Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2964
Vragen van het lid Maij (PvdA) aan de Staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie over asielzoekers en andere vreemdelingen die zonder recht op
basisvoorzieningen en onderdak in Nederland leven (ingezonden 20 augustus
2014).
Antwoord van Staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie) (ontvangen
10 september 2014).
Vraag 1
Wanneer wordt de definitieve uitspraak van het Europees Comité voor
Sociale Rechten (ECSR) in de collectieve klachtprocedure CEC tegen
Nederland openbaar en wanneer zal het Comité van Ministers beslissen over
een mogelijk aanbeveling aan Nederland naar aanleiding daarvan?1
Antwoord 1
Zoals ik uw Kamer op 17 juli 2014 in antwoord op schriftelijke vragen van een
aantal fracties onder meer heb gemeld, heeft op 9 juli jl. het Europees Comité
voor Sociale Rechten (ECSR) zijn bevindingen ten gronde toegezonden aan
het Comité van Ministers. Het Comité van Ministers moet hierover een
standpunt innemen in de vorm van een resolutie, eventueel met een
aanbeveling. Op diezelfde dag heeft het ECSR zijn bevindingen ten gronde in
afschrift ook vertrouwelijk toegezonden aan de partijen. Conform het
Aanvullend Protocol bij het Europees Sociaal Handvest inzake collectieve
klachten en de procedureregels van het ECSR hebben partijen niet de vrijheid
deze bevindingen aan derden ter beschikking te stellen. De bevindingen van
het ECSR worden pas openbaar als het Comité van Ministers een standpunt
heeft ingenomen, dan wel vier maanden na toezending van de bevindingen
in het geval het Comité van Ministers op dat moment nog geen standpunt
heeft ingenomen. Overigens merk ik op dat de Nederlandse regering niet is
gehouden om daaraan voorafgaand maatregelen te treffen. Zodra het Comité
van Ministers zich heeft uitgesproken over de bevindingen van het ECSR, zal
ik uw Kamer hierover informeren. Dit zal naar verwachting in november 2014
zijn.

1

ah-tk-20132014-2964
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2014

Kamerstuk 2013–2014, 19 637, nr. 1878

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

Vraag 2, 4 en 5
Kunt u een overzicht geven van de verschillende situaties en groepen waarbij
asielzoekers en andere vreemdelingen verstoken kunnen zijn/raken van
onderdak en basisvoorzieningen?
Welke landelijke, lokale en maatschappelijke vangnetten zijn er voor al deze
groepen? Acht u deze afdoende en sluitend om te waarborgen dat vreemdelingen niet in precaire omstandigheden op straat hoeven te leven?
Welke vormen van maatschappelijke en gemeentelijke noodopvang zijn er in
Nederland beschikbaar? Op welke wijze zijn zij voldoende toegerust om de
nood te lenigen?
Antwoord 2, 4 en 5
Gedurende een eerste asielprocedure hebben asielzoekers recht op opvang
tot het moment waarop de wettelijke vertrektermijn is verstreken. Asielzoekers die een tweede of volgende asielaanvraag indienen, hebben een
(hernieuwd) recht op opvang in het geval hun aanvraag niet reeds in de
procedure in het aanmeldcentrum wordt afgewezen.
De Vreemdelingenwet biedt uitgeprocedeerde vreemdelingen een vertrektermijn van in beginsel achtentwintig dagen om hun vertrek uit Nederland te
organiseren. Gedurende deze termijn behouden zij opvang.
Na het verstrijken van de wettelijke vertrektermijn is er geen recht op opvang
meer. De opvang kan – uitzonderlijk – feitelijk worden gecontinueerd als er
sprake is van zeer bijzondere omstandigheden. Het Centraal Orgaan opvang
asielzoekers (COA) heeft geen beleidsregels of een vaste gedragslijn voor
invulling van dat criterium, aangezien een besluit om feitelijke opvang te
verlenen zich naar zijn aard daar niet voor leent. Deze mogelijkheid wordt
immers gezien als een «vangnet» voor onvoorziene, vaak medisch ernstige,
situaties.
Indien de wettelijke termijn is verstreken, maar naar het oordeel van de DT&V
wel zicht op vertrek uit Nederland bestaat, kan aan de vreemdeling voor in
beginsel 12 weken een vrijheidsbeperkende maatregel worden opgelegd in de
vrijheidsbeperkende locatie. Hier kan de vreemdeling, ondersteund door de
DT&V verder werken aan zijn vertrek naar het land van herkomst, terwijl hij
onderdak heeft. De DT&V biedt daarbij individueel maatwerk.
Deze optie staat ook open voor vreemdelingen zonder asielachtergrond. De
houding van de vreemdeling ten aanzien van terugkeer speelt daarbij een
belangrijke rol.
In aanvulling op bovenstaand beleidskader bestaan voor uitgeprocedeerde of
illegale vreemdelingen die – als gevolg van hun individuele situatie –
mogelijk kwetsbaar zijn, extra mogelijkheden.
Uitgeprocedeerde alleenstaande minderjarige vreemdelingen hebben het
recht om tot hun meerderjarigheid in de opvang te verblijven. Illegaal
aangetroffen alleenstaande minderjarige vreemdelingen krijgen opvang bij
het COA of in een pleeggezin of worden in bijzondere gevallen in een
Justitiële Jeugdinrichting geplaatst.
Uitgeprocedeerde of illegale minderjarige vreemdelingen die in gezinsverband leven wordt onderdak geboden in zogeheten gezinslocaties, voor zover
dit nodig is om te voorkomen dat zij in een humanitaire noodsituatie
terechtkomen. Deze gezinnen krijgen onderdak totdat het vertrek naar het
land van herkomst is gerealiseerd of totdat elk kind van het gezin de
meerderjarige leeftijd heeft bereikt.
Verder hanteert het COA een zogenaamde «vorstcoulanceregeling.» Wanneer
er sprake is van vrieskou en vreemdelingenbewaring of plaatsing in de
vrijheidsbeperkende locatie niet aan de orde is en evenmin is gebleken dat de
vreemdelingen zelf voor een alternatief kunnen zorgen, zal tijdelijk geen
beëindiging van de opvang plaatsvinden.
Voor zover de medische situatie van dien aard is dat hierdoor het vertrek
tijdelijk wordt belemmerd, kunnen vreemdelingen uitstel van vertrek vragen
waaraan bij toekenning recht op opvang is gekoppeld, inclusief financiering
van de medische zorg. Verder kunnen ex-asielzoekers met medische
problemen, onder voorwaarden, in aanmerking komen voor opvang in
afwachting van een beslissing op de aanvraag om een verblijfsvergunning op
grond van medische behandeling of van een beslissing op een verzoek om
uitstel van vertrek om medische redenen. Ex-asielzoekers die in het kader van
deze procedure, hangende de bezwaar- of beroepsfase, een voorlopige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

voorziening toegewezen krijgen en de beslissing in Nederland mogen
afwachten, hebben inmiddels in die fase eveneens recht op opvang.
Wanneer sprake is van de geringste aanwijzing van mensenhandel informeert
de politie de vreemdeling over het recht op drie maanden bedenktijd (uitstel
van vertrek) en het doen van aangifte. Tijdens de bedenktijd kunnen
slachtoffers van mensenhandel opvang krijgen in de Categorale Opvang voor
Slachtoffers Mensenhandel. Zij ontvangen financiële ondersteuning op basis
van de Regeling verstrekkingen bepaalde categorieën vreemdelingen en
medische zorg. Het COA vangt alleenstaande minderjarige vreemdelingen die
mogelijk slachtoffer zijn van mensenhandel op in de Beschermde Opvang.
Deze minderjarigen ontvangen daar de nodige zorg en ondersteuning.
Daar waar het stopzetten van de opvang aan de orde komt, bestaat ook oog
voor de psychische en psychiatrische problematiek, zeker als dit een gevaar
voor de vreemdeling zelf of zijn omgeving kan opleveren. Naast de beschreven mogelijkheid om in bijzondere gevallen de opvang tijdelijk voort te
zetten, onderzoek ik of Forensisch Psychiatrisch Centrum Veldzicht in de
toekomst in dergelijke situaties een oplossing kan bieden. Tot die tijd wordt
nauw samengewerkt met het Medisch Opvangproject Ongedocumenteerden
(MOO) dat door mij wordt gesubsidieerd, samen met enkele gemeenten. Het
MOO heeft expertise ontwikkeld in de begeleiding van illegalen met een
ernstige medische problematiek en de toegeleiding naar zorg. Ik wil bezien of
met dit lokaal project de terugkeerbereidheid kan worden vergroot door in te
zetten op een stabilisering van de gezondheidssituatie van de betrokken
vreemdeling, en tegelijk het toekomstperspectief, dat voornamelijk terugkeer
zal zijn, niet uit het oog te verliezen.
Ook als er aanleiding is om eventuele vreemdelingenbewaring op te heffen
en het betreft een vreemdeling met psychische of psychiatrische problematiek die daardoor een risico voor zichzelf of de samenleving kan vormen, zal
in individuele gevallen zorgvuldig worden gekeken welke opties aangewend
kunnen worden. Dat kan bijvoorbeeld het aanbieden van onderdak in een
vrijheidsbeperkende locatie zijn, het samenwerken met het MOO of mogelijk,
in de toekomst, plaatsing in Forensisch Psychiatrisch Centrum Veldzicht.
Naast alle bovenbeschreven vormen van opvang, onderdak en vangnetten,
bestaan er ook andere lokale en/of maatschappelijke initiatieven voor het
bieden van onderdak of ondersteuning aan vreemdelingen, zoals in elk geval
initiatieven in Utrecht en Rotterdam. Een totaaloverzicht hiervan kan ik niet
bieden, nu deze initiatieven vaak geen formele relatie met het rijk kennen en
veelal niet bij het rijk worden aangemeld of voorgelegd.
Vraag 6
In welke mate biedt de Wet maatschappelijke ondersteuning een wettelijke
grondslag om in voorkomende gevallen maatschappelijke opvang aan
vreemdelingen te bieden, mede in relatie tot artikel 8 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden? Zou u
een overzicht kunnen geven van de relevante jurisprudentie van de Centrale
Raad van Beroep, waar het betreft aanspraken van vreemdelingen op deze
maatschappelijke opvang? Ligt die verantwoordelijkheid voor het bieden van
zulke opvang in aangewezen gevallen bij de gemeente, bij het Centraal
Orgaan opvang Asielzoekers of bij u?
Antwoord 6
De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) voorziet in een verplichting
voor gemeenten om onderdak en begeleiding te bieden aan ingezetenen die
de thuissituatie hebben verlaten, al dan niet gedwongen of in verband met
risico’s voor hun veiligheid als gevolg van huiselijk geweld, en niet in staat
zijn zich op eigen kracht te handhaven in de samenleving.
Een vreemdeling kan voor het verlenen van opvang in aanmerking komen
indien hij rechtmatig verblijf houdt in de zin van artikel 8, onder a tot en met
e en l, van de Vreemdelingenwet 2000. Voor maatschappelijke opvang geldt
hierbij een uitzondering voor personen die korter dan drie maanden in
Nederland verblijven of werkzoekend zijn. Dat wil zeggen dat personen voor
wie dit geldt geen aanspraak kunnen maken op maatschappelijke opvang in
het kader van de Wmo. Het staat gemeenten vrij om deze personen wel
opvang te bieden indien zij dit noodzakelijk of wenselijk achten.
Uit de jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep blijkt dat een
gemeente onder bepaalde omstandigheden gehouden kan zijn om op grond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3

van artikel 8 EVRM maatschappelijke opvang krachtens de Wmo te bieden
aan kwetsbare personen die in het bijzonder recht hebben op bescherming
van hun privé en gezinsleven2. De Raad heeft daarbij geoordeeld dat het op
de weg van de vreemdeling ligt om met een begin van bewijs te komen van
de stelling dat hij behoort tot de categorie van kwetsbare personen die in het
bijzonder bescherming genieten3. Voorts is het vaste jurisprudentie van de
Raad dat aanspraak op maatschappelijke opvang niet bestaat als de noodzaak
daartoe ontbreekt omdat de vreemdeling gebruik kan maken van een
specifieke feitelijke voorziening zoals opvang in een gezinsopvanglocatie4 of
opvang in een vrijheidsbeperkende locatie5.
Naar aanleiding van een aantal uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State6 heeft de Raad recentelijk aanleiding gezien om
zijn rechtspraak nader te preciseren7. In deze uitspraak van 4 juni 2014 heeft
de Raad daartoe onder meer overwogen dat indien het verzoek tot maatschappelijke opvang van de vreemdeling uitsluitend is gebaseerd op zijn
medische situatie, er sprake is van een voorziening op grond van een andere
wettelijke bepaling, zijnde de Regeling verstrekkingen asielzoekers en andere
categorieën vreemdelingen 2005 (Rva 2005), en artikel 2 van de Wmo
toewijzing van een verzoek om toewijzing van een Wmo-voorziening in de
weg staat. Is het verzoek niet uitsluitend gegrond op de medische situatie van
de vreemdeling, dan staat artikel 2 van de Wmo niet aan een toewijzing in de
weg.
Vraag 7
Wat zijn uw ervaringen met de opvang van zieke vreemdelingen sinds het
recent aangepaste «motie-Spekman»-beleid? Zijn vanwege de uitgebreide
criteria meer vreemdelingen voor die opvang in aanmerking gekomen? Zo ja,
hoeveel?
Antwoord 7
Per 1 januari 2014 zijn de volgende maatregelen in werking getreden om
knelpunten in het beleid naar aanleiding van de «motie-Spekman» weg te
nemen8:
• Naast uitgeprocedeerde asielzoekers kunnen ook asielzoekers die zich in
de hoger beroepsfase van de asielprocedure bevinden een beroep doen
op het motie-Spekman-beleid.
• Vreemdelingen die een incompleet medisch dossier overleggen krijgen
een herstel verzuim-mogelijkheid om de aanvraag aan te vullen.
• Na een toegewezen voorlopige voorziening krijgen vreemdelingen
eveneens recht op opvang in de bezwaar- en/of beroepsfase.
In de periode van 1 januari 2014 tot 1 juli 2014 zijn 165 verzoeken ontvangen
van (ex-)asielzoekers die behoren tot de doelgroep. Vergeleken met de eerste
helft van 2013 (80) is het aantal vreemdelingen dat een beroep op het
«motie-Spekman»-beleid heeft gedaan, verdubbeld.
In 90 zaken bleken de stukken incompleet te zijn en heeft de vreemdeling een
herstel verzuim-periode gekregen om de ontbrekende gegevens aan te vullen.
Hiervan is 75 keer gebruik gemaakt. In totaal heeft de Immigratie- en
Naturalisatiedienst (IND) in de eerste helft van 2014 150 zaken ter advisering
aan het Bureau Medische Advisering (BMA) voorgelegd. Ter vergelijking: in
de periode 1 januari 2013 tot 1 juli 2013 heeft de IND 40 zaken ter advisering
aan het BMA voorgelegd.
Hangende het bezwaar of beroep zijn 65 verzoeken om een voorlopige
voorziening ingediend. 10 verzoeken zijn toegewezen en 10 verzoeken zijn
afgewezen. Op de rest van de verzoeken heeft de rechtbank nog geen
uitspraak gedaan.

2

Zie o.a. CRvB 29 juni 2011, ECLI:NL:CRVB:2011:BR1061; CRvB 11 juli 2012
ECLI:NL:CRVB:2012:BX1262; CRvB 20 februari 2013, ECLI:NL:CRVB:2013:BZ1729.
3
CRvB 29 juni 2011, ECLI:NL:CRVB:2011:BR1061.
4
CRvB 6 februari 2013, ECLI:NL:CRVB:2013:BZ0917
5
CRvB 20 juni 2012, ECLI:NL:CRVB:2013:BW8957
6
ABRvS 22 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:2099; ABrvS 10 januari 2014,
ECLI:NL:RVS:2014:86 en ABRvS 24 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:722,
7
CRvB 4 juni 2014, ECLI:NL:CRVB:2014:1995
8
Kamerstukken II, 2013/14, 19 637, nr. 1750

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

4

Vraag 3 en 8
Kunt u bij benadering een indicatie geven van de omvang van deze groepen,
en daarbij in elk geval betrekken de uitgeprocedeerde asielzoekers/
vreemdelingen die niet tijdig willen/durven terugkeren naar het land van
herkomst waar de veiligheidssituatie zeer instabiel is, de extra kwetsbare
ongedocumenteerde vreemdelingen die om humanitaire redenen zoals ziekte,
trauma’s of zwangerschap onderdak en minimale voorzieningen behoeven, de
in Nederland verblijvende vreemdelingen die met een reguliere toelatingsprocedure bezig zijn, de rechtmatig verblijvende asielzoekers en andere
vreemdelingen die geen recht op opvang (meer) hebben, de vreemdelingen
die vanwege een uitzetbeletsel niet kunnen terugkeren en de staatloze
vreemdelingen?
Vraag 8
Op welke wijze kan het beperken van de «gaten» in het onderdakbeleid voor
vreemdelingen ertoe bijdragen dat er minder humanitaire noodsituaties voor
mensen en maatschappelijke onrust in gemeenten ontstaan?
Antwoord 3 en 8
Het antwoord op de vragen 2, 4 en 5 toont een uitgebreid stelsel van opvang
en onderdak waarbinnen bijzondere aandacht bestaat voor kwetsbare
groepen als kinderen, slachtoffers mensenhandel en personen met medische
problemen. Binnen dit uitgebreide stelsel is er geen noodzaak voor vreemdelingen om zonder opvang of onderdak in Nederland te verblijven, mits zij
invulling geven aan hun verantwoordelijkheid en verplichtingen onder de
Vreemdelingenwet.
Dit neemt niet weg dat vreemdelingen die zich onttrekken aan deze wettelijke
verplichtingen door deze eigen keuze uiteindelijk buiten de opvang kunnen
geraken. Omdat deze vreemdelingen zich op deze wijze buiten het zicht van
de rijksoverheid plaatsen (in de illegaliteit), is het niet mogelijk de omvang
van deze groep aan te geven. Ik realiseer mij dat meerdere gemeenten zich
met deze vreemdelingen geconfronteerd zien, alsmede met de daadwerkelijke
problemen die dit met zich mee kan brengen voor de lokale openbare orde.
Dat is ook waarom ik steeds in dialoog met de gemeenten zoek naar
mogelijkheden om deze vreemdelingen alsnog te bewegen tot vertrek. Dat is
ook de achtergrond geweest van de ruimte en medewerking die ik heb
gegeven aan het initiatief van de Vluchthaven in Amsterdam, waarin met veel
inzet is getracht om vanuit een situatie van relatieve rust met een groep
vreemdelingen te werken aan perspectief. Ik heb uw Kamer bericht over de
tegenvallende resultaten van dat initiatief, maar heb aangegeven te blijven
zoeken naar en open te staan voor mogelijkheden en voorstellen die
bijdragen aan een oplossing van deze problematiek. Het ongeclausuleerd en
ongelimiteerd bieden van onderdak aan vreemdelingen die op geen enkele
wijze invulling aan de vertrekplicht geven, vormt naar mijn stellige overtuiging niet die oplossing. «Oplossingen» in die richting zullen dan ook niet
kunnen rekenen op instemming of (financiële) ondersteuning van het rijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

5