Aan de Voorzitter van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken
Postbus 20061
Den Haag

Directie Noord Afrika en
Midden-Oosten
Bezuidenhoutseweg 67
2594 AC Den Haag
Postbus 20061
Nederland
www.minbuza.nl
Contactpersoon

Onze Referentie
DAM-525/11

Datum 24 juni 2011
Betreft Regeringsreactie op uw advies over de Arabische regio

Zeer g eachte heer Korthals Altes,
Het kabinet heeft met waardering kennis genomen van het advies van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) ‘Hervormingen in de Arabische
regio, kansen voor democratie en rechtsstaat?’. Het kabinet is de AIV bijzonder
erkentelijk dat het advies in minder dan zes weken kon worden uitgebracht.
Zoals eerder in een brief aan de Tweede Kamer is gesteld (Kamerstuk 32 623 nr.
16), herbergt de Arabische regio grote strategische belangen voor Nederland en
de Europese Unie (EU). Om deze redenen heeft Nederland – bilateraal en binnen
de EU - zijn verantwoordelijkheid genomen bij de ondersteuning van het
transitieproces. Tegen deze achtergrond biedt het advies van de AIV een
waardevolle analyse van het beleid dat Nederland en de internationale
gemeenschap, inclusief de EU, inzake de Arabische regio voorstaan. Het advies
vormt een nuttige inbreng voor verdere discussie, zowel nationaal als
internationaal.
Algemeen
Het kabinet ziet het advies in grote lijnen als ondersteuning van het Nederlandse
beleid en als een aanmoediging voor de ingezette lijn. Het kabinet deelt uw
mening dat de ontwikkelingen in de Arabische regio belangrijke en nieuwe kansen
bieden voor democratisering in deze landen. Eén van de belangrijkste conclusies
van uw advies is dat Nederland en de EU reeds beschikken over passende
beleidsinstrumenten ter versterking van het maatschappelijk middenveld, maar
dat de EU in het recente verleden verzuimd heeft de instrumenten uit het
Europees Nabuurschapsbeleid (ENB) op de juiste wijze toe te passen.
In deze regeringsreactie staat het kabinet stil bij de meest in het oog springende
aanbevelingen en conclusies uit uw rapport. Het kabinet heeft het parlement
geïnformeerd over de verdere invulling van de Nederlandse inzet in de Arabische
wereld. In die brief wordt tevens gereageerd op een aantal punten waar de
regeringsreactie niet op in gaat. Een afschrift van deze brief treft u als bijlage aan
en geldt mede als antwoord op - en uitwerking van - uw advies.

Pagina 1 van 4

Bilateraal beleid
Het kabinet steunt de conclusie van de AIV dat Nederland beschikt over een breed
en toereikend palet van instrumenten om het transitieproces te ondersteunen.
Programma’s als het Mensenrechtenfonds, het Fonds Ontwikke ling Pluriformiteit
en Participatie in islamitische landen, maar ook het Stabiliteitsfonds, het
Wederopbouwfonds en het Emancipatiefonds hebben hun meerwaarde ruim
bewezen. De AIV ondersteunt het besluit van het kabinet om een nieuwe faciliteit
voor de ondersteuning van het transitieproces naar analogie van het MATRAprogramma in het leven te roepen (Kamerbrief van 25 maart jl.). Het kabinet
heeft uit oogpunt van efficiëntie en doeltreffendheid inmiddels besloten geen
nieuwe faciliteit naar analogie van MATRA open te stellen, maar MATRA zelf. Daar
waar de AIV de parallel trekt met Midden-en Oost-Europa hecht het kabinet eraan
te onderstrepen dat in geval van de Arabische regio geen sprake is van een
toetredingsperspectief.

Directie Noord Afrika en
Midden-Oosten
Onze Referentie
DAM-525/11

Het kabinet is het niet met de AIV eens dat financiering van onafhankelijke NGO’s
die al langer banden onderhouden met Nederlandse NGO’s de voorkeur verdient.
Uiteraard zullen bestaande netwerken een rol spelen maar dient ook juist ruimte
te worden gecreëerd voor nieuwe ‘drivers of change’. Kenmerkend voor de
opstanden zijn de moed en mobilisatie van groepen die tot voor kort niet actief
waren of konden zijn, zoals vrouwen en jongeren. Een inclusief hervormingstraject
betekent soms afstand doen van oude structuren en deels op zoek gaan naar
nieuw opgestane gesprekspartners.
Het democratisch deficit, politieke repressie, uitsluiting van grote delen van de
samenleving en ernstige mensenrechtenschendingen liggen (deels) ten grondslag
aan de opstanden. Het kabinet verwelkomt dan ook de aanbeveling de inzet
vooral te richten op de ondersteuning van het maatschappelijk middenveld,
politieke partijen en vakbonden. Hier moet echter niet voorbij worden gegaan aan
de mogelijkheid om ook op bilateraal niveau de sociaaleconomische
omstandigheden – de tweede reden van de opstanden – te adresseren. Het
Nederlandse bedrijfsleven instrumentarium leent zich hier goed voor omdat het
gericht is op creëren van werkgelegenheid. Daarnaast biedt het kansen voor het
bedrijfsleven omdat er in de regio vraag is naar specifieke Nederlandse expertise.
De AIV doet tevens een aantal aanbevelingen dat betrekking heeft op de expertise
en analysecapaciteit op het ministerie van Buitenlandse Zaken en op de
ambassades. Het kabinet is van mening dat in principe voldoende
analysecapaciteit voorhanden is om het kabinet goed te kunnen adviseren over
beleidskeuzes en om goed uitvoering te kunnen geven aan het regeringsbeleid.
Wel zal het ministerie nagaan op welke wijze kennis en expertise met betrekking
tot de Arabische wereld nog efficiënter kan worden georganiseerd en meerjarig
kan worden behouden. Wat het postennet betreft zullen eventuele lacunes door
middel van herprioritering en stroomlijning worden opgevuld. Bij de discussies
over herziening van het postennet zal met de ontwikkelingen in de regio worden
rekening gehouden.
Het kabinet maakt graag gebruik van de expertise en analysecapaciteit bij
Nederlandse NGO’s en er zijn goede banden met het MENA platform dat is opgezet
door diverse NGO’s actief in de Arabische regio. Er vindt een rechtstreekse dialoog
plaats met experts en activisten uit de Arabische regio, naast de contacten die de
ambassades ter plekke vaak al vele jaren hebben. Er is een hoogambtelijke
Pagina 2 van 4

interdepartementale werkgroep ingesteld die tracht de ontwikkelingen in de regio
te analyseren, de gevolgen voor Nederland in kaart brengt en de Nederlandse
reactie hierop formuleert.

Directie Noord Afrika en
Midden-Oosten
Onze Referentie
DAM-525/11

In het AIV-advies wordt gesteld dat de Nederlandse regering zich niet moet laten
gijzelen door de angst dat radicale islamitische groeperingen een greep naar de
macht doen. Het kabinet merkt dienaangaande op dat het zich bij de
beleidsvorming laat leiden door de realiteit, niet door emoties. Het kabinet heeft
oog voor de kansen die de ontwikkelingen in de Arabische regio met zich brengen.
Maar het is uiteraard ook uiterst behoedzaam ten aanzien van de mogelijke
risico’s die samenhangen met de aanwezigheid van radicale islamitische
groeperingen in de nieuwe politieke context in de betreffende landen. Het kabinet
zal dan ook de ontwikkelingen in dat perspectief met bijzondere aandacht blijven
volgen. Het kabinet zal politieke partijen die deelnemen aan het politieke proces in
de Arabische regio beoordelen op de mate waarin zij voldoen aan democratische
en rechtsstatelijke beginselen, conform het beginsel van conditionaliteit.
Landenkeuze
De AIV heeft ervoor gekozen het advies vooral te focussen op Tunesië, Egypte en
Marokko. Daar constateert de AIV een ‘window of opportunity’ voor fundamentele
verbeteringen in de levensomstandigheden van de bevolking die zich snel weer
kan sluiten. Het kabinet onderkent dat deze drie landen - ten opzichte van een
groot deel van de rest van de regio – belangrijke, zij het niet onomkeerbare
stappen hebben gezet op weg naar democratische hervormingen en een
rechtsstaat. Het argument van de AIV van de aanwezigheid van de Marokkaanse
gemeenschap in Nederland deelt het kabinet niet. Het houdt immers geen
rekening met het uitgangspunt van vraaggestuurdheid.
Het is van bela ng om focus aan te brengen in de inzet en versnippering zo veel
mogelijk tegen te gaan. Tegelijk wil het kabinet op voorhand geen landen
uitsluiten. De AIV constateert terecht dat juist in die landen waar een transitie
veel moeilijker te bewerkstelligen is, steun aan het hervormingsproces juist hard
nodig is. Om deze reden heeft het kabinet besloten het instrumentarium in
principe open te stellen voor alle landen in de regio. De bilaterale steun zal zich in
eerste instantie vooral richten op Egypte en Tunesië (zie ook brief aan de Tweede
Kamer van 24 juni). Tenslotte doet de AIV ook een aantal aanbevelingen ten
aanzien van Libië. De Nederlandse inzet dienaangaande is verwoord in
verschillende brieven aan de Tweede Kamer.
EU-beleid
De AIV stelt terecht dat de EU in het verleden niet altijd de instrumenten uit het
ENB op een juiste wijze heeft toegepast. De hulp van de EU werd lang niet altijd
conditioneel gesteld aan vorderingen op het gebied van mensenrechten,
rechtsstaat en democratie. Het kabinet deelt deze kritiek en heeft daarom - en
met succes - gepleit voor herijking van het Nabuurschapsbeleid met een sterke
focus op intelligente conditionaliteit en verbeterde markttoegang. Ook pleit het
kabinet voor flexibele inzet van andere EU-instrumenten, zoals het ‘Instrument for
Stability’. De AIV stelt dat ruime invulling moet worden gegeven aan de
mobiliteitspartnerschappen. Nederland is bereid welwillend te kijken naar de
mogelijkheden voor de uitwisseling van groepen als studenten,
vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties, academici en zakenlieden,
maar handhaaft het overige restrictieve beleid terzake. De instroom van
kansarmen die naar de Unie afreizen, moet worden tegengegaan.
Pagina 3 van 4

Het kabinet zal er op wijzen dat eventuele beleidsintensiveringen voor de
zuidelijke buren budgetneutraal moeten worden geaccommodeerd binnen de
middelen die de EU beschikbaar heeft voor extern beleid.

Directie Noord Afrika en
Midden-Oosten
Onze Referentie
DAM-525/11

De kritiek over de trage reactie van de EU deelt het kabinet slechts ten dele .
Vanaf het begin domineren de ontwikkelingen in de regio de Europese agenda’s.
De humanitaire respons van de EU was snel en adequaat, terwijl de aard en
schaal van de meer structurele problemen nopen tot deugdelijke en geïntegreerde
strategie. De AIV wijst terecht op de noodzaak van internationale coördinatie, een
van de uitgangspunten van het Nederlandse beleid: multilateraal waar mogelijk,
bilateraal waar nodig.
De Europese Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger hebben op 25 mei jl. de
mededeling ‘A new response to a changing Ne ighbourhood’ gepresenteerd. De
kabinetsappreciatie hierop is de Tweede Kamer op 15 juni jl. aangeboden.
Internationale organisaties
De AIV stelt dat bij de beoordeling van de landen die hervormingen doorvoeren,
niet alleen financiële criteria benadrukt moeten worden maar ook de politieke
context in acht moet worden genomen. Het kabinet onderschrijft deze aanbeveling
in zoverre dat deze in lijn is met de bepleite intelligente conditionaliteit: landen
die daadwerkelijk democratische en rechtsstatelijke hervormingen doorvoeren
moeten kunnen rekenen op ondersteuning van de IFI’s opdat hun inspanningen
niet stranden op financiële tekorten, hetgeen niet afdoet aan de gebruikelijke
economische en financiële conditionaliteiten die door internationale instellingen
worden gehanteerd.

De Minister van Buitenlandse Zaken,

De Staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken,

U. Rosenthal

H.P.M. Knapen

Pagina 4 van 4