Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 A

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Mobiliteitsfonds voor het jaar 2024

Nr. 44

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 januari 2024
Met deze brief wordt u geïnformeerd over de afronding van het
programma «Industriële Automatisering Sourcing» (IAS) binnen Rijkswaterstaat, na het verkregen advies door het adviescollege ICT-toetsing in
maart 2021 (Kamerstuk 35 570 A, nr. 54). Het adviescollege heeft het
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een aantal aanbevelingen
meegegeven voor de verdere ontwikkeling en implementatie van
standaardisatie van Industriële Automatisering (IA) door zogenoemde
bouwblokken. In deze brief wordt toegelicht hoe de aanbevelingen zijn
geïmplementeerd en wordt tevens ingegaan op de standaardisatie van
verschillende IA-bouwblokken en de toepassing hiervan in de kunstwerken, zoals bruggen, sluizen en tunnels van Rijkswaterstaat.
Ontwikkeling programma IAS
Rijkswaterstaat doet al een aantal jaar praktische ervaring op met de
ontwikkeling en toepassing van gestandaardiseerde IT-componenten voor
de industriële automatisering (IA) in haar bedienbare kunstwerken.
Standaardisering van deze componenten of «bouwblokken» helpt om de
(cyber)veiligheid, beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de kunstwerken beter te kunnen garanderen. Daarnaast is de gedachte dat
standaardisatie de aanleg en instandhouding van bedienbare kunstwerken
efficiënter maakt.
Het adviescollege ICT-toetsing heeft in 2021 aangegeven dat het de
beweging om met behulp van standaardisatie de IA te verbeteren
ondersteunt, maar stelde vragen bij de gekozen vorm en aanpak. Het
adviescollege adviseerde om gedurende twee jaar vast te stellen welke
vorm van standaardisatie per IA-component het meest geschikt is.

kst-36410-A-44
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 A, nr. 44

1

Het programma IAS is in januari 2022 op basis van de aanbevelingen van
het adviescollege aangepast. Het programma heeft vanaf dat moment een
onderzoekend karakter gekregen om daarmee de meest geschikte
standaardisatievorm vast te stellen.
Op basis van het advies is in het programma onderscheid gemaakt in drie
sporen:
1. Ervaring opdoen in het implementeren van de opgeleverde
bouwblokken;
2. Onderzoeken van de meerwaarde van de ontwikkeling van
3B-bouwblokken1;
3. Het versterken van bestaande functionele kaders en kwaliteitseisen
binnen IA.
Bij de omschreven aanpassing van het programma is ook de denk- en
daadkracht van de markt benut.
Markt
De afgelopen jaren is de markt geconsulteerd om de meerwaarde van
ontwikkelde IA-bouwblokken te bepalen. Er heeft een marktanalyse
plaatsgevonden voor een groot aantal ontwikkelde IA-bouwblokken. Een
verdiepende marktdialoog en nulmeting heeft plaatsgevonden specifiek
gericht op de besturingscomponent van bedienbare kunstwerken, de
zogenaamde «3B-bouwblokken». Uitkomsten van deze analyses zijn
meegenomen binnen de sporen en ontwikkeling van IA-bouwblokken. De
komende periode continueert Rijkswaterstaat de samenwerking met de
markt om te komen tot een optimale standaardisatiewijze van de
3B-bouwblokken voor Tunnels en Bruggen.
Rijkswaterstaat werkt aan de afronding van het programma IAS aan de
hand van drie sporen:
Spoor 1 Implementeren van ontwikkelde bouwblokken
Rijkswaterstaat heeft de afgelopen jaren gericht ervaring opgedaan bij de
uitrol van de reeds ontwikkelde bouwblokken. Niet met alle ontwikkelde
IA-bouwblokken is nog voldoende geëxperimenteerd om aantoonbaar
meerwaarde vast te stellen. Hoewel er veel stappen zijn gezet, is voor de
Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW) projecten twee jaar een relatief korte
periode om nieuwe IA-bouwblokken te implementeren en vervolgens ook
de meerwaarde van gestandaardiseerde IA-bouwblokken aan te tonen.
Het onderzoeksprogramma heeft aantoonbaar gemaakt dat het merendeel
van de ontwikkelde IA-bouwblokken meerwaarde heeft. GWW-aannemers
hoeven niet steeds hetzelfde te ontwikkelen omdat zij gebruik kunnen
maken van de standaard. De standaardisatie maakt het beheer eenvoudiger. Ook draagt het bij aan datagedreven assetmanagement en helpt het
om slimmer om te gaan met de inzet van capaciteit. Verschillende
IA-bouwblokken zijn inmiddels opgenomen in de gehanteerde
standaarden en worden toegepast in alle nieuwe en te renoveren
bedienbare kunstwerken en centrales. Een korte toelichting op deze
bouwblokken per toepassingsgebied:

1

3B (Bediening, Besturing, Bewaking) bestuurt de beweging van kunstwerken zoals bruggen en
tunnels, denk hierbij aan het vallen van de slagbomen en de communicatie met verkeersleiders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 A, nr. 44

2

Bediening kunstwerken
Binnen de bedienzijde heeft Rijkswaterstaat de afgelopen jaren verschillende bouwblokken ontwikkeld en toegepast in projecten waarmee
ervaring is opgedaan met gebruik met marktpartijen. Het gaat daarbij om
diverse componenten, zoals een blok Uniforme werkplek, een routeerbare
noodstopsysteem en uniformering van de koppeling met de verkeerscentrales. De ontwikkeling van de bouwblokken zijn vergevorderd en
toepasbaar binnen onze kunstwerken. Inmiddels zijn 85 Uniforme
werkplekken in productie voor de tunnelbediening. Voor de brug- en
sluisbedieningen zijn inmiddels 10 werkplekken ingericht.
Dataverkeer kunstwerken
Het gaat hierbij om minder complexe IA-bouwblokken waarmee Rijkswaterstaat ruime ervaring heeft opgedaan in de implementatie en gebruik
binnen het kunstwerk. Het gaat om het IA-bouwblok Object-LAN dat het
dataverkeer verzorgt binnen een kunstwerk en het Object Data Servicesbouwblok wat data verzamelt uit kunstwerken en de data op een uniforme
manier ter beschikking stelt aan gebruikers binnen en buiten Rijkswaterstaat. Deze IA-componenten worden onverminderd geïmplementeerd en
in gebruik genomen in alle nieuwe en te renoveren bedienbare
kunstwerken.
Video- en audioketen
De koppelingen van de audio- en videofuncties tussen kunstwerken en de
verkeerscentrales is ontwikkeld en opgeleverd. De eerste koppelingen zijn
inmiddels succesvol beproefd. Met de IA-bouwblokken kunnen op een
gestandaardiseerde wijze videobesturing en audiofuncties worden
toegepast binnen de kunstwerken. Rijkswaterstaat gaat deze bouwblokken
ook breed toepassen bij nieuwe en te renoveren kunstwerken. Zo wordt
het bouwblok Video ingezet bij de Heinenoordtunnel, Spijkenisserbrug en
Brug over de Noord. Het bouwblok Audio wordt ingezet bij Spijkenisserbrug en Brug over de Noord.
Spoor 2 Meerwaarde 3B-bouwblokken
Voor de ontwikkeling 3B-bouwblokken zijn in het licht van het advies van
het adviescollege minder vergaande opties onderzocht, zoals het
vaststellen van een set aan standaard kwaliteitseisen bij een aanbesteding. Dit is afgewogen tegen de tot op heden gevolgde oplossingsrichting. Het adviescollege ICT-toetsing heeft specifiek meegegeven voor
deze afweging gebruik te maken van de ervaringen van de reeds lopende
trajecten. Er heeft een nulmeting plaatsgevonden naar het huidige gebruik
van IA-componenten gericht op de bediening, besturing en bewaking van
bruggen en tunnels. Verder heeft, om de meerwaarde te bepalen, in het
najaar van 2021 tot in het voorjaar van 2022, een brede marktconsultatie
plaatsgevonden. Ook is eind 2022 een verdiepende intensieve marktdialoog gestart voor de IA in tunnels en bruggen. Er is een werkgroep in
het leven geroepen met brede vertegenwoordiging van marktpartijen.
Gelijktijdig is ervaring opgedaan met de ontwikkelde 3B-bouwblokken. Zo
heeft Rijkswaterstaat bij de renovatie Eerste Heinenoordtunnel een
herbruikbaar 3B-bouwblok voor tunnels toegepast. Hiermee heeft
Rijkswaterstaat veel ervaringen opgedaan. Ook voor bruggen is een
configureerbaar en herbruikbaar bouwblok ontwikkeld, dat in potentie
toegepast zou kunnen worden in ongeveer de helft van alle bruggen die
worden beheerd door Rijkwaterstaat. Het bouwblok is inmiddels
toegepast in de Wantijbrug en wordt nog in gebruik genomen in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 A, nr. 44

3

aantal andere bruggen waarvan de Haringvlietbrug, de Spijkenisserbrug
en de brug over de Noord de eerst volgende zijn.
Uit de ervaringen met het toepassen van de bouwblokken, de nulmeting
en uit de marktdialoog is de meerwaarde van het voorschrijven van de
3B-bouwblokken vooralsnog onvoldoende overtuigend aangetoond. De
landelijke standaarden bieden in de huidige gehanteerde vorm een goede
basis om verder te werken aan het borgen van de (cyber)veiligheid,
beschikbaarheid en betrouwbaarheid van 3B-systemen in tunnels en
bruggen.
Met de uitkomsten van het programma is besloten om de
3B-bouwblokken voor tunnels en bruggen vooralsnog niet verder voor te
schrijven bij komende aanbestedingen. Dit betekent dat voor tunnels het
generieke bouwblok alleen in de Eerste Heinenoordtunnel wordt ingezet.
Voor bruggen geldt de afspraak dat deze op maximaal zeven bruggen
wordt toegepast.
Spoor 3 Versterken van bestaande functionele kaders en
kwaliteitseisen
Voor bouwblokken waar de meerwaarde voldoende is aangetoond, geldt
dat ze toegepast gaan worden in de aankomende te vervangen, renoveren
of aan te leggen kunstwerken. De bestaande functionele kaders en
kwaliteitseisen worden aangepast op basis van deze bouwblokken.
Voorbeelden van kaders en kwaliteitseisen die aangepast worden, zijn de
Landelijke Tunnelstandaard en de Landelijke Bruggenstandaard. Deze
standaarden vormen een integrale benadering voor het veilig, efficiënt én
uniform bedienen van beweegbare kunstwerken. Het biedt een basis hulpén richtlijn die kan worden toegepast of het nu gaat om het beheren,
bouwen óf bedienen.
Voor de 3B-bouwblokken wordt het komende jaar met de markt verder
gewerkt aan vastgestelde en gestandaardiseerde kwaliteitseisen die
meegegeven worden aan de aannemer. Hiermee wordt een hoge kwaliteit
van onze IA geborgd voor de toekomst. Ook wordt gebruik gemaakt van
de expertise en kennis binnen de markt over IA binnen de fysieke
infrastructuur. Tot slot biedt vastgestelde en gestandaardiseerde kwaliteitseisen ruimte aan de markt om hierbinnen verder te ontwikkelen en te
innoveren bij toekomstige opdrachten.
De toekomst
Rijkswaterstaat is gestart met de beweging van aanleg naar instandhouding (Kamerstuk 29 385, nr. 119). Veel wegen, bruggen, viaducten en
sluizen zijn reeds meer dan een halve eeuw operationeel en zijn nu aan
groot onderhoud of vervanging toe. Door het onderhoud van de infrastructuur op orde te brengen worden de netwerken voorspelbaarder in de
toekomst, beter beschikbaar en weten gebruikers waar ze op mogen
rekenen. De beweging naar instandhouding richt zich ook op de IA binnen
onze netwerken. Rijkswaterstaat is gericht op het in control zijn binnen het
bestaande areaal, dit moet dan ook tijdig vernieuwd worden. Standaardisering van deze componenten of IA-bouwblokken helpt om de veiligheid,
beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de kunstwerken beter te kunnen
garanderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 A, nr. 44

4

Hopende u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben over de
opvolging van de aanbevelingen van het adviescollege ICT-toetsing en
afronding van het programma IAS bij Rijkswaterstaat.
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
M.G.J. Harbers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 A, nr. 44

5