Resultaten verantwoordingsonderzoek 2017

Gemeentefonds (B)
Rapport bij het jaarverslag

2018

Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2017
Gemeentefonds (B)
Rapport bij het jaarverslag

Vooraf
De Algemene Rekenkamer doet ieder jaar onderzoek naar de verantwoording die ministers
in hun jaarverslagen afleggen over hun bedrijfsvoering, hun bestedingen en hun beleid.
Onze centrale vragen in dit jaarlijkse ‘verantwoordingsonderzoek’ zijn:
• Is het geld in het afgelopen jaar besteed volgens de regels?
• Waren de zaken op het departement goed geregeld?
• Heeft het gevoerde beleid de gewenste resultaten gehad?
Op basis van deze vragen beschrijven wij per begrotingshoofdstuk of de verantwoordelijke
ministers hun zaken op orde hebben. Vanuit onze wettelijke taak geven wij daarbij ook
oordelen over de kwaliteit van de financiële informatie en de totstandkoming van de
beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in de jaarverslagen van de ministers en over de
kwaliteit van de bedrijfsvoering zelf. Met een verklaring van goedkeuring van de Algemene
Rekenkamer kunnen de Staten-Generaal per begrotingshoofdstuk decharge verlenen aan
de minister.
Dit rapport heeft betrekking op het Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds (B).
Dit fonds valt onder de verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK).
Onze overige publicaties in het kader van het verantwoordingsonderzoek 2017 vindt u
op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017.
Hier vindt u ook ons rapport Staat van de Rijksverantwoording 2017. Hierin nemen wij
de goedkeuring van de Rijksrekening op. Ook bevat deze publicatie een overkoepelende
uiteenzetting over het verantwoordingsonderzoek 2017.

3

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bijlage

Inhoud
1

Onze conclusies

5

2

Feiten en cijfers

6

3

Financiële informatie
3.1 Oordeel over de financiële informatie
3.2 Niet goedkeurende controleverklaringen geen effect op gemeentefonds

8

Bedrijfsvoering
4.1 Ontwikkelingen in de bedrijfsvoering
4.2 Oordeel over totstandkoming bedrijfsvoeringsinformatie

10

5

Beleidsresultaten

12

6

Reactie minister

13

Bijlage 1
Over het verantwoordingsonderzoek

14

Bijlage 2
Literatuur

16

Bijlage 3
Eindnoten

17

4

4

8
9

10
11

Inhoud

1 Conclusies

1

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Onze conclusies
Het gemeentefonds is op orde
De minister van BZK heeft in haar Jaarverslag over het gemeentefonds verantwoording
afgelegd over het geld dat in 2017 vanuit dit fonds is uitgekeerd aan de gemeenten.
Onze oordelen over de beleidsinformatie, de bedrijfsvoeringsinformatie en de financiële
informatie in het Jaarverslag van het gemeentefonds zijn positief.
Verder in het rapport
In de volgende hoofdstukken werken wij onze conclusies verder uit:
• het oordeel over financiële informatie (hoofdstuk 3);
• het oordeel over bedrijfsvoeringsinformatie (hoofdstuk 4);
•
•

het oordeel over beleidsinformatie (hoofdstuk 5);
de reactie van de minister (hoofdstuk 6).

5

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bijlage

Feiten en cijfers
De minister van BZK en de minister van Financiën zijn de fondsbeheerders van het
gemeentefonds volgens artikel 3 van de Financiële-verhoudingswet. Deze wet bepaalt
de financiële verhoudingen tussen het Rijk, gemeenten en provincies. De fondsbeheerders
zien toe op de verdeling van de gelden van het gemeentefonds over de gemeenten.
Vanuit het gemeentefonds zijn in 2017 voor € 27.906,2 miljoen uitgaven gedaan. Daarnaast
zijn verplichtingen aangegaan voor € 27.871,2 miljoen. De ontvangsten bedroegen € 27.906,2
miljoen. De uitgaven ten laste van het gemeentefonds beslaan 12,21% van de totale rijks­
uitgaven over 2017.
Gemeentefonds (B) in cijfers (in miljoenen €)
2015

2016

2017

Verplichtingen

27.285,9

28.142,7

27.871,2

Uitgaven

27.267,2

28.124,9

27.906,2

Ontvangsten

27.267,2

28.124,9

27.906,2

Bron: Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds, Budgettaire gevolgen van het beleid

In tabel 1 zijn de uitgaven vanuit het gemeentefonds uitgesplitst.
Tabel 1 Uitgaven gemeentefonds (B) (in miljoenen €)
2015

2016

2017

Algemene uitkering

14.736,2

15.696,0

15.555,5

Integratie-uitkering sociaal domein

10.168,1

10.015,2

9.830.6

Integratie-uitkering overig

1.305,5

1.207,9

1.290,7

Decentralisatie uitkering

969,8

1.123,5

1.136,7

Overige uitgaven

87,6

82,3

92,7

27.267,2

28.124,9

27.906,2

Totale uitgaven gemeentefonds

Bron: Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds, Budgettaire gevolgen van het beleid

De algemene uitkering had in 2017 een omvang van € 15.555,5 miljoen. Dit is 56% van de
totale uitgaven van het gemeentefonds. De gemeenten kunnen de algemene uitkering, met
inachtneming van wet- en regelgeving, naar eigen inzicht uitgeven om taken te financieren
die het Rijk heeft opgedragen (medebewindstaken) of beleid dat zij autonoom voeren.

6

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bijlage

In het regeerakkoord van het kabinet Rutte III is aangegeven dat met ingang van 2019 delen
van de integratie-uitkering sociaal domein (in 2017 € 9.830,6 miljoen) zullen overgaan
naar de algemene uitkering van het gemeentefonds. Dit betekent dat het aandeel van de
algemene uitkering in de totale uitgaven van het gemeentefonds zal toenemen.
De inkomstenbronnen van gemeenten staan weergegeven in tabel 2. De minister van BZK
heeft de gegevens in deze tabel aan uiteenlopende bronnen ontleend. De verzamelde
informatie geeft een indicatie van de onderlinge verhouding. Het aandeel van het gemeentefonds in de totale inkomsten is toegenomen van 43,1% in 2015 naar 47,3% in 2017.
Tabel 2 Inkomsten gemeenten (in miljoenen €)
2015

2016

2017

Gemeentefonds

28.060

27.261

27.051

Specifieke uitkeringen

6.216

6.263

6.426

OZB

3.690

3.955

4.022

Overige belastingen

1.198

1.183

1.295

Retributies

4.124

4.130

4.246

Bouwgrondexploitatie

5.998

3.954

3.214

Onttrekkingen reserves

6.762

3.233

3.295

Overige middelen

9.003

6.966

7.648

Totale inkomsten gemeenten

65.051

56.945

57.197

Bron: Begroting 2018 van het gemeentefonds, memorie van toelichting, tabel 5.1.1.

7

Inhoud

1 Conclusies

3

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Financiële informatie
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de financiële informatie
in het Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds.
We geven in § 3.1 een oordeel over:
• de rechtmatigheid en de deugdelijke weergave van de financiële informatie op
totaalniveau;
• de rechtmatigheid en de deugdelijke weergave van de financiële informatie op
artikelniveau.
In § 3.2 gaan we in op de invloed van niet goedkeurende controleverklaringen bij jaar­
rekeningen van gemeenten op de rechtmatigheid van de rijksuitgaven ten laste van het
gemeentefonds.

3.1 Oordeel over de financiële informatie
De financiële informatie in het Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds voldoet op totaalniveau
aan de daaraan te stellen eisen. Daarnaast hebben wij ook geen fouten gevonden die de tolerantiegrens op artikelniveau overschrijden.

Alle door ons aangetroffen fouten en onzekerheden vindt u in het overzicht op onze
website www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017.
3.1.1 Oordeel rechtmatigheid financiële informatie
De informatie die is opgenomen in de financiële overzichten van het Jaarverslag 2017 van het
gemeentefonds is op totaalniveau rechtmatig. Wij geven dit oordeel onder het voorbehoud dat
de Staten-Generaal goedkeuring zullen verlenen aan de slotwetmutaties waarin alle geraamde
uitgaven, verplichtingen en ontvangsten uit de begroting van het gemeentefonds in overeenstemming zijn gebracht met de uiteindelijk gerealiseerde bedragen.

3.1.2 Oordeel deugdelijke weergave financiële informatie
De informatie die is opgenomen in de financiële overzichten van het Jaarverslag 2017 van het
gemeentefonds is op totaalniveau deugdelijk weergegeven en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.

8

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

3.1.3 Oordeel rechtmatigheid en deugdelijke weergave op artikelniveau
Wij controleren ook op artikelniveau de deugdelijke weergave en de rechtmatigheid van
de financiële informatie.
De informatie die is opgenomen in de financiële overzichten van het Jaarverslag 2017 van het
gemeentefonds is op artikelniveau rechtmatig en deugdelijk weergegeven.

3.2 Niet goedkeurende controleverklaringen geen effect op gemeentefonds
Bij de jaarrekeningen over 2015 kreeg de helft van de gemeenten geen goedkeurende
controleverklaring 2015. Dit had hoofdzakelijk te maken met de decentralisaties in het
sociaal domein waardoor gemeenten extra taken en middelen kregen. Accountants konden
niet goed vaststellen of uitgaven die verantwoord waren voor de zorg in natura en de
persoonsgebonden budgetten daadwerkelijk volgens de regels waren geleverd (BMC 2016
en BZK 2016).
Bij de jaarrekeningen over 2016 is weliswaar een verbetering opgetreden, maar nog altijd
kreeg 20% van de gemeenten geen goedkeurende controleverklaring bij de jaarrekening
(BZK 2017a en BZK 2017b).
Gemeenten zijn – binnen de algemene wettelijke kaders – vrij om de gelden uit het
gemeentefonds te besteden naar eigen inzicht. Eventuele fouten en onzekerheden die
geconstateerd worden in gemeentelijke jaarrekeningen zijn dan ook niet van invloed
op de jaarrekening van het gemeentefonds zelf.

9

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

4

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bedrijfsvoering
Wij hebben onderzoek gedaan naar de informatie die de minister van BZK in het
Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds heeft opgenomen over de bedrijfsvoering rond
dit fonds. Wij gaan in dit hoofdstuk in op ontwikkelingen in de bedrijfsvoering en we geven
een oordeel over de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie.

4.1 Ontwikkelingen in de bedrijfsvoering
Hervorming financiële verhoudingen
De algemene uitkering wordt via een model verdeeld over gemeenten. Al geruime tijd
wordt gesproken over gewenste aanpassingen van dit verdeelmodel.
In 2014 heeft de minister van BZK de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)
en de Raad voor de financiële verhoudingen om een reactie gevraagd op zijn plannen voor
het groot onderhoud van het gemeentefonds. De VNG (VNG 2014) en de Raad voor de
financiële verhoudingen (Raad voor Financiële verhoudingen 2014) gaven aan dat niet
alleen naar het onderhoud gekeken zou moeten worden maar ook naar de uitgangspunten
van het verdeelmodel. Zij gaven aan dat het verdeelmodel is gebaseerd op de bestuurlijke
verhoudingen van begin jaren negentig van de vorige eeuw. Bij de inwerkingtreding van het
model waren gemeenten gemiddeld veel kleiner, was de omvang van het gemeentelijke
takenpakket aanzienlijk beperkter en waren de risico’s navenant geringer.
Zij wezen er verder op dat verschuivingen zullen optreden in het kostenpatroon bij en
tussen gemeenten als gevolg van de doorwerking van bezuinigingen, de voortgaande
bestuurlijke veranderingen (gemeentelijke herindelingen en bestuurlijke samenwerking)
en demografische ontwikkelingen. Daarnaast vroegen de VNG en de Raad voor financiële
verhoudingen ook nog aandacht voor:
• de toename van gemeentelijke taken;
• de positie van centrumgemeenten;
• de omvang van het eigen belastinggebied in relatie tot gemeentefonds;
• de wijze waarop eigen inkomsten van de gemeenten in het verdeelmodel worden
betrokken.

10

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

De Tweede Kamer nam in november 2015 een motie aan waarin aan de regering werd
verzocht om in samenspraak met de bestuurlijke koepels te komen tot een fundamentele
herziening van de financiële grondslagen van het provinciefonds en het gemeentefonds
(Tweede Kamer 2015). In reactie op deze motie heeft de minister van BZK in juni 2017 het
rapport Rekening houden met verschil naar de Tweede Kamer gestuurd (BZK 2017c en BZK
2017d). De aanbevelingen uit dit rapport bevatten oplossingsrichtingen die het volgende
kabinet verder zou moeten uitwerken.
In februari 2018 zijn er afspraken gemaakt over de programmastart van het interbestuurlijke programma van Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen (VNG 2018). Daarin
wordt aangegeven dat naar aanleiding van het rapport Rekening houden met verschil de
overheden gezamenlijk gaan werken aan het herzien van de financiële verhoudingen tussen
Rijk en medeoverheden.
Doordat de integratie-uitkering sociaal domein in 2019 ten dele zal worden overgeheveld
naar de algemene uitkering neemt de financiële omvang van de algemene uitkering toe.
Daarmee groeit het belang om voor de verdeling van deze uitkering een goed werkend
model te hanteren dat aansluit bij de huidige situatie.

4.2 Oordeel over totstandkoming bedrijfsvoeringsinformatie
De informatie over de bedrijfsvoering in het Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds is
deugdelijk tot stand gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.

11

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

5

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Beleidsresultaten
Wij hebben onderzoek gedaan naar de informatie die de minister van BZK in het
Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds heeft opgenomen over het gevoerde beleid.
Wij geven in dit hoofdstuk een oordeel over de totstandkoming van deze informatie.
Oordeel over totstandkoming beleidsinformatie
Wij controleren de totstandkoming van de beleidsinformatie. Wij gaan daarbij na of
de beleidsinformatie in het Jaarverslag ordelijk en controleerbaar tot stand komt.
De beleidsinformatie in het Jaarverslag 2017 van het gemeentefonds is deugdelijk tot stand
gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.

12

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

6

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Reactie minister
De minister van BZK heeft op 25 april 2018 gereageerd op ons conceptrapport.1
Hieronder geven we haar reactie weer. De volledige reactie staat op www.rekenkamer.nl/
verantwoordingsonderzoek2017. De reactie van de minister van BZK geeft ons geen
aanleiding tot het opnemen van een nawoord.
De minister van BZK schrijft:
“Met belangstelling heb ik kennis genomen van uw conceptrapport bij het Jaarverslag 2017
van het gemeentefonds, hoofdstuk B van de rijksbegroting. Mede namens de staatssecretaris
van Financiën treft u hierbij mijn reactie aan.
Tot mijn genoegen constateert u dat de in het Jaarverslag opgenomen beleidsinformatie,
financiële informatie en bedrijfsvoeringsinformatie deugdelijk is weergegeven en voldoet
aan de verslaggevingsvoorschriften. Tevens stelt u vast dat de in de financiële overzichten
opgenomen verplichtingen, uitgaven, ontvangsten en balansposten rechtmatig tot stand
zijn gekomen.
U constateert dat twintig procent van de gemeenten geen goedkeurende controleverklaring
heeft gekregen bij de jaarrekening 2016. Op deze plaats onderschrijf ik graag uw conclusie
dat eventuele fouten en onzekerheden die geconstateerd worden in de gemeentelijke
jaarrekeningen niet van invloed zijn op de jaarrekening van het gemeentefonds zelf.”

13

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bijlage 1

Over het verantwoordingsonderzoek
In ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek kijken wij naar de kwaliteit van de jaarverslagen
die de ministers op verantwoordingsdag aanbieden aan het parlement. Wij beoordelen
ook de kwaliteit van de bedrijfsvoering van de ministeries gedurende het begrotingsjaar.
Het onderzoek mondt uit in het afgeven van onze verklaring van goedkeuring bij de rijks­
rekening en de saldibalans van het rijk, die in het Financieel jaarverslag van het Rijk zijn
opgenomen. De taken en bevoegdheden voor het verantwoordingsonderzoek liggen vast
in de Grondwet en in de Comptabiliteitswet.
Onderzoek naar de jaarverslagen
Ons onderzoek naar de jaarverslagen is erop gericht om vast te stellen:
•

•
•

of de weergegeven financiële informatie klopt en de weergegeven financiële transacties
rechtmatig zijn – dat wil zeggen in overeenstemming met de begrotingswetten en
andere toepasselijke wettelijke regels;
of de weergegeven (niet-financiële) informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering op goede wijze tot stand gekomen is;
of de inrichting van het jaarverslag voldoet aan de bepalingen uit de Comptabiliteitswet
en de Rijksbegrotingsvoorschriften.

Bij het onderzoek naar de financiële informatie maken wij gebruik van de internationale
controlestandaarden voor rekenkamers (International Standards of Supreme Audit
Institutions, ‘ISSAIs’). Wij onderzoeken niet iedere geldstroom tot in detail, maar hanteren
een werkwijze die is gebaseerd op risicoanalyse.
Wij verrichten zelf controlewerkzaamheden en maken waar mogelijk gebruik van de
werkzaamheden van de Auditdienst Rijk die controleert ten behoeve van de minister.
Met het oog op het budgetrecht van het parlement richten wij ons controlewerk zo in
dat wij over belangrijke fouten en onzekerheden niet alleen op jaarverslagniveau in totaal,
maar ook per begrotingsartikel kunnen rapporteren. Om te kunnen bepalen wat wel en
niet belangrijk is gebruiken wij kwantitatieve en kwalitatieve tolerantiegrenzen.
Voor de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering beoordelen we of deze ordelijk en controleerbaar tot stand is gekomen.

14

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Onderzoek naar de bedrijfsvoering
In ons onderzoek naar de kwaliteit van de bedrijfsvoering van de ministeries beoordelen
wij of het financieel beheer, het materieelbeheer en andere elementen van de bedrijfs­
voering rechtmatig, ordelijk en controleerbaar zijn.
Omdat het niet mogelijk is om alle relevante elementen van de bedrijfsvoering jaarlijks
te toetsen, hebben wij een meerjarige aanpak ontwikkeld. Wij richten ons daarbij vooral
op de elementen die een rechtstreekse relatie hebben met de financiële informatie in de
jaarverslagen. Alle essentiële beheersmaatregelen (‘key controls’) binnen het financieel
beheer onderwerpen we ten minste eens in de drie jaar aan onderzoek.
Als we vinden dat een onderdeel van de bedrijfsvoering onvoldoende beheerst verloopt,
noemen wij dat een ‘onvolkomenheid’ dan wel een ‘ernstige onvolkomenheid’. Daarnaast
vestigen wij de aandacht op zaken die beter kunnen worden georganiseerd.
Onderzoek naar beleidsinformatie
Wij doen jaarlijks onderzoek naar een aantal beleidsthema’s. Centraal staat hierbij de vraag
of ministers erin slagen de belastingbetaler waar voor zijn geld te leveren en of zij het
parlement hierover voldoende informeren. Om dit te kunnen beoordelen gaan wij per
beleidsthema na:
• hoeveel geld aan het beoogde doel is besteed;
• of voor dat geld de beloofde prestaties zijn geleverd;
• in hoeverre het met het geld beoogde doel is gerealiseerd;
• of het parlement in begroting, jaarverslag en andere Kamerstukken voldoende
is geïnformeerd.
Een uitgebreide methodologische verantwoording over ons jaarlijkse verantwoordings­
onderzoek staat op onze website: www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek.

15

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bijlage 2

Literatuur
BMC (2016). Eindrapport controlebevindingen gemeentelijke jaarstukken 2015 en lessen voor
2016. Amersfoort/Rijswijk: eigen beheer.
BZK (2016). Brief van de minister van BZK. Sociaal Domein. Aanbieding onderzoeksrapport
BMC met beleidsreactie in de brief. Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 34 477, nr. 9.
BZK (2017a). Vaststelling van de begrotingsstaat van het gemeentefonds voor het jaar 2018.
Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2017-2018, 34 775 B, nr. 7. Aanbieding onderzoek uitkomsten accountantscontrole gemeenten en beleidsreactie.
BZK (2017b). Onderzoek naar de jaarrekening 2016 van de Nederlandse gemeenten.
Ernst & Young Accountants LLP.
BZK (2017c). Vaststelling van de begrotingsstaat van het gemeentefonds voor het jaar 2017.
Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2016-2017, 34 550 B, nr. 15. Aanbieden rapport Rekening houden met verschil.
BZK (2017d). Rekening houden met verschil. Ruimte bieden in de financiële verhoudingen.
Stuurgroep herziening financiële verhoudingen.
Raad voor de financiële verhoudingen (2014). Brief aan de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties. Consultatie groot onderhoud gemeentefonds 2015 en 2016.
Tweede Kamer (2015). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2016. Motie van de leden Veldman
en Wolbert. Herziening financiële grondslagen gemeentefonds en provinciefonds. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2015-2016, 34 300 VII, nr. 28.
VNG (2014). Brief aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Consultatie
groot onderhoud gemeentefonds 2015 en 2014.
VNG (2018). Programmastart IBP. Overhedenoverleg, 14 februari 2017. www.vng.nl

16

Bijlage

Inhoud

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Financieel

4 Bedrijfsvoering

5 Beleid

6 Reactie

Bijlage 3

Eindnoten
1. Het conceptrapport is voor publicatie nog taalkundig gecorrigeerd. Hierdoor kunnen
redactionele afwijkingen voorkomen tussen de conceptversie die de minister van BZK
is voorgelegd voor een bestuurlijke reactie en de definitieve versie van dit rapport.

17

Bijlage

Voorlichting
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl

Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Corbis/Hollandse Hoogte

Den Haag, mei 2018