Zeist eerder bezocht in 2006 in het kader van een
thematisch vervolgonderzoek naar ouders met minderjarige kinderen in
vreemdelingenbewaring3 en in 2007 in het kader van een themaonderzoek
naar de nachtveiligheid binnen het gevangeniswezen.

1.8		 Leeswijzer
De navolgende hoofdstukken behandelen elk een aspect uit het toetsingskader. Elke paragraaf opent met de standaardomschrijving van het
toegepaste criterium uit het toetsingkader. Hierop volgen de bevindingen,
het oordeel en eventuele aanbevelingen. Elk hoofdstuk besluit met een
conclusie. Het laatste hoofdstuk geeft een slotbeschouwing over het geheel
van bevindingen.

3

Inmiddels verblijven er geen kinderen meer in DC Zeist.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 21

2
Rechtspositie ingesloten
vreemdelingen

22 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Dit hoofdstuk gaat aan de hand van een negental criteria uit het toetsingkader in op de vraag hoe het in het DC Zeist is gesteld met de rechtspositie van
de ingesloten vreemdelingen. Elke paragraaf opent met een tekst die kort
het criterium beschrijft dat de Inspectie hanteert. Daarna volgen haar
bevindingen, oordeel en eventuele verbetervoorstellen in de vorm van
aanbevelingen. Het hoofdstuk sluit af met een conclusie of de rechten van
de ingeslotenen zijn gewaarborgd zoals die in (inter)nationale regelgeving
zijn vastgelegd.

2.1		 Rechtmatige insluiting
Criterium
Vreemdelingen dienen op basis van een rechtmatige titel te worden
ingesloten. Het is daarom zaak dat een inrichting alle documenten rondom
insluiting en identiteit goed controleert en registreert.
Bevindingen
De vreemdelingenpolitie of de Koninklijke Marechaussee (KMar) meldt
vreemdelingen die op grond van artikel 59 Vw in bewaring dienen te
worden gesteld, centraal aan bij het Bureau Coördinatie
Vreemdelingenzaken (BCV) van DJI. Het BCV stuurt daarover vervolgens een
bericht aan het detentiecentrum. De vreemdelingenpolitie of de
Koninklijke Marechaussee stuurt parallel een aanmeldformulier vreemdeling (het M118 formulier) aan de bevolkingsadministratie (BVA). Op dat
formulier zijn behalve de personalia van de betrokkene en de insluitingsgrondslag, ook eventuele bijzonderheden vermeld. Medewerkers van de
BVA geven aan dat niet alle politiekorpsen dat even zorgvuldig doen.
Bij binnenkomst ziet de BAD-afdeling alle vreemdelingen en verifieert dan
ook de identiteit en de identiteitspapieren van de betrokkenen, alsmede de
aanwezige begeleidingsdocumenten met betrekking tot de inbewaringstelling. De verificatie van de identiteit(spapieren) gebeurt met behulp van
biometrie. Er zijn veel klachten in het DC Zeist over de trage werking van het
biometrie-systeem. Soms leidt die traagheid ertoe dat vreemdelingen niet
direct bij binnenkomst kunnen worden ingecheckt in het biometriesysteem, maar zich daartoe een dag later opnieuw bij de BAD-afdeling
moeten melden.
De bevolkingsadministratie ziet de vreemdeling bij binnenkomst niet in
persoon, maar schrijft de vreemdeling administratief in. Een medewerker
van de bevolkingsadministratie voert daartoe de persoons- en insluitingsgegevens in het informatiesysteem (TULP) in. Dat gebeurt ook met eventuele

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 23

latere administratieve mutaties. Een andere BVA-medewerker controleert die
inschrijvingen en mutaties, en de eerste medewerker van de BVA fiatteert deze.
Een directielid stelt op zijn beurt steekproefsgewijze vast of de (fiatterings)
procedures juist zijn gevolgd en legt dat door middel van een paraaf vast.
De Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) geeft aan de bevolkingsadministratie
door wanneer een ingeslotene de inrichting dient te verlaten, hetzij vanwege
een aanstaande verwijdering, hetzij vanwege de opheffing van de vreemdelingenbewaring. Hoewel de informatievoorziening door de DT&V op dit onderdeel geen klachten oplevert, doet de BVA zelf voor de zekerheid ook altijd een
dubbelcheck.
De werkwijze van de bevolkingsadministratie is weliswaar beschreven, maar de
procesbeschrijvingen zijn niet actueel en aan herziening toe. Daar is een
landelijke werkgroep thans mee doende.
Insluiting
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Omdat de procesbeschrijvingen voor de bevolkingsadministratie verouderd
zijn, voldoet het beleid met betrekking tot de rechtmatige insluiting slechts in
beperkte mate. De uitvoering is over het algemeen op orde, zij het dat de
traagheid van het systeem voor de biometrische identiteitscontrole problemen
geeft. Er wordt voldoende toezicht gehouden op de juiste uitvoering van de
procedures.
Aanbevelingen
Aan het DC Zeist
• Actualiseer de lokale bevolkingsadministratieve procedures in het verlengde
van het nieuwe format dat daarvoor landelijk wordt ontwikkeld.
Aan de Dienst Justitiële Inrichtingen
• Draag er zorg voor dat de biometrische apparatuur in de inrichting correct
functioneert.

2.2		 Huisregels en introductie
Criterium
Iedere ingesloten vreemdeling moet bij binnenkomst in een inrichting zoveel
mogelijk in een voor hem begrijpelijke taal op de hoogte worden gesteld van
zijn rechten en plichten. Om die reden is de directeur van een inrichting
(wettelijk) verplicht om huisregels voor de inrichting vast te stellen. De inhoud
en structuur van deze huisregels moeten aansluiten bij het door de minister

24 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

van Justitie vastgestelde model huisregels.4
Daarnaast acht de ISt het van belang dat medewerkers van de inrichting met
iedere ingesloten vreemdeling een intakegesprek houden waarin zij onder
meer uitleg geven over de interne gang van zaken.
Bevindingen
In het DC Zeist stemmen de huisregels overeen met het landelijke model
huisregels. De huisregels zijn echter niet actueel en op onderdelen
achterhaald. Zo staat bijvoorbeeld vermeld dat ingeslotenen onderwijs
kunnen volgen en 1 uur bezoek per week mogen ontvangen. Sinds het
vertrek van families uit het DC Zeist wordt er echter geen onderwijs meer
aangeboden en het bezoek is sinds 1 april 2009 verruimd naar twee uur per
week. Daarnaast spreken de huisregels over ‘gedetineerden’ in plaats van
ingeslotenen of ingesloten vreemdelingen. De huisregels zijn beschikbaar
in het Nederlands en in een aantal gangbare buitenlandse talen. De
complete set van huisregels is beschikbaar op de gemeenschappelijke
recreatieruimte. In de bibliotheek is er geen kopie van de huisregels en de
penitentiaire beginselenwet aanwezig.5
Op verschillende manieren informeren medewerkers van het detentiecentrum vreemdelingen over de gang van zaken binnen de inrichting. Een
medewerker van de BAD-afdeling is de eerste die een nieuw binnengekomen vreemdeling spreekt en een korte uitleg geeft over datgene wat hem of
haar verder te wachten staat in de inrichting. Aangezien er geen aparte
inkomstenafdeling is in het DC Zeist gaat de vreemdeling direct vanaf de
BAD-afdeling naar een reguliere verblijfsafdeling. Op de afdeling houdt
vervolgens een detentietoezichthouder die op dat moment beschikbaar is,
een intakegesprek. Dit gesprek vindt meestal plaats op de dag van aankomst
en in ieder geval binnen 24 uur na binnenkomst. Tijdens het gesprek licht
de detentietoezichthouder de huisregels toe en geeft deze een verkorte
versie van de huisregels mee met ‘aandachtspunten’. De ISt heeft geconstateerd dat deze ‘aandachtspunten’ niet op alle punten conform de wettelijke
regels zijn. Zo wordt bijvoorbeeld aangegeven dat uitgaande post in
principe in een open envelop moet worden afgegeven aan het personeel.

De minister van Justitie heeft het ‘Model huisregels penitentiaire inrichtingen’ vastgesteld bij
de invoering van de Pbw in 1998. Het model vormt de standaard voor de per inrichting door
de directeur vast te stellen huisregels.
5
Als onderdeel van de landelijke heroriëntatie op de tenuitvoerlegging van de vreemdelingenbewaring onderwerpt de directie Bijzondere Voorzieningen (DJI) het landelijke format voor
de huisregels van detentie- en uitzetcentra thans aan een herziening.
4

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 25

Dat staat op gespannen voet met de Pbw.6 Daarnaast ontbreken in de
‘aandachtspunten’ de mogelijkheden om een beroep te doen op de
medische dienst, om in beklag te gaan bij de commissie van toezicht, en om
contact te leggen met de in Nederland gevestigde diplomatieke vertegenwoordiging van het land van herkomst. De verkorte versie van de huisregels
is in een aantal andere talen beschikbaar. Indien het niet mogelijk blijkt te
zijn een nieuw binnengekomen vreemdeling in een voor hem of haar
begrijpelijke taal op de hoogte te stellen roept de inrichting hulp in van een
medebewoner of maakt zij gebruik van de tolkentelefoon. In de sprekersruimte op de afdeling is een telefoon met directe toegang tot de
tolkenservice-lijn.
In 2007 heeft DJI een survey uitgezet onder vreemdelingen in detentie om te
meten hoe zij het verblijf in de inrichting ervaren. In het detentiecentrum
Zeist gaf 57% van de vreemdelingen aan dat ze niet voldoende op de hoogte
waren gebracht door de inrichting over hun rechten en plichten. Praktisch
hetzelfde percentage vreemdelingen (58%) gaf aan dat de regels onduidelijk
waren. In het gesprek met de Inspectie gaven de geïnterviewde vreemdelingen aan dat zij over het algemeen niet ontevreden zijn over de wijze waarop
ze bij binnenkomst zijn voorgelicht over de gang van zaken in de inrichting
en dat ze bekend zijn met hun rechten en plichten.
Naast een intakegesprek door de detentietoezichthouder bezoeken ook de
medische dienst en een terugkeerfunctionaris iedere vreemdeling. De
terugkeerfunctionaris geeft algemene uitleg over het verloop van de
voorbereiding van de verwijdering van de vreemdeling uit Nederland. Zie
ook hoofdstuk 6 van dit rapport.
De afdelingshoofden verifiëren niet systematisch of de intakegesprekken
daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Dat houden de toezichthouders
onderling bij.
Introductie
Beleid

Uitvoering

Oordeel
Het introductiebeleid in het DC Zeist voldoet in beperkte mate omdat de
inrichting niet over actuele en accurate huisregels beschikt. Verder
behoeven de verkorte huisregels correctie en aanvulling. Zo is het wenselijk
dat er een verwijzing in komt naar de medische dienst, de (beklagcommissie

Borging
6

26 |

In de penitentiaire beginselenwet staat in artikel 36 lid 3 dat ‘de directeur is bevoegd op de
inhoud van brieven of andere poststukken afkomstig van of bestemd voor gedetineerden
toezicht uit te oefenen. Dit toezicht kan omvatten het kopiëren van brieven of andere
poststukken. Van de wijze van uitoefenen van toezicht wordt aan de gedetineerden tevoren
mededeling gedaan’. Dit betekent dat post kan worden geopend maar niet dat deze
standaard open moet worden aangeleverd.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

van de) commissie van toezicht en de diplomatieke dienst van het land van
herkomst. Het standaard geopend aanleveren van uitgaande post staat op
gespannen voet is strijdig met de Penitentiaire beginselenwet.
De uitvoering met betrekking tot het criterium huisregels en introductie
voldoet, omdat ingesloten vreemdelingen op verschillende momenten bij
binnenkomst worden geïnformeerd over de gang van zaken in de inrichting
en over de huisregels. De borging voldoet overwegend maar niet volledig
omdat leidinggevenden niet systematisch nagaan of de intakegesprekken
plaatsvinden en omdat de huisregels niet regelmatig worden geëvalueerd
een zonodig aangepast.
Aanbevelingen
• Actualiseer de huisregels jaarlijks op basis van het beschikbaar komende
landelijke format.
• Zorg dat de huisregels en de verkorte versie van de huisregels actueel zijn
en vul deze aan met verwijzingen naar de medische dienst en de
commissie van toezicht.

2.3		 Activiteitenprogramma
Criterium
Ingesloten vreemdelingen hebben wettelijk recht op een aantal regimesactiviteiten, zoals dagelijks een uur luchten, minimaal tweemaal per week
drie kwartier sport, wekelijks bibliotheekbezoek en minimaal zes uur per
week recreatie. Vreemdelingen ex art. 59 Vw dienen volgens de Pbw
wekelijks minimaal gedurende 18 tot 63 uur activiteiten aangeboden te
krijgen.
Het beleid van de Nederlandse overheid is om aan in bewaring gestelde
vreemdelingen geen arbeid en onderwijs aan te bieden zoals dat bij
gedetineerden in het gevangeniswezen wel het geval is.
Bevindingen
Elke afdeling beschikt over een dagprogramma dat qua duur voldoet aan de
wettelijke eisen. Het dagprogramma is voor alle ingesloten vreemdelingen
duidelijk zichtbaar omdat het schema op iedere cel en in de gemeenschappelijke recreatieruimte hangt. In het DC Zeist zijn ingesloten vreemdelingen
dagelijks zo’n 8 uur buiten hun cel. Het wettelijk vereiste dagelijkse uur
luchten wordt ruimschoots gehaald, omdat de vreemdelingen in principe
twee keer per dag een uur naar buiten mogen. De luchtplaatsen zien er kaal
uit, er groeit geen ‘groen’ en er zijn geen mogelijkheden om te zitten of te
schuilen voor de regen of de zon. De directie gaf aan dat zij inmiddels abri’s
en banken voor op de luchtplaatsen had besteld.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 27

De vreemdelingen kunnen volgens het dagprogramma elke week twee keer
45 minuten sporten. Sport vindt plaats in zeer kleine fitnesslokalen of
buiten op een sportveld. De Pbw gaat uit van 45 minuten effectieve
sporttijd. Volgens de sportinstructeurs in het DC Zeist zijn dit netto-tijden.
Volgens anderen in het DC Zeist zou het daarentegen in de praktijk om
bruto-tijden gaan waarin de tijd die nodig is om naar de fitness of buitensport te lopen, is inbegrepen. Dit zou betekenen dat de sporttijden feitelijk
korter zijn dan voorgeschreven. Voor de sportactiviteiten krijgen vreemdelingen sportschoenen te leen maar geen sportkleding of extra handdoeken.
De vreemdelingen sporten daarom in hun eigen kleding.
Ten tijde van de inspectie lag er sneeuw op het sportveld. Bij slechte
weersomstandigheden geldt de regel dat er geen buitensport plaatsvindt
om blessures door gladheid te vermijden en om beschadiging aan het
sportveld te voorkomen. Ter compensatie gaan de vreemdelingen bij uitval
naar de fitness, tenzij deze ruimte in gebruik is. Bij toedeling van extra
sportmomenten kunnen vreemdelingen zich via lijsten opgeven en kunnen
zij met andere vreemdelingen ruilen. Dit levert echter regelmatig onderlinge spanningen op.
De ingesloten vreemdelingen geven aan dat ze graag veel vaker willen
sporten. Ook de detentietoezichthouders geven aan dat meer sport een
aanzienlijke verbetering zou betekenen. Een overdekte sportruimte zou
wenselijk zijn, zodat bij slecht weer toch kan worden gesport. Deze zaal zou
dan ook gebruikt kunnen worden voor de personeelssport. Hoewel in de
afgelopen tijd de sportfaciliteiten zijn verbeterd, zo is er bijvoorbeeld in
2008 een kunstgrasveld aangelegd, blijft het sportmateriaal gebrekkig. De
fitnessruimte is zeer klein en had oorspronkelijk ook een andere
bestemming.
De vreemdelingen kunnen wekelijks twee uur de bibliotheek bezoeken. Er
is een bibliotheek bij gebouw 4 en een bij gebouw 52. De collectie van de
bibliotheek is voornamelijk tot stand gekomen door de inspanningen van
een detentietoezichthouder die in zijn vrije uren boeken bij elkaar heeft
‘gesprokkeld’ en gerubriceerd. De collectie bestaat uit Nederlandse boeken
en buitenlandse boeken en daarnaast zijn er stripboeken, legpuzzels en
woordenboeken. De bibliotheek bevat geen juridische literatuur, folders,
muziek of tijdschriften. Budget voor de aanschaf van literatuur in weinig
voorkomende buitenlandse talen ontbreekt. De inrichting is geabonneerd
op een aantal buitenlandse kranten. Die kranten liggen niet centraal in de
bibliotheek maar circuleren op de afdelingen. Regelmatig neemt de
bibliothecaris een aantal gratis Nederlandse kranten (Metro, Spits) mee. De
bibliothecaris zou graag voorzien in de behoefte aan buitenlands nieuws
die leeft onder vreemdelingen, maar er is geen internetverbinding waar
(voorpagina’s van) buitenlandse kranten kunnen worden uitgeprint.

28 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Toegang tot internet zou volgens de respondenten ook wenselijk zijn om te
voorzien in vragen van vreemdelingen m.b.t. voorlichting over organisaties
in Nederland en in het thuisland.7 Het animo onder de vreemdelingen om
de bibliotheek te bezoeken is groot. Dit komt ook omdat de bibliothecaris
zelf op de afdelingen komt om de ingeslotenen op te halen voor bibliotheekbezoek. In het weekend is de bibliotheek ook open voor vreemdelingen die, bijvoorbeeld door transport, gedurende de week niet de mogelijkheid hadden om de bibliotheek te bezoeken.
Vreemdelingen kunnen wekelijks twee keer een uur besteden aan creatieve
activiteiten. In beide gebouwen is hiervoor een apart lokaal beschikbaar. Er
zijn ook muziekactiviteiten met muziekinstrumenten, koortjes etc.
Detentietoezichthouders zijn verantwoordelijk voor de crea. Zij hebben een
klein budget tot hun beschikking om spullen te kopen. Gesprekspartners
van de ISt gaven aan dat er behoefte bestaat aan professionele sociaal-cultureel werkers. Verder verleent de inrichting toegang tot vrijwilligers van de
organisatie Humanitas. Deze organisatie heeft een eigen ruimte waar zij
crea activiteiten organiseren. Vooral de vrouwelijke vreemdelingen, die
tweemaal per maand aan deze activiteiten kunnen deelnemen, waarderen
deze vorm van ontspanning zeer. Mannelijke vreemdelingen gaven in het
gesprek aan dat ze crea activiteiten vaak te ‘soft’ vinden. De deelname van
vreemdelingen aan creatieve activiteiten wordt niet bijgehouden. Deze
deelname wisselt sterk.
Structurele arbeidsactiviteiten voor in beginsel alle vreemdelingen in het
detentiecentrum ontbreken. In het DC Zeist werkt slechts op beperkte
schaal een aantal vreemdelingen als afdelingsreiniger en als keukenassistent in de personeelskantine. Zij ontvangen hiervoor een klein bedrag per
uur. Alle ingeslotenen ontvangen wekelijks €10,-. Dit zakgeld is bedoeld om
het gebrek aan arbeidsinkomsten te compenseren.
Zelf koken is een grote wens bij de ingesloten vreemdelingen. Door de
afwezigheid van keukens in het DC Zeist werd de komst van een pizzapan
zeer gewaardeerd. Doordat de pizzapan veel elektriciteit vergt en vrijwel
constant wordt gebruikt, is de pan regelmatig defect of valt de stroom uit.
Met behulp van kookingrediënten die de vreemdelingen bij de winkel
kopen, koken zij ook vaak creatief in de magnetron op cel.
De meeste uren van de dag brengen de ingesloten vreemdelingen door op
de gemeenschappelijke recreatieruimte van de afdeling of op de eigen cel.
7

Inmiddels is besloten om met ingang van augustus 2010 een pilot internet te starten voor
ingesloten vreemdelingen.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 29

De recreatieruimte in gebouw 4 is aanzienlijk kleiner dan in gebouw 52. De
ruimte is echter functioneel en voorzien van voldoende banken, stoelen en
tafels. Verder zijn er gezelschapsspellen aanwezig en bijvoorbeeld een
sjoelbak, tafelvoetbalspel of tafeltennistafel. In een hoek van de ruimte is
een keukenblok met een magnetron en, op de meeste afdelingen, een
pizzapan waar maaltijden in kunnen worden bereid. In deze ruimte staat
ook een tv. Er is ook een tv op cel (1 per 2-persoonscel).
Gedurende de weekeinden organiseert de inrichting periodiek bijzondere
activiteiten, zoals films en sport- en spelactiviteiten.
Hoewel het activiteitenprogramma aan de wettelijke normen voldoet, zijn
de ingesloten vreemdelingen er ontevreden over.8 Zij geven aan dat ze zich
vervelen en dat de dagen monotoon zijn; vooral in het weekend is er
verveling. Node missen zij een zinvolle dagbesteding in de vorm van arbeid
of onderwijs. De komst van een keuken op de verblijfsafdeling zouden de
vreemdelingen zeer waarderen. De detentietoezichthouders en de commissie van toezicht bevestigen dit beeld en pleiten eveneens voor een meer
zinvolle dagbesteding. De zorgfunctionarissen geven aan dat de verveling
leidt tot hospitalisering en dat vanwege de spanningen het effect van een
‘hogedrukpan’ ontstaat. De directie onderzoekt of er, binnen het vastgestelde beleid, mogelijkheden zijn die ervoor zorgen dat vreemdelingen hun
tijd op een betere manier kunnen doorbrengen.
Wat de borging van het activiteitenprogramma betreft, is het van belang te
constateren dat de directie het activiteitenprogramma evalueert en kijkt of
het aansluit bij de behoeften van de ingesloten vreemdelingen. Er is echter
geen structurele monitoring in hoeverre de thans beschikbare activiteiten
uitvallen.
Activiteiten
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Hoewel de ingesloten vreemdelingen elke week de voorgeschreven 18 uur
activiteiten krijgen waar ze wettelijk minimaal recht op hebben, blijkt dat
het overgrote deel van de dag bestaat uit ‘recreëren’. Dit komt in de praktijk
neer op doelloos rondlopen over de gang en hangen in de gemeenschappelijke ruimte. Activiteiten zoals arbeid en onderwijs worden gemist. Het
ontbreken van een zinvolle dagbesteding leidt ertoe dat ingesloten
vreemdelingen hun tijd in ledigheid doorbrengen. Dat geeft bovendien
spanningen. Alles bij elkaar genomen brengt dit de ISt tot het oordeel dat
het vastgestelde activiteitenprogramma in beperkte mate voldoet.

8

30 |

De in 2007 in het DC Zeist afgenomen vreemdelingensurvey bevestigt dit negatieve beeld.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Ook de feitelijke uitvoering van het programma voldeed ten tijde van het
inspectiebezoek in beperkte mate. Zo ontbreekt een overdekte sportfaciliteit die voorkomt dat sport niet uitvalt bij slechte weeromstandigheden.
Verder vindt de ISt het onhygiënisch dat vreemdelingen geen sportkleding
krijgen, maar in hun eigen kleren moeten sporten.
In het belang van voorbereiding op de terugkeer is het wenselijk dat de
bibliothecaris toegang krijgt tot internet. Verder zouden er middelen
moeten komen om boeken in zeldzame buitenlandse talen aan te schaffen.
Faciliteiten voor de vreemdelingen om zelf voeding te bereiden zijn
praktisch niet aanwezig. Dit knelt omdat het bereiden van eten een
belangrijke invulling van de dagbesteding is.9
De borging voldoet in die zin dat de directie de mogelijkheden beziet om
het activiteitenprogramma uit te breiden. Deze inspanningen dienen echter
te worden geïntensiveerd. Monitoring dat de vreemdelingen daadwerkelijk
drie kwartier netto kunnen sporten, is eveneens nodig.
Aanbevelingen
• Evalueer het activiteitenprogramma en kijk naar mogelijkheden om
ingesloten vreemdelingen een nuttiger dagbesteding te geven.
• Zorg voor betere sportfaciliteiten, verstrek sportkleding en bewaak dat
ingesloten vreemdelingen daadwerkelijk tweemaal drie kwartier per week
netto kunnen sporten.
• Breidt de collectie van de bibliotheek uit.
• Introduceer meer kookfaciliteiten om overdag voeding te bereiden.

2.4		 Accommodatie
Criterium
In ministeriële regelgeving staat gedetailleerd omschreven waar een
individuele verblijfsruimte aan moet voldoen. Verder is het van belang dat
in een inrichting vooral de ruimten waar ingesloten vreemdelingen
verblijven, goed worden onderhouden en dat zij de mogelijkheid hebben
om hun kleding schoon te houden. Beddengoed moet regelmatig worden
verschoond en minimaal twee keer per week moet kunnen worden
gedoucht.

9

Onder verantwoordelijkheid van de directie Bijzondere Voorzieningen vindt thans een
landelijke heroriëntatie plaats op het wenselijke activiteitenprogramma in de detentie- en
uitzetcentra. Het doel daarvan is dat programma uit te breiden en de ingesloten vreemdelingen meer bezigheden te verschaffen.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 31

Bevindingen
Sinds de oprichting van detentiecentrum Zeist in 2002 heeft de inrichting
verschillende bestemmingen gekend. Om die reden is er veelvuldig
verbouwd en (tijdelijk) bijgebouwd. Zowel gebouw 52 als gebouw 4 zijn
relatief kort geleden aangepast aan de huidige doelgroep; mannelijke en
vrouwelijke vreemdelingen die op basis van art 59 worden vastgehouden.
Het terrein waar het detentiecentrum op is gevestigd, heeft, door de
verschillende bestemmingen in het verleden, een penitentiaire uitstraling.
De rollen prikkeldraad die ten tijde van het inspectiebezoek nog aanwezig
waren, spelen hierin een rol. De directie heeft aangegeven het terrein een
vriendelijker uitstraling te willen geven, onder meer door het met meer
groen te beplanten en door de concertina’s te verwijderen.
De cellen voldoen aan de geldende ministeriële voorschriften en zien er
voldoende schoon en onderhouden uit. Iedere vreemdeling is verantwoordelijk voor het schoonhouden van zijn of haar eigen cel. In de huisregels is
beschreven op welke wijze de ingesloten vreemdelingen hun hygiëne
kunnen onderhouden. Bij de dagelijkse celcontroles bezien de detentietoezichthouders of de hygiëneregels in acht worden genomen.
Elke cel heeft een natte ruimte met douche en toilet die is afgescheiden met
een schot. Vreemdelingen kunnen zo vaak als ze willen een douche nemen.
Iedere cel beschikt over een tv, koelkast, magnetron, waterkoker en
koffiezetapparaat.
In de cellen in gebouw 4 is het niet mogelijk om frisse lucht via het raam
binnen te krijgen. Er is namelijk, in tegenstelling tot gebouw 52, geen
ventilatierooster bij het raam. Er zit wel een ventilatierooster in het midden
van de cel dat is aangesloten op een centraal luchtcirculatiesysteem.
Ingesloten vreemdelingen hebben de mogelijkheid om op de afdeling zelf
hun kleding te wassen. Wekelijks krijgen de ingeslotenen schoon
beddengoed.
De gemeenschappelijke ruimtes waar vreemdelingen verblijven zijn
voldoende schoon en worden goed onderhouden. In DC Zeist zijn er per
afdeling twee afdelingsreinigers die de gemeenschappelijke ruimtes schoon
houden. Voor de overige ruimtes in de inrichting is een extern schoonmaakbedrijf ingehuurd. Leidinggevenden houden toezicht op de hygiëne in de
inrichting. De staat van onderhoud en de hygiëne van de inrichting worden
stelselmatig gecontroleerd en komen indien nodig ter sprake op
overleggen.
De gemeenschappelijke recreatieruimtes in gebouw 4 zijn klein en hebben
geen directe toevoer van frisse lucht en geen ventilatiesysteem. De
recreatieruimtes van beide gebouwen zijn voldoende ingericht.

32 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De ingesloten vreemdelingen zijn over het algemeen tevreden over de
hygiëne in de inrichting en over de faciliteiten op de cel. Dit blijkt ook uit de
in 2007 in het DC Zeist afgenomen vreemdelingensurvey. Wel klagen de
geïnterviewde vreemdelingen over het gebrek aan frisse lucht in de cellen
en de gemeenschappelijke ruimtes van gebouw 4.
Accommodatie
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
In de huisregels is beschreven op welke wijze de ingesloten vreemdelingen
hun hygiëne kunnen onderhouden. Ook voldoen de cellen aan de bouwkundige eisen. De inrichting voldoet wat betreft het beleid dan ook aan de
normen.
De uitvoering voldoet overwegend maar niet volledig. De krappe recreatieruimtes in gebouw 4 en het ontbreken van frisse lucht in de cellen en de
gemeenschappelijke ruimtes van dit gebouw zijn beperkingen.
De borging voldoet aangezien voldoende wordt toegezien op onderhoud
van het gebouw en de naleving van de hygiënische normen. De Inspectie
ondersteunt de directie in haar wens om het terrein waar de vreemdelingen
zijn gehuisvest een humaner karakter te geven.
Aanbeveling
• Kijk naar mogelijkheden om toegang tot frisse lucht te bewerkstelligen
voor de gemeenschappelijke ruimtes en eventueel ook de cellen in
gebouw 4.

2.5		 Voeding en winkel
Criterium
In de artikelen 42 lid 2, en 44 lid 1 en 3 van de Pbw is bepaald dat bij de
verstrekking van voeding rekening moet worden gehouden met (medische)
diëten en met de godsdienst en/of levensovertuiging van ingeslotenen. De
DJI heeft daarnaast een programma van eisen opgesteld dat op landelijke
schaal bepaalt aan welke eisen de voeding dient te voldoen qua variëteit en
voedingswaarde. Aangezien cateringbedrijven de voeding in de detentie- en
uitzetcentra leveren, dienen zij te voldoen aan dit programma van eisen.
Op grond van art. 44 lid 5 Pbw dient de directeur van een inrichting zorg te
dragen voor een winkelvoorziening.
Bevindingen
De verstrekte voeding in de inrichting is afkomstig van cateraar Eurest. De
eisen waaraan de voeding moet voldoen zijn vastgelegd in het mantelcontract van DJI met cateraars. Dit mantelcontract wordt binnenkort overgenomen door Sodexo. Dit betekent dat de voeding niet meer ‘koelvers’ zal

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 33

worden afgeleverd maar ‘bevroren’. Onlangs is de voedselketen -van
centrale keuken naar consument- beoordeeld door een onafhankelijk
onderzoeksinstituut (Sensz) dat de gang van zaken waardeerde met een 9,2
(op een schaal van 10).
De maaltijden worden in de ochtend aan de ingeslotenen uitgedeeld.
Tussen 12 uur en 13 ‘s middags gaan de celdeuren dicht en wordt men geacht
de maaltijd in de magnetron te verwarmen en op cel op te eten. Voor het
bewaren van voeding is er op iedere cel een koelkast aanwezig. Tegelijkertijd
met de warme maaltijd wordt brood en beleg verstrekt voor ‘s avonds en
voor het ontbijt de volgende ochtend. Hoewel iedere ingeslotene kan
kiezen uit diverse menuvarianten, zoals islamitisch, vegetarisch en koosjer
en er rekening wordt gehouden met dieetvoeding, zijn de ingesloten
vreemdelingen niet tevreden over de kwaliteit van de verstrekte voeding. De
voeding zou teveel zijn bewerkt waardoor die geen smaak meer zou hebben.
Ook de in 2007 afgenomen survey onder in het DC Zeist ingesloten
vreemdelingen laat zien dat de meeste van hen het eten niet lekker vinden.
Als gevolg hiervan wordt dagelijks voeding weggegooid, ruilt men voeding
of probeert men er wat van te maken in de pizzapan. De ISt proefde een
maaltijd en deze smaakte niet slecht. Er zijn, behalve een pizzapan op
enkele afdelingen, geen kookfaciliteiten op de afdelingen. Het is de wens
van veel vreemdelingen om zelf te koken. Zeker ook omdat de winkel
producten aanbiedt om maaltijden te bereiden.
Over het assortiment van de winkel is een aantal vreemdelingen niet te
spreken, het is niet uitgebreid genoeg, het is te duur en vaak niet vers. In
2009 zijn er bij de commissie van toezicht veel klachten binnengekomen
over de winkel. De directie heeft hierop gereageerd en laat de winkelier nu
zelf de afdelingen langs gaan om de winkellijsten op te halen waardoor
eventuele klachten direct kunnen worden besproken en opgelost. Op de
afdelingen zijn ook klachtenformulieren over de winkel aanwezig en de
directie houdt een klachtenregistratie bij. De ISt constateerde op basis van
de winkelprijslijst dat de winkelier een gemiddelde opslag van 25% hanteert
ten opzichte van de gangbare supermarktprijs.
Het detentiecentrum beschouwt de controle op de samenstelling van de
voeding een verantwoordelijkheid voor de cateraar en controleert zelf de
verstrekte voeding niet systematisch. Eurest, de huidige cateraar, heeft een
eigen keurende dienst (catering audit van Sensz) en informeert de inrichting
over de resultaten. Tijdens een audit wordt de hele voedingsketen doorgelicht en worden ook de opslag, het transport en de temperatuur gecontroleerd. Zo nu en dan proeven de magazijnmedewerkers van de inrichting de
voeding.

34 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Voeding
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Op dit criterium voldoet het beleid omdat de eisen met betrekking tot de
verstrekte voeding zijn vastgelegd in een contract met de cateraar.
De uitvoering voldoet overwegend. Er is dagelijks verstrekking van warme
maaltijden met een behoorlijke kwaliteit en kwantiteit, maar veel voeding
wordt weggegooid omdat de smaak niet voldoet.10 De winkel is voor de
ingesloten vreemdelingen duur, vooral omdat zij wekelijks slechts €10,- zakgeld krijgen. Er is wel sprake van voldoende borging doordat het verstrekkingsproces van de voeding door een onafhankelijke deskundige is
beoordeeld en doordat het detentiecentrum klachten over de winkel
inventariseert en actie onderneemt naar aanleiding van klachten.
Aanbeveling
• Bezie mogelijkheden om de producten in de winkel tegen een aantrekkelijkere prijs te leveren.

2.6		 Maatschappelijk contact
Criterium
(Inter)nationale regelgeving bepaalt dat ingeslotenen mogen telefoneren
en corresponderen met verwanten, andere personen en vertegenwoordigers
van externe instanties. In de Pbw is onder meer vastgelegd dat vreemdelingen ten minste een uur per week bezoek mogen ontvangen en, in beginsel
op eigen kosten, tenminste eenmaal per week minimaal 10 minuten een
telefoongesprek mogen voeren. Ook dienen vreemdelingen door middel
van tijdschriften, kranten, radio en tv op de hoogte te kunnen blijven van de
actualiteit in de vrije samenleving.
Bevindingen
De mogelijkheid om wekelijks twee uur bezoek te ontvangen was in het DC
Zeist niet aangepast sinds de verruiming van 1 april 2009. Dit betekende dat
in het programma voor ingesloten vreemdelingen slechts een uur bezoek
stond ingeroosterd. Voor het tweede uur moest men een afzonderlijk
verzoek indienen. Direct na het vertrek van de Inspectie is deze onduidelijkheid rechtgezet, zowel intern naar de medewerkers als naar de ingesloten
vreemdelingen. De limitering van twee uur bezoek per week is inmiddels
ook opgeheven. Zolang er ruimte is kunnen ingesloten vreemdelingen een
10

Overweeg of het mogelijk is de vreemdelingen de keus te laten tussen een dagelijks
verstrekte warme maaltijd of een vergoeding voor de aanschaf van ingrediënten in de winkel
waardoor een bijdrage geleverd wordt aan een zinvolle dagbesteding en er minder voeding
ongebruikt wordt weggegooid.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 35

extra bezoek aanvragen. Vreemdelingen stellen bij binnenkomst een lijst op
van tien personen die op bezoek kunnen komen. Ingeslotenen gaven in het
gesprek met de ISt aan dat de limitering tot tien personen niet wenselijk is
aangezien zij, bij vertrek, graag van meer mensen afscheid willen kunnen
nemen. Inmiddels heeft de inrichting aangegeven de lijst van tien personen
niet meer te hanteren. De directie geeft in reactie daarop aan dat de lijst met
tien namen niet wordt gebruikt voor limitering van het bezoek, maar om de
administratieve afwikkeling van het bezoek te vereenvoudigen.11
De inrichting informeert de vreemdelingen via de huisregels over de gang
van zaken rond het bezoek en verwacht van bezoekers dat zij hun informatie
krijgen via de vreemdelingen en via de DJI-website. Er is geen speciale
website of folder van het detentiecentrum zelf met informatie over
bezoektijden, regels voor bezoek en een routebeschrijving. Bezoek moet
zich van te voren telefonisch melden. Vanwege de geïsoleerde ligging is het
detentiecentrum niet goed bereikbaar met het openbaar vervoer.
Indien bezoekers niet precies op tijd zijn krijgen ze geen toegang tot de
bezoekerszaal. Voor personen die niet beschikken over een geldig legitimatiebewijs is het in principe niet mogelijk om hun relatie te bezoeken.
Eventueel kan een terugkeerfunctionaris dan wel een bemiddelende rol
spelen.
De dagen voor relatiebezoek zijn dinsdag, woensdag, vrijdag en zondag. De
bezoeken vinden plaats in een functionele bezoekzaal. Er staan losse tafels
en stoelen en er is beperkt fysiek contact mogelijk tussen bezoekers en
vreemdelingen. Er staat een drank- en snoepautomaat. Er zijn beperkte
faciliteiten voor kinderen om te spelen.
De vreemdelingen zitten tijdens het bezoek aan de binnenkant van de tafels
en dragen opvallende felgroene hesjes met daarop ‘DC Zeist’. Deze hesjes,
die sommige geïnterviewde vreemdelingen als stigmatiserend opvatten,
zijn bedoeld om persoonsverwisseling tegen te gaan. Om dergelijke
verwisselingen te voorkomen werkt het DC Zeist inmiddels ook met
biometrie en leveren de ingesloten vreemdelingen een persoonspasje in
voorafgaand aan het bezoek.
Behalve met bezoekvrijwilligers van Humanitas kunnen de vreemdelingen
desgewenst ook contact hebben met kerkelijke vrijwilligers. De ingesloten
vreemdelingen waarderen de komst en activiteiten van vrijwilligers van
Humanitas en van kerkelijke organisaties zeer. Hierdoor houden ze vaak
nog enigszins persoonlijk contact met de buitenwereld.

11

36 |

In plaats van telkens verzoekbriefjes te moeten completeren, is er een complete lijst
aanwezig van de tien bezoekers die het meeste bij een vreemdeling op bezoek komen.
Overigens zijn er volgens de directie maar zeer weinig ingeslotenen die ook daadwerkelijk
door tien verschillende personen worden bezocht.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Nieuw binnengekomen vreemdelingen krijgen van de inrichting een
telefoonkaart van €5,-. Deze kunnen zij gebruiken om relaties op de hoogte
te stellen van hun detentie.
Tijdens recreatie-uren mogen ingesloten vreemdelingen op eigen kosten
onbeperkt gebruik maken van de telefoon op de gang. Per afdeling zijn er
twee telefoons. Gesprekken worden niet opgenomen. Ingesloten vreemdelingen geven aan dat telefoneren met de KPN telefoonkaart duur is. Het is
mogelijk om met een speciale kaart of via een speciaal nummer goedkoper
te bellen. Dit betekent dat men langer gebruik kan maken van de telefoon
waardoor mede-ingeslotenen langer moeten wachten. Aangezien het
telefoongebruik regelmatig spanning oplevert, hebben verschillende
afdelingen, om irritaties en ruzies tegen te gaan, een eigen beleid geïntroduceerd. Het beleid varieert van werken met een belrooster, het plaatsen
van genummerde wacht’stoelen tot bellen op volgorde van aanvraag.
Bellen kan alleen tijdens de recreatie-uren. Er wordt geen rekening
gehouden met verschillende tijdzones in de landen van herkomst. Slechts
bij heel hoge uitzondering krijgen ingesloten vreemdelingen de gelegenheid om, met het oog op de uitzetting, buiten de gewone beluren naar het
land van herkomst te bellen.
Ingesloten vreemdelingen hebben niet de mogelijkheid om gebruik te
maken van e-mail.
In de huisregels is het recht van ingesloten vreemdelingen opgenomen om
de in Nederland gevestigde diplomatieke of consulaire vertegenwoordiging
van de staat waar hij of zij onderdaan van is op de hoogte te stellen van de
detentie. In de praktijk is dit contact ook mogelijk.
Vreemdelingen blijven vooral via een aantal buitenlandse tv-kanalen op de
hoogte van het dagelijks nieuws. Ingesloten vreemdelingen zouden graag
meer buitenlandse tv-kanalen willen ontvangen. Er zijn geen radio’s op cel.
Klachten
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Het beleid en de borging met betrekking tot het maatschappelijk contact
voldeden ten tijde van het inspectiebezoek beperkt. In de huisregels stond
vermeld dat de ingesloten vreemdeling maar één uur bezoek per week mag
ontvangen terwijl dat twee uur behoort te zijn. De leiding van de inrichting
had dit niet gesignaleerd. Na afloop van de inspectie heeft de inrichting de
bezoektijd verruimd tot twee uur per week.
De ISt vindt het wenselijk dat de inrichting bezoekers actief informeert over
de bezoekregeling en - voorwaarden, bijvoorbeeld door middel van een
folder of een speciale website.
Andere mogelijke verbeterpunten betreffen de speelfaciliteiten voor
kinderen in de bezoekzaal en de toegang tot nieuws en het dragen van

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 37

hesjes tijdens het bezoek. Het laatste vindt de ISt overbodig, omdat de
combinatie van persoonlijke pasjes en biometrische identiteitscontrole
voldoende waarborg zouden moeten zijn om persoonsverwisseling te
voorkomen.
Aanbevelingen
• Maak informatie beschikbaar voor bezoekers (bezoektijden, routebeschrijving, huisregels)
• Schaf het verplichte gebruik van hesjes door ingesloten vreemdelingen
tijdens het bezoek af.

2.7		 Toegang tot zorg
Criterium
Onder ‘zorg’ verstaat de ISt de medische zorg (inclusief tandheelkundige
zorg), de psychosociale zorg en de geestelijke verzorging. Art. 42 van de Pbw
bepaalt dat aan de inrichting een arts is verbonden die regelmatig spreekuur
houdt. Ook in acute situaties moet kunnen worden voorzien in noodzakelijke medische zorg. Op het terrein van de psychosociale zorg moeten er
binnen de inrichting gekwalificeerde hulpverleners beschikbaar zijn die
casuïstiek bespreken in het zogenaamde psychomedisch overleg (PMO).
Tenslotte dient in de inrichting voldoende geestelijke zorg beschikbaar te
zijn die aansluit bij de godsdienst of levensovertuiging van de
vreemdelingen.
Bevindingen
Toezichthouders informeren ingesloten vreemdelingen tijdens de intake
over de toegang tot zorgfunctionarissen. In de verkorte versie van de
huisregels staat wel informatie over de geestelijke verzorging, maar niet
over de medische verzorging. In de praktijk blijkt echter dat de ingesloten,
die vaak een grote zorgvraag hebben, snel bekend zijn met de mogelijkheid
om een onderhoud aan te vragen bij de medische dienst. Ingesloten
vreemdelingen kunnen een persoonlijk onderhoud met een zorgfunctionaris naar keuze aanvragen via een verzoekbriefje. Deze verzoekbriefjes zijn
verkrijgbaar op de gemeenschappelijke gang van de afdeling en kunnen in
een speciale brievenbus worden gedeponeerd.
Medische zorg
Met uitzondering van het (plv.) hoofd Medische Dienst, is de medische staf
niet in dienst van Justitie, maar betrekt de inrichting de medische zorg van
externe medische uitzendorganisaties. Voor de medische zorg in penitentiaire inrichtingen en inrichtingen voor vreemdelingenbewaring zijn

38 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

landelijk werkprocessen en protocollen beschreven volgens het DJI-brede
project Verantwoorde Medische Zorg (VMZ). De medische dienst is nog
doende deze voor het DC Zeist te implementeren. Naar verwachting is dat
proces in 2010 afgerond.
In het DC Zeist is er van 7.30 uur ‘s ochtends tot 10 uur ‘s avonds verpleegkundige hulp aanwezig. Er zijn in totaal zeven verpleegkundigen, twee
medisch administratieve medewerkers en een hoofd en plaatsvervangend
hoofd medische dienst aan het detentiecentrum verbonden.
Er is 40 uur huisartsenzorg per week aanwezig in het centrum. Daarnaast is
er in het weekeinde, de avond en de nacht artsenzorg beschikbaar via de
avond-nacht-diensten en de weekeinddiensten. De huisarts houdt op
werkdagen dagelijks spreekuur. Daarnaast is er een regeling voor spoedeisende hulp buiten kantooruren met een arts in de omgeving.
Bij binnenkomst in het DC Zeist ziet een verpleegkundige ingesloten
vreemdelingen zo snel mogelijk, maar in ieder geval binnen 24 uur. Deze
medische intake vindt plaats op de afdeling. Indien nodig verwijst de
verpleegkundige de vreemdeling door naar de arts. Indien vreemdelingen
tijdens hun verblijf in detentie medische klachten krijgen of ziek zijn, dan
bezoekt een verpleegkundige hen in principe altijd binnen een of twee
werkdagen nadat ze een ‘verzoek tot onderhoud’ hebben ingediend. In de
beleving van de ingeslotenen is dat vaak pas na een paar dagen tot een
week. Als de verpleegkundige daartoe aanleiding ziet, maakt deze een
afspraak met de huisarts. De ingeslotenen worden geacht op het verzoekbriefje de reden van het verzoek te vermelden.
Aangezien de verpleegkundigen niet voldoende faciliteiten hebben om
ingeslotenen in een aparte medische ruimte te zien, bezoeken zij zelf de
afdelingen. Dit betekent dat, indien de spreekkamers op de afdeling bezet
zijn, het onderhoud plaatsvindt op cel. Dit gebeurt dan in het bijzijn van
een celgenoot en met buiten de cel een detentietoezichthouder die uit
veiligheidsoverweging de cel in de gaten houdt. Omdat deze praktijk niet
bevorderlijk is voor de bescherming van de privacy van de ingesloten
vreemdeling, vindt de medische dienst deze situatie zelf ook niet wenselijk.
Ingesloten vreemdelingen zijn niet tevreden over de medische behandeling. Ze vinden dat de medische staf hen niet serieus genoeg neemt en hun
klachten veelal afdoet met ‘een paracetamol’. Om misbruik vertrekt de
medische dienst vaak rectaal toe te dienen paracetamol, wat de vreemdelingen onterend vinden. Het is opvallend dat tweederde van de vreemdelingen
in het DC Zeist in de vreemdelingensurvey van 2007 aangaf dat hun
gezondheidssituatie was verminderd tijdens hun verblijf.
Wekelijks bezoekt een tandarts naar de inrichting met een bus waar een
complete tandartsunit in zit. De ingesloten vreemdelingen zijn niet
tevreden over de behandeling, omdat uit kostenoverweging alleen

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 39

hoognodig onderhoud wordt gepleegd en er in hun ogen vaak alleen
tanden en kiezen worden getrokken in plaats van behandeld. De tandarts
bestrijdt dit en wijst op de vaak slechte staat van gebitten.
Zodra een ingesloten vreemdeling in afzondering op een straf- of observatiecel wordt gesplaatst, krijgt de medische dienst deze informatie door of is
aanwezig bij de plaatsing. De medische dienst brengt dagelijks een bezoek
aan de straf- of observatiecellen. Van elk bezoek maakt zij verslag op. Als de
situatie daar aanleiding toe geeft, informeert de verpleegkundige de arts of,
zonodig de psycholoog of psychiater. De verpleegkundige of arts controleert
ook of er letsel is opgelopen tijdens het separeren. Dat is tot nu toe niet
voorgekomen. Bij een suïcidepoging (of -uitlating), auto-mutilatie of bij
honger- en dorststakingen worden vreemdelingen standaard overgebracht
naar een observatiecel. In totaal zijn in 2009 de volgende aantallen
vreemdelingen in afzondering onder observatie gesteld: 7 vreemdelingen
wegens een dorst- en/of hongerstaking, 15 vreemdelingen in verband met
automutilatie, 52 vanwege suïcidale uitlatingen en 13 in verband met een
poging tot suïcide. De inrichting volgt in dergelijke gevallen het landelijke
protocol dat daarop van toepassing is. Het merendeel van de isolatiecellen
beschikt over een camera waarmee zonodig 24 uur per dag toezicht kan
worden gehouden.
Net zoals in andere detentiecentra komt het regelmatig voor dat vreemdelingen niet uitzetbaar blijken te zijn en dat zij daarom op vrije voeten
worden gesteld. Vreemdelingen die op straat komen, kunnen geen
aanspraak maken op zorgvoorzieningen. Om dit probleem te ondervangen
bespreekt de medische dienst in het dagelijkse logboekoverleg iedere
vreemdeling met een bijzondere psychomedische zorgbehoefte die op het
punt staat te vertrekken. In samenwerking met de DT&V wordt in bijzondere
gevallen naar een passende oplossing gezocht. Voor de medische nazorg
aan in schrijnende gevallen bij opheffing van de bewaring zijn aanwijzingen
geformuleerd in het protocol bijzondere medische zorg.
In principe krijgt iedere vreemdeling met een zorgbehoefte zowel bij
uitzetting als bij opheffing van de bewaring medicatie voor twee weken mee
en een uitdraai van het medisch dossier.
In 2008 heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) een toezichtbezoek gebracht aan de inrichting. De IGZ constateerde veel spanningsgerelateerde klachten bij de ingesloten vreemdelingen. Voor de medische dienst
achtte de IGZ het niet altijd eenvoudig om goed in te spelen op de specifieke
doelgroep met een vaak hoge zorgvraag. De IGZ was kritisch over de zorg op
de bijzondere zorg afdeling (EZA), zij kwalificeerde deze zorg als ‘pappen en
nathouden’. De kwaliteit van zorg op de EZA zou niet gelijkwaardig zijn aan

40 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

de reguliere zorg buiten de inrichting. De Dienst Bijzondere Voorzieningen
heeft naar aanleiding van het IGZ rapport een plan van aanpak opgesteld en
heeft verbeteracties opgezet om de gesignaleerde knelpunten op te lossen.
De psychomedische staf is het niet geheel eens met de kritiek van de IGZ op
de EZA. Immers, behandeling is niet het doel van het verblijf daar.
Psychosociale zorg
Het is voor ingesloten vreemdelingen niet mogelijk om rechtstreeks een
onderhoud aan te vragen met een psycholoog of psychiater. Een gesprek
komt alleen tot stand door tussenkomst van de arts. Het duurt vaak een
week voordat een verzoek bij een psycholoog of psychiater binnenkomt.
Meestal gebeurt dat via het psychomedisch overleg, waarbij de zorg voor
kwetsbare vreemdelingen wordt besproken met de arts, verpleegkundigen,
psychologen en de psychiater.
Er zijn in het detentiecentrum Zeist twee psychologen aanwezig. Daarnaast
is er wekelijks voor 24 uur psychiatrische zorg beschikbaar. Buiten kantooruren is het mogelijk om in acute gevallen een beroep te doen op ‘Altrecht’,
een instelling voor geestelijke gezondheidszorg.
De psychosociale zorgverleners in DC Zeist zeggen in staat te zijn voldoende
zorg te garanderen aan de vreemdelingen die vaak kampen met psychosociale problematiek. Er zijn geen wachtlijsten.
De psychologen rapporteren in het landelijke Informatie Systeem
Psychologen (ISP).
De twee bovenste afdelingen van gebouw 52 hebben een landelijke
bestemming als Extra Zorg Afdeling (EZA) voor psychisch kwetsbare illegale
vreemdelingen; zowel mannen als vrouwen. Alle EZA-cellen worden slechts
door één vreemdeling bezet. Op de EZA lopen drie regimes door elkaar: een
groepsregime, een individueel regime en een geïsoleerd individueel
regime.
Geestelijke verzorging
Bij binnenkomst vraagt de detentietoezichthouder tijdens de intake iedere
vreemdeling naar zijn of haar geloofsrichting. Die geloofsrichting wordt
geregistreerd en doorgegeven aan de geestelijke verzorging. In principe
bezoeken de geestelijk verzorgers iedere nieuw binnengekomen vreemdeling binnen een paar dagen.
Binnen de inrichting zijn twee pastores, een dominee, drie imams en twee
humanisten werkzaam. Daarnaast komen op verzoek ook regelmatig een
pandit, een rabbi en een boeddhist op bezoek. De geestelijke verzorgers
verzorgen godsdienstige en levensbeschouwelijke bijeenkomsten,
gespreksgroepen en individuele gesprekken. Opgeven voor het bijwonen
van een groepsgesprek of dienst van de geestelijke verzorging kan via een

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 41

speciaal formulier.
In zowel gebouw 4 als in gebouw 52 is er een ruimte waar de verschillende
denominaties gebruik van maken; doordeweeks vaak voor groepsgesprekken en op vrijdag en in het weekend vaak voor gebedsdiensten. Geestelijke
verzorgers zijn voor de individuele gesprekken vaak aangewezen op de
sprekerskamer op de afdeling. Deze kamers zijn functioneel maar niet
sfeervol. Daarnaast is het beleid dat een detentietoezichthouder achter de
deur van de spreekkamer aanwezig blijft om toezicht te houden. Hoewel de
detentietoezichthouder in principe buiten gehoorafstand is, voelt de
geestelijke verzorger zich daardoor toch belemmerd om een diepgaand en
langdurig gesprek aan te gaan. De geestelijke verzorgers vinden de eigen
gebedsruimte meer geschikt om vreemdelingen te ontvangen zonder
begeleiding van een detentietoezichthouder. Zij zouden dan wel de
beschikking willen hebben over een alarmeringskastje.
Naast het dagelijkse logboekoverleg waar zij aanwezig kunnen zijn, nemen
de geestelijke verzorgers nemen niet deel aan ander afstemmingsoverleg
met andere functionarissen in de inrichting over individuele vreemdelingen. Daaraan hebben zij wel behoefte. Zij hebben nu te weinig informatie
over individuele vreemdelingen. Psychologen en geestelijk verzorgers
hebben tot dusver maar beperkt contact en er wordt weinig naar elkaar
doorverwezen. Het risico bestaat dan dat psychologen en geestelijk
verzorgers bij de begeleiding van vreemdelingen soms langs elkaar hen
werken. Er is ook geen regelmatig overleg tussen de geestelijke verzorgers
onderling. De enige keer dat men gezamenlijk bijeenkomt, is ter voorbereiding van het achtwekelijkse met de portefeuillehouder geestelijke verzorging van de directie.
De ingesloten vreemdelingen zijn zeer positief over de inzet van de
geestelijke verzorgers. Ze bieden naar eigen zeggen een luisterend oor en
boren met hen krachtbronnen aan om door een moeilijke tijd heen te
komen. De gemeenschappelijke bijeenkomsten worden goed bezocht en er
zijn geen wachtlijsten.
Toegang zorg
Beleid

Uitvoering

Borging

42 |

Oordeel
De toegang tot de verschillende zorgfunctionarissen binnen het detentiecentrum is afdoende beschreven. Toch voldoet het beleid niet volledig,
omdat de werkprocessen van de medische zorg nog niet geheel volgens de
richtlijnen van het project ‘Verantwoorde Medische Zorg’ zijn beschreven.
De uitvoering voldoet overwegend omdat ingesloten vreemdelingen
voldoende toegang hebben tot medische zorg en de geestelijke begeleiding.
Gebrek aan privacy tijdens medische intakes en gesprekken met vertegenwoordigers van geestelijke stromingen is echter een belemmering.
De borging kan onder meer worden verbeterd door de geestelijke verzorging beter aan te sluiten op de overlegstructuur binnen de inrichting.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Aanbevelingen
• Zoek praktische oplossingen om de privacy van ingesloten vreemdelingen
te waarborgen tijdens bezoek van verpleegkundigen en van de geestelijke
verzorgers.
• Vergroot de betrokkenheid van de geestelijke verzorging bij casusoverleg
over vreemdelingen.

2.8		 Disciplinaire straffen en maatregelen
Criterium
(Inter)nationale regelgeving omschrijft hoe de inrichting dient om te gaan
met de toepassing van disciplinaire- en dwangmiddelen om de orde in de
inrichting te handhaven. Zo zijn er in de Pbw voorschriften opgenomen met
betrekking tot het opleggen van disciplinaire straffen en maatregelen. Ook
zijn eisen gesteld aan de wijze waarop afzondering ten uitvoer wordt gelegd.
Bevindingen
De inrichting heeft haar sanctiebeleid vastgelegd in richtlijnen waardoor in
vergelijkbare omstandigheden vergelijkbare straffen en maatregelen
worden opgelegd. In het verleden was het in de praktijk van het detentiecentrum gebruikelijk dat naast de directie ook afdelingshoofden sancties
oplegden. De Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
(RSJ) heeft onlangs in enkele uitspraken bevestigd dat de bevoegdheid tot
het opleggen van straffen is voorbehouden aan een directiefunctionaris.
Sindsdien leggen alleen directieleden straffen op. Voordat een directielid
een sanctie oplegt, hoort deze de betreffende vreemdeling.
Vreemdelingen die in afzondering zijn geplaatst, behouden het recht om
dagelijks te luchten en om wekelijks bezoek te ontvangen. Afgezonderde
vreemdelingen met een verhoogd gezondheidsrisico of een risico van
zelfdestructief gedrag worden om het uur gecontroleerd en eventueel, met
hun medeweten, onder cameratoezicht gesteld. Dagelijks bezoekt een
verpleegkundige de vreemdelingen in afzondering. Indien nodig komt ook
de huisarts langs. Hetzelfde geldt voor de psycholoog of de psychiater. Ten
tijde van de inspectie bevonden zich een drietal mannelijke vreemdelingen
in afzonderingscellen. Een van hen was al twee dagen in honger- en
dorststaking. De ISt constateerde dat de detentietoezichthouders en de
zorgfunctionarissen het drietal, elk op persoonlijke wijze, kundig en
humaan bejegenden.
Alle bijzonderheden en activiteiten van afgezonderde vreemdelingen
worden geregistreerd; ook wie op bezoek is geweest en hoe lang.
Zoals genoemd in het paragraaf 2.7 zijn in 2009 in totaal onder observatie

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 43

geplaatst: 7 vreemdelingen wegens een dorst- en/of hongerstaking, 15
vreemdelingen in verband met auto-mutilatie, 52 vanwege suïcidale
uitlatingen en 13 in verband met een poging tot suïcide. Het aantal
opgelegde ordemaatregelen en sancties n.a.v. geweldpleging tussen
vreemdelingen onderling was in 2009: 58 voor fysiek geweld en 29 als
gevolg van verbaal geweld. Het aantal opgelegde ordemaatregelen en
sancties n.a.v. geweldpleging door vreemdelingen tegen personeel was in
2009; 13 voor fysiek geweld en 41 als gevolg van verbaal geweld.
In 2009 zijn in totaal 419 maatregelen en sancties opgelegd in het detentiecentrum Zeist waarbij in 261 van de gevallen, dat is 62%, de vreemdeling in
afzondering werd geplaatst.12 In de andere gevallen heeft de vreemdeling de
maatregel of straf op cel kunnen uitzitten of werd hij of zij bij wijze van
sanctie uitgesloten van deelname aan activiteiten. Het aantal dagen dat een
vreemdeling in afzondering doorbrengt, varieert van een enkele dag tot
veertien dagen.
De maandcommissaris van de commissie van toezicht krijgt wekelijks een
overzicht van de vreemdelingen die op een straf- of observatiecel zijn
geplaatst. Veelal brengt de maandcommissaris tijdens zijn of haar bezoek
aan de inrichting ook een bezoek aan de ISO-afdeling. Het valt de commissie van toezicht op dat vaak onschuldige incidenten resulteren in grote
spanningen en hoog oplopende conflicten tussen vreemdelingen onderling, en tussen vreemdelingen en detentietoezichthouders.
Het disciplinaire beleid wordt in het DC Zeist regelmatig geëvalueerd en
daarnaast is er een landelijke werkgroep die het sanctiebeleid in alle
detentie- en uitzetcentra evalueert en waar de directie van DC Zeist aan
deelneemt.
Discipline
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Het disciplinaire beleid van het DC Zeist is op orde. Voor wat betreft de
uitvoering ervan geldt dat in overwegende mate. Weliswaar worden de
straffen en maatregelen volgens de voorschriften toegepast, maar het aantal
afzonderingen wegens verbaal of fysiek geweld is relatief hoog. Dat roept bij
de Inspectie de vraag op of de executieve medewerkers wel voldoende
vaardig zijn in het deëscaleren van conflicten opdat agressie wordt
voorkomen of beperkt en uiteindelijk de noodzaak tot afzondering vervalt.
Paragraaf 4.2 komt daarop terug. De deskundige en humane bejegening op
de ISO-afdeling was de inspectie opgevallen.

12

44 |

Het relatief hoge aantal afzonderingen komt mede door de Extra Zorg Afdeling in DC Zeist.
Onder de maatregelen vallen ook vreemdelingen die ‘s nachts voor hun eigen veiligheid in
afzondering verblijven en die overdag participeren in het eigen afdelingsprogramma.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De borging voldoet. Het aantal en de aard van de opgelegde sancties
worden afdoende gemonitord.

2.9		 Klachtafhandeling
Criterium
De Penitentiaire beginselenwet biedt vreemdelingen ex art. 59 Vw de
mogelijkheid om in beklag te gaan tegen beslissingen van de directeur van
de inrichting. Dit beklag moet dan worden ingediend bij de beklagcommissie van de aan de inrichting verbonden commissie van toezicht (cvt).
Behoudens uitzonderingsgevallen moet deze commissie vervolgens binnen
vier weken uitspraak doen.
Bevindingen
In de huisregels van het detentiecentrum Zeist is opgenomen op welke
wijze de ingesloten vreemdelingen in beklag kunnen gaan en hoe ze contact
kunnen krijgen met de commissie van toezicht en de maandcommissaris. In
de verkorte huisregels is dat niet het geval. Op alle verblijfsafdelingen is een
postvak met formulieren waarvan ingesloten vreemdelingen gebruik
kunnen maken als zij met externe organisaties of met inrichtingsfunctionarissen (medische dienst, geestelijke verzorgers) willen spreken. Op dit
formulier staat ook de commissie van toezicht vermeld. De vreemdeling kan
het verzoekbriefje in een gesloten brievenbus deponeren. In de verkorte
versie van de huisregels staat dat post aan de commissie van toezicht in een
‘gesloten’ envelop aangeleverd mag worden. In de verkorte versie van de
huisregels die de nieuw binnengekomen vreemdelingen krijgen uitgereikt
staat niet vermeld hoe vreemdelingen in beklag kunnen gaan bij de
beklagcommissie van de commissie van toezicht. Desondanks bleek uit de
gesprekken met vreemdelingen dat het voor hen duidelijk is hoe zij dat
moeten doen. Zij ervaren ook geen belemmering bij het indienen van een
klacht.
De beklagcommissie van de commissie van toezicht komt maandelijks
bijeen indien er zaken zijn die behandeld moeten worden. Het komt voor
dat vreemdelingen zich tijdens de beklagzitting laten bijstaan door een
advocaat. Indien nodig wordt ook hier gebruik gemaakt van de
tolkentelefoon.
Iedere week bezoekt een maandcommissaris het detentiecentrum en indien
er veel ‘verzoekbriefjes’ zijn, komen er zonodig twee maandcommissarissen. Er is geen vaste dag of tijdstip waarop de maandcommissaris de
inrichting bezoekt en er is ook geen periodiek spreekuur. De maandcommissaris probeert in alle gevallen bij klachtbrieven te bemiddelen door eerst

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 45

met de vreemdeling te spreken en vervolgens te kijken of er in overleg of in
samenwerking met inrichtingspersoneel een oplossing mogelijk is. Na
afloop brengt de maandcommissaris het afdelingshoofd op de hoogte van
de bevindingen of van de eventuele uitkomst van de bemiddeling.
Gesprekken tussen vreemdelingen en maandcommissarissen vinden
meestal plaats in de spreekkamer op de afdeling. Indien nodig kan de
maandcommissaris daarbij een beroep doen op de tolkentelefoon.
In het jaarverslag van 2008 noteert de commissie van toezicht dat in totaal
313 klachten vanuit het DC Zeist bij het secretariaat zijn binnengekomen. De
klachten waren van zeer uiteenlopende aard. Onderwerpen die veelvuldig
aan de orde kwamen, waren vermissing van persoonlijke goederen,
plaatsing in afzondering, medische verzorging, vrijheidsbeperkende
middelen tijdens transport, bejegening door detentietoezichthouders,
voeding en de winkel. In het verleden zijn er klachten geweest over
discriminatie van vreemdelingen door bepaalde detentietoezichthouders.
De inrichting heeft volgens de commissie in deze zaken adequaat
opgetreden.
Van de in totaal 164 ingediende klachten in 2009 is 30% met succes door een
maandcommissaris bemiddeld. In zeven gevallen stelde de beklagcommissie de vreemdeling in het gelijk, dat betekent dat 4% van de klachten
gegrond is verklaard. De overige gevallen zijn anders afgedaan (bv.
ongegrond of niet ontvankelijk verklaard, of overgedragen aan de medisch
adviseur van DJI).
De ISt is door middel van een steekproef nagegaan hoe lang het duurde
voordat beklagzaken die in 2009 waren ingediend, met een gegrond- of
ongegrondverklaring zijn afgedaan. Het ging daarbij in totaal om 24
beklagzaken. In vier van deze 24 gevallen deed de beklagcommissie binnen
de wettelijke termijn van vier weken uitspraak. De gemiddelde tijd voordat
een klacht is afgehandeld is 43 dagen. De ISt is ook nagegaan in hoeverre de
soms lange afhandelingstermijn mogelijk mede wordt veroorzaakt doordat
de inrichting veel tijd nodig heeft om het schriftelijke verweer op te stellen.
Gemiddeld genomen duurt het twee tot drie weken (16,2 dagen) voordat de
inrichting met een verweer komt. Klachten waarin door de beklagrechter
geen beslissing is genomen worden doorgaans binnen de termijn afgehandeld (bemiddeld, ingetrokken en overgedragen).
Maandelijks vergadert de commissie van toezicht in het bijzijn van de
directeur. Tijdens het maandelijkse overleg van de commissie met de
inrichting worden ook het aantal en de aard van de beklagzaken
geëvalueerd.

46 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Beklag
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Het beleid voldoet overwegend, maar niet volledig omdat in de verkorte
versie van de huisregels niet is omschreven op welke wijze ingesloten
vreemdelingen in beklag kunnen gaan en contact kunnen krijgen met de
maandcommissaris.
De uitvoering voldoet overwegend omdat de maandcommissarissen
regelmatig aanwezig zijn en voor de vreemdelingen zichtbaar zijn. Ook
bemiddelen zij actief. De doorlooptijd van beklagzaken waarin de
beklagrechter een beslissing neemt, is doorgaans langer dan de wettelijk
gestelde termijn van vier weken. Dit komt vooral doordat de beklagcommissie eenmaal per maand bijeenkomt. Ook de tijd die het detentiecentrum
nodig heeft om een schriftelijk verweer in te dienen, draagt hier in beperkte
mate aan bij.
De borging van de bemiddelings- en beklagprocedure is overwegend op
orde. Weliswaar evalueren de inrichting en de cvt de ingediende klachten,
maar een systematische monitoring van de doorlooptijden is gewenst.
Aanbevelingen
Aan DC Zeist
• Neem in de verkorte versie van de huisregels op de mogelijkheid om bij
de commissie van toezicht in beklag te gaan.
Aan DC Zeist en de commissie van toezicht
• Monitor de doorlooptijden van de verschillende processtappen in de
beklagprocedure en bezie in dat verband verdere mogelijkheden om die
procedure te versnellen.

2.10		 Conclusie
De rechten van ingesloten vreemdelingen in het DC Zeist worden voor het
overgrote deel gerespecteerd en de wettelijke voorschriften worden
nageleefd. Dat neemt niet weg dat er enkele belangrijke kwaliteitsverbeteringen mogelijk zijn.
Zo is het activiteitenprogramma beperkt. De verveling onder de ingesloten
vreemdelingen is groot en er is te weinig afleiding. Dat leidt ook tot
spanningen.
Een tweede zorgpunt betreft het gebrek aan privacy bij een gesprek tussen
een ingesloten vreemdeling en een verpleegkundige of geestelijk verzorger.
Deze gesprekken vinden veelal op cel plaats.
Een derde zorgpunt betreft het frequent toepassen van afzondering van
vreemdelingen, vooral vanwege verbaal of fysiek geweld. Door te investeren
in aanvullende trainingen van detentietoezichthouders in agressiebeheer-

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 47

sing en deëscalatie van conflicten, zou het mogelijk moeten zijn om vaker
dan nu het geval is te voorkomen dat mensen in afzondering moeten
worden geplaatst.
Tenslotte verdient de beklagprocedure verbetering. Het duurt doorgaans
een tot twee weken langer dan de gestelde wettelijke termijn voordat een
vreemdeling uitsluitsel krijgt over een beklagzaak die hij of zij bij de
commissie van toezicht aanhangig heeft gemaakt.

48 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 49

3
Omgang met ingesloten
vreemdelingen

50 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Dit hoofdstuk gaat aan de hand van een drietal criteria uit het toetsingkader
in op de vraag hoe het gesteld is met de omgang met de vreemdelingen in
het DC Zeist. Elke paragraaf opent met een standaardtekst die kort de
maatstaf beschrijft die de Inspectie hanteert. Daarna volgen haar bevindingen, oordeel en eventuele verbetervoorstellen in de vorm van aanbevelingen. Het hoofdstuk sluit af met een conclusie over de kwaliteit van de
omgang met en de bejegening van de ingesloten vreemdelingen.

3.1		 Screening
Criterium
Zo snel mogelijk na binnenkomst in een inrichting dient een vreemdeling
te worden gescreend op gezondheidsrisico’s, het vereiste beveiligingsniveau, het risico voor andere ingeslotenen, eventueel zelfdestructief gedrag
en de directe persoonlijke en zorgbehoeften.
Bevindingen
De inrichting beschikt niet over een vastgelegd beleid dat het inkomstproces als geheel beschrijft. De procedure voor de medische intake is wel
beschreven. Verder is er geen beschreven procedure tot het vaststellen van
mogelijke ongeschiktheid voor plaatsing op een meerpersoonscel. DC Zeist
heeft geen inkomstenafdeling.
Het personeel van de BAD-afdeling heeft een signalerende functie bij
binnenkomst van een vreemdeling met betrekking tot gedrag en bijzonderheden. Het BAD registreert aan de hand van een checklist persoonsgegevens
van de binnenkomende vreemdeling.
Het meevoeren van medicijnen is aanleiding de medische intake direct te
laten plaatsvinden. In de overige gevallen vindt de medische intake in ieder
geval binnen een dag plaats. De medische dienst krijgt vaak informatie van
de politie of van een zendende inrichting over de fysieke en mentale
gesteldheid van een vreemdeling. Bij het bekend zijn van tbc-besmetting
gaat de vreemdeling in afzondering of krijgt een plaats op de Extra
Zorgafdeling (EZA) met eenpersoonscellen. Ook de vreemdeling zelf geeft
informatie over zijn gezondheid.
De bevolkingadministratie (BVA) bepaalt de verblijfsafdeling voor de
binnengekomen vreemdeling. Daarna bepaalt de verblijfsafdeling op welke
meerpersoonscel de vreemdeling wordt geplaatst. In eerste instantie houdt
de verblijfsafdeling daarbij alleen rekening met rookgedrag. Rokers en
niet-rokers komen niet op één cel. In het geval dat er meer vrije plaatsen
zijn, kan ook de achtergrond als nationaliteit, cultuur en religie een rol

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 51

krijgen. Als vreemdelingen verzoeken om plaatsing bij een ander geplaatst
te worden, dan wordt dat meestal gehonoreerd. Er is een theoretisch risico
dat een vreemdeling al op een meerpersoonscel verblijft en er later een
contra-indicatie voor dat gezamenlijk verblijf blijkt. In de praktijk komt dat
echter niet tot zelden voor. Bij een contra-indicatie krijgt een vreemdeling
een plaats op de EZA.
Naast het informeren van de vreemdeling over de huisregels is het intakegesprek dat de detentietoezichthouder op de verblijfsafdeling heeft, bedoeld
om de nieuw binnengekomen vreemdeling ‘in kaart te brengen’. Dit
gebeurt aan de hand van een standaard intakepakket van formulieren die
digitaal beschikbaar zijn en voorafgaand aan ieder gesprek uitgeprint
worden. Aan de hand van de formulieren informeert de detentietoezichthouder zich over zaken als naam partner, kinderen, middelengebruik,
voorkeur voeding, voorkeur voor deelname aan activiteiten, geloofsovertuiging en eventuele medische bijzonderheden. Het gesprek gaat ook over
mogelijk eerdere detentie, medische bijzonderheden, verslaving, gedrag,
persoonlijke verzorging, deelname aan activiteitenprogramma en de
behoefte aan geestelijke verzorging. Deze informatie wordt samen met
informatie over ‘wie te waarschuwen in geval van nood’ in het geautomatiseerde informatiesysteem TULP opgeslagen. De detentietoezichthouders
maken van alle binnenkomende vreemdelingen een klein dossier aan.
Indien de vreemdeling aangeeft behoefte te hebben aan een persoonlijk
gesprek met een geestelijk verzorger en / of aan bijwoning van een
groepsgesprek of dienst dan noteert de detentietoezichthouder dit op een
apart formulier en deze geeft dit door aan de betreffende geestelijke
verzorger(s).
De terugkeerfunctionaris (TKF) doet, in de regel binnen een week, eveneens
een intake bij een nieuw binnengekomen vreemdeling. Deze intake heeft
betrekking op de verblijfsgeschiedenis in Nederland en op het terugkeerproces. Bijzonderheden brengen zij mondeling aan de medewerkers van de
verblijfsafdeling over of via de dagrapportage.
DC Zeist kent geen multidisciplinair overleg waar systematisch alle nieuw
binnengekomen vreemdelingen worden besproken. Wel is er elke ochtend
een logboekoverleg waaraan de TKF, de aanwezige afdelingshoofden, de
directie, het hoofd medische dienst, de psycholoog, de DT&V, de geestelijke
verzorging en het IOM (kunnen) deelnemen. Daarin worden bijzonderheden over individuele vreemdelingen uitgewisseld.
De intake op de verblijfsafdeling gaat aan de hand van een intakeformulier.
Dit formulier signaleert ook of de medische intake wel of niet heeft

52 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

plaatsgevonden. De meerpersoonscelplaatsing is onderwerp van evaluatie
geweest en daarbij zijn geen bijzondere problemen gebleken.
Bejegening
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Het beleid op het criterium screening voldoet beperkt. Er zijn weliswaar
standaardprocedures en –formulieren voor de afzonderlijke intakes, maar
het inkomstproces is niet in zijn geheel beschreven. Ook een procedure tot
het vaststellen van mogelijke ongeschiktheid voor plaatsing op een
meerpersoonscel ontbreekt.13
De uitvoering voldoet overwegend. In het proces van plaatsing op meerpersoonscellen kan de achtergrond als nationaliteit, cultuur en religie meer
aandacht krijgen.
De borging voldoet overwegend. Het gehele binnenkomstproces is geen
onderwerp van periodieke evaluatie. Ook is er geen multidisciplinair beraad
waar binnenkomende vreemdelingen worden besproken. Andere detentiecentra hebben daar goede ervaringen mee (m.n. DC Zaandam en DC Oude
Meer).
Aanbevelingen
• Werk de landelijk te beschrijven inkomstenprocedures uit in een
inrichtingsbrede beschrijving van het screeningsproces binnen het DC
Zeist (incl. een procedure en de criteria voor de plaatsing op een
meerpersoonscel) en overweeg daarbij de wenselijkheid van een
inkomstenafdeling.
• Overweeg de instelling van een beraad waar nieuw binnengekomen
vreemdelingen tijdens een multidisciplinair overleg besproken worden.

3.2		 Bejegening
Criterium
Respectvolle bejegening staat centraal bij dit criterium. De bejegening komt
in belangrijke mate tot uitdrukking in de wijze waarop het (executieve)
inrichtingspersoneel omgaat met ingesloten vreemdelingen. Impliciet
betekent dit dat ingesloten vreemdelingen niet mogen worden gediscrimineerd. Voor vreemdelingen is het verder van belang dat de medewerkers
voor hen toegankelijk zijn en dat medewerkers alert reageren op (niet altijd
expliciete) verzoeken.

13

Het in de heroriëntatie op de vreemdelingenbewaring te beschrijven verloop van de
inkomstperiode in vreemdelingenbewaring zal een referentiekader bieden voor het
gewenste geïntegreerde screeningsbeleid in het DC Zeist.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 53

De directie overlegt regelmatig met (een vertegenwoordiging van) de
ingesloten vreemdelingen over de gang van zaken in de inrichting.
Bevindingen
De inrichting beschikt niet over een vastgelegde visie op de bejegening. Dat
uit zich onder meer in het feit dat de detentietoezichthouders de ingesloten
vreemdelingen soms aanduiden met gedetineerden en dan weer als
bewoners of ingeslotenen. Ook zien zij onderling verschillen in bejegening,
tussen afdelingen en tussen teams.
Er is geen gerichte aandacht voor de individuele vreemdeling georganiseerd
in zoiets als een mentoraat. Bij de Extra Zorgafdeling is er wel per dag een
vaste toedeling van de toezichthouders aan de vreemdelingen op de
afdeling.
Onder de detentietoezichthouders groeit het besef dat de vreemdelingenbewaring een bestuursrechtelijke maatregel is en geen straf. Dat leidt ook tot
een geleidelijk veranderende manier van omgang met de vreemdelingen.
Niet iedereen van de toezichthouders kan die omslag maken. Hun opleiding
is daar ook niet op afgestemd. Gegeven hun officiële functiebeschrijving als
bewaarder/complexbeveiliger is die opleiding primair gericht op fysieke
veiligheid. De leiding verwacht van de toezichthouders echter in toenemende mate dat zij oog hebben voor de vreemdelingen, letten op eventuele
gedragsveranderingen en spanningen signaleren en daar ook iets mee
doen. In de praktijk gebeurt dat steeds meer. Een vreemdeling die het
moeilijk heeft, verwijzen zij bijvoorbeeld regelmatig door naar de geestelijke verzorging.
De vreemdelingen ervaren ook dagelijkse aandacht vanuit de toezichthouders. De omgangsvormen zijn normaal en er is tijd voor een praatje. De
vreemdelingen onderkennen daarbij dat de toezichthouders weinig kunnen
doen aan hun problemen. Zij ervaren geen wezenlijk verschil in bejegening
door enerzijds de toezichthouders van G4S en anderzijds de toezichthouders
van de Dienst Personele Ondersteuning. Sommigen zien minder ervaring
onder de toezichthouders van G4S en dat leidt in stresssituaties sneller tot
een rapport, anderen vinden de functionarissen van DPO minder flexibel.
De vrouwelijke vreemdelingen ervaren dat niet alle detentietoezichthouders even kloppen voordat ze hun cel binnentreden.
Als de vreemdelingen op hun cel ingesloten zijn, kunnen ze altijd snel via
de spreek-luisterverbinding in contact komen met een toezichthouder.
Afgezien van enkele incidenten is er van discriminatie door inrichtingspersoneel geen sprake. De directie en afdelinghoofden zijn daar zeer alert op,
evenals de commissie van toezicht.

54 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De afdelingshoofden bespreken regelmatig met detentietoezichthouders de
omgang met vreemdelingen. Er is geen georganiseerd overleg tussen
directie en vreemdelingen over de dagelijkse gang van zaken. Wel is er soms
per afdeling een informele vorm van overleg. De afdelingshoofden en de
directie zijn met elkaar in gesprek over de invoering van een vorm van
georganiseerd overleg tussen directie en vreemdelingen.
Bejegening
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Over het algemeen is de ISt tevreden over de manier waarop de ingesloten
vreemdelingen worden behandeld. De bejegening is respectvol en
discriminatie komt volgens de betrokkenen niet voor. Bij eventuele
incidenten grijpt de directie krachtig in. Bij elkaar genomen voldoet de
bejegening dan ook overwegend. Dat geldt echter niet voor het beleid en de
borging daarvan. Expliciet bejegeningsbeleid ontbreekt en dat leidt tot
onwenselijke verschillen in bejegening. De borging voldoet beperkt.
Doorslaggevend daarin is het ontbreken van een georganiseerde vorm van
overleg tussen de vreemdelingen en de directie.
Aanbevelingen
• Formuleer een visie op de bejegening van ingesloten vreemdelingen met
specifieke handelingsrichtlijnen hoe de algemene visie in de praktijk
toepassing moet vinden.
• Stel een vorm van georganiseerd overleg in tussen de ingesloten
vreemdelingen en de directie.

3.3		 Rapportage en documentatie
Criterium
De ISt verwacht dat het detentiecentrum een procesbeschrijving met
kwaliteitseisen heeft geformuleerd die vastlegt wie met welke frequentie
waarover rapporteert, dat het centrum informatie over het verblijf van een
ingesloten vreemdeling, zoals dagrapportages, registreert in TULP-selectie,
en dat de leiding de kwaliteit van rapportages bewaakt.
Bevindingen
DC Zeist beschikt niet over een procesbeschrijving wie, waarover en met
welke frequentie rapporteert over de ingeloten vreemdelingen. In de
dagelijkse praktijk rapporteert de verblijfsafdeling bijzonderheden in een
dagrapportage. Deze bijzonderheden kopieert men naar het geautomatiseerde informatiesysteem TULP-Selectie. Ook bestaat de gewoonte op
afdelingen om per dag over drie vreemdelingen te rapporteren. Bij de EZA
maakt men gedragsrapportages in de vorm van dagelijkse aantekeningen.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 55

Rapportage
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Het proces van rapportage en documentatie is nog maar beperkt tot
ontwikkeling gekomen. Dat geldt zowel voor het beleid als de uitvoering en
borging.
Aanbeveling
• Richt een rapportage- en documentatieproces in verbonden met een
multidisciplinair vreemdelingenberaad dat periodiek de toestand van een
ingesloten vreemdeling bespreekt.

3.4		 Conclusie
Met name het beleid op het aspect omgang met ingesloten vreemdelingen
is niet of beperkt tot ontwikkeling gekomen. Wel zijn de ingesloten
vreemdelingen over het algemeen tevreden over de vriendelijke wijze van
bejegening door de toezichthouders. Ze zien geen wezenlijk verschil tussen
detentietoezichthouders van de Dienst Personele Ondersteuning en die van
G4S. De bejegening is respectvol en discriminatie komt volgens de
betrokkenen niet voor. Bij eventuele incidenten grijpt de directie krachtig
in. Het geheel van rapportage en documentatie over vreemdelingen krijgt
nog te weinig aandacht in het DC Zeist. Ook geeft de ISt in overweging om
een multidisciplinair vreemdelingenberaad te introduceren.

56 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 57

4
Interne veiligheid

Calamiteiten
Beleid

Uitvoering

Borging

58 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Dit hoofdstuk gaat aan de hand van een drietal criteria uit het toetsingkader
in op de vraag hoe het gesteld is met de interne veiligheid in het DC Zeist,
inclusief de bestrijding van drugs binnen de inrichting. Elke paragraaf opent
met een standaardtekst die kort de maatstaf beschrijft die de Inspectie
hanteert. Daarna volgen haar bevindingen, oordeel en eventuele verbetervoorstellen in de vorm van aanbevelingen. Het hoofdstuk sluit af met een
conclusie over de interne veiligheid en de bestrijding van drugs.

4.1		 Preventie en beheersing van calamiteiten
Criterium
Iedere inrichting dient te beschikken over systemen en procedures om de
veiligheid van ingeslotenen, medewerkers en bezoekers te waarborgen. De
laatste jaren is het beleid van de DJI met betrekking tot brandveiligheid en
brandveiligheidsvoorzieningen aangescherpt. Expliciet is bepaald dat
inrichtingen ten minste dienen te beschikken over een geldende gebruikersvergunning, een gekwalificeerde en geoefende bedrijfshulpverleningsorganisatie (BHV), en een calamiteitenplan inclusief heldere en geoefende
procedures met betrekking tot de inzet van externe hulpverleningsdiensten.
Bevindingen
In september 2009 heeft een extern auditteam van DJI de beveiligingsprocessen binnen het DC Zeist doorgelicht en getoetst aan de landelijk
geldende richtlijnen. De ISt heeft de uitkomsten van deze Externe Security
Audit (ESA) bij haar oordeel over de interne veiligheid betrokken en heeft
daarnaast zelf inrichtingsfunctionarissen geïnterviewd en relevante
documenten ingezien.
De algemene conclusie van de ESA is dat het beveiligingsprofiel van het DC
Zeist nog niet volledig voldoet aan de landelijk geldende veiligheidsnormen. De uitvoeringsvoorschriften en de uitvoeringspraktijk zijn overwegend, maar nog niet geheel op orde. Hetzelfde geldt voor controle van en
het toezicht op de uitvoeringspraktijk. Ten tijde van het inspectiebezoek
was de inrichting doende om naar aanleiding van de ESA een plan van
aanpak op te stellen.
De inrichting beschikt over calamiteitenplannen. De calamiteitenplanning
voldoet echter nog niet geheel aan de door DJI gestelde eisen en het
landelijk geldende format.
In het kader van de brandveiligheid heeft de gemeente een gedoogvoorziening afgegeven voor de beide detentievoorzieningen (gebouw 4 en 52). Voor
gebouw 4 is deze geldig tot 2016. Een vergunning voor hoofdgebouw 50 is

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 59

aangevraagd.
Alle cellen beschikken over een rookmelder, een sprinklerinstallatie en een
spreek-luisterverbinding waarvan ingesloten vreemdelingen gebruik
kunnen maken om contact te leggen met toezichthoudend personeel. De
waargenomen evacuatieroutes waren vrij van obstakels.
Er is een bedrijfshulpverleningsorganisatie binnen de inrichting. De
inrichting beschikt permanent over het vereiste aantal gekwalificeerde
BHV-leden. Verder hebben alle executieve medewerkers een BHV-training
gevolgd. Jaarlijks is er een herhalingsdag. De geïnterviewde medewerkers
gaven aan dat zo’n herhalingsdag in hun ogen te beperkt is. De BHVherhalingstrainingen dienen wat hen betreft vaker en/of langer te duren.
Er wordt geoefend in het beheersen van calamiteiten aan de hand van een
oefenjaarplan. In de jaarplanning is 44 keer per jaar een ontruimingsoefening opgenomen. Tussendoor vinden kleinere oefeningen plaats. De
brandweer en de lokale politie oefenen ook mee. De oefeningen worden na
afloop geëvalueerd en leiden zonodig tot aanvullende maatregelen. De
leidinggevenden van het commerciële beveiligingsbedrijf G4S en van DPO
(DJI) hebben het voornemen om er op toe te gaan zien dat zoveel mogelijk
detentietoezichthouders daadwerkelijk op enig moment aan een oefening
meedoen.
Ten tijde van het inspectiebezoek heeft zich in gebouw 4 een brand
voorgedaan. Een ingesloten vreemdelingen had zijn matras in brand
gestoken. Als gevolg van de rookontwikkeling moesten een verblijfsafdeling
worden ontruimd. De daar verblijvende vreemdelingen zijn ondergebracht
op de afdeling van gebouw 4 die tijdelijk buiten gebruik was gesteld. Zeven
personeelsleden moesten ter observatie naar het ziekenhuis worden
vervoerd. De ISt is (op gepaste afstand) getuige geweest van de afhandeling
van de brand en heeft kunnen vaststellen dat de samenwerking met de
aanwezige politie en brandweer soepel verliep. De aanpak van de brand is
naderhand geëvalueerd. Alle partijen wisten wat van hen werd verwacht en
handelden daar ook naar. De brandweer heeft de inrichtingsdirectie daar na
afloop mee gecomplimenteerd. De nazorg voor de geëvacueerde vreemdelingen en het betrokken personeel heeft voldoende aandacht gekregen.
Voor wat betreft de borging van het BHV-beleid is van belang te melden dat
er in 2006 een integrale Risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E) is gedaan.
Nadien is ervoor gekozen om RI&E’s op deelgebieden uit te voeren. In 2009
is de bedrijfshulpverlening aan een RI&E onderworpen. Op basis hiervan
heeft de Arbo Unie de inrichting het cijfer 8,5 gegeven voor de aandacht
voor BHV. Naar aanleiding van de RI&E BHV is een plan van aanpak

60 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

opgesteld dat ten tijde van het inspectiebezoek nog in uitvoering was. Voor
2010 staan RI&E’s voor de beveiliging en de medische dienst op stapel.
De Rijksgebouwendienst heeft in 2009 drie gebouwen aan een brandveiligheidscan onderworpen. Al deze drie scans resulteerden in een positieve
algemene indruk van de brandveiligheid.
Calamiteiten
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Het DC Zeist beschikt over de nodige procedures om calamiteiten te
voorkomen en te beheersen. Deze voldoen echter nog niet geheel aan de
door DJI gestelde eisen. De uitvoering is op orde. Voor wat betreft de
borging geldt dat er voldoende wordt geoefend en dat deze oefeningen ook
worden geëvalueerd. Ook de afgenomen ESA, de RI&E BHV en de brandveiligheidscans van Rijksgebouwendienst hebben het nodige evaluatiemateriaal opgeleverd. Ervan uitgaande dat de verbeterpunten uit de ESA door het
detentiecentrum voortvarend zullen worden opgepakt, doet de ISt geen
nadere aanbevelingen met betrekking tot de preventie en de beheersing van
calamiteiten.

4.2		 Agressiebeheersing
Criterium
Een concentratie van mensen met verschillende achtergrond en uiteenlopende belangen in een gesloten inrichting kan eerder tot conflictsituaties
leiden dan in de vrije samenleving. Om die reden geven de European Prison
rules aan dat er procedures moeten zijn die de veiligheid van personen in
een inrichting verzekeren en het risico van geweld tot een minimum
beperken. De ISt beoordeelt onder meer de inrichtingspraktijk ter voorkoming en beheersing van geweld, bedreiging en intimidatie tussen ingesloten vreemdelingen. Ook beoordeelt de ISt of er in de inrichting voldoende
(toe)zicht is op locaties in het gebouw die kwetsbaar zijn voor onderlinge
agressie zoals trappenhuizen, recreatieruimten, telefoons en douches.
De toepassing van geweld en het aanbrengen van mechanische middelen is
geregeld in ministeriële regelingen. Tenslotte verwacht de ISt dat een
inrichting beschikt over een goed geoutilleerd IBT dat binnen 30 minuten
inzetbaar is en dat de medewerkers vaardig zijn in het praktisch penitentiair
optreden (PPO)14.

14

Het IBT is een groep speciaal opgeleide medewerkers van het DC. Het IBT wordt in staat
geacht om met zo min mogelijk geweld en met behulp van een speciale (ME) uitrusting op te
treden bij crises. PPO is vaardigheid in het handelen en/of nalaten door medewerkers bij
(potentiële) geweldsincidenten met en tussen ingesloten vreemdelingen.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 61

Bevindingen
Er zijn lokale instructies voor het gebruik van geweld en voor de toepassing
van gewelds- en mechanische middelen. Ook is er een schriftelijke
instructie voor het hanteren en deëscaleren van conflicten. Alle instructies
zijn voor de medewerkers op het intranet van het detentiecentrum in te
zien.
Het detentiecentrum beschikt over een intern bijstandsteam (IBT) dat
zonodig kan worden ingezet als het gebruik van geweld(smiddelen) nodig
is. In 2009 is dat in totaal 33 keer gebeurd. Detentietoezichthouders en
beveiligingsmedewerkers van zowel de Dienst Personele Ondersteuning als
van G4S zijn getraind als lid van het IBT. De in september 2009 afgenomen
Externe Security Audit is in alle opzichten positief over het IBT in het DC
Zeist. Elke IBT-inzet wordt direct na afloop geëvalueerd. De ingesloten
vreemdelingen geven aan dat het geweldsgebruik door het personeel
proportioneel en gepast is. Bij eventuele plaatsingen in afzondering van
vreemdelingen let de medische dienst hier ook op.
Afgezien van het IBT dat zonodig geweld toepast, is het de bedoeling dat
alle medewerkers die contact hebben met ingesloten vreemdelingen
regelmatig deelnemen aan personeelssport en fysieke weerbaarheidstraining. Deze activiteit is elke veertien dagen in het dienstrooster opgenomen.
Inmiddels is vastgelegd dat elke executieve medewerker, zowel van de
Dienst Personele Ondersteuning als van G4S, jaarlijks tien maal aan de
personeelssport dient deel te nemen. Een afdelingshoofd monitort de
deelname. In het verleden werden aan de medewerkers van G4S minder
strikte eisen gesteld voor wat betreft de fysieke weerbaarheid. Inmiddels
vindt er een inhaalslag plaats, waarbij alle G4S-medewerkers alsnog een
cursus elementaire zelfverdediging volgen. Executieve en leidinggevende
medewerkers, waarmee de ISt heeft gesproken, gaven aan dat in de praktijk
de ingeroosterde sporturen niet altijd doorgang vinden, omdat de personeelsbezetting dat op dat moment niet toelaat.
De fysieke fitheid wordt getoetst door deelname een fitheidstest (FitKit).
Slagen voor deze test is bij toetreding tot de Dienst Personele
Ondersteuning verplicht, maar de test wordt niet jaarlijks herhaald.
Medewerkers van G4S zijn met ingang van 2009 wel verplicht om jaarlijks
een fitheidstest af te leggen. In 2009 is 69% van de G4S-deelnemers
daarvoor geslaagd.
Minstens even belangrijk als het beheersen van conflicten is het deëscaleren
ervan en het voorkomen dat geweld moet worden gebruikt. Een aantal van
de gesprekspartners van de ISt signaleert dat sommige detentietoezichthouders in dit opzicht aanvullende training nodig hebben. Te vaak zouden zij in
conflictsituaties met ingesloten vreemdelingen de confrontatie aangaan.

62 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De ISt is als onderdeel van haar inspectie nagegaan of er voldoende toezicht
is op risicovolle plaatsen in de inrichting. Er is binnen de inrichting slechts
beperkt cameratoezicht. Op de verblijfsafdelingen en op de gangen waar
vreemdelingen voor deelname aan activiteiten passeren, houden personeelsleden toezicht.
De ingesloten vreemdelingen en het personeel voelen zich over het
algemeen veilig in de inrichting. De in 2007 afgenomen survey laat zien dat
destijds 31% zich (zeer) onveilig voelde binnen de inrichting.
Agressiebeheersing
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Instructies om agressie en geweld te beheersen zijn aanwezig. Daarmee
voldoet het beleid met betrekking tot het criterium agressiebeheersing.
Uitvoering en borging voldoen overwegend, maar nog niet geheel. Punt van
zorg blijven de fysieke fitheid en weerbaarheid van het executieve personeel. Ongeveer eenderde van de medewerkers van G4S heeft in 2009 de
FitKit niet met succes afgelegd. Verder vindt de ISt het wenselijk dat deze
test jaarlijks bij medewerkers van de Dienst Personele Ondersteuning wordt
herhaald. Tot nu toe is dat niet het geval. In paragraaf 2.8 gesignaleerd dat
het aantal afzonderingen wegens verbaal of fysiek geweld relatief hoog is.
Dat roept bij de Inspectie de vraag op of de executieve medewerkers wel
voldoende vaardig zijn in het deëscaleren van conflicten opdat agressie
wordt voorkomen of beperkt, en uiteindelijk de noodzaak tot afzondering
vervalt.
Dat neemt niet weg dat de meeste medewerkers en ingesloten vreemdelingen zich binnen de inrichting veilig voelen.
Aanbevelingen
• Stel zeker dat medewerkers kunnen deelnemen aan de sport en de
weerbaarheidstraining en neem bij alle detentietoezichthouders en
beveiligingsmedewerkers jaarlijks de FitKit af.
• Investeer in aanvullende trainingen van detentietoezichthouders in
agressiebeheersing en deëscalatie van conflicten.

4.3		 Drugsontmoediging
Criterium
Vanwege het potentiële risico dat handel en gebruik van drugs de orde en
veiligheid binnen de inrichting in gevaar brengen, verwacht de ISt dat de
inrichting beleid heeft om handel en gebruik van drugs te bestrijden en dat
de inrichtingsdirectie ook een realistisch beeld heeft van de aanwezigheid
van drugs.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 63

Bevindingen
De inrichting heeft geen specifiek beleid dat is gericht op het bestrijden van
drugs.
Ook landelijk zijn hiervoor geen richtlijnen. Binnen de gehele sector
worden geen urinecontroles gehouden. Er zijn weliswaar richtlijnen voor
dagelijkse en bijzondere celinspecties, voor het fouilleren van vreemdelingen en voor het toezicht tijdens het bezoek, maar deze richtlijnen hebben
een ruimere betekenis dan het voorkomen van de invoer en de aanwezigheid van drugs.
Ingesloten vreemdelingen worden na het relatiebezoek en na het tijdelijk
verlaten van de inrichting gefouilleerd en op indicatie gevisiteerd. Dat
neemt niet weg dat overdracht van drugs tijdens het relatiebezoek mogelijk
is. Dat komt doordat het bezoek niet wordt gefouilleerd en er tijdens het
bezoek, vanwege het ontbreken van contactbelemmerende voorzieningen
fysiek contact, mogelijk is.
Grondige celcontroles vinden systematisch plaats. Slechts af en toe worden
daarbij drugs aangetroffen. Vrijwel altijd gaat het daarbij om softdrugs.
De inrichtingsfunctionarissen en de ingesloten vreemdelingen waarmee de
ISt heeft gesproken, zijn het erover eens dat er nauwelijks drugs in de
inrichting aanwezig zijn. Functionarissen die eerder binnen het gevangeniswezen werkzaam zijn geweest, signaleren in dit opzicht een groot verschil
met penitentiaire inrichtingen.
Drugsontmoediging
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Binnen het DC Zeist worden bij celcontroles en bij controles tijdens en na
bezoek van buiten weinig drugs gevonden. De vraag is of het in dat geval
wenselijk is om door middel van urinecontroles stelselmatig vast te stellen
in hoeverre er toch drugs worden gebruikt. De ISt meent dat daartoe in het
DC Zeist geen aanleiding is, temeer dat het afnemen van urinecontroles
naar verwachting extra spanningen zal opleveren onder de gedetineerdenbevolking en afbreuk doet aan het bestuursrechtelijke karakter van de
vreemdelingenbewaring. Wel meent de ISt dat het mogelijk moet zijn om
bij vermoeden van druggebruik, een urinecontrole af te nemen. Daartoe zal
de inrichting nader beleid moeten formuleren, inclusief een protocol voor
het afnemen van een urinecontrole.15
Door het invoeren van de mogelijkheid om op indicatie urinecontroles af te
nemen zullen uitvoering en borging van de drugsbestrijding nog verder
versterkt kunnen worden.

15

64 |

Deze benadering correspondeert met de beleidsreactie op het inspectierapport over het DC
Zaandam, die de staatssecretaris van Justitie op 17 februari jl. naar de Tweede Kamer heeft
gezonden.

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Aanbeveling
Ontwikkel nader beleid om in individuele gevallen bij ingesloten vreemdelingen een urinecontrole af te kunnen nemen.

4.4		 Conclusie
De inrichting beschikt over beleid en instrumenten om calamiteiten en
agressie binnen de inrichting te voorkomen en te beheersen. Over het
algemeen zijn deze op orde. Wel is het nodig de fysieke conditie en
weerbaarheid van executieve personeelsleden op het gewenste peil te
brengen en te houden, en hen extra te trainen in agressiebeheersing en
deëscalatie van conflicten.
Hoewel er slechts beperkt drugs in de inrichting aanwezig zijn, vindt de ISt
het van belang dat de inrichting nader beleid ontwikkelt om in individuele
gevallen door middel van urinecontroles het gebruik van drugs vast te
kunnen stellen.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 65

5
Voorkomen onttrekking

66 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Dit hoofdstuk gaat in op de vraag hoe het gesteld is met de maatschappijbeveiliging in het DC Zeist. Daarbij gaat het erom of de inrichting afdoende
voorzieningen heeft om te voorkomen dat ingesloten vreemdelingen zich
aan de vrijheidsbeneming kunnen onttrekken.
Criterium
De directie Bijzondere Voorzieningen (DJI) heeft zich aangesloten bij het
veiligheidsbeleid van de sectordirectie Gevangeniswezen. Vanwege een
toenemend aantal ontvluchtingen heeft de sectordirecteur gevangeniswezen in 2006 expliciet vastgesteld welke maatregelen penitentiaire inrichtingen moeten treffen om ontvluchtingen te voorkomen.16 Om de uitvoering
hiervan te toetsen worden externe security audits (ESA’s) gehouden.17
Bevindingen
Zoals in het voorgaande hoofdstuk is gemeld, heeft in september 2009 een
extern auditteam van DJI de beveiligingsprocessen binnen het DC Zeist
doorgelicht en getoetst aan de landelijk geldende richtlijnen. De algemene
conclusie van deze Externe Security Audit (ESA) is dat de uitvoeringsvoorschriften en de uitvoeringspraktijk overwegend, maar nog niet geheel op
orde zijn. Hetzelfde geldt voor de controle van en het toezicht op de
uitvoeringspraktijk. Ten tijde van het inspectiebezoek was de inrichting
doende om naar aanleiding van de ESA een plan van aanpak op te stellen.
Kritische processen, zoals celcontroles, controle tijdens relatiebezoek,
toezicht tijdens het luchten en de aanwezigheidscontroles zijn beschreven.
In het teamoverleg van de executieve medewerkers komen de dienstinstructies regelmatig aan de orde. Desondanks constateert de ESA dat medewerkers niet altijd op de hoogte zijn van voor hen relevante dienstinstructies.
Ook het toezicht op een juiste naleving dient te worden aangescherpt. Dat
laatste geldt met name voor de toegangscontrole, het inkomstenproces, het
relatie- en ambtelijk bezoek, het luchten en de aanwezigheidscontrole van
vreemdelingen. De ESA beveelt met betrekking tot deze kritische veiligheidsprocessen bovendien aan om de geldende dienstinstructies jaarlijks te
evalueren en zonodig bij te stellen.

Rapportage ‘taskforce penitentiaire scherpte’, directie gevangeniswezen DJI, mei 2006,
herzien in 2008. De DBV heeft zich bij de uitgangspunten aangesloten, met uitzondering van
het drugsbestrijdingsbeleid (er worden geen urinecontroles afgenomen) en van het
gijzelingsbeleid.
17
Een externe security audit is een systematische intercollegiale doorlichting van de stand van
de beveiligingsvoorzieningen van een inrichting aan de hand van een specifieke methode
(Haagse methodiek).
16

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 67

Met betrekking tot de celinspecties is het oordeel van de ESA positiever.
Naast periodieke grondige inspecties, zijn er dagelijkse controles van alle
cellen. Tijdens de dagelijkse controles mogen de ingesloten vreemdelingen
op hun cel blijven; tijdens de grondige inspecties niet. De ingeslotenen
worden dan wel geïnformeerd over de inspectie en over de uitkomsten
daarvan.
De ESA geeft aan dat inspecties van andere verblijfsruimten niet conform de
daarvoor geldende dienstinstructies gebeurt.
De ISt heeft geconstateerd dat medewerkers de identiteit van de ingesloten
vreemdelingen zowel voor als na het bezoek door middel van biometrie
controleren. Ook krijgen zij een identiteitspasje mee naar het bezoek.
Hierdoor zijn persoonsverwisselingen met bezoekers nagenoeg uitgesloten.
Desondanks dienen de ingesloten vreemdelingen tijdens het bezoek een
apart hesje te dragen. Zoals eerder is gemeld, ervaren sommigen van hen
dat als stigmatiserend.
Om te voorkomen dat het bezoek contrabande de inrichting binnensmokkelt, wordt het bezoek bij binnenkomst van de inrichting gedetecteerd en
worden de ingeslotenen na afloop van het bezoek gefouilleerd en soms
gevisiteerd. Voor dat laatste is toestemming van het afdelingshoofd vereist.
Vanuit veiligheidsoptiek zijn het luchten en de aanwezigheidscontrole van
vreemdelingen kritische processen. Vreemdelingen kunnen dagelijks een
dagdeel luchten op een luchtplaats. Deze overzichtelijke luchtplaats -is aan
de zijkanten en aan de bovenkant voorzien van tralies. Ook is er voortdurend toezichthoudend personeel aanwezig.
Aanwezigheidscontrole vindt in principe vijfmaal per dag plaats: om 7:00,
uur, 8:00 uur, 12:00 uur, 17:00 uur en 23:00 uur.
De technische en materiële beveiligingsvoorzieningen waren ten tijde van
het inspectiebezoek niet allemaal op orde. Eerder in dit rapport is al
geconstateerd dat er om gebouw 4 tijdelijke concertina’s lagen, die werden
vervangen door een volwaardig penitentiair hekwerk, inclusief cameratoezicht. In de toekomst zal de buitenbeveiliging van het complex verder
verbeteren, als er nieuwbouw plaatsvindt en alle detentiegebouwen binnen
één gemeenschappelijke muur worden gebracht. Een belangrijk manco dat
door zeer veel gesprekspartners van de ISt naar voren is gebracht, betreft het
disfunctioneren van veel personen- zoek-installaties (PZI). Aan de ISt is
gemeld dat nog slechts een kwart van de beschikbare PZI’s bruikbaar is. Zeer
recent heeft de directie van de inrichting van de directie Bijzondere
Voorzieningen (DJI) toestemming gekregen om de PZI’s te vervangen.

68 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Een aantal inrichtingsfunctionarissen heeft de ISt gewezen op de sterke
gerichtheid op strikte toepassing van dienstinstructies door de beveiligingsfunctionarissen van de inrichting. Die zouden te strikt vasthouden aan de
strikte veiligheidsprotocollen en onvoldoende bereid zijn om in daartoe
aangewezen gevallen een uitzondering te maken op de geldende regels. Een
voorbeeld daarvan is een onaangekondigd buitenlands relatiebezoek van
ingesloten vreemdelingen dat de toegang tot de inrichting wordt geweigerd. Een ander, schrijnender voorbeeld is het bezoek van een blinde
vrouwelijke vreemdeling aan het ziekenhuis inclusief broekstok en
koppelboeien. De directie heeft in het eindgesprek aangegeven dit soort
incidenten te betreuren.
Voorkomen
onttrekking
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
De algemene conclusie van de Externe Security Audit (ESA) is dat de
uitvoeringsvoorschriften en de uitvoeringspraktijk overwegend, maar nog
niet geheel op orde zijn. Hetzelfde geldt voor controle van en het toezicht
op de uitvoeringspraktijk. De ISt neemt deze conclusies over. Wel heeft zij
vastgesteld dat de inrichting doende is om de gesignaleerde tekortkomingen te verbeteren. Veiligheidsvoorzieningen kunnen ook doorschieten. Een
voorbeeld daarvan is het stringente veiligheidsbeleid bij ziekenhuisbezoek
van vreemdelingen. De Dienst Vervoer en Ondersteuning (DV&O) van DJI
hanteert een standaardprotocol voor dergelijk transport, of het nu om
strafrechtelijk of om bestuursrechtelijk ingeslotenen gaat. De ISt is van
mening dat de directeur van de inrichting als daar aanleiding toe is, moet
kunnen afwijken van dit protocol.
Aanbeveling
Aan de Dienst Justitiële Inrichtingen (DV&O)
Nuanceer het veiligheidsprotocol bij ziekenhuistransport van ingesloten
vreemdelingen en bied de locatiedirecteur de mogelijkheid om in voorkomende gevallen na afweging van de veiligheidsrisico’s van dit protocol af te
wijken.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 69

6
Voorbereiding terugkeer

70 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Het doel van de vreemdelingenbewaring is het beschikbaar houden van de
vreemdelingen ten behoeve van het uitzettingsproces. De Dienst Terugkeer
en Vertrek (DT&V) is belast met de feitelijke voorbereiding van het vertrek.
Ook de International Organisation for Migration (IOM) speelt daarbij een
rol. Rechtskundige bijstand voor de ingesloten vreemdelingen is een
belangrijke randvoorwaarde voor het juiste verloop van het uitzettingsproces. Het Juridisch Loket geeft daarbij advies.
Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag hoe het detentiecentrum Zeist het
uitzettingsproces faciliteert.
Criterium
Om het terugkeerproces zo soepel mogelijk te laten verlopen hebben de
detentiecentra voor vreemdelingen terugkeerfunctionarissen in dienst. Het
is van belang dat de taken van deze functionarissen helder zijn beschreven.
Verder moeten medewerkers van de DT&V voldoende toegang hebben tot de
ingesloten vreemdelingen. Hetzelfde geldt voor externe partijen, zoals de
IOM en het Juridisch Loket.
In haar toetsingskader heeft de ISt ook de verwachting opgenomen dat
vreemdelingen voldoende mogelijkheden hebben om in verband met hun
terugkeer relevante informatie te verkrijgen, inclusief informatie over het
thuisland.
Lang niet alle ingesloten vreemdelingen worden Nederland uitgezet. Dan is
een landelijk vastgestelde werkwijze opheffing vreemdelingenbewaring van
toepassing. De ISt stelt vast of deze werkwijze in de praktijk wordt gevolgd.
Bevindingen
Terugkeerfunctionarissen
Het DC Zeist beschikt over vier terugkeerfunctionarissen. Aan gebouw 52
zijn twee terugkeerfunctionarissen gekoppeld. Daarnaast hebben de
vrouwen- en de mannenafdeling van gebouw 4 elk een eigen terugkeerfunctionaris. Het is de taak van de terugkeerfunctionarissen om de vreemdeling
vanaf het begin van de bewaring te ondersteunen tijdens de detentie en bij
het terugkeerproces. De wijze waarop de terugkeerfunctionarissen in het DC
Zeist hun rol opvatten en hun taak in de praktijk invullen verschilt sterk van
elkaar. Daarbij helpt het niet dat op landelijk niveau nog geen heldere
afspraken zijn gemaakt over een uniforme taakomschrijving. Feitelijk zijn
terugkeerfunctionarissen casemanagers die materiële en immateriële steun
bieden in het terugkeerproces. Terugkeerfunctionarissen worden gezien als
een soort van sociaal-maatschappelijk werkers. In 2009 heeft DBV-breed een
TKF-conferentie plaatsgevonden waarbij zowel met terugkeerfunctionarissen als met ketenpartners is gesproken over de wenselijke functieinhoud
van de TKF. De terugkeerfunctionarissen geven aan dat het wenselijk zou
zijn als er op landelijk niveau verder overleg zou plaatsvinden over de

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 71

invulling van hun taak en over wenselijke aanvullende opleidingen.
In beginsel hebben de terugkeerfunctionarissen binnen 24 uur een
intakegesprek met in het detentiecentrum binnengekomen vreemdelingen.
Zij geven dan aan de hand van een checklist uitleg over de reden van
inbewaringstelling en over het verloop van het verdere uitzettingsproces.
Ook maken zij de rollen duidelijk van de DT&V en van het IOM in dat proces.
Indien een vreemdeling aangeeft vrijwillig te willen terugkeren, dan brengt
de terugkeerfunctionaris de vreemdeling in contact met het IOM. Na het
intakegesprek hebben de terugkeerfunctionarissen in principe geen
systematisch contact meer met de vreemdelingen.
In de praktijk blijkt dat de vreemdelingen nog wel regelmatig vragen
hebben en, via de sprekersbriefjes, om een onderhoud vragen of een
terugkeerfunctionaris aanschieten als die over de afdeling loopt.
Uit de interviews van de ISt bleek dat veel ingesloten vreemdelingen bekend
zijn met de terugkeerfunctionaris. De terugkeerfunctionarissen zijn
makkelijk benaderbaar al wordt wel opgemerkt dat zij vaak niets voor je
kunnen betekenen als je niet terug wilt naar het land van herkomst. Voor
vreemdelingen is het niet altijd helder wat de rolverdeling is tussen de
terugkeerfunctionarissen en de DT&V.
Dagelijks nemen de terugkeerfunctionarissen deel aan het logboekoverleg
waar vreemdelingen worden besproken die extra zorg of begeleiding nodig
hebben. DT&V neemt ook deel aan het logboekoverleg zodat dagelijks de
werkzaamheden van DT&V en de terugkeerfunctionarissen op elkaar
kunnen worden afgestemd. De terugkeerfunctionarissen voeren daarnaast
regelmatig overleg met de directie om eventuele knelpunten, zowel
praktisch als inhoudelijk, te bespreken.
Binnen het detentiecentrum geven de terugkeerfunctionarissen sinds kort
invulling aan een ‘servicebalie’. Dat betekent dat zij (meestal telefonisch)
bereikbaar zijn om vragen en verzoeken van partijen buiten de inrichting te
behandelen. Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat zij bemiddelen als er
bijzondere verzoeken zijn voor bezoek aan vreemdelingen. De terugkeerfunctionarissen geven daarbij aan nog onvoldoende eigen “doorzettingsmacht” te hebben om in bijzondere gevallen af te wijken van voorgeschreven (veiligheids)procedures.
De Dienst Terugkeer en Vertrek(DT&V)
De DT&V is verantwoordelijk voor het verwijderingsproces van illegale
vreemdelingen en vreemdelingen die geen rechtmatig verblijf in Nederland
hebben. Er zijn in het DC Zeist negentien personen werkzaam bij de DT&V.

72 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De groep bestaat uit tien regievoerders, twee senior regievoerders, een
afdelingsmanager en zes ondersteunende medewerkers. DT&V is sinds eind
april 2009 werkzaam binnen de muren van het detentiecentrum. Voorheen
werkte de dienst vanuit een kantoorlocatie buiten de inrichting.
Zodra een vreemdeling door de politie of door de Koninklijke Marechaussee
wordt overgebracht naar het detentiecentrum Zeist, ontvangt de DT&V
binnen een tot twee dagen eerst digitaal een overdrachtsdossier waarna per
post een papieren exemplaar volgt. Vervolgens stelt de DT&V een regievoerder aan die het dossier analyseert en een afspraak maakt voor een gesprek
met de vreemdeling. Binnen zeven dagen na binnenkomst in het detentiecentrum vindt er een gesprek plaats tussen de regievoerder en de vreemdeling. Daarna is er periodiek contact. De regievoerders zijn niet gekoppeld
aan bepaalde afdelingen.
De regievoerders van de DT&V zijn tevreden over de samenwerking met de
inrichting; deze is open en constructief. Zo is dagelijks een vertegenwoordiging van de DT&V aanwezig bij het ochtendoverleg en het logboekoverleg
van het detentiecentrum. Verder heeft de DT&V structureel en ad hoc
overleg op casusniveau met terugkeerfunctionarissen en met medewerkers
van de bevolkingsadministratie. Omgekeerd hebben de terugkeerfunctionarissen inzage in het DT&V rapportage systeem. Het feit dat de verschillende
terugkeerfunctionarissen op eigen wijze invulling geven aan hun taak is
voor de DT&V niet behulpzaam. Zeker omdat de werkzaamheden van
terugkeerfunctionarissen en regievoerders van DT&V in elkaars verlengde
liggen en het soms lijkt dat taken niet veel van elkaar verschillen, is het
volgens de regievoerders nodig dat er duidelijkheid komt in de taakverdeling; niet in de laatste plaats voor de ingesloten vreemdelingen.
De International Organisation for Migration (IOM)
De IOM zet zich wereldwijd in voor een ordelijke en humane migratie en
ondersteunt in dat verband zowel de komst van vreemdelingen naar
Nederland als hun vertrek. Vreemdelingen die vrijwillig willen vertrekken
kunnen zich melden bij de IOM voor logistieke ondersteuning. De IOM zet
zich primair in voor vreemdelingen die niet in vreemdelingenbewaring zijn
gesteld. Hun inzet in detentiecentra is in beginsel een tijdelijk project, dat
met gelden van het ministerie van Justitie en van de EU mogelijk is gemaakt.
Het werk van de IOM en van de DT&V in het DC Zeist liggen in elkaars
verlengde, waarbij de IOM zich concentreert op alle vreemdelingen die
meewerken aan hun terugkeer.
Twee dagen per week is er een medewerker van de IOM in het detentiecentrum aanwezig om vreemdelingen te informeren over / bij vrijwillige
terugkeer. De terugkeerfunctionaris is degene die de ingesloten vreemdelin-

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 73

gen als eerste attendeert op de aanwezigheid en de rol van de IOM. De IOM
houdt zelf ook spreekuur (aanvraag via verzoekbriefje) en maandelijkse
voorlichtingsbijeenkomsten voor pas in het detentiecentrum binnengekomen vreemdelingen. Tijdens deze bijeenkomsten, die bij de komst van een
inkomstenafdeling wekelijks gehouden zullen worden, probeert de IOM zo
openhartig mogelijk te zijn over de voor- en nadelen van vertrek. Op elke
afdeling hangt een affiche over de IOM en daarnaast zijn er infosheets
beschikbaar in negen talen. De medewerkers van de IOM zijn d.m.v. het
dragen van een IOM keycard goed herkenbaar als zij over de afdelingen
lopen. Daarnaast is het de bedoeling dat in de toekomst informatie over de
IOM via een film onder de aandacht van de vreemdelingen wordt gebracht.
Indien vreemdelingen zelfstandig de beslissing hebben genomen om mee
te werken aan vertrek kunnen zij zich melden bij de IOM. Indien zij binnen
28 dagen nadat de beslissing is gevallen dat zij het land moeten verlaten
zich tot de IOM wenden is het mogelijk om in aanmerking te komen voor
een herintegratiebudget (de HRT-regeling). Tijdens het proces van vrijwillige terugkeer probeert de IOM de vreemdeling regelmatig op de hoogte te
houden van de voortgang. In 2007 is de IOM gestart met een Europese
database van informatie over herkomstlanden18. Vreemdelingen hebben via
de IOM medewerkers toegang tot deze informatie. Ongeveer tien procent
van de populatie die vertrekt uit detentiecentra in Nederland, doet dat via de
IOM.
Het contact en de samenwerking met de directie is in de afgelopen jaren
verbeterd en is nu uitstekend. De IOM-medewerkers hebben vrije toegang
tot de afdelingen, worden betrokken bij het ochtendoverleg en kunnen
eventuele knelpunten makkelijk met de directie bespreken. Het feit dat het
kantoor van de IOM in hetzelfde gebouw zit als de directie en andere
functionarissen, is functioneel.
Het Juridisch Loket
Het Juridisch Loket is een eerstelijns rechtshulpvoorziening waar vreemdelingen wekelijks tijdens het spreekuur terecht kunnen met juridische
vragen. Het loket wordt gefinancierd door het ministerie van Justitie. Er zijn
in totaal drie vertegenwoordigers van het Juridisch Loket werkzaam in het
detentiecentrum Zeist en bij toerbeurt houden zij in principe eenmaal per
week spreekuur in de inrichting. Het is hun taak om juridisch advies te
geven en om inlichtingen te verstrekken over juridische zaken. Daarbij is
het loket niet bevoegd om de belangen van de ingesloten vreemdelingen te
behartigen door zelf actieve rechtsbijstand te verlenen. Dat is het werk van
de advocatuur. Het Juridisch Loket kan de betrokken advocaat wel informe18

74 |

www.iom.int/irrico

Detentiecentrum Zeist | April 2010

ren over feiten en omstandigheden die van belang zijn voor de zaak.
Daarnaast geven medewerkers van het loket uitleg over de inhoud van
documenten, helpen zij met het schrijven van een klachtbrief en geven zij
toelichting op de huisregels.
Als ingesloten vreemdelingen contact willen hebben met het loket, dienen
zij een verzoekbriefje in te vullen. Deze briefjes faxt de inrichting door naar
het kantoor van het Juridisch Loket in Amersfoort. Doordat het aantal
verzoekbriefjes gering is, vindt niet elke week een spreekuur plaats in de
inrichting. De medewerkers van het loket betreuren het dat informatie over
hun organisatie op papier met het logo van de inrichting staat, waardoor het
voor vreemdelingen niet duidelijk is dat zij onafhankelijk zijn. In tegenstelling tot bijvoorbeeld medewerkers van de IOM, lopen de medewerkers van
het Juridisch Loket niet op de afdelingen. Het feit dat de folder van het loket
niet op alle afdelingen aanwezig is, draagt ook niet bij aan hun bekendheid.
In deze folder staat met welke vragen vreemdelingen zich tot het Juridisch
Loket kunnen wenden. Vreemdelingen kunnen via een 0900 nummer ook
rechtstreeks bellen. De ingesloten vreemdelingen zijn over het algemeen
niet bekend met (de taken van) het Juridisch Loket en zij maken er ook
relatief weinig gebruik van. Sinds de oprichting van het Juridisch Loket
binnen het detentiecentrum in oktober 2008 is er geen evaluatie geweest
tussen de leiding van het Juridisch Loket en de directie in DC Zeist. Op
landelijk niveau is er wel overleg tussen de medewerkers van het Juridisch
Loket in de verschillende detentiecentra en is er een jaarlijkse scholingsdag.
Informatie over het beoogde land van terugkeer
Ingesloten vreemdelingen die mee willen werken aan hun verwijdering,
hebben binnen de inrichting beperkte mogelijkheden om actuele informatie in te winnen over het land van herkomst. Zoals in paragraaf 2.3 is
gemeld, zijn er wel abonnementen op buitenlandse kranten. Echter,
ingesloten vreemdelingen hebben om veiligheidsredenen geen toegang tot
internet (inc. e-mail), ook niet als dat onder toezicht gebeurt. De bibliothecaris heeft evenmin de mogelijkheid om zelf in de bibliotheekruimte via
internet relevante informatie te raadplegen en desgewenst voor ingeslotenen uit te printen. Dit ervaart hij als een beperking. De directie heeft
aangegeven dat er in het DC Zeist een landelijke pilot gaat starten waarbij
vreemdelingen aan voorwaarden gebonden toegang krijgen tot internet.
Opheffing van de vreemdelingenbewaring
Voor vreemdelingen die niet kunnen worden verwijderd en waarvan de
bewaring wordt opgeheven, is een pakket minimale voorzieningen
getroffen. De landelijke werkwijze opheffingen voorziet erin dat de
vreemdeling zonodig extra kleding krijgt, en zonodig voor twee weken
medicatie.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 75

Voorbereiding
terugkeer
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Beleid en uitvoering met betrekking tot de voorbereiding van de terugkeer
voldoen in overwegende mate. De inrichting faciliteert de verschillende
ketenpartners in het terugkeerproces afdoende en werkt bij opheffing van
de bewaring volgens de landelijk voorgeschreven werkwijze. Wel is het zaak
de functie van de terugkeerfunctionaris nader te verduidelijken en diens
werkwijze nader te omschrijven. Dat gebeurt inmiddels als onderdeel van de
landelijke heroriëntatie op de vreemdelingenbewaring.
Verder vindt de Inspectie dat de vreemdelingen meer mogelijkheden
zouden moeten hebben om zich op het beoogde land van terugkeer te
oriënteren. Zie ook paragraaf 2.3.
Ook is de specifieke functie van het Juridisch Loket weinig bekend binnen
de inrichting.
De borging van de samenwerking met externe ketenpartners, tenslotte,
voldoet overwegend maar niet volledig. Op onderdelen is een systematische
(her)evaluatie van die samenwerking nodig.
Aanbevelingen
• Overweeg een heldere, meertalige informatiebrochure voor de ingesloten
vreemdelingen (en voor de executieve medewerkers) waarin de taken van
de terugkeerfunctionaris, de DT&V en de IOM in onderlinge samenhang
zijn beschreven.
• Bezie in samenwerking met het Juridisch Loket hoe dit loket zich binnen
de inrichting beter bekend kan maken.
• Evalueer periodiek de samenwerking tussen de inrichting en de externe
ketenpartners (DT&V, IOM en Juridisch Loket).
• Draag er zorg voor dat ingesloten vreemdelingen toegang kunnen krijgen
tot relevante informatie over het land van herkomst; hetzij schriftelijk,
hetzij digitaal.

76 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 77

7
Organisatieaspecten

78 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De Inspectie heeft niet tot taak de bedrijfsvoering en het organisatorisch
functioneren van justitiële inrichtingen door te lichten. Er zijn echter drie
organisatieaspecten die een zodanig direct effect hebben op de primaire
processen binnen de inrichting, dat de ISt die in haar onderzoek betrekt.
Het gaat om de vraag of de personeelsbezetting kwantitatief en kwalitatief
op orde is (7.1), om de kwaliteit van de interne informatie-uitwisseling en
het integriteitsbeleid binnen de inrichting (7.3).

7.1		 Personeelsmanagement
Criterium
De inrichting dient zorg te dragen voor de bezetting van vitale functies, het
op peil houden van het opleidingsniveau, het bewaken van het ziekteverzuim en de mobiliteit.
Bevindingen
De bezetting van de detentieondersteunende functies is in het DC Zeist
grotendeels op orde. Dit is mede een gevolg van de eerder genoemde
werkwijze in alle detentiecentra voor vreemdelingen om een deel van de
executieve functies onder te brengen bij een particulier beveiligingsbedrijf
(G4S) en het andere deel bij de Dienst Personele Ondersteuning van DJI. Op
deze wijze kan men flexibel inspelen op de behoefte aan (executieve)
medewerkers.
Uitgangspunt binnen het DC Zeist is om met vaste teams toezichthouders te
werken onder leiding van een vaste leidinggevende. Daardoor kent men
elkaar -en de vreemdelingen op de afdeling- en dat geeft meer mogelijkheden tot het geven van inhoud aan het intensieve contact dat men dagelijks
met elkaar heeft.
Voor nagenoeg alle functionarissen in het DC Zeist zijn functieprofielen
beschikbaar. Voor de detentietoezichthouders is formeel het functieprofiel
van bewaarder/complexbeveiliger van toepassing. De executieve medewerkers zijn van mening dat dit profiel niet (meer) voldoet aan hun werkelijke
taak. De omschrijving en waardering van de functie zijn gebaseerd op een
afstandelijke (toezichthoudende) relatie met de vreemdelingen terwijl men
juist heel intensief contact ervaart en er door leidinggevenden wordt
verwacht dat men observeert en rapporteert (in het TULP-systeem).
De toezichthouders zijn in de basis functiegeschoold maar geven in het
gesprek met de ISt aan dat zij behoefte hebben aan ruimere scholingsmogelijkheden. Er is vooral grote behoefte aan training in sociale vaardigheden.
Deze behoefte sluit aan bij de in paragraaf 4.2. gesignaleerde wenselijkheid
om toezichthouders te trainen in het hanteren van conflicten en het

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 79

deëscaleren van spanningen met en tussen ingesloten vreemdelingen.
Het hoofd van de verblijfsafdeling stuurt de detentietoezichthouders
operationeel aan. Hiërarchisch vallen de toezichthouders van G4S onder
een unitmanager van deze organisatie. Verder zijn er op elke afdeling
groepsleiders van G4S aanwezig die naast het afdelingshoofd van het
detentiecentrum een coachende functie hebben. Ten behoeve van de
detentietoezichthouders van de Dienst Personele Organisatie (DPO) zijn er
binnen de inrichting functiebegeleiders/teamleiders aanwezig.
Executieve medewerkers ervaren niet veel coaching van hun leidinggevenden terwijl afdelingshoofden aangeven hier wel aandacht voor te hebben.
De vraag is echter of duidelijk is van welke leidinggevenden de medewerkers
ondersteuning verwachten: het afdelingshoofd van de woonafdeling waar
zij zijn ingezet, de functiebegeleiders van de Dienst Personele
Ondersteuning en/of de managers van G4S? Om problemen die de gelede
aansturing van het executieve personeel met zich brengt, te ondervangen,
heeft de locatiedirecteur regelmatig overleg met de leidinggevenden van
G4S en DPO binnen de inrichting.
De hoofden van de verblijfsafdelingen hebben geen functioneringsgesprekken met de detentietoezichthouders aan wie zij operationeel leiding geven.
Deze functioneringsgesprekken worden gevoerd door de leidinggevenden
van resp. G4S en de Dienst Personele Ondersteuning. De medewerkers van
G4S geven aan dat die functioneringsgesprekken jaarlijks plaatsvinden. Bij
de DPO-toezichthouders wordt deze frequentie niet altijd gehaald. Hoewel
de leidinggevenden van zowel G4S en DPO aangeven dat zij tevoren
informatie inwinnen bij de hoofden van de verblijfsafdelingen, meldden de
detentietoezichthouders dat dat niet altijd het geval is. Dit roept bij hen de
vraag op hoe gefundeerd de functioneringsgesprekken zijn.
De leidinggevenden van G4S en DPO waar de ISt mee heeft gesproken,
geven aan dat zij het zouden toejuichen als de hoofden van de verblijfsafdelingen deel zouden nemen aan de functioneringsgesprekken.
Gegevens over het werkelijke aantal functioneringsgesprekken waren lastig
te verkrijgen. Hetzelfde geldt voor het ziekteverzuim onder het executieve
personeel. De oorzaak hiervan is dat drie verschillende organisaties
verantwoordelijk zijn voor het registreren en monitoren van deze informatie: het detentiecentrum zelf, de DPO en G4S.
Om te garanderen dat het belang van de medewerkers ter harte wordt
genomen bij de gang van zaken binnen de inrichting, is georganiseerd
overleg met de leiding van de inrichting wenselijk. Ten tijde van het
inspectiebezoek waren er slechts twee medewerkers actief als persoonsver-

80 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

tegenwoordiging. Ten tijde van het inspectiebezoek waren de verkiezingen
voor een nieuwe (en weer volwaardige) personeelscommissie in
voorbereiding.
Personeel
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Naast eigen medewerkers in dienst van het detentiecentrum zijn in het DC
Zeist detentietoezichthouders en beveiligingsmedewerkers van resp. G4S en
DPO werkzaam. Het operationeel verantwoordelijke afdelingshoofd is niet
rechtstreeks en integraal verantwoordelijk voor de medewerkers op zijn
afdeling, omdat het feitelijke gezag over de medewerkers berust bij de
leidinggevenden van de Dienst Personele Ondersteuning en van G4S. Ook is
het afdelingshoofd niet verantwoordelijk voor het houden van functioneringsgesprekken met executieve medewerkers. Dit compliceert!
Vergelijkbare complicaties ervaart de directie, die immers evenmin integraal
verantwoordelijk is voor (de kwaliteit van het functioneren van) het
executieve personeel in de inrichting. Omdat de
gezagsverhouding, met name voor de executieve medewerkers, niet altijd
duidelijk is, voldoet op dit criterium het beleid in beperkte mate.
De uitvoering voldoet eveneens in beperkte mate, omdat er vanuit de
leidinggevende functionarissen weliswaar sprake is van personeelsbegeleiding, maar niet voor alle medewerkers duidelijk is wie nu waar verantwoordelijk voor is en tevens omdat er nog onvoldoende mogelijkheden zijn voor
verdere functiescholing en -ontwikkeling.19
Omdat de inrichting voor wat betreft de detentietoezichthouders zelf geen
registratie bijhoudt van gegevens op het gebied van personeelsmanagement, zoals bijvoorbeeld verzuimgegevens en deelname aan de FitKit,
voldoet de borging in beperkte mate. Daarbij speelt ook een rol dat er ten
tijde van het inspectiebezoek geen overleg was tussen de directie en een
volwaardige personeelsvertegenwoordiging.
Aanbevelingen
• Maak mogelijk dat de operationeel leidinggevenden van het detentiecentrum deelnemen aan functioneringsgesprekken met detentietoezichthouders en met beveiligingsmedewerkers.
• Monitor voor het personeelsmanagement relevante gegevens.

19

Het is de ISt bekend dat de Directie Bijzondere Voorzieningen (DJI) hierin de komende tijd zal
gaan investeren. De plannen daartoe maken deel uit van de meermalen genoemde landelijke
heroriëntatie op de vreemdelingbewaring.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 81

7.2		 Communicatie
Criterium
De inrichting behoort zorg te dragen voor een optimale horizontale en
verticale communicatie. Communicatie binnen teams en tussen verschillende disciplines is een vereiste om de uitvoering van de primaire processen
goed op elkaar af te stemmen. Informatie over de ingesloten vreemdelingen
wordt gedeeld. Tenslotte verwacht de ISt dat de communicatie (-structuur)
regelmatig wordt geëvalueerd en zonodig bijgesteld.
Bevindingen
De communicatiestructuur binnen het DC Zeist is vastgelegd. Deze is in
januari 2010 vastgesteld en is daarmee van recente datum. Aanleiding tot de
nieuwe structuur was een wisseling en portefeuilleverandering binnen het
directieteam en de behoefte om binnen het detentiecentrum meer
procesmatig in plaats van incidentgericht te gaan sturen.
De leidinggevenden en medewerkers waarmee de ISt heeft gesproken zijn
over het algemeen tevreden over de communicatielijnen binnen de
inrichting. Deze zijn doorgaans kort. De directie is toegankelijk en de
uitwisseling van informatie tussen de verschillende dienstvakken verloopt
naar behoren. Toezichthouders en beveiligingsmedewerkers hebben
eenmaal per twee weken teamoverleg. In het dienstrooster is hiervoor
ruimte gereserveerd. Op de ene afdeling gaat het overleg steevast door; op
andere valt het wegens gebrek aan voldoende deelnemers wel eens uit.
Uitzonderingen daargelaten wordt ook verslag van opgemaakt van het
teamoverleg. Op die manier worden de medewerkers die niet aanwezig
kunnen zijn, geïnformeerd over wat is be- en afgesproken.
Behalve de ad hoc uitwisseling van informatie over individuele vreemdelingen, is er met uitzondering van de Extra Zorg Afdeling geen systematisch
multidisciplinair overleg waar alle ingesloten vreemdelingen periodiek
worden besproken. In paragraaf 3.1. is dat reeds besproken. Een aantal
geïnterviewden gaf aan daar wel behoefte aan te hebben. Dat geldt met
name voor de geestelijk verzorgers en de terugkeerfunctionarissen.

82 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Communicatie
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
De communicatiestructuur is zeer recent geëvalueerd bijgesteld. Daarmee is
aan een belangrijke borgingseis voldaan. Hoewel het communicatiebeleid
en de feitelijke uitwisseling van informatie op orde zijn, mist de Inspectie
een multidisciplinair casusoverleg waaraan zoveel mogelijk partijen die met
individuele vreemdelingen te maken hebben deelnemen, inclusief de DT&V.
In paragraaf 3.1 heeft de ISt daarover een aanbeveling opgenomen.

7.3		 Integriteit
Criterium
Van een detentiecentrum mag worden verwacht dat het over een actueel
integriteitsbeleid beschikt en dat het personeel de functie integer uitoefent.
Integriteitsaspecten vormen een regelmatig terugkerend onderwerp van het
werkoverleg. Verder is er een vertrouwenspersoon integriteit beschikbaar.
Evaluaties van het integriteitsbeleid vinden in de inrichting waarneembaar
plaats.
Bevindingen
Het detentiecentrum beschikt over een vastgelegd integriteitsbeleid in de
vorm van een onlangs aan alle medewerkers verstrekte brochure. Deze code
staat bekend als de “Tien geboden van Zeist”. In 2008 en 2009 zijn er ook de
nodige themabijeenkomsten geweest over integriteit van het personeel. Er
zijn ook twee vertrouwenspersonen binnen de inrichting waarmee
(mogelijk) grensoverschrijdend gedrag kan worden besproken.
In functioneringsgesprekken komt het onderwerp steevast aan de orde,
evenals zonodig in teamoverleggen. Dat neemt niet weg dat executieve
medewerkers aangeven niet altijd op de hoogte te worden gebracht van
integriteitsincidenten. Dat leidt dan al snel tot speculaties. Anderen geven
aan dat de directie vanuit een oogpunt van privacy terughoudend moet zijn
met het verschaffen van concrete informatie. Overigens heeft de ISt
vastgesteld dat de directie slagvaardig optreedt bij mogelijke
integriteitsincidenten.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 83

Integriteit
Beleid

Uitvoering

Borging

Oordeel
Er is vastgelegd beleid in de vorm van een brochure, zodat de dimensie
beleid voldoet. De uitvoering is eveneens op orde. Integriteit krijgt binnen
het detentiecentrum voldoende aandacht. Dat neemt niet weg dat het van
belang is om het integriteitsbeleid blijvend te monitoren en zonodig bij te
stellen. Daarbij dient dan ook de vraag te worden beantwoord of de
informatie aan de inrichtingsmedewerkers over integriteitsincidenten
verbetering behoeft.
Aanbeveling
Evalueer het integriteitsbeleid periodiek.

7.4		 Conclusie
Het gegeven dat het executieve personeel binnen het detentiecentrum
verschillende aansturingslijnen heeft, maakt het personeelsmanagement
gecompliceerd. Op zijn minst vindt de ISt dat leidinggevenden deel zouden
moeten kunnen nemen aan functioneringsgesprekken met medewerkers
waar zij operationeel verantwoordelijk voor zijn. Ook is het wenselijk dat de
directie o.a. door middel van kengetallen beter wordt voorzien van
personeelsgegevens (bv. ziekteverzuim, deelname en slagingspercentage
FitKit, functioneringsgesprekken) die direct of indirect van invloed zijn op
het primaire proces.
Integriteit, tenslotte, is een onderwerp dat binnen het detentiecentrum
voldoende aandacht krijgt. De directie grijpt bij incidenten slagvaardig in.

84 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 85

8
Slotbeschouwing

86 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De vreemdelingenbewaring in het DC Zeist wordt binnen de landelijk
geldende uitgangspunten grotendeels naar behoren ten uitvoer gelegd.
De medewerkers bejegenen de ingesloten vreemdelingen humaan en
respectvol. Er is in dat opzicht geen wezenlijk verschil tussen toezichthoudende medewerkers van de DJI en van de particuliere beveiligingsorganisatie G4S. Discriminatie komt volgens de geïnterviewde vreemdelingen niet
voor. Als zich toch incidenten voordoen, dan grijpt de directie direct in.
Op enkele uitzonderingen na hebben de vreemdelingen binnen het
detentiecentrum de rechten die hen wettelijk toekomen.
Personeel en ingesloten vreemdelingen voelen zich veilig binnen het
detentiecentrum en ook de externe beveiliging is op orde. Naar aanleiding
van een onlangs afgenomen ‘externe security audit’ zijn in dit opzicht de
nodige verbeterstappen gezet.
Het detentiecentrum werkt goed samen met de Dienst Terugkeer en Vertrek
en met de International Organisation for Migration die verantwoordelijk
zijn voor de voorbereiding van de terugkeer van vreemdelingen naar het
land van herkomst.
Verschillende partijen waarmee de ISt heeft gesproken, bevestigen dat het
detentiecentrum in de afgelopen jaren een meer stabiele organisatie is
geworden waarin belangrijke primaire processen steeds beter geregeld zijn
en er minder ad hoc hoeft te worden gehandeld.
De Inspectie heeft naar aanleiding van haar onderzoek een aantal punten
gesignaleerd waarop verbetering wenselijk is. De belangrijkste daarvan zijn:
• Het relatief schrale activiteitenprogramma, waardoor de ingesloten
vreemdelingen het grootste deel van de dag rondhangen in de gemeenschappelijke recreatieruimte en op de luchtplaats. De verveling onder de
ingesloten vreemdelingen is groot en er is weinig afleiding. Dat leidt ook
tot spanningen.
• Het inzetten van relatief minder geschoolde toezichthouders van externe
organisaties (G4S en Dienst Personele Ondersteuning). De ISt vindt het
vooral noodzakelijk om te investeren in aanvullende trainingen in sociale
vaardigheden, agressiebeheersing en deëscalatie van conflicten. Mogelijk
kan daardoor ook het in afzondering plaatsen wegens verbale of fysieke
agressie afnemen.
Eveneens kunnen die trainingen helpen om de wenselijke omslag te
maken van een dominant op beveiliging gerichte cultuur, waarvan in het
verleden in het DC Zeist sprake was en waar nog steeds sporen van
aanwezig zijn, naar een bejegeningsgerichte cultuur.
• De verschillende aansturingslijnen van het executieve personeel dat
afkomstig is van externe organisaties. Het operationeel verantwoordelijke afdelingshoofd is niet rechtstreeks en integraal verantwoordelijk
voor de medewerkers op zijn afdeling omdat het feitelijke gezag over de

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 87

medewerkers berust bij de leidinggevenden van de DPO of van G4S. Dit
geeft in de praktijk complicaties.
• De privacy van de ingesloten vreemdelingen. Die is in een aantal gevallen
onvoldoende gewaarborgd. Zo staat het in een open envelop aanleveren
van uitgaande post op gespannen voet met de Penitentiaire beginselenwet. Dat de geestelijk verzorgers en de verpleegkundigen vreemdelingen
op cel moeten spreken, is eveneens bezwaarlijk. Tenslotte vindt de ISt dat
uitzonderingen gemaakt moeten kunnen worden op het strikte veiligheidsbeleid bij ziekenhuisbezoek van vreemdelingen. Niet in alle
gevallen is daarbij het dragen van een broekstok en van koppelboeien
noodzakelijk. Dat geldt ook voor de fysieke aanwezigheid van justitiepersoneel bij medisch onderzoek in het ziekenhuis.
Er vindt thans een landelijke inhoudelijke heroriëntatie plaats op de
tenuitvoerlegging van de vreemdelingenbewaring. Een aantal van de
bovengenoemde verbeterpunten zal in dat kader worden aangepakt, zoals
het beperkte activiteitenprogramma, de nu nog gefragmenteerde inkomstenprocedure, de gewenste bijscholing van personeel en de minder
duidelijke functieafbakening van de terugkeerfunctionaris.
De directie van het detentiecentrum Zeist spant zich actief in om de
vreemdelingenbewaring een menselijker gezicht te geven. De daarvoor
binnen de inrichting benodigde cultuuromslag heeft zich voor een deel al
voltrokken, maar vergt ook de komende tijd nog de nodige inspanning.
Zoals de locatiedirecteur het formuleerde: “Het is werk in uitvoering”.

88 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 89

Bijlage 1
Oordeel

Legenda oordeel
Voldoet niet aan de relevante normen en
verwachtingen
Voldoet in beperkte mate aan de relevante
normen en verwachtingen
Voldoet overwegend maar niet volledig aan de
relevante normen en verwachtingen
Voldoet aan de relevante normen en
verwachtingen
Niet van toepassing of niet beoordeeld

90 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Beleid

Uitvoering

Borging

Rechtspositie ingesloten
vreemdelingen
Insluiting
Introductie
Activiteiten
Accommodatie
Voeding
Contact
Toegang zorg
Discipline
Beklag
Omgang met ingesloten
vreemdelingen
Screening
Bejegening
Rapportage
Interne veiligheid
Calamiteiten
Agressiebeheersing
Drugsontmoediging
Voorkomen onttrekking
Voorbereiden terugkeer
Organisatieaspecten
Personeel
Communicatie
Integriteit

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 91

Bijlage 2
Aanbevelingen

92 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

De ISt beveelt het DC Zeist het volgende aan:
1. Actualiseer de lokale bevolkingsadministratieve procedures in het
verlengde van het nieuwe format dat daarvoor landelijk wordt
ontwikkeld.
2. Actualiseer de huisregels jaarlijks op basis van het beschikbaar komende
landelijke format.
3. Zorg dat de huisregels en de verkorte versie van de huisregels actueel
zijn en vul deze aan met verwijzingen naar de medische dienst en de
commissie van toezicht.
4. Evalueer het activiteitenprogramma en kijk naar mogelijkheden om
ingesloten vreemdelingen een nuttiger dagbesteding te geven.
5. Zorg voor betere sportfaciliteiten, verstrek sportkleding en bewaak dat
ingesloten vreemdelingen daadwerkelijk tweemaal drie kwartier per
week netto kunnen sporten.
6. Breidt de collectie van de bibliotheek uit.
7. Introduceer meer kookfaciliteiten om overdag voeding te bereiden.
8. Kijk naar mogelijkheden om toegang tot frisse lucht te bewerkstelligen
voor de gemeenschappelijke ruimtes en eventueel ook de cellen in
gebouw 4.
9. Bezie mogelijkheden om de producten in de winkel tegen een aantrekkelijkere prijs te leveren.
10. Maak informatie beschikbaar voor bezoekers (bezoektijden, routebeschrijving, huisregels)
11. Schaf het verplichte gebruik van hesjes door ingesloten vreemdelingen
tijdens het bezoek af.
12. Zoek praktische oplossingen om de privacy van ingesloten vreemdelingen te waarborgen tijdens bezoek van verpleegkundigen en van de
geestelijke verzorgers.
14. Vergroot de betrokkenheid van de geestelijke verzorging bij casusoverleg over vreemdelingen.
15. Neem in de verkorte versie van de huisregels op de mogelijkheid om bij
de commissie van toezicht in beklag te gaan.
16. Monitor de doorlooptijden van de verschillende processtappen in de
beklagprocedure en bezie in dat verband verdere mogelijkheden om die
procedure te versnellen.
17. Werk de landelijk te beschrijven inkomstenprocedures uit in een
inrichtingsbrede beschrijving van het screeningsproces binnen het DC
Zeist (incl. een procedure en de criteria voor de plaatsing op een
meerpersoonscel) en overweeg daarbij de wenselijkheid van een
inkomstenafdeling.
18. Overweeg de instelling van een beraad waar nieuw binnengekomen
vreemdelingen tijdens een multidisciplinair overleg besproken worden.

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 93

19. Formuleer een visie op de bejegening van ingesloten vreemdelingen
met specifieke handelingsrichtlijnen hoe de algemene visie in de
praktijk toepassing moet vinden.
20. Stel een vorm van georganiseerd overleg in tussen de ingesloten
vreemdelingen en de directie.
21. Richt een rapportage- en documentatieproces in verbonden met een
multidisciplinair vreemdelingenberaad dat periodiek de toestand van
een ingesloten vreemdeling bespreekt.
22. Stel zeker dat medewerkers kunnen deelnemen aan de sport en de
weerbaarheidstraining en neem bij alle detentietoezichthouders en
beveiligingsmedewerkers jaarlijks de FitKit af.
23. Investeer in aanvullende trainingen van detentietoezichthouders in
agressiebeheersing en deëscalatie van conflicten.
24. Ontwikkel nader beleid om in individuele gevallen bij ingesloten
vreemdelingen een urinecontrole af te kunnen nemen.
26. Overweeg een heldere, meertalige informatiebrochure voor de
ingesloten vreemdelingen (en voor de executieve medewerkers) waarin
de taken van de terugkeerfunctionaris, de DT&V en de IOM in onderlinge samenhang zijn beschreven.
27. Bezie in samenwerking met het Juridisch Loket hoe dit loket zich
binnen de inrichting beter bekend kan maken.
28. Evalueer periodiek de samenwerking tussen de inrichting en de externe
ketenpartners (DT&V, IOM en Juridisch Loket).
29. Draag er zorg voor dat ingesloten vreemdelingen toegang kunnen
krijgen tot relevante informatie over het land van herkomst; hetzij
schriftelijk, hetzij digitaal.
30. Maak mogelijk dat de operationeel leidinggevenden van het detentiecentrum deelnemen aan functioneringsgesprekken met detentietoezichthouders en met beveiligingsmedewerkers.
31. Monitor voor het personeelsmanagement relevante gegevens.
32. Evalueer het integriteitsbeleid periodiek.
De ISt beveelt DJI het volgende aan:
33. Draag er zorg voor dat de biometrische apparatuur in de inrichting
correct functioneert.
34. Nuanceer het veiligheidsprotocol bij ziekenhuistransport van ingesloten vreemdelingen en bied de locatiedirecteur de mogelijkheid om in
voorkomende gevallen na afweging van de veiligheidsrisico’s van dit
protocol af te wijken.

94 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 95

Bijlage 3
Afkortingen

96 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

BAD
BCV
BHV
BVA
CPT
cvt
DBV
DC
DJI
DT&V
DV&O
EPR
ESA
EZA
G4S
IBT
IGZ
IOM
ISt
KMar
Pbw
PMO
PPO
PZI
RI&E
RSJ
SMR
TKF
TULP
VMZ
Vw

Binnenkomst Afdeling Delinquenten
Bureau Coördinatie Vreemdelingenzaken, DJI
Bedrijfshulpverlening
Bevolkingsadministratie
European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or
Degrading Treatment or Punishment
commissie van toezicht
Directie Bijzondere Voorzieningen, DJI
Detentiecentrum
Dienst Justitiële Inrichtingen
Dienst Terugkeer en Vertrek
Dienst Vervoer en Ondersteuning
European Prison Rules
Externe Security Audit
Extra Zorg Afdeling
Group 4 Securicor
Intern Bijstands Team
Inspectie voor de Gezondheidszorg
International Organisation for Migration
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Koninklijke Marechaussee
Penitentiaire beginselenwet
Psycho Medisch Overleg
Praktisch Penitentiair Optreden
Personen zoekinstallatie
Risico-inventarisatie en –evaluatie
Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (Verenigde Naties)
Terugkeerfunctionaris
Informatiesysteem ‘Ten UitvoerLegging Penitentiaire beschikkingen’
Verantwoorde Medische Zorg
Vreemdelingenwet

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 97

Bijlage 4
Bronnen

98 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Calamiteitenplan
Communicatiestructuur
Dagprogramma gebouw 4 en gebouw 52
Huisregels DBV 2008
Huisregels gebouw 52 EZA
Huisregels, Verkorte versie
IGZ rapportage Medische Dienst
Jaarplan 2009
Jaarplan 2010
Jaarverslag 2008
Jaarverslag cvt 2008
Leidraad voor straf- en maatregelenbeleid
Plattegrond complex DC Zeist
RI&E’s , Brandveiligheids- en BHV-scans en plannen van aanpak
Security audit en plan van aanpak
Vreemdelingensurvey 2007
Winkellijst
Kengetallen
Capaciteitsoverzicht 2009
Functioneringsgesprekken in 2009
Overzicht afzonderingen 2009: frequentie en duur
Overzicht celinspecties gebouw 4 en gebouw 52
Overzicht Fitkit DPO en G4S
Ziekteverzuim 2008 en beloop 2009 DPO en G4S

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 99

Bijlage 5
Inspectieprogramma

100 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Dinsdag 26 januari 2010
09.30 - 10.00 uur Aankomst, kennismaking MT
10.00 - 11.00 uur Interview directie
11.00 - 13.00 uur Schouw inrichting
14.00 - 15.30 uur
14.00 - 15.15 uur
15.30 - 17.00 uur
15.30 - 16.15 uur
16.15 - 17.00 uur

Interview mannelijke vreemdelingen
Interview activiteitenbegeleiders (parallel)
Interview vrouwelijke vreemdelingen
Interview BVA en onderzoek dossiers (parallel)
Interview hoofd facilitaire zaken

Woensdag 27 januari 2010
09.30 - 11.00 uur
Interview terugkeerfunctionarissen
09.30 - 11.00 uur
Interview Juridisch Loket (parallel)
11.00 - 12.30 uur
Interview executieve medewerkers
11.00 - 11.45 uur
Interview IOM (parallel)
11.45 - 12.30 uur
Interview medewerkers DT&V (parallel)
13.15 - 14.45 uur
Interview afdelingshoofden/teamleiders DBV
14.45 - 16.00 uur
Interview hoofd beveiliging, HV-coördinator, preventiemedewerker en IBF-functionaris
Dinsdag 2 februari 2010
09.30 - 10.30 uur
Interview functiebegeleiders DPO en unitmanagers G4S
10.30 - 12.00 uur
Vrije rondgang afdelingen / interview individuele
vreemdeling
13.00 - 15.00 uur
Vrije rondgang afdelingen / interview individuele
vreemdeling
15.00 - 16.00 uur
Interview geestelijke verzorgers
Donderdag 4 februari 2010
09.30 - 11.00 uur
Interview zorgstafmedewerkers
11.00 - 12.15 uur
Interview vertegenwoordiging commissie van toezicht
14.00 - 15.30 uur
Terugkoppeling directie

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 101

Bijlage 6
Geografische ligging

102 |

Detentiecentrum Zeist | April 2010

Detentiecentrum Zeist | April 2010 | 103

Missie ISt
“De ISt ziet toe op de sanctietoepassing met het oog op
zichtbare verbetering van de effectiviteit en kwaliteit van de
sanctietoepassing.
De ISt adviseert de minister van Justitie ten behoeve van
borging van behoorlijke sanctietoepassing.
De ISt is hierbij onafhankelijk in haar oordeel, transparant
in haar werkwijze en professioneel in haar kennis,
vaardigheid en houding.”

Dit rapport is een uitgave van:
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Kalvermarkt 53 | 2511 CB Den Haag
Postbus 20301 | 2500 EH Den Haag
www.inspectiesanctietoepassing.nl
© Rijksoverheid | April 2010 | Publicatie-nr. j-2664