Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

21 501-33

Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

Nr. 843

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 23 december 2020
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Economische
Zaken en Klimaat over de geannoteerde agenda voor de Energieraad
14 december 2020 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 837), het verslag van de
informele Energieraad van 6 oktober 2020 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 831),
het verslag van een schriftelijk overleg over onder andere de geannoteerde agenda Energieraad van 15 juni 2020 (Kamerstuk 21 501-33, nr.
818) en het verslag van een schriftelijk overleg over onder andere de
geannoteerde agenda Informele Energieraad van 5 en 6 oktober 2020
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 827).
De vragen en opmerkingen zijn op 8 december 2020 aan de Minister van
Economische Zaken en Klimaat voorgelegd. Bij brief van 11 december
2020 zijn de vragen, die betrekking hebben op de Energieraad, alsmede de
raadsconclusies waterstof en wind op zee, beantwoord. De vragen over
Nord Stream II en biomassa zullen op een later tijdstip worden
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Renkema
Adjunct-griffier van de commissie,
Witzke

kst-21501-33-843
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

1

Inhoudsopgave
I
II

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Antwoord / Reactie van de Minister

2
10

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie lezen dat er op 4 december 2020 al besluitvorming heeft plaatsgevonden over de raadsconclusies hernieuwbare
energie. Deze leden zijn benieuwd naar de uitkomsten hiervan.
De leden van de VVD-fractie vragen wat het krachtenveld van de lidstaten
voor de uitbreiding van het Emission Trade System (ETS) naar transport
en gebouwde omgeving is en hoe de Minister hier tegenaan kijkt. Deze
leden vragen wat het krachtenveld rondom CO2-arme waterstof is.
Verwacht de Minister dat de adequate formulering in de raadsconclusies
voldoende zal aansluiten bij de Nederlandse inzet?
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde agenda Energieraad 14 december 2020 en hebben nog enkele
vragen.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de Minister in de BNC-fiche
over de Europese waterstofstrategie aangeeft drie prioriteiten te zien voor
de korte termijn, te weten: helderheid over de contouren en werking van
de toekomstige markt, inclusief marktordening, certificaten, infrastructuur
en overige randvoorwaarden; een significante kostendaling van schone en
CO2-arme waterstof door opschaling van de waterstofproductie; en
stimulerende prikkels voor toepassing van waterstof in moeilijk te
verduurzamen sectoren. Deze leden vragen de Minister om bij elk van
deze drie prioriteiten in te gaan op hoe deze naar voren komen in de tekst
van de raadsconclusies. In hoeverre is er volgens de Minister in de
raadsconclusies voldoende aandacht besteed aan de door Nederland
genoemde prioriteiten?
De leden van de CDA-fractie merken op dat Nederland samen met enkele
andere lidstaten voorstander is van ruimte voor CO2-arme waterstof. De
Minister heeft daarom aangegeven dat Nederland ervoor zal waken dat er
een adequate formulering in de raadsconclusies wordt gebruikt voor
waterstof die ook ruimte laat voor CO2-arme waterstof. Deze leden vragen
de Minister om aan te geven of en in hoeverre de in de raadsconclusies
gekozen formulering naar zijn mening voldoende ruimte laat voor
CO2-arme waterstof.
De leden van de CDA-fractie hebben tevens enkele vragen over de import
van waterstof. Deze leden vragen de Minister toe te lichten wat de inzet
van Nederland in Europees verband is op dit gebied, ook in het licht van
de Nederlandse ambities als waterstofhub voor Europa. Kan de Minister
daarbij tevens toelichten hoe er op korte termijn in Europees verband tot
een ondersteund wet- en regelgevingskader gekomen kan worden om de
import van waterstof te faciliteren en wat daarbij de inzet van Nederland
zal zijn? In hoeverre wordt er in Europees verband aan afweging gemaakt
bij de import van waterstof over de mate waarin Europa ook zelfvoorzienend wil zijn qua waterstofproductie? Deze leden constateren dat de
Minister eerder heeft aangegeven dat de noodzaak om grensover-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

2

schrijdend transport van blauwe en groene waterstof op te nemen in de
TEN-E verordening nog wordt onderzocht. Kan de Minister aangeven op
welke termijn hierover meer bekend zal worden?
De leden van de CDA-fractie merken op dat de Minister in juni heeft
aangegeven dat het kabinet voornemens is om in de tweede helft van
2020 een «open call» te organiseren om te inventariseren welke Nederlandse waterstofprojecten substantieel kunnen bijdragen aan een
schaalsprong en de «green recovery» in Europees verband. Eind
september meldt de Minister dat vele Nederlandse partijen concrete
voorstellen hebben ingediend en dat hij bezig is deze te inventariseren.
Kan de Minister hierover inmiddels meer vertellen? Welke concrete
voorstellen zijn er geïnventariseerd die substantieel kunnen bijdragen aan
een schaalsprong en wat zal er worden gedaan met de voorstellen die zijn
ingediend? Kan de Minister schetsen welke vervolgstappen er zullen
worden gezet naar aanleiding van de «open call» en de daarbij ingediende
voorstellen?
De leden van de CDA-fractie lezen in de geannoteerde agenda dat
Nederland in het kader van de raadsconclusies «hernieuwbare energie op
zee» ook aandacht wil voor eventuele grensoverschrijdende projecten die
de komende tien jaar al op de planning staan. Kan de Minister verduidelijken welke projecten hier concreet mee worden bedoeld? Kan hij daarbij
tevens aangeven welke potentie hij ziet voor verdere grensoverschrijdende samenwerking?
De leden van de CDA-fractie lezen dat bij energiesysteemintegratie het
«energie-efficiëntie eerst»-principe wordt gesteund door een aantal
lidstaten, maar dat Nederland en een aantal andere lidstaten vinden dat
CO2-reductie het uitgangspunt moet zijn en dat energiebesparing alleen
prioriteit moet krijgen als dit de meest kosteneffectieve optie is voor
CO2-reductie vanuit systeemperspectief. Deze leden kunnen zich vinden in
het standpunt van de Minister, maar vragen hem wel om te verduidelijken
waarom een aantal lidstaten, in tegenstelling tot Nederland, kennelijk toch
een groter belang hecht aan energie-efficiëntie ten opzichte van kosteneffectieve CO2-reductie. Welke argumenten hebben deze lidstaten voor dit
standpunt? De leden van de CDA-fractie vragen de Minister tevens te
schetsen hoe het krachtenveld eruitziet in deze discussies tussen
energie-efficiëntie of kosteneffectieve CO2-reductie als uitgangspunt.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geannoteerde agenda voor de Energieraad van 14 december 2020
aanstaande en hebben nog enkele vragen.
De leden van de D66-fractie hebben eerder om aandacht gevraagd voor
de kansen van zon op water en vragen de Minister of hij bereid is om
Nederlandse showcases voor de Europese Strategie voor hernieuwbare
offshore-energie te identificeren en eventuele ondersteuning te verkennen
binnen de Routekaart Energie uit Water.
De leden van de D66-fractie constateren dat de wet- en regelgeving op het
gebied van hernieuwbare energie in grote mate wordt bepaald door
Europees beleid. Met de motie van het lid Sienot c.s.1 is de regering
opgeroepen de kansen te benutten van geïmporteerd groen waterstof.
Deze leden vragen in navolging hierop of de Minister kan toelichten wat
de Nederlandse inzet in de Europese Unie is op het gebied van de import
1

Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

3

van groene waterstof in het licht van de Nederlandse ambities als
waterstofhub voor Europa. Deze leden vragen tevens of de Minister kan
toelichten of de Europese Unie op korte termijn tot een ondersteund wetregelgevingskader gaat komen om de import van groene waterstof te
faciliteren, en wat daarbij de inzet van Nederland zal zijn.
De leden van de D66-fractie verwachten dat tijdens de Europese Raad op
10 en 11 december 2020 een besluit zal worden genomen over de
ophoging van het Europese Klimaatdoel in 2030. Deze leden hebben zich
in de Kamer ingezet voor een verhoging van dit doel naar 55%. Deze leden
vragen de Minister of de Nederlandse regering in Europees verband erop
aan zal sturen dat het 55% doel in 2030 een nettodoel betreft, waarin de
zogenoemde «carbon sink» niet wordt opgenomen, aangezien de afspraak
in het regeerakkoord een streven is naar 55% CO2-reductiedoel in Europa.
Om iedereen mee te kunnen laten komen in deze energietransitie is het
van groot belang dat er Europese solidariteit is, zeker in die gebieden met
grote fossiele afhankelijkheid. Deze leden vragen daarom of de Minister
zich inzet voor een snel besluit over het vrijkomen en besteding van de
gelden uit het Just Transition Fund. Deze leden vragen tevens aan de
Minister wanneer het besluit over het klimaatdoel genomen is. Hoe snel
wordt verwacht dat het ETS bijgesteld zal worden zodat heel Europa snel
op koers zal liggen voor het nieuwe doel? Deze leden vragen de Minister
welke vervolgstappen ondernomen zullen worden door de Nederlandse
overheid om te voldoen aan een hoger klimaatdoel. Deze leden vragen
tevens wanneer de resultaten worden verwacht van de ambtelijke
studiegroep onder leiding van Laura van Geest.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met verbazing vernomen dat
de Minister niet van plan is de Energieraad bij te wonen. Deze leden
wijzen er op dat het Europese energiebeleid van groot belang is en vragen
waarom de Minister afwezig is.
Waterstof
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de moeilijkheden rondom
de voorwaarden voor het subsidiëren van waterstof ook onderwerp van
gesprek zal zijn tijdens de Energieraad. Deze leden lezen dat de Minister
ruimte wil bieden aan CO2-arme waterstof. Deze leden vragen of bij het
beoordelen van CO2-arme waterstofprojecten volgens de Minister
gerekend moet worden met de broeikasgasuitstoot van de hele keten.
Hernieuwbare energie op zee
De leden van de GroenLinks-fractie vragen in hoeverre de North Sea Wind
Power Hub geconcretiseerd is. Is dit onderdeel van de raadsconclusies?
Wil de Minister zich hiervoor inzetten? In hoeverre is de Brexit hierbij een
obstakel? Zijn er andere concrete grensoverschrijdende projecten waar de
Minister zich op wil richten? Is de Minister bereid om Nederlandse
showcases voor de Europese Strategie voor hernieuwbare offshoreenergie te identificeren en aan te leveren en hiervoor ondersteuning te
vragen binnen de Routekaart Energie uit Water?
Overig (Nord Stream 2 en Gasrichtlijn)
De leden van de GroenLinks-fractie hebben nog enkele vragen over de
naderende voltooiing van gaspijpleiding Nord Stream 2. Deze leden
vragen of de Minister kennis heeft genomen van het feit dat de aanleg van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

4

deze gaspijpleiding – die enkele tijd is stopgezet – verder wordt hervat.2
Deze leden vragen de Minister hoe eventuele operationalisering van deze
gaspijpleiding zich verhoudt tot enkele lopende rechtszaken over een
mogelijke nietigverklaring of afwijking van (aspecten van) de nieuwe
Gasrichtlijn.3 Worden deze eerst afgerond voordat deze gaspijpleiding
daadwerkelijk in gebruik kan worden genomen? Tevens vragen deze leden
op welke wijze de toepassing van de Gasrichtlijn getoetst zal worden op
Nord Stream 2. Is de Minister bereid om na voltooiing van Nord Stream 2
te pleiten voor het strikt toepassen van de Gasrichtlijn, conform de motie
van het lid Van den Nieuwenhuijzen c.s.?4 Is de Minister het met deze
leden eens dat deze toetsing moet plaatsvinden vóórdat de pijpleiding
operationeel wordt? Zo nee, waarom niet? Kan de Minister daarbij
toelichten wat het precieze verschil is tussen een ontheffing en een
afwijking van de Gasrichtlijn, waar gaspijpleidingen uit derde landen
aanspraak op kunnen maken?
De leden van de GroenLinks-fractie constateren in het antwoord op
eerdere vragen dat de Minister geen input heeft geleverd voor het verzoek
van Nord Stream 2 voor een afwijking aan de Bundesnetzagentur.5 Deze
leden vragen de Minister of deze raadpleging, waarvan wordt gesteld dat
reacties openbaar worden gemaakt, inmiddels openbaar te vinden zijn. Zo
ja, waar? Indien dit niet het geval is, vragen zij of de Minister bereid is de
Bundesnetzagentur te verzoeken alsnog de reacties hierover openbaar te
maken en te delen met de Kamer. Kan de Minister ook toelichten welke
appreciatie het kabinet toekent aan de oproep van de Verenigde Staten
van Amerika (VS) om te komen tot een moratorium voor de gaspijpleiding
Nord Stream 2?6 Wat is de mening van de Minister over het eventueel
aanvragen van een ontheffing voor Nord Stream 2? Deelt de Minister de
mening van deze leden dat dit niet in lijn is met de motie van het lid Van
den Nieuwenhuijzen c.s. en dat dit vervolgens veroordeeld moet worden
door het kabinet? Zo nee, waarom niet? Tot slot vragen deze leden een
inschatting van de Minister wat betreft de effecten van nog zwaardere
VS-sancties inzake Nord Stream 2.7
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de – beperkte –
geannoteerde agenda van de Energieraad van 14 december 2020. Het
Duits voorzitterschap was voornemens om raadsconclusies over waterstof
en hernieuwbare energie op zee aan te nemen. Echter, doordat de
Energieraad is omgezet in een virtuele informele videoconferentie, is
besluitvorming tijdens de Raad niet mogelijk. Wel willen deze leden van
de mogelijkheid gebruik maken om nogmaals aan te geven wat zij
belangrijk vinden bij de toekomst van waterstof.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de Minister in gaat zetten op
gebruik van vooral groene waterstof. Welke maatregelen zijn er precies
nodig? Welke maatregelen worden daar al voor getroffen? Hoe worden
2

Het Financieele Dagblad, 29 november 2020 «Initiatiefnemers: «Aanleg Nord Stream 2
komende week hervat’» (https://fd.nl/economie-politiek/1365804/initiatiefnemers-aanleg-nordstream-2-komende-week-hervat)
3
Kamerstuk 35 373, nr. 25
4
Kamerstuk 35 373, nr. 4
5
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2960.
6
The Moscow Times, 5 december 2020 «U.S. Calls for «Moratorium» on Nord Stream 2 Pipeline
– Report» (https://www.themoscowtimes.com/2020/12/05/us-calls-for-moratorium-on-nordstream-2-pipeline-report-a72249)
7
Deutsche Welle, 4 december 2020 «Nord Stream 2: US lawmakers agree to widen sanctions on
Russian-German pipeline» (https://www.dw.com/en/nord-stream-2-us-lawmakers-agree-towiden-sanctions-on-russian-german-pipeline/a-55821737)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

5

bijvoorbeeld (oude) huizen gereed gemaakt om over te stappen op
waterstof? Hoe ziet de Minister zijn eigen rol? Is het niet belangrijk voor de
rijksoverheid om de regie in handen te nemen? Zo nee, waarom niet? En
de industrie? Wat doen de gas- en oliebedrijven zelf om over te stappen
naar groene waterstof? Hoeveel investeren zij? Welke maatregelen treffen
zij al om over te stappen op groene waterstof?
De leden van de SP-fractie realiseren zich dat grijze waterstof veel
goedkoper is voor fossiele industrie dan blauwe of groene waterstof. Is de
Minister bereid alleen subsidies te verstrekken wanneer bedrijven alleen
groene waterstof gaan produceren? Deze leden vinden het zeer ongepast
om Shell een subsidie van 1,6 miljoen euro te geven. Dit soort grote
bedrijven zijn prima in staat de kosten te dragen die er voor moeten
zorgen dat energie duurzamer wordt. Gaan dit soort subsidies ook naar de
Duitse en Noorse energiereuzen die zich nu aansluiten bij het waterstofproject in het Noorden van het land? Welke voorwaarden zijn er
verbonden aan die subsidies? En hoe groen is het waterstof waar zij op
inzetten? Deze leden vragen wat de stand van zaken is bij het waterstofproject in het noorden van het land. Hoeveel subsidie gaat er naar het
Noord-Nederland? Welk deel is Europese subsidie, welk deel komt van het
kabinet? Waar komen deze subsidies terecht? Kan de rijksoverheid
garanderen dat die 12.000 banen die beloofd worden, aan inwoners van
de noordelijke provincies toekomen? Wat voor soort banen zijn dit? Welke
stappen gaat de Minister nemen om mensen naar die banen toe te
geleiden?
De leden van de SP-fractie zijn het oneens met het verlenen van subsidies
aan de bouw van waterstoffabrieken. De CO2-uitstoot lijkt juist toe te
nemen door de manier van opwekken van benodigde elektriciteit voor de
elektrolyse. Kan de Minister uitleggen hoe klimaatsubsidies uit de
Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++), een
CO2-reductiesubsidie, hier gerechtvaardigd zijn? Hoe bestaat het dat geld,
dat mede is opgebracht door huishoudens, geïnvesteerd kan worden in
toename van CO2-uitstoot?
De leden van de SP-fractie vragen verder welke rol de fossiele industrie
heeft in Europa. Kan inzichtelijk gemaakt worden welke invloed lobbyisten
van fossiele bedrijven hebben op de Green Deal? Waarom is deze lobby
zo onzichtbaar? Welke ambitie heeft de Europese Unie wanneer het om
groene waterstof gaat? Wat is het Europese idee over grijze en blauwe
waterstof? Welke voorwaarden zijn er aan het verkrijgen van Europese
subsidies? Is de Minister bereid te pleiten voor het subsidiëren binnen
Europa van groene waterstof en het verlagen en/of stoppen van subsidies
van grijze en blauwe waterstof?
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
Biomassa
De leden van de PvdD-fractie merken op dat de Minister graag pronkt met
het feit dat Nederland het meest verregaande biomassabeleid, met de
striktste duurzaamheidseisen, ter wereld heeft. Deze leden trekken de
striktheid van de duurzaamheidseisen in twijfel. Uit allerlei onderzoek
blijkt dat de subsidies voor houtige biomassa houtkap elders aanwakkeren
en stimuleren. Onderzoek, gedaan door Argos8, concludeert dat de
houtkap in Estland tussen 2014 en 2019 is verdubbeld en dat in Natura
8

Argos, 5 december 2020 «Beschermd bos belandt in energiecentrales» (https://www.vpro.nl/
argos/lees/onderwerpen/money-to-burn/2020/beschermd-bos-belandt-inenergiecentrales.html#)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

6

2000-gebieden de houtkap ruim drie keer zo groot is. Bovendien meldt
Argos dat de Estse overheid de regels voor houtkap in 2015 heeft
versoepeld en dat er veel onrust onder de bevolking van Estland is met
betrekking tot het bosbeleid en de geobserveerde kaalkap. De Minister
zegt dat de toename in houtkap hoort bij een land dat de houtproductie
verhoogt, en dat bomenkap op het niet-beschermde deel toeneemt. De
Minister zegt dat op het beschermde deel van Estland niet wordt gekapt.
Ook refereert de Minister aan het feit dat al het hout, dat naar Nederland
komt, gecertificeerd is. Onderzoekers van Argos melden echter dat de
certificatie niet transparant is en dat ze van het kastje naar de muur
worden gestuurd als ze willen weten wie de certificatie controleert en hoe.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) zou een protocol
hebben voor wie wat moet doen om biomassa een certificaat te geven,
maar meldt daarbij dat RVO niet zelf in de bossen controleert. Deze leden
merken op dat het op papier beschermen van bos niet hetzelfde is als in
de werkelijkheid, zeker niet wanneer er niet gecontroleerd of gehandhaafd
wordt. Kan de Minister aangeven hoe de regels met betrekking tot
bosbeleid en houtkap zijn versoepeld in Estland? Is bekend hoe in Estland
toezicht, controle en handhaving van de regels worden uitgevoerd? Is het
de Minister bekend hoeveel, en hoe vaak, er gecontroleerd wordt? Kan de
Minister het protocol van RVO met de Kamer delen?
De leden van de PvdD-fractie lezen ook dat de onderzoekers melden dat er
kaalkap plaatsvindt in gebieden waar bomen groeien die door de
bosbeheerder als hout van lage kwaliteit worden gezien. Dit betekent dus
dat het hout niet geschikt is om er meubels van te maken. Dit betekent
echter niet dat het bos geen ecologische kwaliteit heeft of dat het bos
geen CO2 opslaat. Maar omdat het als hout van lage kwaliteit wordt
bestempeld, kan dit hout onder de noemer van resthout in de Nederlandse ovens verdwijnen, gecertificeerd en al. Deze leden merken op dat
de kwestie of er sprake is van duurzame biomassa inderdaad afhangt van
definities en regels. Wat is de definitie van resthout? Klopt het dat hele
grote, zeventig jaar oude bomen ook als resthout worden gezien, wanneer
zij niet in de zaagmachines passen of wanneer zij economisch gezien geen
waarde hebben? Beaamt de Minister dat het opbranden van hele grote
oude bomen niet wenselijk is vanwege de rol die zulke bomen hebben in
het opvangen van koolstof en voor de biodiversiteit? Onderzoek9 heeft
aangetoond dat juist oude en grote bomen een hele belangrijke rol spelen
in de bosecologie. Additioneel aan de rol die oude bomen spelen in
CO2-opslag en biodiversiteit, is hun essentiële rol ondergronds. Daar
vormen bomen en schimmels partnerschappen, die bekend staan als
mycorrhiza’s, waarin water en voedingsstoffen, zoals fosfor en stikstof,
onderling en met andere bomen in het bos worden uitgewisseld. Jonge
bomen krijgen hulp van oude bomen. Dit betekent dat de bomen een bos
maken. Zonder de aanwezigheid van andere bomen, zijn op zichzelf
staande bomen gevoeliger voor weersveranderingen en ziektes. Kortom,
het weghalen van oude bomen, die misschien vanuit een economisch
perspectief weinig te bieden hebben, past in een zeer beperkt korte
termijn denken, dat de biodiversiteits- en klimaatcrisis verergert.
De leden van de PvdD-fractie constateren dat de vraag of wat er in Estland
gebeurt juridisch mag, afhankelijk is van welke regels worden gehanteerd
en welke definities worden gebruikt met betrekking tot bostype.
Bomenkap en kaalkap is bijvoorbeeld niet verboden in Natura
2000-gebieden, maar misschien wel onwenselijk. Kan de Minister
aangeven wat de definitie van oerbos en oude bossen volgens de
Europese Unie is, hoeveel oerbos en oud bos er nog in Europa is en waar
9

The New York Times, 2 december 2020 «The Social Life of Forests» (https://www.nytimes.com/
interactive/2020/12/02/magazine/tree-communication-mycorrhiza.html)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

7

deze zich bevinden? Beaamt de Minister dat oude bossen en oerbossen
beschermd zullen worden onder de nieuwe bossenstrategie van de
Europese Unie? Hoe zal dit gecontroleerd worden? Zoals eerder genoemd
door deze leden, is bomenkap en kaalkap inderdaad niet verboden in
Natura 2000-gebieden, maar de Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen
verbieden wel dat biodiversiteit achteruitgaat. Omdat de biodiversiteit in
Europa achteruit holt en omdat volgend jaar een nieuw mondiaal
biodiversiteitsverdrag wordt vastgelegd, is het essentieel dat Europa haar
eigen biodiversiteitsafspraken naleeft. Ook wanneer de Minister het niet
eens is met de onderzoeksresultaten, zou het hem sieren om de claims dat
er mogelijk beschermd bos wordt gekapt en dat mogelijk de Europese
Habitat- en Vogelrichtlijnen worden overschreden, ordentelijk te laten
onderzoeken. Is de Minister bereid een onderzoek door onafhankelijke
deskundigen naar het naleven van de Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen aan te vragen bij de Europese Commissie, aangezien de Minister
aangeeft dat het aan de Europese Commissie is om op regels van de
Europese Unie toe te zien? Zo nee, waarom niet? Hierbij willen deze leden
melden dat onlangs de Poolse regering op het matje is geroepen voor de
afwezigheid van de juiste regels met betrekking tot naleven van de
Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen10. In dit geval ontbrak in Polen de
mogelijkheid voor het volk om een gang naar de rechter in werking te
stellen met betrekking tot Habitat- en Vogelrichtlijnen. Is de Minister, met
deze kennis, bereid om voor alle Europese landen dit onderzoek aan te
vragen?
De leden van de PvdD-fractie constateren dat er de komende tijd debatten
plaatsvinden in Europa over onder andere het herzien van de Richtlijn
hernieuwbare energie (RED).11 In deze richtlijn is opgenomen dat
biomassa CO2-neutraal is vanuit de gedachte dat nieuwe bomen worden
terug geplant. Wetenschappers toonden al eerder aan dat biomassa van
hele oude bomen niet CO2-neutraal is, omdat het zeventig jaar duurt voor
een nieuwe boom is terug gegroeid, nadat een zeventig jaar oude boom is
verbrand. Is de Minister bereid om de CO2-neutraliteit van houtige
biomassa aan de orde te stellen en op te roepen tot het meenemen van de
reële CO2-uitstoot van biomassacentrales? Zo nee, waarom niet?
Waterstof
De leden van de PvdD-fractie hebben ook kennisgenomen van de
Europese waterstofstrategie en de ambities van het kabinet. Deze leden
hebben hierover nog enkele vragen.
Uit de reactie van de Minister op de Europese waterstofstrategie blijkt dat
het kabinet een positieve houding aanneemt ten aanzien van de strategie
om waterstof op te schalen naar zes gigawatt in 2024. De Minister heeft de
ambitie om in te zetten op opschaling van de productiecapaciteit voor
groene waterstof tot circa 500 megawatt in 2025 en 3–4 gigawatt in 2030,
zo lezen deze leden. Voor de opschaling van waterstof benoemt de
Europese Commissie vijf opties, zoals een aanscherping van het ETS bij
de mogelijke ophoging van de Europese klimaatambitie tot 55%
CO2-reductie in 2030. De Minister meent dat deze aanscherping cruciaal is.
Deze leden willen weten of de Minister erkent dat het zo voorzichtig
introduceren van de Nederlandse CO2-heffing, waarbij bedrijven pas in
2024 hiervan gevolgen zullen ondervinden, haaks staat op de reactie van
het kabinet dat een aanscherping van het ETS cruciaal is voor zowel het
borgen van kosteneffectieve CO2-reductie, alsook het behalen van een
mogelijke ophoging van de Europese klimaatambitie tot 55% CO2 reductie
10
11

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_2152
https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12553-Revision-of-theRenewable-Energy-Directive-EU-2018–2001

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

8

in 2030 en het behalen van waterstofproductie? De tweede optie, zo lezen
deze leden, is het herzien van de Hernieuwbare Energierichtlijn (RED II),
zodat waterstof hierin kan worden opgenomen. De Minister laat weten
tevreden te zijn over het voorstel om CO2 te traceren bij emissie, opvang,
gebruik en hergebruik, omdat hiermee de circulaire economie en het
gebruik van Carbon capture and utilization (CCU)-processen bevorderd
wordt. Deze leden willen weten of de Minister het traceren van CO2 ook
nastreeft voor biomassa. Deze leden menen dat het voor de atmosfeer
niet uitmaakt of de Minister blijft vasthouden aan de gedachte dat
biomassa vanuit de Europese Unie als CO2-neutraal wordt gezien. Daarom
willen deze leden weten of de Minister het traceren van CO2 van biomassa
wil bevorderen in Europa, aangezien dit tot een transparante en eerlijke
boekhouding zou leiden. Zo nee, wat heeft de Minister hier op tegen? Als
derde optie noemt de Europese Commissie dat de financiële taxonomie
ervoor moet zorgen dat schone waterstofprojecten als zodanig in beeld
komen bij financiers. De Minister vindt het van belang dat de taxonomie
daarnaast bij waterstofprojecten ruimte laat voor transitionele activiteiten,
zoals blauwe waterstof in de transitie van grijs naar groen. Hierbij moet
door deze leden opgemerkt worden dat de Europese Commissie onlangs
heeft laten weten dat ze geen toestemming geeft voor het subsidiëren van
de productie van groene waterstof, omdat er niet genoeg duurzame
elektriciteit in Nederland wordt geproduceerd. De Europese Commissie is
bezorgd dat, door het tekort aan hernieuwbare energie, de productie van
groene waterstof zal leiden tot extra elektriciteitsproductie van fossiele
centrales. Daarom komt in 2023 groene waterstof voor het eerst in
aanmerking voor subsidie via de SDE++. Hierbij moet door deze leden
worden opgemerkt dat blauwe waterstof wel een SDE++ subsidie kan
ontvangen voor afvang en opslag van de vrijkomende CO2.
De leden van de PvdD-fractie zijn positief ten aanzien van groene
waterstof en zien belangrijke mogelijkheden voor deze vorm van energie
weggelegd. Deze leden zijn echter geen voorstander van grijze of blauwe
waterstof waarbij fossiele energie wordt gebruikt. Deze leden zien dit als
een inefficiënte voorzetting van het gebruik van fossiele brandstoffen,
aangezien het produceren van waterstof veel energie vergt. Kan de
Minister aangeven hoeveel energie er nodig is en hoeveel er verloren gaat
bij de productie van blauwe waterstof? Wat is de energie-efficiëntie?
Erkent de Minister dat de productie van blauwe waterstof minder efficiënt
is dan wanneer de fossiele brandstoffen direct in energie waren omgezet?
Erkent de Minister dat doorgaan met energieopwekking uit fossiele
bronnen betekent dat onder andere de industrie gewoon door kan gaan
met het gebruik van energie en grondstoffen? Erkent de Minister dat het
stimuleren van blauwe waterstof het gebruik van fossiele brandstoffen
stimuleert en inefficiënt is? Erkent de Minister dat het stimuleren van
blauwe waterstof haaks staat op de klimaatdoelstellingen alsook de wens
om in te zetten op groene waterstof? Welke andere manieren of subsidieregelingen heeft de Minister in gedachten om groene waterstof te
stimuleren? Kan de Minister concrete voorbeelden geven van de manier
waarop hij hier invulling aan gaat geven? Welke rol speelt CO2-heffing
volgens de Minister in het stimuleren van groene waterstof? Onderschrijft
de Minister dat, naast green taxonomy, juist ook alle investeringen,
subsidies, belastingvoordelen en risicoafdekkingen die fossiele brandstoffen stimuleren in kaart gebracht moeten worden? En dat deze moeten
worden afgebouwd, juist om groene waterstof een betere kans te geven?
De leden van de PvdD-fractie merken op dat de Minister geen steun biedt
aan het voorstel van de Europese Commissie dat oproept tot een
energiesysteem met het «energie-efficiëntie eerst» principe. De Minister
vindt dat dit principe niet ten koste moet gaan van een kostenefficiënte
route richting CO2-reductie. Naast een kostenefficiënte route moet er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

9

volgens de Minister rekening gehouden worden met de ruimtelijke
inpasbaarheid en leefomgevingskwaliteit en merkt de Minister op dat de
verdeling van kosten en baten over verschillende groepen in de samenleving grotendeels positief lijkt. Deze leden vragen of de Minister van plan
is om sociaal-maatschappelijke kosten en baten ook mee te laten nemen
in een afweging. Tevens vragen deze leden hoe de Minister in kan blijven
zetten op een kostenefficiënte route, terwijl er jaarlijks miljarden gaan
naar CO2-uitstoot door stimuleren van fossiele brandstoffen en houtige
biomassa. Welke rol heeft het versnellen van CO2-reductie gekregen in de
kostenefficiënte route naar aanleiding van de aangenomen motie van het
lid Van Raan c.s. over het versnellen van CO2-reductie als criterium
hanteren?12 Bovendien vragen deze leden of de Minister bij de verdeling
van kosten en baten over verschillende groepen ook jongeren en
toekomstige generaties heeft meegenomen. Kan de Minister aangeven
hoe kosteneffectiviteit volgens hem ten gunste kan komen van toekomstige generaties, aangezien volgens alle scenario’s het tempo van
broeikasgasreductie nog steeds te laag ligt om een verdere opwarming
van de aarde zo veel mogelijk te voorkomen.
II Antwoord / reactie van de Minister
Inleiding
Uw Kamer heeft mij een groot aantal vragen gesteld. Het is mij gezien de
hoeveelheid en de benodigde interdepartementale afstemming niet
mogelijk om alle vragen op zo’n korte termijn te beantwoorden. Ik heb
daarom voorrang gegeven aan het beantwoorden van de die vragen die
rechtstreeks betrekking hebben op de Energieraad, alsmede de raadsconclusies waterstof en wind op zee. De vragen over Nord Stream II en
biomassa zal ik zo spoedig mogelijk na het reces toesturen. Dit zal samen
met het verslag van de Energieraad zijn.
Ten slotte kan ik u melden dat het Duitse voorzitterschap de definitieve
agenda voor de Energieraad heeft gepubliceerd. Op de agenda staat
inderdaad een beleidsdebat over systeemintegratie. Daarnaast zal de
Europese Commissie de lidstaten informeren over externe energierelaties,
zal de Litouwse delegatie de lidstaten informeren over de Wit-Russische
Astravets kerncentrale en zal het inkomende Portugese voorzitterschap
een presentatie geven.
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
1
De leden van de VVD-fractie lezen dat er op 4 december 2020 al besluitvorming heeft plaatsgevonden over de raadsconclusies hernieuwbare
energie. Deze leden zijn benieuwd naar de uitkomsten hiervan.
Antwoord
De lidstaten hebben op 4 december jl. unaniem ingestemd met de door
het Duitse voorzitterschap voorgelegde concept raadsconclusies. Er is een
schriftelijke procedure gestart die nog tot en met vrijdag 11 december
loopt. Mijn verwachting is dat er geen reacties meer komen en deze
raadsconclusies dus vrijdag 11 december definitief worden vastgesteld.
Daarna worden ze gepubliceerd op de website van de Europese Raad.
2

12

Kamerstuk 32 813, nr. 545

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

10

De leden van de VVD-fractie vragen wat het krachtenveld van de lidstaten
voor de uitbreiding van het Emission Trade System (ETS) naar transport
en gebouwde omgeving is en hoe de Minister hier tegenaan kijkt.
Antwoord
Het krachtenveld omtrent uitbreiding van het ETS naar transport en de
gebouwde omgeving is nog grotendeels onbekend. Slechts enkele
lidstaten hebben zich al expliciet uitgesproken als voor- of tegenstander.
Het gros van de lidstaten heeft echter nog geen uitgesproken positie, en
wacht de effectbeoordeling van de Commissie af, welke naar verwachting
samen met het wetsvoorstel in Q2 2021 zal komen, voordat er een positie
over wordt ingenomen. Ik schaar me bij deze laatste groep lidstaten en zal
proberen te voorkomen dat er al eerder een beslissing wordt genomen op
dit dossier. De positie van het kabinet op dit dossier kunt u lezen in het
BNC-fiche over het Climate Target Plan (Kamerstuk 22 112, nr. 2954).
3
Deze leden vragen wat het krachtenveld rondom CO2-arme waterstof is.
Verwacht de Minister dat de adequate formulering in de raadsconclusies
voldoende zal aansluiten bij de Nederlandse inzet?
Antwoord
Deze Raadsconclusies bevatten een adequate en evenwichtige formulering die uitgaat van de ontwikkeling van zowel hernieuwbare als
CO2-arme waterstof. In de visie van het kabinet moet er in de eerste fase
van de opschaling van waterstof ruimte worden gecreëerd voor alle typen
CO2-arme waterstof. Deze benadering is ook onderdeel van de Raadsconclusies en heeft daarmee steun van de lidstaten. Binnen de EU is er
evenwel een aantal lidstaten dat pleit voor het enkel bevorderen van de
ontwikkeling van groene waterstof. Deze groep lidstaten staat het vrij om
in eigen land hiervoor te kiezen. Dit is echter een benadering die het
kabinet niet voorstaat.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde agenda Energieraad 14 december 2020 en hebben nog enkele
vragen.
4
De leden van de CDA-fractie merken op dat de Minister in de BNC-fiche
over de Europese waterstofstrategie aangeeft drie prioriteiten te zien voor
de korte termijn, te weten: helderheid over de contouren en werking van
de toekomstige markt, inclusief marktordening, certificaten, infrastructuur
en overige randvoorwaarden; een significante kostendaling van schone en
CO2-arme waterstof door opschaling van de waterstofproductie; en
stimulerende prikkels voor toepassing van waterstof in moeilijk te
verduurzamen sectoren. Deze leden vragen de Minister om bij elk van
deze drie prioriteiten in te gaan op hoe deze naar voren komen in de tekst
van de raadsconclusies. In hoeverre is er volgens de Minister in de
raadsconclusies voldoende aandacht besteed aan de door Nederland
genoemde prioriteiten?
Antwoord
De Raadsconclusies geven de Nederlandse prioriteiten goed weer. In de
conclusies wordt de Europese Commissie opgeroepen om te werken aan
onder andere duidelijke methodologieën en criteria voor de productie van
waterstof, een heldere ordening van de markt, de ontwikkeling van een
certificeringsysteem en innovatieve financieringsinstrumenten om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

11

kostenreductie te bereiken en moeilijk te verduurzamen sectoren CO2-vrij
te maken.
5
De leden van de CDA-fractie merken op dat Nederland samen met enkele
andere lidstaten voorstander is van ruimte voor CO2-arme waterstof. De
Minister heeft daarom aangegeven dat Nederland ervoor zal waken dat er
een adequate formulering in de raadsconclusies wordt gebruikt voor
waterstof die ook ruimte laat voor CO2-arme waterstof. Deze leden vragen
de Minister om aan te geven of en in hoeverre de in de raadsconclusies
gekozen formulering naar zijn mening voldoende ruimte laat voor
CO2-arme waterstof.
Antwoord
De Raadsconclusies geven expliciet aan dat er verschillende veilige en
duurzame CO2-arme technologieën zijn om waterstof te produceren die
zullen bijdragen aan een snelle CO2-reductie binnen de EU. Hiermee
wordt in voldoende mate tegemoet getreden aan de wensen van onder
andere Nederland om ruimte te laten voor de ontwikkeling van meerdere
vormen van CO2-arme waterstof.
6
De leden van de CDA-fractie hebben tevens enkele vragen over de import
van waterstof. Deze leden vragen de Minister toe te lichten wat de inzet
van Nederland in Europees verband is op dit gebied, ook in het licht van
de Nederlandse ambities als waterstofhub voor Europa. Kan de Minister
daarbij tevens toelichten hoe er op korte termijn in Europees verband tot
een ondersteund wet- en regelgevingskader gekomen kan worden om de
import van waterstof te faciliteren en wat daarbij de inzet van Nederland
zal zijn?
Antwoord
In de Kabinetsvisie waterstof is aangegeven dat importen van waterstof in
toenemende mate een belangrijke rol zullen gaan spelen, naargelang de
wereldmarkt zich zal ontwikkelen. In relatie tot het opzetten van een
liquide (mondiale) markt voor CO2-vrije waterstof zal in Europees verband
worden gewerkt aan de ontwikkeling van een classificatie- en certificeringsysteem en een systeem van garanties van oorsprong. De uitwerking
hiervan zal onder andere in het kader van de voorgenomen herziening van
de EU-richtlijn Hernieuwbare Energie (2018/2001/EU) plaatsvinden.
7
In hoeverre wordt er in Europees verband een afweging gemaakt bij de
import van waterstof over de mate waarin Europa ook zelfvoorzienend wil
zijn qua waterstofproductie?
Antwoord
Naast de optimale benutting van het productiepotentieel van waterstof
binnen de Europese Unie, zal in verband met de grote vraag en onze
voorzieningszekerheid de import van waterstof ook nodig zijn. Hierbij is in
Europees verband de diversificatie van bronnen en aanvoerroutes voor de
import van waterstof een belangrijk uitgangspunt. Hierdoor wordt een
eventuele afhankelijkheid van een beperkt aantal aanbieders voorkomen.
Daarvoor is nodig dat er een liquide markt ontstaat met meerder
aanbieders en heldere marktregels, zie ook het antwoord op vraag 3 van
de CDA-leden.
8
Deze leden constateren dat de Minister eerder heeft aangegeven dat de
noodzaak om grensoverschrijdend transport van blauwe en groene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

12

waterstof op te nemen in de TEN-E verordening nog wordt onderzocht.
Kan de Minister aangeven op welke termijn hierover meer bekend zal
worden?
Antwoord
Op 15 december wordt de publicatie van het wetsvoorstel van de
Europese Commissie ten aanzien van de herziening van de TransEuropese Energie Netwerken (TEN-E) verwacht. Op dit moment is dus nog
niet bekend hoe waterstof in dit wetsvoorstel wordt opgenomen in de
herziene TEN-E. Afhankelijk van de inhoud van het voorstel van de
Commissie, zullen we bekijken hoe de grensoverschrijdende waterstofinfrastructuur het best in dit voorstel opgenomen kan worden.
9
De leden van de CDA-fractie merken op dat de Minister in juni heeft
aangegeven dat het kabinet voornemens is om in de tweede helft van
2020 een «open call» te organiseren om te inventariseren welke Nederlandse waterstofprojecten substantieel kunnen bijdragen aan een
schaalsprong en de «green recovery» in Europees verband. Eind
september meldt de Minister dat vele Nederlandse partijen concrete
voorstellen hebben ingediend en dat hij bezig is deze te inventariseren.
Kan de Minister hierover inmiddels meer vertellen? Welke concrete
voorstellen zijn er geïnventariseerd die substantieel kunnen bijdragen aan
een schaalsprong en wat zal er worden gedaan met de voorstellen die zijn
ingediend? Kan de Minister schetsen welke vervolgstappen er zullen
worden gezet naar aanleiding van de «open call» en de daarbij ingediende
voorstellen?
Antwoord
Voor de interessepeiling zijn er 83 projecten ingediend, na een analyse is
gebleken dat er 18 projecten onvoldoende zijn uitgewerkt. De resterende
projecten worden opgenomen in een projectenportfolio. Met deze
portfolio wordt in eerste instantie op bilateraal en later multilateraal
niveau gekeken naar inpassing in Europese waardeketens. Ik kan hier niet
ingaan op individuele projecten, maar wel aangeven dat er een aantal
projecten is ingediend waarvan de omvang op significante wijze kan
bijdragen aan de schaalsprong.
De vervolgstappen bestaan nu uit het in Europees verband creëren van
waardeketens. Lidstaten zullen door middel van matchmakingsessies
toetsen of er meerdere landen/projecten kunnen deelnemen aan een
IPCEI-waardeketen. Indien deze is vastgesteld zal na het opstellen van de
benodigde documenten het notificatieproces worden gestart bij de
Europese Commissie. Gedurende dit notificatieproces zal de noodzaak
worden onderzocht of er extra steun bovenop de bestaande regelingen
moet worden verstrekt aan deze IPCEI-projecten. Dit notificatieproces zal
naar verwachting in Q4 2021 starten. De mate waarin Nederland hiervoor
extra steunmiddelen beschikbaar wil en kan stellen, zal dan ook door het
nieuwe kabinet bepaald worden.
10
De leden van de CDA-fractie lezen in de geannoteerde agenda dat
Nederland in het kader van de raadsconclusies «hernieuwbare energie op
zee» ook aandacht wil voor eventuele grensoverschrijdende projecten die
de komende tien jaar al op de planning staan. Kan de Minister verduidelijken welke projecten hier concreet mee worden bedoeld?
Antwoord
Hiermee bedoelde ik concreet het project «WindConnector». Op dit
moment verkent TenneT de mogelijkheden voor een eventueel grensover-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

13

schrijdend project «WindConnector» met het VK vanaf het geplande
windpark IJmuiden Ver. Aangezien IJmuiden Ver binnen de komende tien
jaar gerealiseerd wordt, valt dit in de categorie «eventuele grensoverschrijdende projecten die de komende tien jaar op de planning staan».
11
Kan hij daarbij tevens aangeven welke potentie hij ziet voor verdere
grensoverschrijdende samenwerking?
Antwoord
Voor grensoverschrijdende samenwerking op zee zie ik veel potentie. Het
kan voordelen bieden zoals kostenreductie door efficiënte aanleg van
infrastructuur, beperking van ruimtelijke impact van infrastructuur en het
vergroten van de leveringszekerheid. Hierbij ligt het voor de hand om in
eerste instantie te kijken naar samenwerking met buurlanden (Duitsland,
Denemarken en België) en naar landen met een duidelijk andere elektriciteitsmix of andere windomstandigheden (bijvoorbeeld het VK en
Noorwegen). Ik vermoed dat dergelijke grensoverschrijdende samenwerking met name na 2030 een grotere rol gaat spelen. Ook in de
Noordzee Energie Outlook (NEO), die ik afgelopen week met de Tweede
Kamer deelde,worden «meshed grids» (een vermaasd infrastructuurnetwerk) en energiehubs op zee als de twee belangrijkste technische
oplossingen genoemd voor het verbeteren van de integratie in de
internationale energiemarkt van de productie van windenergie op de
Noordzee. Hoewel de toepassing van beide niet voor 2030 verwacht
wordt, is het belangrijk om voorbereidingen te treffen om dit na 2030
mogelijk te maken.
12
De leden van de CDA-fractie lezen dat bij energiesysteemintegratie het
«energie-efficiëntie eerst»-principe wordt gesteund door een aantal
lidstaten, maar dat Nederland en een aantal andere lidstaten vinden dat
CO2-reductie het uitgangspunt moet zijn en dat energiebesparing alleen
prioriteit moet krijgen als dit de meest kosteneffectieve optie is voor
CO2-reductie vanuit systeemperspectief. Deze leden kunnen zich vinden in
het standpunt van de Minister, maar vragen hem wel om te verduidelijken
waarom een aantal lidstaten, in tegenstelling tot Nederland, kennelijk toch
een groter belang hecht aan energie-efficiëntie ten opzichte van kosteneffectieve CO2-reductie. Welke argumenten hebben deze lidstaten voor dit
standpunt?
Antwoord
Het «energie-efficiëntie eerst» principe betekent dat lidstaten bij het
vormgeven en implementeren van maatregelen in alle relevante energiesectoren eerst bezien of investeringen in energie-efficiëntie mogelijk zijn
voordat er naar andere opties wordt gekeken. Het betekent evenwel niet
dat lidstaten verplicht zijn om eerst energie-efficiëntie maatregelen
daadwerkelijk te implementeren. Voor Nederland is het van belang dat
lidstaten de ruimte houden om alle opties voor CO2-reductie te kunnen
bezien en hieruit de meest kostenefficiënte maatregelen te kunnen
selecteren. Enkele lidstaten die wel het «energie -efficiëntie eerst» principe
kunnen steunen, zijn er ook voorstander van dat lidstaten deze ruimte
kunnen behouden. Zo beschouwd is er voor lidstaten dus ook geen harde
tegenstelling in het beginsel «sturen op CO2 reductie» en het «energieefficiëntie eerst » beginsel. De argumenten van lidstaten om eerst te kijken
naar efficiëntie opties liggen ook vaak in de zoektocht naar de laagst
mogelijke kosten. Sommige lidstaten noemen daarnaast ook aanvullende
voordelen van energie-efficiëntie naast CO2-reductie als argumenten voor
het toepassen van het beginsel, bijvoorbeeld bij maatregelen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

14

gebouwde omgeving lagere woonlasten voor de consumenten of
verhoging van het woongenot.
13
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister tevens te schetsen hoe
het krachtenveld eruitziet in deze discussies tussen energie-efficiëntie of
kosteneffectieve CO2-reductie als uitgangspunt.
Antwoord
Zoals in het vorige antwoord beschreven is er geen harde tegenstelling
tussen deze uitgangspunten. Bij beide beginselen kan kostenefficiëntie het
uitgangspunt zijn voor de uiteindelijke keuze voor maatregelen. Nederland
heeft ook altijd gepleit om flexibiliteit te houden voor nationale invulling
van maatregelen in de energiesectoren. Wat opvalt in de recente
discussies is dat steeds meer lidstaten het beginsel sturen op
CO2-reductie en kosteneffectiviteit als leidend beschouwen bij de
nationale aanpak van de energietransitie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geannoteerde agenda voor de Energieraad van 14 december 2020
aanstaande en hebben nog enkele vragen.
14
De leden van de D66-fractie hebben eerder om aandacht gevraagd voor
de kansen van zon op water en vragen de Minister of hij bereid is om
Nederlandse showcases voor de Europese Strategie voor hernieuwbare
offshore-energie te identificeren en eventuele ondersteuning te verkennen
binnen de Routekaart Energie uit Water.
Antwoord
Er wordt in de Europese Strategie voor hernieuwbare offshore-energie
niet gevraagd naar showcases, die zullen wij niet aandragen. Begin 2021
zal ik uw Kamer de eerder aangekondigde verkenning sturen over Energie
uit Water.
15
De leden van de D66-fractie constateren dat de wet- en regelgeving op het
gebied van hernieuwbare energie in grote mate wordt bepaald door
Europees beleid. Met de motie van het lid Sienot c.s.13 is de regering
opgeroepen de kansen te benutten van geïmporteerd groen waterstof.
Deze leden vragen in navolging hierop of de Minister kan toelichten wat
de Nederlandse inzet in de Europese Unie is op het gebied van de import
van groene waterstof in het licht van de Nederlandse ambities als
waterstofhub voor Europa. Deze leden vragen tevens of de Minister kan
toelichten of de Europese Unie op korte termijn tot een ondersteund wetregelgevingskader gaat komen om de import van groene waterstof te
faciliteren, en wat daarbij de inzet van Nederland zal zijn.
Antwoord
In de Kabinetsvisie waterstof is aangegeven dat importen van waterstof in
toenemende mate een belangrijke rol zullen gaan spelen, naargelang de
wereldmarkt zich zal ontwikkelen. In relatie tot het opzetten van een
liquide (mondiale) markt voor CO2-vrije waterstof zal in Europees verband
worden gewerkt aan de ontwikkeling van een classificatie- en certificeringsysteem en een systeem van garanties van oorsprong. De uitwerking
hiervan zal onder andere in het kader van de voorgenomen herziening van
13

Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

15

de EU-richtlijn Hernieuwbare Energie (2018/2001/EU) plaatsvinden.
Daarnaast zal Nederland bilaterale contacten aangaan met relevante
lidstaten om concrete afspraken te maken over het opzetten van importketens. De Memorandum of Understanding die onlangs met Portugal is
afgesloten en gesprekken met buurlanden zijn hiervan voorbeelden. Naar
aanleiding van de motie Sienot c.s. (35 570 XIII nr.39) heb ik toegezegd in
het kader van het nationale waterstofprogramma dit onderwerp nader uit
te werken.
16
De leden van de D66-fractie verwachten dat tijdens de Europese Raad op
10 en 11 december 2020 een besluit zal worden genomen over de
ophoging van het Europese Klimaatdoel in 2030. Deze leden hebben zich
in de Kamer ingezet voor een verhoging van dit doel naar 55%. Deze leden
vragen de Minister of de Nederlandse regering in Europees verband erop
aan zal sturen dat het 55% doel in 2030 een nettodoel betreft, waarin de
zogenoemde «carbon sink» niet wordt opgenomen, aangezien de afspraak
in het regeerakkoord een streven is naar 55% CO2-reductiedoel in Europa.
Antwoord
De Europese Commissie heeft in september een netto-doel van 55%
voorgesteld, waarbij «carbon sinks» meegewogen worden. Het Kabinet
heeft zich tot nu toe ingezet voor een emissiereductiedoel van 55%.
Gezien het krachtenveld is dit echter mogelijk niet haalbaar. Er lijkt veel
steun te bestaan voor het voorstel van de Commissie. Te hoog inzetten en
vasthouden aan dit specifieke onderdeel kan een besluit over een hoger
2030-doel erg compliceren. Indien nodig voor consensus, kan het Kabinet
zich ook scharen achter het voorstel van de Commissie voor een
nettodoel. Dit is namelijk ook in lijn met hoe het 2050 doel van klimaatneutraliteit wordt vormgegeven (ook een nettodoel). Daarnaast zal
mogelijk ook de scope van het 2030-doel worden aangepast. De
Commissie stelt voor om in het nieuwe 2030-doel ook intra-EU scheepvaart mee te nemen en afhankelijk van de mondiale ontwikkelingen ook
de mondiale lucht- en scheepvaart. In de toekomst gaat het dan mogelijk
om een hoger absoluut aantal emissies dat meegenomen wordt in de ten
minste 55% netto reductie. Dit beoordeelt het kabinet als positief.
17
Om iedereen mee te kunnen laten komen in deze energietransitie is het
van groot belang dat er Europese solidariteit is, zeker in die gebieden met
grote fossiele afhankelijkheid. Deze leden vragen daarom of de Minister
zich inzet voor een snel besluit over het vrijkomen en besteding van de
gelden uit het Just Transition Fund.
Antwoord
De middelen uit het Just Transition Fund (JTF) voor het jaar 2021 zijn op
Europees niveau beschikbaar wanneer onder andere de onderhandelingen met het Europees Parlement over het JTF zijn afgerond. Het kabinet
zet zich in voor een uitkomst in de onderhandelingen voor het JTF, waarin
de belangen van Nederland voldoende zijn geborgd. De gelden kunnen
pas in de lidstaten door de geselecteerde regio’s worden besteed als de
nationale/regionale transitieplannen zijn goedgekeurd door de Europese
Commissie. Daarnaast dient de definitieve besluitvorming over het Eigen
Middelen Besluit (EMB) en de verordening voor het Meerjarig Financieel
Kader (MFK) te zijn afgerond. Op dit moment blokkeren Polen en
Hongarije besluitvorming over het EMB en de verordening voor het MFK
vanwege zorgen over de rechtsstatelijkheidsconditionaliteit. Voor het
kabinet heeft een uitweg uit de impasse met Hongarije en Polen prioriteit,
mits dat niet afdoet aan de rechtsstatelijkheidsconditionaliteit zoals die is
overeengekomen met het EP.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

16

18
Deze leden vragen tevens aan de Minister wanneer het besluit over het
klimaatdoel genomen is. Hoe snel wordt verwacht dat het ETS bijgesteld
zal worden zodat heel Europa snel op koers zal liggen voor het nieuwe
doel?
Antwoord
De Europese Commissie heeft aangekondigd er naar te streven in juni
2021 te komen met een wetsvoorstel voor de nieuwe ETS-richtlijn. Hierin
zal het nieuwe klimaatdoel verwerkt zijn. Vervolgens zal over de invulling
van de nieuwe ETS-richtlijn nog onderhandeld moeten worden en de
richtlijn zal nog moeten worden omgezet naar nationale wetgeving,
waardoor het nog enige tijd zal duren voordat hij in werking zal treden.
Een logisch moment voor de nieuwe richtlijn om in werking te treden lijkt
de overgang naar de tweede fase van de vierde handelsperiode, dat wil
zeggen vanaf 2026.
19
Deze leden vragen de Minister welke vervolgstappen ondernomen zullen
worden door de Nederlandse overheid om te voldoen aan een hoger
klimaatdoel. Deze leden vragen tevens wanneer de resultaten worden
verwacht van de ambtelijke studiegroep onder leiding van Laura van
Geest.
Antwoord
De leden van de D66-fractie vragen mij welke vervolgstappen ondernomen zullen worden door de Nederlandse overheid om te voldoen aan
een hoger Klimaatdoel. Het kabinet heeft de afgelopen jaren actief gepleit
voor het ophogen van het Europese 2030 broeikasgasreductiedoel naar
55% ten opzichte van 1990. Om hierop voorbereid te zijn, is eerder dit jaar
een ambtelijke studiegroep onder leiding van Laura van Geest gestart om
maatregelen in kaart te brengen om nationaal invulling aan een aanvullende opgave te geven. Hierover heb ik uw Kamer op 19 juni jl. per brief
geïnformeerd (Kamerstuk 32 813, nr. 534). Tevens vragen de leden
wanneer de resultaten worden verwacht van de ambtelijke studiegroep.
Het streven van de studiegroep was om het rapport eind 2020 af te
ronden, inmiddels heb ik begrepen dat dit begin 2021 wordt.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
20
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met verbazing vernomen dat
de Minister niet van plan is de Energieraad bij te wonen. Deze leden
wijzen er op dat het Europese energiebeleid van groot belang is en vragen
waarom de Minister afwezig is.
Antwoord
Zoals aangegeven in de Geannoteerde Agenda is deze Energieraad
omgezet in een virtuele videoconferentie, waardoor er geen besluitvorming tijdens deze raad mogelijk is.
Aangezien er geen politieke besluitvorming voorligt en er een gering
aantal discussiepunten op de agenda staan, zal ik mij hoogambtelijk laten
vervangen. Dit laat onverlet dat ik het volledig met de leden van de
GroenLinks-fractie eens ben dat het Europees energiebeleid van groot
belang is.
Waterstof
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

17

De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de moeilijkheden rondom
de voorwaarden voor het subsidiëren van waterstof ook onderwerp van
gesprek zal zijn tijdens de Energieraad.
Antwoord
De voorwaarden voor subsidiëren van waterstof staan niet specifiek op de
agenda. Lidstaten hebben natuurlijk wel de mogelijkheid om in hun
inbreng hier aandacht voor te vragen en ik beoog dat bij onze inbreng dan
ook te doen.
22
Deze leden lezen dat de Minister ruimte wil bieden aan CO2-arme
waterstof. Deze leden vragen of bij het beoordelen van CO2-arme
waterstofprojecten volgens de Minister gerekend moet worden met de
broeikasgasuitstoot van de hele keten.
Antwoord
Het kabinet ziet een belangrijke rol voor CO2-arme waterstof (zowel
blauwe waterstof op basis van aardgas met CO2-afvang als waterstof op
basis van CO2-arme elektriciteit) bij het realiseren van kosteneffectieve
CO2-reductie in Nederland. Bij de SDE++, waar projecten subsidie kunnen
aanvragen voor elektrolyse of de CO2-afvang voor productie van blauwe
waterstof, kijk ik alleen naar de verwachte CO2-reductie in Nederland. Dat
betekent dat ik de keten alleen betrek zoverre deze zich in Nederland
bevindt. Bij toekomstige subsidieregelingen zal ik daarvoor altijd weer een
nieuwe afweging moeten maken.
Hernieuwbare energie op zee
23
De leden van de GroenLinks-fractie vragen in hoeverre de North Sea Wind
Power Hub geconcretiseerd is. Is dit onderdeel van de raadsconclusies?
Wil de Minister zich hiervoor inzetten? In hoeverre is de Brexit hierbij een
obstakel?
Antwoord
North Sea Wind Power Hub is een concept van geïntegreerde «hubs» en
infrastructuur (voor elektronen en (waterstof)moleculen) op de Noordzee.
Het NSWPH-consortium bestaat uit TenneT (Nederland en Duitsland),
Gasunie, Energinet (de Deense netbeheerder) en Havenbedrijf Rotterdam.
Het consortium werkt aan verschillende analyses en heeft ook al meerdere
studies uitgevoerd. Het project is opgenomen op de Europese Project of
Common Interest (PCI) lijst. Deze PCI-status toont de waarde aan die door
de Europese Commissie (en door de ondersteunende lidstaten Nederland,
Duitsland en Denemarken) aan dit project wordt toegekend. Ook heeft
NSWPH recent een significante Europese subsidie voor trans-Europese
infrastructuurprojecten toegekend gekregen om verdere analyses uit te
voeren.
North Sea Wind Power Hub is geen concreet onderdeel van de raadsconclusies. Wel hebben de (betreffende) lidstaten onder andere concepten
zoals NSWPH in gedachten als er in de raadsconclusies gesproken wordt
over grensoverschrijdende projecten. Ik ben zeer geïnteresseerd in de
ontwikkelingen en onderzoeksresultaten van NSWPH. Voor NSWPH vormt
Brexit op dit moment geen obstakel, omdat het project in eerste instantie
opties verkend tussen Nederland, Duitsland en Denemarken.
24
Zijn er andere concrete grensoverschrijdende projecten waar de Minister
zich op wil richten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

18

Antwoord
TenneT verkent de mogelijkheden voor een grensoverschrijdend project
«WindConnector» met het VK vanaf windpark IJmuiden Ver. Er liggen
verschillende opties op tafel waarvoor onder andere kosten-batenanalyses
zijn of worden uitgevoerd. Ik volg de resultaten van deze analyses van
TenneT en de Britse partners met interesse.
Ook ben ik momenteel in gesprek met Denemarken over een mogelijke
aanvulling op het MoU dat we dit jaar in juni hebben ondertekend
(Kamerstukken 32 813 en 31 239, nr. 614). In dat MoU spraken we onder
andere af samenwerkingsmogelijkheden te verkennen op het gebied van
grensoverschrijdende projecten. Momenteel verkennen we een mogelijke
samenwerking rondom de Deense plannen voor een energie-hub in de
Noordzee. Zodra ik hierover meer duidelijkheid heb, zal ik de Tweede
Kamer uiteraard informeren.
25
Is de Minister bereid om Nederlandse showcases voor de Europese
Strategie voor hernieuwbare offshore-energie te identificeren en aan te
leveren en hiervoor ondersteuning te vragen binnen de Routekaart
Energie uit Water?
Antwoord
Er wordt in de Europese Strategie voor hernieuwbare offshore-energie
niet gevraagd naar showcases, die zullen wij niet aandragen. Begin 2021
zal ik uw Kamer de eerder aangekondigde verkenning sturen over Energie
uit Water.
Overig (Nord Stream 2 en Gasrichtlijn)
26
De leden van de GroenLinks-fractie hebben nog enkele vragen over de
naderende voltooiing van gaspijpleiding Nord Stream 2.
Deze leden vragen of de Minister kennis heeft genomen van het feit dat de
aanleg van deze gaspijpleiding – die enkele tijd is stopgezet – verder
wordt hervat.14 Deze leden vragen de Minister hoe eventuele operationalisering van deze gaspijpleiding zich verhoudt tot enkele lopende rechtszaken over een mogelijke nietigverklaring of afwijking van (aspecten van)
de nieuwe Gasrichtlijn.15 Worden deze eerst afgerond voordat deze
gaspijpleiding daadwerkelijk in gebruik kan worden genomen? Tevens
vragen deze leden op welke wijze de toepassing van de Gasrichtlijn
getoetst zal worden op Nord Stream 2. Is de Minister bereid om na
voltooiing van Nord Stream 2 te pleiten voor het strikt toepassen van de
Gasrichtlijn, conform de motie van het lid Van den Nieuwenhuijzen c.s.?16
Is de Minister het met deze leden eens dat deze toetsing moet plaatsvinden vóórdat de pijpleiding operationeel wordt? Zo nee, waarom niet?
Kan de Minister daarbij toelichten wat het precieze verschil is tussen een
ontheffing en een afwijking van de Gasrichtlijn, waar gaspijpleidingen uit
derde landen aanspraak op kunnen maken?
Antwoord
Ik zal deze vragen op een later moment beantwoorden.

14

Het Financieele Dagblad, 29 november 2020 «Initiatiefnemers: «Aanleg Nord Stream 2
komende week hervat’» (https://fd.nl/economie-politiek/1365804/initiatiefnemers-aanleg-nordstream-2-komende-week-hervat)
15
Kamerstuk 35 373, nr. 25
16
Kamerstuk 35 373, nr. 4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

19

Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de – beperkte –
geannoteerde agenda van de Energieraad van 14 december 2020. Het
Duits voorzitterschap was voornemens om raadsconclusies over waterstof
en hernieuwbare energie op zee aan te nemen. Echter, doordat de
Energieraad is omgezet in een virtuele informele videoconferentie, is
besluitvorming tijdens de Raad niet mogelijk. Wel willen deze leden van
de mogelijkheid gebruik maken om nogmaals aan te geven wat zij
belangrijk vinden bij de toekomst van waterstof.
27
De leden van de SP-fractie vragen hoe de Minister in gaat zetten op
gebruik van vooral groene waterstof. Welke maatregelen zijn er precies
nodig? Welke maatregelen worden daar al voor getroffen?
Antwoord
Voor het mogelijk maken van grootschalige productie en toepassing van
groene waterstof is eerst kostenreductie en opschaling nodig. Om dit te
bevorderen wordt er gewerkt aan passend financieel instrumentarium
voor onderzoek, opschaling en uitrol. De financiële ondersteuning van
deze nog niet marktrijpe technologie zal deels ook uit Europese middelen
komen. Daarnaast wordt onderzocht hoe opschaling en kostendaling kan
worden versneld door de koppeling aan opschaling van hernieuwbare
energie, met name wind op zee. Met het onderzoek Hyway27 wordt de
infrastructuurbehoefte voor waterstof in kaart gebracht. Ook in de op te
richten industrieclusters (CES) zal de infrastructuurbehoefte voor onder
meer waterstof geïnventariseerd worden. In Europees verband zal de
Europese Commissie volgend jaar met voorstellen komen voor de
herziening van de Europese gaswetgeving. Hierin zal ook aandacht zijn
voor het marktordeningskader voor waterstof en de eventuele rol hier in
voor netbeheerders. Daarnaast wordt in het kader van de aanstaande
implementatie van de Richtlijn voor Hernieuwbare Energie (RED II)
gewerkt aan de ontwikkeling van een classificatie- en certificeringsysteem
en een systeem van garanties van oorsprong. Dit draagt bij aan het
stimuleren van productie en gebruik van groene waterstof. Met de
herziening van het milieusteunkader zal de Europese Commissie ook de
vraag meenemen hoe CO2-vrije waterstof in voldoende mate ondersteund
kan worden, zonder dat er sprake is van ongeoorloofde staatssteun. In de
Kabinetsvisie waterstof is meer uitgebreid weergegeven welke maatregelen nodig zijn en al worden getroffen (zie ook antwoord op vraag drie
van de leden van de SP). Dit jaar zal de Kamer hierover een voortgangsrapportage ontvangen.
28
Hoe worden bijvoorbeeld (oude) huizen gereed gemaakt om over te
stappen op waterstof?
Antwoord
Waterstof heeft potentie om op langere termijn een belangrijke bijdrage te
leveren aan de verwarming van de gebouwde omgeving. Voor dit kan
gebeuren moeten nog belangrijke vragen worden beantwoord rond
toepasbaarheid, veiligheid, beschikbaarheid, duurzaamheid en betaalbaarheid. De komende jaren wordt, onder andere in het nationaal
waterstofprogramma, hieraan gewerkt. Doel is om de randvoorwaarden
voor het veilig toepassen van waterstof in de gebouwde omgeving op
orde te krijgen. Om al wel zoveel mogelijk kennis op te doen, zal er een
aantal gerichte pilots in de gebouwde omgeving in de periode 2020–2025
gerealiseerd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

20

Er zijn diverse manieren waarop waterstof een rol kan spelen bij de
invulling van de warmtevraag in de bestaande bouw. Het kan worden
ingezet op woningniveau, bijvoorbeeld in hoogrendementsketels
(HR-ketel), in hybride warmtepompen en in kleine warmtekrachtkoppelingen (micro-WKK met brandstofcellen). Maar het kan ook worden
ingezet via collectieve warmtesystemen, zoals blokverwarming en
centrale stadsverwarmingsnetten, als primaire brandstof of als
hulpmiddel om de piekvraag te voldoen. Verschillende manieren van
gebruik van waterstof vragen om verschillende aanpakken. Er zal worden
onderzocht hoe waterstof optimaal kan worden ingezet, bijvoorbeeld door
het te gebruiken in combinatie met een hybride warmtepomp zodat
waterstof alleen nodig is voor de piekvraag. Omdat de beschikbaarheid
van groene waterstof naar verwachting nog beperkt zal zijn, zal waterstof
in de gebouwde omgeving daarom in eerste instantie worden gebruikt
voor gebouwen en wijken die moeilijk op andere wijze te verduurzamen
zijn. Gezien de onzekerheid in de beschikbaarheid van waterstof kunnen
(buiten de pilots) nog geen concrete wijken of woningen aangewezen
worden die zullen overstappen op waterstof. Wel kan alvast ingezet
worden op isolatie en energiebesparende maatregelen in deze woningen.
29
Hoe ziet de Minister zijn eigen rol? Is het niet belangrijk voor de rijksoverheid om de regie in handen te nemen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Zoals aangegeven in de Kabinetsvisie waterstof neemt het kabinet de
regie. Met name als het gaat om het vervullen van de noodzakelijke
randvoorwaarden voor de ontwikkeling van de markt voor duurzame
waterstof. Hiervoor is een beleidsagenda opgesteld die aangeeft langs
welke lijnen de overheid werkt aan wet- en regelgeving, infrastructuur,
financiële instrumenten voor onderzoek en opschaling, stimulering van
vraag, en ondersteunend regionaal en internationaal beleid. De ontwikkeling van een markt is uiteraard een gezamenlijke publiek-private
inspanning, waarbij bedrijven en kennisinstellingen gaan investeren in
toepassingen en innovatie.
30
En de industrie? Wat doen de gas- en oliebedrijven zelf om over te
stappen naar groene waterstof? Hoeveel investeren zij? Welke maatregelen treffen zij al om over te stappen op groene waterstof?
Antwoord
Met het klimaatakkoord heeft de industrie de ambitie uitgesproken 14,3
Mton extra CO2-emissie te reduceren in 2030. Groene waterstof is daarbij
een van de mogelijkheden om de transitie vorm te geven.
Het kabinet is bekend met meerdere voorstellen vanuit de industrie om te
investeren in groene waterstofproductie. Deze bevinden zich nog niet in
de fase dat er al daadwerkelijk geïnvesteerd wordt, maar in de fase van
haalbaarheid en «Front-end engineering design» (FEED) studies.
Daarnaast geven de plannen van verschillende industrieclusters een
prominente rol aan groene waterstof voor het energiesysteem in de
toekomst. Nu zijn er nog geen definitieve investeringsbeslissingen
genomen voor projecten. Er zijn echter wel gevorderde plannen voor
elektrolyse verbonden aan wind op zee, zie bijvoorbeeld de plannen voor
het conversiepark voor groene waterstof in de haven van Rotterdam. Er is
een aantal partijen (waaronder olie en gasbedrijven) dat hiervoor
interesse heeft getoond. Ik ben in gesprek met de betreffende partijen
omtrent hun plannen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

21

Uit studies komt naar voren dat investeringen in elektrolysers samen
moeten gaan met investeringen in infrastructuur, de opschaling van
hernieuwbare energie om de elektrolysers te voeden en ten slotte
mogelijke aanpassingen aan installaties aan de vraagkant om de groene
waterstof te benutten. Hiermee is er een wederzijdse afhankelijkheid en dit
vraagt om een gecoördineerde aanpak. Het rijk neemt hier regie in. Via de
regionale industrieclusters (CES) wordt gekeken naar de investeringen die
op clusterniveau nodig zijn om de transitie naar een duurzame productie
te maken. De werkgroep Power to Industry (P2I) als onderdeel van de
industrietafel, met vertegenwoordigers van elektriciteitssector, industrie,
netbeheerders en het Rijk, werkt daarnaast aan een routekaart elektriciteit.
Deze routekaart zal inzicht geven in de elektrificatiemogelijkheden van de
industrie en de daarvoor benodigde randvoorwaarden.
31
De leden van de SP-fractie realiseren zich dat grijze waterstof veel
goedkoper is voor fossiele industrie dan blauwe of groene waterstof. Is de
Minister bereid alleen subsidies te verstrekken wanneer bedrijven alleen
groene waterstof gaan produceren?
Antwoord
Nee, binnen het klimaatbeleid streef ik naar het stimuleren van kosteneffectieve CO2-reductie. Waar de inzet van blauwe waterstof leidt tot
kosteneffectieve CO2-reductie en past binnen de gestelde voorwaarden
voor CO2-afvang voor de SDE++ kunnen bedrijven met dergelijke
projecten in aanmerking komen voor een subsidie.
32
Deze leden vinden het zeer ongepast om Shell een subsidie van 1,6
miljoen euro te geven. Dit soort grote bedrijven zijn prima in staat de
kosten te dragen die er voor moeten zorgen dat energie duurzamer wordt.
Gaan dit soort subsidies ook naar de Duitse en Noorse energiereuzen die
zich nu aansluiten bij het waterstofproject in het Noorden van het land?
Welke voorwaarden zijn er verbonden aan die subsidies? En hoe groen is
het waterstof waar zij op inzetten?
Antwoord
De leden van de SP-fractie verwijzen waarschijnlijk in deze vraag eerst
naar het project in Emmen en vervolgens naar het waterstofproject
North2. Er zijn op dit moment veel bedrijven actief met het ontwikkelen
van projectvoorstellen en het uitvoeren van haalbaarheidsstudies. Om
grootschalige toepassing van duurzame waterstof mogelijk te maken is
innovatie, demonstratie, kostenreductie en opschaling nodig. Hiervoor zijn
verschillende subsidies beschikbaar, met per regeling specifieke
voorwaarden. Deze voorwaarden worden mede bepaald door Europese
staatssteunkaders. Op dit moment is er nog geen sprake van een subsidie
die verleend is aan het project NortH2. Dit project richt zich op waterstof
gemaakt uit elektriciteit afkomstig van een windpark. Daarbij zou er dus
sprake zijn van groene waterstof.
33
Deze leden vragen wat de stand van zaken is bij het waterstofproject in
het noorden van het land. Hoeveel subsidie gaat er naar het NoordNederland? Welk deel is Europese subsidie, welk deel komt van het
kabinet? Waar komen deze subsidies terecht?
Antwoord
Ik ga er van uit dat in deze vraag wederom wordt verwezen naar het
NortH2 project. De betrokken bedrijven voeren haalbaarheidsstudies uit
naar de mogelijkheden van een waterstofproject. Op maandag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

22

7 december heeft het consortium aangegeven dat er extra bedrijven zijn
toegetreden. Op dit moment is er geen sprake van subsidieverlening aan
het project NortH2.
34
Kan de rijksoverheid garanderen dat die 12.000 banen die beloofd
worden, aan inwoners van de noordelijke provincies toekomen? Wat voor
soort banen zijn dit? Welke stappen gaat de Minister nemen om mensen
naar die banen toe te geleiden?
Antwoord
De SP-leden refereren naar 12.000 banen die genoemd worden in het
persbericht over NortH2. Ik heb geen directe betrokkenheid bij dit bericht,
noch bij het NortH2-project en kan dus niet verder ingaan op deze vraag.
35
De leden van de SP-fractie zijn het oneens met het verlenen van subsidies
aan de bouw van waterstoffabrieken. De CO2-uitstoot lijkt juist toe te
nemen door de manier van opwekken van benodigde elektriciteit voor de
elektrolyse. Kan de Minister uitleggen hoe klimaatsubsidies uit de
Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++), een
CO2-reductiesubsidie, hier gerechtvaardigd zijn? Hoe bestaat het dat geld,
dat mede is opgebracht door huishoudens, geïnvesteerd kan worden in
toename van CO2-uitstoot?
Antwoord
De SDE++ houdt bij alle technieken rekening met de CO2-uitstoot die vrij
kan komen bij het opwekken van de benodigde elektriciteit. De SDE++
geeft daarom alleen subsidie aan waterstoffabrieken voor het aantal uren
in het jaar dat er voldoende elektriciteit uit hernieuwbare bronnen
beschikbaar is, die anders mogelijk onbenut blijft. Op deze manier verleen
ik alleen subsidie aan waterstofproductie die daadwerkelijk CO2 reduceert.
36
De leden van de SP-fractie vragen verder welke rol de fossiele industrie
heeft in Europa. Kan inzichtelijk gemaakt worden welke invloed lobbyisten
van fossiele bedrijven hebben op de Green Deal? Waarom is deze lobby
zo onzichtbaar?
Antwoord
Ik beschik niet over informatie over welke invloed lobbyisten van fossiele
bedrijven hebben op de Green Deal. Voor elk Commissievoorstel, zo ook
voor de Green Deal en daaruit voortvloeiende onderliggende voorstellen,
geldt dat er publieke consultaties worden uitgeschreven zodat elke
Europese burger, maar ook bedrijven, brancheorganisaties en NGO’s hun
mening hierop kunnen geven.
37
Welke ambitie heeft de Europese Unie wanneer het om groene waterstof
gaat? Wat is het Europese idee over grijze en blauwe waterstof? Welke
voorwaarden zijn er aan het verkrijgen van Europese subsidies?
Antwoord
De ambitie van de EU is om zo snel mogelijk tot een opschaling van de
productie van groene waterstof te komen. Het streven is om 2026 in de EU
een geïnstalleerde capaciteit aan hernieuwbare waterstof van 6 gigawatt
te kunnen realiseren om vervolgens in 2030 een totaal van 40 gigawatt
aan waterstof elektrolyse capaciteit te bereiken. Binnen deze strategie
zullen ook andere vormen van CO2-arme waterstoffen zoals blauwe
waterstof nodig zijn om op korte termijn tot een snelle reductie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

23

CO2-emissies te komen. Blauwe waterstof helpt daarnaast met de opbouw
van de infrastructuur die nodig is voor een brede inzet van groene
waterstof na 2030. In de periode van 2030 tot 2050 moeten hernieuwbare
waterstoftechnologieën tot volle ontwikkeling komen en op grote schaal
worden ingezet in met name sectoren die moeilijk op andere wijze
koolstofarm/vrij te maken zijn.
38
Is de Minister bereid te pleiten voor het subsidiëren binnen Europa van
groene waterstof en het verlagen en/of stoppen van subsidies van grijze
en blauwe waterstof?
Antwoord
Het kabinet zal in EU-verband pleiten voor ruimte voor het subsidiëren
van zowel groene als andere vormen van CO2-arme waterstof, maar tegen
het subsidiëren van CO2-intensieve, grijze waterstof.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
Biomassa
39
De leden van de PvdD-fractie merken op dat de Minister graag pronkt met
het feit dat Nederland het meest verregaande biomassabeleid, met de
striktste duurzaamheidseisen, ter wereld heeft. Deze leden trekken de
striktheid van de duurzaamheidseisen in twijfel. Uit allerlei onderzoek
blijkt dat de subsidies voor houtige biomassa houtkap elders aanwakkeren
en stimuleren. Onderzoek, gedaan door Argos17, concludeert dat de
houtkap in Estland tussen 2014 en 2019 is verdubbeld en dat in Natura
2000-gebieden de houtkap ruim drie keer zo groot is. Bovendien meldt
Argos dat de Estse overheid de regels voor houtkap in 2015 heeft
versoepeld en dat er veel onrust onder de bevolking van Estland is met
betrekking tot het bosbeleid en de geobserveerde kaalkap. De Minister
zegt dat de toename in houtkap hoort bij een land dat de houtproductie
verhoogt, en dat bomenkap op het niet-beschermde deel toeneemt. De
Minister zegt dat op het beschermde deel van Estland niet wordt gekapt.
Ook refereert de Minister aan het feit dat al het hout, dat naar Nederland
komt, gecertificeerd is. Onderzoekers van Argos melden echter dat de
certificatie niet transparant is en dat ze van het kastje naar de muur
worden gestuurd als ze willen weten wie de certificatie controleert en hoe.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) zou een protocol
hebben voor wie wat moet doen om biomassa een certificaat te geven,
maar meldt daarbij dat RVO niet zelf in de bossen controleert. Deze leden
merken op dat het op papier beschermen van bos niet hetzelfde is als in
de werkelijkheid, zeker niet wanneer er niet gecontroleerd of gehandhaafd
wordt.
Kan de Minister aangeven hoe de regels met betrekking tot bosbeleid en
houtkap zijn versoepeld in Estland? Is bekend hoe in Estland toezicht,
controle en handhaving van de regels worden uitgevoerd? Is het de
Minister bekend hoeveel, en hoe vaak, er gecontroleerd wordt? Kan de
Minister het protocol van RVO met de Kamer delen?
De leden van de PvdD-fractie lezen ook dat de onderzoekers melden dat er
kaalkap plaatsvindt in gebieden waar bomen groeien die door de
bosbeheerder als hout van lage kwaliteit worden gezien. Dit betekent dus
dat het hout niet geschikt is om er meubels van te maken. Dit betekent
17

Argos, 5 december 2020 «Beschermd bos belandt in energiecentrales» (https://www.vpro.nl/
argos/lees/onderwerpen/money-to-burn/2020/beschermd-bos-belandt-inenergiecentrales.html#)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

24

echter niet dat het bos geen ecologische kwaliteit heeft of dat het bos
geen CO2 opslaat. Maar omdat het als hout van lage kwaliteit wordt
bestempeld, kan dit hout onder de noemer van resthout in de Nederlandse ovens verdwijnen, gecertificeerd en al. Deze leden merken op dat
de kwestie of er sprake is van duurzame biomassa inderdaad afhangt van
definities en regels.
Wat is de definitie van resthout? Klopt het dat hele grote, zeventig jaar
oude bomen ook als resthout worden gezien, wanneer zij niet in de
zaagmachines passen of wanneer zij economisch gezien geen waarde
hebben?
Beaamt de Minister dat het opbranden van hele grote oude bomen niet
wenselijk is vanwege de rol die zulke bomen hebben in het opvangen van
koolstof en voor de biodiversiteit?
Onderzoek18 heeft aangetoond dat juist oude en grote bomen een hele
belangrijke rol spelen in de bosecologie. Additioneel aan de rol die oude
bomen spelen in CO2-opslag en biodiversiteit, is hun essentiële rol
ondergronds. Daar vormen bomen en schimmels partnerschappen, die
bekend staan als mycorrhiza’s, waarin water en voedingsstoffen, zoals
fosfor en stikstof, onderling en met andere bomen in het bos worden
uitgewisseld. Jonge bomen krijgen hulp van oude bomen. Dit betekent
dat de bomen een bos maken. Zonder de aanwezigheid van andere
bomen, zijn op zichzelf staande bomen gevoeliger voor weersveranderingen en ziektes. Kortom, het weghalen van oude bomen, die misschien
vanuit een economisch perspectief weinig te bieden hebben, past in een
zeer beperkt korte termijn denken, dat de biodiversiteits- en klimaatcrisis
verergert.
De leden van de PvdD-fractie constateren dat de vraag of wat er in Estland
gebeurt juridisch mag, afhankelijk is van welke regels worden gehanteerd
en welke definities worden gebruikt met betrekking tot bostype.
Bomenkap en kaalkap is bijvoorbeeld niet verboden in Natura
2000-gebieden, maar misschien wel onwenselijk.
Kan de Minister aangeven wat de definitie van oerbos en oude bossen
volgens de Europese Unie is, hoeveel oerbos en oud bos er nog in Europa
is en waar deze zich bevinden? Beaamt de Minister dat oude bossen en
oerbossen beschermd zullen worden onder de nieuwe bossenstrategie
van de Europese Unie? Hoe zal dit gecontroleerd worden?
Zoals eerder genoemd door deze leden, is bomenkap en kaalkap
inderdaad niet verboden in Natura 2000-gebieden, maar de Europese
Habitat- en Vogelrichtlijnen verbieden wel dat biodiversiteit achteruitgaat.
Omdat de biodiversiteit in Europa achteruit holt en omdat volgend jaar
een nieuw mondiaal biodiversiteitsverdrag wordt vastgelegd, is het
essentieel dat Europa haar eigen biodiversiteitsafspraken naleeft. Ook
wanneer de Minister het niet eens is met de onderzoeksresultaten, zou het
hem sieren om de claims dat er mogelijk beschermd bos wordt gekapt en
dat mogelijk de Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen worden
overschreden, ordentelijk te laten onderzoeken.
Is de Minister bereid een onderzoek door onafhankelijke deskundigen naar
het naleven van de Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen aan te vragen bij
de Europese Commissie, aangezien de Minister aangeeft dat het aan de
Europese Commissie is om op regels van de Europese Unie toe te zien?
Zo nee, waarom niet? Hierbij willen deze leden melden dat onlangs de
Poolse regering op het matje is geroepen voor de afwezigheid van de
juiste regels met betrekking tot naleven van de Europese Habitat- en
Vogelrichtlijnen19. In dit geval ontbrak in Polen de mogelijkheid voor het
18

The New York Times, 2 december 2020 «The Social Life of Forests» (https://www.nytimes.com/
interactive/2020/12/02/magazine/tree-communication-mycorrhiza.html)
19
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_2152

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

25

volk om een gang naar de rechter in werking te stellen met betrekking tot
Habitat- en Vogelrichtlijnen. Is de Minister, met deze kennis, bereid om
voor alle Europese landen dit onderzoek aan te vragen?
De leden van de PvdD-fractie constateren dat er de komende tijd debatten
plaatsvinden in Europa over onder andere het herzien van de Richtlijn
hernieuwbare energie (RED).20 In deze richtlijn is opgenomen dat
biomassa CO2-neutraal is vanuit de gedachte dat nieuwe bomen worden
terug geplant. Wetenschappers toonden al eerder aan dat biomassa van
hele oude bomen niet CO2-neutraal is, omdat het zeventig jaar duurt voor
een nieuwe boom is terug gegroeid, nadat een zeventig jaar oude boom is
verbrand. Is de Minister bereid om de CO2-neutraliteit van houtige
biomassa aan de orde te stellen en op te roepen tot het meenemen van de
reële CO2-uitstoot van biomassacentrales? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Ik zal deze vragen op een later moment beantwoorden.
Waterstof
De leden van de PvdD-fractie hebben ook kennisgenomen van de
Europese waterstofstrategie en de ambities van het kabinet. Deze leden
hebben hierover nog enkele vragen.
Uit de reactie van de Minister op de Europese waterstofstrategie blijkt dat
het kabinet een positieve houding aanneemt ten aanzien van de strategie
om waterstof op te schalen naar zes gigawatt in 2024. De Minister heeft de
ambitie om in te zetten op opschaling van de productiecapaciteit voor
groene waterstof tot circa 500 megawatt in 2025 en 3–4 gigawatt in 2030,
zo lezen deze leden. Voor de opschaling van waterstof benoemt de
Europese Commissie vijf opties, zoals een aanscherping van het ETS bij
de mogelijke ophoging van de Europese klimaatambitie tot 55%
CO2-reductie in 2030. De Minister meent dat deze aanscherping cruciaal is.
40
Deze leden willen weten of de Minister erkent dat het zo voorzichtig
introduceren van de Nederlandse CO2-heffing, waarbij bedrijven pas in
2024 hiervan gevolgen zullen ondervinden, haaks staat op de reactie van
het kabinet dat een aanscherping van het ETS cruciaal is voor zowel het
borgen van kosteneffectieve CO2-reductie, alsook het behalen van een
mogelijke ophoging van de Europese klimaatambitie tot 55% CO2 reductie
in 2030 en het behalen van waterstofproductie?
Antwoord
Ten tijde van het Klimaatakkoord was er nog geen sprake van de Green
Deal. Het Kabinet heeft toen gekozen voor een ambitieus klimaatdoel en
nationale borging. De voorzichtige start van de heffing geeft bedrijven
hierbij de kans om maatregelen te nemen en verkleint het risico op
weglek, terwijl het reductiedoel in 2030 geborgd blijft. Ondanks de
voorzichtige start is de heffing wel in 2021 al effectief. Alleen bedrijven die
nu op de EU-ETS benchmark presteren, en dus tot de 10% meest efficiënte
bedrijven horen, voelen de heffing pas na 2024. Bedrijven die nu minder
efficiënt produceren, zullen dus al voor 2024 met de heffing te maken
krijgen. De Europese Commissie heeft nu voorgesteld om het Europese
reductiedoel voor 2030 te verhogen tot 55%. Het kabinet is blij met deze
ambitie en heeft hier ook voor gepleit. Zowel vanuit het perspectief van
het mondiale klimaatprobleem als voor onze concurrentiepositie. De
heffing is ook zo vormgegeven dat deze met het ETS mee-ademt. Wordt
ETS strenger, dan neemt het additionele effect van de heffing af. Hoe de
20

https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12553-Revision-of-theRenewable-Energy-Directive-EU-2018–2001

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

26

verhoging van de Europese reductiedoelstelling doorwerkt in concrete
maatregelen en hoe dit doorwerkt op de nationale reductiedoelstellingen
is echter nog niet duidelijk. De studiegroep onder leiding van Laura van
Geest denkt op dit moment na wat dit betekent voor Nederland.
41
De tweede optie, zo lezen deze leden, is het herzien van de Hernieuwbare
Energierichtlijn (RED II), zodat waterstof hierin kan worden opgenomen.
De Minister laat weten tevreden te zijn over het voorstel om CO2 te
traceren bij emissie, opvang, gebruik en hergebruik, omdat hiermee de
circulaire economie en het gebruik van Carbon capture and utilization
(CCU)-processen bevorderd wordt. Deze leden willen weten of de Minister
het traceren van CO2 ook nastreeft voor biomassa. Deze leden menen dat
het voor de atmosfeer niet uitmaakt of de Minister blijft vasthouden aan
de gedachte dat biomassa vanuit de Europese Unie als CO2-neutraal
wordt gezien. Daarom willen deze leden weten of de Minister het traceren
van CO2 van biomassa wil bevorderen in Europa, aangezien dit tot een
transparante en eerlijke boekhouding zou leiden. Zo nee, wat heeft de
Minister hier op tegen?
Antwoord
de leden van de PvdD vragen mij of ik voornemens ben CO2 ook te
traceren bij biomassa en dat wil bevorderen in Europa. Binnen het
bestaande systeem gebeurt dit al, aan de productiekant (het bos). Het is
derhalve overbodig om dit ook aan de verbruikskant (de elektriciteitscentrale) te bepalen, te meer omdat de uitstoot in de internationale afspraak
op nul gesteld is.
Als derde optie noemt de Europese Commissie dat de financiële
taxonomie ervoor moet zorgen dat schone waterstofprojecten als zodanig
in beeld komen bij financiers. De Minister vindt het van belang dat de
taxonomie daarnaast bij waterstofprojecten ruimte laat voor transitionele
activiteiten, zoals blauwe waterstof in de transitie van grijs naar groen.
Hierbij moet door deze leden opgemerkt worden dat de Europese
Commissie onlangs heeft laten weten dat ze geen toestemming geeft voor
het subsidiëren van de productie van groene waterstof, omdat er niet
genoeg duurzame elektriciteit in Nederland wordt geproduceerd. De
Europese Commissie is bezorgd dat, door het tekort aan hernieuwbare
energie, de productie van groene waterstof zal leiden tot extra elektriciteitsproductie van fossiele centrales. Daarom komt in 2023 groene
waterstof voor het eerst in aanmerking voor subsidie via de SDE++.
Hierbij moet door deze leden worden opgemerkt dat blauwe waterstof wel
een SDE++ subsidie kan ontvangen voor afvang en opslag van de
vrijkomende CO2.
De leden van de PvdD-fractie zijn positief ten aanzien van groene
waterstof en zien belangrijke mogelijkheden voor deze vorm van energie
weggelegd. Deze leden zijn echter geen voorstander van grijze of blauwe
waterstof waarbij fossiele energie wordt gebruikt. Deze leden zien dit als
een inefficiënte voorzetting van het gebruik van fossiele brandstoffen,
aangezien het produceren van waterstof veel energie vergt.
42
Kan de Minister aangeven hoeveel energie er nodig is en hoeveel er
verloren gaat bij de productie van blauwe waterstof? Wat is de energieefficiëntie? Erkent de Minister dat de productie van blauwe waterstof
minder efficiënt is dan wanneer de fossiele brandstoffen direct in energie
waren omgezet?
Antwoord
Bij de productie van blauwe waterstof wordt de CO2, die vrijkomt bij het
omzetten van aardgas in waterstof, afgevangen en opgeslagen. Dit proces

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

27

van CO2-afvang en opslag vergt energie, waardoor de opslag van CO2
leidt tot additionele CO2-emissies als gevolg van de benodigde energie
voor de afvang, zuivering, compressie, transport en injectie. Deze
hoeveelheid additionele CO2 bedraagt circa 10–15% van de hoeveelheid
afgevangen en opgeslagen CO2.
Blauwe waterstof draagt in tegenstelling tot grijze waterstof bij aan de
reductie van CO2-emmissies en is daarmee niet inefficiënt, maar helpt de
industrie om op korte termijn meters te maken met CO2 reductie en de
transitie te maken van aardgas naar schone en uiteindelijk groene
waterstof als energiebron en grondstof.
43
Erkent de Minister dat doorgaan met energieopwekking uit fossiele
bronnen betekent dat onder andere de industrie gewoon door kan gaan
met het gebruik van energie en grondstoffen? Erkent de Minister dat het
stimuleren van blauwe waterstof het gebruik van fossiele brandstoffen
stimuleert en inefficiënt is?
Antwoord
De industrie kan pas volledig overgaan op het gebruik van niet-fossiele
energie en grondstoffen als die voldoende beschikbaar zijn en productietechnieken daarvoor voldoende volwassen. Dat is nog niet het geval. Dat
neemt niet weg dat bedrijven door onder meer de CO2-heffing van het
kabinet worden gedwongen om hun productieprocessen aan te passen
om efficiënter en schoner te gaan produceren. De inzet van blauwe
waterstof en afvang van CO2 is niet inefficiënt, maar met name voor een
aantal grote bedrijven een belangrijke tussenstap om tot aanzienlijke
CO2-reductie te komen, op weg naar uiteindelijk volledig duurzame
productie op basis van hernieuwbare energie, inzet van groene waterstof
en circulaire grondstoffen.
44
Erkent de Minister dat het stimuleren van blauwe waterstof haaks staat op
de klimaatdoelstellingen alsook de wens om in te zetten op groene
waterstof?
Antwoord
Nee. Zoals het kabinet uiteen heeft gezet in haar waterstofvisie – en ook
de Europese Commissie in haar waterstofstrategie is onderschreven – kan
blauwe waterstof een belangrijke rol vervullen om op termijn te komen tot
een volledig duurzame energie- en materiaalvoorziening op basis van
groene waterstof én tijdige reductie van CO2-emissies op kortere termijn.
Op dit moment is nog onvoldoende groene waterstof voorhanden om
grijze waterstof te vervangen en voldoende CO2-reductie te realiseren.
Daarnaast is het nu nog te duur voor bedrijven om grootschalig te worden
toegepast. Inzet van blauwe waterstof maakt een snellere CO2-reductie op
korte termijn mogelijk en helpt met de opbouw van de infrastructuur die
nodig is voor een brede inzet van groene waterstof na 2030. Om te zorgen
dat groene waterstof breed inzetbaar en concurrerend wordt, wil het
kabinet inzetten op de ondersteuning van de opschaling van de groene
waterstofproductie en stimulering van het gebruik.
45
Welke andere manieren of subsidieregelingen heeft de Minister in
gedachten om groene waterstof te stimuleren? Kan de Minister concrete
voorbeelden geven van de manier waarop hij hier invulling aan gaat
geven?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

28

De afgelopen maanden stonden in het teken van het verkennen van de
mogelijkheden om binnen de bestaande kaders voor staatssteun
voldoende ruimte te creëren voor het ondersteunen van de opschaling
van groene waterstof in Nederland. Inmiddels bezie ik de mogelijkheden
voor verruimde ondersteuning van pilots en demonstratieprojecten met
groene waterstof, om zo de slagkracht van de DEI+ en de verbrede HER+
te vergroten. Voor het nieuwe instrument voor de tijdelijke exploitatiesteun ben ik inmiddels verschillende varianten aan het uitwerken die ik
binnenkort via een openbare consultatie bij marktpartijen zal toetsen.
Daarnaast onderzoek ik tendermodellen voor de combinatie van
windenergie op zee en elektrolyse op land en de mogelijkheid voor een
administratieve bijmengverplichting. Voor het einde van het jaar stuur ik
nog een brief naar Uw Kamer waarin ik de voortgang sinds het uitkomen
van de kabinetsvisie waterstof beschrijf en ook specifiek in ga op de
mogelijkheden voor het verder stimuleren van groene waterstof.
46
Welke rol speelt CO2-heffing volgens de Minister in het stimuleren van
groene waterstof?
Antwoord
De CO2-heffing speelt een belangrijke rol in het stimuleren van schone
technologieontwikkeling, waaronder groene waterstof, doordat het een
prijs zet op de uitstoot van industriële CO2-emissies. De heffing draagt bij
doordat het gaat lonen te investeren in CO2-arme waterstof in plaats van
grijze waterstof. Bijvoorbeeld in het afvangen van CO2 of elektrificatie van
de waterstofproductie. Groene waterstof vergt duurzaam opgewekte
elektriciteit en daar draagt de heffing indirect aan bij. De elektriciteitssector valt immers niet onder de heffing, maar gebruik van groene
waterstof kan wel helpen de CO2 uitstoot te verminderen, zodat de markt
voor CO2-arme en dus ook groene waterstof van de grond komt. Een
grotere vraag naar waterstof vanuit de industrie verbetert het verdienmodel voor de benodigde elektrolyseprojecten voor de opschaling van
groene waterstof.
47
Onderschrijft de Minister dat, naast green taxonomy, juist ook alle
investeringen, subsidies, belastingvoordelen en risicoafdekkingen die
fossiele brandstoffen stimuleren in kaart gebracht moeten worden? En dat
deze moeten worden afgebouwd, juist om groene waterstof een betere
kans te geven?
Antwoord
In de Kamerbrief van 14 september 2020 over financiële prikkels voor
fossiele brandstoffen in Nederland (Kamerstuk 32 813, nr. 566) heb ik,
mede namens de Staatssecretaris van Financiën deze fiscale prikkels in
kaart gebracht. In deze brief staat ook dat het Kabinet inzet op het
afbouwen van deze prikkels. De reden van deze inzet is dat het geven van
prikkels voor fossiele brandstoffen niet past bij de energietransitie en het
realiseren van klimaatneutraliteit van de EU in 2050. De afbouw is heeft
dus betrekking op de gehele energietransitie. Deze is daarom niet
exclusief gericht op groene waterstof, maar draagt natuurlijk wel bij aan
het stimuleren ervan.
De leden van de PvdD-fractie merken op dat de Minister geen steun biedt
aan het voorstel van de Europese Commissie dat oproept tot een
energiesysteem met het «energie-efficiëntie eerst» principe. De Minister
vindt dat dit principe niet ten koste moet gaan van een kostenefficiënte
route richting CO2-reductie. Naast een kostenefficiënte route moet er
volgens de Minister rekening gehouden worden met de ruimtelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

29

inpasbaarheid en leefomgevingskwaliteit en merkt de Minister op dat de
verdeling van kosten en baten over verschillende groepen in de samenleving grotendeels positief lijkt.
48
Deze leden vragen of de Minister van plan is om sociaal-maatschappelijke
kosten en baten ook mee te laten nemen in een afweging.
Antwoord
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie willen weten of ik van plan
ben om sociaal maatschappelijke kosten en baten ook mee te laten nemen
in een afweging. Als bekend stuurt het kabinet op één hoofddoel, het
reduceren van broeikasgasreductie. Dat neemt niet weg dat ik ook oog
heb voor de eerlijkheid, haalbaarheid en betaalbaarheid van de transitie.
Immers, iedereen moet kunnen deelnemen. Dit is ook zo opgenomen in
de Klimaatwet.
49
Tevens vragen deze leden hoe de Minister in kan blijven zetten op een
kostenefficiënte route, terwijl er jaarlijks miljarden gaan naar CO2-uitstoot
door stimuleren van fossiele brandstoffen en houtige biomassa.
Antwoord
De leden van de PvdD vragen mij hoe ik kan blijven inzetten op een
kostenefficiënte route, gegeven de stimulering van fossiele brandstoffen
en houtige biomassa. Inzetten op een kostenefficiënte route is een
bouwsteen onder het klimaatbeleid van dit kabinet. Over de financiële
prikkels voor fossiele brandstoffen heb ik uw Kamer op 14 september jl.
geïnformeerd (Kamerstuk 32 813, nr.566). De rol van biogrondstoffen in de
energietransitie is toegelicht in Kamerbrief over het duurzaamheidskader
biogrondstoffen (Kamerstukken 32 813 en 31 239, nr.617). Zoals toegezegd
zal ik u voor het eind van het jaar nog informeren over een eindjaartal
voor de beëindiging van de subsidies voor houtige biomassa voor lage
temperatuurwarmte.
50
Welke rol heeft het versnellen van CO2-reductie gekregen in de kostenefficiënte route naar aanleiding van de aangenomen motie van het lid Van
Raan over het versnellen van CO2-reductie als criterium hanteren?21
Antwoord
De leden vragen ook welke rol het versnellen van CO2-reductie heeft
gekregen in de kostenefficiënte route naar aanleiding van de aangenomen
motie van de Partij voor de Dieren. Versnelling van het terugdringen van
CO2-emissies is het uitgangspunt geweest voor de strategie voor een
geïntegreerd energiesysteem. Dat speelt dus een centrale rol. Het is voor
het kabinet belangrijk dat de transitie op een kosteneffectieve manier
wordt ingezet. Daarnaast dient bij de kostenefficiënte route steeds
rekening gehouden te worden met de ruimtelijke inpasbaarheid en
leefomgevingskwaliteit. Er moet ruimte zijn om te kiezen voor een lagere
energie-efficiëntie, met meer duurzame opwekkingscapaciteit, indien dit
leidt tot lagere systeemkosten.
51
Bovendien vragen deze leden of de Minister bij de verdeling van kosten
en baten over verschillende groepen ook jongeren en toekomstige
generaties heeft meegenomen. Kan de Minister aangeven hoe kosteneffectiviteit volgens hem ten gunste kan komen van toekomstige generaties,
aangezien volgens alle scenario’s het tempo van broeikasgasreductie nog

21

Kamerstuk 32 813, nr. 545

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

30

steeds te laag ligt om een verdere opwarming van de aarde zo veel
mogelijk te voorkomen.
Antwoord
Bovendien vragen deze leden of ik bij de verdeling van kosten en baten
over verschillende groepen ook jongeren en toekomstige generaties heb
meegenomen en of ik kan aangeven hoe kosteneffectiviteit ten gunste kan
komen van toekomstige generaties, aangezien volgens alle scenario’s het
tempo van broeikasgasreductie nog steeds te laag ligt om een verdere
opwarming van de aarde zo veel mogelijk te voorkomen. In haar Climate
Target Plan komt de Commissie met een voorstel om het Europese
2030-doel op te hogen naar 55%. Als bekend heeft het kabinet hier de
afgelopen jaren intensief voor gelobbyd. Met een 2030-doel van 55%
broeikasgasreductie ten opzichte van 1990 blijft de EU op de goede weg
om te kunnen voldoen aan de afspraken onder de Overeenkomst van
Parijs, specifiek het binnen bereik houden van de 1,5 graden, en is een
kosteneffectief pad naar klimaatneutraliteit in 2050 realistisch. Dit is in het
belang van alle generaties, inclusief de jongeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 843

31