Volksgezondheidsrisico’s in de paarden-houderij:
prevalentiestudie naar een aantal potentieel
relevante zoönosen bij paarden in Nederland

Auteurs: dr. C. van Maanen, ing. M. Bloemer en dr.ir. I. Santman-Berends
Projectleider: dr. C. van Maanen
Eindverantwoordelijke: drs. Ing. E. Schiphorst MBA
Datum: november 2014
In opdracht van Ministerie van Economische Zaken
Eindrapport van project 1016010
Niets uit deze rapportage mag gekopieerd of vermenigvuldigd worden zonder toestemming van GD

Inhoud

1.

SAMENVATTING ................................................................................................................................................ 3

2.

INLEIDING ........................................................................................................................................................... 6

3.

MATERIAAL EN METHODEN ......................................................................................................................... 7

4.

RESULTATEN .................................................................................................................................................... 10

5.

DISCUSSIE .......................................................................................................................................................... 28

6.

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ............................................................................................................. 31

7.

DANKWOORD ................................................................................................................................................... 32

8.

LITERATUUR..................................................................................................................................................... 33

9.

BIJLAGEN ........................................................................................................................................................... 38

blz. 2 van 56

1. Samenvatting
In Nederland is op grote schaal intensief contact tussen mensen en paarden. Er was tot op heden geen informatie
beschikbaar over mogelijke risico’s die dit intensieve contact met zich meebrengt. Uit eerder onderzoek is daarentegen
wel bekend dat een aantal zoönosen mogelijk kan voorkomen in de paardenpopulatie. Daarom is in opdracht van het
ministerie van Economische Zaken, onderzoek uitgevoerd naar de mate van voorkomen van vijf mogelijk zoönotische
agentia bij paarden. Daarnaast is geïnventariseerd of er risicofactoren bestaan die geassocieerd zijn met het voorkomen
van deze agentia.
De vijf agentia die zijn bestudeerd in het kader van dit onderzoek waren: Salmonella sp., Cryptosporidium spp., Giardia
duodenalis, Clostridium difficile en Rhodococcus equi. Eerst is een voorstudie uitgevoerd waarbij relevante informatie over
deze pathogenen zoals symptomen, epidemiologie, overdracht naar mensen, eventuele antibiotica resistentie en
risicofactoren in kaart zijn gebracht. Vervolgens zijn 24 Nederlandse dierenartsenpraktijken (DAPs) gevraagd om
fecesmonsters te verzamelen. Hierbij zijn twee DAP’s per provincie geselecteerd. Deze monsters zijn in het laboratorium
van de GD getest op het voorkomen van de geselecteerde pathogenen, waarbij het onderzoek naar Clostridium difficile
werd uitbesteed aan het Centraal Veterinair Instituut in Lelystad. Onderscheid is gemaakt tussen vier subpopulaties
dieren, namelijk paarden met diarree, paarden zonder diarree, veulens met diarree en veulens zonder diarree. Deze
laatste categorie werd alleen onderzocht op aanwezigheid van virulente Rhodococcus equi. De monsters van paarden en
veulens met diarree zijn op Salmonella spp., Clostridium difficile, Cryptosporidium spp. en Giardia duodenalis getest en de
monsters van paarden zonder diarree alleen op Salmonella sp., Cryptosporidium spp. en Giardia duodenalis.
De DAP’s werd gevraagd zeven monsters per subpopulatie te nemen verdeeld over vier verschillende bedrijfstypen
namelijk instructie-, sport- en trainingslocatie (IST locatie)/pensionstal, kinder-/zorgboerderij, manege en fokkerijbedrijf.
Daarbij werd tevens gevraagd om minstens één monster per subpopulatie te nemen van een kinder-/zorgboerderij. Op de
achterkant van de inzendformulieren werden enkele vragen gesteld met betrekking tot het type paard en het stal- en
weidemanagement om een eerste indicatie te verkrijgen van mogelijke factoren die geassocieerd zijn met het voorkomen
van de verschillende agentia.
De belangrijkste resultaten staan hierna opgesomd.
Salmonella spp.
De waargenomen prevalentie van Salmonella spp. was 3,6% (95% BI:1,5-7,3%). Na verder typeren van de salmonella
positieve isolaten, werden Salmonella Enteritidis, Salmonella Typhimurium en – in één monster – monofasische
Salmonella Typhimurium aangetoond. De laatstgenoemde bacterie was resistent voor de meeste onderzochte antibiotica
of combinaties van antibiotica. Door de lage prevalentie was het niet mogelijk om factoren te bestuderen die mogelijk met
het voorkomen van Salmonella sp. geassocieerd waren.
Cryptosporidium spp.
In 66 van de 193 onderzochte monsters werden Cryptosporidium spp. aangetoond in minimaal één van de twee
uitgevoerde testen. Gecorrigeerd voor het feit dat mestmonsters van paarden binnen een bedrijf meer op elkaar lijken dan
mestmonsters van paarden afkomstig van verschillende bedrijven was de prevalentie 34,0 (95% BI: 27,6-41,2%). In
17,9% (95% BI: 13,6-23,3%) van de monsters werden Cryptosporidium spp. in beide testen aangetoond. In een eerste
selectie van monsters die positief waren in beide testen (n=32) werd door het RIVM geen C. parvum of C. hominis
aangetroffen, wel scoorden alle monsters positief in een generieke Cryptosporidium spp. real-time PCR. Daarnaast werd
in één monster C. cuniculi aangetroffen. Sequencing van de PCR producten door het RIVM leverde echter geen
Cryptosporidium specifieke sequenties op. Er werden met name sequenties van schimmels gevonden, mogelijk zijn de
betreffende primers niet specifiek genoeg.

blz. 3 van 56

Indien alleen monsters die positief waren in beide testen als positief beschouwd werden, bleek in de risicofactor analyse
dat het beperkt bijvoeren van veulens en paarden in de wei beschermend werkte (odds ratio 0,22; 95% BI: 0,07-0,69) ten
opzichte van het niet bijvoeren bij weidegang. Indien alle positieve testuitslagen als positief beschouwd werden bleek
langdurige (> 7 dagen) diarree een 2,4 keer hoger risico (95% BI: 1,1-5,3) op te leveren voor het positief testen op
Cryptosporidium spp. ten opzichte van geen diarree.
Giardia duodenalis
In 1% (95% BI: 0-3,7%) van de mestmonsters werd Giardia duodenalis aangetoond. Door de lage prevalentie was het ook
bij Giardia duodenalis niet mogelijk hier een risicofactorenanalyse op uit te voeren.
Clostridium difficile
De waargenomen prevalentie van Clostridium difficile was 32,1% (95% BI: 22,2-43,4%), waarbij ongeveer 10% (n=8)
toxinogene Clostridium difficile. Bij de toxinogene isolaten werd ribotype 078 het vaakst aangetoond (n=5). Dit ribotype is
ook bij mensen van klinische relevantie en is in opkomst. In eerder onderzoek werd dit ribotype voornamelijk bij varkens
aangetoond. Bij de non-toxinogene isolaten werd ribotype 009 het vaakst aangetoond (n=16). Paarden en veulens die op
stal worden gehouden en paarden en veulens die worden bijgevoederd in de wei, hadden een lagere kans om positief te
testen op Clostridium difficile in vergelijking met paarden die in de wei lopen en niet worden bijgevoerd.
Rhodococcus equi
De waargenomen prevalentie van Rhodococcus equi in fecesmonsters van gezonde veulens was 60,0% (95% BI: 45,873,4%). In 40,4% (95% BI: 27,0-54,9%) van de onderzochte monsters werd virulente (virulence associated protein A =
VapA positieve) Rhodococcus equi aangetoond. De Rhodococcus equi isolaten bleken grotendeels gevoelig voor
rifampicine en erythromycine, echter grotendeels resistent voor tilmicosine. Tilmicosine zou een goede indicator zijn voor
kruisresistentie tegen azithromycine en clarithromycine. De laatstgenoemde antibiotica worden in combinatie met
rifampicine in het formularium paard aanbevolen (als derde keus) voor de behandeling van veulens met rhodococcose.
Daarom zijn er aanvullend specifieke MIC bepalingen voor azithromycine en clarithromycine uitgevoerd om de
aangetoonde resistentie al dan niet te bevestigen. Hieruit bleek dat alle virulente Rhodococcus equi isolaten gevoelig
waren voor azithromycine en clarithromycine.
Uit de risicofactoren analyse bleek dat oudere veulens een 1,3 (95% BI: 1,1-2,2) keer hoger risico hadden om
geïnfecteerd te zijn met Rhodococcus equi in vergelijking met hele jonge veulens.

blz. 4 van 56

Tabel 1. Positieve uitslagen en prevalenties pathogenen.
Monsters (n)

Positief (n)

Prevalentie

95% betrouwbaarheidsinterval

Salmonella spp.

193

7

3,6%

1,5-7,3%

Cryptosporidium spp.

193

33

17,9%

13,6-23,3%*

193

66

34,0%

27,6-41,2%*

Giardia duodenalis

193

2

1,0%

0-3,7%

Clostridium difficile

77**

26

32,1%

22,2-43,4%

Rhodococcus equi

52***

21

40,4%

27,0-54,9%

(beide testen positief)
Cryptosporidium spp.
(1 of 2 testen positief)

(VapA positief)

*:

Gecorrigeerd voor bedrijfseffecten

**:

Alleen monsters van paarden met diarree en veulens met diarree onderzocht

***: Alleen monsters van veulens zonder diarree onderzocht
Aanbevelingen
Aanbevolen wordt om eventueel vervolgonderzoek te richten op het nader typeren van de bij paarden voorkomende
Cryptosporidium spp. en afhankelijk van de typeringsresultaten een uitgebreidere en meer geformaliseerde risicofactoren
analyse met een hoger onderscheidend vermogen uit te voeren. In eerste instantie zouden hiervoor de in dit onderzoek
opgeslagen monsters gebruikt kunnen worden, waarbij in samenwerking met het RIVM de oocysten uit de mest
opgezuiverd zouden moeten worden, waarna PCR en sequencing op de opgezuiverde oocysten uitgevoerd zou moeten
worden.
Tevens wordt aanbevolen om vervolgonderzoek uit te voeren naar de prevalentie en risicofactoren voor (toxinogene)
Clostridium difficile bij het paard. Daarbij moeten naast ribotypering aanvullende moleculaire typeringsmethoden worden
uitgevoerd om de humane relevantie beter te kunnen duiden.
Voor Rhodococcus equi blijken alle isolaten in dit onderzoek gevoelig te zijn voor de meest aangewezen antibiotica
(azithromycine en clarithromycine). Het is nog niet duidelijk of contact met paarden een risico vormt voor een besmetting
met deze bacterie. Rhodococcus equi lijkt overigens wereldwijd geen primaire zoönose te zijn, want deze bacterie leidt
slechts incidenteel tot ernstige problemen bij immuungecompromitteerde mensen.
Eventueel kan de prevalentie van Salmonella spp., en meer specifiek het voorkomen van monofasische Salmonella
Typhimurium binnen bepaalde sectoren van de paardenhouderij - beter onderbouwd worden door herhaalde
monstername van nader te definiëren aantallen veulens en paarden.
Tenslotte wordt aanbevolen om bij vervolgonderzoek meer DAP’s te selecteren en/of de monstername door
projectmedewerkers uit te laten voeren en de periode van het onderzoek zo nodig te verlengen.

blz. 5 van 56

2. Inleiding
Paarden zijn reeds lang gedomesticeerd en worden, als waardevol gebruiksdier voor mensen, zelden als oorzaak van
infecties gezien. Echter, het contact tussen mens en paard is erg intensief. De paardensport is erg populair en bij de
verzorging van paarden worden zelden hygiënische voorzorgsmaatregelen in acht genomen. Of dit contact risico’s met
zich meebrengt voor de volksgezondheid is niet bekend en daarom wilde het ministerie van Economische Zaken hier
meer inzicht in krijgen.
Het EFSA rapport uit 2006 (EFSA Journal 2006 – 94 Community summary report trends zoonoses) geeft de meest
uitgebreide opsomming van diersoort specifieke prevalenties en voorkomende zoönosen over heel Europa. Van recentere
datum is het rapport Emerging Zoonosen (2010) dat de lange lijst agentia verder prioriteert en vooral de situatie in
Nederland schetst. Ook is vrij recent een rapport verschenen van Wageningen UR Livestock Research (Rapport 547
Bedrijfsgebonden dierziekten op schapen-, geiten- en paardenbedrijven) waarin de belangrijkste aandoeningen binnen de
genoemde sectoren geïnventariseerd en geprioriteerd werden. Echter, in Nederland waren er specifiek voor paarden nog
geen cijfers bekend over de prevalentie van mogelijke zoönosen. In overleg met de opdrachtgever zijn een aantal
mogelijke zoönosen bij paarden geïdentificeerd die op dit moment mogelijk relevant zouden kunnen zijn voor de
volksgezondheid in Nederland. MRSA (vrij recente onderzoeksgegevens onder Nederlandse paarden beschikbaar) en
schimmelinfecties werden na overleg met de financier niet meegenomen in dit onderzoek.
Het doel van dit onderzoek was om de prevalentie in Nederland

voor vijf pathogenen bij paarden te bepalen in

verschillende subpopulaties (veulens met diarree, paarden met diarree, veulens zonder diarree, paarden zonder diarree)
en, waar relevant, de gevoeligheid voor antibiotica te bepalen. De onderzochte pathogenen in het kader van dit onderzoek
zijn: Salmonella spp., Cryptosporidium spp., Giardia duodenalis, Clostridium difficile en virulente (VapA positieve)
Rhodococcus equi. Daarnaast is een eerste inventarisatie gedaan naar risicofactoren die mogelijk geassocieerd waren
met het voorkomen van de verschillende pathogenen.

blz. 6 van 56

3. Materiaal en Methoden
3.1 Deelnemende dierenartsenpraktijken, bemonsteringsmaterialen en instructies
Per provincie werden twee dierenartsenpraktijken (DAP’s) geselecteerd (totaal 24 praktijken, zie Bijlage 10) op basis van
eerdere ervaringen met onderzoeken voor de GD en hun gerichtheid op paarden. De DAP’s werden geïnformeerd over de
doelstellingen van dit project en gevraagd om ieder 28 fecesmonsters te nemen. Deze 28 monsters dienden genomen te
worden van vier verschillende groepen paarden: 1) paarden met diarree, 2) paarden zonder diarree, 3) veulens met
diarree en 4) veulens zonder diarree. Daarnaast werden de monsters afgenomen op vier bedrijfstypen: fokkerijbedrijf,
zorg-/kinderboerderij, manege en IST locatie/pensionstal. Voor de monsters van veulens zonder diarree - bestemd voor
het Rhodococcus equi onderzoek - werden alleen monsters van fokkerijbedrijven genomen. De DAP’s is gevraagd ten
minste één monster per subpopulatie op een zorg-/kinderboerderij te nemen. De overige monsters konden ad random
worden genomen om zodoende recht te doen aan de proportie bedrijfstypen in het praktijkgebied van de betreffende DAP.
De richtlijn hierbij was maximaal twee monsters per bedrijfstype, per subpopulatie. Dit om een zo breed mogelijk beeld
van de prevalentie te krijgen zonder te veel invloed van binnen bedrijfsclustering. Voor Rhodococcus equi was de richtlijn
maximaal vier monsters per bedrijf. De DAP’s werden hiervoor zorgvuldig geïnstrueerd aan de hand van een
bemonsteringsschema (Bijlage 3) en een begeleidende brief (Bijlage 4).
3.2. Monstername
De dierenartsen hebben de fecesmonsters op verschillende manieren genomen. De manier van monstername was onder
andere afhankelijk van de algehele toestand van het dier. Een rectaal monster was te verkrijgen bij merries die opgevoeld
werden ten bate van de vruchtbaarheidsbegeleiding of bij paarden die rectaal onderzocht werden op darmproblemen.
Wanneer rectale bemonstering niet opportuun was (bij b.v. een jong veulen) mocht volstaan worden met het nemen van
een fecesmonster van een verse hoop in bijvoorbeeld de stal. Bij elk genomen monster werd door de dierenarts een
aantal vragen beantwoord die op de achterzijde van het, voor dit project ontwikkelde, inzendformulier stonden beschreven
(bijlagen 5-7).

3.3. Testmethoden
3.3.1. Salmonella spp.
De aanwezigheid van Salmonella spp. is onderzocht bij paarden met diarree, paarden zonder diarree en veulens met
diarree. Na binnenkomst werden de overwegend verse fecesmonsters onderzocht met behulp van ophoping door middel
van de ISO 6579 Annex D methode met bevestiging door de MALDI-TOF en typering. Daarnaast is op de monsters die
positief testten voor Salmonella spp. een antibiogram uitgevoerd op basis van MIC bepaling.
3.3.2. Giardia duodenalis en Cryptosporidium spp.
Direct na aankomst van de fecesmonsters bij GD werden deze getest op Giardia duodenalis en Cryptosporidium spp. De
monsters werden voorbewerkt met een licht fixerend transportmedium genaamd SAF, waarna de ImmunoCard STAT
sneltest (Meridian) werd gebruikt voor het aantonen van zowel Giardia duodenalis als Cryptosporidium spp. Naast de
ImmunoCardSTAT test werd tevens de BioX sneltest gebruikt voor het aantonen van Cryptosporidium spp. Monsters die
positief waren in beide sneltesten werden door het RIVM (onderzoeksgroep dr. Joke van der Giessen) in eerste instantie
met Cryptosporidium parvum en Cryptosporidium hominis specifieke PCR’s onderzocht en in tweede instantie met een
real-time PCR die generiek zou moeten zijn voor Cryptosporidium spp.

blz. 7 van 56

3.3.3. Clostridium difficile
De aanwezigheid van toxinogene Clostridium difficile kan direct bepaald worden door het aantonen van toxinen in de
feces, maar deze methode is (veel) minder gevoelig dan kweek en biedt ook geen mogelijkheden voor nadere
subtypering. Daarom werd in dit project gekozen voor een selectieve kweekmethode. Aangezien de kweek van deze
bacterie complex is en de nodige expertise vereist werd dit uitbesteed aan het CVI in Lelystad. Voor het onderzoek naar
Clostridium difficile werden de ingezonden mestmonsters van paarden en veulens met diarree, ingevroren bij -20 °C. Deze
monsters werden vervolgens gemiddeld drie weken na aankomst, in partijen van 20 stuks, bevroren getransporteerd naar
het CVI te Lelystad. De kweek werd uitgevoerd zoals beschreven in het onderzoek van Koene et al. (2011), zie ook
Bijlage 8. De identiteit van verdachte kolonies werd bevestigd door een combinatie van testen (agglutinatie, MALDI-TOF
en PCR). Bevestigde isolaten werden vervolgens doorgestuurd naar het LUMC (onderzoeksgroep dr. Ed Kuijper) voor
bepaling van de toxinegenen A en B en de binaire toxinegenen, waarbij tevens ribotypering werd uitgevoerd. Mogelijk zal
een beperkt aantal isolaten ook nog onderzocht worden middels multiple-locus variable number tandem repeat analysis
(MLVA) voor nadere moleculaire subtypering en kan de antibioticum gevoeligheid nog worden vastgesteld.
3.3.4. Rhodococcus equi
Fecesmonsters van veulens zonder diarree tussen de 6 tot 8 weken oud werden opgeslagen bij een temperatuur van -70
graden Celsius. Vervolgens werden de monsters in batches parallel onderzocht op twee selectieve media (NANAT /
mCAZ-NB) (Bijlage 9).

De monsters werden in verdunningen van 1:10, 1:100 en 1:1000 uitgeplaat, zodat semi-

kwantitatieve gegevens verkregen konden worden. Verdachte kolonies werden bevestigd door middel van typering met de
MALDI-TOF. In de gevallen waarin de MALDI-TOF geen duidelijke identificatie gaf, maar de kolonies wel morfologisch
verdacht waren, werd een CAMP test ingezet ter identificatie. Per positief monster werden meerdere Rhodococcus equi
isolaten met een real-time PCR onderzocht op de aanwezigheid van het VapA gen. Ook werd door middel van een
antibiogram (MIC methode) de gevoeligheid van de bacteriën voor relevante antibiotica bepaald.
3.4. Enquête
Om te bepalen of er mogelijke associaties waren tussen het voorkomen van de onderzochte bacteriën in de mest en
managementfactoren, is gevraagd om bij elke afname van mest een korte enquête af te nemen bij de eigenaar van het
paard. In deze enquête werden 24 vragen gesteld over het al dan niet toepassen van verschillende managementfactoren
op het bedrijf. Deze factoren gaven een indicatie van:


Het weidemanagement op de bedrijven waar de paarden gehuisvest staan



Of de paarden weidegang krijgen (ja in lente en zomer, ja het hele jaar, nee) en de duur van de weidegang



Of de paarden in de wei worden bijgevoerd (nee, ja kleine hoeveelheid, ja onbeperkt, ja anders)



De locatie van het bedrijf (Noord-, Zuid- of Midden-Nederland)



Subpopulatie: veulens (<1 jaar) of volwassen paarden (=>1 jaar)



Bedrijfstype (IST locatie/ pensionstal, manege, fokkerij, kinderboerderij)



Leeftijd (<1 jaar, =>1-<5 jaar, =>5-10 jaar,=> 10 jaar)



Diarree verschijnselen (matig, ernstig)



Of er vaker dieren met diarree gezien zijn op het bedrijf in de periode tussen januari en het moment van
monstername (voorjaar/zomer)



Of het paard nog andere klinische symptomen heeft dan diarree



Welk type water de paarden in de wei en/of op stal aangeboden krijgen (oppervlaktewater, bronwater, leidingwater)



De bezoekers (aantal in het kader van activiteiten en/ of beroepsmatig)



Het type ruwvoer dat de paarden gevoerd krijgen (hooi, kuilgras, beide, anders)



Hoe vaak er per week uitgemest wordt



Het type huisvesting in de wei en/of op stal (individueel, in groepen van twee, in grotere groepen)



De aanwezigheid van andere landbouwhuisdieren (schapen, geiten, koeien, varkens, pluimvee, kalveren, overig).

blz. 8 van 56

3.5. Statistische methoden
De steekproefgrootte voor de prevalentiestudie werd berekend met behulp van WinEpiScope. Voor dit onderzoek was het
streven om 139 monsters per subpopulatie te testen. Hierbij werd aangenomen dat de geschatte prevalentie 10% zou zijn
en werd een precisie en nauwkeurigheid van respectievelijk 5% en 95% aangenomen bij een populatie van 500.000
paarden in Nederland.
De vragenlijsten werden ingevoerd in het programma NETQ. Vervolgens werden de gegevens geëxporteerd naar het
programma SAS. Voor het vóórkomen van Cryptosporidium spp., Clostridium difficile en Rhodococcus equi waren
voldoende monsters genomen en waren er voldoende positieve resultaten aanwezig. Hierdoor was het mogelijk om voor
deze drie agentia een risicofactor analyse uit te voeren waarbij gekeken werd naar het al dan niet vóórkomen van de
betreffende pathogeen in relatie tot de in de enquête gevraagde managementfactoren.
Omdat het vóórkomen van de pathogenen binomiaal verdeeld was (de pathogeen werd wel of niet gevonden) konden
logistische regressiemodellen gebruikt worden waarbij het wel of niet aangetoond zijn van de pathogeen meegenomen
werd als afhankelijke variabele. Vervolgens werden in de univariabele logistische regressie analyses de één-op-één
associaties tussen de verschillende potentiële risicofactoren/maatregelen en het wel of niet aangetoond zijn van de
pathogenen in de mest onderzocht. Variabelen die een P-waarde <0,3 (Wald test) hadden zijn vervolgens beschreven en
meegenomen in de multivariabele analyse.
In de multivariabele analyse zijn al deze factoren samen in een model opgenomen. Vervolgens is door middel van een
backward stepwise selectie en eliminatie methode, telkens de variabele met de hoogste P-waarde uit het model
verwijderd en toegevoegd totdat alle overgebleven variabelen een P-waarde <0,1 (Wald test) hadden. Er is besloten om
de grens bij 0,10 te leggen in verband met de relatief lage aantallen observaties die in de analyses meegenomen konden
worden. Bij het uitvoeren van de multivariabele analyse werd rekening gehouden met mogelijke confounders door de
verandering in de modelschattingen te monitoren (confounding werd aanwezig geacht als de verandering in de
puntschatting van de odds ratio van een variabele meer dan 25% verandert of als er een verandering van >0,1 is bij odds
ratio’s tussen de -0,4 en 0,4). Indien er confounding geconstateerd werd, werd de confounder in het model gehouden en
werd de eerstvolgende variabele met de hoogste/laagste P-waarde verwijderd/toegevoegd. Door middel van de pearson
2

chi X toets is gemonitord of er indicaties waren dat het gebruikte model niet bij de data paste. De hoeveelheid verklaarde
2

variatie door het uiteindelijke model is weergegeven met de pseudo R .

blz. 9 van 56

4. Resultaten
4.1 Inzendingen
Het streven van 139 fecesmonsters per subpopulatie is niet gehaald. In totaal zijn 246 monsters binnengekomen en zijn
243 monsters geanalyseerd.

Door de kleinere aantallen zijn de betrouwbaarheidsintervallen om de gevonden

prevalenties wat ruimer. In totaal zijn de volgende hoeveelheden monsters binnengekomen per subpopulatie:
Paarden met diarree:

56

23%

Paarden zonder diarree:

112

46%

Veulens met diarree:

27

11%

Veulens zonder diarree:

51

21%

Totaal:

246

100%

4.2 Positieve uitslagen en waargenomen prevalenties
In Tabel 1 zijn de aantallen monsters, de aantallen positieve uitslagen per pathogeen, de waargenomen prevalentie en de
betrouwbaarheidsintervallen weergegeven, waarbij voor Cryptosporidium spp. de prevalentie berekend is volgens een
conservatief criterium (alleen positief indien in beide testen positief) en volgens een ruimer criterium (positief indien in
beide of een van beide testen positief).

Tabel 1. Positieve uitslagen en prevalenties pathogenen.
Monsters (n)

Positief (n)

Prevalentie

95% betrouwbaarheidsinterval

Salmonella spp.

193

7

3,6%

1,5-7,3%

Cryptosporidium spp.

193

33

17,9%

13,6-23,3%*

193

66

34,0%

27,6-41,2%*

(beide testen positief)
Cryptosporidium spp.
(1 of 2 testen positief)
Giardia duodenalis

193

2

1,0%

0-3,7%

Clostridium difficile

77**

26

32,1%

22,2-43,4%

Rhodococcus equi

52***

21

40,4%

27,0-54,9%

(VapA positief)

*:

Gecorrigeerd voor bedrijfseffecten

**:

Alleen monsters van paarden met diarree en veulens met diarree onderzocht

***: Alleen monsters van veulens zonder diarree onderzocht

4.3. Salmonella spp.
4.3.1. Prevalentie
Uit 7 van de 193 onderzochte fecesmonsters (3.6%; 95% BI: 1.5-7.3%) werden Salmonella spp. gekweekt. De typering leverde
de volgende resultaten op: 2x Salmonella Enteritidis, 4x Salmonella Typhimurium en 1x salmonella species groep B. Het
salmonella groep B isolaat werd voor nadere typering naar het RIVM gestuurd en werd getypeerd als een monofasische
Salmonella Typhimurium. Over de diersoorten heen is een toegenomen aandacht voor monofasische Salmonella Typhimurium
stammen in verband met resistentie problematiek (multiresistent fenotype volgens MARAN 2012). Daarom is binnen GD ook
een PCR geoptimaliseerd en gevalideerd voor het differentiëren van bifasische (“gewone”) en monofasische Salmonella

blz. 10 van 56

Typhimurium stammen die aan het einde van dit project beschikbaar kwam. De resultaten hiervan worden weergegeven in
onderstaande foto. De resultaten van deze PCR waren overeenkomstig de typering zoals uitgevoerd door het RIVM. Alleen
isolaat GZ2013-00741-1 bleek een monofasische Salmonella Typhimurium te zijn. Tevens werden alle salmonella isolaten
(n=7) nogmaals getest in een generieke real-time PCR voor Salmonella spp. met een voor alle isolaten duidelijk positief
resultaat.

Figuur 1. Conventionele PCR voor de differentiatie van bifasische en monofasische Salmonella typhimurium stammen.
4.3.2. Antibioticumgevoeligheid
Alle in dit project verzamelde salmonella isolaten zijn door middel van een antibiogram (MIC bepaling) onderzocht op
gevoeligheid voor relevante antibiotica (Tabel 2). Beide Salmonella Enteritidis isolaten waren gevoelig voor de meeste
antibiotica (intermediair voor florfenicol, ongevoelig voor colistine, tiamulin, tilmic/tildipirosine/gami/tulathromycine en
tylosine/erytromine). De Salmonella Typhimurium isolaten (n=4) waren ook gevoelig voor de meeste antibiotica (deels
intermediair voor colistine (n=2), allemaal intermediair voor spectinomycine, deels ongevoelig voor sulfonamiden (n=2),
allemaal ongevoelig voor tiamulin, tilmic/tildipirosine/gami/tulathromycine en tylosine/erytromine). Het monofasische
Salmonella Typhimurium isolaat was ongevoelig voor 11 van de 20 onderzochte antibiotica/antibiotica combinaties (Tabel 4),
waaronder voor een aantal antibiotica die voor paarden met een salmonella besmetting gebruikt worden zoals ampicilline,
tetracycline en neomycine (Duijkeren van et al. 2011; Kuil van der, 2008).

blz. 11 van 56

Tabel 2. Antibiogram Salmonella Enteritidis.

Antibiotica

Gevoelig (n)

Amoxicilline−clavulaanzuur

2

Ampicilline/amoxicilline

2

Apramycine

2

4e generatie cefalosporines

2

Cefotaxim

2

Intermediair (n)

Colistine
Enro−/cipro−/dano−/di−/marbofloxacine

Ongevoelig (n)

2
2

Florfenicol

2

Fluméquine/oxolinezuur

2

Gentamicine/paromomycine

2

Neomycine/framecytine/kanamycine

2

Spectinomycine

2

Sulfonamiden

1

(Chloor)Tetra−/oxytetra−/doxycycline

2

1

Tiamulin

2

Tilmic/tildipirosine/gami/tulathromycine

2

Streptomycine/dihydrostreptomycine

2

Trimethoprim

2

Trimethoprim−sulfonamiden

2

Tylosine/erythromycine

2

blz. 12 van 56

Tabel 3. Antibiogram Salmonella Typhimurium.

Antibiotica

Gevoelig (n)

Amoxicilline−clavulaanzuur

4

Ampicilline/amoxicilline

4

Apramycine

4

4e generatie cefalosporines

4

Cefotaxim

4

Colistine

4

Enro−/cipro−/dano−/di−/marbofloxacine

4

Florfenicol

2

Fluméquine/oxolinezuur

4

Gentamicine/paromomycine

4

Neomycine/framecytine/kanamycine

4

Spectinomycine

Intermediair (n)

Ongevoelig (n)

2

4

Sulfonamiden

2

(Chloor)Tetra−/oxytetra−/doxycycline

4

2

Tiamulin

4

Tilmic/tildipirosine/gami/tulathromycine

4

Streptomycine/dihydrostreptomycine

4

Trimethoprim

4

Trimethoprim−sulfonamiden

4

Tylosine/erythromycine

4

blz. 13 van 56

Tabel 4. Salmonella species groep B (monofasische Salmonella Typhimurium)

Antibiotica

Gevoelig (n)

Intermediair (n)

Ongevoelig (n)

Amoxicilline−clavulaanzuur

1

Ampicilline/amoxicilline

1

Apramycine

1

4e generatie cefalosporines

1

Cefotaxim

1

Colistine

1

Enro−/cipro−/dano−/di−/marbofloxacine

1

Florfenicol

1

Fluméquine/oxolinezuur

1

Gentamicine/paromomycine

1

Neomycine/framecytine/kanamycine

1

Spectinomycine

1

Sulfonamiden

1

(Chloor)Tetra−/oxytetra−/doxycycline

1

Tiamulin

1

Tilmic/tildipirosine/gami/tulathromycine

1

Streptomycine/dihydrostreptomycine

1

Trimethoprim

1

Trimethoprim−sulfonamiden

1

Tylosine/erythromycine

1

4.3.3. Risicofactor analyse
De prevalentie van salmonella infecties was met zeven positieven van de 193 monsters dusdanig laag dat hier geen
risicofactor analyse op gedaan kon worden. Naar aanleiding van de ingevulde vragenlijsten vielen de volgende punten op:
van de zeven positieve uitslagen hadden vijf dieren geen diarree en slechts twee dieren matige diarree, het ging hier om
een veulen en een vierjarig paard dat al drie jaar matige diarree had (afkomstig van verschillende bedrijven). Dit vierjarige
paard had nog andere symptomen dan diarree namelijk sloomheid, een doffe vacht en een achterstand in groei. Bij beide
dieren met diarree hadden nog twee andere paarden op het bedrijf diarree. In Tabel 5 zijn verdere relevante gegevens
weergegeven. De twee Salmonella Enteritidis positieve monsters zijn afkomstig van hetzelfde bedrijf, evenals de twee
Salmonella Typhimurium positieve monsters.

blz. 14 van 56

Tabel 5: Overzicht relevante gegevens Salmonella spp.
Provincie

Bedrijfstype

Bedrijfsnr.

Leeftijd

Diarree

Type

Huisvesting
weide

Limburg

Fokkerij

1

2 jaar

nee

S. typhimurium

In groepen

Zeeland

Manege

2

15 jaar

nee

S. species groep B

In groepen

Noord-

IST

3

4 jaar

ja,

S. typhimurium

In groepen

Brabant

pensionstal

Overijssel

Fokkerij

4

4 jaar

nee

S. enteritidis

Individueel

Overijssel

Fokkerij

4

4 weken

ja,

S. enteritidis

In groepen

locatie/

matig

matig
Limburg

Fokkerij

5

5 jaar

nee

S. typhimurium

In groepen

Limburg

Fokkerij

5

16 jaar

nee

S. typhimurium

In groepen

4.4. Cryptosporidium spp.
4.4.1. Prevalentie
Voor dit onderzoek zijn 193 mestmonsters van paarden afkomstig van 153 verschillende bedrijven onderzocht op het
voorkomen van Cryptosporidium spp. Indien mestmonsters waarbij in minimaal één van de twee testen Cryptosporidium
spp. werden aangetoond als positief worden beschouwd, waren 66 van de 193 geteste monsters positief. Gecorrigeerd
voor het feit dat mestmonsters van paarden binnen bedrijven meer gelijkenis hadden dan mestmonsters van paarden
tussen bedrijven was de gevonden prevalentie 34,0% (95% BI: 27,6-41,2%). In totaal scoorden 33 van de 193
onderzochte monsters positief in beide testen, terwijl respectievelijk 8 en 25 monsters alleen positief testten in de
ImmunoCard Statt Test en de BioX teststrips. Gecorrigeerd voor het feit dat er op een aantal bedrijven mest van meer dan
één dier was aangeboden voor onderzoek was de prevalentie van Cryptosporidium spp. in de onderzochte populatie
paarden 17,9% (95% BI: 13,6-23,3%), indien gebaseerd op een positieve uitslag in beide testen.
Omdat duidelijke verschillen tussen beide testen aanwezig waren is in Tabel 14 een overzicht gegeven van de
verschillende prevalenties wanneer één van beide of wanneer beide testen gebruikt zouden zijn.
Tabel 6. Waargenomen prevalenties voor Cryptosporidium spp. voor verschillende testen/test combinaties
Test

Prevalentie

Beide testen positief

17,9% (95% BI: 13,6-23,3%)

ImmunoCard Stat alleen positief

21,2% (95% BI: 15,7-27,7%)

BioX alleen positief

30,1% (95% BI: 23,7-37,1%)

Prevalentie alle positieve uitslagen

34,0% (95% BI: 27,6-41,2%)

In Bijlage 11 is de lijst te vinden met daarin het aantal ingestuurde monsters per provincie. Hierin staat ook een overzicht met
het aantal monsters per bedrijfstype.

4.4.2. Risicofactor analyse
In de univariabele analyses bleken zes factoren met een P-waarde<0.3 geassocieerd met het vóórkomen van
Cryptosporidium spp. in de mest (indien monsters positief scoorden in beide testen). Deze staan beschreven in Tabel 7.

blz. 15 van 56

Tabel 7. Beschrijvende resultaten van de risicofactoren die in de univariabele logistische regressie op basis van 193
mestmonsters met een P-waarde<0,3 (Wald test) geassocieerd waren met het voorkomen van Cryptosporidium spp. in
mest van paarden en veulens op basis van het resultaat van twee testen. Hierbij werd gecorrigeerd voor het feit dat
paarden van hetzelfde bedrijf meer op elkaar leken dan paarden van verschillende bedrijven.
Variabele

Aantal

Aantal

%

P-

cryptosporidium

cryptosporidium

waarde

aangetoond

aangetoond

(Wald)

Hoeveel bezoekers zijn er de afgelopen week op het bedrijf geweest met betrekking tot activiteiten?
Geen

15

2

13

1-5

81

14

17

5-10

24

2

8

10-20

26

3

12

>20

30

9

30

Missend

17

3

Nee

163

30

18

Ja

30

3

10

0,23

Zijn er schapen op het bedrijf aanwezig?
0,28

Welk type water krijgt het paard voornamelijk indien het in de wei staat?
Oppervlaktewater

51

5

10

Leidingwater

78

14

18

Bronwater

24

2

8

Niet van toepassing

30

7

23

Missend

10

5

Ja

81

17

21

Nee

112

16

14

Nee

41

10

24

Ja, kleine hoeveelheden

61

4

7

Ja, onbeperkt

45

8

18

Ja, overig

44

9

20

Missend

2

2

0,29

Heeft het bemonsterde paard diarree?
0,24

Worden de paarden in de wei bijgevoerd?
0,09

Welk type ruwvoer voert u het paard hoofdzakelijk bij?
Droog hooi

52

7

13

Kuilgras

86

14

16

Menging van beide

40

5

13

Overig

5

3

60

Missend

10

4

0,11

blz. 16 van 56

In de multivariabele analyse bleef maar één variabele over. Het model paste niet heel goed bij de data waardoor de
resultaten met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd dienen te worden.
Tabel 8. Resultaten van de multivariabele logistische regressie op basis van de resultaten van 193 mestmonsters van
paarden. De resultaten geven de kans op het voorkomen van cryptosporidium weer.
Variabele

%

Odds ratio

95%

P-

Cryptosporidium

betrouwbaar-

waarde

aangetoond

heidsinterval

(Wald)

Worden de paarden in de wei bijgevoerd?
Nee

24

Referentie

Ja, kleine hoeveelheden

7

0,22

0,07-0,69

0,009

Ja, onbeperkt

18

0,67

0,26-1,70

0,40

Ja, overig

20

0,80

0,30-2,13

0,65

In de univariabele analyses bleken acht factoren met een P-waarde<0.3 geassocieerd met het vóórkomen van
cryptosporidium in de mest op basis van het resultaat van minimaal één test. Deze staan beschreven in Tabel 9.
Tabel 9. Beschrijvende resultaten van de risicofactoren die in de univariabele logistische regressie op basis van 193
mestmonsters met een P-waarde<0,3 (Wald test) geassocieerd waren met het voorkomen van cryptosporidium in
paardenmest op basis van het resultaat van minimaal één test. Hierbij werd gecorrigeerd voor het feit dat paarden van
hetzelfde bedrijf meer op elkaar leken dan paarden van verschillende bedrijven.
Variabele

Aantal

Aantal
cryptosporidium
aangetoond

%
cryptosporidium
aangetoond

P-waarde (Wald)

Tot welke subpopulatie behoort het paard?
Paard met diarree

55

24

44

Paarden zonder diarree

112

33

29

Veulens met diarree

26

9

35

0,20

In welke provincie is het monster genomen (gecategoriseerd in Noord, Midden en Zuid)
Noord

45

11

24

Midden

68

24

35

Zuid

80

31

39

0,26

Heeft het paard diarree en zo ja, hoe lang?
Ja, < 7 dagen

43

12

28

Ja, >=7 dagen

34

17

50

Nee

112

33

29

Missend

4

4

0,07

blz. 17 van 56

Heeft het paard nog andere symptomen dan diarree?
Nee

43

21

49

Ja

35

10

29

Missend

115

35

30

Nee

41

18

44

Ja, kleine hoeveelheden

61

17

28

Ja, onbeperkt

45

18

40

Ja, overig

15

3

20

Missend

31

20

68

0,07

Voert u ruwvoer bij op de wei?

0,20

Welk type water krijgt het paard op de wei?
Oppervlaktewater

52

12

23

Leidingwater

83

34

41

Bronwater

24

6

25

n.v.t.

13

4

31

Missend

21

10

48

0,15

Hoeveel beroepsmatige bezoekers zijn deze week op het bedrijf geweest?
Geen

35

12

34

1-5

114

43

38

5-10

15

4

27

>10

17

2

12

Missend

12

5

42

0,24

Hoeveel bezoekers zijn deze week op het bedrijf geweest om activiteiten uit te voeren?
Geen

15

2

13

1-5

81

27

33

5-10

24

6

25

10-20

26

9

35

>20

30

15

50

Missend

17

7

41

0,15

blz. 18 van 56

In de multivariabele analyse bleef maar één variabele over. Het model paste wederom niet heel goed bij de data waardoor
de resultaten met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd dienen te worden.
Tabel 10. Resultaten van de multivariabele logistische regressie op basis van de resultaten van 189 mestmonsters van
paarden. De resultaten geven de kans op het voorkomen van cryptosporidium weer.
Variabele

%

Odds ratio

95%

P-

Cryptosporidium

betrouwbaar-

waarde

aangetoond

heidsinterval

(Wald)

Heeft het paard diarree en zo ja, hoe lang?
Nee

29

Referentie

Ja, <7 dagen

28

0,93

0,42-2,02

0,19

Ja, >=7 dagen

50

2,39

1,09-5,25

0,02

4.5. Giardia duodenalis
Bij slechts twee van de 193 paarden (1%) werd de parasiet Giardia duodenalis (ook wel Giardia lamblia of Giardia
intestinalis genoemd) aangetoond met behulp van een sneltest (lateral flow device, Meridian). Dit betrof een paard van
tien jaar oud zonder diarree en een veulen van drie weken oud met matige diarree uit de provincies Limburg en
Gelderland, afkomstig van respectievelijk een IST locatie/pensionstal en een fokkerijbedrijf. Bij beide dieren werd ook
Cryptosporidium spp. aangetoond. Gegevens over waterverstrekking bij het veulen waren onbekend, het paard kreeg
leidingwater. Omdat de prevalentie zo laag was kon geen risicofactor analyse gedaan worden.
4.6. Clostridium difficile
4.6.1. Prevalentie
In totaal zijn 81 monsters opgestuurd naar het CVI te Lelystad om daar getest te worden middels kweek op Clostridium
difficile. Hierbij waren 79 monsters afkomstig van veulens met diarree of paarden met diarree. Op verzoek van een praktijk
zijn twee monsters van een paard zonder diarree getest op Clostridium difficile, waarvan één met een positieve uitslag.
Deze merrie had zelf nooit diarree gehad, maar enkele van haar veulens overleden een aantal dagen na geboorte aan
heftige bloederige diarree. Uit 29 van de 81 monsters werd Clostridium difficile gekweekt, waarvan er door het LUMC in
Leiden 26 (32,1%; 95% BI: 22,2-43,4%) als zodanig bevestigd werden. Van deze 26 monsters bevatten acht isolaten
(30.7%) een of meer toxine-genen (9,9% van de onderzochte monsters; 95% BI: 4,4-18,5%). Voor de toxinogene
Clostridium difficile isolaten werden drie verschillende ribotypes gevonden (001, 033 en 078), voor de non-toxinogene
Clostridium difficile isolaten werden twee verschillende ribotypes gevonden (009 en 098). De geografische spreiding van
de dominant aanwezige ribotypes 009 en 078 wordt in Figuur 2 weergegeven.

blz. 19 van 56

Tabel 11. Resultaten LUMC voor de aanwezigheid van het GluD gen (identificatie Clostridium difficile), de toxine A en B
genen, de binaire toxine genen en het ribotype.

Naam

Inzendnum m er

Dier

GluD

Ribo

Tox A

Tox B

CdtA

CdtB

P of V

Leeftijd

3

GZ2013-00450-001

Paard

+

78

+

+

+

+

Paard

1 jaar

116

GZ2013 00742 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

1 jaar

25

GZ2013-00528-001

Paard

+

78

+

+

+

+

Paard

4 jaar

60

GZ2013 00641 001

Paard

+

33

+

-

+

+

Paard

1 jaar

73

GZ2013 00660 001

Paard

+

33

+

-

+

+

Paard

12 jaar

75

GZ2013 00671 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

1 week

89

GZ2013 00697 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

3 jaar

98

GZ2013 00714 001

Paard

+

98

-

-

-

-

Paard

9 jaar

99

GZ2013 00718 001

Paard

+

78

+

+

+

+

Paard

10 jaar

117-1

GZ2013 00743 001

Paard

+

78

+

+

+

+

Paard

11 jaar

+

9

-

-

-

-

Paard

20 jaar

124

GZ2013 00748 001

Paard

125

GZ2013 00749 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

5 weken

126

GZ2013 00750 001

Paard

+

1

+

+

-

-

Veulen

1 week

132

Geen sticker op pot

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

8 jaar

140

GZ2013 00788 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

1 week

150

GZ2013 00816 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

10 weken

159

GZ2013 00824 002

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

13 jaar

163

GZ2013 00824 004

Paard

+

78

+

+

+

+

Veulen

4 weken

164

GZ2013 00824 006

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

4 weken

165

GZ2013 00825 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

9 jaar

176

GZ2013 00861 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

3 jaar

177

GZ2013 00869 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

4 jaar

184

GZ2013 00890 002

Paard

+

9

-

-

-

-

Paard

3 jaar

185

GZ2013 00890 003

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

4 weken

188

GZ2013 00909 001

Paard

+

?

-

-

-

-

Paard

8 jaar

197

GZ2013 00918 001

Paard

+

9

-

-

-

-

Veulen

4 weken

Figuur 2. Geografische spreiding in Nederland van Clostridium difficile ribotypes 078 en 009 bij paarden en
veulens met diarree
Locatie Ribotype 009 aangetoond

Locatie Ribotype 078 aangetoond

0

50
Kilometers

0

50
Kilometers

blz. 20 van 56

4.6.2. Risicofactor analyse
In totaal waren van de 81 monsters die zijn getest op het voorkomen van Clostridium difficile, enquête gegevens
beschikbaar van 79 paarden en veulens. Hiervan hadden 77 dieren diarreeverschijnselen (54 volwassen paarden en 23
veulens) en twee paarden niet. Diarree was het selectiecriterium om monsters te onderzoeken op het voorkomen van
Clostridium difficile en daarom zijn de twee paarden zonder diarreeverschijnselen niet meegenomen in de analyses.
In de univariabele analyses bleken acht factoren met een P-waarde<0.3 geassocieerd met het vóórkomen van Clostridium
difficile bacteriën in de mest. Deze staan beschreven in Tabel 12.

blz. 21 van 56

Tabel 12. Beschrijvende resultaten van de risicofactoren die in de univariabele logistische regressie op basis
van 77 mestmonsters met een P-waarde<0,3 (Wald test) geassocieerd waren met het voorkomen
van Clostridium difficile in paardenmest.
Variabele

Aantal

Aantal

%

P-waarde

Clostridium

Clostridium

(Wald)

aangetoond

aangetoond

Hoe worden de paarden hoofdzakelijk gehuisvest in de stal?
Individueel

48

20

42

Met meerdere dieren

16

3

19

Onbekend

13

3

23

0,18

Hoe worden de paarden hoofdzakelijk gehuisvest in de wei?
Individueel

38

14

37

In koppels van 2 dieren

15

3

20

In groepen

38

14

37

Niet van toepassing/ onbekend

13

3

23

0,26

Hoeveel bezoekers zijn er de afgelopen week op het bedrijf geweest met betrekking tot activiteiten?
0-2

36

16

44

>2

31

9

29

Onbekend/ niet van toepassing

10

1

10

Fokkerij

32

13

41

Lst/ pensionstal

33

8

24

Kinder-/zorgboerderij

6

1

20

Manege

5

4

80

Hooi

20

4

20

Kuilgras

34

Beide

17

9

53

Onbekend of overig

6

3

50

Nee

16

10

63

Ja beperkte hoeveelheid voor de nacht

21

4

19

Ja, onbeperkt

20

7

35

Niet van toepassing of onbekend

20

5

25

0,13

Van wat voor type bedrijf is het paard afkomstig?
0,11

Welk type ruwvoer krijgt het paard bijgevoerd?
10

0,16

29

Worden de paarden in de wei bijgevoerd?
0,05

Is het monster van een paard of van een veulen genomen?
Paard met diarree

54

Veulen met diarree

23

15

28

11

48

0,09

Zijn er schapen op het bedrijf aanwezig waar het paard is gehuisvest?
Ja

8

1

13

Nee

69

25

36

0,21

blz. 22 van 56

In het multivariabele model bleven uiteindelijk twee variabelen over waarvan een variabele een overall P-waarde <0.10
had en een variabele een P-waarde van 0,13, maar ook een confounder bleek te zijn. Het uiteindelijke model verklaarde
2

11% van de variatie in het al dan niet voorkomen van Clostridium difficile in paardenmest (R = 0,11). Er waren daarnaast
2

geen indicaties dat het model niet goed bij de data zou passen op basis van de pearson chi X toets (P-waarde=0,53).
De vraag of het dier met diarreeverschijnselen een volwassen paard of een veulen was, was een confounder ten opzichte
van de variabele of de paarden in de wei bijgevoerd werden. Dit betekent dat de schattingen van deze variabele te
extreem veranderden indien de vraag over de groep waartoe het bemonsterde paard met diarree behoorde verwijderd
werd. Daarom is deze variabele in het uiteindelijke model gelaten. Daarnaast bleef er één factor over die geassocieerd
was met het voorkomen van Clostridium difficile in de mest (Tabel 13).
Bij paarden en veulens met diarree die óf bijgevoerd worden, óf niet in de wei gehouden worden (grootste deel van de
categorie niet van toepassing of onbekend), werd vijf keer minder vaak Clostridium difficile in de mest aangetoond dan bij
paarden die in de wel in de wei stonden maar niet werden bijgevoerd (OR=0,2: 95% BI: 0,04-0,7 en OR=0,2: 95% BI:
0,05-0,8, respectievelijk). Ook bij paarden die onbeperkt werden bijgevoerd, was een lagere kans om Clostridium difficile
in de mest aan te tonen in vergelijking met paarden in de wei die niet worden bijgevoerd. Echter, dit verschil was niet
significant (Tabel 13).

Tabel 13. Resultaten van de multivariabele logistische regressie op basis van de resultaten van 77 mestmonsters van
paarden met diarree. De resultaten geven de kans op het voorkomen van Clostridium difficile weer.
Variabele

%

Odds ratio

Clostridium

95% betrouwbaar-

P-waarde

heidsinterval

(Wald)

aangetoond

Worden de paarden in de wei bijgevoerd?
Nee

63

Referentie

Ja beperkte hoeveelheid voor de nacht

19

0,2

0,04-0,7

0,02

Ja, onbeperkt

35

0,4

0,1-1,6

0,20

Niet van toepassing of onbekend

25

0,2

0,05-0,8

0,03

0,7-7,2

0,13

Is het monster van een paard of van een veulen genomen?
Paarden met diarree

28

Referentie

Veulens met diarree

48

2,3

blz. 23 van 56

4.7. Rhodococcus equi
4.7.1. Prevalentie
In totaal werden fecesmonsters van 52 veulens zonder diarree getest op de aanwezigheid van Rhodococcus equi
bacteriën door middel van semi-kwantitatieve kweek op twee verschillende selectieve media. Hiervan waren 31 monsters
(60,0%; 95% BI: 45,8-73,4%) positief op Rhodococcus equi. Van elk positief monster werden meerdere kolonies getest op
het virulentie gen VapA, waarbij 21 van de 31 monsters positief bleken te zijn voor deze virulentiefactor. Daarmee was
40,4% (95% BI: 27,0-54,9%) van het totaal aantal monsters positief voor virulente Rhodococcus equi stammen. Deze 21
fecesmonsters werden tevens direct getest in een real-time VapA PCR, waarbij ongeveer de helft (10/21) monsters
positief scoorde. Alle PCR positieve monsters bevatten meer dan 10.000 cfu/gram feces volgens aflezing op één of beide
selectieve media. Dit geeft aan dat de gekozen kweekmethode duidelijk gevoeliger is dan directe detectie van VapA
positieve Rhodococcus equi in feces door middel van real-time PCR.
4.7.2. Antibioticum gevoeligheid
Tevens werd van elke VapA positieve Rhodococcus equi een antibiogram door middel van MIC bepaling ingezet. De
resultaten zijn weergegeven in Tabel 14. Hierbij werd voor de meeste isolaten resistentie tegen tilmicosin (behorend tot de
macroliden) gevonden. In verband met eventuele kruisresistentie tegen clarithromycine en azithromycine -ongeveer de
enige antibiotica zijn die in combinatie met rifampicine gebruikt worden voor de behandeling van veulens met
rhodococcose – werd in maart 2014 alsnog met behulp van de E-test de gevoeligheid voor

clarithromycine en

azithromycine bepaald voor de in dit onderzoek geisoleerde virulente Rhodococcus equi stammen. Alle stammen bleken
gevoelig te zijn voor deze antibiotica.

blz. 24 van 56

Ampicillin

Cefepim

Ceftiofur

Clindamycin

Enrofloxacin

Erythromycin

Florfenicol

Neomycin

Oxaciline

Penicillin G

Sulfamethoxazol

Trimethoprim/
Sulfamethoxazol

Tetracyclin

Tilmicosin

Rifampicine

Sample #
REQ 1
REQ 2
REQ 3
REQ 4
REQ 5
REQ 6
REQ 7
REQ 8
REQ 9
REQ 10
REQ 11
REQ 12
REQ 13
REQ 14
REQ 15
REQ 16
REQ 17
REQ 18
REQ 19
REQ 20
REQ 21

Amoxicillin/Clavulan acid

Tabel 14. Gevoeligheidspatronen voor Rhodococcus equi isolaten gekweekt uit fecesmonsters van veulens (n=21).

AMC
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S

AMP
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S

CEP
S
S
S
S
S
S
S
S
S
I
S
S
S
S
S
R
S
S
I
S
S

CET
I
I
I
I
I
S
I
R
I
R
S
I
I
S
I
I
S
S
I
I
I

CLI
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
I
R
R
R
R
R
I
I
I
R
R

ENR
R
I
I
I
I
I
I
S
S
I
I
S
I
S
I
S
S
S
I
I
I

ERY
S
I
I
S
I
S
S
I
S
I
S
S
S
S
S
I
S
S
S
S
S

FLL
I
R
R
I
R
R
R
I
R
R
R
R
R
R
R
R
I
R
R
R
R

NEO
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S

OXA
R
S
R
R
R
S
R
R
R
R
S
R
R
S
R
R
S
S
S
S
S

PEN
R
R
R
I
R
R
R
R
I
R
R
I
R
I
R
R
I
I
I
R
R

SMO
R
R
R
R
R
S
S
S
R
R
S
S
S
R
S
R
S
S
S
S
S

T/S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S

TET
S
S
S
S
S
S
S
S
I
S
S
S
S
I
S
I
S
S
S
S
S

TILM
R
R
R
R
R
I
R
R
R
R
I
R
R
R
R
R
R
I
R
R
R

RIF
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S
S

R=resistent; I=intermediar; S=gevoelig

4.7.3. Risicofactor analyse
In deze risicofactor analyses is gekeken naar de associatie tussen 1) het voorkomen van Rhodococcus equi en
management factoren en 2) het voorkomen van het VapA gen en managementfactoren.
In deze analyses zijn zeven potentiële risicofactoren meegenomen namelijk, de locatie van het bedrijf waarop het veulen
gehuisvest stond, de leeftijd van het veulen ten tijde van de monstername, of het veulen al eens antibiotica toegediend
had gekregen, of het veulen verschijnselen van longontsteking had gehad, of het veulen in de wei kwam en of het veulen
in contact kwam met bezoekers (al dan niet voor beroepsmatige activiteiten).
In de univariabele analyses waarbij naar de associatie tussen de meegenomen managementfactoren en het al dan niet
aangetoond zijn van de Rhodococcus equi bacterie gekeken werd, had maar één variabele een P-waarde<0,3. Dit was de
factor regio. In mestmonsters afkomstig van paarden vanuit het zuiden van Nederland werd de Rhodococcus equi bacterie
significant vaker aangetoond (OR=7,0; 95% BI: 1,7-28,3) dan in monsters vanuit het midden van Nederland. Ook in
mestmonsters afkomstig van paarden die in het noorden van Nederland gehuisvest staan werd vaker Rhodococcus equi
aangetoond dan in mestmonsters vanuit Midden-Nederland. Echter, dit verschil was net niet significant (p-waarde=0,09)
(Tabel 15).
Tabel 15. Beschrijvende resultaten van de risicofactoren die in de univariabele logistische regressie op basis
van 52 monsters met een P-waarde<0,3 (Wald test) geassocieerd waren met het voorkomen van
Rhodococcus equi in mest van veulens.

Variabele

Aantal

Aantal

Odds

95% betrouwbaar-

P-waarde

Rhodococcus equi

ratio

heidsinterval

(Wald)

aangetoond
Regio
Midden

22

Noord
Zuid

8 (36%)

Referentie

10

7 (70%)

4,0

0,8-20,4

0,09

20

16 (80%)

7,0

1,7-28,3

0,01

Wanneer er werd gekeken naar het al dan niet voorkomen van het VapA gen in mestmonsters van veulens, waren er in de
univariabele analyses twee variabelen met een P-waarde<0,3 geassocieerd met het voorkomen van het VapA gen. Dit
waren het aantal bezoekers en de leeftijd van het veulen ten tijde van de bemonstering (Tabel 16). De variabele regio
werd bij deze analyses niet terug gevonden (P-waarde 0,48).

Tabel 16.

Beschrijvende resultaten van de risicofactoren die in de univariabele logistische regressie op basis van 52
monsters met een P-waarde<0,3 (Wald test) geassocieerd waren met het voorkomen van het VapA gen in
mest van veulens.

Variabele

Aantal

Aantal

%

P-waarde

VapA + R. equi

VapA+

(Wald)

aangetoond

R. equi
aangetoond

Hoeveel bezoekers zijn er de afgelopen week op het bedrijf geweest met betrekking tot activiteiten?
0-3

21

6

29

>3

24

11

46

Missend

7

4

Aantal

Gemiddelde

monsters

Minimum-

0,24

P-waarde

maximum

Wat is de leeftijd in weken van het bemonsterde veulen?
Aangetoond

19

6,6

4-10

Niet aangetoond

33

5,4

2-8

0,03

Bij het uitvoeren van het multivariabele model bleef alleen de factor leeftijd over. De kans op het ontwikkelen van een
infectie met het VapA gen neemt significant toe met elke week dat het veulen ouder wordt. Per week toename in leeftijd
was een OR van 1,6 keer meer kans (95% BI: 1,1-2,3) dat het VapA gen aangetoond werd in de mest (Tabel 17).

Tabel 17. Beschrijvende resultaten van de risicofactor die in de multivariabele logistische regressie op basis van 52
mestmonsters significant geassocieerd was met het voorkomen van het VapA gen in mest van veulens.
Variabele

Leeftijd veulen in weken

Gemiddelde leeftijd
VapA niet

VapA

aangetoond

aangetoond

5,4

6,6

Odds

95% betrouwbaar-

P-waarde

ratio

heidsinterval

(Wald)

1,6

1,1-2,2

0,03

blz. 27 van 56

5. Discussie
Het doel van dit onderzoek was de prevalentie van vijf mogelijk zoönotische agentia bij paarden in Nederland in kaart te
brengen en daarmee basale gegevens te verschaffen voor het beter kunnen inschatten van eventuele risico’s voor de
volksgezondheid. Tevens werd, indien relevant, de antibioticumgevoeligheid vastgesteld. Daarnaast is gepoogd een
eerste indicatie te krijgen van risicofactoren die mogelijk geassocieerd zijn met de onderzochte zoönotische agentia door
middel van het meesturen van een korte vragenlijst. De ingestuurde vragenlijsten waren echter niet altijd volledig ingevuld,
met name de vraag of er nog andere landbouwhuisdieren aanwezig waren op het bedrijf werd slecht beantwoord.
Hierdoor kon deze vraag niet meegenomen worden in de analyse van de risicofactoren.
5.1. Salmonella spp.
Van Duijkeren et al. (1995) meldt dat voor het aantonen van Salmonella spp. bij slechts één monster per paard 44% van
de daadwerkelijke salmonella besmette dieren aangetoond wordt, dit vanwege de intermitterende uitscheiding van de
bacterie. Bij vijf monsters wordt al 97% aangetoond en dit geeft dus een beter beeld van de werkelijke prevalentie in
Nederland. De gevonden prevalentie van 3,6% zou dus 44% van het werkelijke aantal besmette dieren bevatten,
omgerekend zou de werkelijke prevalentie dus rond de 9% kunnen liggen. Van Duijkeren meldt tevens dat salmonella
getest moet worden uit verse mest, om de betrouwbaarheid van het bacteriologisch onderzoek te waarborgen.
Desondanks werd er uit twee monsters van vier dagen oud Salmonella Typhimurium gekweekt. Tevens zijn enkele
monsters van drie en twee dagen oud positief getest voor Salmonella Typhimurium. Dit zou betekenen dat Salmonella
Typhimurium mogelijk langer aantoonbaar is in feces. Globaal de helft van de monsters is direct op de dag van
monstername verzonden naar GD, een kwart van de monsters werd de volgende dag verzonden en de rest werd enkele
dagen later verzonden. De daadwerkelijke prevalentie zou dus nog iets hoger kunnen liggen, wanneer alle monsters direct
ingezonden waren. Een monsterstrategie waarbij op drie achtereenvolgende dagen mest verzameld wordt en vervolgens
gepoold getest wordt is te overwegen.
5.2. Cryptosporidium spp.
Voor het aantonen van Cryptosporidium spp. in dit onderzoek zijn twee sneltesten gebruikt, namelijk de ImmunoCard
STAT test en de BioX test. De prevalentie was bij de BioX test 30,7% en bij de ImmunoCard STAT test 21,3%. Beide
testen zijn niet primair voor het paard ontwikkeld en gevalideerd. De ImmunoCard STAT test is gemaakt en gevalideerd
voor humane feces, de BioX test is gevalideerd voor feces van kalveren en biggen. Het testprincipe is voor beide testen
echter diersoort onafhankelijk en BioX geeft ook expliciet aan dat de test voor andere diersoorten gebruikt kan worden.
Mogelijk is de BioX test in paardenfeces gevoeliger dan de ImmunoCard STAT test, maar het is ook mogelijk dat de BioX
test minder specifiek is, dus meer fout-positieve uitslagen genereert. Om hier meer inzicht in te krijgen werd het RIVM
gevraagd om alle monsters met een positieve testuitslag te confirmeren met een PCR. In eerste instantie werden door het
RIVM alleen de monsters getest die positief waren in beide testen (n=32). Deze monsters scoorden op één na allemaal
negatief in specifieke PCR’s voor Cryptosporidium parvum en Cryptosporidium hominis. Het enige positieve
Cryptosporidium hominis monster bleek bij nadere analyse Cryptosporidium cuniculis te zijn. Cryptosporidium cuniculus
heeft overigens wel zoönotisch potentieel (Hadfield et al., 2012). Vervolgens werden deze monsters onderzocht en
allemaal positief bevonden met een generieke real-time PCR voor het aantonen van alle Cryptosporidium spp. (Hadfield et
al., 2012). Sequentie analyse wees echter uit dat er geen Cryptosporidium spp. specifieke amplicons gevormd waren,
waardoor er twijfels bestaan aan de specificiteit van deze real-time PCR.
Uit de resultaten van dit project was op basis van positieve resultaten in beide sneltesten de prevalentie van
Cryptosporidium parvum in de subpopulatie paarden met diarree 22%, in de subpopulatie paarden zonder diarree 14% en
de subpopulatie veulens met diarree 19%. Smith et al. (2010) vonden een vergelijkbare prevalentie (tussen de 20% en
25%) voor Cryptosporidium spp in de paardenpopulatie, maar er werden slechts twaalf fecesmonsters van paarden
onderzocht, waarvan er één Cryptosporidium parvum bleek te zijn. Mair et al. (2009) en Veronesi et al. (2010) beschreven

blz. 28 van 56

dat cryptosporidiose vaker voorkomt bij veulens dan bij paarden, dit vanwege het nog niet volledig ontwikkelde
immuunsysteem. Dit komt in ons onderzoek niet duidelijk naar voren, al lijkt er wel een relatie aanwezig te zijn met
(langdurige) diarree.
In uitgebreid onderzoek in de UK (Elwin et al., 2012) over de periode 2000 – 2008 bleek 51.4% en 44% van de humane
Cryptosporidium infecties toe te schrijven te zijn aan respectievelijk Cryptosporidium hominis en Cryptosporidium parvum;
daarnaast kwamen menginfecties voor. Slechts 1.1% was toe te schrijven aan andere cryptosporidia, waarbij als
risicofactoren een oudere leeftijd, immuundeficiëntie, reizen naar het buitenland en contact met katten naar voren
kwamen. In onderzoek naar zoönotische relaties van humane cryptosporidiose gevallen werd met name Cryptosporidium
parvum gevonden bij kalveren en lammeren (Smith et al., 2010, Chalmers et al., 2012). Quilez et al. (2008) vonden bij
schapen- en geitenlammeren met cryptosporidiose in alle gevallen Cryptosporidium parvum.
Aangezien in een subset van monsters die positief scoorden in beide sneltesten geen Cryptosporidium hominis en/of
Cryptosporidium parvum werd aangetoond en in slechts één monster Cryptosporidium cuniculus lijkt het zoönotisch
potentieel vooralsnog laag. Vervolgens werden deze monsters onderzocht en allemaal positief bevonden met een
generieke real-time PCR voor het aantonen van alle Cryptosporidium spp. (Hadfield et al., 2012). Sequentie analyse wees
echter uit dat er geen Cryptosporidium spp. specifieke amplicons gevormd waren, waardoor er twijfels bestaan aan de
specificiteit van deze real-time PCR. Om hier meer licht op te werpen zouden oocysten opgezuiverd moeten worden uit de
betreffende fecesmonsters of uit nieuwe verse fecesmonsters. Uit deze oocysten zou dan DNA geextraheerd moeten
worden, waarna PCR, sequencing en phylogenetische analyse meer inzicht zouden moeten geven in de soorten en
prevalentie van de Cryptosporidium spp. in de Nederlandse paardenhouderij.
5.3. Giardia duodenalis
De in dit onderzoek gevonden prevalentie van Giardia duodenalis is met 1% zeer laag. Zoals al eerder aangegeven is de
ImmunoCard Stat test niet gevalideerd voor paardenfeces, en is van origine gemaakt voor humane feces. De sensitiviteit
en de specificiteit zijn dan ook niet voor paardenfeces bekend. De test is echter wel eerst uitgeprobeerd door spiking van
positief controle materiaal in paardenfeces en was goed afleesbaar. Mogelijk heeft de test niet alle Giardia positieve
monsters gedetecteerd en ligt de prevalentie wat hoger dan 1%, maar er lijkt vooralsnog sprake van een laag risico en
nader onderzoek lijkt niet geïndiceerd. Bovendien is het nog maar de vraag of bij positieve paarden de zoönotisch
relevante groepen A en B voorkomen.
5.4. Clostridium difficile
In onderzoek van Koene et al. (2011) werden 135 fecesmonsters van paarden onderzocht op de aanwezigheid van
Clostridium difficile. Hierbij werden bij twee van de 135 paarden type 078 aangetoond en werd type 027 niet aangetroffen
in de onderzochte monsters (n=839) afkomstig van landbouwhuisdieren en gezelschapsdieren. In ons onderzoek werd bij
32% van de onderzochte monsters (n=81) Clostridium difficile aangetoond, waarbij 10% van de onderzochte monsters ook
toxine-genen bezat. In totaal werden vijf verschillende ribotypen gevonden, waarvan drie toxinogeen en twee niet
toxinogeen. Het dominante toxinogene ribotype was 078 (n=5); nadere typering met MLVA is echter gewenst om meer te
kunnen zeggen over de verwantschap met humane 078 stammen. In het onderzoek van Koene et al. (2011) vormden
beide equine 078 isolaten een apart clonal complex. Koene et al. (2011) rapporteerden ook één kalver isolaat met het 033
ribotype, dat negatief bleek te zijn voor het toxine B gen (het enige isolaat in deze studie met een A+B-profiel, de overige
toxinogene Clostridium difficile isolaten waren allemaal positief voor beide toxinen). Interessant genoeg werd in de huidige
studie ook twee maal bij paarden op verschillende bedrijven Clostridium difficile ribotype 033 aangetoond met hetzelfde
A+B-profiel.
Bij paarden en veulens met diarree die in de wei werden bijgevoerd, óf niet in de wei gehouden werden, werd vijf keer
minder vaak Clostridium difficile in de mest aangetoond dan bij paarden die in de wei stonden maar niet werden
bijgevoerd. Mogelijk leidt een rantsoen bestaande uit uitsluitend weidegras of begrazing van kale weiden met opname van

blz. 29 van 56

sporen tot een andere samenstelling van de bacterieflora in de darm, waarin Clostridium difficile zich beter kan
handhaven.

5.5. Rhodococcus equi
Aangezien alleen fokkerijbedrijven zijn onderzocht in het kader van dit project kunnen geen uitspraken worden gedaan
over het voorkomen van de Rhodococcus equi bacterie op bijvoorbeeld kinderboerderijen. Voor virulente Rhodococcus
equi werd met gevoelige selectieve kweekmethoden, overgenomen uit Australië, een prevalentie van 40% gevonden in de
feces van gezonde 6 – 12 weken oude veulens. De gebruikte kweekmethoden bleken in combinatie duidelijk gevoeliger te
zijn dan directe real-time PCR op feces; slechts de helft van de kweekpositieve monsters kon direct geconfirmeerd
worden. Ook werd een relatie met leeftijd aangetoond, waarbij de kans op uitscheiding duidelijk toenam bij een oudere
leeftijd van de veulens. Op probleembedrijven lijkt de infectiedruk zich vaak op te bouwen wat resulteert in klinische
problemen in zomer en nazomer. Risicofactoren zijn daarbij bijvoorbeeld overbevolking, stoffige paddocks en kale weides,
waardoor inademing van stof besmet met relevante hoeveelheden virulente Rhodococcus equi waarschijnlijker wordt. De
in dit onderzoek waargenomen resistentie voor tilmicosin (behorend tot de macroliden) bleek gelukkig niet to
kruisresistentie tegen clarithromycine en azithromycine te leiden. Deze antibiotica worden in combinatie met rifampicine
gebruikt voor de behandeling van veulens met rhodococcose. De soms moeizame en langdurige behandeling heeft niet
zozeer te maken met de gevoeligheid van Rhodococcus equi voor de desbetreffende antibiotica, maar met de vorming
van granulomen en abcessen waarin de antibiotica niet gemakkelijk doordringen en in werkzame concentratie de
bacterien bereiken.

blz. 30 van 56

6. Conclusie en aanbevelingen
Uit deze prevalentiestudie kunnen de volgende conclusies worden getrokken:


De waargenomen prevalentie van Salmonella spp. is 3,6% (95% BI:1,5-7,3%), maar ligt vanwege de intermitterende
uitscheiding en de niet altijd vers onderzochte mest vermoedelijk hoger. Alle geïsoleerde Salmonella spp. zijn
humaan ook relevant. Een monofasische Salmonella Typhimurium stam bleek resistent te zijn voor de meeste
onderzochte antibiotica.



De waargenomen prevalentie van Cryptosporidium spp. is relatief hoog: 34.4% (95% BI: 27,6-41,2%) op basis van
alle positieve testresultaten en 17,9% (95% BI: 13,6-23,3%) indien beide testen positief scoren. Hierbij lijkt het op
basis van PCR resultaten niet te gaan om de belangrijkste humaan pathogene cryptosporidia: Cryptosporidium
hominis en Cryptosporidium parvum.



De waargenomen prevalentie van Giardia duodenalis in de Nederlandse paardenhouderij is met 1% (95% BI: 0-3,7%)
zeer laag.



De waargenomen prevalentie van Clostridium difficile is in dit onderzoek 32,1% (95% BI: 22,2-43,4%) en voor
toxinogene isolaten 9,9% (95% BI: 4,4-18,5%). Ribotype 078 was daarbij dominant aanwezig (vijf keer). Dit is ook
een humaan relevant ribotype. Aanvullende analyse met moleculaire technieken zoals MLVA moeten nog uitwijzen
hoe nauw de verwantschap is tussen deze paardenisolaten en humane isolaten.



De waargenomen prevalentie van Rhodococcus equi is 60% (95% BI: 45,8-73,4) en voor virulente (VapA positieve)
Rhodococcus equi 40% (95% BI: 27,0-54,9%). Het betreft hier echter een betrekkelijk klein aantal monsters, dus de
geschatte prevalentie is omgeven door een relatief groot betrouwbaarheidsinterval.

Aanbevelingen:


In samenwerking met het RIVM oocysten proberen op te zuiveren uit alle monsters die in één van beide of in beide
testen positief scoorden voor Cryptosporidium spp. En DNA extracten uit opgezuiverde oocysten onderzoeken met de
generieke Cryptosporidium spp. real-time PCR volgens Hadfield et al. (2011), amplicons sequencen en genotyperen.



Meer uitgebreid onderzoek doen naar de prevalentie en mogelijk zoönotische relevantie van Clostridium difficile in de
Nederlandse paardenhouderij. Indien mogelijk dit combineren met onderzoek op humane feces afkomstig van
medewerkers op bedrijven waar paarden bemonsterd worden. Benadering kan cross-sectional of case-control zijn
(op paardenbedrijven waar een toxinogene Clostridium difficile bij paarden of veulens is aangetoond feces van
bezoekers en/of medewerkers ook onderzoeken naast eventueel een controle groep). Verdere moleculaire typering
kan dan uitwijzen of het om hetzelfde type gaat.



Indien een meer nauwkeurige prevalentie-schatting voor Salmonella wenselijk is, de monstername hiervoor uitbreiden
en herhaalde monstername bij dezelfde dieren opnemen in het protocol. Tevens meer DAPs in het onderzoek
betrekken dan wel monstername door projectmedewerkers laten uitvoeren.



Gericht onderzoek naar de prevalentie en antibioticum resistentie van monofasische Salmonella Typhimurium in de
Nederlandse paardenhouderij uitvoeren.

blz. 31 van 56

7. Dankwoord
Op deze plaats willen we graag dr. Joke van der Giessen, RIVM, dr. Miriam Koene, CVI en dr. Ed Kuijper (LUMC) hartelijk
danken voor de goede samenwerking en de analyses en adviezen in het kader van het prevalentieonderzoek naar
Cryptosporidium spp. en Clostridium difficile in de Nederlandse paardenhouderij. Refke Peerboom wordt hartelijk bedankt
voor het deskundig opzetten en uitvoeren van selectieve kweekmethoden en confirmatiemethoden voor het aantonen van
Rhodococcus equi. Het Ministerie van Economische Zaken wordt hartelijk bedankt voor de financiering van het onderzoek
en de constructieve samenwerking.

blz. 32 van 56

8. Literatuur
1.

Anonymus, 2007. Studiewijzer ziekteleer 2. Kerncurriculum 2008-2009. pp. 1-10

2.

Arroyo, L.G., J. Scott Weese, H.R., Staempfli, 2008. Experimental Clostridium difficile enterocolitis in foals. Journal of
veterinary internal medicine, volume 18, issue 5. P. 734-738

3.

Baverud, V., A. Franklin, A. Gunnarsson et al. 2010. Clostridium difficile associated with acute colitis in mares when
their foals are treated with erythromycin and rifampicin for Rhodococcus equi pneumonia. Equine Veterinary journal
30:6, 482-488.

4.

Beelitz, P., Göbel, E., Gothe, R. [Spectrum of species and incidence of endoparasites in foals and their mother
mares from breeding farms with and without anthelmintic prophylaxis in upper Bavaria]. Tierarztl Prax. 1996
Feb;24(1):48-54.

5.

Bertrand, S.S., 2008. Salmonella en Shigella stammen gerapporteerd tijdens 2008 in België. Bacteriologie,
september 2009. P. 1-45 Biokar Diagnostics, 2010. TSI agar. Biokar Diagnostics, Allone. P. 1-5.

6.

Breek, T.O., A. Knuistingh Neven, J.A.H. Eekhof. 2005. Giardiasis. Huisarts en wetenschap. 48 (7). P. 368-369.

7.

Buckley, T., E. Mcmanamon, S. Standbridge, 2007. Resistance studies of erythromycin and rifampin for
Rhodococcus equi over a 10-year period. Irish veterinary journal, volume 60, nr. 12. P. 728-731.

8.

Burton AJ, Nydam DV, Dearen TK, Mitchell K, Bowman DD, Xiao L., 2010. The prevalence of Cryptosporidium, and
identification of the Cryptosporidium horse genotype in foals in New York State. Vet Parasitol. 174(1-2):139-44.

9.

Busscher JF, van Duijkeren E, Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan MM., 2006. The prevalence of methicillinresistant staphylococci in healthy horses in the Netherlands. Vet Microbiol. 113(1-2):131-6.

10. Caccio, S.M., U. Ryan, 2008. Molecular epidemiology of giardiasis. Molecular biochemical microbiology, volume 160,
issue 2. P. 75-80
11. Catry B, Van Duijkeren E, Pomba MC, Greko C, Moreno MA, Pyörälä S, Ruzauskas M, Sanders P, Threlfall EJ,
Ungemach F, Törneke K, Munoz-Madero C, Torren-Edo J, 2010. Scientific Advisory Group on Antimicrobials
(SAGAM). Reflection paper on MRSA in food-producing and companion animals: epidemiology and control options
for human and animal health. Epidemiol Infect. 138(5):626-44.
12. Chalmers RM, Smith RP, Hadfield SJ, Elwin K, Giles M. Zoonotic linkage and variation in Cryptosporidium parvum
from patients in the United Kingdom. Parasitol Res. 2011 May;108(5):1321-5.
13. Chung TH, Park GB, Lim CY, Park HM, Choi GC, Youn HY, Chae JS, Hwang CY., 2010. A rapid molecular method
for diagnosing epidemic dermatophytosis in a racehorse facility. Equine Vet J. 42(1):73-8.
14. Cohen ND, Carter CN, Scott HM, Chaffin MK, Smith JL, Grimm MB, Kuskie KR, Takai S, Martens RJ, 2008.
Association of soil concentrations of Rhodococcus equi and incidence of pneumonia attributable to Rhodococcus
equi in foals on farms in central Kentucky. Am J Vet Res. 69(3):385-95.
15. Cohen ND, O'Conor MS, Chaffin MK, Martens RJ, 2005. Farm characteristics and management practices associated
with development of Rhodococcus equi pneumonia in foals. J Am Vet Med Assoc. 226(3):404-13.
16. Coleman SU, Klei TR, French DD, Chapman MR, Corstvet RE, 1989. Prevalence of Cryptosporidium sp in equids in
Louisiana. Am J Vet Res. 50(4):575-7..
17. Donaldson MT, Palmer JE, 1999. Prevalence of Clostridium perfringens enterotoxin and Clostridium difficile toxin A
in feces of horses with diarrhea and colic. J Am Vet Med Assoc. 215(3):358-61. .
18. Duijkeren van E., C. Flemming, M.M. Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan et al. 1995. Trimethoprim/sulfonamide
combinations in relation to equine salmonellosis. Chapter 11: Diagnosing salmonellosis in horses culturing of multiple
versus single faecal samples P.190-199 Elinkwijk B.V. Utrecht.
19. Duijkeren van E., H.F. Egberink, D.J. Houwers et al. 2009. Microbiologische laboratoriumdiagnostiek bij hond, kat en
e

paard. Diergeneeskundig Memorandum, 56 jaargang, nr.2. P. 1-84.
20. Duijkeren van E., J.M. Ensink, J. Herten van, et al. 2011. Formularium paard. Eerste druk september 2011, KNMVD,
Houten.

blz. 33 van 56

21. Duijkeren van E., M.M. Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan, 1993. Salmonellosis in the horse: a review. Tijdschrift
voor diergeneeskunde 118; P. 472-477.
22. Duijkeren van E., W.J.B. Wannet, M.E.O.C. Heck et al, 2002. Sero types, phage types and antibiotic susceptibilities
of Salmonella strains isolated from horses in The Netherlands from 1993 to 2000. Veterinary Microbiology 86:3;
203-212.
23. Eastwood, K., P. Else, A. Charlett et al. 2009. Clostridium difficile toxin detection assays, a real-time PCR assay for
C. difficile tcdB, and a glutamate dehydrogenase detection assay to cytotoxin testing and cytotoxigenic culture
methods. Journal of clinical microbiology 47:10, 3211-3217.
24. Elwin K, Hadfield SJ, Robinson G, Chalmers RM, 2012. The epidemiology of sporadic human infections with unusual
cryptosporidia detected during routine typing in England and Wales, 2000-2008. Epidemiol Infect. 140(4):673-83.
25. Epe C, Coati N, Schnieder T, 2004. [Results of parasitological examinations of faecal samples from horses,
ruminants, pigs, dogs, cats, hedgehogs and rabbits between 1998 and 2002]. Dtsch Tierarztl Wochenschr.
111(6):243-7. .
26. Faubert, G. 2000. Immune Response to Giardia duodenalis. Clin. Microbiol. Rev. 143;1: 35-54
27. Frederick J, Giguère S, Sanchez LC., 2009. Infectious agents detected in the feces of diarrheic foals: a retrospective
study of 233 cases (2003-2008). J Vet Intern Med. 23(6):1254-60.
28. Gerding, D.N., S. Johnson, L.R. Peterson, 2005. Clostridium difficile associated diarrhea and colitis. Infection Control
and Hospital Epidemiology, Volume 16, No 8. P. 459-477
29. Giguère S, Lee E, Williams E, Cohen ND, Chaffin MK, Halbert N, Martens RJ, Franklin RP, Clark CC, Slovis NM,
2010. Determination of the prevalence of

antimicrobial resistance to macrolide antimicrobials or rifampin in

Rhodococcus equi isolates and treatment outcome in foals infected with antimicrobial-resistant isolates of R equi. J
Am Vet Med Assoc. 237(1):74-81. .
30. Giguere, S., M.K. Hondalus, J.A. Yager et al. 1999. Role of the 85-Kilobase Plasmid and Plasmid-Encoded
Virulence-Associated Protein A in Intracellular Survival and Virulence of Rhodococcus equi. Infection and immunity.
Vol. 67, Issue 7. P. 3548-3557.
31. Hadfield SJ, Robinson G, Elwin K, Chalmers RM, 2011. Detection and differentiation of Cryptosporidium spp. in
human clinical samples by use of real-time PCR. J Clin Microbiol. 49(3):918-24.
32. Hadfield SJ, Chalmers RM, 2012. Detection and characterization of Cryptosporidium cuniculus by real-time PCR.
Parasitol Res. 111(3):1385-90.
33. Hansen, F., K.E.P. Olsen, 2009. Clostridium difficile: A potentially foodborne zoönose? Significance in humans,
animals and food. NMKL technical report No. 3. 2009. P. 1-9.
34. Hondalus, M.K., 1997. Rhodococcus equi: Pathogenesis and Virulence. Proceedings of the Annual Convention of the
AAEP. Vol . 43, P. 71-78
35. Johnson, E., E.R. Atwill, M.E. Filkins, 1997. The prevalence of shedding of Cryptosporidium and Giardia Spp. Based
on a single fecal sample collection from each of 91 horses used for backcountry recreation. J Vet Diagn Invest 9, 56.
P. 56-60.
36. Kedlaya, I., M.B. Ing, S.S. Wong, 2001. Rhodococcus equi Infections in Immunocompetent Hosts: Case Report and
Review. Clinical infectious diseases , Vol. 32 P. 39-47.
37. Kerst, J.M., J. van der Lelie, E.J. Kuijper, 2001. Diarree door een toxine van Clostridium difficile bij hematooncologische patiënten. Nederlands tijdschrift geneeskunde 2001;145 P. 37-40
38. Koene, M.G.J., D. Mevius, J.A. Wagenaar et al. 2011. Clostridium difficile in Dutch animals: their presence,
characteristics and similarities with human isolates. Clinical Microbiology and Infection 18 (8): 778-784.
39. Laan TT, Butler CM, Daha TJ, van Doorn DC, van Duijkeren E, Goehring LS, Houwers DJ, van Maanen C, Picavet T,
Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan MM, 2008. [Horse Advisory Committee III--infectious complications-respiration]. Tijdschr Diergeneeskd. 133(1): 20-5.

blz. 34 van 56

40. Lennon, J.J. 1997. Matrix Assisted Laser Desorption Ionization Time-of-flight Mass Spectrometry. University of
Washington, Seattle.
41. Linder, R. 1997. Rhodococcus equi and arcanobacterium haemolyticum: two “coryneform” bacteria increasingly
recognized as agents of human infection. Emerging infectious diseases, vol. 3, nr. 2. P. 145-153
42. Mainar-Jaime, R.C., S. Andrés, J.P. Vico et al. 2012. Sensitivity of the ISO 6579: standard method for detection of
Salmonella spp. on mesenteric lymph nodes from slaughter pigs. J.Clinic. Microbiology, Volume 51, issue 1. P. 8994.
43. Mair, T.S., N.D. Cohen, G.R. Pearson, 2009. Cryptosporidiosis. Bell Equine Veterinary Clinic, 2009; P. 347-353
44. Makrai L, Dénes B, Hajtós I, Fodor L, Varga J, 2008. Serotypes of Rhodococcus equi isolated from horses,
immunocompromised human patients and soil in Hungary. Acta Vet Hung. 56(3):271-9.
45. Mank, T.G. 2008. Giardia en giardiasis. Tijdschrift voor infectieziekten 3 (6): 222-229
46. Monis, P.T., R.C.A., Thompson, 2003. Cryptosporidium and Giardia-zoonoses: fact or fiction? Infection, genetics and
evolution, volume 3, issue 4. P. 233-244.
47. Muscatello G, Anderson GA, Gilkerson JR, Browning GF, 2006.Associations between the ecology of virulent
Rhodococcus equi and the epidemiology of R. equi pneumonia on Australian thoroughbred farms. Appl Environ
Microbiol. 72(9):6152-60.
48. Muscatello G, Gerbaud S, Kennedy C, Gilkerson JR, Buckley T, Klay M, Leadon DP, Browning GF, 2006.
Comparison of concentrations of Rhodococcus equi and virulent R. equi in air of stables and paddocks on horse
breeding farms in a temperate climate. Equine Vet J. 38(3):263-5.
49. Muscatello G, Gilkerson JR, Browning GF, 2007. Comparison of two selective media for the recovery, isolation,
enumeration and differentiation of Rhodococcus equi. Vet Microbiol. 119(2-4):324-9.
50. Muscatello G, Gilkerson JR, Browning GF, 2009. Detection of virulent Rhodococcus equi in exhaled air samples from
naturally infected foals. J Clin Microbiol. 47(3):734-7.
51. Muscatello G., 2011. Rhodococcus equi pneumonia in the foal part 1: Pathogenesis and epidemiology. The
veterinary journal 192. P. 20-26.
52. Picavet T, Butler CM, Daha TJ, van Doom DC, van Duijkeren E, Goehring LS, Houwers DJ, Laan TT, van Maanen C,
Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan MM., 2008.[Horse Advisory Committee III--infectious complications--digestion
(part 1)]. Tijdschr Diergeneeskd. 133(3):110-4.
53. Picavet T, Butler CM, Daha TJ, van Dooam DC, van Duijkeren E, Goehring LS, Houwers DJ, Laan TT, van Maanen
C, Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan MM, 2008. [Horse Advisory Committee III--Infectious complications-digestion (part II)]. Tijdschr Diergeneeskd. 133(5):190-5.
54. Pichner R, Sander A, Steinrück H, Gareis M, 2005. [Occurrence of Salmonella spp. and shigatoxin-producing
escherichia coli (STEC) in horse faeces and horse meat products]. Berl Munch Tierarztl Wochenschr. 118(7-8):3215.
55. Prins, J.M., P. Speelman, 1989. Stand van zaken: Salmonella-dragers. Ned. Tijdschrift Geneeskunde 133, 2160-4.
56. Pusterla N, Wilson WD, Mapes S, Leutenegger CM, 2007. Diagnostic evaluation of real-time PCR in the detection of
Rhodococcus equi in faeces and nasopharyngeal swabs from foals with pneumonia. Vet Rec. 161(8):272-5.
57. Quílez J, Torres E, Chalmers RM, Hadfield SJ, Del Cacho E, Sánchez-Acedo C, 2008. Cryptosporidium genotypes
and subtypes in lambs and goat kids in Spain. Appl Environ Microbiol. 74(19):6026-31.
58. Santin, M., J.A. Cortés Vecino, R. Fayer, 2013. A large scale molecular study of Giardia duodenalis in horses from
Colombia. Veterinary Parasitology, available online 21 February 2013, in press, corrected proof.
59. Savidge, T.C., W.H. Pan, P. Newman et al. 2003. Clostridium difficile toxin B is an inflammatory enterotoxin in human
intestine. Gastroenterology 2003; aug; 125 (2)P. 13-20
60. Scott Weese, J., J.D. Baird, C. Poppe et al. 2001. Emergence of Salmonella Typhimurium definitive type 104
(DT104) as an important cause of salmonellosis in horses in Ontario. Can Vet J. 42: 788-792.
61. Sellon, D.C., M.T. Long, E.G. Davis et al. 2007. Equine infectious diseases. Saunders Elsevier, St. Louis, Missouri

blz. 35 van 56

62. Smith RP, Chalmers RM, Mueller-Doblies D, Clifton-Hadley FA, Elwin K, Watkins J, Paiba GA, Hadfield SJ, Giles M,
2010. Investigation of farms linked to human patients with cryptosporidiosis in England and Wales. Prev Vet Med.
94(1-2):9-17.
63. Spigaglia P, Barbanti F, Mastrantonio P, 2011. European Study Group on Clostridium difficile (ESGCD). Multidrug
resistance in European Clostridium difficile clinical isolates. J Antimicrob Chemother. 66(10):2227-34.
64. SRP, 2011. Agenda infectieuze ziekten paard. November 2011. P. 1- 29
65. Traub R, Wade S, Read C, Thompson A, Mohammed H, 2005. Molecular characterization of potentially zoonotic
isolates of Giardia duodenalis in horses. Vet Parasitol. 130(3-4):317-21.
66. Traub-Dargatz JL, Garber LP, Fedorka-Cray PJ, Ladely S, Ferris KE, 2000. Fecal shedding of Salmonella spp by
horses in the United States during 1998 and 1999 and detection of Salmonella spp in grain and concentrate sources
on equine operations. J Am Vet Med Assoc. 217(2): 226-30.
67. Valgaeren, B. 2008. Bio veiligheid en sanitaire maatregelen in een paardenkliniek. Faculteit Diergeneeskunde,
Universiteit Gent, 2008-2009
68. Veronesi F, Passamonti F, Cacciò S, Diaferia M, Piergili Fioretti D, 2010. Epidemiological survey on equine
cryptosporidium and giardia infections in Italy and molecular characterization of isolates. Zoonoses Public Health
57(7-8):510-7.
69. Xiao L, Herd RP, 1994. Epidemiology of equine Cryptosporidium and Giardia infections. Equine Vet J. 26(1):14-7.
70. Xiao, L., Y. Feng, 2008. Zoonotic cryptosporidiosis. FEMS Immunology & Medical Microbiology Volume 52, issue 3.
P. 309-323
71. Zar, F.A., S.R. Bakkanagari, K.M.L.S.T. Moorthi et al. 2007. A comparison of Vancomycin and Metronidazole for the
treatment of Clostridium difficile associated diarrhea, stratified by disease severity. Clin infect. Dis. 45 (3): 302-307.
72. Zheng, L., S.F. Keller, D.M. Lyerly et al. 2004. Comparison of Screening Tests for Detection of Clostridium difficile in
Fecal Specimens. Techlab, ASM 2004. New Orleans, LA
73. Zoeteman, B.C.J., 2010. Introductie in het milieu van Rhodococcus equi vaccinstam. Cogem Advies, Bilthoven

blz. 36 van 56

Internetlijst:
1. Aberra, F.N., J. Katz, C.A. Gronczewski 2013. Clostridium difficile colitis.
URL: http://emedicine.medscape.com/article/186458- overview Geraadpleegd op: 06-03-2013
2. Meridian Bioscience, 2013. ImmunoCard Stat! Crypto/Giardia. URL: http://www.meridianbioscience.com/diagnosticproducts/cryptosporidium-and-giardia/immunocard-stat/immunocard-stat-crypto-and-giardia.aspx Geraadpleegd op:
27-02-2013
3. Wetten.overheid, 2010. Besluit Protocollen hygiënevoorschriften pluimveehouderij 1999. URL:
http://wetten.overheid.nl/BWBR0010848/BijlageVI/geldigheidsdatum_02-12-2010 Geraadpleegd op: 05-03-2013
4. Ates, L. 2006. De ontwikkeling van een moleculaire fingerprintmethode voor Giardia duodenalis. URL:
http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:HuwZitBR0EcJ:hbokennisbank.uvt.nl/cgi/hu/show.cgi%3Ffid%3D4702+&cd=10&hl=nl&ct=clnk&gl=nl Geraadpleegd op: 19-02-2013
5. CDC, 2012. Clostridium difficile infection. URL: http://www.cdc.gov/HAI/organisms/cdiff/Cdiff_infect.html
Geraadpleegd op: 13-02-2013
6. LUMC, z.j. Clostridium difficile. URL:
https://www.lumc.nl/con/2010/81125070355221/90305041220344/111222002251344/
Geraadpleegd op: 13-03-2013
7. RIVM, z.j. Salmonellose. URL:
http://www.rivm.nl/Onderwerpen/Ziekten_Aandoeningen/S/Salmonellose/Verspreiding_en_frequentie
Geraadpleegd op: 06-03-2013
8. RIVM, 2011. LCI-richtlijn Cryptosporidiose. URL:
http://www.rivm.nl/Bibliotheek/Professioneel_Praktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Crypto
sporidiose Geraadpleegd op: 05-03-2013
9. Universiteit Utrecht, 2013. Overdracht van de bacterie C. difficile van varkens op mensen. URL:
http://www.uu.nl/faculty/veterinarymedicine/NL/Actueel/agenda/Pages/Overdracht-C-difficile-varkens-mensen.aspx
Geraadpleegd op: 20-02-2013
10. Vlees, z.j. Dossier Salmonella. URL: http://www.vlees.nl/dossiers/voedselveiligheid/salmonella/vraag-antwoord/
Geraadpleegd op: 05- 03-2013

blz. 37 van 56

9. Bijlagen
Bijlage 1. Achtergrondinformatie over de in deze studie onderzochte pathogenen.
Salmonella species
Salmonella bacteriën zijn Gram-negatieve, facultatief anaërobe bacteriën, die behoren tot de familie Enterobacteriaceae.
Veel verschillende serotypes zijn in staat het paard te infecteren, maar de serotypes uit serogroep B (vooral S.
typhimurium) komen het meest voor. Er zijn veel symptoomloze dragers die salmonella uitscheiden, maar de actuele
prevalentie van salmonella uitscheiding in de algemene paardenpopulatie in Nederland is onbekend. Uitscheiders vormen
een mogelijke besmettingbron voor gevoelige paarden. Risicofactoren zijn onder meer: hoge omgevingstemperatuur,
stress, transport, antibioticum toediening, gastro-intestinale chirurgie, algemene anesthesie, bestaande maag- en
darmziekten, veranderingen in het dieet en immunosuppressie. Feceskweek met behulp van ophopingstechnieken is de
meest gebruikte manier om salmonella aan te tonen. Vanwege intermitterende uitscheiding is de diagnostische
sensitiviteit echter niet hoog. De meest gevoelige en snelle test om salmonella op te sporen is volgens de literatuur een
PCR op feces. Uit onderzoek van het VMDC bleek de sensitiviteit van PCR direct op mest echter absoluut niet beter, maar
juist minder te zijn dan die van de kweek. Alleen PCR van een voorophopingsmedium gaf gelijke resultaten als de kweek
(dr. E. van Duijkeren). Salmonellose is in principe een zoönose, hoewel transmissies van paard naar mens zeldzaam zijn.
Toch dient de nodige zorgvuldigheid in acht te worden genomen. Bij de behandeling van zieke dieren moeten de
verzorgers aparte kledij, handschoenen en overschoenen dragen en apart gereedschap gebruiken. Iedereen die in
aanraking geweest is met deze patiënten, dient daarna de handen grondig te reinigen en te ontsmetten. Subklinische
uitscheiding bij volwassen paarden is over het algemeen op een zeer laag niveau. Voor een prevalentieonderzoek onder
gezonde volwassen paarden zouden dus grote aantallen monsters getest moeten worden om vervolgens waarschijnlijk
een zeer lage prevalentie vast te stellen. Concentreren op veulens met diarree (eventueel ook op volwassen paarden met
diarree) lijkt zinvoller in het kader van prevalentieonderzoek.
Cryptosporidium spp.
Besmetting met C. parvum vindt gewoonlijk plaats door het oraal binnenkrijgen van rijpe oöcysten. Infectie met
Cryptosporidium parvum veroorzaakt acute diarree die in principe zelflimiterend is. De diarree kan variëren van zeer
intens en waterdun tot matig en intermitterend en gaat vaak gepaard met darmkrampen. Bij C. parvum zijn runderen, in
het bijzonder jonge kalveren, samen met de mens de primaire gastheer, maar ook hier zijn infecties bij verscheidene
andere zoogdiersoorten bekend. Cryptosporidium infecties kunnen worden opgelopen via de fecaal-orale route: via direct
contact tussen mens en dier, directe overdracht van mens op mens, maar ook indirect door fecaal besmet drinkwater,
oppervlaktewater en zwembadwater of via besmet voedsel. C. parvum infecties worden geassocieerd met fysiek contact
met boerderijdieren. Er bestaat nog veel onduidelijkheid over de mate waarin C. parvum van mens tot mens wordt
overgedragen. Sommige genetische subtypes van C. parvum lijken toch strikt mensgebonden te zijn, terwijl andere een
zoönotische oorsprong lijken te hebben.
Deze parasiet tast bij paarden het distale deel van de dunne darm aan en kan ook voorkomen bij veel andere diersoorten
en de mens. Deze parasiet is namelijk niet zeer gastheerspecifiek. Bij immunocompetente veulens gaat het in het
algemeen om een milde, zichzelf limiterende diarree, die één tot acht dagen kan duren. Oudere veulens kunnen
chronische, intermitterende diarree vertonen, die enkele maanden kan aanhouden. De oöcysten van de parasiet zijn met
de in de parasitologie algemeen gebruikte kleurmethoden niet makkelijk te vinden in de mest. Daarom dient dit onderzoek
specifiek vermeld te worden op de aanvraag. Voor het aantonen van Cryptosporidium parvum zijn ook sneltesten op de
markt die goed blijken te werken, in ieder geval bij neonatale diarree bij kalveren. Bij een negatieve bevinding is het
verstandig het fecesonderzoek driemaal te herhalen, omdat er sprake is van fluctuaties in de uitscheiding en kleine
hoeveelheden makkelijk worden gemist. Voor cryptosporidium infecties bij paarden werden in diverse landen sterk
wisselende prevalenties gevonden (zie Bijlage 2). Dat hangt enerzijds af van de gebruikt methodes en anderzijds van de

blz. 38 van 56

populaties (veulens versus paarden, met diarree versus zonder diarree). De meest risicovolle groep qua uitscheiding zijn
veulens met diarree. Sowieso is de uitscheiding met name bij veulens en niet bij volwassen paarden.
Giardia duodenalis
Jaarlijks worden ongeveer 500.000 nieuwe infecties bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gemeld. In Nederland
ligt de prevalentie van G. duodenalis bij patiënten die met klachten van chronische diarree hun huisarts consulteren,
tussen de 8 en 12%. Bij personen zonder klachten is in Nederland een prevalentie van 5% gevonden Besmetting vindt
plaats door het consumeren van fecaal besmet voedsel of water. Ook directe besmetting tussen mensen lijkt een
belangrijke rol te kunnen spelen, vooral op scholen en kinderdagverblijven, waar kinderen van lage leeftijden dicht op
elkaar zitten. Er zijn meerdere gevallen bekend van grootschalige uitbraken van G. duodenalis, die zijn toegeschreven aan
besmette watervoorzieningen, zowel waterzuiveringsinstallaties als recreationele watervoorzieningen. Om deze reden
worden in Nederland waterzuiveringsinstallaties zorgvuldig gecontroleerd op het risico dat G. duodenalis verspreid zou
kunnen worden. Ook kleinschaligere uitbraken door besmet voedsel zijn beschreven. Menginfecties met de verschillende
genotypen van G. duodenalis komen naar schatting bij 8% van de menselijke patiënten voor. Deze gevallen worden
meestal geassocieerd met patiënten die zijn blootgesteld aan vervuilde waterbronnen, of andere bijzondere
epidemiologische situaties.
G. duodenalis komt, behalve bij de mens, ook wereldwijd voor bij diverse diersoorten. Dit zijn voor een groot deel dieren
die in nauw contact staan met de mens. Voorbeelden hiervan zijn huisdieren, zoals honden en katten en verschillende
soorten vee zoals runderen, schapen en paarden. Het feit dat G. duodenalis zowel voorkomt in de mens als in de
bovengenoemde dieren, maakt dat rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid dat G. duodenalis een
zoönotische parasiet kan zijn. Sluitend bewijs voor deze hypothese ontbreekt tot nu toe echter nog. Bij paarden worden in
diverse landen verschillende prevalenties gevonden (zie Bijlage 2). Dit hangt enerzijds af van de gebruikt methodes en
anderzijds van de populaties (veulens versus paarden, met diarree versus zonder diarree). De meest risicovolle groep qua
uitscheiding zijn veulens met diarree. Sowieso vindt de uitscheiding met name door veulens en veel minder door
volwassen paarden plaats. Genotypering van positieve monsters is van belang om de zoönotische relevantie beter in te
kunnen schatten.
Clostridium difficile
Clostridium difficile, een Gram positieve, spore-vormende, anaerobe staafvormige bacterie, is de belangrijkste oorzaak
van antibiotica-geassocieerde diarree, meestal in het ziekenhuis opgelopen. De gevormde sporen zijn zeer resistent tegen
hitte, chemische stoffen en uitdroging waardoor de bacterie lang in de omgeving kan overleven en zich kan verspreiden.
Vooral bij patiënten die in een zorginstelling verblijven en antibiotica gebruiken, kan de bacterie in het maag-darmkanaal
uitgroeien en klachten geven: antibiotica-geassocieerde diarree. Op dit moment zijn er meer dan 300 verschillende PCR
ribotypen bekend, elk met specifieke microbiologische en epidemiologische eigenschappen. Sinds het verschijnen van het
hypervirulente PCR ribotype 027 is het aantal patiënten met CDI (C. difficile infectie) dramatisch gestegen. Niet alleen het
aantal patiënten is gestegen, maar ook de ernst van de symptomen en de complicaties van de ziekte, zoals
pseudomembraneuze colitis. In de laatste jaren hebben steeds meer landen uitbraken in ziekenhuizen en andere
zorginstellingen van het PCR ribotype 027. Recent is een ander hypervirulent PCR ribotype verschenen in Nederland en
andere Europese landen. In tegenstelling tot type 027 wordt dit type 078 relatief vaak buiten het ziekenhuis opgelopen.
Het is bovendien veruit het meest voorkomende type in vee, zoals varkens en koeien. Dit suggereert een mogelijke
zoönotisch agens. Ook lijkt de resistentie-problematiek van Clostridium difficile toe te nemen in Europa (Spigaglia et al.,
2011).
Clostridium difficile wordt soms gekweekt uit mest van paarden met antibiotica geassocieerde diarree en colitis. Deze
bacteriën worden eigenlijk zelden gekweekt uit mest van gezonde volwassen paarden, noch uit feces van paarden met
enteritis die niet met antibiotica werden behandeld, maar mogelijk wel uit feces van gezonde veulens. Op bedrijven kan de

blz. 39 van 56

infectiedruk toenemen door de uitscheiding van sporen door zieke veulens en de kans dat andere veulens dan besmet
raken, is vrij groot. De mortaliteit kan soms oplopen tot 50 procent.
Diagnose vindt plaats via anaërobe cultuur op speciale platen. Het kweken van C. difficile vereist speciale –kort houdbaremedia. Toxines van C. difficile (A en B) kunnen eventueel worden aangetoond met – in beperkte mate voor het paard
gevalideerde - commercieel verkrijgbare testkits. De toxinegenen kunnen met behulp van PCR worden aangetoond, maar
het is niet bekend of het aantonen van die genen correspondeert met toxineproductie in paarden. GD heeft recent realtime PCR protocollen geïmplementeerd voor het aantonen van de toxine A en B genen van Clostridium difficile. In het
kader van dit onderzoek zullen alleen de subpopulaties veulens met diarree en paarden met diarree onderzocht worden
op toxinevormende Clostridium difficile.
Schimmelinfecties
Prevalentie-onderzoek naar schimmelinfecties bij paarden lijkt weinig zinvol. Volgens prof. dr. M. Sloet van
Oldruitenborgh-Oosterbaan en Drs. H. van Gils wordt het door dierenartsen momenteel weinig meer in de praktijk gezien
en is het risico daarmee laag. Onderzoek van subklinisch besmette paarden wordt niet zinvol geacht, het zou echt moeten
gaan om paarden met van schimmelinfecties verdachte laesies. Dat vraagt uiteraard om heel ander monstermateriaal dan
voor onderzoek naar de eerdergenoemde pathogenen en bovendien zijn paarden al vaak met antischimmel middelen
behandeld door eigenaren voordat de dierenarts erbij betrokken wordt. Het is dus moeilijk om op tijd te zijn en het vraagt
bovendien om zorgvuldige monstername (reiniging met alcohol, haren uit de randen van de lesies) en speciale
kweekmethoden. Daarom wordt geadviseerd om onderzoek naar de prevalentie van schimmelinfecties bij paarden niet uit
te voeren.
Rhodococcus equi
De bacterie Rhodoccus equi is een pathogene, niet-sporenvormende Gram-positieve coccobacillus die wereldwijd, met
uitzondering van Antartica, in de bodem voorkomt. De bacterie wordt ook aangetroffen in zout en zoet water. De bacterie
is in staat heftige infecties te veroorzaken bij veulens. De ziekte wordt gekenmerkt door chronische longontsteking en
darmonsteking en een hoge sterfte onder veulens van één tot vier maanden oud. Hoewel R. equi ook in andere
zoogdieren, zoals varkens, katten en honden, wordt aangetroffen zijn dergelijke infecties ongewoon. R. equi wordt voor
deze dieren als een opportunistische ziekteverwekker beschouwd. Het inhaleren van stofdeeltjes besmet met R. equi,
vormt, naast opname van grond en mest bij het grazen, de voornaamste bron van besmetting. Op stoeterijen en
boerderijen waar paarden worden gehouden, wordt de bacterie in zowel bodem als mest in aanzienlijke aantallen
aangetroffen. Hoewel de bacterie wijdverspreid is binnen de paardenpopulatie openbaart de ziekte zich zeer beperkt.
Slechts op een relatief klein aantal stoeterijen en boerderijen is de ziekte endemisch of komt de ziekte sporadisch voor.
De belangrijkste reden hiervoor is de aanwezigheid van virulente stammen in combinatie met, voor de bacterie, gunstige
milieuomstandigheden. Infecties komen vaker voor in gebieden met hoge temperaturen gedurende de zomermaanden,
met zanderige bodems en veel stof. Het maagdarmkanaal speelt een belangrijke rol bij de verspreiding van de bacterie in
het milieu, maar orale opname leidt over het algemeen niet tot hematogene verspreiding en pneumonie tenzij het gaat om
zeer grote hoeveelheden bacteriën. Het is mogelijk om met speciale selectieve platen (NANAT en modified CAZ-NB) R.
equi te kweken uit feces. Op de standaard media voor bacteriologisch routineonderzoek wordt R. equi tussen de andere
darmbacteriën niet terug gevonden. Ook bij gezonde paarden kan R. equi in de feces voorkomen, omdat het een
bodembacterie is. Ook is het mogelijk R. equi in feces aan te tonen met behulp van directe PCR. Recent onderzoek heeft
aangetoond dat de bacterie met name in tracheaalspoelsels, neusswabs en feces met PCR kon worden aangetoond.
Rhodococcus equi komt vaak bedrijfsgebonden voor, waarbij de maximale uitscheiding gevonden wordt bij veulens van 6
weken oud (IXth Congress on Equine Infectious Diseases, Kentucky 2012). Aerosolmonsters, grondmonsters,
faecesmonsters en/of neusswabs/tracheaalspoelingen van (klinisch verdachte) veulens kunnen, afhankelijk van de
vraagstelling, zinvol zijn.

blz. 40 van 56

Stammen van R. equi worden onderscheiden in drie virulentieniveaus: volvirulent, middelmatig virulent en avirulent.
Volvirulente R. equi stammen worden gekenmerkt door de aanwezigheid van een plasmide van 80 tot 90 kb met een gen
coderend voor een 15 tot 17-kDa virulentie-geassocieerd eiwit (VapA) dat zich aan de oppervlakte van de bacterie
bevindt. Virulente R. equi stammen zijn aangetroffen in de longen en darmen van zieke veulens en in de bodems en mest
van bedrijven waar de ziekte endemisch is. Middelmatig virulente stammen worden gekenmerkt door een plasmide van 79
tot 100 kb en een 20-kDa virulentie-geassocieerd eiwit (VapB). Middelmatig virulente stammen zijn aangetroffen in de
lymfe van varkens. In avirulente stammen worden bovengenoemd plasmiden en eiwitten niet aangetroffen. Deze laatste
stammen komen algemeen voor in de bodem.
Het aantal humane infecties met R. equi, is zeer beperkt. De eerste humane infectie met R. equi werd in 1967
gerapporteerd en tot 1983 bleef, wereldwijd, het totale aantal infecties van R. equi beperkt tot dertien ziektegevallen. Na
1983 werd een relatief sterke toename gevonden, meer dan 100 ziektegevallen werden er gerapporteerd tot 2003. Deze
toename wordt toegeschreven aan het toenemende aantal AIDS-patiënten, patiënten die een orgaantransplantatie
ondergaan en ontwikkelingen in de kankerbestrijding. De meerderheid van de patiënten geïnfecteerd met R. equi heeft
een immunodeficiëntie.
Rodococcus equi wordt ook genoemd in relatie tot antibiotica resistentie en dan gaat het dus met name om het langdurig
gebruik van derdegeneratie middelen. In Leidraad III – Infectieuze aandoeningen – respiratie (TvD 2008) worden de
volgende behandelingsmogelijkheden genoemd: erythromycine 25 mg/kg 2dd p.o./rifampicine 5 mg/kg 2dd p.o. of 10
mg/kg 1dd p.o. Behandelingsduur in het algemeen vier tot negen weken. Daarnaast azithromycine 10mg/kg 1dd p.o./
rifampicine,

of clarithromycine 7.5 mg/kg 2dd p.o./rifampicine. De effectiviteit van tulathrohomycine 2.5 mg/kg i.m.

eenmaal per zeven dagen, staat nog ter discussie, maar lijkt veelbelovend. Verder is het nog onduidelijk of
tulathrohomycine met rifampicine gecombineerd moet worden.
In het Formularium paard staat onder behandeling van Rhodococcus equi infecties het volgende vermeld: “Gezien het
intracellulaire karakter van de bacterie en de vorming van pyogranulomateuze ontstekingsprocessen valt, ondanks de
goede in vitro gevoeligheid van Rhodococcus equi voor de meeste antibiotica, de werkzaamheid in vivo tegen. In vivo
werkzame antibiotica (combinaties):
Eerste keus: –
Tweede keus: –
Derde keus: azithromycine (p.o.) of clarithromycine (p.o.) gecombineerd met rifampicine (p.o)
Cave: Azithromycine en clarithromycine zijn breed spectrum macroliden. Dit zijn humane preparaten die vanwege hun
potentie en gunstige farmacokinetische eigenschappen ook in de humane gezondheidszorg van groot belang zijn en
terughoudend worden voorgeschreven. Veterinair dient men deze middelen uitsluitend op strikte indicatie toe te passen.
Gezien de risico’s van deze therapie voor zowel merrie als veulen en het feit dat het hier om derde keuze antibiotica gaat,
is de diagnostiek voor het instellen van deze therapie essentieel.”
Multiresistente Staphylococcus aureus (MRSA)
In Nederland is in de afgelopen jaren al diverse malen onderzoek gedaan aan MRSA bij paarden. Conclusie was toen dat
MRSA alleen bij gehospitaliseerde paarden werd gevonden, maar niet bij gezonde/symptoomloze paarden. Aangezien in
2008 de laatste prevalentiestudie in Nederland werd uitgevoerd lijkt het nu niet zinvol om MRSA in deze studie weer te
betrekken.

blz. 41 van 56

Bijlage 2. Inventarisatie van een aantal prevalentiestudies voor in dit kader relevante pathogenen.

Study design

Country

Period

Age category

Clinical signs

n

Pathogens

Case control

UK

19911994

Foals

Diarrhoea
None
Diarrhoea
None
Diarrhoea
None
Diarrrhoea
None
Diarrhoea
None

365
124
365
124
365
124
365
124
365
124

Cl. perfringens
Cl. Perfringens
Rotavirus
Rotavirus
Cryptosporidium spp.
Cryptosporidium spp.
Salmonella spp.
Salmonella spp.
Strongyloides westeri
Strongyloides westeri

None
None
None
None

8417 Salmonella spp.
175 Cryptosporidium spp.
174
10
Giardia duodenalis,
assemblage AI and AII
35
Giardia duodenalis
Cryptosporidium spp.
305 Giardia duodenalis
305 Cryptosporidium spp.
66
giardia/cryptosporidium
39
giardia/cryptosporidium
46
giardia/cryptosporidium
71
giardia/cryptosporidium
233 Rotavirus
Clostridium perfringens
Salmonella spp.
Clostridium difficile

Cross-sectional
Cross-sectional

USA
USA

1998
2009

Genotyping
study
Cross-sectional

USA

2004

Horses
Foals
Dams
Horses

Canada

1997

Horses

None

Cross-sectional

USA

2000

Horses/mules

None

Cross-sectional

USA

1994

Clinical study

USA

20032008

Foals
Weanlings
Yearlings
Mares
Foals

None
None
None
None
Diarrhoea

Prevalence

OR

Reference

57%
27%
24%
2%
20%
7%
2%
1%
5%
0%

3.0

Netherwood et al. 1996

0.8% (SE 0.5)
7.4%
1.7%
n.r.

n.r.
n.r.

Traub-Dargatz et al. 2000
Burton et al. 2010

n.r.

Traub et al. 2005

20%
17%
4.6%
<2.3%
17-35%/15-31%
??/2.5%
??/nil%
??/nil%
20%
18%
12%
5%

n.r.

Olson et al. 1997

n.r.

Atwill et al. 2000

16.0
3.3
n.r.
8.9

Xiao and Herd 1994

13
16
2.6

Frederick et al. 2009
C. perfringens: OR for foals < 1
month. Rotavirus/Salmonella:
OR for foals > 1 month

Cross-sectional

Italy

2007

Clinical study

Italy

2007

Cross-sectional
Longitudinal
Cross-sectional
Cross-sectional
Case-control

Poland
Germany
Germany
USA
USA

1998
1995
2004
1999
1999

Case-control

UK/Ireland

Foals 0-2
weeks
Foals 2-4
weeks
Foals 4-8
weeks
Foals > 8
weeks
Broodmares
Foals 2-8
weeks
Horses
Foals
Horses
Horses
Horses

Targeted

19871989
Netherlands 2010
USA
19931994
Netherlands 2008

Cross-sectional

Netherlands 2004

Foals
Foals
Foals 7-28 days
Recreational
horses 4-24 Y
Hospitalised
horses
Horses 1-30 Y

Cross-sectional

Netherlands 2010

Horses

Cross-sectional
Cross-sectional

None
None
None
None
None

30
30
30
30
30

giardia/cryptosporidium
giardia/cryptosporidium
giardia/cryptosporidium
giardia/cryptosporidium
giardia/cryptosporidium

6.7%/nil%
16.7%/10%
10%/3.3%
26.6%/23%
6.7%/3.3%

Veronesi et al. 2010

Diarrhoea

21

giardia/cryptosporidium

23.8%/19%

Veronesi et al. 2010

None
None
None
None
Diarrhoea
Controls
Diarrhoea
Controls

gryptosporidium
giardia/cryptosporidium
salmonella
salmonella
Cl. Perfringens/Cl. difficile
Cl. Perfringens/Cl. difficile
Rotavirus

None

106
37
400
>1000
57
57
326
77
34
91

Diverse

259

MRSA

9.4%
5.4%/2.7%
Nil%
0.8%
16%/14%
Nil%/Nil%
37% in
diarrhoeic foals
11.7%/Nil%
Nil/Nil implies
<3.2%/<3.2%
9.3%

None

200

None

102

MRSA
MRS ( MecA+ CNS)
MRSA

giardia/cryptosporidium
giardia/cryptosporidium

Nil%
22.5%
Nil%

blz. 43 van 56

Majewska et al. 1999
Beelitz et al. 1996
Pichner et al. 2005
Traub-Dargatz et al. 2000
Donaldson and Palmer 1999
Browning et al. 1991
Looijen, studenten referaat
Johnson et al. 1997
Van Duijkeren et al. 2009
Busscher et al. 2006
Jonquiere et al. 2010

Pathogeen
Cryptosporidium spp

Veulens met diarrhee
20%
19%

Range
Giardia spp

19-20%
24%

Range
salmonella

24%
2%
12%
2-12%
5%
5%
18%
57%
18-57%

Range
Clostridium difficile
Range
Clostridium perfringens
Range
MRSA

Veulens zonder diarrhee
7%
7.4%
15-31%
0-23%
2.7%
0%
0-31%
17-35%
6.7-26.6%
5.4%
11.7%
5.4-26.6%
1%

Paarden met diarrhee

1%

7.4%
27%
7.4-27%

14%
14%
16%
16%
Hospitalised horses
9.3%

Paarden zonder diarrhee
17%
1.7%
<2.3%
0%
9.4%
<3.2%
0-9.4%
20%
4.6%
0%
<3.2%
0-20%
0.8%
0%
0-0.8%
0%
0%
0%
1.7%
0-1.7%
No symptoms
0%
0%

blz. 44 van 56

Range

Bijlage 3. Schema monstername DAP’s.

28 monsters per DAP

Paarden met diarree

Paarden zonder diarree

Veulens met diarree

Veulens zonder diarree

(Cryptosporidium parvum)

(Cryptosporidium parvum)

(Cryptosporidium parvum)

(Rhodococcus equi)

(Giardia duodenalis)

(Giardia duodenalis)

(Giardia duodenalis)

(Salmonella spp.)

(Salmonella spp.)

(Salmonella spp.)

(Clostridium difficile)

Veulens ± 6 weken oud

(Clostridium difficile)

Aantal monsters

Aantal monsters

Aantal monsters

Aantal monsters

1 kinder-/zorgboerderij

1 kinder-/zorgboerderij

1 kinder-/zorgboerderij

7 Fokkerijbedrijven

6 random*

6 random*

6 random*

7 totaal

7 totaal

7 totaal

7 totaal

Monsters genomen van minimaal 10 verschillende bedrijven

Minimaal 2 verschillende bedrijven

Maximaal 2 monsters per bedrijf

Maximaal 4 monsters per bedrijf

* De bedrijfstypen manege, IST locatie of pensionstal en fokkerij mogen ad random gekozen worden. Indien mogelijk een
evenredige verdeling over de bedrijfstypen aanhouden.

Bijlage 4. Brief aan deelnemende praktijken.

Betreft: Project 1016010 gastro-intestinale pathogenen paard

Geachte collega(‘s),
Vorige week bent u per mail en/of telefonisch benaderd voor wat betreft het project gastro-intestinale pathogenen paard
dat bij de GD uitgevoerd gaat worden. We zijn blij dat u hebt aangegeven hieraan uw medewerking te willen verlenen.
De prevalentie van de pathogenen Rhodococcus equi, Salmonella spp., Clostridium difficile, Cryptosporidium parvum en
Giardia duodenalis in de Nederlandse paardenpopulatie is onbekend . Aangezien deze micro-organismen mogelijk ook
van belang zijn voor de volksgezondheid willen we door middel van dit project meer inzicht krijgen in de prevalentie van
deze pathogenen onder verschillende subpopulaties en sectoren van de paardenhouderij.
Ook worden de Rhodococcus equi, Salmonella spp. en Clostridium difficile isolaten getest op hun gevoeligheid voor
relevante antibiotica panels, dit in verband met de maatschappelijk doelstelling reductie antibioticagebruik in de
dierhouderij en de wens bepaalde antibiotica te reserveren voor humaan gebruik.
Voor het project worden in totaal ongeveer 640 mestmonsters verzameld. Onderscheid wordt gemaakt tussen paarden
met diarree, paarden zonder diarree, veulens met diarree en - alleen voor Rhodococcus equi - veulens zonder diarree.
Ook wordt onderscheid gemaakt tussen de bedrijfstypen manege, kinder-zorgboerderij, IST locatie/pensionstal en fokkerij.
Een overzicht van de onderzoeksopzet is in de bijlage te vinden. In het kader van dit project ontvangt u een vergoeding
van €10,- per ingezonden mestmonster. Dit bedrag wordt na het binnenkrijgen van alle monsters aan u overgemaakt. De
laboratoriumbepalingen worden uiteraard op rekening van het project uitgevoerd.
Het aantal monsters dat u wordt gevraagd te nemen in het kader van Gastro-intestinale Pathogenen is 21, waarvan 7
monsters van paarden met diarree, 7 van paarden zonder diarree en 7 van veulens van 2 – 8 weken leeftijd met diarree.
Van elke subpopulatie wordt u gevraagd zo mogelijk minstens 1 hiervan op een kinder-/zorgboerderij af te nemen.
In bijgaand pakket vindt u alle benodigdheden voor het nemen van mestmonsters. Hierin zit een grotere pot voor de
salmonella test. Hier graag 10 gram feces in verzamelen (ongeveer tot het streepje). Tevens zit er een kleinere pot in,
deze graag minimaal half vol retourneren. Dus voor het gastro-intestinale pathogenen onderzoek twee potjes per veulen
met diarree of paard met of zonder diarree insturen. A.u.b. maximaal twee monsters op hetzelfde bedrijf nemen en zowel
inzendformulier als enquête invullen. Het afnemen van de enquête duurt slechts 5 – 10 minuten, maar is van groot belang
om meer inzicht te krijgen in mogelijke risicofactoren.
Het aantal monsters dat u wordt gevraagd te nemen in het kader van het Rhodococcus equi prevalentie onderzoek is ook
7, te nemen bij gezonde veulens van 6 – 8 weken oud. Hiervoor graag alleen een kleine pot minimaal halfvol retourneren
en gebruik maken van het aparte inzendformulier + enquête voor Rhodococcus equi. A.u.b. maximaal vier monsters per
bedrijf, minimaal twee bedrijven bemonsteren. Dit hoeven dus geen bedrijven te zijn met eerdere verdenkingen van
Rhodococcus equi infecties!
Monsters bij voorkeur rectaal verzamelen tijdens reguliere visites, bijvoorbeeld voor gezonde paarden in het kader van
fertiliteitsonderzoek. Diarree monsters liefst zelf verzamelen eventueel door de defecatie op te wekken met
toucheren/oppervlakkig exploreren. Als dit op dat moment niet lukt of niet acceptabel is eventueel de hulp van de eigenaar
vragen. Zo nodig mogen voor veulens en paarden zonder diarree ook de bovenste vijgen van “nog dampende” mest
benut worden.
Martine Bloemer voert bij GD in het kader van dit project haar afstudeeropdracht voor de HBO studie Dier & Veehouderij
uit en zal u zo nodig benaderen met reminders, nieuwe materialen en inzendformulieren et cetera. Vanaf september dit
jaar kunt u feedback over de resultaten van het onderzoek verwachten na goedkeuring van de opdrachtgever.

blz. 46 van 56

U krijgt niet automatisch uitslagen van de ingezonden monsters omdat de monsters voor een aantal testen eerst
verzameld worden en in grotere series getest en omdat de relevantie van een individuele uitslag bij gezonde paarden en
veulens vooralsnog niet duidelijk is (dit project beoogt daar meer inzicht in te krijgen). Voor paarden en veulens met
diarree kunnen we u eventueel per mail salmonella, cryptosporidium en giardia positieve uitslagen doorgeven.
Mocht u nog vragen hebben over de opzet van het onderzoek dan kunt u contact opnemen met Martine Bloemer
(M.Bloemer@gddeventer.com/06-53106499) en/of Kees van Maanen (c.v.maanen@gddeventer.com/ 06-51170171)

Alvast hartelijk dank voor uw medewerking en vriendelijke groeten,

Kees van Maanen

Martine Bloemer

blz. 47 van 56

Bijlage 5. Inzendformulieren.

blz. 48 van 56

blz. 49 van 56

Bijlage 6. Vragenlijst project gastro-intestinale pathogenen paard.

1. Onder welk bedrijfstype valt het bedrijf?
 manege,  IST locatie/pensionstal,  fokkerij,  kinder-/zorgboerderij
2. Wat is de leeftijd van het paard waarvan het monster is genomen(vanaf de januari telling)? Indien het een
veulen betreft, wat is de leeftijd in weken?
____ jaar (paard) ____ weken (veulen)
3a. Heeft het paard diarree?
 ja, matig,  ja, ernstig  nee
3b. Hoe lang heeft het paard al diarree? ___ dagen
3c. Is het paard behandeld voor diarree?
 ja, _________________________ middel,  nee
3d. Zijn er vaker paarden met diarree gezien op het bedrijf, vanaf januari 2013 tot heden?
 ja, _____aantal paarden,  nee
3e. Heeft het paard nog andere symptomen dan diarree?
 nee,  ja, namelijk_____________________________________________________
4a. Lopen uw paarden regelmatig op de weide?
 nee,  ja, in de lente en de zomer,  ja, het hele jaar
4b. Indien ja in de lente en zomer, van wanneer tot wanneer worden ze geweid?
Op weide ____________maand, Op stal ____________maand
4c. Hoeveel uren lopen de paarden gemiddeld per dag in de wei? ___ uur
4d. Indien in de wei, worden de paarden bijgevoerd met ruwvoer?
 nee,  ja, kleine hoeveelheid voor de nacht,  ja, onbeperkt,  ja, overig _______________
5. Welk type water krijgt het paard voornamelijk?
In de wei:  oppervlaktewater,  leidingwater,  bronwater,  n.v.t.,  anders, namelijk_______
Op stal:  oppervlaktewater,  leidingwater,  bronwater,  n.v.t.,  anders, namelijk_________
6. Hoeveel mensen zijn er afgelopen week in aanraking gekomen met de paarden (uitgezonderd uzelf)
______aantal beroepsmatig (hoefsmid, KI, dierenarts, voerleverancier, zadelpasser e.d.)
______aantal m.b.t. activiteiten op het bedrijf (rijden, verzorgen, voeren, mesten e.d.)
7. Welk type ruwvoer voert u het paard hoofdzakelijk bij?  droog hooi,  kuilgras,  menging van beide, 
overig, namelijk________________________
.
8. Hoe vaak mest u de stallen uit? ____ x per week

z.o.z.

9. Hoe worden de paarden hoofdzakelijk gehuisvest?
In de wei:  individueel,  in vaste koppels van twee paarden,  in groepen, n.v.t.
Op stal:  individueel,  in vaste koppels van twee paarden,  in groepen, n.v.t.

blz. 50 van 56

10. Worden nog andere landbouwhuisdieren op het bedrijf gehouden?
Dier
Aanwezig
Contact met paarden mogelijk
Ja, aantal

Kippen
Ja/Nee

Koeien
Ja/Nee

Varkens
Ja/Nee

Geiten
Ja/Nee

Schapen
Ja/Nee

Vleeskalveren
Ja/Nee

Overig
Ja/Nee

blz. 51 van 56

Bijlage 7. Vragenlijst Rhodococcus equi prevalentie onderzoek bij gezonde veulens.

1. Wat is de leeftijd in weken van het veulen waarvan het monster genomen is?
______ weken
2. Is het veulen in deze weken behandeld met antibiotica? Zo ja, welk middel?
 nee, ja naam middel_______________________________
3. Hebt u de in de afgelopen twee jaar veulens gehad met longontsteking?
 nee,  ja
3. Lopen de veulens regelmatig buiten?
 nee,  ja, in de weide,  ja in de paddock,  ja overig namelijk__________________________
4. Hoeveel mensen zijn er afgelopen week in aanraking gekomen met de paarden (uitgezonderd uzelf)
______aantal beroepsmatig (hoefsmid, KI, dierenarts, voerleverancier, zadelpasser e.d.)
______aantal m.b.t. activiteiten op het bedrijf (rijden, verzorgen, voeren, mesten e.d.)
5. Worden nog andere landbouwhuisdieren op het bedrijf gehouden?
Dier
Aanwezig
Contact met paarden mogelijk
Ja, aantal
Kippen
_____
Ja/Nee
Koeien
_____
Ja/Nee
Varkens
_____
Ja/Nee
Geiten
_____
Ja/Nee
Schapen
_____
Ja/Nee
Vleeskalveren
_____
Ja/Nee
Overig
_____
Ja/Nee

blz. 52 van 56

Bijlage 8. Specificatie Clostridium difficile test

Protocol voor isolatie van Clostridium difficile uit faeces van paarden
Ophopen:


CDMN broth: 1 gram monster brengen in 9 ml BHI met 1 g/l taurocholaat en CDMN suppl 179602 van Oxoid
(moxalactam norfloxacin).

Na 4 en 11 dagen incubatie (anaeroob, 37℃) wordt het ophopingsmedium, na alcoholshock, afgeënt op de volgende
(selectieve) media:


Brazier: Brazier’s Clostridium difficile Selective medium, modified (Oxoid PB5191A): C. diff Agar Base met
cefoxitin (8 mg/l), D-cycloserine (250mg/l), egg yolk emulsion, cholic acid, p-hydroxyphenylacetic acid en lysed
horse blood.



Clos: Clostridium difficile selective medium (Oxoid PB5054A): C. diff Agar Base met cefoxitin (4 mg/l), Dcycloserine (250mg/l) en paardenbloed.



HIS: schapenbloedagar

Platen worden anaeroob geïncubeerd en een aantal keren beoordeeld.
Verdachte isolaten (1 per plaat, tenzij duidelijk verschillende koloniemorfologie) worden opgeslagen bij -80℃. Isolaten
worden bevestigd als C. difficile d.m.v. Glu-D pcr (in-house PCR van het LUMC) en/of Maldi-tof.

blz. 53 van 56

Bijlage 9. Specificatie Rhodococcus equi kweek.
Plating out faecal/gastrointestinal/soil samples for the quantitative assessment of Rhodococcus equi


Weigh out 1 gram (or 1 ml if liquid sample) of gastrointestinal material/faeces/soil into a 10 ml tube.



Add 9 ml of 1xPBS to each sample of GI/faecal/soil contents. (Can use unbuffered 0.9% NaCl if no PBS). This
1

gives 10 dilution.


Ingredients for PBS



8 grams NaCl



0.2 grams KCl



1.44 grams Na2HPO4



0.24 grams KH2PO4



add to 800 ml H2O and adjust pH to 7.4 with HCl, then add to 1 litre.



Vortex each sample for 30-60 seconds so thoroughly mixed.



1

solution (10ml volume) onto plate with NANAT media and

spread the volume out over the plate.


3

Repeat the process for mCAZ-NB plates. This represents 10 onto the plate.



Each colony will represent ~ 1 x 10



Samples are plated as 10 fold serial dilutions onto each of the selective media used (NANAT / mCAZ-NB) as

3

follows:
1

-

10 dilution (10ml volume) after vortexing and
transfer to separate tube

-

-

4

v

5

6

6

/10 /10 etc (usually down to 10 ).



For 10



Spread inoculum evenly over plate.



Incubate at 37 C for 48 hrs.



Store resulting plates in a cool room for no more then 1 month before blotting. Ensure the plates are sealed to

2

2

o

prevent dehydration ( i.e. cover with clean cling wrap).

blz. 54 van 56

Bijlage 10. Meewerkende DAP´s
DAP

Provincie

Plaats

DAP Zuidwest Drenthe

Drenthe

Meppel

DAP AA en Hunze

Drenthe

Schoonlo

DAP Flevoland

Flevoland

Zeewolde

DKL Emmeloord

Flevoland

Emmeloord

DAP Dokkum

Friesland

Dokkum

DKL Wolvega

Friesland

Oldeholtpade

De Graafschap dierenartsen

Gelderland

Vorden

DK de Vijfsprong

Gelderland

Wekerom

DKL Winsum

Groningen

Winsum

DAP Ysselsteyn

Limburg

Ysselsteyn

DAP Horst

Limburg

Horst

Paardenpraktijk West-Brabant

N-Brabant

Roosendaal

DAP Moergestel

N-Brabant

Moergestel

Veterinair Centrum Holland Noord N-Holland

Slootdorp

DAP Kennemerland

N-Holland

Bergen

DKL Enterbrook

Overijssel

Enter

DAP De watermolen

Overijssel

Haaksbergen

Ambulante kliniek paard

Utrecht

Utrecht

DAP Krommerijnstreek

Utrecht

Schalkwijk

DGC de Vallei

Utrecht

Woudenberg

DK Ridderkerk

Z-Holland

Ridderkerk

DKL IJzendijke

Zeeland

Ijzendijke

Karelse en van Dijk

Zeeland

Heinkenszand

blz. 55 van 56

Bijlage 11. Overzicht aantal monsters per provincie en bedrijfstype.

Manege

16

Fokkerij

132

IST locatie/ pensionstal

69

Kinder-/ zorgboerderij

26

Noord-Holland

21

Overijssel

22

Limburg

36

Gelderland

29

Zuid-Holland

23

Noord-Brabant

22

Zeeland

20

Flevoland

19

Utrecht

24

Friesland

33

Groningen

2

Drenthe

1

blz. 56 van 56