Kosten en baten aanpak huiselijk geweld en
kindermishandeling

Amsterdam, mei 2016
In opdracht van het ministerie van VWS

Kosten en baten aanpak huiselijk geweld en
kindermishandeling
Een voorstudie naar de mogelijkheden

Lucy Kok (SEO)
Lennart Kroon (SEO)
Merei Lubbe (LPBL)
Met medewerking van Carl Koopmans (SEO)

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het uitbrengen
van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2016-35
ISBN 978-90-6733-813-4
Copyright © 2016 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen,
onderzoeken en collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via
secretariaat@seo.nl

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

i

Samenvatting
De aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling bestaat uit een keten van voorkomen, signaleren, stoppen
en de schade beperken. Onderzocht is of een maatschappelijke kosten-batenanalyse mogelijk is van deze aanpak.
Op dit moment is dit niet mogelijk omdat er geen effectmetingen beschikbaar zijn op basis waarvan een volledige
kosten-batenanalyse kan worden gemaakt. Het is wel voor afzonderlijke maatregelen mogelijk om te berekenen hoe
groot het effect moet zijn om het beleid maatschappelijk rendabel te maken. Voor een aantal maatregelen is effectonderzoek mogelijk, waardoor op termijn meer volledige kosten-batenanalyses kunnen worden uitgevoerd.
Meer dan 200.000 vrouwen, mannen en ouderen en 119.000 kinderen zijn jaarlijks slachtoffer van
huiselijk geweld. Het beleid ter bestrijding van huiselijk geweld en kindermishandeling bestaat uit
een keten van voorkomen, signaleren, stoppen en de schade beperken. Het beleid is gericht op
ondersteuning van burgers, professionals en gemeenten. Bij de bestrijding van huiselijk geweld zijn
veel partijen betrokken, zowel landelijk (ministeries) als lokaal (gemeenten en uitvoeringsorganisaties). In het kader van decentralisatie van beleid hebben gemeenten vanaf 2015 de volle verantwoordelijkheid voor de aanpak van geweld in huiselijke kring.
De Tweede Kamer heeft in juni 2015 gevraagd om een maatschappelijke kosten-batenanalyse van
de bestrijding van huiselijk geweld en kindermishandeling. De staatssecretaris van VWS heeft toegezegd een voorstudie te doen om te zien of een maatschappelijke kosten-batenanalyse mogelijk
is. Daarbij staan de volgende vragen centraal:
1. Welke beleidsinterventies komen in aanmerking voor een kosten-batenanalyse?
2. Is er voldoende informatie beschikbaar om een kosten-batenanalyse te kunnen opstellen (bijvoorbeeld kosten, bereik en effecten)?
Voor het onderzoek is voor een aantal beleidsinterventies beoordeeld of een kosten-batenanalyse
mogelijk is. Daarbij is gebruikgemaakt van het door de rijksoverheid gebruikte afwegingskader voor
kosten-batenanalyses in het sociaal domein. Het afwegingskader doorloopt per beleidsinterventie
een aantal stappen op basis waarvan een geschikte vorm van MKBA (of geen MKBA) kan worden
bepaald. Deze vorm hangt af van de beschikbaarheid van kennis over de belangrijkste effecten van
een maatregel.
Er is onvoldoende kennis over de effecten van de verschillende beleidsinterventies om een volledige maatschappelijke kosten-batenanalyse uit te voeren. Er zijn wel evaluatiestudies, maar die meten niet het oorzakelijk verband tussen de interventie en de mate waarin het geweld stopt of wordt
voorkomen. Daarvoor zijn studies nodig waarbij een groep waarop het beleid van toepassing is
wordt vergeleken met een groep waarop het beleid niet is toegepast. Dit is niet altijd mogelijk. Wel
is het mogelijk om de kosten van huiselijk geweld in geld uit te drukken. In veel gevallen kan daarom
een kosten-batenanalyse worden uitgevoerd, waarbij wordt berekend hoe groot het effect van de
beleidsinterventie moet zijn om het beleid maatschappelijk rendabel te maken. Voor een aantal
afzonderlijke beleidsinterventies is effectonderzoek mogelijk en kunnen op termijn meer volledige
kosten-batenanalyses worden uitgevoerd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

Een kosten-batenanalyse van de totale aanpak van huiselijk geweld is niet mogelijk, ook niet op
termijn. Daarvoor zou van alle maatregelen een effectstudie beschikbaar moeten zijn en bovendien
zou bekend moeten zijn hoe de effecten van verschillende beleidsinterventies elkaar beïnvloeden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

Inhoudsopgave
Samenvatting........................................................................................................................ i
1

Inleiding..................................................................................................................... 1

2

Geweld in huiselijke kring: het beleid ...................................................................... 3

3

Toepassing afwegingskader ..................................................................................... 5
3.1
Wat is een MKBA?................................................................................................................ 5
3.2

Wanneer is een MKBA nuttig en mogelijk: het afwegingskader ................................... 6

3.3

Toepassing van het afwegingskader voor aanpak huiselijk geweld ............................... 7

Literatuur ........................................................................................................................... 13
Bijlage A

Kosten en baten van beleid............................................................................ 15

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

1

1 Inleiding
Is een maatschappelijke kosten-batenanalyse van beleid ter bestrijding van huiselijk geweld mogelijk? Deze vraag
wordt in dit rapport beantwoord.
Meer dan 200.000 volwassenen zijn jaarlijks slachtoffer van ernstig huiselijk geweld (Van der Veen
en Bogaerts, 2010). Elk jaar zijn 119.000 kinderen slachtoffer van kindermishandeling (Alink et al.,
2011).De kosten van kindermishandeling zijn voor 2003 geschat op meer dan € 900 miljoen per
jaar, waarvan meer dan de helft als gevolg van jeugdcriminaliteit die het gevolg is van kindermishandeling (Meerding, 2005).
De kosten en baten van bestrijding van kindermishandeling en huiselijk geweld zijn niet eerder in
beeld gebracht. Bij de bestrijding van huiselijk geweld zijn veel partijen betrokken, zowel landelijk
(ministeries) als lokaal (gemeenten en uitvoeringsorganisaties). Op landelijk niveau werken de betrokken ministeries samen in het programma Geweld in Afhankelijkheidsrelaties (GIA). Het ministerie van VWS heeft hierin een coördinerende rol.
In het kader van decentralisatie van beleid hebben gemeenten vanaf 2015 de volle verantwoordelijkheid voor de aanpak van geweld in huiselijke kring. Sterker dan in het verleden zal daarbij samenhang worden aangebracht tussen beleid inzake huiselijk geweld enerzijds en kindermishandeling anderzijds. Er zijn 35 centrumgemeenten die een coördinerende rol hebben. Zij ontwikkelen
regiovisies waarin het beleid van de regio wordt vastgelegd alsmede de onderlinge taak- en verantwoordelijkheidsverdeling van de verschillende gemeenten binnen de regio.
De Tweede Kamer heeft in juni 2015 gevraagd om een maatschappelijke kosten-batenanalyse van
de bestrijding van huiselijk geweld en kindermishandeling. De staatssecretaris van VWS heeft toegezegd een voorstudie te doen om te zien of een maatschappelijke kosten-batenanalyse van de
aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling mogelijk is. Daarbij staan de volgende vragen
centraal:
1. Welke beleidsinterventies komen in aanmerking voor een kosten-batenanalyse?
2. Is er voldoende informatie beschikbaar om een kosten-batenanalyse te kunnen opstellen (bijvoorbeeld kosten, bereik en effecten)?
Het ministerie heeft SEO Economisch Onderzoek en LPBL gevraagd om deze vragen te beantwoorden. Daartoe hebben de onderzoekers op basis van materiaal, aangeleverd door het ministerie
van VWS, een inventarisatie gemaakt van beleid om huiselijk geweld te stoppen dan wel te voorkomen. Deze staan beschreven in hoofdstuk 2. Voor één beleidsinterventie, namelijk ‘Veilig Thuis’
zijn de effecten kwalitatief in kaart gebracht met een EffectenArena. Een EffectenArena is een
workshop waarin alle betrokken stakeholders de effecten van de beleidsinterventie doordenken.
Voor ‘Veilig Thuis’ waren dat medewerkers van ‘Veilig Thuis’ zelf en een ervaringsdeskundige,
medewerkers van politie, gemeenten, VNG, kennisinstituten en de ministeries van VWS en Justitie.
Op basis van de EffectenArena is een kosten-batenschema van ‘Veilig Thuis’ opgesteld. De resultaten hiervan staan in bijlage A.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

Vervolgens is op basis van literatuurstudie nagegaan of de effecten ook gekwantificeerd en gemonetariseerd konden worden, en welke informatie nog nodig is om een kosten-batenanalyse te kunnen opstellen. Deze analyse is ook gedaan voor een aantal andere beleidsinterventies ter bestrijding
van huiselijk geweld. Tot slot is in hoofdstuk 3 per beleidsinterventie een afwegingskader toegepast
om te bepalen in hoeverre een maatschappelijke kosten-batenanalyse mogelijk is.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

3

2 Geweld in huiselijke kring: het beleid
Het beleid ter bestrijding van huiselijk geweld en kindermishandeling bestaat uit een keten van voorkomen, signaleren, stoppen en de schade beperken. Het beleid is gericht op ondersteuning van burgers, professionals en gemeenten.
In de brief ‘Aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties’ geeft de staatsecretaris van VWS de visie
van het kabinet weer op het beleid om huiselijk geweld te voorkomen (VWS, 2011):
“Geweld is erg, maar geweld jegens iemand die kleiner, onmachtiger en kwetsbaar is en daardoor afhankelijk, is
dubbel zo erg.(…) Het aanpakken van geweld in afhankelijkheidsrelaties vraagt om actie in alle stadia waarbinnen
het geweld kan voorkomen. Het vraagt om het geweld zoveel mogelijk te voorkomen en om het zo vroeg mogelijk te
signaleren. En als het geweld toch voorkomt, vraagt het om een adequate interventie door middel van bescherming,
ondersteuning, strafrecht of een combinatie daarvan. Dit is de zogeheten ketenaanpak:
• voorkomen;
• signaleren;
• stoppen (inclusief opvang);
• schade beperken (inclusief nazorg).
In deze ketenaanpak is een gezamenlijke inzet van burgers, professionals en overheden nodig om geweld in afhankelijkheidsrelaties terug te dringen. Elk van de betrokken partijen heeft in de ketenaanpak een eigen verantwoordelijkheid.”
Vervolgens gaat de brief in op de betrokkenheid van verschillende partijen bij het terugdringen van
huiselijk geweld en de wijze waarop de overheid deze partijen wil versterken. Uitgangspunt van het
beleid is één benadering (de ketenaanpak) bij de aanpak van alle vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties.

Het plan van aanpak bestaat uit een groot scala van beleidsinterventies. Onderstaande tabel bevat
een (niet-uitputtend) overzicht. Gekozen is voor een beperkt aantal beleidsinterventies om de vraag
of een MKBA mogelijk is beantwoord te krijgen. Gekozen is voor beleidsinterventies die al langer
bestaan en die belangrijke pijlers zijn in de aanpak van geweld in huiselijke kring.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

4

HOOFDSTUK 2

Figuur 2.1

Selectie van beleidsinterventies aanpak geweld in huiselijke kring
Ondersteuning
van:

Beleidsinterventie

Deel van keten

Regio aanpak Veilig Thuis

Ketenbreed

Gemeenten/ VNG 35 centrumgemeenten ontwikkelen een
regiovisie. Decentralisatie jeugdbeleid
en delen AWBZ geeft gemeenten mogelijkheden regie te voeren over de keten.
het ministerie van VWS heeft daarbij
een ondersteunende rol.

Best practices van opvoedondersteuning die kindermishandeling bespreekbaar maken bij alle ouders
en bij risicogroepen verspreiden onder gemeenten
en professionals.

Voorkomen

Professionals
Gemeenten

Veilig Thuis. Totaal 26 VTorganisaties

Signaleren
Stoppen
Schade beperken

Burgers
Professionals
Gemeenten

Meld- en adviespunt geweld in huiselijke
kring. Eén gezin/systeem, één plan.

Publiekscampagne:
Een veilig thuis daar maak
je je toch sterk voor?

Signaleren

Burgers

Omstanders, slachtoffers en plegers
aanzetten tot handelen. Cirkel van geweld doorbreken

Wet verplichte meldcode
huiselijk geweld en kindermishandeling

Signaleren

Professionals

Wet meldcode verplicht organisaties in
zes sectoren te beschikken over een
meldcode. Sectoren in Gezondheidszorg, jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning, justitie onderwijs en kinderopvang

Leren signaleren
(Hangt samen met Wet
Meldcode)

Signaleren

Professionals

Aandacht voor huiselijk geweld structureel verankeren in opleidingen: handelingsverlegenheid wegnemen en toerusting signaleren van en handelen bij
HG/KIMI. Daarnaast professionals toerusten voor werken met meldcode.

Project verbetering signale- Signaleren
ring bij huisartsen (uit actieplan aanpak kindermishandeling)

Professionals

Huisartsen signaleren kindermishandeling beter

Toekomstbestendig/flexibel
stelsel van opvang van
slachtoffers

Stoppen

Gemeenten

In de uitkering aan gemeenten voor het
sociale domein zijn middelen toebedeeld
aan de centrumgemeenten vrouwenopvang

Wet Tijdelijk Huisverbod
Ingevoerd

Stoppen

Gemeenten

Wet geeft burgemeester de bevoegdheid om plegers van geweld in huiselijk
kring uit huis te plaatsen om het geweld
te stoppen en de hulpverlening op gang
te brengen.

Databank effectieve interKetenbreed
venties Jeugd met daarin interventies Kindermishandeling
Bron:

Toelichting

Professionals
Gemeenten

VWS (2011), voortgangsrapportages VWS, VWS & Justitie (2011)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

5

3 Toepassing afwegingskader
Er zijn geen effectmetingen van beleid ter bestrijding van huiselijk geweld. Wel is het mogelijk om de kosten van
huiselijk geweld in geld uit te drukken. In veel gevallen kan daarom een reciproke KBA worden uitgevoerd, waarbij
wordt berekend hoe groot het effect moet zijn om het beleid maatschappelijk rendabel te maken. Op termijn zijn voor
een aantal beleidsinterventies volledige MKBA’s en kengetallen KBA’s mogelijk, na nader onderzoek.

3.1 Wat is een MKBA?
Een MKBA is een analyse van verschillende beleidsmaatregelen of projecten waarbij alle relevante
maatschappelijke effecten van die beleidsalternatieven systematisch in kaart worden gebracht. Hierbij worden die effecten zoveel mogelijk gekwantificeerd en gemonetariseerd (in geld uitgedrukt),
zodat deze optelbaar en onderling goed vergelijkbaar worden. Van alle effecten die in geldwaarde
uitgedrukt kunnen worden, kan een saldo van de kosten en baten worden bepaald. De effecten van
de beleidsalternatieven worden vergeleken met het nulalternatief: de meest waarschijnlijke ontwikkeling zonder nieuw beleid (Faber & Mulders, 2012).
Een MKBA inventariseert ook de kosten en baten van effecten waar geen marktprijzen voor bestaan, zoals bijvoorbeeld op het terrein van milieu en veiligheid. Het gaat om alle effecten die mensen ervaren als nuttig of onnuttig. Het in geld waarderen van deze effecten is door het ontbreken
van prijzen moeilijker, maar er worden steeds betere methodes ontwikkeld om ze toch in geld uit
te drukken. Niet of moeilijk in geld uit te drukken effecten dienen ook in een MKBA te landen.
De basis voor MKBA’s is de welvaartstheorie. Hierbij wordt een breed welvaartsbegrip gehanteerd,
waarin ook ‘zachte’ waarden zoals gezondheid en cultuur worden meegenomen. In de Algemene
MKBA-leidraad staat dat kosten-batenanalyses gebaseerd zijn op een optelsom van nutsfuncties
van individuen. Nut wordt ook wel gezien als een maatstaf voor individueel ‘welzijn’ of ‘geluk’.
Volgens het CPB bestaat welvaart uit drie componenten (Stolwijk, 2010):
• Nut ontleend aan consumptie van marktgoederen (zoals kleding, een fiets of een huis) en overheidsdiensten (zoals gezondheidszorg);
• Nut ontleend aan niet-geprijsde goederen en diensten (zoals cultureel erfgoed en vrijwilligerswerk);
• Nut ontleend aan ‘niet-economische’ factoren (zoals gezondheid, vrije tijd, sociale relaties).
Effecten van beleid moeten voor de MKBA worden vertaald naar effecten op de welvaart die
kunnen vertaald naar kosten en baten. In essentie gaat het daarbij om het omzetten van effecten
naar de drie componenten van welvaart die hierboven staan. Een effect van de aanpak van huiselijk
geweld is onder andere dat het geweld stopt. Dit effect moet vertaald worden naar één van de
bovenstaande posten. Een gevolg van het stoppen van geweld is dat de gezondheid toeneemt. Dit
effect kan in de kosten-batenanalyse worden opgenomen. Verder kan als gevolg van het stoppen
van geweld schooluitval afnemen. Daardoor kan een hoger opleidingsniveau bereikt worden en op
termijn een hoger inkomen worden verworven. Daarmee kunnen meer marktgoederen worden

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 3

gekocht. Dat laatste effect komt in de kosten-batenanalyse terecht. Een ander gevolg van het stoppen van geweld is dat de zorgkosten afnemen. Hierdoor komt extra geld vrij voor consumptie van
marktgoederen of andere goederen.

3.2 Wanneer is een MKBA nuttig en mogelijk: het afwegingskader
Een MKBA is niet altijd nuttig en/of mogelijk. Er zijn beleidsinterventies die uit ethische aspecten
uitgevoerd moeten worden, ook als de baten niet opwegen tegen de kosten. Een cruciale stap in de
MKBA is het kwantificeren van de effecten. Als er geen effectmetingen zijn, dan kunnen die alsnog
gedaan worden. Er kunnen ook redenen zijn om af te zien van een effectmeting. Dat kunnen ethische redenen zijn, maar ook financiële. Een effectmeting kan bijvoorbeeld zo duur zijn dat de
voordelen niet opwegen tegen de kosten van de meting. Om een MKBA zo nuttig mogelijk te laten
zijn, is het volgens de Werkwijzer voor MKBA in het sociale domein van belang om (Koopmans
et al. 2016):
1. een geschikte vorm van MKBA te kiezen. Deze vorm hangt af van de fase van de besluitvorming en van de beschikbaarheid van kennis over de belangrijkste effecten van een maatregel.
Er zijn drie typen kosten-batenanalyse (Faber & Mulders, 2012):
• Indicatieve KBA/Quick-scan In een indicatieve KBA of quick-scan worden onderbouwde
aannames gemaakt die een indicatie geven van de omvang van effecten in relatie tot de
kosten. Alleen de belangrijkste kosten en baten worden gekwantificeerd. Als de doelstelling
van bepaald beleid in geld gewaardeerd kan worden, dan kan een indicatieve KBA bijvoorbeeld inzicht bieden in de investering die ‘gerechtvaardigd’ is voor die doelstelling. Een andere mogelijkheid is dat een indicatieve KBA inzicht biedt in hoe effectief beleid moet zijn
wil het tot een positief maatschappelijk saldo leiden (reciproke KBA). Daarbij is het wel van
belang om enig inzicht te hebben in het causale effect van beleid;
• Kengetallen KBA (KKBA). Een KKBA werkt volgens de MKBA-methode, maar informatie over de effecten en de omvang van de effecten wordt ontleend aan algemeen toepasbare
kengetallen uit andere studies. In sommige domeinen, zoals het sociale domein, zijn nu vaak
nog weinig kengetallen beschikbaar;
• Volledige MKB. In een volledige MKBA worden alle effecten zoveel mogelijk in geldwaarde
uitgedrukt. Een volledige MKBA is dan ook meestal gebaseerd op onderzoek naar alternatieven, effecten en scenario’s dat specifiek voor dat project of die beleidsmaatregel is uitgevoerd. Voor een volledige MKBA gelden hoge eisen: slechts een beperkt aantal wetenschappelijke methoden biedt voldoende kwaliteit;
2. een kosteneffectiviteitsanalyse (KEA) te overwegen. Een KEA bekijkt welke kosten gemaakt
moeten worden om bepaalde (maatschappelijke) effecten te bereiken (kostenminimalisering) of
welk beleidsalternatief, gegeven een bepaald budget, maximaal bijdraagt aan de doelstelling (effectmaximering). De effecten worden niet gemonetariseerd zoals in een MKBA;
3. terug te vallen op een impactanalyse als monetarisering van (meerdere) effecten niet goed mogelijk is. De relevante effecten worden in kaart gebracht, kwantitatief of kwalitatief zonder ze
verder te wegen of op te tellen. De beslisser heeft op basis van deze informatie een snel overzicht van de effecten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TOEPASSING AFWEGINGSKADER

7

Om tot een goede besluitvorming te komen is een afwegingskader geformuleerd. Figuur 3.1 geeft
met een stroomschema aan in welke situaties welke afwegingsmethode het best kan worden gekozen. Daarin wordt aan de hand van concrete vragen over het beleid en de verwachte effecten ‘voorgesorteerd’ naar geschikte methoden.
Figuur 3.1

Afwegingskader

Primair moreel
of rechtvaardigheid?

Ja

Nee
Inspanning
vs. maatregel bij
MKBA goed?

Bij KKBA
verhouding
wel goed?

Nee

Ja

Bij IKBA
verhouding
wel goed?

Nee

Nader
onderzoek
overwegen

Korte
termijn

Ja

Nee

Bij IA
verhouding wel
goed?

Voldoende info
over effecten
voor KKBA?

Doel niet
monetariseerbaar, rest***
wel?

Nee

Ja

Ja

Ja

Nee

KEA

Monetariseren
mogelijk?

Nee

Monetariseren
mogelijk?
Ja

Ja
Impact Analyse

Kengetallen
KBA

Nee

Impact Analyse

Indicatieve KBA

Impact Analyse

Politieke
afweging

Bron:
*
**
***

Nee

Ja

Na onderzoek
Monetariseren
mogelijk**?

Nee

Ja

Ja

Voldoende info
over effecten*
voor MKBA?

MKBA

Nee

Koopmans et al. (2016)
Info over effecten betreft met name de kwaliteit van het bewijsmateriaal
Betreft de belangrijkste effecten
Met “rest” wordt bedoeld: alle andere belangrijke effecten

3.3 Toepassing van het afwegingskader voor aanpak
huiselijk geweld
Hieronder passen we stap voor stap het afwegingskader toe op de in hoofdstuk 2 genoemde beleidsinterventies.
De eerste vraag in het afwegingskader wordt voor alle beleidsinterventies met nee beantwoord. Er
zijn wel morele redenen om huiselijk geweld en kindermishandeling te bestrijden, maar op voorhand is onbekend welke maatregelen kosteneffectief zijn. Een MKBA kan helpen om de keuze
tussen de verschillende maatregelen te maken.
De tweede vraag in het afwegingskader wordt voor alle beleidsinterventies met ja beantwoord. Met
alle maatregelen is een aanzienlijk budget gemoeid, dat hoger is dan de kosten van een kostenbatenanalyse.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Ethische
afweging

8

HOOFDSTUK 3

Vanaf de derde vraag in het afwegingskader lopen de antwoorden uiteen voor de verschillende
beleidsinterventies. Hieronder passeren de interventies één voor één de revue.
Veilig Thuis
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. Tierolf et al. (2014) hebben de effecten van
Veilig Thuis in de vier grote steden onderzocht. Uit de evaluatie blijkt dat het geweld een jaar
na de interventie afneemt. Dit gold zowel voor degenen die hulp hadden gekregen via Veilig
Thuis als voor degenen die geen hulp hadden gekregen. Het effect van de signalering van het
geweld bij Veilig Thuis kon niet worden vastgesteld, omdat hiervoor geen controlegroep was
van gezinnen waar wel sprake was van geweld, maar die niet gemeld waren bij Veilig Thuis.
De effecten kunnen daarom niet eenduidig worden toegeschreven aan Veilig Thuis (zie bijlage
A);
2. Nader onderzoek overwegen: misschien. Als er onderzoek kan worden gedaan naar wat er
gebeurt wanneer niet wordt gesignaleerd bij Veilig Thuis, bijvoorbeeld door middel van enquêtes onder een specifieke doelgroep, dan kunnen de verschillen tussen de groep die wel bij
Veilig Thuis wordt gemeld en de groep die niet wordt gemeld worden toegerekend aan Veilig
Thuis. Onderzocht moet worden of dit mogelijk is. Verder kunnen mogelijk verschillen tussen
Veilig Thuis-organisaties worden benut;
3. Voldoende info over effecten voor KKBA: op dit moment niet (de informatie is onvolledig
en niet wetenschappelijk hard);
4. Monetariseren mogelijk: ja. Er zijn twee onderzoeken gedaan naar de kosten van kindermishandeling: Meerding (2005) en Hakkaart-van Roijen et al. (2010). Hieruit blijkt dat een groot
deel van de kosten van geweld in de huiselijke kring in geld kan worden uitgedrukt.
De conclusie luidt dat op dit moment een indicatieve KBA de maximaal haalbare variant van een
kosten-batenanalyse is. In dit geval gaat het om een ‘reciproke KBA’. Daarin wordt uitgerekend
hoe groot het beleidseffect (de vermindering van het aantal mishandelingen als gevolg van Veilig
Thuis) zou moeten zijn om het beleid (net) maatschappelijk rendabel te maken. Als een (zeer) klein
beleidseffect hiervoor volstaat, doet deze analyse vermoeden dat het werkelijke beleidseffect groter
is en dus dat het beleid maatschappelijk rendabel is. Voor de reciproke KBA is het raadzaam een
update van de onderzoeken van Meerding (2005) en Hakkaart-van Roijen et al. (2010) uit te voeren.
Voor huiselijk geweld is een dergelijk onderzoek niet voorhanden, en zal dus nog moeten worden
uitgevoerd.
Als een effectmeting mogelijk is dan is het maximaal haalbare een kengetallen KKBA. Een volledige MKBA is niet mogelijk omdat de effectmetingen niet aan de wetenschappelijke vereisten zullen voldoen, vanwege de onmogelijkheid om een experiment met een controle- en een behandelgroep uit te voeren.
Bewustwordingscampagne: Een veilig thuis daar maak je je toch sterk voor?
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. Het effect van de campagne Een veilig thuis
daar maak je je toch sterk voor? op het aantal meldingen bij Veilig Thuis is onbekend (Rijksoverheid 2014). Bovendien is het effect van Veilig Thuis op dit moment onbekend;
2. Nader onderzoek overwegen: misschien, maar pas als effectonderzoek voor Veilig Thuis is
gedaan, op basis waarvan een KKBA kan worden opgesteld;
3. Voldoende info over effecten voor KKBA: nee;

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TOEPASSING AFWEGINGSKADER

4.

9

Monetariseren mogelijk: op dit moment niet, pas als effecten van Veilig Thuis bekend zijn.

Van de campagne Een veilig thuis daar maak je je toch sterk voor? kan op korte termijn alleen een
indicatieve (reciproke) KBA worden gemaakt. Op termijn kan een KKBA worden verricht als er
een KKBA van Veilig Thuis kan worden gemaakt en het effect van de campagne op het aantal
meldingen bij Veilig Thuis is onderzocht.
Wet verplichte meldcode
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. In Nederland is er geen onderzoek gedaan
naar het effect van de verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling door professionals. In het buitenland is er wel onderzoek gedaan naar screeningsinstrumenten voor
professionals, zoals huisartsen. Deze blijken goed te kunnen detecteren of er sprake is van
misbruik. Het aantal meldingen neemt toe. Er is echter geen onderzoek gedaan naar de effecten van melding op de slachtoffers (Wathen & MacMillan, 2003, Ramsey et al. 2002);
2. Nader onderzoek overwegen: ja. Het is goed mogelijk om het effect van de verplichte meldcode te meten. Daartoe zou een experiment moeten worden gehouden waarbij een deel van
de professionals wél gebruikmaakt van de code en een deel niet. Dit zou door toeval moeten
gebeuren, zodat de groep die wel gemeld wordt dezelfde kenmerken heeft als de groep die niet
gemeld wordt. Door beide groepen (vermoedelijke) slachtoffers in de tijd te volgen kan het
effect van de verplichte meldcode worden vastgesteld. Voor beide groepen zal dan in beeld
moeten worden gebracht welke hulp zij krijgen en of het geweld afneemt;
3. Voldoende info over effecten voor KKBA: nee;
4. Monetariseren mogelijk: ja.
In dit geval is het op korte termijn mogelijk om een reciproke KBA uit te voeren. Na een gedegen
effectanalyse is een volledige MKBA of en KKBA mogelijk.
Hulp aan slachtoffers en daders
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: ja. Er is veel onderzoek naar interventies voor
hulp aan slachtoffers en daders. De onderzoeken maken gebruik van RCT’s: randomised controlled trials, waarbij een groep die behandeld wordt, wordt vergeleken met een controlegroep
met dezelfde kenmerken die niet behandeld wordt;
2. Monetariseren mogelijk: ja.
Voor de interventies waarvoor een goede effectmeting beschikbaar is, is een MKBA of KKBA
mogelijk.
Databanken met informatie over effectiviteit interventies
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. De databanken met effectieve interventies
maken gebruik van het onderzoek naar de effectiviteit van afzonderlijke interventies. Het effect van de databanken zelf is niet onderzocht;
2. Nader onderzoek overwegen: ja. Het effect van de databanken zelf is moeilijk te onderzoeken.
Er kan echter wel gebruikersonderzoek worden gedaan (hoeveel professionals maken gebruik
van de databank). Ook kan worden onderzocht of effectieve interventies vaker gebruikt worden vanaf het moment dat ze in de databank staan, of niet-effectieve interventies minder vaak
worden gebruikt;
3. Voldoende info over effecten voor KKBA: nee;

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

4.

HOOFDSTUK 3

Monetariseren mogelijk: ja.

Op korte termijn kan alleen een reciproke KBA gemaakt worden. Na nader onderzoek kan mogelijk een KKBA worden gemaakt.
Tijdelijk huisverbod
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. Het effect van het tijdelijk huisverbod in
Nederland is niet onderzocht. Het effect van een beschermingsmaatregelen door de politie is
onderzocht door Holt et al. (2002). Zij vinden dat tijdelijke bescherming geen effect heeft,
maar permanente bescherming wel. Het onderzoek is gedaan door drie groepen vrouwen langdurig te volgen na melding van huiselijk geweld; een groep zonder bescherming, een groep
met tijdelijke bescherming en een groep met bescherming;
2. Nader onderzoek overwegen: ja. Deze beleidsinterventie is goed te onderzoeken met een experiment waarbij een controlegroep en een behandelgroep worden gemaakt op basis van toeval;
3. Voldoende info over effecten voor KKBA: nee;
4. Monetariseren mogelijk: ja.
Op korte termijn is een reciproke KBA mogelijk. Op lange termijn is een MKBA of een KKBA
mogelijk.
Opvang
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. Er zijn veel studies naar het effect van opvang. Er zijn echter geen studies waarbij de groep die wél wordt opgevangen wordt vergeleken
met een vergelijkbare groep die niet wordt opgevangen;
2. Nader onderzoek overwegen: misschien. Voor een experiment om de effecten te meten door
een groep vrouwen opvang te onthouden zal uit ethische motieven geen draagvlak zijn;
3. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee;
4. Monetariseren mogelijk: ja.
Op dit moment is een indicatieve MKBA mogelijk, in de vorm van een reciproke KBA. Het is zeer
de vraag of een goede effectmeting moreel verantwoord is, omdat het gaat om slachtoffers in een
noodsituatie.
Regionale beleidsplannen
1. Voldoende info over effecten voor MKBA: nee. Regionale beleidsplannen in Nederland zijn
niet geëvalueerd. In de VS zijn regionale plannen geëvalueerd, die een vergelijkbare opzet hebben als de plannen in Nederland. Zij bestaan uit (crisis)melding (hotline), advies, hulp en opvang. Het onderzoek is verricht door slachtoffers in de tijd te volgen. Er was echter geen
controlegroep (Benett et al. 2004);
2. Nader onderzoek overwegen: nee, het is niet mogelijk om een effectonderzoek te doen met
een controlegroep;
3. Voldoende info over effecten voor KKBA: nee;
4. Monetariseren mogelijk: ja.
Door de kosten van de regionale beleidsplannen in beeld te brengen kan een indicatieve MKBA
worden uitgevoerd, in de vorm van een reciproke KBA.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TOEPASSING AFWEGINGSKADER

11

Conclusie
Onderstaande tabel vat de resultaten van toepassing van het afwegingskader samen.
Tabel 3.1

Resultaten toepassing afwegingskader

Beleidsinterventie

Resultaat afweging
korte termijn
Reden

Effectmeting mogelijk

Veilig Thuis

Reciproke KBA

Geen effectmeting

misschien

Bewustwordingscampagne

Reciproke KBA

Geen effectmeting

misschien

Hulp aan slachtoffers en daders

MKBA van losse interventies

Databanken

Reciproke KBA

Geen effectmeting

misschien

Wet verplichte meldcode

Reciproke KBA

Geen effectmeting

Ja

Tijdelijk huisverbod

Reciproke KBA

Geen effectmeting

ja

Opvang

Reciproke KBA

Geen effectmeting

ja, maar ethisch niet verantwoord

Regionale beleidsplannen

Reciproke KBA

Geen effectmeting

nee

Alleen voor specifieke programma’s voor hulp aan slachtoffers en daders kan nu al een volledige
MKBA worden uitgevoerd. Voor een aantal programma’s bestaan er goede effectmetingen. In het
algemeen kan voor deze hulpprogramma’s een effectmeting worden uitgevoerd met een experiment waarbij een groep die de hulp wel krijgt vergeleken wordt met een controlegroep die de hulp
niet krijgt.
Voor twee van de onderzochte beleidsinterventies is een effectmeting niet uitgevoerd, maar wel
goed mogelijk. Het gaat om de Wet verplichte meldcode voor professionals en het tijdelijk huisverbod. Voor beide interventies kan de effectiviteit worden onderzocht met een experiment. Op
korte termijn kan voor deze interventies alleen een reciproke KBA worden uitgevoerd, waarbij
wordt nagegaan hoe groot de baten moeten zijn om de kosten te overtreffen. Op lange termijn kan
een volledige MKBA worden verricht.
Voor drie beleidsinterventies (Veilig Thuis, bewustwordingcampagne en databanken) is er geen
effectmeting, en is een effectmeting ook niet goed mogelijk. Het is niet goed mogelijk om experiment te doen waarbij gewerkt wordt met een controlegroep en een behandelgroep. Misschien zijn
er andere onderzoeksmogelijkheden. Ook hier geldt dat op korte termijn alleen een reciproke KBA
kan worden uitgevoerd. Op lange termijn is hooguit een kengetallen KBA mogelijk, afhankelijk
van de mogelijkheden van effectonderzoek.
Voor opvangfaciliteiten zijn geen effectmetingen. Effectmetingen zijn goed mogelijk, door middel
van een experiment, maar ethisch niet verantwoord. Zowel op korte als op lange termijn is alleen
een reciproke KBA mogelijk.
Voor regionale beleidsplannen is geen effectmeting beschikbaar. Een effectmeting is ook niet mogelijk. Op korte (en ook op lange termijn) termijn kan hooguit een reciproke KBA worden uitgevoerd. Daarvoor moeten de kosten van de regionale beleidsplannen in beeld worden gebracht.
Het overzicht laat zien dat naarmate de beleidsinterventie algemener is, hoe moeilijker het is om
een effectmeting te verrichten. Het is dan moeilijk om een controlegroep en een behandelgroep

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 3

met elkaar te vergelijken. Voor concrete interventies die op een bepaalde doelgroep zijn gericht of
op een bepaalde groep hulpverleners is dit vaak wel mogelijk.
Voor de reciproke KBA’s moeten eerst de kosten van kindermishandeling en huiselijk geweld berekend worden. De kosten van kindermishandeling zijn eerder in kaart gebracht door Meerding
(2005) en Hakkaart-van Roijen et al. (2010). Deze onderzoeken kunnen geactualiseerd worden. De
kosten van huiselijk geweld zijn nog niet berekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

13

Literatuur
Alink, L., IJzendoorn, R. V., Bakermans-Kranenburg, M. J., Pannebakker, F., Vogels, T., & Euser,
S. (2011). Kindermishandeling in Nederland anno 2010. De Tweede Nationale Prevalentiestudie mishandeling van kinderen en jeugdigen (NPM-2010). Casimir publishers.
Alink, L., Pannebakker, F., Euser, S., Bakermans-Kranenburg, M., Vogels, T., & van IJzendoorn,
R. (2013). Kindermishandeling in Nederland Anno 2010. Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, 91(7), 396-404.
Bennett, L., Riger, S., Schewe, P., Howard, A., & Wasco, S. (2004). Effectiveness of hotline, advocacy, counseling, and shelter services for victims of domestic violence a statewide evaluation. Journal of Interpersonal Violence, 19(7), 815-829.
Euser, S., Alink, L., IJzendoorn, R. V., & Bakermans-Kranenburg, M. (2013). De prevalentie van
huiselijk geweld in Nederland in 2010. Centrum voor Gezinsstudies, Universiteit Leiden.
Faber, T. & Mulders. E. (2012). Een kennismaking met de maatschappelijke kosten-batenanalyse
(MKBA). Handreiking voor beleidsmakers. Den Haag: rijksoverheid.
Hakkaart-van Roijen, L., Bouwmans, C. & Rutten, F. (2010). The burden of child maltreatment in
the Netherlands. Rotterdam: IMTA.
Hoefnagels, Snoeren & Baeten (2015). Helpt hulp aan gemelde mishandelde kinderen? Onverklaarde variatie beter begrepen. Utrecht: Trimbos Instituut.
Holt, V. L., Kernic, M. A., Lumley, T., Wolf, M. E., & Rivara, F. P. (2002). Civil protection orders
and risk of subsequent police-reported violence. JAMA, 288(5), 589-594.
Koopmans et al. (2016). Werkwijzer voor kosten-batenanalyse in het sociale domein. Amsterdam:
SEO Economisch Onderzoek.
Meerding, J. (2005) De maatschappelijke kosten van kindermishandeling. In: H. Baartman, R.
Bullens en J. Willems (Eds.) Kindermishandeling, de politiek een zorg. Amsterdam: SWP.
Moolenaar, D.E.G., Vlemmings, M., Tulder, F.P. van & Winter, J. de (2014). Kosten van criminaliteit, in: Kalidien, S.N., Heer-de Lange, N.E. de (eds.) Criminaliteit en rechtshandhaving
2014, Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC).
Prinsen, B., Steinbuch-Linstra, I., & Krähe, A. J. (2015). Investeren in opvoeden en opgroeien
loont!. JGZ Tijdschrift voor jeugdgezondheidszorg, 47(1), 6-9.
Ramsay, J., Richardson, J., Carter, Y. H., Davidson, L. L., & Feder, G. (2002). Should health professionals screen women for domestic violence? Systematic review. Bmj, 325(7359), 314.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

Rijksoverheid (2014) . Jaarevaluatie campagnes 2013.
Tierolf, B., Lunnemann, K., & Steketee, M. Doorbreken geweldspatroon vraagt gespecialiseerde
hulp. Onderzoek naar effectiviteit van de aanpak huiselijk geweld in de G4. Utrecht: Verwey Jonker Instituut.
Van der Veen, H. C. J., & Bogaerts, S. (2010). Huiselijk geweld in Nederland. Boom Juridische
Uitgevers.
VWS en V&J (2011) Kinderen veilig. Actieplan aanpak kindermishandeling 2012-2016. Den Haag,
Ministerie van VWS en Ministerie van Veiligheid en Justitie.
VWS (2011). Aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Brief staatssecretaris van VWS aan
Tweede Kamer 14 december 2011.
Wathen, C. N., & MacMillan, H. L. (2003). Interventions for violence against women: scientific
review. Jama, 289(5), 589-600.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN AANPAK HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

15

Bijlage A Kosten en baten van beleid
Een kosten-batenanalyse doorloopt acht stappen. Voor Veilig Thuis zijn deze stappen in beeld gebracht

A.1 Stappen in een maatschappelijke kosten-batenanalyse
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) geeft een integraal inzicht in de kosten en baten, zowel vanuit het perspectief van verschillende actoren als vanuit de maatschappij als geheel.
De MKBA hanteert een breed welvaartsbegrip waaronder ook goederen en diensten vallen die niet
op een markt verhandeld worden en dus geen marktprijs kennen. Verschillende effecten worden
zoveel mogelijk onder één noemer gebracht zodat ze vergelijkbaar worden. Bij het maken van een
kosten-batenanalyse wordt het volgende stappenplan gevolgd:
Figuur A. 1

Bron:

Stappenplan maatschappelijke kosten-batenanalyse

Romijn, G. & G. Renes (2013). Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse, Den
Haag: CPB en PBL

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

BIJLAGE A

Een MKBA redeneert altijd vanuit een concrete beleidsinterventie. Voor een specifieke beleidsinterventie kunnen alle stappen doorlopen worden, als er voldoende materiaal voorhanden is. Een
cruciale stap in de kosten-batenanalyse is het tweede onderdeel van stap 4: het kwantificeren van
effecten van de beleidsinterventie. Als er geen effecten gemeten zijn kan alleen een indicatieve
kosten-batenanalyse gemaakt worden. Daarin staat niet zozeer het getal ‘onder de streep’ centraal,
maar vooral de werkzame mechanismen en wat nodig is om tot een positief maatschappelijk rendement te komen. Ter illustratie beschrijft dit hoofdstuk wat de verschillende stappen inhouden
voor de beleidsinterventie ‘Veilig Thuis’ Deze interventie is gekozen omdat het een belangrijk onderdeel vormt van het beleid tegen huiselijk geweld

A.2 Veilig Thuis
Hieronder zetten we de stappen uiteen die nodig zijn voor een kosten-batenanalyse. De beschrijving is gebaseerd op beleidsstukken en op de EffectenArena met partijen die betrokken zijn bij
Veilig Thuis.

Stap 1: Probleemanalyse
Meer dan 200.000 vrouwen, mannen en ouderen en 119.000 kinderen zijn jaarlijks slachtoffer van
huiselijk geweld (Alink et al., 2011, Van der Veen en Bogaerts, 2010). Zonder centraal meldpunt
weten mensen die signalen hebben van huiselijk geweld niet waar zij naar toe moeten. Daardoor
wordt er minder snel gemeld en als er gemeld wordt komen meldingen op verschillende plekken
terecht: bijvoorbeeld bij de politie, de huisarts of de leraar van het kind. Het gevolg hiervan is dat
verschillende signalen over één zaak bij verschillende partijen terecht kunnen komen. De ernst van
de situatie kan daardoor onderschat worden. Bovendien ontbreekt het de afzonderlijke partijen aan
specifieke expertise om huiselijk geweld te stoppen en de schade te beperken.
Om deze redenen zijn in eerste instantie het meldpunt voor kindermishandeling (AMK) en het
steunpunt huiselijk geweld opgericht (SHG). De scheiding tussen huiselijk geweld en kindermishandeling is echter kunstmatig: vaak gaan ze hand in hand. Daardoor wisten mensen soms niet
waar ze moesten melden. Door het samenvoegen van de beide meldpunten tot Veilig Thuis is dit
probleem opgelost. In de nieuwe situatie kunnen zowel burgers als professionals bij één punt terecht met hun zorgen en vragen. Momenteel zijn er nog wel transitieproblemen, die onder meer
leiden tot wachtlijsten.

Stap 2 en 3: Nulalternatief en beleidsalternatief
De MKBA meet het effect van Veilig Thuis door twee situaties met elkaar te vergelijken: het nulalternatief en het beleidsalternatief.
Het beleidsalternatief is het bestaan van Veilig Thuis. Veilig Thuis biedt één meldpunt voor alle
gevallen van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Hierdoor is er geen onduidelijkheid waar mensen
moeten melden. Alle meldingen over een zaak komen bij dezelfde instantie terecht. Na melding
zorgt Veilig Thuis voor:
• Advies: burgers en professionals met vragen over signalen van mishandeling kunnen terecht bij
Veilig Thuis met vragen;

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN VAN BELEID

•
•
•
•
•

17

Melding: burgers en professionals kunnen signalen melden bij Veilig Thuis;
Onderzoek: Veilig Thuis onderzoekt de melding (heeft hiertoe de bevoegdheid);
Triage: Veilig Thuis beoordeelt de melding en zorgt ervoor dat actie wordt ondernomen (advies,
onderzoek, niets doen);
Knooppunt: Veilig Thuis zorg voor coördinatie van onderzoek, doorverwijzing naar hulpverlening en politie en justitie;
Monitoring en informatie: Veilig Thuis registreert alle meldingen, gestarte onderzoeken, afgesloten onderzoeken en adviezen.

Veilig Thuis is niet één organisatie, maar bestaat uit 26 regionale advies- en meldpunten. Zij hebben
in grote lijnen dezelfde werkwijze, maar er bestaan tussen regio’s verschillen in de uitvoering.
Als nulalternatief zijn er twee opties:
1. de aparte meldpunten AMK en Huiselijk geweld;
2. geen meldpunt.
Gekozen is voor het nulalternatief ‘geen meldpunt’ omdat de grootste stap is gezet bij het opzetten
van de twee meldpunten. De samenvoeging van de twee meldpunten is een kleine stap voorwaarts,
althans, als de transitieproblemen worden opgelost. De transitieproblemen komen in de volgende
stappen niet aan de orde, omdat als nulalternatief gekozen is voor de situatie waarin er geen meldpunt zou zijn. Hieruit blijkt het belang van het kiezen van een nulalternatief. Als gekozen zou zijn
voor het nulalternatief de situatie van de aparte meldpunten AMK en Huiselijk geweld dan zouden
de transitieproblemen een belangrijk onderdeel vormen van de kosten-batenanalyse, omdat deze
het gevolg zijn van de samenvoeging van de twee steunpunten.

Stap 4: Effecten en baten
Identificeren effecten
Tijdens de EffectenArena zijn de potentiële effecten van Veilig Thuis in beeld gebracht. Daarbij is
onderscheid gemaakt naar effecten en kosten en baten. Onderstaande figuur laat dit zien:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

BIJLAGE A

Figuur A. 2

Van beleidsinterventie naar kosten en baten

Interventie
• Veilig Thuis

Effecten

Kosten en baten

• Toename signalen
• Vroeger signaleren
• Sneller ingrijpen
• Beter passende
interventie
• Professionals worden
betere ondersteund
• Geweld wordt
zichtbaarder
• Verbinding zorg en straf
• Geweld stopt
• Voorkomt recidive
• Minder slachtoffers
• Minder criminaliteit
• Relatie melder-slachtoffer
onder druk
• Angst verlies kinderen

• Kosten Veilig Thuis
• Minder zorgkosten
• Hogere kwaliteit van leven
slachtoffer
• Hogere opleiding
hogere productiviteit
• Hogere arbeidsparticipatie
• Minder arbeidsverzuim
• Minder kosten criminaliteit

De effecten van Veilig Thuis, ten opzichte van de situatie dat er geen meldpunt is, zijn dat er vaker
en eerder gemeld wordt bij signalen van mishandeling. Daardoor wordt eerder ingegrepen. De
triageprocedure zorgt ook voor een snelle beslissing over welke hulp moet worden ingezet. De
hulp is vaker passend dan in het nulalternatief: er is minder sprake van teveel of te weinig hulp of
verkeerde hulp. Door de bundeling van expertise worden professionals beter ondersteund, wat ook
weer tot een betere interventie leidt. Doordat vaker gemeld wordt, wordt het geweld zichtbaarder.
Dit zorgt voor bewustwording. Doordat Veilig Thuis zorg en straf verbindt wordt het geweld vaker
gestopt. Kinderen worden minder mishandeld, wat op termijn leidt tot minder overdrachtsgedrag
op de volgende generatie en minder criminaliteit. Er zijn ook onbedoelde effecten. De relatie tussen
melder en slachtoffer kan onder druk komen te staan, doordat de vertrouwensrelatie geschaad
wordt. Ook kunnen moeders angstig zijn om te melden dat zij zelf mishandeld worden, uit angst
dat de kinderen uit huis worden geplaatst.
De kosten en baten van Veilig Thuis bestaan uit de kosten van Veilig Thuis zelf en de daaruit
voortvloeiende interventies. Daar staan besparingen op andere zorgkosten tegenover, omdat Veilig
Thuis ertoe leidt dat het geweld eerder stopt. Doordat het geweld eerder stopt neemt de kwaliteit
van leven van de slachtoffers toe. Ook de kwaliteit van leven van de daders kan toenemen. Kinderen die niet meer mishandeld worden halen betere resultaten op school. Zij kunnen daardoor
een hoger opleidingsniveau behalen, waardoor zij later productiever worden. Ook zal hun arbeidsparticipatie stijgen en hun arbeidsverzuim dalen. Doordat crimineel gedrag van kinderen die niet
meer mishandeld worden op latere leeftijd afneemt, nemen ook de kosten van criminaliteit af. Het
gaat daarbij om materiële en immateriële kosten van slachtoffers van criminaliteit en kosten van
politie en justitie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN VAN BELEID

19

Kwantificeren effecten
Om de effecten te kwantificeren is een effectmeting nodig. Voor de kosten-batenanalyse is het
nodig te weten met hoeveel precies de kwaliteit van leven toeneemt en welk effect Veilig Thuis
heeft op de schoolprestaties, de arbeidsparticipatie en de criminaliteit. Daartoe moet allereerst het
effect van Veilig Thuis op de intermediaire effecten worden vastgesteld. Tierolf et al. (2014) hebben
de effecten van Veilig Thuis in de vier grote steden onderzocht. Uit de evaluatie blijkt dat het
geweld een jaar na de interventie afneemt. Dit gold zowel voor degenen die hulp hadden gekregen
via Veilig Thuis als voor degenen die geen hulp hadden gekregen. Het effect van de signalering van
het geweld bij Veilig Thuis kon niet worden vastgesteld, omdat hiervoor geen controlegroep was
van gezinnen waar wel sprake was van geweld, maar die niet gemeld waren bij Veilig Thuis. De
onderzoekers zeggen daarover: “In de deelpopulatie waarover we de gecombineerde gegevens compleet hebben,
treedt een sterke verbetering op tussen de eerste en de tweede meting. Er is dan een afname van het geweld, een afname
van de psychotrauma’s en een toename van de socialisatie bij de ouders. Hierin is geen onderscheid te maken tussen
de groep die wel en de groep die geen hulp heeft gekregen. In beide groepen zien we deze verbetering. Dit kan ermee
te maken hebben dat de melding op zich al een belangrijk effect heeft, aangezien daarmee het huiselijk geweld in de
openheid is gebracht.”. Hoefnagels, Snoeren & Baeten (2015)onderzochten wat er gebeurde met kinderen tot anderhalf jaar na melding bij het AMK (de voorganger van Veilig Thuis). Het bleek dat
kinderen die intensieve zorg ontvangen hebben significant minder gedragsproblemen hadden. De
kwaliteit van leven van kinderen bleek niet samen te hangen met de intensiteit van de hulp die zij
zelf, hun ouders of het gezin als geheel ontvingen. Een hypothese van de onderzoekers is dat de
kwaliteit van leven mogelijk verder gedaald was als het misbruik niet gemeld was. Deze hypothese
is echter in het onderzoek van Hoefnagels, Snoeren & Baeten niet getoetst.
Beide onderzoeken laten zien dat er positieve resultaten zijn, maar dat het niet vast te stellen is of
deze zijn toe te rekenen aan Veilig Thuis. Ook in de wetenschappelijke literatuur is geen onderzoek
gevonden naar het effect van meldpunten voor huiselijk geweld.
Om de effecten te kunnen vaststellen zullen de gevallen die gemeld worden bij Veilig Thuis moeten
worden vergeleken met de gevallen die niet gemeld worden, of ergens anders gemeld worden. Dit
is niet mogelijk, omdat er geen zicht is op de gevallen die niet gemeld worden. Ook is er geen
nulmeting van het aantal signalen van voordat er een meldpunt was, en wat daarmee gedaan werd.
Monetariseren effecten
Als de effecten bekend zouden zijn, kunnen ze dan in geld worden uitgedrukt? Als kosten en baten
zijn de volgende posten geïdentificeerd:
• Kosten Veilig Thuis;
• Minder zorgkosten;
• Hogere kwaliteit van leven slachtoffer;
• Hogere opleiding  hogere productiviteit;
• Hogere arbeidsparticipatie;
• Minder arbeidsverzuim;
• Minder kosten criminaliteit.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

BIJLAGE A

Al deze kosten kunnen in geld worden uitgedrukt. Voor de eerste twee posten is dat evident. Een
hogere opleiding, hogere arbeidsparticipatie en minder ziekteverzuim kunnen worden gekwantificeerd door de productiviteitswinst te berekenen. Dit is het bruto loon plus de werkgeverslasten
(Koopmans et al. 2016).
Een hogere kwaliteit van leven kan in geld worden uitgedrukt als het effect van Veilig Thuis is
gemeten met een vragenlijst op basis waarvan de winst in termen van QALY’s kan worden berekend. Een QALY is een levensjaar in volledige gezondheid. De gezondheid (of kwaliteit van leven)
wordt gemeten op een schaal van 0 tot 1. Dus iemand die volledig gezond is heeft een kwaliteit
van leven van 1, terwijl iemand die niet volledig gezond is een kwaliteit van leven heeft van lager
dan 1. De kwaliteit van leven wordt gemeten met een vragenlijst. Op basis daarvan kan worden
gemeten hoeveel de kwaliteit van leven toeneemt als het huiselijk geweld afneemt. De kwaliteit van
leven kan bijvoorbeeld toenemen van 0,5 naar 0,7. Voor de waarde van een QALY moet volgens
de werkwijzer voor kosten-batenanalyses in het sociale domein een waarde van € 50.000 en €
100.000 worden genomen (Koopmans et al. 2016). Bij een toename van de kwaliteit van leven
betekent dat dus een baat van € 10.000 tot € 20.000 per jaar.
De vermindering van de kosten van criminaliteit kunnen worden berekend door het effect van
Veilig Thuis op het aantal slachtoffers, te vermenigvuldigen met de kosten van criminaliteit per
slachtoffer. Deze bestaan uit de kosten van justitie, politie en de psychische en financiële kosten
van het slachtoffer. De kosten per slachtoffer zijn bekend, zie Moolenaar et al. (2014).

Stap 5: Bepalen kosten
De kosten van Veilig Thuis bestaan niet alleen uit de kosten van de 26 Veilig Thuis-organisaties.
Rondom Veilig Thuis zijn verschillende organisaties betrokken die ook kosten maken. Zo is er
overleg met de politie, openbaar ministerie, reclassering, gemeenten, onderwijsinstellingen, zorgaanbieders en zorgverzekeraars. De tijd die deze instellingen steken in het overleg met Veilig Thuis
moet ook meegenomen worden.
De kosten van Veilig Thuis moeten worden afgezet tegen de kosten in het nulalternatief, dat er
geen Veilig Thuis-organisatie bestaat. De kosten van Veilig Thuis als organisatie vervallen dan,
maar de kosten van de overige betrokken partijen zullen mogelijk hoger zijn dan in het beleidsalternatief.
Bij het bepalen van de kosten moet rekening worden gehouden met de regionale verschillen tussen
de Veilig Thuis-organisaties.

Stap 6: Varianten en risicoanalyse
De risicoanalyse identificeert welke onzekerheden er zijn in de berekende kosten en baten. Er kunnen onzekerheden zitten in de effectmetingen, de monetarisering van de effecten en in de meting
van de kosten. De verschillen tussen de regionale Veilig Thuis-organisaties kunnen leiden tot verschillen in effecten en kosten. Er kan dan voor gekozen worden de kosten en baten met verschillende effecten en kostengegevens door te rekenen. Daardoor ontstaat een range waartussen de
kosten en baten liggen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

KOSTEN EN BATEN VAN BELEID

21

Stap 7: Opstellen overzicht van kosten en baten
Bij het opstellen van het overzicht van kosten en baten is het raadzaam de verdelingseffecten in
beeld te brengen. De kosten en baten van Veilig Thuis komen terecht bij verschillende partijen.
Het gaat ten eerste om de slachtoffers en daders. Werkgevers kunnen baat hebben bij Veilig Thuis
als het verzuim vermindert. Daarnaast kunnen ook banken effecten ondervinden, bijvoorbeeld als
de arbeidsparticipatie omhoog gaat, waardoor schulden kunnen worden terugbetaald of geen schulden ontstaan. Verder ondervinden alle investeerders (politie, openbaar ministerie, reclassering, gemeenten, onderwijsinstellingen, zorgaanbieders en zorgverzekeraars) in ieder geval kosten, maar
mogelijk ook baten. Zorgverzekeraars kunnen op korte termijn hogere zorgkosten hebben vanwege de zorg die wordt ingezet, maar op termijn kan dit tot besparingen leiden.
Een voordeel van het laten zien van de kosten en baten voor alle betrokken partijen is dat duidelijk
wordt wie per saldo de kosten dragen en waar de baten terechtkomen. Een ander voordeel is dat
het voorkomt dat dubbeltellingen optreden.

Stap 8: Presentatie
De presentatie moet niet te technisch zijn en tegelijkertijd transparant. De lezer moet kunnen begrijpen waarop de bedragen gebaseerd zijn. De resultaten moeten geïnterpreteerd worden in termen van lessen die getrokken kunnen worden: is het beleid kosteneffectief? Zo nee, wat zou er
veranderd moeten worden? Zo ja, hoe zou het nog kosten-effectiever kunnen? De kosten-batenanalyse geeft inzicht in de knoppen waaraan gedraaid kan worden om Veilig Thuis kosten-effectiever te maken. Als het mogelijk is de verschillen tussen de 26 Veilig Thuis-organisaties in beeld te
brengen dan zou duidelijk kunnen worden welke elementen in de aanpak succesvol zijn.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK