Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

161
Vragen van het lid Karabulut (SP) aan de Staatssecretaris van Defensie over
de betekenis van de Amerikaanse schorsing van Turkije in het F-35 project
(ingezonden 11 september 2018).
Antwoord van Staatssecretaris Visser (Defensie) (ontvangen 5 oktober 2018).
Vraag 1
Is het juist om te spreken van een Amerikaanse schorsing van Turkije bij de
werkzaamheden aan het F-35 project?1 Zo nee, wat voor maatregel is het
dan? Zo ja, hoe lang duurt de genomen maatregel en wat zijn de voorwaarden om deze op te heffen? Kunt u melden welke concrete maatregelen
voortvloeien uit het Amerikaanse besluit?
Antwoord 1
Nee, er is geen sprake van een Amerikaanse schorsing van Turkije bij de
werkzaamheden aan het F-35 project. Turkije maakt gewoon deel uit van het
F-35 project. De 2019 National Defense Authorization Act (NDAA), die op
13 augustus jl. werd aangenomen, verbiedt wel de levering van F-35’s in
Turkije totdat Secretary of Defense Mattis, in overleg met Secretary of State
Pompeo, aan het Congres rapporteert over de relatie tussen de Verenigde
Staten en Turkije. Dit rapport moet medio november gereed zijn. Het rapport
moet onder meer aandacht besteden aan de gevolgen van de Turkse
aanschaf van het Russische S-400 luchtverdedigingssysteem, waaronder de
risico’s voor het gebruik van Amerikaanse wapensystemen zoals de F-35. Ook
moet het rapport alternatieve luchtverdedigingssystemen identificeren die
Turkije zou kunnen verwerven. Tot slot moet het rapport de Turkse rol in het
F-35 programma beoordelen, waaronder de gevolgen van een mogelijke
significante wijziging van de deelname van Turkije in het F-35 project.

1

ah-tk-20182019-161
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

The U.S. halts delivery of F-35 fighter jets to Turkey https://www.defenceiq.com/air-forcesmilitary-aircraft/news/us-halts-delivery-of-f-35-to-tukey.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Vraag 2
Klopt het tevens dat het amendement van senator Van Hollen zal worden
uitgevoerd? Zo ja, wat zijn daarvan de gevolgen voor de Turkse deelname
aan het F-35 project?2
Antwoord 2
Met het amendement van senator Van Hollen moet het Amerikaanse Congres
nog instemmen. Daarna wordt het ter tekening voorgelegd aan de president
en pas dan wordt het uitgevoerd. Zoals aangegeven is Turkije niet geschorst
bij de werkzaamheden aan het F-35 project.
Vraag 3
Hoe waardeert u de brief van de Amerikaanse Minister van Defensie Mattis
aan het Congres om de verkoop van F-35 niet te blokkeren, vanwege «de
verstoring van de aanvoerlijn»? Deelt u de opvattingen van Mattis? Zo nee,
waarom niet?3
Antwoord 3
US Secretary of Defense Mattis adviseert om Turkije niet uit het F-35
programma te verwijderen, omdat een verstoring van de Turkse bevoorradingslijn zou kunnen resulteren in een productieonderbreking, vertraging in
de aflevering van 50 tot 75 F-35’s en 18 tot 24 maanden hersteltijd van de
bevoorradingslijn. Deze inschatting van de effecten is gebaseerd op de meest
recente informatie zoals deze in het F-35 programma beschikbaar is.
Nederland heeft als internationale partner binnen het F-35 programma geen
informatie die leidt tot een andere inschatting van deze effecten.
Vraag 4
Klopt het dat Turkije tegenmaatregelen heeft genomen in het F-35 project? Zo
ja, welke?
Antwoord 4
Voor zover bekend heeft Turkije geen tegenmaatregelen genomen.
Vraag 5
Is Nederland als deelnemer aan het F-35-project geraadpleegd over het
besluit van de Amerikaanse regering? Zo ja, wat was uw oordeel? Deelt u
deze maatregel? Zo nee, deelt u de opvatting dat dit, gezien de politieke en
economische verwevenheid van het project, vergaande consequenties kan
hebben en dat u geraadpleegd had moeten worden? Kunt u dat toelichten?
Antwoord 5
Nederland is niet geraadpleegd. Tot op heden is er slechts sprake van
Amerikaanse nationale wetgeving. Besluiten op basis van het rapport van
Mattis en Pompeo aangaande de relatie tussen de Verenigde Staten en
Turkije moeten nog genomen worden.
Vraag 6
Kunt u een overzicht geven van de gevolgen voor de praktische uitvoering
van het project van de F-35, nu projectpartner Turkije is geschorst bij de
werkzaamheden van het F-35 project?

2

Additional US legislation banning further F-35 deliveries to Turkey advances https://
www.janes.com/article/82587/additional-us-legislation-banning-further-f-35-deliveries-to-turkeyadvances
3
«Final defense bill looks to block F-35s to Turkey, going against Mattis»
http://thehill.com/policy/defense/398458-final-defense-bill-looks-to-block-f-35s-to-turkey-goingagainst-mattis «The report would be due within 90 days of the passing of the National Defense
Authorization Act (NDAA), during which the Lockheed Martin-made jets would be held from the
nation. Mattis earlier this month asked lawmakers not to block the F-35 sale, warning that it
could start a «supply chain disruption» that could push the price of the aircraft higher. At this
time, I oppose removal of Turkey from the F-35 program,» Mattis wrote in a July 7 letter. «If the
Turkish supply chain was disrupted today, it would result in an aircraft production break,
delaying delivery of 50–75 F-35s, and would take approximately 18–24 months to re-source
parts and recover.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Zoals eerder vermeld is projectpartner Turkije niet geschorst.
Vraag 7
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn voor Nederlandse industriële
participatie aan het F-35 project?
Antwoord 7
Nederland is als Level 2 partner mede-ontwikkelaar van het vliegtuig. Als een
partnerland geschorst wordt, kan dat tot hogere kosten leiden voor de
Nederlandse industrie die hun productie t.b.v. het F-35 project in het
desbetreffende land uitvoert. In dit scenario is het denkbaar dat het bedrijf de
productie naar Nederland of een ander partnerland moet verplaatsen.
Tegelijkertijd ontstaan mogelijkheden voor de Nederlandse industrie om
nieuwe opdrachten te verwerven. Deze zullen op basis van best-value moeten
worden verworven in concurrentie met bedrijven uit andere partnerlanden.
Vraag 8
Is het voorgenomen contract voor de «Block Buy» van de Nederlandse F-35,
eind 2018, al getekend?4 Zo nee, ziet u in deze ontwikkeling in het F-35
project aanleiding om het tekenen van het contract af te wachten teneinde de
consequenties beter te kunnen overzien? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Het voorgenomen contract voor de «Block Buy» van de Nederlandse F-35 is
nog niet getekend. Er zijn op dit moment geen aanleidingen om het tekenen
van het contract uit te stellen.

4

Zie 26 488, nr. 436, brief 21 november 2017 Staatssecretaris van Defensie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3