Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

33 836

Personen- en familierecht

Nr. 66

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 maart 2022
Ter voorbereiding op het commissiedebat op 24 maart stuur ik u hierbij
een actueel overzicht van de verschillende opgaven die spelen op het
terrein van het personen- en familierecht. Over de toekomst op interlandelijke adoptie zal ik u via een separate brief informeren vóór het
commissiedebat.
De ontwikkelingen op het terrein van personen- en familierecht in de
maatschappij gaan door en aanpassingen in beleid en wetgeving dus ook.
Het werk op dit terrein is nooit af. Ik zal hieronder achtereenvolgens
ingaan op de volgende onderwerpen, waarbij ik onderscheid maak tussen
het blok ouderschap en het blok adoptie.
I. Ouderschap
1. Programma Scheiden zonder Schade
2. Uitwerking coalitieakkoord
II. Adoptie
1. Expertisecentrum interlandelijke adoptie
2. Voortgang binnenlandse afstand en adoptie
III. Wetgeving
I Ouderschap
1. Programma Scheiden zonder Schade
De afgelopen drie jaar heeft het Programma Scheiden zonder Schade
(hierna: Programma) zich ingezet voor een betere manier van scheiden in
Nederland. De ambitie van het Programma was om schade bij kinderen te
voorkomen als hun ouders uit elkaar gaan. Het Programma is uitgevoerd
door JenV en VWS in partnerschap met de VNG en de rechtspraak. Uw
Kamer is gedurende de looptijd van het Programma via tussenrapportages geïnformeerd over de aanpak en behaalde (tussen)resultaten.

kst-33836-66
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

1

Opbrengsten en resultaten
Met deze brief bied ik u – mede namens de Staatssecretaris van VWS – de
eindrapportage van het Programma aan1. Ik ben van mening dat met het
Programma de fundamenten van een nieuwe, de-escalerende scheidingsaanpak zijn neergezet. Ook is een belangrijke maatschappelijke en
gemeentelijke beweging in gang gezet met meer aandacht voor het
belang en welzijn van het kind bij een scheiding. Hieronder zet ik de
belangrijkste resultaten op een rij:
→ Maatschappelijke en gemeentelijke beweging
Het Programma heeft zich gericht op het proces van maatschappelijke
bewustwording, signalering en kennis. De grondgedachte van het
Programma was dat de rijksoverheid niet bij machte is om een
dergelijk groot maatschappelijk probleem – kinderen die schade lijden
door een scheiding – alleen op te lossen met interventies en wet- en
regelgeving. Dat vergt een gezamenlijke inzet van meerdere overheidslagen, professionals, maatschappelijke organisaties en burgers.
Daarom is via het Platform intensief gebruik gemaakt van de kennis,
ervaring en bagage van professionals en organisaties in het veld en
die kennis en ervaring ook verder verspreid en doorontwikkeld. Het
Programma fungeerde zo als een katalysator. Onder meer door de vele
webinars die het Programma organiseerde bleef deze beweging
gaande en gestimuleerd.
Ook is door het Programma gestimuleerd dat er lokaal meer aandacht
is voor gemeentelijk beleid op het thema relatie- en scheidingsproblematiek. Hiertoe heeft het Programma, op verzoek van gemeenten,
verschillende handreikingen ontwikkeld. Gemeenten zijn hierdoor in
staat gesteld een preventieve aanpak te voeren. Die preventieve
aanpak is belangrijk, omdat volgens Inspectierapporten wel 60 à
70 procent van de gezinnen binnen de jeugdbescherming te kampen
heeft met scheidingsproblematiek en een complexe scheiding
gemeenten en Rijk tot wel 50.000 euro kan kosten.
→ De nieuwe scheidingsaanpak
In zogeheten Regiolabs binnen de arrondissementen van Den Haag en
Oost Brabant is met vertegenwoordigers van de rechtbank, advocatuur, de Raad voor de Kinderbescherming, de Gecertificeerde
Instellingen en gemeenten een nieuwe scheidingsaanpak ontwikkeld.
Deze aanpak bestaat uit en is gericht op:
a. Vroegtijdige hulp en ondersteuning aan gezinnen, zoals met het
Digitaal Plein (een nog verder te ontwikkelen nieuwe scheidingswebsite voor Nederland) en de gezinsvertegenwoordiger.
b. Juridische procedures die meer en gerichter aanzetten tot
de-escalatie, zoals met de procedure gezamenlijke toegang ouders.
c. Het bevorderen van blijvend ouderschap en contact van het kind
met beide ouders, zoals met de specialist contactverlies.
d. Continue deskundigheidsbevordering bij de betrokken professionals, zoals door de vele deskundigheidssessies in samenwerking
met het Nederlands Jeugdinstituut.
In de eindrapportage vindt u een volledig overzicht van de uitgevoerde
pilots, acties en behaalde resultaten. Ik wil via deze weg mijn dank
uitspreken aan eenieder die geholpen heeft om dit mogelijk te maken: het
Platform onder leiding van André Rouvoet, de regiolabs en iedereen die
daarin heeft meegewerkt; de professionals, begeleiders en onderzoekers
van de verschillende pilots; de Rechtspraak; de VNG, gemeenten en de
associatie Wijkteams die met ons samen wilden zoeken naar een manier
om kinderen en gezinnen minder de dupe te laten zijn van scheidingen.

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

2

Door deze betrokkenheid, inzet en expertise hebben we hierin wezenlijke
stappen kunnen zetten.
Vervolgstappen en doorontwikkeling
1. Integrale doorontwikkeling scheidingsaanpak
Om de nieuwe scheidingsaanpak goed te kunnen laten landen en borgen
is het van belang de effectiviteit en samenhang zichtbaar te maken.
Hiervoor is doorontwikkeling nodig van de werkzame elementen uit de
pilots gezinsvertegenwoordiger, specialist contactverlies en nieuwe
procedure bij de rechtbank. In de regio Den Haag worden onder de
noemer «Klein Nederland» de kansrijke werkzame elementen uit de
verschillende pilots in de uitvoering samengebracht en langdurig
gemonitord door TNO. Doel is om een blauwdruk van de nieuwe
scheidingsaanpak te ontwikkelen waarbij de verschillende elementen van
de scheidingsaanpak in samenhang zijn onderzocht en wetenschappelijk
onderbouwd. Eerste conclusies hiervan komen eind 2022 beschikbaar.
2. Digitaal Plein
Om ouders vroegtijdig te ondersteunen bij relatie- en scheidingsproblemen, is het prototype DigiPlein ontwikkeld en opgeleverd. Op dit
moment wordt gewerkt aan een livegaande versie. Ik ben met betrokken
partijen afspraken aan het maken over de verdere ontwikkeling, borging
en eventueel uitbouwen van het DigiPlein, naar het gemeentelijke domein.
Het streven is namelijk om deze landelijke website te laten aansluiten op
regionale en gemeentelijke sites. Daarbij wil ik de content verzorgen in
samenwerking met o.a. VWS, VNG en veldpartijen. Op deze manier kan
gerealiseerd worden dat ouders daadwerkelijk laagdrempelige informatie
over juridische, sociale en emotionele aspecten van het scheidingsproces
kunnen vinden.
3. Deskundigheidsbevordering
De afgelopen jaren heeft het programma fors ingezet op het vergroten
van kennis en expertise van professionals, via verschillende webinars en
handreikingen. Het Nederlands Jeugdinstituut heeft samen met de
regiolabs deskundigheidsbevorderingssessies georganiseerd. De pilot
specialist contactverlies heeft ook nieuwe inzichten gebracht in hoe om te
gaan met strijdende ouders. Uit deze pilot blijkt dat een nieuw handelingsperspectief noodzakelijk is voor professionals die met scheidende
ouders werken. De komende tijd werk ik dit samen met stakeholders, zoals
de beroepsverenigingen, verder uit, in samenhang met andere trajecten
zoals de Hervormingsagenda Jeugd en het Toekomstscenario kind- en
gezinsbescherming. Daarnaast heb ik het Nederlands Jeugdinstituut
subsidie gegeven voor het opzetten van een online channel voor
professionals en heb ik TNO gevraagd om een blauwdruk te maken voor
een regionaal scheidingsplein voor gemeenten, zodat zij eenvoudig
kunnen aansluiten op het nog te ontwikkelen centrale DigiPlein.
Verbinding scheiden met andere beleidsterreinen
De opgave om de schade bij kinderen als gevolg van de scheiding van
hun ouders te voorkomen, is niet afgerond nu het Programma stopt. Het
Programma heeft betrokken partijen gestimuleerd tot actie en samenwerking, heeft opgedane resultaten, inzichten en kennis verspreid en heeft
landelijke (beleids)kaders voor de uitvoering ontwikkeld. Maatschappelijk
en professioneel is een kentering zichtbaar. Tegelijkertijd zijn de
problemen rond (complexe) scheidingen nog niet uit de wereld. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

3

onderwerp scheiden is een thema dat blijvende aandacht en inzet vraagt.
Als bijlage treft u aan een onderzoek van Significant Public naar de
samenhang tussen jeugdhulpgebruik, scheidingen en volwassen GGZ2.
De uitkomsten van dit onderzoek bevestigen dat in gezinnen waarbij
sprake is van zowel GGZ problematiek als scheidingen, het aandeel
kinderen met jeugdzorg hoger is. Dit maakt eens te meer duidelijk dat
relatie- en scheidingsproblematiek een kristallisatiepunt is: de sociale
problemen – armoede, schulden, jeugdzorg, jeugdbescherming, kindermishandeling, huiselijk geweld, huisvestingtekorten, schooluitval – komen
hier samen. Door ouders met relatie- of scheidingsproblemen tijdig te
bereiken en vanuit de gemeente (online) informatie en indien nodig
ondersteuning te bieden, kan de problematiek worden beperkt en schade
bij kinderen en diens ouders worden voorkomen.
Daarom is verbreding en verbinding met andere beleidsterreinen en
-opgaven gewenst. Dit doe ik samen met de Staatssecretaris van VWS en
de VNG, op de volgende wijzen:
→ Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming
De verwevenheid tussen het thema scheiden en de jeugdbescherming is
groot. We weten dat het merendeel van de jongeren met een beschermingsmaatregel gescheiden ouders heeft. Het meegezonden onderzoek
van Significant Public bevestigt dit nogmaals. Tegelijkertijd rijst de vraag
op of een beschermingsmaatregel het juiste instrument is voor de
problemen in deze gezinnen. Om deze reden worden belangrijke
onderdelen van het Programma geborgd in het nieuwe Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming, bijvoorbeeld de resultaten van de pilot
gezinsvertegenwoordiger en specialist contactverlies. Zowel in de
proeftuinen als in de regio’s zullen inspiratiesessies georganiseerd
worden om de methodieken en kennis van het Programma verder te
brengen in de praktijk.
→ Hervormingsagenda Jeugd
Rijk, VNG, jeugdhulpaanbieders, professionals en cliënten- en jongerenorganisaties hebben afgesproken te komen tot een Hervormingsagenda
Jeugd. Deze agenda richt zich op goede en tijdige zorg en ondersteuning
voor kind en gezin en een duurzaam financieel houdbaar jeugdhulpstelsel.
Het jeugdhulpgebruik van kinderen met gescheiden ouders is significant
hoger dan van kinderen wiens ouders nog bij elkaar zijn, zo laat bijgevoegd onderzoek ook zien. De preventieve aanpak van relatie- en
scheidingsproblematiek zoals het Programma de afgelopen jaren heeft
gepromoot en ontwikkeld, kan gemeenten (en Rijk) helpen om kosten te
besparen.3 Daarom wordt onderzocht op welke manier de kennis uit het
Programma gebruikt kan worden in de nadere uitwerking van de
Hervormingsagenda.
→ Programma Rechtsbijstand en Alimentatie
Het kabinetsbeleid is gericht op de-escalatie van relatie- en scheidingsproblematiek. De nieuwe procedure «gezamenlijke toegang ouders» bij de
rechtspraak is een mooi voorbeeld hiervan, deze pilot loopt de komende
jaren door. Ook binnen het Programma Rechtsbijstand is scheidingen een
belangrijk thema, en daar ligt eveneens de focus op de-escalatie. De
komende periode bezie ik hoe we de opbrengsten van het Programma
2
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/scheiden/documenten/rapporten/2020/11/04/
kostenanalyse-van-complexe-scheidingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

4

kunnen borgen in de verschillende pilots van het Programma Rechtsbijstand. Daarnaast richt ik me op een aantal zaken rond alimentatie die in
mijn ogen ook de-escalerend kunnen werken. Het gaat dan bijvoorbeeld
om het wetsvoorstel preferentie kinderalimentatie, zoals in het wetgevingsoverzicht wordt benoemd. Complexe scheidingen en het moeizaam
nakomen van afspraken kinderalimentatie gaan immers vaak samen,
waardoor kinderen ook na een complexe scheiding negatief kunnen
worden beïnvloed in hun ontwikkeling.
Ouderverstoting
Een specifiek aandachtsgebied binnen de aanpak van complexe scheidingen is het onderdeel ouderverstoting. Ouderverstoting of contactverlies is het fenomeen dat het kind één van beide ouders niet meer wil
zien na een scheiding. Dit is schrijnend en brengt schade toe aan het kind
en diens ouders. Het Expertteam ouderverstoting heeft op verzoek van uw
Kamer op 4 februari 2021 een rapport opgeleverd met aanbevelingen over
hoe dit tegen te gaan. Hieronder ga ik in op hoe ik uitvoering heb gegeven
aan de aanbevelingen.
→ De specialist contactverlies
In de regiolabs van het Programma is het afgelopen jaar geëxperimenteerd met de specialist contactverlies. Hiervoor is een team van vier
specialisten met verschillende achtergronden ingezet, waaronder iemand
met volwassen ggz expertise en een mediator. Het rapport van het team
specialist contactverlies en het onderzoek naar de effecten daarvan zijn
bijgevoegd4. In de rapporten wordt een aantal waardevolle inzichten en
adviezen aangereikt voor de doorontwikkeling van een effectieve manier
om contactverlies te voorkomen of te herstellen. Het accent ligt daarbij op
het inzetten van de juiste kennis (zowel zorg en recht) en kunde (handelingswijze) op het juiste moment. Hiervoor is echter deskundigheidsbevordering in het hele scheidingsdomein nodig. Daarbij moet de nadruk
gelegd worden op vroegtijdige triage en adequate conflictdiagnostiek,
opdat snel zicht is op de kern van het probleem en op de mogelijkheden
voor herstel van contact en/of een passend hulpaanbod. Deze inzichten en
opbrengsten ga ik de komende periode verder brengen, bijvoorbeeld via
de infrastructuur van het Programma toekomstscenario kind- en gezinsbescherming.
→ Omgangsproblematiek en hulp bij naleving
De afgelopen periode zijn gesprekken gevoerd met onder meer de politie,
het Openbaar Ministerie, de advocatuur, Veilig Thuis en de Raad voor de
Kinderbescherming.5 Tijdens deze gesprekken is verkend hoe de
werkwijze en samenwerking bij het voorkomen of herstellen van
contactverlies, kunnen worden verstevigd. Hieruit kwam naar voren dat
behoefte is aan meer handelingsperspectief. Het gezamenlijk streven en
uitgangspunt moet zijn dat met de inzet van politie en dwang heel
zorgvuldig en terughoudend wordt omgegaan. De specialisten contactverlies hebben een leidraad ontwikkeld over hoe bij omgangsproblemen
adequaat kan worden gehandeld, waarbij het van belang is vroegtijdig
een onderscheid te maken tussen een (acuut) veiligheidsprobleem en
primaire scheidingsproblematiek. In het eerste geval vergt het een aanpak
gericht op het onder controle houden en beheersbaar maken van de
situatie en in het tweede geval een aanpak gericht op duurzame samenwerking voor een lange termijn oplossing voor de omgang van het kind
4
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
motie Van Nispen/Bergkamp Kamerstuk 31 265, nr. 83.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

5

met beide ouders. De komende periode wil ik, samen met de alle
relevante partijen en in samenhang met de opbrengsten van de pilot
specialist contactverlies, afspraken maken over het nader uitwerken en
implementeren van deze aanpak.
→ WODC onderzoek effectiviteit sanctiemogelijkheden
Het WODC is in november 2021 gestart met het onderzoek naar de
effectiviteit van de huidige sanctiemogelijkheden voor naleving en
handhaving van omgangsregelingen. Er bestaat namelijk reeds een palet
aan maatregelen en instrumenten, zowel binnen het familierecht, het
bredere civiele recht als in het strafrecht. Onderzocht wordt of en welke
instrumenten in de praktijk effectief zijn om te bereiken dat omgangsregelingen worden nagekomen en in welke situaties deze instrumenten
kunnen worden ingezet. De oplevering van het onderzoeksrapport staan
gepland in maart 2023. Ik zal dit rapport, vergezeld van mijn reactie
hierop, met uw Kamer delen.
Met de samenwerkingspartners is de afgelopen jaren veel bereikt op het
gebied van complexe scheidingen. Nu is het tijd om de geleerde lessen
breed te trekken en integraal deze gezinsproblematiek het hoofd te
bieden. De aanpak van complexe scheidingen blijft namelijk om onze
gezamenlijke aandacht en inzet vragen.
2. Uitwerking coalitieakkoord
Het coalitieakkoord «Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst»
noemt meerdere thema’s die gaan over het personen- en familierecht.
Voor een verdere toelichting op de uitwerking van deze thema’s, zoals op
draagmoederschap, verwijs ik u naar onderdeel III Wetgeving en de
daarbij behorende bijlage. In het bijzonder ga ik hieronder in op meerouderschap en meeroudergezag.
In het coalitieakkoord (Kamerstuk 35 788, nr. 77) staat: «we blijven werken
aan de acceptatie, veiligheid en emancipatie van de LHBTQI+ gemeenschap. Het Regenboogakkoord is hiervoor de basis. We voeren dit akkoord
zorgvuldig uit met (initiatief)wetgeving en beleid».
Het Regenboogstembusakkoord bevat meerdere beleidsaanbevelingen,
de coördinatie van de uitvoering hiervan ligt bij het Ministerie van OCW.
Het Regenboogstembusakkoord stelt onder andere binnen het
JenV-domein dat de regering in de komende kabinetsperiode zorgt voor
een wettelijke regeling voor meerouderschap en -gezag in lijn met het
advies van de Staatscommissie Herijking Ouderschap. De Staatscommissie adviseert juridisch meerouderschap en -gezag onder bepaalde
voorwaarden mogelijk te maken voor maximaal vier ouders. Een
meeroudergezin is een gezin dat bestaat uit meer dan twee ouders. Het
betreft bijvoorbeeld een situatie waarin een twee stellen vanuit hun eigen
huishouden gezamenlijk kinderen opvoeden in co-ouderschap.
In reactie op de aanbevelingen van de Staatscommissie is uw Kamer
reeds geïnformeerd over de gevolgen van meerouderschap en -gezag
voor wet- en regelgeving en de uitvoering daarvan.6 Uit de analyse bleek
6

Kamerstuk 33 836, nr. 45. In de kabinetsreactie van 12 juli 2019 op het rapport van de Staatscommissie Herijking ouderschap is aangegeven dat uit de analyse van de Staatssecretaris van
Financiën naar de fiscale consequenties en de gevolgen voor toeslagen naar voren komt dat
het voorstel van de Staatscommissie voor meerouderschap in ieder geval doorwerkt in de
inkomstenbelasting, de schenk- en erfbelasting, de vennootschapsbelasting en in inkomensafhankelijke regelingen zoals het kindgebonden budget en de kinderopvangtoeslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

6

dat meerouderschap of -gezag verstrekkende consequenties heeft. Een
verruiming van het aantal juridische ouders of gezagdragers heeft grote
gevolgen voor de uitvoerbaarheid van onder meer alimentatievorderingen, uitgifte van paspoorten, bevolkingsregistratie, rechtspraak,
consulaire dienstverlening, medische zorg, psychosociale zorg, jeugdhulp,
het belastingstelsel/de fiscaliteit, onderwijs, de sociale zekerheid, erfrecht.
Een en ander vergt een grondige uitwerking, te meer omdat het huidige
kabinet wetten wil beoordelen op eenvoud, menselijke maat en uitvoerbaarheid.
Het vorige kabinet heeft niet gekozen voor het treffen van een regeling
voor meerouderschap en -gezag.7 In plaats daarvan is een regeling voor
deelgezag uitgewerkt voor personen die nauw betrokken zijn bij de
verzorging en opvoeding van een kind, maar die nu geen gezag hebben.
Besluitvorming over de voortzetting van een regeling over deelgezag
wordt betrokken bij de verkenning van de vraag hoe uitwerking kan
worden gegeven aan de ambitie in het Regenboogstembusakkoord en
daarmee ook het coalitieakkoord. Over de uitwerking en financiering van
meerouderschap en -gezag moet in het huidige kabinet nog nadere
besluitvorming plaatsvinden. Het Kabinet zal uw Kamer over het verloop
van dit proces vóór het zomerreces van 2022 informeren via de
Emancipatienota.
II Adoptie
Adoptie is onder te verdelen in binnenlandse adoptie en interlandelijke
adoptie, en gaat over adopties uit het verleden en de toekomst op adoptie.
Over dit laatste onderwerp, de toekomst op interlandelijke adoptie, wordt
u separaat geïnformeerd. Hierna ga ik in op de volgende stap in het traject
tot inrichting van het expertisecentrum interlandelijke adoptie, de
bestuurlijke inbedding. Vervolgens informeer ik u over de voortgang rond
binnenlandse afstand en adoptie.
1. Bestuurlijke inrichting expertisecentrum interlandelijke adoptie
Bij brief van 10 december 2021 bent u geïnformeerd over de inhoudelijke
inrichting van het expertisecentrum interlandelijke adoptie (hierna:
expertisecentrum).8 In deze brief heb ik toegezegd uw Kamer dit voorjaar
te informeren over de bestuurlijke en organisatorische inrichting van het
expertisecentrum. Hierbij voldoe ik aan die toezegging. De afgelopen
periode heb ik over de bestuurlijke en organisatorische inrichting met
diverse partijen gesproken, te weten: met belangenorganisaties voor
interlandelijke adoptie, Stichting Fiom (hierna: Fiom) en het Ministerie van
VWS. Op basis van deze gesprekken wil ik de haalbaarheid en randvoorwaarden verkennen om het expertisecentrum bij Fiom onder te brengen.
Ik licht dit besluit hieronder toe.
Geadopteerden hebben belang bij een snelle start van het expertisecentrum. Het vanuit de overheid oprichten van een geheel nieuwe
organisatie ligt daarom niet in de rede. Een dergelijk proces is complex,
kent vele juridische implicaties en heeft daarmee een lange doorlooptijd.
Het heeft dan ook mijn voorkeur het expertisecentrum te positioneren bij
een bestaande rechtspersoon. Er is gekeken naar verschillende mogelijke
rechtspersonen, zoals bestaande kennisinstituten. Deze instanties bleken
echter niet geschikt, omdat de kern van de werkzaamheden hiervan
beduidend anders is dan wordt voorzien voor het expertisecentrum
interlandelijke adoptie. Daarnaast is het om de gewenste snelle start te
7
8

Kamerstuk 33 836, nr. 45.
Kamerstuk 31 265, nr. 100.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

7

realiseren van belang dat de rechtspersoon beschikt over kennis van de
doelgroep, waardoor Fiom als eerste organisatie voor positionering in
beeld komt. In geval van positionering bij Fiom kan worden voortgebouwd op bestaande kennis en kapitaal. Fiom biedt namelijk op alle vier
de beoogde functies van het expertisecentrum – toegang tot adoptiedossiers en afstammingsinformatie, ondersteuning bij zoektochten, psychosociale hulp en juridische ondersteuning – al diensten aan geadopteerden
en hun ouders. Daarnaast fungeert Fiom in het huidige versnipperde
ondersteuningsaanbod al als het meest algemene en bekende
aanspreekpunt. Ook is Fiom een logische plek gezien de beoogde
doorontwikkeling op termijn naar een breder expertisecentrum waar ook
andere doelgroepen terecht kunnen met vragen rond afstamming en
identiteit doordat zij niet zijn opgegroeid bij (één van) de biologische of
genetische ouders.9 Fiom verricht al werkzaamheden voor andere
doelgroepen, zoals binnenlands geadopteerden. Er bestaat geen
alternatief voor bestuurlijke inbedding bij andere bestaande rechtspersonen waarmee vergelijkbare voordelen als bij plaatsing bij Fiom kunnen
worden behaald.
Uit de gesprekken met belangenorganisaties is echter gebleken dat
plaatsing van het expertisecentrum bij Fiom niet op voorhand kan rekenen
op volledig draagvlak bij de doelgroep. Dit heeft vooral te maken met de
betrokkenheid van Fiom bij interlandelijke adoptie, zowel in het verleden
als bij recente adoptieprocedures. Om die reden is contact met de huidige
Fiom organisatie voor een aantal geadopteerden beladen. Positionering
van het expertisecentrum bij Fiom is daarom alleen mogelijk indien dit
bezwaar wordt erkend en drempels voor het vragen van ondersteuning bij
het nieuw te starten expertisecentrum zoveel als mogelijk worden
weggenomen. Uit de gesprekken met belangenorganisaties komt in dat
licht naar voren dat het van belang is dat aan een aantal specifieke
voorwaarden wordt voldaan. Allereerst moet Fiom blijk geven van een
aanpak waarmee dienstverlening van hogere kwaliteit aan alle geadopteerden kan worden geboden dan nu het geval is en die steunt op een
stevige kennisbasis. Voorts moet er een heldere visie zijn op hoe de
doelgroep betrokken wordt en blijft bij het richting geven aan de
dienstverlening door het expertisecentrum. Met de gesproken belangenorganisaties hecht ik tot slot aan een eigenstandige en herkenbare positie
van het expertisecentrum interlandelijke adoptie, ook op termijn als er bij
Fiom sprake is van doorgroei naar een breder expertisecentrum.
In afstemming met het Ministerie van VWS, dat net als het Ministerie van
JenV subsidie verstrekt aan Fiom, heb ik Fiom verzocht de mogelijkheid
tot plaatsing van het expertisecentrum interlandelijke adoptie bij Fiom
onder de genoemde voorwaarden en rekening houdend met de
geschetste gevoeligheden in een plan uit te werken. In dat plan dient Fiom
ook aandacht te besteden aan hoe zij de samenwerking met andere
deskundige organisaties voor zich ziet. Ook dient Fiom aan te geven hoe
zij haar andere taken borgt, zoals in het kader van het programma
Ongewenste Zwangerschap, waaronder de activiteiten die Fiom verricht in
het kader van het Zevenpuntenplan Onbedoelde zwangerschappen. Dit
plan verwacht ik begin mei 2022, waarna dit zal worden besproken met de
belangenorganisaties voor interlandelijke adoptie. Ik verwacht rond de
zomer van 2022 tot definitieve besluitvorming over de bestuurlijke
inrichting van het expertisecentrum te komen en uw Kamer hier dan over
te informeren.

9

Zie hiervoor o.a. Kamerstuk 31 265, nr. 100.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

8

2. Voortgang binnenlandse afstand en adoptie
In mijn brief van 9 november 2021 heb ik u mijn reactie gezonden op het
rapport van de Commissie van onafhankelijke deskundigen en op het
rapport van de Auditdienst Rijk.10 Inmiddels is de afrondingsprocedure
afgerond. Bijna de helft van de aanmelders bij het Aanmeldpunt Binnenlandse afstand en adoptie of bij het Verwey-Jonker Instituut heeft haar of
zijn gespreksverslag opgevraagd en toegestuurd gekregen. De vernietiging van deze persoonsgegevens is nadrukkelijk vanaf het begin van de
procedure bij aanmelders gemeld en hen is de gelegenheid geboden om
ook na de reactietermijn alsnog gespreksverslagen op te vragen. Velen
hebben van die extra mogelijkheid gebruik gemaakt. De stappen in deze
procedure zijn op verschillende wijze bekend gemaakt en er is veel
aandacht geweest voor een snelle en correcte beantwoording van vragen
van aanmelders. Inmiddels zijn alle persoonsgegevens van aanmelders bij
Fiom en bij het Verwey-Jonker Instituut vernietigd. Dat geldt ook voor de
kopieën van gespreksverslagen die destijds aan het Ministerie van Justitie
en Veiligheid zijn gezonden. KPMG heeft in mijn opdracht toegezien op de
naleving van de procedure van vernietiging van de gegevens en heeft mij
bericht dat alle persoonsgegevens daadwerkelijk zijn vernietigd.
Inmiddels ben ik op zoek naar een voorzitter van de nieuw in te stellen
onderzoekscommissie naar binnenlandse afstand en adoptie. Ik zal uw
Kamer daarna zo snel mogelijk informeren over het instellingsbesluit van
deze commissie. De commissie zal gebruik kunnen maken van de
onderzoeksgegevens uit het onderzoek door het Verwey-Jonker Instituut.
WODC en Verwey-Jonker Instituut hebben hierover afspraken gemaakt.
In mijn brief van 9 november 2021 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de
«erkenningstafels», waaraan ik met een zo breed mogelijke groep
belanghebbenden bij binnenlandse afstand en adoptie verdiepende
gesprekken voer over hun behoeften aan erkenningsmaatregelen en
welke betekenis zij daaraan geven. De start van deze «erkenningstafels»
dit voorjaar bereid ik nu voor. Voor deze voorbereiding heb ik een
vragenlijst uitgezet onder zo’n driehonderd belanghebbenden die zich
hebben opgegeven om mee te denken over erkenning en onder de
abonnees van de Nieuwsbrief binnenlandse afstand en adoptie van mijn
ministerie. Deze vragenlijst is door 113 mensen ingevuld en de uitkomsten
zijn inmiddels gepubliceerd. Over de uitkomsten van de «erkenningstafels» zal ik uw Kamer rondde zomer informeren.
III Wetgeving
Als bijlage bij deze brief treft u een geactualiseerd overzicht aan11 van de
voortgang van het Wetgevingsprogramma Modernisering personen- en
familierecht.12 Het overzicht bevat telkens de status of verwachte
volgende stap en een aanduiding van de aanleiding voor het wetgevingstraject, zoals coalitieakkoord, EU-verplichting, aangenomen motie of
toezegging aan het parlement. Het nieuwe coalitieakkoord wordt leidend
voor de prioriteiten in dit wetgevingsprogramma. Over de uitwerking van
een aantal in het coalitieakkoord opgenomen thema’s zal nog besluitvorming plaats moeten vinden, zoals over de versterking van de rechtsbescherming van kind en ouders, meerouderschap en meeroudergezag (zie
hierboven onder uitwerking coalitieakkoord) en de kwaliteitseisen bij
beschermingsbewind. Het is voor een aantal onderdelen waarschijnlijk dat
10

Kamerstuk 31 265, nr. 97.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
12
Zoals eerder aangekondigd bij brief van 16 december 2019, Kamerstuk 33 836, nr. 50, inclusief
bijlage.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

9

hiervoor wetgeving noodzakelijk zal zijn. Zodra de bedoelde besluitvorming heeft plaatsgevonden en een duidelijk beeld bestaat van de
noodzakelijke wetstrajecten, zullen deze worden opgenomen in dit
wetgevingsprogramma.
In navolging van het coalitieakkoord wordt tevens de behandeling van
voorstellen voor een goede regeling voor draagmoederschap gecontinueerd. De afdeling advisering van de Raad van State heeft in juni 2021
advies uitgebracht over het wetsvoorstel Kind, draagmoederschap en
afstamming. Op dit moment wordt gewerkt aan verwerking van het advies
in het wetsvoorstel en aan het nader rapport. Daarbij wordt, zoals ook in
het coalitieakkoord opgenomen, het rapport van de Commissie onderzoek
interlandelijke adoptie in het verleden (commissie Joustra) betrokken.
Indiening van het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer wordt voorzien na de
zomer van 2022.
Eerder was in dit wetgevingsoverzicht een verwijzing opgenomen naar
een Wetsontwerp wegnemen notariskosten algehele gemeenschap van
goederen. Een consultatievoorstel heeft in 2018 geleid tot kritische
reacties. Daarop zijn alternatieven onderzocht, die niet hebben geleid tot
een hernieuwd wetsontwerp waarmee aan deze kritiek tegemoet kan
worden gekomen. Het voorstel wordt daarom afgevoerd van het
wetgevingsprogramma. Eerder was eveneens een verwijzing opgenomen
naar een traject inzake het vraagstuk van de erkenning van kindhuwelijken. Over de voortgang op dat thema wordt uw Kamer een dezer dagen
bij separate brief geïnformeerd.
Bij verzoek van de Vaste Kamercommissie van JenV van 15 februari 2022
is het kabinet gevraagd om een brief over de stand van zaken van de
toezegging van de toenmalige Minister voor Rechtsbescherming om met
wetgeving te komen om de effectiviteit van de bescherming van het
vermogen van minderjarigen te verbeteren. Hierbij voldoe ik aan dit
verzoek. Aanleiding voor de bedoelde toezegging vormden de vragen van
het lid Van Nispen van uw Kamer over de positie van de minderjarige in
het erfrecht, de bescherming van het geërfde vermogen en het toezicht
hierop. Naar aanleiding van deze vragen zijn door de toenmalige Minister
voor Rechtsbescherming als mogelijke verbeteringen op dit gebied onder
meer genoemd: het op elkaar afstemmen van bewindsvormen in de
Boeken 1 en 4 van het Burgerlijk Wetboek en het regelen dat als goederen
van volwassenen onder bewind worden gesteld het bewind ook het
vermogen van hun minderjarige kinderen omvat. Mede ter uitvoering van
het voornemen hebben verkennende gesprekken plaatsgevonden met
(o.a.) de KNB en de Expertgroep Curatele, Bewind en Mentorschap van
het Landelijk Overleg Vakinhoud Civiel en Kanton & Toezicht (LOVCK) van
de Rechtspraak. De algemene wettelijke regels rond bescherming van het
vermogen van minderjarigen zijn opgezet vanuit de gedachte dat ouders
doorgaans het beste met hun kind voorhebben. Voor voogden gelden
daarom strengere regels. In de praktijk blijkt slechts zeer incidenteel van
slecht bewind door ouders of voogden. Voor erfenissen van minderjarigen
kan bij testament op maat worden geregeld hoe (veel) toezicht er op het
geërfde vermogen wordt gehouden. Dit speelt in de notariële praktijk een
zeer bescheiden rol. De afstemming van de testamentaire bewindsvormen
van boek 1 en boek 4 betreft vooral aspecten van wetstechnische aard, die
deels al zijn geadresseerd in de toelichting bij de wettelijke regeling (die in
de heersende leer in de rechtspraktijk wordt gevolgd).
Uit de verkennende gesprekken is concreet gebleken dat het LOVCK het
wenselijk acht dat het vermogen van een kind ook onder het bewind komt
bij de bewindvoerder van de ouders, indien deze onder beschermingsbewind komt te staan. Ik deel met het LOVCK dat een regeling op dit punt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

10

het systeem sluitend maakt. Op welke termijn een wetsvoorstel kan
worden voorbereid, kan mede gelet op de benodigde capaciteitsinzet op
coalitieakkoord voorstellen, nog niet worden ingeschat.
Bij het wetsontwerp tot drempelverlaging omgangsverzoeken grootouders stond in een eerdere versie van het wetgevingsoverzicht vermeld
dat de internetconsultatie begin 2022 werd verwacht. Op het huidige
overzicht is aangegeven dat het wetsvoorstel nog in voorbereiding is. De
reden hiervoor is dat de ambtelijke voorbereiding van het wetsvoorstel
nog niet is afgerond. Bij deze voorbereiding wordt tevens onderzocht wat
het meest geschikte instrument is om de thans ervaren problemen met
omgangsverzoeken voor grootouders op te lossen.
Slotwoord
Er liggen grote opgaven op het terrein van het personen- en familierecht.
Het zijn stuk voor stuk belangrijke thema’s en tegelijkertijd ingewikkelde
ethische kwesties. Ik kijk ernaar uit om samen met u hiermee de komende
tijd aan de slag te gaan.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 836, nr. 66

11