Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 960

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 12 mei 2022
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 11 februari 2021 over de
resultaten van de uitvoering van instellingsaccreditatie (Kamerstuk 31 288,
nr. 901).
De vragen en opmerkingen zijn op 2 februari 2022 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 29 april 2022
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Michon-Derkzen
Adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-31288-960
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

1

Inhoud
I

Vragen en opmerkingen uit de fracties
• Inbreng van de leden van de VVD-fractie
• Inbreng van de leden van de D66-fractie
• Inbreng van de leden van de CDA-fractie
• Inbreng van de leden van de SP-fractie
• Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
• Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie

2
2
3
5
5
5
6

II

Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

8

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
resultaten van de uitvoering van de instellingsaccreditatie en hebben
hierover nog enkele vragen.
Kan de Minister een update geven van de voortgang die gemaakt is sinds
de te bespreken stukken aan de Kamer zijn gestuurd, zo vragen de leden.
De leden vinden dat modernisering van de WHW op verschillende vlakken
aan de orde is en dat daar ook een kwaliteitsborging bij hoort die ruimte
biedt voor innovatie, zoals een externe accreditatie van de instellingskwaliteitszorg, waarbij de positie van studenten, flexibilisering en permanente
verbetering voor opleidingen centraal staan. Is de Minister van mening
dat de huidige voorstellen daadwerkelijk bijdragen aan een beter stelsel
voor kwaliteitszorg, of blijft het alleen minimaal even goed? Zijn er nog
andere voordelen te noemen dan meer gevoel van eigenaarschap bij
docenten, zo vragen de voornoemde leden.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat een externe onafhankelijke blik van groot belang is. Hoe is de onafhankelijkheid van het panel
van externe onafhankelijke deskundigen dat de opleidingsbeoordelingen
gaat doen geborgd als dit panel door het college van bestuur van de
instelling zelf benoemd is? Ziet de Minister hier geen risico op het bewust
of onbewust selecteren van positief gestemde deskundigen? Kan de
Minister aangeven hoe dit risico eventueel ondervangen zou kunnen
worden, zo vragen de leden.
Het traject van instellingsaccreditatie is destijds ook ingezet omdat het
huidige stelsel als belastend wordt ervaren, maar de verwachting is dat
het nieuwe stelsel dit probleem niet oplost. Acht de Minister met dit in
gedachten de capaciteit en tijd die ingezet moet worden bij zowel het
Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap als instellingen
proportioneel? Hadden we het huidige stelsel niet meer kunnen inrichten
op eisen aan de moderniteit zoals flexibilisering en microcredentials, zo
vragen de leden.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de toets voor instellingsaccreditatie
ook ziet op het zijn van een «responsieve organisatie» die moet voldoen
aan verwachtingen van allerlei maatschappelijke actoren. Gezien het feit
dat maatschappelijke actoren niet altijd politiek neutrale verwachtingen
hebben, hoe wil de Minister ervoor zorgen dat de politieke neutraliteit van
opleidingen geborgd is als essentieel onderdeel van onderwijskwaliteitszorg? De leden vragen of de Minister aan de tafel van het overleg met
het onderwijsveld over het uitwerken van het welomschreven kader
waarbinnen de NVAO -steekproeven zou kunnen uitvoeren een duidelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

2

plek kan inruimen voor studenten en studentorganisaties. Of hebben deze
overleggen inmiddels plaatsgevonden, zo vragen de leden.
Ten slotte vragen zij of de Minister kan bevestigen of instellingsaccreditatie zal gelden voor zowel het bekostigde als niet-bekostigde hoger
onderwijs.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
verkenning naar instellingsaccreditatie. Zij stellen dat de kwaliteit en het
kwaliteitszorgsysteem van het onderwijs boven elke twijfel verheven
dienen te zijn. Zij maken daarom graag van deze gelegenheid gebruik om
de Minister vragen te stellen om een beter beeld van de visie op en de
voor- en nadelen van instellingsaccreditatie te krijgen.
Visie op kwaliteit, kwaliteitscultuur en kwaliteitszorg
De leden van de D66-fractie constateren dat het Nederlands hoger
onderwijs internationaal van hoge kwaliteit is. Studenten zijn volgens de
Nationale Studentenenquête 2021 ook in ruime meerderheid tevreden
over het onderwijs. Kwaliteit is alleen geen gegeven, zeker niet als het
gaat om onderwijs waarbij individuen een eigen visie kunnen hebben op
wat kwaliteit is en er een groot aantal factoren invloed hebben op de
kwaliteit van het onderwijs. In dat licht spreekt de Onderwijsraad over een
kwaliteitscultuur. De Onderwijsraad bracht in 2015 het rapport «Kwaliteit
in het hoger onderwijs uit». Deze leden vragen de Minister hoe het
voornemen tot instellingsaccreditatie zich verhoudt tot de adviezen van de
Onderwijsraad in het hiervoor genoemde rapport.
De leden van de D66-fractie lezen in de WHW dat de verantwoordelijkheid
voor het onderwijs aan verschillende niveaus binnen de instelling is
toegekend. Het «instellingsbestuur» is verantwoordelijk voor regelmatige
visitatie. De verantwoordelijkheid voor het onderwijs ligt echter primair bij
de opleidingsdirecteur (en aanverwant de opleidingscommissie). Bij de
universiteiten geschiedt de verzorging van het onderwijs in een faculteit
en is de decaan belast met het bestuur en inrichting van de faculteit voor
het onderwijs en wetenschapsbeoefening. De decaan stelt daarbij de
onderwijs- en examenregeling vast. De voornoemde leden vragen de
Minister hoe hij de verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van het
onderwijs, het onderwijs- en examenbeleid en de kwaliteit ziet. Ligt de
verantwoordelijkheid primair op centraal of decentraal niveau? Tevens
vragen zij of het stelsel van kwaliteitszorg niet geënt dient te zijn op het
niveau waar de primaire verantwoordelijkheid ligt.
De leden stellen dat een sterke kwaliteitscultuur ook een open bestuurscultuur omvat met een medezeggenschap dat zich betrokken en onafhankelijk opstelt. Zij lezen in de brief dat de Minister met ISO, VSNU en VH
afspraken heeft gemaakt over versterking van de medezeggenschap. Deze
leden vragen de Minister toe te lichten op welke wijze de medezeggenschap wordt versterkt. Deze leden vragen voorts of het instrument
kwaliteitsafspraken, en de rol van de medezeggenschap daarin, is
geëvalueerd.
Ervaren lastendruk
De leden van de D66-fractie lezen dat instellingsaccreditatie waarschijnlijk
geen bijdrage zal leveren aan de feitelijke reductie van regeldruk. De
Minister verwacht wel dat docenten meer op hun professionaliteit worden
aangesproken en dat er meer ruimte zal ontstaan voor docenten om zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

3

op zinvollere wijze dan zij nu ervaren te kunnen verantwoorden over de
kwaliteit van het onderwijs. De leden vragen of de Minister onderzocht
heeft wat de belangrijkste oorzaken zijn van de ervaren werk- en regeldruk
van docenten en in hoeverre dat de oorzaak is van beleid vanuit de
rijksoverheid, de sector of instellingen zelf.
De voornoemde leden vragen eveneens hoe het voorstel tot instellingsaccreditatie zich verhoudt tot de aanbevelingen uit het rapport van
Andersson Elffers Felix uit 2019 naar de ervaren regeldruk in het hoger
onderwijs. Klopt het dat daaruit blijkt dat sommige instellingen zeer
gedetailleerde en tijdrovende regels opstellen? Klopt het ook dat docenten
en kwaliteitszorgmedewerkers accreditatieprocedures, met uitzondering
van het ontwikkelgesprek, als zinvol ervaren? De leden constateren dat uit
een review van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek blijkt dat
een kwaliteitscultuur makkelijker te realiseren is als de doelen op
decentraal niveau worden gesteld. Wanneer doelen op instellingsniveau
worden vastgesteld, kan de afstand tot de werkvloer al groot zijn. Er is ook
een risico dat instellingen zelf gaan proberen de kwaliteitscultuur te
«regelen» als de overheid terugtreedt. Deze leden vragen of de Minister
deze risico’s voor instellingsaccreditatie erkent en op welke wijze hij
verwacht de risico’s te kunnen beperken.
Verlichten van de accreditatie van opleidingen
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd naar de ervaringen met het
beoordelingskader voor de accreditatie van bestaande opleidingen dat
sinds 1 februari 2019 van kracht is. Met het nieuwe beoordelingskader
staat nadrukkelijk de visie van de opleiding centraal en hebben opleidingen meer ruimte en vrijheid om de visitatie zo in te richten dat het voor
de opleiding zinvol is. De voornoemde leden vragen of het nieuwe
beoordelingskader al geëvalueerd is. Zij zijn met name benieuwd naar de
ervaringen van opleidingsdirecteuren, docenten en studenten bij de
beperkte opleidingsbeoordeling. Ervaren docenten meer ruimte dan
voorheen om op zinvolle wijze te verantwoorden, of wordt de geboden
ruimte nog niet benut? De leden vragen voorts naar de aanbeveling van
de inspectie in het rapport «De kwaliteit van het Nederlandse accreditatiestelsel Hoger Onderwijs» uit 2018 om kwaliteitsborging en zelfevaluaties
een continu proces te maken, zodat de lasten bij de visitatie lichter zijn.
Rijker beeld van onderwijskwaliteit
De leden van de D66-fractie lezen dat het ondoenlijk is om continu nieuwe
aandachtsgebieden toe te voegen aan de accreditatieprocedure. De leden
hebben daar begrip voor. Zij vragen de Minister te bevestigen dat de
inspectie ook de bevoegdheid heeft om thematische onderzoeken uit te
voeren die niet in het accreditatiekader zijn opgenomen.
Clustergewijze visitatie
De leden van de D66-fractie vragen de Minister toe te lichten in hoeverre
de verplichting tot clustergewijze visitatie blijft bestaan bij instellingsaccreditatie. Zij vragen wat de voor- en nadelen zijn als de verplichting tot
clustergewijze visitatie blijft bestaan.
Toekomst van toezicht
De leden van de D66-fractie constateren voorts dat het debat over het
toezicht op kwaliteitszorg niet op zichzelf staat. Ook in andere onderwijssectoren en publieke sectoren ontwikkelt het toezicht steeds. Deze leden
vragen de Minister uiteen te zetten welke beweging andere publieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

4

sectoren, en met name de gezondheidssector, maken ten aanzien van het
toezicht op de kwaliteit van de dienstverlening. Ten slotte vragen zij welke
lessen daaruit geleerd kunnen worden voor het toezicht op de kwaliteit
van het onderwijs en daarmee over de nut en noodzaak van instellingsaccreditatie.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap betreffende de resultaten
van de uitvoering van instellingsaccreditatie. De voornoemde leden
stellen met enthousiasme vast dat het voornemen tot wettelijke invoering
van instellingsaccreditatie door vrijwel het volledige betrokken onderwijsveld wordt gedeeld. De leden zijn al langer voorstander van de
invoering van instellingsaccreditatie en kunnen zich vinden in de
aanvullende argumenten die de Minister in de brief aan de Kamer
meegeeft. Zij hebben verder in dit stadium geen vragen en/of opmerkingen en wachten het concrete wetsvoorstel af.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de resultaten van
de uitvoering van instellingsaccreditatie. Zij zijn geen voorstander van
instellingsaccreditatie en hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden vragen waarom de Minister een heel nieuw accreditatiestelsel
optuigt. Ze vragen wat volgens de Minister de nadelen van het huidige
stelsel zijn en waarom dit stelsel zo nodig moet worden ingevoerd. Zijn er
volgens de Minister dan geen mogelijkheden om het huidige stelsel te
versterken en binnen dit stelsel de regeldruk te verminderen?
De inspectie adviseerde in 2018 al om van de kwaliteitsborging en
zelfevaluatie een continu proces te maken en dit proces te verankeren in
de vorm van jaarevaluaties. Hierdoor richt de visitatie zich meer op de
interne kwaliteitszorg in plaats van de externe verantwoording over de
kwaliteitszorg. Ook zorgt dit ervoor dat de voorbereiding van de visitatie
eens in de zes jaar minder tijd kost. Er kunnen dus volgens de inspectie
duidelijk aanpassingen gedaan worden aan het huidige stelsel om het te
verbeteren. De leden vragen waarom het advies van de inspectie in de
wind wordt geslagen.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de resultaten van de uitwerking van de instellingsaccreditatie. Deze leden
hechten enorme waarde aan kwalitatief goed onderwijs en de betrokkenheid van studenten en instellingen zelf bij het proces van vaststelling
daarvan. De toename van eigen verantwoordelijkheid van instellingen en
de voortvarende manier waarop de sector aan de slag is gegaan met de
vernieuwing in de opleidingsaccreditatie zijn wat deze leden betreft
bemoedigend. Zij staan dan ook positief tegenover deze volgende stap in
het proces. Zij hebben nog enkele vragen ter verduidelijking.
Kansen voor het hoger onderwijs
De leden van de PvdA-fractie vernemen dat het overgaan tot een systeem
van instellingsaccreditaties wel leidt tot een hogere mate van eigenaarschap onder het onderwijspersoneel, maar niet tot een lagere regeldruk.
Kan de Minister toelichten of onderwijspersoneel met betrekking tot de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

5

verlaging van de regeldruk wellicht andere mogelijkheden heeft aangedragen? Ziet de Minister wellicht nog ruimte hieromtrent om de regeldruk
te verlagen, of is het feit dat de ervaren regeldruk onder onderwijspersoneel lager is wellicht voldoende? Wanneer kunnen deze leden nadere
voorstellen met betrekking tot de verlaging van de regeldruk in het hoger
onderwijs verwachten? Kan de Minister toelichten waarom hij van mening
is dat het overgaan op een nieuw systeem van instellingsaccreditatie
wenselijker is dan aanpassingen aan het huidige stelsel, waarin al
positieve vooruitgang is geboekt? Eveneens vragen zij of de Minister
ervan is verzekerd dat het uitwerken van een nieuw systeem de meest
effectieve vorm van aanpassing van accreditatie is.
Naar een nieuw kwaliteitszorgstelsel
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de relevante actoren uit de
sector zijn meegenomen in de uitwerking van de instellingsaccreditatie en
complimenteren het kabinet met het feit dat hiermee tot een voorstel
gekomen kan worden dat draagvlak vindt in de gehele sector. Deze leden
vragen deze samenwerking dan ook voort te zetten bij de verdere
uitwerking van dit systeem. Kan de Minister reflecteren op de wijze
waarop hij voornemens is dit te doen? Tevens vragen zij of de Minister
kan toelichten op welke wijze dit nieuwe stelsel zal borgen dat het toezicht
op de kwaliteit van onderwijs niet te ver centraliseert met als gevolg te
weinig aandacht voor de kwaliteit van de opleidingen op zich.
Zicht en toezicht op kwaliteit
De leden van de PvdA-fractie lezen dat bij invoering van een systeem van
instellingsaccreditatie de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de
inspectie en de NVAO gelijk zal blijven, maar de werkwijze wel zal
veranderen. Kan de Minister verder toelichten hoe hij dit voor zich ziet?
Kunnen instellingen inspraak leveren op deze verandering van werkwijze
en/of verantwoordelijkheidsverdeling? Ook vragen zij of de Minister kan
toelichten op welke wijze studenten of docenten hun ontevredenheid over
de kwaliteit van onderwijs kenbaar kunnen maken in het nieuwe stelsel.
Tot slot vragen zij hoe ervoor gezorgd gaat worden dat studenten en
docenten een sociaal veilige en laagdrempelige optie hebben om
dergelijke zorgen kenbaar te maken.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met bijzondere belangstelling
kennisgenomen van de brief inzake de resultaten van de uitvoering van
instellingsaccreditatie. Deze leden zijn overtuigd van de waarde van
opleidingsaccreditatie, omdat het grootste deel van de kwaliteit van een
opleiding niet op centraal niveau, maar op het niveau van de opleiding
wordt bepaald. Derhalve hebben voornoemde leden hierover vragen aan
de Minister.
De leden lezen dat voor het terugdringen van regeldruk een toename van
vertrouwen en zelfvertrouwen in het stelsel cruciaal is. Voornoemde leden
vragen waarom niet in het huidige stelsel is getracht de administratieve
lasten en de afrekencultuur te verminderen, temeer omdat er feitelijk geen
reductie is van regeldruk in het nieuwe stelsel. Ook vragen zij of de
Minister kan uitleggen waarom het nodig is om een geheel nieuw stelsel
te introduceren. Welke mogelijkheden ziet de Minister om het versterken
van vertrouwen en verminderen van de regeldruk te realiseren in het
huidige stelsel? Is daarnaar onderzoek gedaan? Zo nee, is de Minister
voornemens om daar onderzoek naar te doen? Wordt gemonitord wat het
verloop is van de ervaren regeldruk? Wat is de Minister voornemens te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

6

ondernemen als de ervaren regeldruk na verloop van tijd overeenkomt
met de feitelijke regeldruk?
De inspectie schreef in 2018 al dat zij adviseerde om van de kwaliteitsborging en zelfevaluatie een continu proces te maken en dit proces te
verankeren in de vorm van jaarevaluaties. Hierdoor richt de visitatie zich
meer op de interne kwaliteitszorg in plaats van de externe verantwoording
over de kwaliteitszorg. Ook zorgt dit ervoor dat de voorbereiding van de
visitatie eens in de zes jaar minder tijd kost. Daarbij wordt het eigenaarschap van de onderwijsteams voor de onderwijskwaliteit van hun
opleidingen versterkt. Waarom is het advies van de inspectie niet
aangedragen als een mogelijkheid om de interne kwaliteitszorg te
verbeteren? Door het invoeren van instellingsaccreditatie bestaat het
risico dat de kwaliteitszorg centraliseert en minder aandacht besteedt aan
de kwaliteitszorg op opleidingsniveau. Een voordeel van het huidige
beoordelingskader is dat het juist de regie en het eigenaarschap primair
bij de opleidingen legt, daar waar de meeste docenten hun thuishaven in
het onderwijs hebben. Hoe goed de docenten van een opleiding zijn, hoe
het curriculum is vormgegeven, en hoe goed de voorzieningen zijn, wordt
immers voornamelijk op decentraal niveau bepaald. Zij vragen of de
Minister deze mening deelt en hoe hij hiertegen aankijkt.
Voorts lezen de leden dat het niet voor de hand ligt om thema’s als sociale
veiligheid, het welzijn van studenten, en de begeleiding van studenten,
werkdruk en studentensucces op opleidingsniveau te toetsen, omdat deze
zaken het niveau van de opleiding overstijgen. Ook deze redenering
volgen deze leden niet. Deze leden constateren dat juist deze zaken per
opleiding kunnen verschillen, omdat de docenten en het curriculum, die
verschillen per opleiding, groot effect hebben op de hierboven genomen
zaken. Deelt de Minister deze constatering? Zo nee, waarom niet?
De leden lezen dat de reikwijdte van de beoordeling kan worden uitgebreid op voorstel van de instelling, zodat het niet enkel gaat over borging
van de kwaliteit van het diplomagerichte onderwijs. Wat is de rol van de
medezeggenschap in het bepalen van de reikwijdte van de beoordeling,
zo vragen deze leden.
De NVAO geeft als optie in overweging dat ook een faculteit, school of
instituut van een grote instelling onderwerp van een afzonderlijke
instellingstoets kan zijn. Hierbij valt te denken aan instellingen met een
buitenlandse campus, een dislocatie in Nederland of dochters onder een
holding of andersoortige moeder-rechtspersonen. Hoe kijkt de Minister
hiertegen aan? In het huidige accreditatiestelsel was er een duidelijke plek
waar een student of docent naartoe kon wanneer die ontevreden was over
de opleiding, namelijk de externe accreditatiepanels. Doordat deze
externe accreditatiepanels verdwijnen bij de invoering van instellingsaccreditatie, lijkt het moeilijker te worden voor studenten en docenten om
zich uit te spreken over de opleiding tegen hun onderwijsinstelling. Een
gevolg hiervan is dat een angstcultuur kan ontstaan. Deelt de Minister
deze zorgen? Ook vragen zij hoe hij deze zorgen wil wegnemen.
Ten slotte betreuren deze leden het dat LSVb niet betrokken is geweest in
het verdere proces. Zij stellen dat juist een kritische blik van groot belang
is voor de invulling van een nieuw accreditatiestelsel. Kan de Minister
aangeven wat de belangrijkste bezwaren en zorgen waren van het LSVb?
Tevens vragen zij of de Minister kan uiteenzetten waarom het niet is gelukt
om de bezwaren en de zorgen van het LSVb weg te nemen. Hoe is de
Minister voornemens de LSVb verder mee te nemen in de implementatie
van het nieuwe stelsel? Tot slot vragen zij of het LSVb wordt betrokken bij
de ontwikkeling van het wettelijke kader over de verdere voorwaarden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

7

waaronder de beoordeling plaatsvindt en de voordracht en de werkwijze
van de commissie.
II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Graag dank ik de leden van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap voor de vragen die zij hebben gesteld en de opmerkingen
die zij hebben gemaakt naar aanleiding van de brief van 11 februari 2021
over instellingsaccreditatie. Op de gestelde vragen en gemaakte opmerkingen ga ik hieronder in. Daarbij wordt de indeling van het verslag als
uitgangspunt genomen.
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister een update kan geven
van de voortgang die gemaakt is sinds de te bespreken stukken aan de
Kamer zijn gestuurd.
Sinds de brief aan uw Kamer in februari 2021, wordt op ambtelijk niveau
in nauw overleg met alle betrokken partijen in het hoger onderwijs verder
gewerkt aan de nadere uitwerking en invulling van een stelsel met
instellingsaccreditatie. Dit met het streven om instellingsaccreditatie in
2025 in werking te kunnen laten treden.
De leden vinden dat modernisering van de WHW1 op verschillende
vlakken aan de orde is en dat daar ook een kwaliteitsborging bij hoort die
ruimte biedt voor innovatie, zoals een externe accreditatie van de
instellingskwaliteitszorg, waarbij de positie van studenten, flexibilisering
en permanente verbetering voor opleidingen centraal staan. Is de Minister
van mening dat de huidige voorstellen daadwerkelijk bijdragen aan een
beter stelsel voor kwaliteitszorg, of blijft het alleen minimaal even goed,
zo vragen de leden. Zijn er nog andere voordelen te noemen dan meer
gevoel van eigenaarschap bij docenten, zo vragen de voornoemde leden
voorts.
Beter stelsel voor kwaliteitszorg
Het huidige accreditatieproces wordt nog te vaak ervaren als een extern
opgelegd proces dat onvoldoende aansluit bij de interne kwaliteitszorg en
daarom onvoldoende meerwaarde heeft voor het daadwerkelijk borgen
van de opleidingskwaliteit. Docenten en studenten hebben het gevoel
door een hoepel te moeten springen in plaats van dat zij vanuit betrokkenheid met de opleiding bezig zijn met wat daadwerkelijk nodig is om de
kwaliteit te borgen en verder te verbeteren. Instellingsaccreditatie draagt
bij aan een beter stelsel voor kwaliteitszorg, en biedt voordelen die niet
kunnen worden bereikt door aanpassingen te doen aan het huidige
accreditatiestelsel. Het nieuwe stelsel behoudt veel van de waarborgen
die we kennen aan het huidige accreditatiestelsel maar verandert iets
fundamenteels: instellingen en opleidingen krijgen de regie over de
opleidingsbeoordelingen. Dit gebeurt niet zomaar, maar na een grondige
toets op instellingsniveau waarmee de effectiviteit van het interne
kwaliteitszorgsysteem integraal wordt beoordeeld en ook de effectiviteit
van de interne governance langs de lat wordt gelegd. Wordt de instelling
positief beoordeeld, dan krijgt zij het vertrouwen om de eigen opleidingsbeoordelingen vorm te geven. De kwaliteitscultuur op de instelling krijgt
daarmee een stevigere impuls dan ooit tevoren, met als gevolg dat ook de
kwaliteit van de interne kwaliteitszorg toeneemt.

1

WHW: Wet hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

8

De Onderwijsraad definieerde in 2015 een sterke kwaliteitscultuur als een
cultuur die stimuleert dat alle betrokkenen, zowel intern als extern, zich
continu richten op het definiëren en behalen van de gewenste kwaliteit en
door middel van een constructief-kritische houding streven naar de
daarvoor zo nodig vereiste kwaliteitsverbeteringen.2 Een kwaliteitscultuur
is geen directe resultante van extern toezicht, maar wordt gevormd en
gedragen van binnenuit de instelling. Op het moment dat bestuurders,
onderwijspersoneel en studenten zich gezamenlijk verantwoordelijk
voelen voor het behouden en blijvend verbeteren van de onderwijskwaliteit draagt dit bij aan een goede borging van de onderwijskwaliteit. Voor
een goede borging van de onderwijskwaliteit is primair van belang dat de
interne kwaliteitszorg op orde en effectief is. Het proces van externe
verantwoording over de onderwijskwaliteit moet daarom zo zijn ingericht
dat het in de eerste plaats de interne kwaliteitszorg in beeld brengt en
stimuleert, en als sluitstuk de effectiviteit daarvan controleert. Met het
nieuwe stelsel wordt aan die functies meer recht gedaan.
Overheidssturing op instellingsniveau als het gaat om de kwaliteitszorg in
het onderwijs is niet nieuw: Nederland sluit daarmee aan bij de
meerderheid van de landen in Europa.3 Europese accreditatie-organisaties
rapporteren een algemene trend dat meer landen toewerken naar een
systeem met een vorm van instellingsaccreditatie, -audit of -review.4 Ook
de Europese Raad beveelt institutionele externe kwaliteitsborging in
plaats van externe kwaliteitsborging op programmaniveau aan.5 Er is
bovendien een groeiende groep landen waarin instellingsaccreditatie het
externe toezicht op opleidingsniveau vervangt: in veel van de landen die
al werken met een vorm van instellingsaccreditatie, kent het stelsel
uitsluitend een verplichte beoordeling op instellingsniveau, of is een
opleidingsbeoordeling enkel nog verplicht in geval van een negatieve
beoordeling op de instellingstoets. Dit plaatst de opleidingsbeoordeling
onder de regie van de instelling. Voorbeelden van onderwijsstelsels
waarin deze op het instellingsniveau gerichte kwaliteitszorg dominant is,
zijn Vlaanderen, Denemarken, Finland, Noorwegen, Oostenrijk, Schotland,
en het Verenigd Koninkrijk. In Duitsland bestaat net als in Nederland een
vrijwillige instellingstoets, die bij een positief resultaat de instelling het
recht geeft om opleidingsbeoordelingen onder eigen regie te voeren.
De internationale context biedt verscheidene inzichten en aandachtspunten. In Denemarken levert instellingsaccreditatie een positieve
bijdrage aan professionalisering, de ontwikkeling van kwaliteitsborgingsprocedures en de verankering hiervan bij het management.6 In
Noorwegen heeft instellingsaccreditatie en het werk van de Noorse
accreditatieorganisatie hierin, geleid tot een versterking van het
vertrouwen van studenten in het hoger onderwijs.7 In Vlaanderen, waar
de NVAO sinds de invoering in 2015 ervaring op doet met de instellingsreview, zijn lessen geleerd over de wijze waarop in een stelsel met
instellingsaccreditatie de kwaliteit op opleidingsniveau kan worden
(blijven) geborgd. Een overzicht van in Vlaanderen uitgevoerde instel2

Kwaliteit in het hoger onderwijs. Onderwijsraad, 2015.
Landen in Europa die een beoordeling op instellingsniveau kennen zijn: Vlaanderen,
Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Italië, Letland, Luxemburg, Noorwegen,
Oostenrijk, Portugal, Schotland, Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland.
4
EQAR Policy Brief (2019), ESG Coverage of higher education systems in Europe. Zie ook:
ResearchNed (2019), Instellingsaccreditatie in het buitenland; CHEPS (2014), Voor niets gaat de
zon 3.0 op. Kwaliteitszorg- en accreditatiestelsels in enkele buitenlandse hogeronderwijssystemen en hun administratieve lasten.
5
Aanbeveling van de Europese Raad (2022), ‘over bruggen bouwen voor doeltreffende Europese
samenwerking in het hoger onderwijs’.
6
Instellingsaccreditatie in het buitenland. ResearchNed (2019), p. 44
7
Instellingsaccreditatie in het buitenland. ResearchNed (2019), p. 56
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

9

lingsreviews wijst er bijvoorbeeld op dat het belangrijk is dat instellingen
in de vertaling van instellingsbeleid naar opleidingsniveau expliciet zijn
over de wijze van tussentijdse opvolging en op welke basis beslist wordt
of er sprake is van succes of de noodzaak tot bijsturing op opleidingsniveau.8 Ook is in Vlaanderen veel aandacht uitgegaan naar de consistentie waarmee de reviews worden uitgevoerd zodat de uitkomsten van
instellingsreviews onderling vergelijkbaar zijn.9 Deze en andere lessen
vanuit de internationale context neem ik mee bij de uitwerking van
instellingsaccreditatie.
Eerdere maatregelen
In de afgelopen jaren zijn reeds verscheidene aanpassingen gedaan in het
huidige accreditatiestelsel om het eigenaarschap bij instellingen en
opleidingen te vergroten. In 2011 werd de instellingstoets kwaliteitszorg
(ITK) ingevoerd waarmee tot uitdrukking kwam dat kwaliteitscultuur iets is
van de instelling als geheel, binnen en buiten de opleiding. De opleidingsaccreditatie gaat sinds 2018 uit van meer eigen verantwoordelijkheid van
instellingen voor de visitatie van hun opleidingen; instellingen hebben
meer ruimte gekregen en genomen bij het organiseren van de visitaties,
studenten worden meer betrokken en er is meer ruimte gemaakt voor
gesprekken over de ontwikkeling van het onderwijs. Bovendien is met het
traject «Accreditatie op maat» het hele accreditatiestelsel doorgelicht met
als doel te kijken hoe de regeldruk zou kunnen worden verminderd. Een
belangrijk inzicht dat hieruit naar voren kwam is dat veel winst te behalen
valt in het verminderen van de ervaren regeldruk die het accreditatieproces voor instellingen met zich meebrengt. Het vergroten van het
eigenaarschap is daarin een belangrijke factor. Met de invoering van de
Wet accreditatie op maat in 2019 is onder meer de rol van de opleidingscommissie versterkt en is het gedifferentieerd oordeel van een accreditatiebesluit afgeschaft. Ook zijn de twee functies van het accreditatieproces
– verantwoorden en verbeteren – scherper van elkaar onderscheiden. Zo
is het ontwikkelgesprek als onderdeel van de visitatie geïntroduceerd, dat
is gericht op leren en verbeteren. Voorts is meer de nadruk komen te
liggen op eigenaarschap en vertrouwen.
Er is dus al veel ondernomen om een betere balans tussen baten en lasten
te creëren, het (zelf)vertrouwen van en in instellingen te vergroten, meer
regie bij de instellingen te leggen en zo ook het eigenaarschap binnen de
instelling te stimuleren; dit met als doel het draagvlak voor kwaliteitszorg
binnen de instelling te vergroten en daarmee de kwaliteitsborging te
verbeteren. Dit heeft zijn vruchten afgeworpen; zo blijkt de ITK een
belangrijke impuls te hebben gegeven aan de kwaliteitscultuur bij
opleidingen en instellingen10. Toch ervaren docenten, studenten en
onderwijsleiders niet altijd ruimte om de opleidingsbeoordeling op zo’n
manier in te richten dat de specifieke opleiding tot zijn recht komt en de
opleidingsbeoordeling als zinvol wordt ervaren. Een tussentijds beeld van
het in 2018 gestarte experiment Instellingsaccreditatie met lichtere
opleidingsaccreditatie laat zien dat meer regie bij de opleiding hierin
verandering brengt. De ruimte die de deelnemende opleidingen ervaren
resulteert bijvoorbeeld in het meer betrekken van het werkveld bij het
nadenken over de inrichting en beoordeling van opleidingen.

8

Overzichtsrapportage van de instellingsreviews. NVAO – Afdeling Vlaanderen, september 2017,
p. 16
9
Overzichtsrapportage van de instellingsreviews. NVAO – Afdeling Vlaanderen, september 2017,
p. 28
10
De kwaliteit van het accreditatiestelsel. Inspectie van het Onderwijs, 2018.
Kamerstuk 34 735, nr. 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

10

Het is wenselijk nu de volgende stap te zetten in de ontwikkeling van het
accreditatiestelsel. Instellingsaccreditatie geeft de impuls die nodig is om
bij alle partijen in het hoger onderwijs een wezenlijke cultuurverandering
op gang te brengen. Je kunt immers dingen nog zo goed in regels hebben
gevat – als de juiste cultuur er niet is, verliezen de regels hun waarde.
Voordelen van instellingsaccreditatie
De leden van de VVD-fractie vragen naar andere voordelen van instellingsaccreditatie naast meer eigenaarschap bij docenten. Instellingsaccreditatie verbetert de kwaliteitsborging van het onderwijs, door een stevige
impuls te geven aan een kwaliteitscultuur waarin het borgen en verbeteren van de onderwijskwaliteit een doorlopend proces is binnen de
instelling. Zoals beschreven in de Kamerbrief kenmerkt een sterke
kwaliteitscultuur zich door verschillende aspecten, waaronder eigen regie,
eigenaarschap en betrokkenheid van docenten en studenten bij de
kwaliteitsborging, (zelf)vertrouwen in en bij onderwijsprofessionals
binnen de instelling, ruimte voor maatwerk, en draagvlak binnen de
instelling voor kwaliteitszorg.
Met instellingsaccreditatie wordt gestimuleerd dat degenen die het dichtst
betrokken zijn bij het onderwijs, de ruimte hebben om kwaliteitszorg vorm
te geven op een manier die past bij dat specifieke onderwijs. Opleidingsvisitaties kunnen voortaan zo worden ingericht dat ze aansluiten bij de
kwaliteitszorg en kwaliteitscultuur die past bij het profiel van de instelling.
Zo kan een instelling bijvoorbeeld focussen op datgene wat relevant en
nodig is voor specifieke opleidingen die zij aanbiedt. Dit kan door
bijvoorbeeld peerreview te organiseren met een buitenlandse opleiding
waar zij zich aan wil spiegelen, dan wel een eigen vraagstuk te agenderen
voor de visitatie.
Met het verder vergroten van die ruimte, van het (zelf)vertrouwen in onze
professionals opdat zij de geboden ruimte ook daadwerkelijk benutten, en
daarmee het draagvlak binnen de instelling voor kwaliteitszorg en externe
verantwoording daarover, wordt nog meer ingezet op continue kwaliteitsverbetering. De verantwoording over de (borging van) kwaliteit zou op die
manier niet moeten worden ervaren als een hoepel om door te springen,
maar als een betekenisvol onderdeel van dit continue proces. Met andere
woorden: een stelsel met instellingsaccreditatie zet aan tot een
duurzamere manier van kwaliteitsborging.
Instellingsaccreditatie zal voorts bijdragen aan de verdere versterking van
de medezeggenschap. Een stevige positie van de medezeggenschap en
mogelijkheden voor studenten om betrokken te zijn bij de kwaliteitszorg
zijn belangrijke randvoorwaarden voor een sterke kwaliteitscultuur.
Daarom zijn in aanloop naar de Kamerbrief middels het Principeakkoord
instellingsaccreditatie en medezeggenschap concrete afspraken met de
betrokken stakeholders gemaakt over het verder versterken van de
medezeggenschapscultuur als onderdeel van de invoering van instellingsaccreditatie.11
Een ander voordeel van instellingsaccreditatie is dat bij de kwaliteitsborging en het toezicht daarop nog meer nadruk komt te liggen op de
verantwoordelijkheid van de instelling te zorgen voor een onderwijsaanbod dat passend is bij verwachtingen vanuit de samenleving en de
arbeidsmarkt. Onderdeel van een sterke kwaliteitscultuur is ook dat
11

In aanloop naar de brief aan uw Kamer in februari 2021 zijn verschillende aanvullende
afspraken gemaakt met ISO, UNL en VH over de positionering en versterking van de medezeggenschap. Deze afspraken staan in het Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap, februari 2021. Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

11

externe betrokkenen zoals het afnemend werkveld en andere onderwijsinstellingen deel uitmaken van het continue proces van ontwikkelen en
verbeteren van de onderwijskwaliteit. Daarmee wordt geborgd dat het
onderwijs aansluit op verwachtingen van het werkveld en van de
samenleving. Zoals in de Kamerbrief beschreven zal de instelling bij de
toets voor instellingsaccreditatie worden beoordeeld op de vraag of zij
zich voldoende responsief opstelt ten opzichte van haar omgeving.
Tenslotte vind ik net als de leden van de VVD-fractie ruimte voor innovatie
belangrijk. Daarom wordt er met instellingsaccreditatie op ingezet het
kwaliteitszorgstelsel meer toekomstbestendig te maken. Een toekomstbestendig kwaliteitszorgstelsel houdt rekening met de diversiteit binnen het
onderwijs en moedigt die diversiteit aan zodat instellingen zich kunnen
blijven door ontwikkelen als het gaat om flexibilisering en een leven lang
ontwikkelen. De kwaliteitsborging van die onderwijsvormen is daarom
onderdeel van de uitwerking van instellingsaccreditatie waar mijn
ministerie mee is gestart.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat een externe onafhankelijke blik van groot belang is en vragen hoe de onafhankelijkheid van het
panel van externe onafhankelijke deskundigen dat de opleidingsbeoordelingen gaat doen geborgd is als dit panel door het college van bestuur van
de instelling zelf benoemd is. Ziet de Minister hier geen risico op het
bewust of onbewust selecteren van positief gestemde deskundigen,
vragen de leden. Kan de Minister aangeven hoe dit risico eventueel
ondervangen zou kunnen worden, zo vragen de leden voorts.
In het huidige systeem stellen instellingen het panel zelf samen, en deze
samenstelling wordt vervolgens ter goedkeuring voorgelegd aan de
NVAO. De onafhankelijke beoordeling van de opleidingskwaliteit blijft ook
in een systeem met instellingsaccreditatie een kernelement, en de
onafhankelijkheid van leden in het panel moet dan ook buiten kijf staan.
De instellingen zelf hebben hier evenzeer belang bij, zowel in verband met
de daadwerkelijke kwaliteit van de beoordeling, alsook om enige schijn te
voorkomen dat de kwaliteitsbeoordeling van hun opleidingen niet op orde
zou zijn.
Bij instellingsaccreditatie zorgt een instelling dat de kwaliteit op orde is en
staat hiervoor garant. Middels de toets voor instellingsaccreditatie
onderzoekt een commissie van deskundigen de effectiviteit van het
kwaliteitszorgsysteem door onder meer te kijken naar uitgevoerde
opleidingsbeoordelingen. Dit doet een commissie middels audit trails en
beoordelingsrapporten. Onderdeel hiervan is bepalen of de opleidingsbeoordelingen zijn uitgevoerd door panels van onafhankelijke peers
(waaronder een student).
Van uitgevoerde instellingsreviews in Vlaanderen weten we dat voor wat
betreft het selecteren van externe panelleden, de factor «extern» op zeer
verschillende wijze kan worden ingevuld. Ook zien we dat externen op
verschillende manieren en op verschillende onderdelen van de opleidingsbeoordeling onder eigen regie ingezet kunnen worden. Gedacht kan
worden aan toetscommissies, opleidingsevaluaties, werkgroepen en
adviesraden, reflectiemomenten over maatschappelijke uitdagingen of
actualisering van het curriculum. In ieder geval is het wenselijk dat wordt
voorkomen dat instellingen in een te kleine vijver vissen of teveel een
bepaalde niche van externen betrekken waardoor de focus vanuit de
opleiding te eenzijdig of beperkt wordt. Om hierover een oordeel te
kunnen geven kan het wenselijk zijn dat instellingen in het instellingsbeleid aangeven hoe externen worden geselecteerd. Bovendien kan het
stellen van verduidelijkende vragen door de commissie helpen de rol van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

12

betrokken externen te beoordelen.12 Deze ervaringen uit Vlaanderen
worden betrokken bij de nadere uitwerking.
In ieder geval blijven de huidige eisen die de NVAO stelt aan onafhankelijkheid, de toetsstenen voor de beoordeling of de opleidingen worden
beoordeeld door panels van onafhankelijke peers. Die eisen schrijven voor
dat leden van het panel ten minste vijf jaar geen directe of indirecte
banden hebben gehand met de te beoordelen instelling die leiden tot een
conflict of interest of de schijn daarvan, en ten minste vijf jaar geen
advieswerk hebben verricht ten behoeve van de instelling, waarvan het
resultaat onderwerp van beoordeling kan zijn.
Wanneer tijdens de instellingstoets blijkt dat bij één of meerdere
opleidingsbeoordelingen het panel niet voldoet aan de onafhankelijkheidseisen die zijn gesteld, zal hierover het gesprek worden gevoerd met
het instellingsbestuur. Dit kan gevolgen hebben voor het al dan niet
toekennen van instellingsaccreditatie en daarmee het mogen (blijven)
uitvoeren van opleidingsbeoordelingen onder regie van de instelling.
Daarnaast is middels het Principeakkoord instellingsaccreditatie en
medezeggenschap13 afgesproken dat de medezeggenschap adviesrecht
krijgt op de samenstelling van het panel. Zij heeft hierin dus ook een
belangrijke rol te vervullen. Het adviesrecht voor de medezeggenschap
wordt onderdeel van het wetsvoorstel.
De leden merken op dat het traject van instellingsaccreditatie destijds is
ingezet omdat het huidige stelsel als belastend wordt ervaren, maar de
verwachting is dat het nieuwe stelsel dit probleem niet oplost. Acht de
Minister met dit in gedachten de capaciteit en tijd die ingezet moet
worden bij zowel het Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap als
instellingen proportioneel, vragen de leden.
In de afgelopen jaren heeft mijn ministerie verschillende acties ondernomen om de regeldruk samenhangend met het accreditatieproces in
kaart te brengen met als doel te bekijken of deze kan worden verminderd.
Zo is in 2015 met het traject «Accreditatie op maat» ingezet op het
tegengaan van overlap en dubbelingen in het accreditatiestelsel en is door
een stuurgroep bestaande uit vertegenwoordigers van VSNU (thans:
UNL), Vereniging Hogescholen, NRTO, ISO, LSVb, NVAO, Inspectie van het
Onderwijs en mijn ministerie, het gehele stelsel doorgelicht op
regeldruk.14 De stuurgroep had de opdracht mijn voorganger te adviseren
over de contouren voor doorontwikkeling van het accreditatiestelsel. Een
belangrijk inzicht dat dit opleverde is dat veel winst te behalen valt in het
verminderen van de ervaren regeldruk die het accreditatieproces voor
instellingen met zich meebrengt. Het vergroten van het eigenaarschap is
daarin een belangrijke factor. Zoals ik in antwoord op een eerdere vraag
van de leden heb toelicht is daarop ingezet door het vertrouwen in de
instelling en de eigen regie van instelling en opleiding tijdens de
opleidingsbeoordeling te vergroten, o.a. door invoering van de Wet
accreditatie op maat in 2019.
Daarnaast is in 2018 in lijn met het advies van de stuurgroep het
Experiment Instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie
gestart, zodat instellingen kunnen ervaren wat de effecten zijn van meer
eigen regie bij de opleidingsbeoordeling. De evaluatie van het experiment
die naar verwachting rond de zomer gereed is, zal worden betrokken bij
12

Overzichtsrapportage van de instellingsreviews. NVAO – Afdeling Vlaanderen, september
2017, p. 22
13
Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap, februari 2021. Raadpleegbaar
via www.tweedekamer.nl
14
https://www.vereniginghogescholen.nl/system/knowledge_base/attachments/files/000/000/453/
original/Accreditatie_op_maat_-_Advies_Stuurgroep_accreditatiestelsel_3.0.pdf?1445587930

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

13

de verdere uitwerking van instellingsaccreditatie. In 2019 deed Andersson
Elffers Felix (hierna: AEF) in opdracht van OCW onderzoek naar de ervaren
regeldruk rond kwaliteitszorg in het hoger onderwijs. AEF noemt in haar
rapport verschillende oorzaken van ervaren regeldruk. Een van de
factoren van belang is dat de wet- en regelgeving relatief open is
geformuleerd. Dit is een kracht van het stelsel en wordt ook alom
gewaardeerd in het veld; tegelijkertijd vraagt het om (zelf)vertrouwen in
en bij instellingen om daarbinnen de ruimte te nemen om kwaliteitszorg
te organiseren die niet te belastend is. Met de invoering van instellingsaccreditatie wordt een volgende belangrijke stap gezet. Dit zal resulteren in
minder ervaren regeldruk.
Als het gaat om het zo veel mogelijk beperken van de feitelijke regeldruk
is vanuit OCW ook het nodige ondernomen. Naast voornoemde acties
heeft OCW in 2021 gesprekken gevoerd met bestuurders van instellingen
over hoe regeldruk bij kwaliteitszorg kan worden aangepakt.
Er zijn ook rondetafelbijeenkomsten georganiseerd met onder andere
docenten, kwaliteitszorgmedewerkers en opleidingsdirecteuren om te
bezien welke aanvullende acties genomen kunnen worden om de ervaren
regeldruk te verminderen en tegelijk de kwaliteitszorg verbeteren.
Daarnaast heeft mijn voorganger in juli 2021 de brochure «Ruimte in
regels» opgesteld en verzonden naar alle hogeronderwijsinstellingen. Die
brochure schetst welke ruimte opleidingen hebben om eigen keuzes te
maken ten aanzien van de kwaliteit en kwaliteitsborging, en kan docenten
en andere medewerkers helpen hierover het gesprek aan te gaan binnen
de instelling.
Tenslotte heeft mijn voorganger uitstel verleend voor de accreditatie van
circa 135 opleidingen die in de coronapandemie onder grote druk zijn
komen te staan, en vervolgens nog eens voor circa 640 opleidingen die te
maken hebben met de nasleep ervan. Hiermee zijn de grote schommelingen in het visitatierooster afgevlakt en is het rooster voor alle partijen in
het stelsel werkbaarder geworden.15
Hoewel het niet de verwachting is dat de invoering van instellingsaccreditatie een bijdrage zal leveren aan het verminderen van de feitelijke
regeldruk, blijft het belangrijk om de feitelijke regeldruk zo beperkt
mogelijk te houden. Onder meer is van belang dat de invoering van
instellingsaccreditatie niet leidt tot onnodige regeldruk door regels die
door de instelling zelf worden opgelegd. Ook dient regeldruk als gevolg
van een afwijkende interpretatie van de regels in de toepassing daarvan –
bijvoorbeeld door de commissie van deskundigen of door de NVAO – te
worden voorkomen. Dit alles hangt samen met de cultuurverandering die
met instellingsaccreditatie wordt beoogd; het vraagt vertrouwen in de
instelling op alle niveaus: door de overheid, door de NVAO en ook binnen
de instelling zelf. Bij de verdere uitwerking van instellingsaccreditatie en
ook bij de implementatie daarvan zal dit een blijvend punt van aandacht
zijn. Het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) wordt hierbij in een
vroeg stadium betrokken.
De leden vragen voorts of het huidige stelsel niet meer had kunnen
worden ingericht op eisen aan de moderniteit zoals flexibilisering en
microcredentials.
Met de toenemende diversiteit aan onderwijsvormen en het belang van
een leven lang ontwikkelen is toekomstbestendigheid van het hogeronderwijsstelsel belangrijk. In brede zin, ook buiten accreditatie en kwaliteitszorg om, vragen ontwikkelingen soms op onderdelen aanpassingen
van het stelsel en de wetgeving. Zo heb ik momenteel het Wetsvoorstel
15

De afspraken hierover zijn opgenomen in het periodiek vastgestelde Servicedocument HO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

14

leeruitkomsten in voorbereiding, waarmee meer ruimte wordt gecreëerd
om voor studenten een gepersonaliseerde leerroute binnen de opleiding
te ontwikkelen. Daarnaast hebben onderwijsinstellingen een pilot met
microcredentials geïnitieerd die tot doel heeft gezamenlijk ervaring op te
doen met het uitgeven en registreren van microcredentials en het
ontwikkelen van een kwaliteitskader hiervoor. Ik ondersteun de ambities
van deze instellingen en zie de resultaten van de pilot met belangstelling
tegemoet.
Als het specifiek gaat om de kwaliteitszorg in het hoger onderwijs, wil ik
met instellingsaccreditatie zorgen dat het accreditatiestelsel beter is
toegerust op de flexibilisering in het hoger onderwijs.
Instellingsaccreditatie heeft onder meer tot doel het kwaliteitszorgstelsel
toekomstbestendig te maken door interne kwaliteitszorg te stimuleren die
zich uitstrekt over al het onderwijs dat een instelling aanbiedt; ook
onderwijsvormen die geen onderdeel zijn van een geaccrediteerde
opleiding. Veel instellingen zijn hier al mee bezig en die ontwikkeling
moedig ik aan. De kwaliteitsborging van onderwijsvormen die geen
onderdeel van een opleiding zijn is daarom onderdeel van de uitwerking
van de Kamerbrief waar mijn ministerie mee is gestart.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de toets voor instellingsaccreditatie
ook ziet op het zijn van een «responsieve organisatie» die moet voldoen
aan verwachtingen van allerlei maatschappelijke actoren en vragen hoe
de Minister ervoor wil zorgen dat de politieke neutraliteit van opleidingen
geborgd is als essentieel onderdeel van onderwijskwaliteitszorg.
Dat van instellingen verwacht wordt dat zij zich rekenschap geven van hun
omgeving, en het onderwijs zo goed mogelijk laten aansluiten op
verwachtingen in de samenleving en het afnemend werkveld is geen
nieuwe notie. Zo is in de «Strategische agenda hoger onderwijs en
onderzoek – Houdbaar voor de toekomst (2019)» beschreven dat de
aansluiting van het hoger onderwijs op de snel veranderende samenleving en arbeidsmarkt van cruciaal belang is. Hiertoe is het van belang
dat hogeronderwijsinstellingen in samenwerking met elkaar en in dialoog
met maatschappelijke partners, blijven werken aan vernieuwing van het
onderwijsaanbod. Instellingen doen dit al volop en hebben hierin zelf een
verantwoordelijkheid en ook een belang om de juiste balans te vinden en
altijd de onderwijskwaliteit en de studenten voorop te stellen. Om het
belang van responsiviteit te onderstrepen en verder te stimuleren wordt
de responsiviteit van de instelling onderdeel van de toets voor instellingsaccreditatie. Door de commissie van deskundigen zal in ieder geval
worden beoordeeld of de instelling op verschillende niveaus een
duurzame relatie en dialoog onderhoudt met haar omgeving en wat de
kwaliteit hiervan is. Het gaat dus niet om een resultaatbeoordeling,
waarbij het panel de uitkomst beoordeelt van de maatschappelijke dialoog
die een instelling heeft gevoerd. De wijze waarop responsiviteit terugkomt
in de toets voor instellingsaccreditatie wordt op dit moment nader
uitgewerkt.
Tevens vragen de leden of de Minister aan de tafel van het overleg met
het onderwijsveld over het uitwerken van het welomschreven kader
waarbinnen de NVAO16-steekproeven zou kunnen uitvoeren een duidelijke
plek kan inruimen voor studenten en studentorganisaties. Of hebben deze
overleggen inmiddels plaatsgevonden, zo vragen de leden.

16

NVAO: De Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

15

De contouren voor instellingsaccreditatie zoals opgenomen in de
Kamerbrief worden uitgewerkt met betrokkenheid van onder meer LSVb
en ISO. Dat geldt voor alle onderdelen van instellingsaccreditatie en dus
ook voor de uitwerking van het kader voor de uitvoering van steekproeven. Deze overleggen hebben nog niet plaatsgevonden.
Ten slotte vragen de leden van de VVD-fractie of de Minister kan bevestigen of instellingsaccreditatie zal gelden voor zowel het bekostigde als
niet-bekostigde hoger onderwijs.
Zoals in de Kamerbrief van februari 2021 aangegeven zullen in een nieuw
kwaliteitszorgstelsel alle instellingen (bekostigd en niet-bekostigd) die
geaccrediteerd hoger onderwijs aanbieden door de NVAO beoordeeld
worden aan de hand van een zesjaarlijkse toets voor instellingsaccreditatie. Hierbij wordt er rekening mee gehouden dat de (zwaarte van de)
toets in verhouding staat tot de omvang van een instelling.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De Onderwijsraad bracht in 2015 het rapport «Kwaliteit in het hoger
onderwijs uit»17. Deze leden van de D66-fractie vragen de Minister hoe het
voornemen tot instellingsaccreditatie zich verhoudt tot de adviezen van de
Onderwijsraad in het hiervoor genoemde rapport.
In de beleidsreactie op het advies van de Onderwijsraad (hierna: de raad)
heeft mijn voorganger de aanbevelingen van de raad onderschreven, en
toegelicht voor wat betreft de concrete uitwerking op sommige punten
van het advies af te wijken.18 De concrete uitwerking heeft deels zijn
beslag gekregen in de Wet accreditatie op maat. Ook is sinds het advies
uit 2015 het Experiment instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie gestart. Bij de uitwerking van instellingsaccreditatie borduur ik
voort op deze ontwikkelingen.
Ik onderschrijf het advies van de raad om als overheid niet direct op de
kwaliteitscultuur te sturen maar wel voorwaarden te scheppen voor
kwaliteitsverbetering. De raad adviseert om het evenwicht te herstellen als
het gaat om de doelstellingen van kwaliteitsbeleid, het instrumentarium,
en de zeggenschap over onderwijskwaliteit.19 Deze drie aandachtspunten
raken aan de kern van hetgeen ik beoog met de invoering van instellingsaccreditatie: het vergroten van de ruimte voor instellingen en opleidingen
om de kwaliteitsborging op eigen wijze vorm te geven en daarmee
betrokkenheid te vergroten; een kwalitatieve en integrale beoordeling van
de kwaliteitsborging die stimuleert tot een sterke kwaliteitscultuur binnen
en buiten de instelling; inzet op grotere student- en docentbetrokkenheid;
en meer nadruk op de responsiviteit (omgevingsbewustzijn) van de
instelling en de opleiding, en de effectiviteit van de interne governance in
het bewaken van de kwaliteit(scultuur) en het tonen van lerend vermogen.
De raad doet in het advies drie concrete aanbevelingen voor het faciliteren
en stimuleren van een sterke kwaliteitscultuur, die voor een deel aan de
overheid zijn gericht en voor een deel aan instellingen zelf. Hierna ga ik in
op hoe het voornemen tot instellingsaccreditatie zich verhoudt tot deze
aanbevelingen.

17

Kwaliteit in het hoger onderwijs. Onderwijsraad, 2015 (Bijlage bij Kamerstuk 31 288, nr. 487).
Beleidsreactie op het Onderwijsraadadvies «Kwaliteit in het hoger onderwijs», Kamerstuk
31 288, nr. 487
19
Kwaliteit in het hoger onderwijs. Onderwijsraad, 2015 (Bijlage bij Kamerstuk 31 288, nr. 487).
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

16

1. Werk aan een sterke kwaliteitscultuur op opleidingsniveau
Ik onderschrijf de visie van de raad dat kwaliteitszorg altijd verankerd
moet blijven in onafhankelijke en deskundige peer review van opleidingen. Peer review op opleidingsniveau (ook bekend als: de visitatie) is
en blijft de kracht van het accreditatiestelsel. Ik wil dan ook nogmaals
benadrukken dat in een stelsel van instellingsaccreditatie het verplicht
blijft dat elke opleiding minimaal eens in de zes jaar wordt gevisiteerd
door een panel van onafhankelijke deskundige peers aan de hand van
wettelijk voorgeschreven kwaliteitscriteria – de European Standards and
Guidelines20 blijven de basis voor de opleidingsbeoordelingen. Instellingen en opleidingen krijgen daarbij meer ruimte om de wijze waarop
deze visitaties worden georganiseerd aan te laten sluiten bij de kwaliteitszorg en -cultuur passend bij het profiel van de instelling, alsook bij de
inrichting en vraagstukken van een specifieke opleiding. Dit zonder af te
doen aan het eerlijke gesprek over kwaliteit in een veilige omgeving en
een onafhankelijke beoordeling.
Door in te zetten op versterking van – in het bijzonder de decentrale –
medezeggenschap, wordt voorts bij instellingsaccreditatie benadrukt dat
juist op opleidingsniveau de kwaliteitsborging van opleidingen moet
blijven plaatsvinden. Vanzelfsprekend is het aan de instellingsbesturen om
professionals op opleidingsniveau die ruimte te laten, en aan de professionals op het opleidingsniveau om op hun beurt de gegeven ruimte te
benutten. Bij de implementatie van het nieuwe stelsel zal dit een blijvend
punt van aandacht zijn.
2. Herijk als instelling de interne kwaliteitszorg en schep
randvoorwaarden voor sterkere kwaliteitsculturen binnen
opleidingen
De raad richt zich met deze aanbeveling tot de instellingen. Ik onderschrijf
het belang dat de raad hecht aan het stimuleren van het lerend vermogen
binnen de instelling, de organisatiecultuur kan hierbij inderdaad een rol
spelen. Instellingen hebben de ruimte om een en ander vorm te geven op
de wijze die het beste past bij het profiel, omvang en de aard van de
instelling.
3. Pas de door de overheid georganiseerde kwaliteitszorg aan
De raad stelt dat de overheid zich vooral moet richten op het bewaken van
publieke waarden en het scheppen van voorwaarden voor kwaliteitsverbetering. Hoewel ik genoemde aanbeveling onderschrijf, deel ik niet alle
consequenties die de raad hieraan verbindt. Zo stelt de raad voor om de
instellingstoets kwaliteitszorg af te schaffen en meent de raad tevens dat
het weinig heilzaam is om een pilot met instellingsaccreditatie te starten.
De raad vreest dat beoordelingen op instellingsniveau afbreuk doen aan
het eigenaarschap van docenten en studenten op opleidingsniveau. Zij
adviseert daarom om accreditatie op opleidingsniveau te handhaven, zij
het in beperktere vorm dan nu het geval is. Daarnaast beveelt de raad aan
om scherper onderscheid aan te brengen tussen verantwoorden en
verbeteren. Tot slot beveelt de raad aan om te verkennen op welke manier
fragmentatie in toezichtkaders en -houders kan worden doorbroken.

20

ESG: Standards and guidelines for quality assurance in the European higher
education area (2015). Zie https://www.eqar.eu/kb/esg/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

17

In tegenstelling tot de vrees van de raad wijzen ervaringen met de ITK
juist op meer betrokkenheid en draagvlak21. Ook het Experiment
instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie geeft een
positief beeld. Wat cruciaal is voor het eigenaarschap van docenten en
studenten is (zelf)vertrouwen dat zij in staat zijn de kwaliteit op opleidingsniveau goed te borgen, en de ruimte om dit op een eigen manier te doen.
Eerste resultaten uit het in 2018 gestarte experiment laten zien dat de
docenten en studenten die meer regie krijgen over de opleidingsbeoordeling, deze ruimte benutten en meer eigenaarschap ervaren.22
Voor wat betreft het onderscheid tussen verantwoorden en verbeteren
merk ik het volgende op.
Met de Wet accreditatie op maat is het ontwikkelgesprek onderdeel
geworden van de opleidingsvisitatie. Daarmee kunnen mogelijke
verbeteringen vanuit een ontwikkelperspectief aan de orde komen, zonder
dat de opleiding op de uitkomsten van het ontwikkelgesprek wordt
beoordeeld. Hiermee is meer onderscheid aangebracht tussen verantwoorden en verbeteren. Hoewel sommige instellingen het ontwikkelgesprek als positief ervaren, wordt de dubbele pet van het panel tegelijkertijd als oncomfortabel ervaren; eerst het gesprek over verantwoorden,
vervolgens een vrijblijvend gesprek over verbeteren. In de uitwerking van
instellingsaccreditatie worden alternatieven verkend om dit ongemak weg
te nemen.
Tenslotte merk ik in reactie op de raad op dat effectief toezicht een
belangrijk onderdeel is van instellingsaccreditatie. Het is wenselijk dat de
rollen en taken van de inspectie en de NVAO goed op elkaar aansluiten en
dat hierin geen dubbelingen ontstaan en ook geen onduidelijkheden.
Belangrijk is dat de overheid met daadkracht kan optreden bij ernstige
kwaliteitsgebreken bij opleidingen. De stelselwijziging vraagt om een
intensievere samenwerking tussen NVAO en inspectie. Hoe de samenwerking en de werkwijze precies vorm te geven, wordt nader uitgewerkt.
Overigens heeft de Onderwijsraad onlangs zijn advies «Essentie van
extern toezicht»23 uitgebracht, over de functie van extern toezicht in het
onderwijs. In dit advies geeft de raad enkele overwegingen mee met
betrekking tot instellingsaccreditatie. Deze overwegingen zal ik betrekken
bij de uitwerking van instellingsaccreditatie. Naar verwachting voor de
zomer zal een beleidsreactie op het recente advies van de Onderwijsraad
worden aangeboden aan uw Kamer.
De leden van de D66-fractie lezen in de WHW dat de verantwoordelijkheid
voor het onderwijs aan verschillende niveaus binnen de instelling is
toegekend. Het «instellingsbestuur» is verantwoordelijk voor regelmatige
visitatie. De verantwoordelijkheid voor het onderwijs ligt echter primair bij
de opleidingsdirecteur (en aanverwant de opleidingscommissie). Bij de
universiteiten geschiedt de verzorging van het onderwijs in een faculteit
en is de decaan belast met het bestuur en inrichting van de faculteit voor
het onderwijs en wetenschapsbeoefening. De decaan stelt daarbij de
onderwijs- en examenregeling vast. De leden van de D66-fractie vragen de
Minister voorts hoe hij de verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van
het onderwijs, het onderwijs- en examenbeleid en de kwaliteit ziet. Ligt de
verantwoordelijkheid primair op centraal of decentraal niveau, zo vragen
de leden. Tevens vragen de leden of het stelsel van kwaliteitszorg niet
geënt dient te zijn op het niveau waar de primaire verantwoordelijkheid
ligt.
21

De kwaliteit van het accreditatiestelsel. Inspectie van het Onderwijs, 2018.
Kamerstuk 34 735, nr. 24.
22
De evaluatie van het experiment wordt rond de zomer afgerond.
23
Essentie van extern toezicht. Onderwijsraad, 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

18

Op grond van de WHW is het instellingsbestuur formeel eindverantwoordelijk voor het borgen van de onderwijskwaliteit. Het is dan ook het
instellingsbestuur aan wie in het huidige stelsel de opleidingsaccreditatie
en daarmee de bevoegdheid tot graadverlening wordt verleend. Dit
verandert niet met instellingsaccreditatie; het instellingsbestuur blijft
eindverantwoordelijk voor de opleidingskwaliteit. Tegelijkertijd laat de
invoering van een stelsel met instellingsaccreditatie onverlet dat de wet
met betrekking tot de verzorging van het onderwijs en het onderwijs- en
examenbeleid bepaalde taken en bevoegdheden toekent op decentraal
niveau. Die specifieke taken en bevoegdheden worden niet doorkruist met
instellingsaccreditatie. Bij de kwaliteitsborging van de opleiding hebben
de direct betrokkenen, zoals het management van de opleiding, de
opleidingscommissie en de examencommissie, een zeer grote rol.
Instellingsaccreditatie verandert dit niet en heeft juist tot doel deze
betrokkenheid nog meer te stimuleren en meer betekenisvol te laten zijn.
Het eens in de zes jaar laten beoordelen van opleidingen door onafhankelijke peers blijft een verplicht onderdeel van het systeem. Basis voor de
opleidingsbeoordelingen blijven de European Standards and Guidelines.
Kortom, de kwaliteit van opleidingen wordt met name op opleidingsniveau geborgd en dit verandert niet.
Wat wel nieuw is, is dat instellingen verplicht worden zich op instellingsniveau te verantwoorden over de kwaliteitsborging – de huidige ITK is een
vrijwillige toets – en daarbij specifiek worden beoordeeld op de interne
borging van de opleidingskwaliteit. Getoetst wordt of het interne
kwaliteitszorgsysteem van de instelling effectief is. De vormgeving van
het interne kwaliteitszorgsysteem is niet vast voorgeschreven, wel dient
het kwaliteitszorgbeleid samen te hangen met een breed gedragen
onderwijsvisie en een kwaliteitsambitie die wordt gedeeld binnen alle
geledingen van de instelling.
De leden van de D66-fractie lezen in de brief dat de Minister met ISO24,
VSNU25 en VH26 afspraken heeft gemaakt over versterking van de
medezeggenschap. Deze leden vragen de Minister toe te lichten op welke
wijze de medezeggenschap wordt versterkt.
In aanloop naar de brief aan uw Kamer in februari 2021 zijn verschillende
aanvullende afspraken gemaakt met ISO, UNL en VH over de positionering en versterking van de medezeggenschap. Deze afspraken staan in
het Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap27. Onder
meer is afgesproken dat elke instelling een structureel en onafhankelijk
centraal aanspreekpunt heeft om de medezeggenschap te ondersteunen
bij het borgen van de kwaliteitszorg. Daarnaast krijgt de medezeggenschap adviesrecht als het gaat om de samenstelling van de externe panels
met onafhankelijke en deskundige peers voor de opleidingsbeoordeling.
Ook komt er een landelijk loket voor instellingsaccreditatie, dat medezeggenschappers ondersteunt en stimuleert om hun rol in een systeem met
instellingsaccreditatie optimaal te vervullen. Toegewerkt wordt naar een
landelijk loket voor de medezeggenschap waarin het nog in te stellen loket
instellingsaccreditatie met bestaande loketten voor de medezeggenschap
wordt samengevoegd.
Deze leden vragen voorts of het instrument kwaliteitsafspraken, en de rol
van de medezeggenschap daarin, is geëvalueerd.
24

ISO: Het Interstedelijk Studenten Overleg
VSNU: tot november 2021 was de naam van de organisatie de Vereniging van Universiteiten,
momenteel is de naamgeving: Universiteiten van Nederland (UNL)
26
VH: Vereniging van Hogescholen
27
Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap, februari 2021.Raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

19

De huidige periode voor de kwaliteitsafspraken in het hoger onderwijs
loopt tot en met 2024. Van een volledige evaluatie is daarom nog geen
sprake. Wel is er een eerste beeld over de kwaliteitsafspraken en de rol
van de medezeggenschap daarin. Uw Kamer is hierover in november
202128 geïnformeerd middels een brief over de stand van zaken van de
kwaliteitsafspraken in het ho en het mbo. In die brief is onder meer
ingegaan op de formele betrokkenheid van de medezeggenschap bij de
planvorming ten aanzien van de kwaliteitsbekostiging op de instellingen.
Dit jaar zal de NVAO aan de hand van de jaarverslagen over 2021
beoordelen wat de voortgang is van de voornemens en doelen van de
onderwijsinstellingen, aan de hand van de jaarverslagen over 2021. In het
jaarverslag reflecteert de medezeggenschap – onafhankelijk – op de
voortgang van de kwaliteitsafspraken. De beoordeling door de NVAO is
een belangrijke graadmeter om de stand van zaken en de rol van de
medezeggenschap te kunnen beoordelen.
De leden van de D66-fractie vragen of de Minister onderzocht heeft wat de
belangrijkste oorzaken zijn van de ervaren werk- en regeldruk van
docenten en in hoeverre dat de oorzaak is van beleid vanuit de rijksoverheid, de sector of instellingen zelf.
Ja, in 2019 heeft bureau Andersson Elffers Felix (AEF) in opdracht van
mijn voorganger onderzoek gedaan naar de oorzaken van ervaren
regeldruk bij kwaliteitszorg in het hoger onderwijs. Uit dit onderzoek komt
naar voren dat de regeldruk bij kwaliteitszorg niet uit specifiek
aanwijsbare regels voortkomt en evenmin toe te wijzen is aan één
specifieke organisatie of actor. De inrichting van het stelsel in combinatie
met de wijze waarop actoren hun rol invullen, blijkt bepalend. Bij de
beantwoording van onderstaande vraag ga ik nader in op de resultaten
van dit onderzoek.
De voornoemde leden vragen eveneens hoe het voorstel tot instellingsaccreditatie zich verhoudt tot de aanbevelingen uit het rapport van
Andersson Elffers Felix uit 2019 naar de ervaren regeldruk in het hoger
onderwijs. Klopt het dat daaruit blijkt dat sommige instellingen zeer
gedetailleerde en tijdrovende regels opstellen, zo vragen de leden.
In het onderzoek van AEF worden vijf factoren genoemd die bijdragen aan
de regeldruk bij kwaliteitszorg. Ten eerste is er sprake van een cumulatie
van regels; eisen waar docenten mee te maken hebben, komen niet alleen
voort uit formele kaders, zoals de wet en het accreditatiekader. Ook
instellingen zelf stellen regels op. Dit gebeurt op meerdere (organisaties)niveaus, bijvoorbeeld op instellingsniveau, faculteitsniveau en
opleidingsniveau. Regeldruk ontstaat trapsgewijs, maar heeft uiteindelijk
impact op de docenten en andere medewerkers die dit ervaren. Een
tweede factor is dat de wet- en regelgeving relatief open is geformuleerd.
Dit is een kracht van het stelsel en wordt ook alom gewaardeerd in het
veld; tegelijkertijd vraagt het om (zelf)vertrouwen in en bij instellingen om
daarbinnen de ruimte te nemen om kwaliteitszorg te organiseren die niet
te belastend is. Dit zelfvertrouwen zit soms nog niet overal in de organisatie. Dit wijst het onderzoek als derde factor aan. De slechte ervaringen
met accreditatie gaan sneller rond binnen een instelling dan de goede,
schetsen de onderzoekers. Een vierde factor is de houding en werkwijze
van visitatiepanels; opleidingen vinden het soms lastig om in te schatten
welke onderwerpen panelleden doorslaggevend vinden en hoe zij het
accreditatiekader zullen interpreteren en welke houding zij daarbij
aannemen. Een vijfde factor is dat de wet- en regelgeving steeds op
ogenschijnlijk kleine punten wordt gewijzigd. Dat geeft onrust.
28

Stand van zaken kwaliteitsafspraken in het ho en mbo (Kamerstuk 31 288 en 31 524, nr. 930)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

20

Uit de voorgenoemde factoren maak ik op dat de rijksoverheid, de NVAO
en de instellingen gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen voor een te
hoge regeldruk, en ook een gezamenlijke opdracht hebben om die in te
perken. Een rode draad bij de regeldruk in kwaliteitszorg is de omgang
met regels en ruimte, en de mate waarin men binnen de instelling
(zelf-)vertrouwen ervaart. Vertrouwen is niet af te dwingen, maar kan wel
groeien onder de juiste omstandigheden. Daar moet dan wel ruimte voor
gemaakt worden. Met invoering van instellingsaccreditatie ontstaat die
ruimte. Als wij geen vertrouwen stellen in onze universiteiten en
hogescholen, kunnen wij ook geen zelfvertrouwen bij hen verwachten.
Daar staat tegenover dat de onderwijsgemeenschap dan ook zelf de
handschoen moet oppakken in de aanpak van regeldruk door terughoudend te zijn met het opstellen van al te gedetailleerde en tijdrovende
regels.
Regeldruk is wat dat betreft een stelselvraagstuk. Instellingen hebben een
belangrijke rol in het terugdringen van regeldruk, door terughoudend te
zijn met het opstellen van al te gedetailleerde en tijdrovende regels. Ook
dient regeldruk als gevolg van een ruimere interpretatie van de regels in
de toepassing daarvan te worden voorkomen. Met instellingsaccreditatie
wordt een cultuurverandering beoogd die vertrouwen vraagt op alle
niveaus: de overheid, de NVAO alsook binnen instellingen zelf. Bij de
verdere uitwerking van instellingsaccreditatie en ook bij de implementatie
daarvan zal dit een blijvend punt van aandacht zijn. Het Adviescollege
Toetsing Regeldruk (ATR) wordt hierbij in een vroeg stadium betrokken.
Klopt het ook dat docenten en kwaliteitszorgmedewerkers accreditatieprocedures, met uitzondering van het ontwikkelgesprek, als zinvol ervaren,
vragen de leden voorts.
Het nut van de accreditatieprocedure wordt over het algemeen niet in
twijfel getrokken en vormt als zodanig geen grote bron van regeldruk,
aldus AEF. Het ontwikkelgesprek, als onderdeel van de visitatieprocedure,
is in 2019 ingevoerd om de opleiding ruimte te geven met een panel te
kunnen reflecteren op haar ontwikkelpunten zonder dat dit door de NVAO
kan worden betrokken bij het accreditatiebesluit. De onderzoekers van
AEF wijzen er inderdaad op dat dit onderdeel vaak niet als zinvol wordt
gezien. Betrokkenen geven aan dat het gesprek te beperkt is, dit te dicht
op de beoordeling in de visitatie zit om tot echte reflectie over te gaan, en
er teveel druk op ligt om een open gesprek te voeren. Dit is voor een
belangrijk deel toe te schrijven aan keuzes die instellingen zelf maken. Er
zijn ook opleidingen die de ontwikkelgesprekken op een voor hen
zinvollere manier hebben georganiseerd. Ik vind het belangrijk dat
instellingen die ervaringen met elkaar delen.
De leden constateren dat uit een review van het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek blijkt dat een kwaliteitscultuur makkelijker te
realiseren is als de doelen op decentraal niveau worden gesteld. Wanneer
doelen op instellingsniveau worden vastgesteld, kan de afstand tot de
werkvloer al groot zijn. Er is ook een risico dat instellingen zelf gaan
proberen de kwaliteitscultuur te «regelen» als de overheid terugtreedt.
Deze leden vragen of de Minister deze risico’s voor instellingsaccreditatie
erkent en op welke wijze hij verwacht de risico’s te kunnen beperken.
Het is belangrijk dat de borging van de opleidingskwaliteit primair op
opleidingsniveau plaatsvindt en het doel van instellingsaccreditatie is dan
ook om met name op opleidingsniveau het eigenaarschap en de betrokkenheid te vergroten. De verplichte opleidingsbeoordelingen eens per zes
jaar blijven vast onderdeel van het systeem in een stelsel met instellingsaccreditatie. De European Standards and Guidelines blijven de basis voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

21

de opleidingsbeoordelingen, ook in het nieuwe stelsel. Met de toets voor
instellingsaccreditatie wordt de effectiviteit van het interne kwaliteitszorgsysteem beoordeeld. Het ligt voor de hand dat een systeem voor interne
kwaliteitszorg daar waar dit gaat over opleidingsbeoordelingen binnen
een instelling, tot stand komt met betrokkenheid van studenten, docenten
en onderwijsleiders. Instellingsaccreditatie heeft tot doel deze betrokkenheid nog meer te stimuleren en meer betekenisvol te laten zijn en
daarmee het draagvlak voor de kwaliteitszorg binnen de instelling te
vergroten. De vormgeving van het interne kwaliteitszorgsysteem is niet
vast voorgeschreven, wel dient het kwaliteitszorgbeleid samen te hangen
met een breed gedragen onderwijsvisie en een kwaliteitsambitie die
wordt gedeeld binnen alle geledingen van de instelling. Hierop wordt de
instelling beoordeeld tijdens de toets voor instellingsaccreditatie.
Gegeven de autonomie van het instellingsbestuur, kan variëren hoe
centraal of decentraal er in de organisatie wordt gestuurd op kwaliteit.
Onder meer de opleidingscommissies kunnen een actieve rol spelen om
invloed en regie op het decentrale niveau te borgen. Daarom heb ik met
het Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap dat is
gesloten met ISO, UNL en Vereniging Hogescholen, afspraken gemaakt
over de verdere versterking van in het bijzonder de decentrale medezeggenschap, in aanloop naar de invoering van instellingsaccreditatie. Onder
meer is afgesproken dat elke instelling een structureel en onafhankelijk
centraal aanspreekpunt heeft om alle lagen van de medezeggenschap
(dus ook opleidingscommissies) te ondersteunen bij het borgen van de
kwaliteitszorg. Daarnaast krijgt de medezeggenschap adviesrecht als het
gaat om de samenstelling van de externe panels met onafhankelijke en
deskundige peers voor de opleidingsbeoordeling. Ook komt er een
landelijk loket voor instellingsaccreditatie, dat medezeggenschappers
ondersteunt en stimuleert om hun rol in een systeem met instellingsaccreditatie optimaal te vervullen. Verder wordt het relevante medezeggenschapsorgaan (zo decentraal mogelijk) in de gelegenheid gesteld om
opmerkingen te plaatsen bij de gevolgde beoordelingsprocedure in het
visitatierapport van een opleiding volgens een «pas toe of leg
uit»-principe.
Dat door een toets op instellingsniveau een te vergaande centralisering
van kwaliteitszorg zou optreden blijft echter een reëel risico. Een
succesvolle implementatie van instellingsaccreditatie vergt binnen en
buiten de instelling het (zelf)vertrouwen dat eigenaarschap en ruimte voor
degenen die het meest nauw bij de opleiding betrokken zijn, het meeste
verschil kan maken voor een goede borging van de opleidingskwaliteit.
Dat betekent ook dat instellingsbesturen vertrouwen tonen in hun
professionals en hen de ruimte gunnen de opleidingsbeoordeling vorm te
geven. Het zoveel mogelijk beperken van de regeldruk die voorkomt uit
instellingsregels is daar een belangrijk onderdeel van. In de verdere
uitwerking van instellingsaccreditatie zal samen met instellingen worden
nagedacht hoe voorkomen kan worden dat de kwaliteitszorg teveel
centraliseert als gevolg van de invoering van instellingsaccreditatie.
Hierbij zal ook oog zijn voor de internationale context en best practices
daarbinnen.
Een overzicht van uitgevoerde instellingsreviews in Vlaanderen laat zien
dat alle betreffende instellingen een juist evenwicht hebben gevonden bij
het uitwerken van een centraal beleid dat geworteld is in decentrale
initiatieven. Ook is vastgesteld dat professoren, docenten en opleidingsverantwoordelijken wel degelijk ook behoefte kunnen hebben om vanuit
het centrale niveau aangestuurd en ondersteund te worden. Instellingen
in Vlaanderen zetten vaak «ankerpersonen» in, die tot de centrale
ondersteunende diensten behoren maar decentraal, op maat van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

22

opleiding, ondersteuning bieden bij de vertaling en implementatie van het
beleid. Overlegplatformen op studiegebiedsniveau of centrale
werkgroepen die faculteiten, departementen en opleidingen of zelfs
campussen overstijgen, zorgen voor een optimale kennisdeling en
uitwisseling van goede praktijken. Deze aanpak heeft in Vlaanderen voor
een goede afstemming gezorgd en tot mooie resultaten geleid.29
De leden van de D66-fractie vragen of het nieuwe beoordelingskader voor
accreditatie van opleidingen dat sinds 1 februari 2019 van kracht is, al
geëvalueerd is. Zij zijn met name benieuwd naar de ervaringen van
opleidingsdirecteuren, docenten en studenten bij de beperkte opleidingsbeoordeling. Ervaren docenten meer ruimte dan voorheen om op zinvolle
wijze te verantwoorden, of wordt de geboden ruimte nog niet benut, zo
vragen de leden.
De beperkte opleidingsbeoordeling bestaat sinds 2011 en is tegelijkertijd
met de ITK ingevoerd. De ervaringen met de beperkte opleidingsbeoordeling zijn sindsdien een aantal keer in beeld gebracht.30 Het huidige
beoordelingskader van de NVAO is niet geëvalueerd. De Inspectie van het
Onderwijs zal naar verwachting in 2023 het accreditatiestelsel evalueren.
In het onderzoekskader dat zij hiervoor hanteert zijn onder andere de
«ervaren accreditatielasten» als standaard opgenomen. Ik heb de
inspectie verzocht om daarbij aandacht te besteden aan hoe opleidingen
de ruimte ervaren die dit beoordelingskader biedt.
De leden vragen voorts naar de aanbeveling van de inspectie in het
rapport «De kwaliteit van het Nederlandse accreditatiestelsel Hoger
Onderwijs» uit 2018 om kwaliteitsborging en zelfevaluaties een continu
proces te maken, zodat de lasten bij de visitatie lichter zijn.
De aanbeveling van de inspectie om interne kwaliteitszorg als continu
proces in te richten is gericht aan de instellingen. Ik onderschrijf deze
aanbeveling. Een effectief kwaliteitszorgsysteem zet aan tot continue
ontwikkeling en verbetering van het onderwijs binnen de instelling. Een
aspect daarvan is dat een instelling stelselmatig evalueert of het kwaliteitszorgbeleid effectief is aan de hand van passende evaluatieinstrumenten. Deze doorlopende monitoring van de kwaliteit en kwaliteitszorg binnen de instelling is een belangrijk onderdeel van de
kwaliteitscultuur. Veel instellingen pakken dit op dit moment al zo aan.
Met de invoering van instellingsaccreditatie wil ik dit verder stimuleren.
Instellingen worden met de toets voor instellingsaccreditatie hier ook op
beoordeeld. Doordat instellingen de regie krijgen over de opleidingsbeoordelingen ontstaat er ruimte om de interne kwaliteitszorg en de externe
verantwoording beter op elkaar te laten aansluiten. Dit zal bijdragen aan
het verminderen van de ervaren regeldruk.
De leden van de D66-fractie lezen dat het ondoenlijk is om continu nieuwe
aandachtsgebieden toe te voegen aan de accreditatieprocedure. De leden
hebben daar begrip voor. Zij vragen de Minister te bevestigen dat de
inspectie ook de bevoegdheid heeft om thematische onderzoeken uit te
voeren die niet in het accreditatiekader zijn opgenomen.

29

Overzichtsrapportage van de instellingsreviews. NVAO – Afdeling Vlaanderen, september
2017, p. 12
30
Zie o.a. Evaluatie Accreditatiestelsel Nederland 2011–2013, NVAO, september 2013; Accreditatie op maat,
Een doeltreffend en gedifferentieerd accreditatiestelsel. Stuurgroep Accreditatiestelsel 3.0,
2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

23

De inspectie heeft op grond van de Wet op het onderwijstoezicht de
mogelijkheid op mijn verzoek of op eigen initiatief thematische onderzoeken uit te voeren om eventuele knelpunten in het hoger onderwijs uit
te lichten. In haar jaarwerkplan, dat ieder jaar naar uw Kamer wordt
verstuurd, legt zij vast welke onderzoeken zij voornemens is uit te voeren.
In een stelsel met instellingsaccreditatie zullen daarnaast onder regie van
de overheid thematische analyses uitgevoerd worden. Borging en
verbetering van de kwaliteit van het hoger onderwijs vergt immers soms
een stelselbrede blik. De thema’s worden in gezamenlijkheid vastgesteld
door de overheid en het onderwijsveld. De inspectie, NVAO en CDHO
hebben hierin als samenwerkende organisaties een belangrijke rol. Met
deze organisaties, en met de betrokkenheid van de andere stakeholders in
het hoger onderwijs wordt dit onderdeel nader uitgewerkt. Hierbij zal ook
aandacht zijn voor de mogelijke link tussen de thematische analyses en de
thematische onderzoeken die door de inspectie worden uitgevoerd. Met
de thematische analyse als instrument worden momenteel eerste
ervaringen opgedaan. Een voorbeeld is de analyse van het effect van de
coronacrisis op de onderwijskwaliteit in het hoger onderwijs, die in
opdracht van mijn voorganger door de inspectie en de NVAO in gezamenlijkheid is uitgevoerd en waarover ik uw Kamer heb geïnformeerd.31
De leden van de D66-fractie vragen de Minister toe te lichten in hoeverre
de verplichting tot clustergewijze visitatie blijft bestaan bij instellingsaccreditatie. Zij vragen wat de voor- en nadelen zijn als de verplichting tot
clustergewijze visitatie blijft bestaan.
Met de introductie van instellingsaccreditatie vervalt voor opleidingen de
verplichting tot deelname aan de landelijke visitatiegroepen onder beheer
van de NVAO. Dit betekent dat soortgelijke opleidingen niet langer
verplicht door hetzelfde panel en in dezelfde periode zullen worden
beoordeeld. Reden is dat het doel van clustergewijze visitaties, namelijk
continuïteit en vergelijkbaarheid in beoordelingen van soortgelijke
opleidingen, in de praktijk maar ten dele blijkt te kunnen worden
gerealiseerd. Er zit vaak relatief veel tijd tussen panelbezoeken aan
verschillende opleidingen binnen eenzelfde cluster waardoor zelden
sprake is van een panel dat in exact dezelfde samenstelling alle opleidingen binnen het cluster visiteert. Daarnaast werkt het – onbedoeld – ook
beperkend: vergelijking vindt nu alleen binnen een cluster plaats en niet
daarbuiten. In een stelsel van instellingsaccreditatie is de opleiding vrij in
het bepalen van de opleiding waarmee zij zich wil vergelijken, en dus wel
deel te nemen aan een clustergewijze beoordeling. Uit het experiment
instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsvisitatie blijkt dat opleidingen deze ruimte ook pakken en hierin bewuste keuzes maken.
Bijvoorbeeld door voor opleidingen die weinig in Nederland voorkomen
te kijken naar vergelijkbare opleidingen in het buitenland of de nadruk te
leggen op bepaalde aspecten van of uitdagingen waarvoor de opleiding
staat. Op deze manier kan men ook van andere opleidingen leren.
In het nieuwe stelsel dient er voor studenten, werkgevers en andere
geïnteresseerden voldoende transparantie te zijn over de kwaliteit van de
opleidingen en de waarde van diploma’s. Zij hebben, net als opleidingen
zelf, belang bij inzicht in de zwaartepunten en accenten waarmee
vergelijkbare opleidingen zich van elkaar onderscheiden, of waarin zij juist
gelijk optrekken. Daarom zullen periodiek meta-analyses plaatsvinden om
op deze manier een landelijk dekkend beeld te geven van opleidingsprofielen, uitgevoerd door onafhankelijke deskundigen. De meta-analyses
vinden plaats op basis van reeds beschikbare informatie, in beginsel
visitatierapporten. Ook wordt een landelijke database opgezet waarmee
31

Kamerstuk 31 288, nr. 949

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

24

de beoordelingsrapporten van alle opleidingen kunnen worden geraadpleegd. De nadere uitwerking hiervan wordt samen met het onderwijsveld
en de werkgevers uitgedacht. Die uitwerking moet worden bezien in het
licht van stappen die al gezet zijn om de transparantie over het aanbod en
de kwaliteit van opleidingen te bevorderen.32 Uit de ervaringen die in
Vlaanderen zijn opgedaan met de instellingsreview weten we dat de
meerwaarde van publieke informatie over beoordelingsrapporten vooral
wordt gezien indien naast sterke punten en aandachtspunten uit de
beoordelingsrapporten ook wordt opgenomen hoe de opleiding hier
naderhand mee zal omgaan en welk tijdspad hiervoor is uitgestippeld.
Ook wordt van belang geacht dat voor iedereen duidelijk is waar de
publieke informatie vandaan komt en dat deze traceerbaar is naar een of
meerdere resultaten of uitkomsten van de opleidingsbeoordeling onder
eigen regie.33 Deze ervaringen uit Vlaanderen worden betrokken bij de
nadere uitwerking.
De leden van de D66-fractie vragen de Minister uiteen te zetten welke
beweging andere publieke sectoren, en met name de gezondheidssector,
maken ten aanzien van het toezicht op de kwaliteit van de dienstverlening.
Ten slotte vragen zij welke lessen daaruit geleerd kunnen worden voor het
toezicht op de kwaliteit van het onderwijs en daarmee over de nut en
noodzaak van instellingsaccreditatie.
In zijn algemeenheid speelt bij toezicht in de publieke sector, ongeacht de
sector die het betreft, steeds de vraag hoe de juiste balans kan worden
gezocht tussen controle en vertrouwen. Dit is in alle publieke sectoren een
spanningsveld waarbinnen de toezichthouder opereert; zo ook in de
gezondheidssector, en in het onderwijs is dit niet anders. Het te
beschermen belang – onderwijskwaliteit – rechtvaardigt in beginsel
stevige controle van de sector. Tegelijkertijd is een belangrijk aspect de
regeldruk die het toezicht voor de professionals in de betreffende sector
met zich kan brengen, en het nut dat in de sector wordt gevoeld als het
gaat om de wijze waarop de sector zich moet verantwoorden.
We zien in (semi-)publieke sectoren, waaronder de zorg, in de laatste jaren
een algemene ontwikkeling naar meer bestuursgericht toezicht. Instellingen zijn eindverantwoordelijk voor het goed functioneren van de
organisatie, inclusief goede kwaliteitszorg. Inspecties en andere toezichthouders zetten steeds vaker bestuurders aan tot het werken aan kwaliteitsverbetering (toezicht op bestuur), naast het handhaven van wettelijke
normen en het bewaken van minimumkwaliteitseisen (handhaving en
uitvoeringstoezicht).34 Daarmee proberen toezichthouders meer aan te
sluiten bij de interne kwaliteitszorg en bestuurskracht van instellingen zelf.
Dat past bij het feit dat (semi-)publieke instellingen meer autonoom zijn
geworden, waardoor er behoefte is ontstaan aan minder knellende
toezichtkaders en waardoor generieke verbindende normen plaatsmaken
voor maatwerk en zelfregulering. Dit «sturen op zelfsturen» brengt kansen
met zich mee: bestuursgericht toezicht leidt onder andere in het
onderwijs, zorg en wonen tot meer bewustwording van kwaliteitsdoelstellingen en benadrukt het belang van zinnige interne kwaliteitszorg. Het
32

Zo stimuleert de NVAO, mede n.a.v. een motie van het lid Tielen (Kamerstukken 34 735, nr. 15),
dat in rapportages een lekensamenvatting is opgenomen en wordt ingegaan op sterkte- en
ontwikkelpunten. Studiekeuze123 verwijst nu met directe links naar relevante visitatierapporten. Ook wordt een systeem geïntroduceerd (HOVI) waarmee betrouwbare en vergelijkbare
voorlichtingsinformatie beschikbaar wordt gesteld voor studiekiezers.
33
Overzichtsrapportage van de instellingsreviews. NVAO – Afdeling Vlaanderen, september
2017, p. 30–31
34
M. Bokhorst, M. van Genugten, M. Oude Vrielink en Th. Schillemans, «Van toezicht op kwaliteit
naar toezicht op bestuur: ontwikkeling van bestuursgericht toezicht in semipublieke sectoren»,
Bestuurskunde 2018 (27) 3–18.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

25

dwingt de organisatie om hierover een goed gesprek te voeren met
belanghebbenden en betrokkenen, aansluitend bij de praktijken op de
werkvloer. Er worden echter in deze ontwikkeling ook risico’s gesignaleerd. Zo kan het loslaten van generieke verbindende normen leiden tot
herregulering via veldnormen (en daarmee hernieuwde lastendruk), en is
er het risico dat de integrale blik op bestuur en instelling het zicht op de
daadwerkelijke kwaliteit in de praktijk van onder andere de zorgpraktijk
ontneemt. We (er)kennen deze risico’s en nemen ze nadrukkelijk mee bij
de uitwerking van instellingsaccreditatie.
Professionals in de (semi-)publieke sector realiseren zich dat zij mede een
maatschappelijke taak vervullen en dat publieke verantwoording over de
kwaliteit die zij leveren onderdeel van hun werk is. Dat geldt voor
professionals in het hoger onderwijs en in de overige onderwijssectoren
maar ook voor werknemers in bijvoorbeeld de zorg of bij de politie. De
mate en wijze van verantwoording moeten dan wel in verhouding staan
tot hun kerntaken. Dit is een les die algemeen geleerd kan worden. Als het
nut van de verantwoording niet duidelijk is voor de dagelijkse praktijk, is
de gevoelde last sterk. Omdat de regeldruk in elke sector andere vormen
aanneemt, is maatwerk van groot belang voor een effectieve aanpak.
Bovenstaande inzichten raken aan de kern van instellingsaccreditatie en
zijn onderdeel van de redenen dat ik kies voor deze stelselwijziging. In
reactie op de vragen van de leden van de VVD-fractie ga ik in op hoe
instellingsaccreditatie eraan bijdraagt dat het externe toezicht als nuttig
wordt ervaren door de onderwijsprofessionals, en – mede daardoor –
bijdraagt aan betere kwaliteitsborging van het onderwijs.
Om inzicht te verkrijgen in de vraag wat instellingsaccreditatie in andere
landen zoals Vlaanderen, Noorwegen en Estland heeft betekend voor de
balans tussen enerzijds de borging van opleidingskwaliteit en anderzijds
het ervaren van meer vertrouwen en minder lastendruk, heeft mijn
ambtsvoorganger ResearchNed in 2019 opdracht gegeven hier internationaal vergelijkend onderzoek naar te doen.35 Daaruit blijkt onder andere
dat instellingsaccreditatie op draagvlak kan rekenen bij hoger onderwijsinstellingen in landen waarin dit is ingevoerd, niet zozeer omdat het de
regel- en lastendruk omlaag heeft gebracht, maar wel omdat de met
kwaliteitszorg gepaard gaande werkzaamheden als zinniger en meer
flexibel worden ervaren. Lastendruk blijft dikwijls nog een aandachtspunt,
vooral als er teveel overlap is tussen beoordeling op instellings- en
opleidingsniveau. De lessen die getrokken kunnen worden uit dit
onderzoek hebben bijgedragen tot het voornemen instellingsaccreditatie
in te voeren en zijn tevens betrokken bij het vormgeven van de contouren
van instellingsaccreditatie zoals geschetst in de Kamerbrief over de
uitwerking.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie vragen waarom de Minister een heel nieuw
accreditatiestelsel optuigt. Ze vragen wat volgens de Minister de nadelen
van het huidige stelsel zijn en waarom dit stelsel zo nodig moet worden
ingevoerd.
Reeds enige jaren geleden is een proces in gang gezet om toe te werken
naar een kwaliteitszorgstelsel dat het belang van een goede kwaliteitscultuur als uitgangspunt heeft.
Een sterke kwaliteitscultuur kenmerkt zich binnen de instelling door het
continue gesprek over kwaliteit tussen alle betrokkenen (ook op oplei35

Instellingsaccreditatie in het buitenland. ResearchNed (2019),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

26

dingsniveau), een groot gevoel van eigenaarschap bij de betrokken bij het
onderwijs en een vertrouwen – van binnen en van buiten de instelling –
dat zij die het dichtst bij het onderwijs staan, in staat zijn te voorzien in
goede kwaliteitsborging indien zij daartoe de ruimte krijgen. Dit kan het
draagvlak voor kwaliteitszorg binnen een instelling vergroten, waardoor
de activiteiten met betrekking tot kwaliteitszorg als meer waardevol
worden ervaren en een betekenisvolle bijdrage daaraan meer wordt
gestimuleerd.
In reactie op de vraag van de leden van de VVD-fractie heb ik beschreven
welke stappen reeds zijn gezet. Er is veel ondernomen om een betere
balans tussen baten en lasten te creëren, het (zelf)vertrouwen in instellingen te vergroten, meer regie bij de instellingen te leggen en zo ook het
eigenaarschap binnen de instelling te stimuleren; dit met als doel meer
maatwerk in de kwaliteitsborging mogelijk te maken en daarmee het
draagvlak voor interne kwaliteitszorg te vergroten alsook het lerend
vermogen binnen de instelling te stimuleren.
Sinds de invoering van de instellingstoets kwaliteitszorg in 2011 gebleken
dat instellingen in het hoger onderwijs voor het overgrote deel gemotiveerd en in staat zijn om verantwoordelijkheid te nemen over de integrale
kwaliteitscultuur op de instelling. De ITK heeft een belangrijke impuls
gegeven aan de kwaliteitscultuur bij opleidingen en instellingen36.
Tegelijkertijd wordt het accreditatieproces nog te vaak ervaren als een
extern opgelegd proces dat onvoldoende aansluit bij de interne kwaliteitszorg en daarom onvoldoende meerwaarde heeft voor het daadwerkelijk borgen van de opleidingskwaliteit. Docenten en studenten hebben
het gevoel door een hoepel te moeten springen in plaats van dat zij vanuit
betrokkenheid met de opleiding bezig zijn met wat daadwerkelijk nodig is
om de kwaliteit te borgen en verder te verbeteren. In het huidige stelsel
vinden veel instellingen en opleidingen onvoldoende ruimte om de
kwaliteitszorg in te richten op zo’n manier dat de specifieke opleiding tot
zijn recht komt, en daarin ook innovatief te kunnen zijn. In het experiment
Instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie wordt meer
ruimte gegeven en ervaren. Dit resulteert bijvoorbeeld in het meer
betrekken van het werkveld bij het nadenken over de inrichting en
beoordeling van opleidingen. Deze aanpak heeft bij docenten en
studenten geleid tot groot draagvlak en enthousiasme voor de aanbevelingen van peers.
De invoering van instellingsaccreditatie is de volgende stap: een nieuw
kwaliteitszorgstelsel geeft de noodzakelijke impuls aan het verder
versterken van de kwaliteitscultuur op de instelling en aan de cultuurverandering die hiervoor nodig is in het hogeronderwijsstelsel als geheel.
Overigens blijven belangrijke waarborgen voor de opleidingskwaliteit
zoals we die kennen in het huidige stelsel, in het nieuwe stelsel behouden:
elke opleiding wordt verplicht minimaal eens in de zes jaar door een
onafhankelijk panel beoordeeld, waarbij een negatieve beoordeling nog
steeds consequenties heeft en in een uiterst geval kan leiden tot intrekking
van de opleidingsaccreditatie. Er zal middels de toets voor instellingsaccreditatie nog steeds sprake zijn van periodieke externe toetsing door de
NVAO. Er blijft daarnaast sprake van risicogericht toezicht door de
inspectie en de NVAO zodat de overheid met daadkracht kan optreden bij
ernstige kwaliteitsgebreken bij opleidingen. In aanvulling op deze
waarborgen komen er nieuwe instrumenten bij, zoals steekproeven van
de opleidingskwaliteit, een landelijke database van opleidingsrapporten,
en een escalatieprocedure op elke instelling zodat studenten met zorgen
over de opleidingskwaliteit aan de bel kunnen trekken.
36

De kwaliteit van het accreditatiestelsel. Inspectie van het Onderwijs, 2018.
Kamerstuk 34 735, nr. 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

27

Zijn er volgens de Minister geen mogelijkheden om het huidige stelsel te
versterken en binnen dit stelsel de regeldruk te verminderen, zo vragen de
leden.
De afgelopen jaren is veel aandacht gegaan naar het beperken van
regeldruk voortvloeiend uit wet- en regelgeving en hoe deze binnen de
instellingen wordt ervaren. Met het traject Accreditatie op maat zijn hierin
belangrijke stappen gezet. Onderdeel van dit traject was het kritisch
doorlichten van de WHW en het accreditatiekader op overlap in regels en
te gedetailleerde voorschriften. De gelijknamige wet en het nieuwe
accreditatiekader zijn in februari 2019 in werking getreden. Ook is het
experiment instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie in
2018 van start gegaan. Deze maatregelen hebben als doel om meer
vertrouwen, meer eigenaarschap en minder (ervaren) lasten bij de
instellingen te realiseren.
Maar regeldruk terugdringen is niet alleen een kwestie van wet- en
regelgeving. Afgelopen jaar zijn vanuit OCW daarom gesprekken gevoerd
met bestuurders van hogescholen en universiteiten over hoe regeldruk bij
kwaliteitszorg kan worden aangepakt. Er zijn ook rondetafelbijeenkomsten
georganiseerd met onder andere docenten, kwaliteitszorgmedewerkers en
opleidingsdirecteuren om te bezien welke aanvullende acties genomen
kunnen worden om de ervaren regeldruk binnen instellingen te verminderen en tegelijk de kwaliteitszorg verbeteren.
Ook heeft mijn voorganger in juli 2021 de brochure «Ruimte in regels»
opgesteld en verzonden naar alle instellingen voor hoger onderwijs. Die
brochure schetst welke ruimte opleidingen hebben om eigen keuzes te
maken ten aanzien van de kwaliteit en kwaliteitsborging, en kan docenten
en andere medewerkers helpen hierover het gesprek aan te gaan binnen
de instelling.
Bovendien heeft mijn voorganger middels afspraken in het Servicedocument HO uitstel verleend voor de accreditatie van circa 135 opleidingen
die in de coronapandemie onder grote druk zijn komen te staan, en
vervolgens nog eens voor circa 640 opleidingen die te maken hebben met
de nasleep ervan. Hiermee zijn de grote schommelingen in het visitatierooster afgevlakt en is het rooster voor alle partijen in het stelsel
werkbaarder geworden.37
Kortom, er zijn sinds 2018 verschillende maatregelen genomen om de
werk- en regeldruk met betrekking tot accreditatie te verminderen.
Daarmee zijn de grenzen binnen het huidige accreditatiestelsel opgezocht.
Willen we verdere stappen zetten, dan zullen we moeten kiezen voor een
fundamentelere stelselwijziging. Niet in plaats van de maatregelen die nu
genomen zijn, maar voortbouwend hierop.
De leden van de SP-fractie merken op dat de inspectie in 201838
adviseerde om van de kwaliteitsborging en zelfevaluatie een continu
proces te maken en dit proces te verankeren in de vorm van jaarevaluaties. De leden vragen waarom het advies van de inspectie in de wind
wordt geslagen.
De aanbeveling van de inspectie om interne kwaliteitszorg als continu
proces in te richten is gericht aan de instellingen. Ik onderschrijf deze
aanbeveling. Een effectief kwaliteitszorgsysteem zet aan tot continue
ontwikkeling en verbetering van het onderwijs binnen de instelling. Een
aspect daarvan is dat een instelling stelselmatig evalueert of het kwali37
38

De afspraken hierover zijn opgenomen in het periodiek vastgestelde Servicedocument HO.
De kwaliteit van het accreditatiestelsel. Inspectie van het Onderwijs, 2018 (Kamerstuk 34 735,
nr. 24)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

28

teitszorgbeleid effectief is aan de hand van passende evaluatieinstrumenten. Deze doorlopende monitoring van de kwaliteit en kwaliteitszorg binnen de instelling is een belangrijk onderdeel van de
kwaliteitscultuur en het is iets dat veel instellingen op dit moment al zo
aanpakken. Met de invoering van instellingsaccreditatie wil ik dit verder
stimuleren en met de toets voor instellingsaccreditatie zal de instelling
hier ook op worden beoordeeld. Doordat instellingen de regie krijgen over
de opleidingsbeoordelingen ontstaat er ruimte om de interne kwaliteitszorg en de externe verantwoording beter op elkaar te laten aansluiten.
Dit zal bijdragen aan het verminderen van de ervaren regeldruk.
De inspectie heeft in haar rapport geen specifieke aanbevelingen gedaan
over jaarevaluaties.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie vernemen dat het overgaan tot een systeem
van instellingsaccreditaties wel leidt tot een hogere mate van eigenaarschap onder het onderwijspersoneel, maar niet tot een lagere regeldruk.
Kan de Minister toelichten of onderwijspersoneel met betrekking tot de
verlaging van de regeldruk wellicht andere mogelijkheden heeft aangedragen, zo vragen de leden. Ziet de Minister wellicht nog ruimte hieromtrent om de regeldruk te verlagen, of is het feit dat de ervaren regeldruk
onder onderwijspersoneel lager is wellicht voldoende, vragen de leden
voorts.
Mijn voorganger heeft de instellingen en studenten uitgenodigd om ook
zelf voorstellen aan te dragen voor het terugdringen van de regeldruk ten
aanzien van kwaliteitszorg en accreditatie. Dit heeft vanuit het onderwijspersoneel niet tot nieuwe suggesties geleid. Ik blijf er oog voor houden
dat de regeldruk zo beperkt mogelijk dient te blijven. Om die reden wordt
het ATR in een vroeg stadium betrokken bij de uitwerking van instellingsaccreditatie.
Tevens vragen de leden van de PvdA-fractie wanneer zij nadere
voorstellen met betrekking tot de verlaging van de regeldruk in het hoger
onderwijs kunnen verwachten.
In de afgelopen jaren zijn verschillende acties ondernomen om de
regeldruk binnen het huidige stelsel te verminderen. Ik verwijs hiervoor
naar mijn beantwoording op de vragen van de leden van de VVD-fractie
en de leden van de SP-fractie. De invoering van instellingsaccreditatie zal
bijdragen aan het verlagen van de ervaren regeldruk. Hoewel het niet de
verwachting is dat de invoering van instellingsaccreditatie aan het
verminderen van de feitelijke regeldruk een bijdrage zal leveren, blijft het
belangrijk om de feitelijke regeldruk zo beperkt mogelijk te houden. Bij de
verdere uitwerking van instellingsaccreditatie en ook bij de implementatie
daarvan zal dit een blijvend punt van aandacht zijn. Het Adviescollege
Toetsing Regeldruk (ATR) wordt daartoe in een vroeg stadium betrokken.
Voorts vragen de leden waarom het overgaan op een nieuw systeem van
instellingsaccreditatie wenselijker is dan aanpassingen aan het huidige
stelsel, waarin al positieve vooruitgang is geboekt. Eveneens vragen zij of
de Minister ervan is verzekerd dat het uitwerken van een nieuw systeem
de meest effectieve vorm van aanpassing van accreditatie is.
Voor het antwoord op deze vragen van de leden verwijs ik allereerst naar
mijn reactie op de vragen van de leden van de VVD-fractie en de leden
van de SP-fractie. In de afgelopen jaren is veel ondernomen om het
bestaande accreditatieproces zo in te richten dat dit niet alleen de
opleidingskwaliteit controleert maar ook een betekenisvolle bijdrage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

29

levert aan de continue verbetering van de interne kwaliteitsborging en een
stimulans geeft aan de kwaliteitscultuur binnen de instelling. Dit heeft
voor een deel zijn vruchten afgeworpen en toch wordt het accreditatieproces tegelijkertijd nog te vaak ervaren als een extern opgelegd proces
dat onvoldoende aansluit bij de interne kwaliteitszorg en daarom
onvoldoende meerwaarde heeft voor het daadwerkelijk borgen van de
opleidingskwaliteit. Een sterke kwaliteitscultuur vereist ook dat zij die het
dichtst bij de opleiding staan, het vertrouwen krijgen – van binnen en van
buiten de instelling – dat zij in staat zijn te voorzien in goede kwaliteitsborging indien zij daartoe de ruimte krijgen. Beoogd effect van instellingsaccreditatie is onder meer om de regie en het eigenaarschap op opleidingsniveau verder te vergroten, door instellingen en opleidingen in staat
te stellen de opleidingsbeoordelingen zelf vorm te geven op een manier
die past bij instelling en opleiding. Er kan daarbij rekening worden
gehouden met interne kwaliteitszorginstrumenten binnen de opleiding,
zodat de interne kwaliteitszorg en externe kwaliteitszorg beter op elkaar
aansluiten. Er komt dus meer ruimte voor maatwerk. Ook heeft instellingsaccreditatie tot doel de ervaren regeldruk te verminderen en het kwaliteitszorgstelsel meer toekomstbestendig te maken door interne kwaliteitsborging van andere onderwijsvormen te stimuleren.
Om de beoogde effecten te bewerkstelligen kan niet worden volstaan met
losstaande aanpassingen aan het huidige accreditatiestelsel. In de
afgelopen jaren zijn reeds verschillende maatregelen genomen, waarmee
de grenzen binnen het huidige accreditatiestelsel zijn opgezocht. Willen
we verdere stappen zetten, dan zullen we moeten kiezen voor een
fundamentelere stelselwijziging.
De invoering van instellingsaccreditatie geeft de noodzakelijke impuls aan
het verder versterken van de kwaliteitscultuur op de instelling en aan de
cultuurverandering die hiervoor nodig is in het hogeronderwijsstelsel als
geheel.
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de relevante actoren uit de
sector zijn meegenomen in de uitwerking van de instellingsaccreditatie en
complimenteren het kabinet met het feit dat hiermee tot een voorstel
gekomen kan worden dat draagvlak vindt in de gehele sector. Deze leden
vragen deze samenwerking dan ook voort te zetten bij de verdere
uitwerking van dit systeem. Kan de Minister reflecteren op de wijze
waarop hij voornemens is dit te doen, zo vragen de leden.
Sinds de brief aan uw Kamer van februari 2021 wordt op ambtelijk niveau
gewerkt aan de nadere uitwerking van instellingsaccreditatie, in nauw
overleg met alle betrokken partijen in het hoger onderwijs. Dit zal worden
voortgezet.
Tevens vragen zij of de Minister kan toelichten op welke wijze dit nieuwe
stelsel zal borgen dat het toezicht op de kwaliteit van onderwijs niet te ver
centraliseert met als gevolg te weinig aandacht voor de kwaliteit van de
opleidingen op zich.
In mijn antwoord op een eerdere vraag van de leden van de D66-fractie
licht ik toe dat bij de toets voor instellingsaccreditatie zal worden
beoordeeld of het kwaliteitszorgbeleid van de instelling samenhangt met
een breed gedragen onderwijsvisie en een kwaliteitsambitie die wordt
gedeeld binnen alle geledingen van de instelling. Het ligt voor de hand dat
een systeem voor interne kwaliteitszorg daar waar dit gaat over opleidingsbeoordelingen binnen een instelling, tot stand komt met betrokkenheid van studenten, docenten en onderwijsleiders op dat decentrale
niveau. Bij de kwaliteitszorg van de opleiding hebben direct betrokkenen
zoals het management van de opleiding, de opleidingscommissie en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

30

examencommissie een zeer grote rol, en instellingsaccreditatie heeft tot
doel deze betrokkenheid nog meer te stimuleren en meer betekenisvol te
laten zijn. Om te stimuleren dat ook op opleidingsniveau de medezeggenschap haar rol in dezen goed kan vervullen, zijn in het Principeakkoord
instellingsaccreditatie en medezeggenschap afspraken gemaakt over
versterking van de medezeggenschap. In de verdere uitwerking van
instellingsaccreditatie wordt aanhoudend aandacht besteed aan de vraag
hoe het nieuwe stelsel op het niveau van de instelling zo kan worden
geïmplementeerd dat een te verre centralisering van de kwaliteitszorg
wordt voorkomen. Dit gebeurt met betrokkenheid van relevante stakeholders zoals UNL, Vereniging Hogescholen en NRTO.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat bij invoering van een systeem van
instellingsaccreditatie de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de
inspectie en de NVAO gelijk zal blijven, maar de werkwijze wel zal
veranderen. Kan de Minister verder toelichten hoe hij dit voor zich ziet, zo
vragen de leden. Kunnen instellingen inspraak leveren op deze verandering van werkwijze en/of verantwoordelijkheidsverdeling, vragen zij
voorts.
De NVAO beoordeelt de kwaliteit en kwaliteitszorg en de inspectie ziet toe
op de naleving van wet- en regelgeving en de continuïteit die nodig is
voor het naleven van die kwaliteit. Ook doet de inspectie periodiek
onderzoek naar het functioneren van het accreditatiestelsel en kan zij
tussentijds incidenteel onderzoek doen naar aanleiding van klachten of
signalen met betrekking op het accreditatiestelsel. Een van de aspecten
van instellingsaccreditatie die nadere uitwerking behoeft is hoe, met
behoud van ieders rol en complementaire bevoegdheden, door de
inspectie en de NVAO het toezicht op de kwaliteit en op de naleving kan
worden ingezet binnen het systeem van instellingsaccreditatie. We willen
voorkomen dat er dubbelingen zijn of gaten vallen. Belangrijk is dat de
overheid met daadkracht kan optreden bij ernstige kwaliteitsgebreken bij
opleidingen. De stelselwijziging vraagt om een intensievere samenwerking tussen NVAO en inspectie, aangezien in de toets voor instellingsaccreditatie aspecten worden meegenomen waarop door de inspectie
toezicht wordt gehouden en waarover zij de nodige expertise in huis
heeft, zoals de interne governance waarover tevens bij wet regels zijn
gesteld. Daarnaast vraagt het om een andere werkwijze van de NVAO. Zij
zal zich immers niet meer primair gaan richten op beoordelingen ten
behoeve van opleidingsaccreditatie, maar zal de onderwijskwaliteit meer
op afstand en vanuit een breder perspectief in beeld hebben. Gedacht kan
worden aan het maken van stelselbrede analyses op het gebied van
onderwijskwaliteit. Hoe de samenwerking en de werkwijze precies vorm te
geven, zal ik nader uitwerken met inspectie en NVAO. Hierbij zal ik in ieder
geval ook de instellingen betrekken.
Ook vragen de leden van de PvdA-fractie op welke wijze studenten of
docenten hun ontevredenheid over de kwaliteit van onderwijs kenbaar
kunnen maken in het nieuwe stelsel. Tot slot vragen zij hoe ervoor
gezorgd gaat worden dat studenten en docenten een sociaal veilige en
laagdrempelige optie hebben om dergelijke zorgen kenbaar te maken.
Net als in het huidige systeem is het van belang dat alle lagen van de
medezeggenschap, dus ook de opleidingscommissies, hun rol en taken
goed kunnen uitvoeren binnen de instelling. Bij de toets voor instellingsaccreditatie wordt beoordeeld of de interne governance bijdraagt aan
effectieve kwaliteitszorg. Daarvoor is nodig dat bij bekostigde instellingen
in elk geval wordt beoordeeld in hoeverre het instellingsbestuur, de raad
van toezicht en de medezeggenschap, waaronder de opleidingscommissies, in staat zijn en in staat worden gesteld in onderlinge wissel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

31

werking hun verantwoordelijkheid waar te maken bij het bewaken en
verbeteren van de onderwijskwaliteit. Bij niet-bekostigde instellingen zal
in ieder geval worden beoordeeld of studenten en personeel voldoende
betrokken worden bij de kwaliteitsborging en -verbetering van het
onderwijs.
Net als in het huidige systeem blijft het met instellingsaccreditatie voor de
medezeggenschap, docenten en studenten mogelijk om in het kader van
een opleidingsbeoordeling maar ook tussentijds, eventuele zorgen over
de opleidingskwaliteit van een opleiding kenbaar te maken. Zo is als
onderdeel van het Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap met ISO, Vereniging Hogescholen en UNL afgesproken39 dat
instellingen inzichtelijk maken welke escalatieprocedure(s) zij hebben
ingericht voor de verschillende lagen van de medezeggenschap om
eventuele zorgen te adresseren, en hoe deze signalen door de instelling
worden opgevolgd. Het is dus hoofdzakelijk belangrijk dat studenten en
docenten binnen de instelling goede mogelijkheden hebben om hun
zorgen te adresseren, waarbij de instelling er middels een effectieve
interne governance voor zorgt dat deze worden opgepakt. Het ligt voor de
hand dat de geboden escalatieprocedure voor studenten en docenten
veilig en laagdrempelig is.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat voor het terugdringen van
regeldruk een toename van vertrouwen en zelfvertrouwen in het stelsel
cruciaal is. Voornoemde leden vragen waarom niet in het huidige stelsel is
getracht de administratieve lasten en de afrekencultuur te verminderen,
temeer omdat er feitelijk geen reductie is van regeldruk in het nieuwe
stelsel.
In de afgelopen jaren zijn door mijn voorganger verschillende initiatieven
genomen om de regeldruk te verminderen. Zij heeft daarbij ook, samen
met de onderwijskoepels en studentenorganisaties, de noodzaak van
(zelf-)vertrouwen in het accreditatiestelsel op de agenda gezet. Voor een
overzicht van de verschillende maatregelen met betrekking tot de
regeldruk verwijs ik naar mijn beantwoording op de vragen van de leden
van de SP-fractie.
Daarbij licht ik graag de publicatie van de brochure «Ruimte in regels» uit,
die vorig jaar aan alle onderwijsinstellingen is aangeboden. Zoals de
overheid haar regels af en toe kritisch tegen het licht houdt, zo doen de
instellingen dat ook. Om gesprekken hierover binnen de onderwijsgemeenschap te ondersteunen heb ik een brochure samengesteld. Deze
brochure laat zien waar de ruimte zit binnen de kaders van de wet- en
regelgeving voor opleidingen en instellingen om eigen keuzes te maken.
De brochure is bedoeld voor docenten en andere professionals in het
hoger onderwijs die (nog) niet zo vertrouwd zijn met de wettelijke regels
over onderwijskwaliteit en kwaliteitszorg, en zich afvragen wat ze kunnen
doen om het onderwijs of de kwaliteitszorg anders te organiseren.
Ook vragen de leden van de GroenLinks-fractie waarom het nodig is om
een geheel nieuw stelsel te introduceren. Welke mogelijkheden ziet de
Minister om het versterken van vertrouwen en verminderen van de
regeldruk te realiseren in het huidige stelsel, vragen de leden. Is daarnaar
onderzoek gedaan, zo vragen de leden voorts. Zo nee, is de Minister
voornemens om daar onderzoek naar te doen, zo vragen de leden
tenslotte.

39

Principeakkoord instellingsaccreditatie en medezeggenschap, februari 2021.Raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

32

Voor een reactie op de vraag waarom het nodig is een nieuw stelsel te
introduceren en op de vraag naar mogelijkheden voor het versterken van
vertrouwen en verminderen van de regeldruk in het huidige stelsel,
verwijs ik naar mijn antwoord op de vraag van de leden van de
VVD-fractie, de vraag van de leden van de SP-fractie en de vraag van de
leden van de PvdA-fractie.
Over onderzoek door mijn ministerie naar die mogelijkheden merk ik het
volgende op.
In 2018–2019 heeft mijn ministerie met de Vereniging Hogescholen en
Universiteiten van Nederland, de studentenorganisaties, de NVAO en de
Inspectie van het Onderwijs verkend hoe een betere balans gevonden kan
worden tussen kwaliteitsborging van opleidingen enerzijds en administratieve lasten anderzijds. Over de resultaten van die verkenning heeft mijn
voorganger in een brief uw Kamer geïnformeerd. Onderdeel van die
verkenning was een onderzoek dat bureau AEF heeft uitgevoerd naar
oorzaken van regeldruk bij kwaliteitszorg. Een samenvatting van de
conclusies en aanbevelingen is opgenomen in genoemde brief. In het
rapport zijn diverse aanbevelingen gedaan gericht aan de onderwijsinstellingen, evaluatiebureaus, de NVAO, de inspectie en het Ministerie
van OCW. Ik beperk mij hier tot de aanbevelingen die in elk geval ook aan
het ministerie gericht zijn. Meer communicatie door het ministerie en de
NVAO over de bedoeling van het kader en de ruimte en vrijheid die
instellingen of opleidingen daarin hebben, kan ervoor zorgen dat de
noodzaak om het kader te operationaliseren minder wordt. Bovendien
kunnen het ministerie, de NVAO en de inspectie sterker uitdragen en
belijden dat accreditatie daadwerkelijk plaatsvindt op basis van verdiend
vertrouwen. Daarbij zouden OCW en de NVAO ernaar moeten streven het
aantal aanpassingen in wet- en regelgeving te beperken. Dit vergt van de
Tweede Kamer om geen «incidentenpolitiek» te voeren, maar op basis van
verdiend vertrouwen het debat aan te gaan over wat er in het stelsel als
geheel nodig is voor verbetering.
Wordt gemonitord wat het verloop is van de ervaren regeldruk? Wat is de
Minister voornemens te ondernemen als de ervaren regeldruk na verloop
van tijd overeenkomt met de feitelijke regeldruk?
Feitelijke regeldruk bestaat uit de kosten die gemaakt worden door een
organisatie om te voldoen aan informatieverplichtingen die voortvloeien
uit wet- en regelgeving. Ervaren regeldruk bestaat uit de lasten (druk,
irritatie) die mensen binnen een organisatie ervaren ten gevolge van
(veronderstelde) wet- en regelgeving. Sommige regels kosten feitelijk veel
tijd maar veroorzaken weinig ervaren regeldruk, en vice versa. In die zin
betreffen het twee grootheden die lastig met elkaar te vergelijken zijn.
Beide aspecten, de feitelijke en de ervaren regeldruk, blijven een punt van
aandacht bij de inrichting en werking van het accreditatiestelsel. De
inspectie, in haar rol als toezichthouder op het accreditatiestelsel, betrekt
de ervaren lasten in haar periodieke evaluatie van het stelsel. De ervaren
lasten zijn moeilijk meetbaar, maar op basis van gesprekken en vragenlijsten kan de inspectie zich hierover een algemeen beeld vormen.
De leden van de GroenLinks-fractie verwijzen naar een advies van de
inspectie in 2018 om van de kwaliteitsborging en zelfevaluatie een continu
proces te maken en dit proces te verankeren in de vorm van jaarevaluaties.40 Hierdoor richt de visitatie zich meer op de interne kwaliteitszorg in
plaats van de externe verantwoording over de kwaliteitszorg. Ook zorgt dit
ervoor dat de voorbereiding van de visitatie eens in de zes jaar minder tijd
kost. Daarbij wordt het eigenaarschap van de onderwijsteams voor de
40

De kwaliteit van het accreditatiestelsel. Inspectie van het Onderwijs, 2018 (Kamerstuk 34 735,
nr. 24)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

33

onderwijskwaliteit van hun opleidingen versterkt. Waarom is het advies
van de inspectie niet aangedragen als een mogelijkheid om de interne
kwaliteitszorg te verbeteren, vragen de leden.
De aanbeveling van de inspectie om interne kwaliteitszorg als continu
proces in te richten is gericht aan de instellingen. Ik onderschrijf deze
aanbeveling. Een effectief kwaliteitszorgsysteem zet aan tot continue
ontwikkeling en verbetering van het onderwijs binnen de instelling. Een
aspect daarvan is dat een instelling stelselmatig evalueert of het kwaliteitszorgbeleid effectief is aan de hand van passende evaluatieinstrumenten. Deze doorlopende monitoring van de kwaliteit en kwaliteitszorg binnen de instelling is een belangrijk onderdeel van de
kwaliteitscultuur en het is iets dat veel instellingen op dit moment al zo
aanpakken. Met de invoering van instellingsaccreditatie wil ik dit verder
stimuleren en met de toets voor instellingsaccreditatie zal de instelling
hier ook op worden beoordeeld. Doordat instellingen de regie krijgen over
de opleidingsbeoordelingen ontstaat er ruimte om de interne kwaliteitszorg en de externe verantwoording beter op elkaar te laten aansluiten.
Dit zal bijdragen aan het verminderen van de ervaren regeldruk.
De inspectie heeft in haar rapport geen specifieke aanbevelingen gedaan
over jaarevaluaties.
De leden van de GroenLinks-fractie stellen dat door het invoeren van
instellingsaccreditatie het risico bestaat dat de kwaliteitszorg centraliseert
en minder aandacht wordt besteed aan de kwaliteitszorg op opleidingsniveau.41 Een voordeel van het huidige beoordelingskader is dat het juist
de regie en het eigenaarschap primair bij de opleidingen legt, daar waar
de meeste docenten hun thuishaven in het onderwijs hebben, aldus de
leden. Hoe goed de docenten van een opleiding zijn, hoe het curriculum is
vormgegeven, en hoe goed de voorzieningen zijn, wordt immers
voornamelijk op decentraal niveau bepaald, stellen de leden voorts. Zij
vragen of de Minister deze mening deelt en hoe hij hiertegen aankijkt.
Doel van instellingsaccreditatie is om de regie en het eigenaarschap op
opleidingsniveau nog verder te vergroten, door instellingen en opleidingen in staat te stellen de opleidingsbeoordelingen zelf vorm te geven
op een manier die past bij instelling en opleiding. Er kan daarbij rekening
worden gehouden met interne kwaliteitszorginstrumenten binnen de
opleiding, zodat de interne kwaliteitszorg en externe kwaliteitszorg beter
op elkaar aansluiten. Het interne kwaliteitszorgsysteem van de instelling
dat als onderdeel van instellingsaccreditatie wordt beoordeeld op zijn
effectiviteit, komt tot stand met betrokkenheid van studenten, docenten en
onderwijsleiders op decentraal niveau. De vormgeving van het interne
kwaliteitszorgsysteem is niet vast voorgeschreven, wel dient het kwaliteitszorgbeleid samen te hangen met een breed gedragen onderwijsvisie
en een kwaliteitsambitie die wordt gedeeld binnen alle geledingen van de
instelling en bij uitstek op opleidingsniveau. Hierop wordt de instelling
beoordeeld tijdens de toets voor instellingsaccreditatie.
Direct betrokkenen bij de opleidingen zoals docenten, studenten en
opleidingscommissie hebben terecht een zeer grote rol bij de kwaliteitszorg van de opleiding. Instellingsaccreditatie verandert dit niet en
heeft juist tot doel deze betrokkenheid nog meer te stimuleren en meer
betekenisvol te laten zijn. In de verdere uitwerking van instellingsaccreditatie wordt aanhoudend aandacht besteed aan de vraag hoe het nieuwe
stelsel op het niveau van de instelling zo kan worden geïmplementeerd
dat een te verre centralisering van de kwaliteitszorg wordt voorkomen. Dit
41

Kwaliteit in het hoger onderwijs: evenwicht in ruimte, regels en rekenschap. Onderwijsraad,
augustus 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

34

gebeurt met betrokkenheid van relevante stakeholders zoals UNL,
Vereniging Hogescholen en NRTO. Overigens blijven de European
Standards and Guidelines de belangrijkste criteria voor de opleidingsbeoordelingen, ook in het nieuwe systeem.
Voorts lezen de leden dat het niet voor de hand ligt om thema’s als sociale
veiligheid, het welzijn van studenten, en de begeleiding van studenten,
werkdruk en studentensucces op opleidingsniveau te toetsen, omdat deze
zaken het niveau van de opleiding overstijgen. Ook deze redenering
volgen deze leden niet. Deze leden constateren dat juist deze zaken per
opleiding kunnen verschillen, omdat de docenten en het curriculum, die
verschillen per opleiding, groot effect hebben op de hierboven genomen
zaken. Deelt de Minister deze constatering, vragen de leden. Zo nee,
waarom niet, vragen de leden voorts.
Ik deel de constatering dat thema’s zoals sociale veiligheid en studentenwelzijn zaken zijn die op opleidingsniveau spelen en per opleiding kunnen
verschillen. Dergelijke thema’s hebben vaak betrekking op meer dan
alleen de onderwijskwaliteit. Een instelling kan ervoor kiezen bij opleidingsbeoordelingen aandacht te besteden aan specifieke thema’s. Het
voorschrijven van toetsing van thema’s op opleidingsniveau past echter
niet binnen een systeem van instellingsaccreditatie, waarbij het
uitgangspunt toetsing van de effectiviteit van het kwaliteitszorgsysteem
van een instelling is en de instelling opleidingsbeoordelingen onder eigen
regie uitvoert. Wel dient een instelling zich bij de toets voor instellingsaccreditatie te verantwoorden over haar kwaliteitsbeleid. Het beleid dat een
instelling voert ten aanzien van thema’s als sociale veiligheid en studentenwelzijn alsook hoe deze zaken passen bij de ambities, opgaven en
strategische keuzes van de instelling maken hier onderdeel van uit. Hoe
dit precies vorm krijgt, zal nog nader worden uitgewerkt.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de reikwijdte van de
beoordeling kan worden uitgebreid op voorstel van de instelling, zodat
het niet enkel gaat over borging van de kwaliteit van het diplomagerichte
onderwijs. Wat is de rol van de medezeggenschap in het bepalen van de
reikwijdte van de beoordeling, zo vragen deze leden.
Onderdeel van instellingsaccreditatie is dat de instelling voorafgaand aan
de toets een beoordelingsvoorstel indient bij de NVAO, waarin de
instelling aangeeft hoe zij wil aantonen dat zij aan de voorwaarden voor
het verkrijgen van instellingsaccreditatie voldoet. In het beoordelingsvoorstel kan ook worden aangegeven of de instelling de toets wil
uitbreiden naar de kwaliteitsborging van andere onderwijseenheden dan
opleidingen. De medezeggenschap heeft instemmingsrecht op het
beoordelingsvoorstel. Wat de uitbreiding van de toets precies behelst en
wat de rechtsgevolgen zouden zijn voor de onderwijseenheden die geen
onderdeel zijn van de opleiding dient nog nader te worden uitgewerkt.
De NVAO geeft als optie in overweging dat ook een faculteit, school of
instituut van een grote instelling onderwerp van een afzonderlijke
instellingstoets kan zijn. Hierbij valt te denken aan instellingen met een
buitenlandse campus, een dislocatie in Nederland of dochters onder een
holding of andersoortige moeder-rechtspersonen. Hoe kijkt de Minister
hiertegen aan, vragen de leden van de GroenLinks-fractie.
De NVAO heeft als optie in overweging gegeven dat behalve een
onderwijsinstelling, ook een faculteit, school of instituut van een grote
instelling onderwerp van een afzonderlijke instellingstoets kan zijn. Die
optie is in overweging genomen bij de totstandkoming van de hoofdlijnen
waarvoor nu in het hoger onderwijs draagvlak bestaat. Dit idee staat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

35

echter op gespannen voet met het uitgangspunt in ons hogeronderwijsstelsel dat het instellingsbestuur uiteindelijk verantwoordelijkheid draagt
voor de kwaliteitszorg van het onderwijs, en moet kunnen instaan voor de
onderwijskwaliteit. Een aparte instellingstoets ligt dan niet voor de hand.
Het is wel denkbaar dat specifieke organisatieonderdelen van een
instelling, bijvoorbeeld omdat zij een bijzondere positie in de organisatie
hebben, worden uitgelicht bij de instellingstoets. Daarmee onderschrijf ik
het uitgangspunt dat de NVAO bepleit, dat maatwerk moet worden
toegepast bij de uitvoering van de instellingstoets.
Doordat externe accreditatiepanels verdwijnen bij de invoering van
instellingsaccreditatie, lijkt het moeilijker te worden voor studenten en
docenten om zich uit te spreken over de opleiding tegen hun onderwijsinstelling, aldus de leden van de GroenLinks-fractie. Een gevolg hiervan is
dat een angstcultuur kan ontstaan. Deelt de Minister deze zorgen, zo
vragen de leden. Ook vragen zij hoe hij deze zorgen wil wegnemen.
In een stelsel met instellingsaccreditatie blijft het een vereiste dat
opleidingen eens in de zes jaar worden gevisiteerd door een panel van
onafhankelijke deskundigen. Studenten en docenten kunnen ook in een
stelsel van instellingsaccreditatie zich dus bij het panel uitspreken over
eventuele zorgen over de opleiding. Daarnaast wordt bij instellingsaccreditatie de rol die de medezeggenschap heeft verstevigd, hierover zijn
afspraken gemaakt met ISO, VH en UNL. Zo wordt het relevante medezeggenschapsorgaan (zo decentraal mogelijk) in de gelegenheid gesteld om
opmerkingen te plaatsen bij de gevolgde beoordelingsprocedure in het
visitatierapport van een opleiding volgens een «pas toe of leg
uit»-principe. Ook dient de instelling inzichtelijk te maken welke escalatieprocedure(s) zij heeft ingericht voor de verschillende lagen van de
medezeggenschap om eventuele zorgen, in het kader van een opleidingsbeoordeling maar ook tussentijds, te adresseren, en hoe deze worden
opgevolgd. Het ligt voor de hand dat de instelling een escalatieprocedure
biedt die veilig en laagdrempelig is.
Voor het uiten van zorgen op een meer individueel niveau bieden
instellingen daarnaast doorgaans nog andere routes aan, zoals de
mogelijkheid voor studenten en docenten om aan te kloppen bij een
vertrouwenspersoon.
Ten slotte betreuren deze leden het dat LSVb42 niet betrokken is geweest
in het verdere proces. Zij stellen dat juist een kritische blik van groot
belang is voor de invulling van een nieuw accreditatiestelsel. Kan de
Minister aangeven wat de belangrijkste bezwaren en zorgen waren van
het LSVb? Tevens vragen zij of de Minister kan uiteenzetten waarom het
niet is gelukt om de bezwaren en de zorgen van het LSVb weg te nemen.
Hoe is de Minister voornemens de LSVb verder mee te nemen in de
implementatie van het nieuwe stelsel? Tot slot vragen zij of het LSVb
wordt betrokken bij de ontwikkeling van het wettelijke kader over de
verdere voorwaarden waaronder de beoordeling plaatsvindt en de
voordracht en de werkwijze van de commissie.
Ik onderschrijf dat een kritische blik van groot belang is in het uitwerkingsproces van instellingsaccreditatie en de LSVb is in dat proces een
belangrijke partij. Ik wil dan ook met klem benadrukken dat de LSVb,
reeds sinds de voornoemde verkenning in 2018 over de toekomst van het
accreditatiestelsel, op dezelfde wijze is betrokken in het proces als de
overige stakeholders genoemd in de Kamerbrief van februari 2021. Ook bij
de verdere uitwerking van instellingsaccreditatie zal de LSVb, evenals de
overige stakeholders in het hoger onderwijs, worden betrokken.
42

LSVb: De Landelijke Studentenvakbond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

36

In een artikel op ScienceGuide43 van maart 2021 schetst de LSVb haar
bezwaren tegen het invoeren van instellingsaccreditatie. De belangrijkste
bezwaren die de LSVb aanvoert zijn dat instellingsaccreditatie de
lastendruk niet verlaagt, dat de kwaliteitsborging niet zou worden
gegarandeerd omdat het bestuur van een instelling zijn eigen opleidingen
zou beoordelen, een risico op centralisering van de kwaliteitszorg en het
verdwijnen van de onderlinge vergelijkbaarheid van opleidingen.
Daarnaast geeft de LSVb aan dat er manieren zijn om de kwaliteitscultuur
op instellingen te verbeteren zonder dat het accreditatiestelsel hoeft te
worden aangepast.
Zoals in de brief aan uw Kamer van februari 2021 is beschreven, zal
instellingsaccreditatie waarschijnlijk geen bijdrage leveren aan de
feitelijke reductie van regeldruk. Desalniettemin blijft het uitgangspunt dat
de regeldruk zoveel beperkt mogelijk dient te blijven. Om deze reden
wordt het ATR44 betrokken bij de nadere uitwerking. De ervaren regeldruk
zal wel verminderen, doordat meer ruimte ontstaat voor docenten om zich
op een zinvollere manier te verantwoorden over de kwaliteit van
onderwijs dan zij nu ervaren. De eerste bevindingen van het experiment
instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie bevestigen dit
beeld.
Borging van de onderwijskwaliteit is en blijft het primaire doel van het
accreditatiestelsel. In een stelsel met instellingsaccreditatie blijft het een
vereiste dat opleidingen eens in de zes jaar worden gevisiteerd door een
panel van onafhankelijke deskundigen. Het verschil met het huidige stelsel
is dat de NVAO niet langer betrokken is bij de samenstelling van het panel
alsook niet meer beoordeelt of het oordeel van het panel navolgbaar is.
Wel zal de NVAO zich als onderdeel van de toets voor instellingsaccreditatie door middel van audit trails een oordeel vormen over de opleidingsbeoordelingen die de instelling zelf organiseert. Daarbij komt ook aan bod
of de onafhankelijkheidseisen zijn nageleefd. Bovendien worden aanvullende waarborgen ingebouwd in het systeem om te zorgen dat er
voldoende zicht blijft op de opleidingskwaliteit, zoals steekproeven van de
opleidingskwaliteit, een landelijke database van opleidingsrapporten, en
een escalatieprocedure zodat studenten met zorgen over de opleidingskwaliteit aan de bel kunnen trekken. Tenslotte wordt in de uitwerking van
instellingsaccreditatie aandacht besteed aan de vraag hoe het toezicht op
de kwaliteit en op de naleving door de inspectie en de NVAO kan worden
ingezet binnen het systeem van instellingsaccreditatie en hoe de
samenwerking tussen beiden kan worden geïntensiveerd voor een sterk
risicogericht toezicht.
In mijn antwoord op de eerdere vraag van de leden ga ik in op het risico
van centralisering van de kwaliteitszorg, voor een toelichting op het
bezwaar van de LSVb over de onderlinge vergelijkbaarheid van opleidingen verwijs ik de leden naar mijn antwoord op de vraag van de leden
van D66 over clustergewijze visitatie, en met betrekking tot de noodzaak
tot de introductie van een nieuw stelsel verwijs ik naar mijn reactie op de
vraag van de leden van de VVD-fractie, de vraag van de leden van de
SP-fractie en de vraag van de leden van de PvdA-fractie.

43
44

Instellingsaccreditatie-dogma schaadt het hoger onderwijs. ScienceGuide, maart 2021
Adviescollege toetsing regeldruk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 960

37