Evaluatie Leergang Vakbekwaamheid
Bewegingsonderwijs via Pabo
Onderzoek onder pabo-opleidingen, scholen voor primair onderwijs
en pabo-alumni

in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Jo Lucassen
Niels Reijgersberg
Harold van der Werff

© Mulier Instituut
Utrecht, juli 2012

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Mulier Instituut
sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek
Postbus 85445
3508 AK Utrecht
t 030-7210220
e info@mulierinstituut.nl
i www.mulierinstituut.nl

2

Samenvatting

5

1.
1.1
1.2
1.3

9
9
9

1.4
1.5

Inleiding
Aanleiding en doel van de evaluatie
Inrichting van het bewegingsonderwijs op de basisschool
Ontwikkeling en invoering Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs
via Pabo
Probleemstelling
Leeswijzer

11
15
16

2.
2.1
2.2
2.3

De onderzoeksopzet
De opzet van deelonderzoek pabo
De opzet van het deelonderzoek pabo-alumni
De opzet van het deelonderzoek basisscholen

17
18
19
19

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Aanbod van de leergang op de pabo’s
Aantal en inrichting van de aangeboden leergangen
Redenen voor de organisatiewijze van het leergangaanbod
Motieven voor het volgen van de leergang bewegingsonderwijs
Oordeel over het aanbod door betrokkenen op de pabo’s
Kwaliteit van het bewegingsonderwijs
Samenvatting

21
21
27
30
32
34
36

4.
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Evaluatie van de leergang door alumni
Deelnemers en wijze van deelname aan de leergang
Redenen om de leergang wel of niet te volgen
Investeringen in tijd en geld
Perspectieven op de arbeidsmarkt
Meerwaarde van de leergang
Samenvatting

38
38
39
42
46
48
51

5.
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

Evaluatie van de leergang door scholen voor primair onderwijs
De formatie
Kwaliteit van het gegeven onderwijs lichamelijke opvoeding
Bekendheid met de leergang en stimulering van deelname daaraan
Investeringen in tijd en geld voor de leergang
Effect van de leergang vakbekwaamheid op het bewegingsonderwijs
Samenvatting

53
53
56
57
59
59
63

6.
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5

Conclusies, discussie en aanbevelingen
Beleidsdoelen van de leergang
In welke varianten wordt de leergang aangeboden en gevolgd?
Wat vinden aanbieders en afnemers van het leergangaanbod?
Wie verzorgt het bewegingsonderwijs en hoe ervaart men de nieuwe bevoegdheid?
Discussie en aanbevelingen

65
65
66
66
69
71

3

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Inhoudsopgave

74

Bijlage 2 Gerealiseerde kwaliteit bewegingsonderwijs

76

Literatuur

78

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Bijlage 1 Responsoverzicht pabo-opleidingen in Nederland

4

Met de wijziging van de Wet op het primair onderwijs in 2001 werd de bevoegdheid van
opgeleiden van de opleiding tot leraar basisonderwijs (pabo) voor het vak bewegingsonderwijs
beperkt tot de twee eerste leerjaren van de basisschool. De volledige onderwijsbevoegdheid
voor dit vak kan sindsdien worden verkregen via het volgen van een aanvullende Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo. De wetswijziging werd doorgevoerd omdat in
de jaren negentig was vastgesteld dat het verwerven van de vakbekwaamheid voor dit vak in de
pabo-opleiding onder druk was komen te staan en het aanvullend verwerven van
vakbekwaamheid wenselijk was om de kwaliteit van het bewegingsonderwijs te bevorderen.
Deze aanvullende leergang werd in beginsel als postinitiële opleiding opgezet en aangeboden,
maar inmiddels zijn delen van de leergang geïntegreerd in het pabo-curriculum. Na een eerste
evaluatie van de ingevoerde leergang in 2007 werd de programma-omvang teruggebracht en
werd toegezegd dat de verdere ontwikkelingen zouden worden gevolgd. Begin februari 2012
heeft het ministerie van OCW daarom het Mulier Instituut opdracht gegeven tot een tweede
evaluatie van de leergang.
Vraagstelling en werkwijze van deze evaluatie

Aansluitend op de onderzoeksopdracht richt deze evaluatie zich op de volgende hoofdvragen:
 In welke varianten wordt de leergang aangeboden en gevolgd?
 Hoe staat het met de realisatie van de beoogde beleidsdoelen van de leergang in relatie
tot deze vormen van aanbod?
 Wat vinden de afnemers van het leergangaanbod op de pabo‘s?
 Wat zijn de effecten van de ingevoerde nieuwe bevoegdheid op het gerealiseerde
bewegingsonderwijs; door wie wordt het actuele bewegingsonderwijs gegeven en hoe
waardeert men dat?
Om antwoord te krijgen op deze vragen zijn enkele methoden van dataverzameling naast elkaar
gebruikt. Alle pabovestigingen zijn benaderd met een korte schriftelijke vragenlijst, waarbij van
37 vestigingen antwoord is ontvangen. Met elf pabo‘s heeft aanvullend een vraaggesprek
plaatsgevonden. Onder een steekproef van ruim 3.500 opgeleiden van de pabo is een online
vragenlijst uitgezet, die door bijna 900 opgeleiden is beantwoord. Een steekproef van 6.000
basisscholen in Nederland is met een online-vragenlijst benaderd. In totaal hebben bijna 700
scholen de vragenlijst ingevuld.
Aanbod van en deelname aan de leergang

De wijze waarop de Leergang Bewegingsonderwijs wordt aangeboden loopt op de verschillende
onderwijslocaties uiteen. Slechts een enkele vestiging biedt de leergang niet aan. Tweederde
van de pabo-opleidingen geeft aan dat de Leergang Bewegingsonderwijs in ieder geval in een
postinitieel traject gevolgd kan worden. Op ongeveer evenzoveel onderwijslocaties bestaat de
mogelijkheid om een of twee blokken tijdens de initiële pabo-opleiding te volgen. Bovendien
kan de gehele leergang inmiddels bij een op de drie onderwijslocaties ook in een volledig
initieel traject worden gevolgd.
Sinds de oprichting van de leergang, in het cursusjaar 2001/2002, hebben in totaal 8.586
leerkrachten de brede bevoegdheid behaald. De laatste vier jaar werden gemiddeld 1.700
diploma’s afgegeven. Van de ondervraagde pabo-alumni meldt bijna de helft de leergang te
hebben gevolgd of nog te willen gaan volgen. Ongeveer de helft van de leergangopgeleiden
koos voor het behalen van deelcertificaten (blokken), ruim eenderde voor de postinitiële

5

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Samenvatting

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

leergang en 14 procent voor de minor. De belangrijkste redenen om de brede bevoegdheid te
behalen zijn dat met die bevoegdheid de kansen op de arbeidsmarkt beter zijn, dat men graag
bewegingsonderwijs aan de eigen groep wil kunnen geven en dat men zo goed mogelijk
opgeleid wil zijn om bewegingsonderwijs te geven.
Oordeel van gebruikers over de leergang en de verschillende aanbodvormen
Ontlasting van het pabo-curriculum

Ongeveer de helft van de alumni die de leergang volgen of hebben gevolgd, besteedt daaraan
evenveel tijd als er officieel voor staat (200 uur per blok), 42 procent besteedt (veel) meer tijd
en 9 procent (veel) minder. 90 procent van de alumni die hebben gekozen voor het postinitiële
traject beoordeelt de belasting in uren voor de leergang als (zeer) zwaar; bij alumni die kozen
voor de minor of blokken geldt dat voor tweederde.
Hoewel de belasting door de leergang in vergelijking met de eerdere evaluatie in 2007 duidelijk
is verminderd, blijft de leergang volgens een grote meerderheid van de deelnemers een zeer
pittige aangelegenheid. Van de responderende pabo-medewerkers vindt ongeveer de helft niet
dat de introductie van de Leergang Bewegingsonderwijs heeft geleid tot een ontlasting van het
pabo-curriculum.
Carrièreperspectief voor leerkrachten van de basisschool

Bij het doorvoeren van een splitsing in een smalle en een brede bevoegdheid van leerkrachten
was de gedachte dat de leerkracht met een (aanvullende) specialisatie ook als specialist door
scholen zou worden ingezet bij het vakonderwijs aan verschillende klassen. In de praktijk blijkt
dit minder algemeen geaccepteerd dan gedacht. Weliswaar werkt 42 procent van de
basisscholen al met ALO-opgeleiden en in die zin met vakspecialisten, maar van de pabostudenten is een flink deel niet geïnteresseerd in het geven van bewegingsonderwijs of alleen
voor zover het de eigen klas betreft. Iets meer dan een kwart wil ook bewegingsonderwijs geven
aan andere klassen en nog geen 10 procent ziet zich als vakspecialist. Ook ziet maar een beperkt
deel van de scholen als een winstpunt van de leergang dat er een expert voor alle
bewegingsonderwijs kan worden ingezet, maar noemen wel veel scholen als nadeel de extra last
die dit in roostertechnische zin oplevert. Een flink deel van de scholen lijkt vast te houden aan
de ‘van oudsher’ bekende praktijk dat groepsleerkrachten aan hun eigen klas vakonderwijs
geven door het inzetten van leerkrachten met een oude ‘brede’ bevoegdheid of door van alle
leerkrachten te vragen om de brede bevoegdheid te behalen.
De krachtige voorkeur van de basisscholen voor deze praktijk heeft ook geleid tot het integreren
van een groter deel van de leergang in de initiële basisopleiding. Dat gebeurt in veel gevallen als
minor. Ook is er een groeiend incompany-aanbod van de leergang.
Verbetering van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs

De scholen zijn in het algemeen redelijk goed bekend met de verschillende vormen waarin de
leergang kan worden gevolgd. Bij ongeveer de helft van de scholen speelt het gevolgd hebben
van de leergang een (zeer) grote rol bij werving en selectie van leerkrachten en bij een klein
deel (6%) is het een voorwaarde om iemand aan te nemen. Van de basisscholen schakelt 80
procent leerkrachten met een brede bevoegdheid in voor het lesgeven in de groepen 3 tot en
met 8. Bij 44 procent worden hier leerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid ingezet en
39 procent van de scholen schakelt hierbij ALO-opgeleide vakleerkrachten in.

6

Meer flexibiliteit bij de organisatie van het vakonderwijs

Terwijl een ruime meerderheid van de pabo’s meent dat de leergang leidt tot meer flexibiliteit
bij het inroosteren van leerkrachten voor bewegingsonderwijs, zijn de alumni en basisscholen
het hier juist in meerderheid niet mee eens. Vooral een flink deel van de basisscholen meent dat
de flexibiliteit niet is toegenomen. Bijna een kwart van de basisscholen kan (zeer) moeilijk
voorzien in de vraag naar leerkrachten die breed bevoegd zijn voor het vakonderwijs. De
overige basisscholen kunnen dit redelijk tot zeer goed.
Aanbevelingen

Geconstateerd kan worden dat de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo
een positieve bijdrage kan leveren aan de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op de
basisscholen, maar dat de mogelijkheden hiertoe (nog) niet optimaal worden benut. Er is op
basis van het voorgaande een aantal maatregelen te benoemen die het effect van de leergang
zouden kunnen vergroten.
De leergang wordt door veel pabo’s in een (deels) geïntegreerde vorm aangeboden. Dit is
weliswaar niet in lijn met de oorspronkelijke postinitiële opzet, maar biedt zeker ook voordelen.
Om het evenwicht tussen belasting op de pabo en wenselijke kwaliteit van de opleiding te
bewaren is naar het oordeel van veel pabo-docenten een variant met twee geïntegreerde blokken
het maximaal haalbare. Het nog te volgen postinitiële deel wordt daarmee ook qua omvang
meer vergelijkbaar met andere specialisaties van leerkrachten voor het basisonderwijs (zoals
taalcoördinator, rekencoördinator, specialist muziek, specialist techniek).
Er heeft zich een zeer grote variatie ontwikkeld van aanbodvormen voor de leergang. Een van
de voorbeelden hiervan is een (versneld) incompany-traject. Niet altijd is duidelijk hoe de
kwaliteitsbewaking bij al deze vormen van aanbod is geregeld. Om te voorkomen dat de
kwaliteit van de opleiding en daarmee van de opgeleiden zakt onder het wenselijke

7

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

De pabo’s en alumni zijn in grote meerderheid van mening dat de leergang tot een verbetering
van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs heeft geleid. De basisscholen denken hierover
aanzienlijk minder positief. Bijna twee vijfde van de basisscholen meent dat de kwaliteit van het
bewegingsonderwijs door de introductie van de leergang (enigszins) is verbeterd, maar een even
groot percentage ziet geen merkbaar verschil. Zowel een meerderheid van de ondervraagde
basisscholen als van de alumni vindt dat de het gevolgd hebben van de leergang bij degenen die
dit hebben gedaan op verschillende punten tot uiting komt in verbeterde bekwaamheden voor
het geven van vakonderwijs.
De ondervraagde basisscholen zijn in grote meerderheid positief over de kwaliteit van het
bewegingsonderwijs dat zij met hun leerkrachten kunnen realiseren. Ruim 70 procent is naar
eigen zeggen goed in staat de kerndoelen en eindtermen voor het vak te realiseren. Bijna
tweederde vindt dat de bekwaamheden van de leerkrachten op school voor het vak daarbij goed
aansluiten, bij 13% is dit echter niet het geval. Het minst slaagt men erin om leerlingen via het
bewegingsonderwijs te stimuleren om aan sport en bewegen buiten school deel te nemen, maar
nog altijd lukt dit bij 59% van de scholen wel. Ook beschikt een op de vijf basisscholen niet
over voldoende geschikte accommodatie voor het vakonderwijs. Scholen die ALO-opgeleiden
inzetten en scholen die afgestudeerden van de nieuwe leergang inschakelen zijn over de hele
linie iets meer tevreden zijn over de gerealiseerde onderwijskwaliteit voor bewegingsonderwijs
dan scholen die enkel met oude breed bevoegden werken. De verschillen zijn echter klein en
niet allemaal significant (zie bijlage 2).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

minimumniveau, blijft systematische inzet op de kwaliteit van de uitvoering van de leergang
wenselijk.
Terwijl een flink deel van de basisscholen bereid is te investeren in het aanstellen en inzetten
van specialisten voor het bewegingsonderwijs is er eveneens een deel dat het ‘handiger‘ vindt
dat alle groepsleerkrachten aan hun eigen groep bewegingsonderwijs geven, ook al hebben ze
relatief weinig affiniteit met dit vak. In het perspectief van de beleidsbedoelingen van de
leergang zou het ministerie deze basisscholen nadrukkelijker kunnen stimuleren om te
differentiëren in leerkrachtprofielen en te investeren in een optimale uitvoering van
bewegingsonderwijs, bijvoorbeeld door een gerichte voorlichtingscampagne waarbij de
optimale brede inzet van gecertificeerden van de leergang wordt gestimuleerd.
Bij dit onderzoek is getracht vast te stellen of de invoering van de leergang ook een
daadwerkelijke verhoging heeft opgeleverd van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op de
basisschool. Daarvoor zijn zeker aanwijzingen, maar in dit onderzoek is deze analyse maar op
een beperkte schaal uitgevoerd. Om hierover meer definitieve conclusies te kunnen trekken
verdient het aanbeveling hiernaar uitvoeriger onderzoek te laten verrichten.

8

Dit eerste hoofdstuk gaat in op de aanleiding voor en het doel van deze evaluatie van de
Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo. Ook wordt stilgestaan bij de
ontwikkelingen die de afgelopen jaren rondom de leergang hebben plaatsgevonden.

1.1 Aanleiding en doel van de evaluatie
In 2001 wijzigde de regeling omtrent de bevoegdheid voor het vak bewegingsonderwijs
(lichamelijke opvoeding) in het primair onderwijs. Hiermee wijzigde ook de opleiding voor dit
vak. De bevoegdheid van afgestudeerde pabo-studenten voor het geven van
bewegingsonderwijs werd beperkt tot groep 1 en 2 van het basisonderwijs.1 Het voltooien van
de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo gaf, in combinatie met een
afgeronde pabo-opleiding, de bevoegdheid voor het geven van bewegingsonderwijs aan de
groepen 3 tot en met 8.
Deze veranderingen waren het gevolg van een door de Tweede Kamer aangenomen
amendement dat in 1997 was ingediend bij de behandeling van een wijziging van de Wet op het
primair onderwijs. Het doel van de wijzigingen was een impuls te geven aan de kwaliteit van
het bewegingsonderwijs in het primair onderwijs. In de nieuwe opzet wordt de pabo ontlast van
de taak om het vak bewegingsonderwijs in volle breedte (gericht op alle groepen) aan te bieden
en kan de opleiding zich concentreren op het geven van het bewegingsonderwijs aan het jonge
kind (groep 1 en 2). De kwaliteit van het bewegingsonderwijs aan het oudere kind (groep 3 t/m
8) wordt eveneens versterkt doordat de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via
Pabo moet worden gevolgd, alvorens de bevoegdheid voor het oudere kind verkregen wordt.
Uit een eerste evaluatie in 2007 bleek dat het kennisniveau van de lesstof en de studiebelasting
van de postinitiële leergang als te hoog werden ervaren. Daarom is de leergang met ingang van
het cursusjaar 2007-2008 verlicht. De toenmalige staatsecretaris heeft toegezegd te blijven
monitoren wat de effecten zijn van de in gang gezette ontwikkeling en de Tweede Kamer op de
hoogte te houden van de uitkomsten. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) heeft het Mulier Instituut gevraagd deze tweede evaluatie uit te voeren en te
onderzoeken hoe de leergang nu wordt aangeboden en of de beoogde kwaliteitsimpuls is
gerealiseerd.

1.2 Inrichting van het bewegingsonderwijs op de basisschool
Er zijn op dit moment 7724 scholen voor primair onderwijs in Nederland2. In het primair
onderwijs is het vak lichamelijke opvoeding een vast onderdeel van het onderwijsprogramma.
De Wet op het primair onderwijs noemt twee kerndoelen waarop het bewegingsonderwijs zich
specifiek richt:

2

Volgens cijfers van het CFI juni 2012.

9

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

1. Inleiding

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek



het op een verantwoorde manier leren deel te nemen aan de omringende bewegingscultuur
en leren om de hoofdbeginselen van de belangrijkste bewegings- en spelvormen te ervaren
en uit te voeren;
 het leren samen met anderen op een respectvolle manier aan bewegingsactiviteiten deel te
nemen, afspraken te maken over het reguleren daarvan, de eigen bewegingsmogelijkheden
in te schatten en daarmee rekening te houden bij activiteiten.
De kerndoelen uit de Wet op het primair onderwijs zijn richtinggevend voor de inhoud van het
vak, maar geven geen indicatie over de gewenste duur of frequentie ervan. De Inspectie van het
Onderwijs heeft wel richtlijnen opgesteld voor de hoeveelheid tijd die moet worden besteed aan
het vak lichamelijk opvoeding: groep 1 en 2 zouden dagelijks bewegingsonderwijs moeten
krijgen en groep 3 tot en met 8 twee keer per week drie kwartier.
Volgens recente analyses (Bailey, et al., 2006; Jacobs & Diekstra, 2009; Stegeman, 2007) zijn
er naast het beter leren bewegen mogelijke ook effecten van bewegingsonderwijs te verwachten
op andere gebieden, met name:
 fysieke ontwikkeling (gezondheid);
 ontwikkeling van een sportieve leefstijl;
 sociale ontwikkeling;
 affectieve ontwikkeling;
 cognitieve ontwikkeling.
In vrijwel alle gevallen wordt hierbij aangetekend, dat begeleiding door goed opgeleide
leerkrachten en sportleiders een belangrijke voorwaarde is om deze effecten ook daadwerkelijk
te realiseren. Niet zozeer de sportbeoefening zelf, maar juist wat de leerkracht of sportleider
overbrengt aan gedrag en houding is bepalend voor mogelijke effecten op de (sociaal
emotionele) ontwikkeling van de deelnemers (Jacobs & Diekstra, 2009).

Kwaliteit van het bewegingsonderwijs

Er is geen wettelijke verplichting vanuit de overheid tot het aanstellen van een vakleerkracht,
die opgeleid is aan de lerarenopleiding Lichamelijke Opvoeding (ALO), in het basisonderwijs.
Naast een afgeronde ALO-opleiding geven ook de onderstaande kwalificaties het recht de
lessen lichamelijke opvoeding in het basisonderwijs te verzorgen:
 Akte J, oude structuur lerarenopleiding basisonderwijs;
 Aantekening J;
 Pabo gestart voor 1 september 2000 en afgestudeerd voor 2005;
 Pabo, gestart na 1 september 2000 en in het bezit van de Leergang Vakbekwaamheid
Bewegingsonderwijs via Pabo.
Er zijn in onderzoeken aanwijzingen gevonden die er op duiden dat bewegingsonderwijs
verzorgd door vakleerkrachten van betere kwaliteit is (o.a. Lucassen et al. 2011, Stegeman
2007; Weerden et al. 2008). Op scholen waar bewegingsonderwijs wordt verzorgd door een
vakleerkracht wordt in de voorbereiding van die lessen vaker gebruik gemaakt van een methode
of handboek. Bovendien zouden leerlingen die les hebben van een vakleerkracht significant
beter scoren op verschillende beweegtoetsen (Weerden et al. 2008: 149-150).
In 2010 werd op ongeveer de helft van de basisscholen het bewegingsonderwijs door een
vakleerkracht verzorgd. Het grootste deel van de basisscholen zette (ook) groepsleerkrachten in
(85%). Daarnaast werden voor het geven van bewegingsonderwijs ook

10

Kwantiteit bewegingsonderwijs op de basisschool

In het onderzoek School, Bewegen en Sport rapporteerden schoolvertegenwoordigers dat er aan
de leerlingen van groep 3 tot en met 8 gemiddeld 91 minuten lichamelijke opvoeding per week
aangeboden wordt. De leerlingen uit groepen 7 en 8 die deelnamen aan het onderzoek gaven
aan, gemiddeld 106 minuten lichamelijke opvoeding te hebben gehad in de week voorafgaand
aan het invullen van de vragenlijst. Op basisscholen met een vakleerkracht en op brede scholen
wordt gemiddeld iets meer tijd aan lichamelijke opvoeding besteed. Deze gemiddelde
tijdsbesteding aan lichamelijke opvoeding komt overeen met aanvullend onderzoek dat het
Mulier Instituut in het kader van de Brede Analyse heeft gedaan. Daarin rapporteerden de
ondervraagden dat zij gemiddeld 92 minuten lesgaven en bijna driekwart van hen doet dit
verdeeld over twee dagen per week (Lucassen et al. 2010)4. Daarmee lijken basisscholen zich
over het algemeen aan de gestelde richtlijn van negentig minuten per week te houden.

1.3 Ontwikkeling en invoering Leergang Vakbekwaamheid
Bewegingsonderwijs via Pabo
Het Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs (CROHO5) dat door Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO) wordt beheerd biedt een overzicht van 26 verschillende instellingen die een
bacheloropleiding tot leraar basisonderwijs (pabo) aanbieden6. Deze instellingen hebben 49
verschillende onderwijslocaties. Daarnaast zijn er drie universitaire instellingen die in
samenwerking met hogescholen een academische pabo-opleiding aanbieden: de Universiteit
Utrecht, de Universiteit Leiden en de Vrije Universiteit.
In de jaren negentig werd door het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling (SLO)
geconstateerd dat pabo’s steeds minder tijd besteedden aan het vak lichamelijke opvoeding.

3

Leerling gebonden financiering die gebruikt kan worden voor bepaalde begeleiding en
leermiddelen in het onderwijs

4

De gegevens uit beide onderzoeken moeten met enige voorzichtigheid worden
geïnterpreteerd. In de Brede Analyse zijn ook de groepen 1 en 2 opgenomen die over het
algemeen frequenter bewegingsonderwijs hebben. In het onderzoek van Stuij et al.
(2011) zijn de minuten berekend aan de hand van antwoordcategorieën met een range
van dertig minuten.

5

Instellingen in het hoger onderwijs zijn op basis van de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek (WHW) verplicht om opleidingsgegevens te laten registreren
in het CROHO. Die registratie is onder andere een voorwaarde voor de financiering van
opleidingen aan bekostigde instellingen en voor het voeren van titels.

6

Exclusief het NCOI. Het NCOI valt onder het niet bekostigde onderwijs en de Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs is niet opgenomen in het onderwijsprogramma
van de NCOI.

11

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

combinatiefunctionarissen (8%), BOS-medewerkers (6%) en Leraarondersteuners
Bewegingsonderwijs en Sport (5%) ingezet (Lucassen, et al. 2010). Brede Scholen hebben
significant vaker dan niet-Brede Scholen een vakleerkracht (85% tegen 42%). Ook grotere
scholen (vanaf meer dan 150) en scholen met meer dan twintig procent geïndiceerde3 leerlingen
hebben vaker een vakleerkracht (Stuij et al. 2011).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De volgende problemen werden daarbij gesignaleerd:
 spanningsveld tussen de verkregen bevoegdheid en de bereikte startbekwaamheid in het
geven van bewegingsonderwijs van pabo-afgestudeerden;
 te breed scholingspakket, waardoor te weinig verdieping werd bereikt;
 twijfels over de vraag of die benodigde verdieping vervolgens wel plaats vindt wanneer
men in de praktijk werkzaam is.
Bovendien was belangrijk in de discussie over de startbekwaamheid dat de lichamelijke
opvoeding een van de leergebieden is waarbij zelfscholing in de beroepspraktijk niet uitsluitend
door handboeken (methodes) kan worden ondersteund.
De problematiek rondom de startbekwaamheid in het geven van bewegingsonderwijs werd als
een zorgwekkende ontwikkeling gezien en als reactie werd in 1997 een amendement op de Wet
op het primair onderwijs aangenomen. De WPO werd zodanig gewijzigd dat aan de
bevoegdheidsregeling voor het geven van het vak lichamelijke opvoeding anders inhoud werd
gegeven. Leraren zouden voortaan alleen nog bevoegd zijn bewegingsonderwijs te geven aan de
groepen 1 en 2 van het primair onderwijs. Om een volledige bevoegdheid te krijgen moesten
afgestudeerde leraren en studenten aan de Pabo de Leergang Vakbekwaamheid
Bewegingsonderwijs via Pabo succesvol afronden. Door deze wetswijziging zou de kwaliteit
van het bewegingsonderwijs op de basisschool omhoog moeten gaan, door de intensivering van
de scholing van de groepsleerkrachten op dit vakgebied
Op verzoek van het ministerie van OC&W onderzoekt de SLO de mogelijkheden voor het
verbeteren van de startbekwaamheid in het geven van bewegingsonderwijs. Hier komt het
adviesrapport `Vakbekwame Leraar Bewegingsonderwijs` via Pabo uit voort. Het uitgangspunt
voor de te realiseren kwaliteitsverbetering is dat studenten vanuit hun initiële opleiding een
startbekwaamheid verwerven in het organiseren en begeleiden van bewegingssituaties voor
groep 1 en 2. De opzet van de opleiding is gebaseerd op een duale leerweg waarbij veel van de
leerervaringen binnen de leergang door de studenten direct gekoppeld konden en moesten
worden aan leerervaringen in de werksituatie. In eerste aanleg is het leergangtraject opgezet als
een postinitiële opleiding. Als optie bestond de mogelijkheid om reeds een klein deel van de
leergang in de initiële pabo-opleiding te integreren. Daarbij waarschuwde de SLO ervoor dat
indien de adviezen niet werden overgenomen dit waarschijnlijk tot gevolg zou hebben dat de
hoopvolle verwachtingen op een kwaliteitsslag voor lichamelijke opvoeding in het
basisonderwijs niet zouden worden gerealiseerd.
Met ingang van het cursusjaar 2001-2002 zijn alle pabo-opleidingen op het gebied van
bewegingsonderwijs een smal (maar verdiept) programma aan gaan bieden, gericht op het
‘jonge kind’ (groep 1 en 2). Het Landelijk Overleg Lerarenopleidingen Basisonderwijs (LOBO)
de voorstellen uit het SLO-rapport uitgewerkt in de in 2003 verschenen publicatie ‘Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via pabo’ (Van Berkel, et al., 2003). Bij de opzet van de
leergang werd besloten het SLO-advies vrijwel geheel over te nemen. Wel werd de leergang in
vier blokken opgesplitst, om het instituten mogelijk te maken een deel ervan in het initiële
programma aan te bieden. Hierdoor werd ruimte geboden aan enthousiaste studenten om alvast
een deel van de leergang in het initiële programma te volgen. Bovendien werd het zo voor
afgestudeerden mogelijk de postinitiële opleiding geheel of gedeeltelijk ergens anders te
volgen.

12

Met de invoering van de major-minorstructuur in het hbo worden opleidingen in de gelegenheid
gesteld verdiepende onderwijsprogramma’s aan te bieden in de vorm van minoren. Eind 2005 is
door het ministerie van OCW expliciet aangegeven dat aanbieders zelf mogen bepalen op welke
wijze een opleiding wordt aangeboden. Dit had tot gevolg dat pabo’s de blokken van de
leergang bewegingsonderwijs in verschillende programma’s gingen aanbieden. Zowel een
(gedeeltelijk) initieel traject in de vorm van een minor als een (gedeeltelijk) postinitieel
scholingstraject komen voor. Uit een inventarisatie van het Netwerk Bewegingsonderwijs via
pabo blijkt dat in het cursusjaar 2005-2006 drie opleidingen de leergang volledig initieel
aanboden. In het schooljaar 2008-2009 gebeurde dit bij ruim een op de vijf pabo-opleidingen
(Netwerk Bewegingsonderwijs Pabo, 2006-2012).Het volledig initieel aanbieden van de
leergang sluit niet aan bij de oorspronkelijke opzet zoals die door het SLO werd geadviseerd.
Het Netwerk Bewegingsonderwijs via pabo signaleerde een aantal knelpunten rondom de
minorvariant. Er zouden grote verschillen zijn in de aanpak en invulling van de minorvariant
tussen de pabo-opleidingen, waarbij er een spanningsveld ontstaat tussen de geboden
contacturen en het aantal uren dat wenselijk wordt geacht. Volgens het Netwerk speelt daarbij
mee dat er soms een beperkt aantal docenturen beschikbaar is. Daar staat tegenover dat er soms
meer stageuren worden vervuld dan voor de leergang zijn vereist. Bovendien is de
kwaliteitsborging van de minorvariant niet uniform doorgevoerd.
Eerste evaluatie van de leergang

Medio 2005 kwam de eerste lichting afgestudeerden met een smalle bevoegdheid op het gebied
van bewegingsonderwijs op de arbeidsmarkt. Wegens zorgwekkende signalen van betrokkenen
werd besloten de geplande evaluatie te vervroegen van najaar 2007 naar najaar 2006.
De volgende twee punten vormden aanleiding om de evaluatie te vervroegen:
 er waren kritische geluiden vanuit het scholenveld en van cursisten over het vereiste
kennis- en vaardigheidsniveau. De omvang van de leergang en studiebelasting zouden
met name voor beginnende leraren een belemmering vormen.
 de beperkte inzetbaarheid van de pabo-alumni kon leiden tot praktische problemen
binnen de scholen, waardoor de nieuwe situatie gevolgen zou kunnen hebben voor de
positie van de pas afgestudeerden op de arbeidsmarkt.
In november 2007 verschijnt de evaluatie van de leergang bewegingsonderwijs waar het LOBO
opdracht toe heeft gekregen. Er zijn op dat moment 37 pabo’s waarvan er 26 de leergang
aanbieden. Drie opleidingen bieden de leergang volledig binnen de opleiding aan. De kosten
voor de leergang variëren van 750 euro tot 900 euro per blok (op dat moment bestaat de
leergang uit vier blokken) (LOBO, 2007).
Het blijkt dat de overgrote meerderheid van de respondenten vindt dat de leergang een forse
kwaliteitsimpuls betekent voor het bewegingsonderwijs. De meeste studenten en alumni
beoordelen de leergang als zwaar tot zeer zwaar, maar geven aan dat ze de investering wel de
moeite waard vinden. Ook de scholen erkennen de kwaliteitsimpuls, maar zij noemen daarnaast
ook veel knelpunten. Zoals bijvoorbeeld de roosterproblemen die ontstaan omdat veel
afgestudeerden zonder een ‘brede’ bevoegdheid op de arbeidsmarkt komen. Bovendien
verwachtten zij dat die problemen in de toekomst zullen toenemen met het uitreden van oudere
leerkrachten met de brede bevoegdheid (LOBO, 2007).

13

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Major-minorstructuur

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De gesignaleerde problemen waren aanleiding voor de toenmalige staatssecretaris Dijksma om
de leergang aan te passen. Het SLO wordt gevraagd om een aantal scenario’s uit te werken.
Volgens het SLO is de kern van de beschreven scenario’s terug te voeren op twee hoofdlijnen.
1. De leergang is onderdeel van de lerarenopleiding basisonderwijs (pabo) waardoor
(vrijwel) iedere pabo-student bevoegd wordt voor het geven van bewegingsonderwijs.
Hiermee zal de beoogde kwaliteitsimpuls voor het bewegingsonderwijs zeer beperkt
zijn, maar roosterproblemen op scholen worden voorkomen.
2. De leergang leidt op tot een vakspecialist bewegingsonderwijs die aan meerdere
groepen de gymlessen verzorgd. Niet iedereen wordt bevoegd voor het geven van
bewegingsonderwijs. De opleiding is bij voorkeur geschikt voor diegene met interesse
en affiniteit voor het vakgebied. De aanvangsbekwaamheid wordt verder uitgebouwd
doordat meer en met zekere regelmaat bewegingsonderwijs wordt gegeven. Met dit
scenario kan de kwaliteitsimpuls die met het instellen van de leergang werd beoogd
worden bereikt.
Op advies van het LOBO besloot Dijksma juni 2008 tot verlichting van de leergang door het
terugbrengen van de leergang van vier naar drie blokken en het integreren van blok 1 in de
initiële opleiding. Hiermee werd de studielast van 800 uur terug gebracht naar 600 uur.
Daarnaast werd besloten tot een voorlichtingstraject voor basisscholen over de manier waarop
zij bewegingsonderwijs kunnen organiseren.
Kwaliteitsborging van de leergang

De kwaliteitsborging van de leergang vindt plaats door de Stichting Post-HBO. Positief
beoordeelde opleidingen worden opgenomen in een register. De leergang van 22 van de 26
pabo-instellingen zijn in dit register opgenomen (Toetsingscommissie PABOLeergangprogramma’s van het Centrum Post-initieel Onderwijs Nederland, 2011).
De Stichting Post-HBO kent een adviescommissie die onder haar auspiciën de aangeboden
pabo-programma’s beoordeelt. De toetsingscommissie pabo-leergang voorziet het bestuur van
de Stichting Post-HBO van advies over het al dan niet toekennen van het predicaat
Registeropleiding Postinitieel Stelsel Primair Onderwijs.
De kwaliteit van de leergang wordt bewaakt door een drietal instrumenten:
 een kwaliteitsrapportage met studentenevaluaties en meningen van (kern)docenten;
 een analyse van de kwaliteitsrapportage;
 een actualisatie van de leergangbeschrijving op basis van nieuwe inzichten en de
analyse van de kwaliteitsrapportage.
Het Netwerk Bewegingsonderwijs meent dat met hierboven genoemde kader de commissie in
zeer beperkte mate in staat wordt gesteld om daadwerkelijk te beoordelen op welke wijze de
leergang op alle uitvoeringsplaatsen kwalitatief in elkaar steekt. Mede omdat de verslaglegging
vaak per hogeschool gebeurt waar veelal meerdere onderwijslocaties onder vallen. Een
mogelijkheid om per locatie te gaan kijken hoe de daadwerkelijke opleiding in elkaar steekt
ontbreekt (Netwerk Bewegingsonderwijs, 2011).
De Toetsingscommissie is behoorlijk tevreden over de wijze van verslaglegging vanuit de
onderwijsinstellingen. Over het algemeen kan de toetsingscommissie de bij haar aangevraagde
accreditaties verlenen. De commissie heeft wel haar bedenkingen bij het grotendeels integreren
van de leergang. De leergang dient aan te sluiten bij reeds verworven pabo-competenties en is
mede bedoeld voor het ontlasten van het pabo-curriculum. Het volledig initieel aanbieden van

14

1.4 Probleemstelling
Deze evaluatie wordt uitgevoerd om te onderzoeken of de beoogde kwaliteitsimpuls is
gerealiseerd en welke effecten de leergang heeft gehad. Om de doelstelling van het onderzoek te
realiseren, dienen naar het oordeel van de opdrachtgever binnen het onderzoek de volgende
vragen te worden beantwoord:
1. Hoeveel pabo’s bieden de postinitiële leergang aan?
2. Wat is daarbij het programma? (compleet initieel; deels blokken initieel, deels
postinitieel (minor variant); compleet postinitieel)
3. Hoeveel pabo-alumni hebben de leergang afgerond sinds de oprichting daarvan?
4. Wat zijn de kosten die zijn verbonden aan het volgen van de leergang? Worden deze
vergoed door de school of door de student zelf betaald?
5. Hoeveel cursisten volgen de leergang postinitieel bij een andere pabo dan waar ze de
initiële opleiding hebben gevolgd en/of waar ze één of twee blokken van de leergang
initieel hebben gevolgd?
6. Zijn scholen bekend met de postinitiële leergang?
7. Hoe organiseren scholen het bewegingsonderwijs?
8. Ondervinden scholen problemen sinds de invoering van de postinitiële leergang met de
organisatie of kwaliteit van het bewegingsonderwijs? En zo ja, wat is de aard van die
problemen?
9. Wat is volgens de scholen en de deelnemers aan de leergang het effect van de leergang
op de kwaliteit van het bewegingsonderwijs?
10. Gebruiken studenten van de postinitiële leergang de vaardigheden die ze hebben geleerd
ook daadwerkelijk in de praktijk? (uitgesplitst naar degenen die de lessen geven aan
alleen de eigen klas en degenen die de lessen geven aan meer klassen (3 tot 6
verschillende klassen))
11. In hoeverre is het vereiste kennis- en vaardigheidsniveau van de leergang voor de
cursisten te zwaar; of en in welke mate vormen de omvang en de studiebelasting voor
beginnende leraren een belemmering (gekoppeld aan het aantal blokken dat na de pabo
nog moet worden gevolgd)?
12. Zijn scholen tevreden over de kwaliteit van het bewegingsonderwijs? Merken ze daarbij
verschil bij de leraren die de brede bevoegdheid hebben in vergelijking met
vakleerkrachten of leerkrachten met de oude brede bevoegdheid?
Aansluitend op de onderzoeksopdracht richt deze evaluatie zich op de volgende hoofdvragen:


In welke varianten wordt de leergang aangeboden en gevolgd?;

15

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

de leergang past niet bij de oorspronkelijke bedoelingen. Bovendien zouden opleidingen soms te
vrij omgaan met de inhoud en volgorde van de aangeboden modules. Ook vraagt de commissie
aandacht voor de instroom in gecertificeerde trajecten vanuit pabo’s die iets doen zonder
certificaat (onheldere EVC-eisen) (Toetsingscommissie PABO-Leergangprogramma’s van het
Centrum Post-initieel Onderwijs Nederland, 2011). Een ander probleem dat de commissie
signaleert is de kwaliteitsborging rondom incompany-trajecten. Steeds vaker worden dergelijke
trajecten verzorgd bij schoolbesturen waarbij concurrentie op basis van kosten en studielast
plaatsvindt.



mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek




Hoe staat het met de realisatie van de beoogde beleidsdoelen van de leergang in relatie
tot deze vormen van aanbod?;
Wat vinden de afnemers van het leergangaanbod op de pabo‘s?;
Wat zijn de effecten van de ingevoerde nieuwe bevoegdheid op het gerealiseerde
bewegingsonderwijs; door wie wordt het bewegingsonderwijs gegeven en hoe
waardeert men dat?

1.5 Leeswijzer
In het volgende hoofdstuk wordt de opzet van het onderzoek beschreven. In hoofdstuk 3 tot en
met 5 zijn de resultaten van de deelonderzoeken onder respectievelijk pabo’s, alumni en
basisscholen beschreven. De rapportage wordt in hoofdstuk 6 afgesloten met conclusies en
aanbevelingen.

16

Voor deze tweede evaluatie van de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via pabo
is zowel kwalitatieve als kwantitatieve informatie verkregen op basis waarvan de
onderzoeksvragen zullen worden beantwoord. Voor het verkrijgen van de informatie is gebruik
gemaakt van online enquêtes, telefonische interviews en documentanalyse.
Binnen dit onderzoek worden drie groepen onderscheiden:
 aanbieders van de leergang: pabo’s
 vragers van de leergang: alumni
 gebruikers van de leergang: basisscholen
De driedeling in pabo’s, alumni en basisscholen is leidend bij de aanpak en uitwerking van het
onderzoek. In feite is er sprake van drie deelonderzoeken die met elkaar zijn verweven. Alle
pabo-opleidingen in Nederland zijn benaderd voor het invullen van een korte vragenlijst. In
aanvulling op de verkregen informatie zijn elf telefonische interviews gehouden met
opleidingsdocenten van verschillende pabo-instellingen. Daarnaast is er een vragenlijst onder
ruim 3.500 pabo-alumni uitgezet. Tot slot is er via twee steekproeven een vragenlijst verspreid
onder 6.000 basisscholen.
Het Mulier Instituut heeft de instanties die bij de eerste evaluatie van de postinitiële leergang
betrokken waren, zoals Koninklijke Verenging voor Lichamelijk Opvoeding (KVLO), LOBO
en SLO, bij de uitvoering van het onderzoek geconsulteerd. Dit heeft geleid tot een verruiming
van de bij de evaluatie betrokken alumni van cursusjaar 2010-2011 naar de jaren 2007-2011.
Daarnaast zijn ook de conceptvragenlijsten aan de bij de eerste evaluatie betrokken instanties
toegestuurd . Dit heeft geleid tot een nadrukkelijker onderscheid tussen bestaande
onderwijsbevoegdheden en het verruimen van een aantal antwoordcategorieën. Verder zijn er
voor de alumni nieuwe vragen toegevoegd met aandacht voor geleerde vaardigheden en voor
de basisscholen over de gerealiseerde kwaliteit van het bewegingsonderwijs. Bij dit laatste zijn
kwaliteitscriteria ontleend aan eerder onderzoek (Bax, 2010; Stegeman, 2007).
Vergelijking met de evaluatie uit 2007

IVA Beleidsonderzoek en Advies, het onderzoeksbureau dat in 2007 de vragenlijsten heeft
uitgezet en de uitkomsten heeft geanalyseerd en gerapporteerd, heeft de in 2007 verzamelde
data ter beschikking gesteld aan het Mulier Instituut. Dat maakte het mogelijk om de uitkomsten
van beide metingen naast elkaar te zetten. Omdat de vragenlijsten zijn aangepast was het niet
mogelijk om bij alle vragen de uitkomsten van de twee onderzoeken naast elkaar te zetten. Daar
waar de vragen en antwoordcategorieën identiek zijn of waar de verschillen marginaal zijn, zijn
de uitkomsten van beide jaren gepresenteerd. Relevante verschillen zijn daarbij in een voetnoot
vermeld.
Er dient te worden opgemerkt dat in 2012 de alumni en scholen op een andere wijze zijn
benaderd dan in 2007. In 2012 zijn de scholen via e-mail benaderd en in 2007 gebeurde dat per
brief. De alumni zijn in 2012 benaderd via een brief, waarbij een steekproef is getrokken uit het
gegevensbestand van de DUO. In 2007 zijn naast alumni ook de toenmalige studenten benaderd.
Daarvoor zijn e-mailadressen opgevraagd bij de pabo-instellingen. In een aantal gevallen
hebben de pabo’s toen de adressen niet ter beschikking gesteld, maar zelf de mailing verzorgd.
Voor de vergelijking van de uitkomsten zijn de toenmalige studenten uit het oude databestand
verwijderd.

17

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

2. De onderzoeksopzet

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De andere opzet maakt dat de vergelijking tussen de uitkomsten van 2012 en 2007 niet op alle
punten mogelijk is en dat daar waar de cijfers wel naast elkaar worden gepresenteerd de
vergelijking moet worden beschouwd als een goede indicatie voor mogelijke veranderingen.

2.1 De opzet van deelonderzoek pabo
Het CROHO biedt een overzicht van 26 verschillende instellingen die een bacheloropleiding tot
leraar basisonderwijs (pabo) aanbieden. 7 Deze instellingen hebben samen 49 verschillende
onderwijslocaties. Via het Netwerk Leergang Bewegingsonderwijs is een overzicht verkregen
van opleidingsdocenten die bij de leergang bewegingsonderwijs betrokken zijn. Deze lijst is
aangevuld met gegevens die via deskresearch zijn verzameld. Dit leverde een totaalbestand op
met contactgegevens van tenminste alle 26 instellingsnamen die de pabo-opleiding aanbieden.
In totaal waren de gegevens van 43 onderwijslocaties bekend. 8 In de periode van 29 maart tot en
met 17 april zijn alle bij ons bekende onderwijslocaties benaderd om een korte vragenlijst in te
vullen. Na een week is een herinnering gestuurd. Daaropvolgend zijn de nog ontbrekende
instellingen telefonisch benaderd met het verzoek om de korte vragenlijst in te vullen.
Uiteindelijk zijn de gegevens verzameld van 22 instellingen verdeeld over 37 verschillende
onderwijslocaties.9 Dit betekent een respons van 92 procent op basis van de hoofdinstellingen
en 76 procent op basis van de verschillende vestigingslocaties (zie tabel 2.1).
Om een goed beeld te krijgen van de situatie omtrent de leergang bewegingsonderwijs op de
pabo-opleidingen in Nederland wordt in de rapportage uitgegaan van de verschillende
onderwijslocaties. Een totaaloverzicht van alle deelnemende instellingen en onderwijslocaties is
te vinden in bijlage 1.
Tabel 2.1 Responsoverzicht pabo-opleidingen in Nederland
Instellingsnaam

Onderwijslocatie

Aantal

26

49

Aantal gerespondeerd

24

37

Responspercentage

92%

76%

De vragenlijst is in de meeste gevallen ingevuld door een persoon die aan de pabo-opleiding is
verbonden als docent bewegingsonderwijs (75%). De overige respondenten gaven aan hiernaast
ook een coördinerende functie uit te oefenen (inhoudelijk verantwoordelijk/ hoofd vakgroep).
Ruim een op de drie respondenten is sinds de totstandkoming ervan bij de leergang betrokken
(ongeveer 10 jaar). Gemiddeld waren de respondenten 7,5 jaar werkzaam bij de leergang
bewegingsonderwijs.

18

7

Exclusief het NCOI en de Academische pabo-opleidingen.

8

De contactgegevens konden niet van alle vestigingslocaties worden achterhaald.
Sommige personen waren op meerdere locaties werkzaam of gegevens waren
onvindbaar.

9

Sommige respondenten waren op meerdere vestigingslocaties werkzaam. Er is gevraagd
de locatie waar zij hoofdzakelijk werkzaam zijn aan te geven.

2.2 De opzet van het deelonderzoek pabo-alumni
Het onderzoek richtte zich op alumni die in de studiejaren 2007-2008 tot en met 2010-2011 zijn
afgestudeerd. Dit betreft ruim 10.000 personen. Aan 3.534 van hen is per post een brief
gestuurd. Voor deze brief heeft het ministerie van OCW briefpapier en enveloppen met daarop
het rijkslogo ter beschikking gesteld. Na twee weken is naar de niet-respondenten een tweede
brief gestuurd. Als extra ‘incentive’ zijn twee e-readers verloot onder de respondenten. In totaal
hebben 877 alumni meegewerkt aan het onderzoek. De respons komt daarmee op 25 procent.
De respondenten die de vragenlijst hebben ingevuld zijn naar cursusjaar en opleidingsvorm een
representatieve afspiegeling van de populatie.
Tabel 2.2 Representativiteit van pabo-alumni
Populatie
Alumni

Cursusjaar

Opleidingsvorm

Responsgroep

2007/2008

29%

31%

2008/2009

26%

25%

2009/2010

23%

19%

2010/2011

22%

25%

Voltijd

77%

76%

Deeltijd

21%

19%

Duaal

1%

4%

Totaal

2.3 De opzet van het deelonderzoek basisscholen
Er zijn in Nederland anno 2011 ongeveer 7.800 schoolvestigingen in het primair onderwijs
(Ministerie van OCW, 2012). Een steekproef van 3.000 basisscholen heeft per e-mail een brief
ontvangen waarin werd gevraagd de vragenlijst in te vullen. Naar deze aangeschreven scholen
zijn twee herinneringen per e-mail gestuurd. Omdat de respons achterbleef bij de verwachtingen
zijn nog eens 3.000 scholen benaderd. Die scholen hebben een herinnering gekregen. Als extra
motivatie tot deelname is onder de responderende scholen een bon verloot voor de aankoop van
sportmaterialen voor de school.
In totaal zijn dus 6.000 basisscholen benaderd waarvan 693 scholen de vragenlijst hebben
ingevuld. De respons komt daarmee op 12 procent.
Het zijn voornamelijk directeuren (86%) die de enquête hebben ingevuld en daarnaast hebben
ook vakleerkrachten LO (8%), groepsleerkrachten (5%) en enkele andere personen (2%)
medewerking aan het onderzoek verleend.

19

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Ter aanvulling van de informatie verkregen uit de korte online vragenlijst zijn nog eens elf
aanvullende interviews gehouden met betrokkenen bij de leergang bewegingsonderwijs op de
pabo-opleidingen. Bij de selectie van de te interviewen personen is rekening gehouden met de
verdeling tussen grote en kleine opleidingen en met de spreiding van de onderwijslocaties over
Nederland. Bij het afnemen van de telefonische interviews is gebruik gemaakt van
semigestructureerde topiclijst.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De responderende basisscholen vormen naar landsdeel een representatieve afspiegeling van de
populatie. Naar omvang (aantal leerlingen) zijn de kleine scholen ondervertegenwoordigd. Om
de uitkomsten voor de totale groep basisscholen representatief te laten zijn, zijn de antwoorden
van de scholen gewogen. Dat wil zeggen dat de antwoorden van de kleinere scholen zwaarder
tellen en die van de andere scholen minder zwaar.
Tabel 2.3. Representativiteit van basisscholen
Basisscholen

Omvang
(leerlingen)

Landsdeel

Totaal

20

Populatie

Responsgroep

0-100

27%

15%

101-200

30%

31%

201-300

25%

31%

301-400

11%

13%

>400

7%

10%

Noord

15%

11%

Oost

23%

23%

Zuid

22%

23%

West

40%

44%

Om een goed beeld te krijgen van het aantal pabo-opleidingen dat de Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo aanbiedt en op welke wijze deze in het
onderwijsprogramma is opgenomen , zijn voor dit onderzoek gegevens verzameld van bijna alle
instellingen in Nederland die een pabo-opleidingen aanbieden. Er zijn 26 instellingen die een
bacheloropleiding tot leraar basisonderwijs (pabo) aanbieden. Deze instellingen bieden een
pabo-opleiding op 49 verschillende onderwijslocaties. Voor dit onderzoek zijn de gegevens
verzameld van 24 instellingen verdeeld over 37 onderwijslocaties. Dat is een respons van 92
procent op basis van de instellingen en 76 procent op basis van de verschillende
vestigingslocaties. Om een zo compleet mogelijk beeld te geven is bij de beschrijving van de
resultaten uitgegaan van het aantal onderwijslocaties (n=37).
De vragenlijsten zijn ingevuld door betrokkenen bij de leergang bewegingsonderwijs op de
betreffende pabo-opleidingen (docenten en/of coördinatoren bewegingsonderwijs). De
kwantitatief verzamelde gegevens zijn aangevuld met informatie verkregen uit elf telefonische
interviews met bij de leergang betrokken docenten en coördinatoren.
Paragraaf 3.1 gaat in op de wijze waarop de leergang bewegingsonderwijs wordt aangeboden,
waarna in paragraaf 3.2 de redenen worden beschreven voor de organisatiewijze en eventuele
veranderingen daarin. Vervolgens beschrijft paragraaf 3.3 de deelname en motieven voor het
behalen van de brede bevoegdheid. Tot slot wordt de kwaliteit van de leergang volgens de
betrokken docenten besproken.

3.1 Aantal en inrichting van de aangeboden leergangen
Bij 11 onderwijslocaties wordt de leergang al sinds het cursusjaar 2001-2002 aangeboden
(30%). In het cursusjaar 2005-2006 kon de opleiding bij 33 van de 37 onderwijslocaties worden
gevolgd. Inmiddels kan dit bij vrijwel alle pabo-vestigingen (97%), zie tabel 3.1.
Tabel 3.1 Het cursusjaar waarin de leergang voor het eerst op de locatie werd aangeboden
(n=37)
Cursusjaar

Aantal

Cummulatief percentage

2001/2002

11

30

2002/2003

4

41

2003/2004

3

49

2004/2005

9

73

2005/2006

5

87

2006/2007

2

92

2007/2008

2

97

De wijze waarop de leergang bewegingsonderwijs op de verschillende onderwijslocaties wordt
aangeboden loopt uiteen. Opleidingen bieden veelal verschillende mogelijkheden om de
leergang bewegingsonderwijs te behalen. Twee derde van de pabo-opleidingen geeft aan dat de
leergang bewegingsonderwijs in ieder geval in een postinitieel traject gevolgd kan worden. Na
het afronden van de pabo-opleiding kan in een aanvullend traject de volledige leergang worden
behaald. Op ongeveer evenzoveel onderwijslocaties bestaat de mogelijkheid om een of twee
blokken tijdens de initiële pabo-opleiding te volgen. De aanvullende blokken worden dan
behaald in een postinitieel traject nadat de pabo-opleiding is afgerond. Bovendien kan de gehele

21

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

3. Aanbod van de leergang op de pabo’s

leergang inmiddels bij eenderde van de onderwijslocaties in een volledig initieel traject worden
gevolgd (zie figuur 3.1).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Figuur 3.1 Inrichting leergang op de onderwijslocaties (n=37), in procenten (meerdere
antwoorden mogelijk)

Volledig postinitieel
Deels initieel/deels postinitieel
Volledig initieel (minor)
Niet aangeboden
0

20

40

60

80

Uit de eerste evaluatie in 2007 bleek dat de leergang bij drie instellingen initieel kon worden
gevolgd (LOBO 2007). Uit een eigen inventarisatie van het Netwerk Bewegingsonderwijs bleek
die mogelijkheid in het cursusjaar 2008-2009 bij ruim een op de vijf instellingen aanwezig.
Studenten die de leergang deels initieel volgen, dienen de nog openstaande blokken in een
postinitieel traject na afronding van de pabo-opleiding te behalen. In sommige gevallen worden
die laatste een of twee blokken echter aangeboden op een andere onderwijslocatie of zelfs bij
een andere onderwijsinstelling. Uit de aanvullende interviews bleek dat enkele opleidingen het
eerste blok van de leergang aanbieden na de behandeling van de smalle bevoegdheid
bewegingsonderwijs die iedere student volgt. De keuze voor het volgen van het eerste blok is
niet verplicht, maar er wordt wel ruimte in het lesrooster voor gemaakt, waardoor de keuze voor
studenten om te beginnen aan dit blok wordt vereenvoudigd.
“Het is een vrije keuze. Studenten hoeven blok 1 niet te volgen maar er is ruimte gemaakt in het
lesrooster. De meerderheid van de studenten kiest er voor om blok 1 te volgen. Blok 2 wordt een
iets bewustere keuze, omdat het bovenop het reguliere lesprogramma in het vierde studiejaar
komt. Bijna alle studenten die blok 2 afronden gaan uiteindelijk ook blok 3 volgen.”
Opleidingen waar de complete leergang in een initieel traject gevolgd kan worden, bieden dit
vaak aan in de vorm van een minor of als specialisatie in het laatste jaar van de opleiding. Door
het volgen van een ‘intensief traject’ kan de volledige bevoegdheid tijdens het initiële paboprogramma worden behaald. Daarnaast zijn er ook varianten waarbij de studielast van de drie
blokken over verschillende leerjaren wordt verspreid en waarbij de studielast (deels) bovenop
de het reguliere pabo-onderwijsprogramma komt. De keuze voor deelname aan de leergang in
een (gedeeltelijk) initieel traject is geheel vrijwillig is.
Aantal deelnemers aan de leergang

Op basis van de door de pabo-opleidingen aangeleverde gegevens kon geen volledig beeld
worden verkregen van het aantal studenten dat in de afgelopen tien jaar de brede bevoegdheid
heeft behaald. Niet alle aangeschreven docenten beschikten over deze informatie. Bovendien
zijn bij sommige opleidingen (initieel) deelcertificaten behaald en het diploma werd dan
22

Tabel 3.2 Uitgifte van het aantal diploma’s volgens opgave van het CPON
Aantal diploma's uitgegeven

Aantal instellingen

2005

51

3

2006

124

6

2007

704

15

2008

1.357

21

2009

1.987

19

2010

1.992

20

2011

1.616

20

2012*

755

12

Totaal

8.586

*Voorlopig aantal uitgegeven diploma’s per juni 2012

Het aantal instellingen dat de diploma’s heeft uitgegeven is sinds 2005 behoorlijk toegenomen.
Dit aantal verschilt van het aantal betrokken pabo-instellingen, omdat niet elke pabo zijn eigen
leergang aanbiedt. Er zijn samenwerkingsverbanden tussen onderwijsinstellingen en soms
verzorgt een externe instantie geheel of gedeeltelijk de leergang voor een pabo-opleiding.
Uit de aanvullende interviews bleek ook dat het aantal deelnemers aan de leergang
bewegingsonderwijs per regio behoorlijk kan verschillen. In (stedelijke) gebieden, waar een
vakleerkracht de lessen bewegingsonderwijs verzorgt, is er minder interesse voor de Leergang.
Wanneer er in een bepaald gebied zelden of nooit een vakleerkracht aanwezig is, wordt de
leergang veel vaker gevolgd.
“De situatie rondom het bewegingsonderwijs verschilt enorm per regio en dus ook voor
studenten. Er zijn gemeenten, en als je het navraagt ontkennen ze het allemaal, waar je niet
wordt aangenomen op een school wanneer je de leergang niet hebt gevolgd.”
Indien er in een bepaalde regio een grotere behoefte is aan leerkrachten met een brede
bevoegdheid wordt de leergang bewegingsonderwijs vaker gevolgd. Of en in hoeverre dat van
invloed is op de motieven van studenten en cursisten om de leergang te volgen, wordt in
paragraaf 3.3 besproken.

23

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

uiteindelijk bij een andere instantie behaald. Ook gebeurde het dat een externe organisaties
(gedeeltelijk) de leergang bij een bepaalde onderwijslocatie verzorgde. Hierdoor heeft een
aantal pabo-opleidingen zelf geen zicht op het aantal cursisten dat de leergang heeft voltooid.
Aanbieders van de leergang zijn verplicht de cursisten te registeren en de namen door te geven
aan het Centrum Postinitieel Onderwijs Nederland (CPON). Het aantal uitgegeven diploma’s in
de afgelopen tien jaar is bij het CPON opgevraagd. Sinds de oprichting van de leergang hebben
in totaal 8.586 leerkrachten de brede bevoegdheid behaald. De laatste vier jaar werden
gemiddeld 1.700 diploma’s per jaar afgegeven. In de jaren 2007 en 2008 is een behoorlijke
stijging waarneembaar. Een mogelijke verklaring hiervoor kan zijn dat na 2005 een inhaalslag
heeft plaatsgevonden van leerkrachten die alsnog de brede bevoegdheid wilden behalen.
Inmiddels lijkt er daling van het aantal deelnemers te zijn. In 2011 zijn bijna 400 diploma’s
minder uitgegeven ten opzichte van het jaar 2010, een daling van bijna twintig procent.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Studiekosten leergang bewegingsonderwijs

De leergang bestaat uit drie blokken die in vaste volgorde worden behaald, na het voltooien van
blok 1 kan blok 2 worden gevolgd. De kosten voor het behalen van een brede bevoegdheid voor
het vak bewegingsonderwijs lopen behoorlijk uiteen. Dat kan deels worden verklaard door de
diversiteit in manieren waarop de leergang op de verschillende locaties wordt aangeboden.
Wanneer de leergang volledig initieel wordt aangeboden, zijn de studiekosten meestal
opgenomen in het reguliere collegegeld. Studenten hoeven dan geen aanvullende cursusgelden
te betalen, met uitzondering van eventuele kosten voor studieboeken, -materiaal of een
aanvullende EHBO-cursus. Slechts enkele opleidingsinstellingen die de leergang (deels) initieel
aanbieden vragen een cursusvergoeding van de deelnemers. Deze vergoeding varieert van 150
euro tot 750 euro voor de drie blokken. Het volgen van de volledige leergang in een postinitieel
traject kost tussen de 2.475 en 3.600 euro met een gemiddelde van 2.750 euro (zie tabel 3.3).
Tabel 3.3 Overzicht van de studiekosten voor deelname aan de leergang volgens
betrokkenen op de pabo

Volledig initieel (n=12)
Volledig postinitieel (n=23)

Minimaal

Maximaal

Gemiddeld

0

750

150

2.475

3.600

2.750

1.040

925

Per blok postinitieel (n=21)
850
*Niet alle instellingen hebben inzicht gegeven in kosten van de opleiding.

De meeste opleidingen bieden een of twee blokken aan tijdens het initiële programma. Na
afronding van de pabo-opleiding kunnen de nog openstaande blokken in een postinitieel traject
worden behaald. De kosten voor het behalen van deelcertificaten lopen uiteen van 850 euro tot
1040 euro per blok. Dit is een kleine toename ten opzichte van 2007, toen varieerden de kosten
van 750 euro tot 900 euro per blok (LOBO, 2007).
Wanneer de leergang in een initieel traject wordt gevolgd, en er eventuele bijkomende
studiekosten worden berekend, worden die volgens de betrokkenen op de pabo-opleidingen
door de studenten zelf betaald. Deze kosten liggen aanzienlijk lager dan wanneer de leergang in
een postinitieel traject wordt gevolgd. De bekostiging voor het volgen van een of meerdere
blokken in het postinitiële traject kunnen per student verschillen. Volgens de betrokkenen op de
pabo worden de studiekosten, als men in dienst is van een school, in de meeste gevallen geheel
of gedeeltelijk vergoed door de werkgever.
“Daarbij speelt mee, dat de meerderheid van de studenten die de opleiding in een volledig
postinitieel traject volgt, dit doen, omdat zij daartoe zijn verzocht tijdens de sollicitatie. De
kosten voor de opleidingen worden dan vergoed door de school.”
Daarnaast zijn er ook cursisten die de leergang zelf financieren. Dan gaat het vaak om
afgestudeerde studenten die hun arbeidsmarktpositie willen verbeteren met het behalen van de
brede bevoegdheid. Een deel van hen financiert zelf de leergang, omdat zij niet door de
werkgever verplicht willen worden om ook aan andere groepen dan hun eigen klas
bewegingsonderwijs te geven.
Hoewel de studiekosten voor de leergang volgens driekwart van de betrokkenen op de paboopleidingen weinig tot geen belemmering vormen (zie figuur 3.3), bleek uit de aanvullende

24

“Eigenlijk zou er voor die kosten wat bedacht moeten worden. Voor sommige studenten wordt
het vergoed door de school, andere studenten moeten het geheel zelf betalen.“

Figuur 3.2 Inschatting van de mate waarin de kosten een belemmering vormen voor
studenten om de leergang te gaan volgen (n=35)

Geen belemmering
Nauwelijks een belemmering
Een redelijke belemmering
Een grote belemmering

* Deze vraag is niet gerelateerd aan de manier waarop de opleiding wordt gevolgd. Het is denkbaar dat de
kosten initieel veel minder een belemmering vormen dan in het volledig postinitiële traject, maar daar is niet
naar gevraagd.

Vrijstellingen

73% van de docenten op de pabo-opleidingen geeft aan dat er vrijstellingen voor de leergang
kunnen worden verleend aan studenten met elders verworven competenties. 68% van de
docenten stelt dat voor aanvang van de leergang duidelijk is of eventuele vrijstellingen worden
verleend.
Figuur 3.3 Verlenen van vrijstellingen door opleidingsinstellingen (n=37)

Worden er vrijstellingen verleend aan
studenten met elders verworven
competenties?

Zijn de eventueel te verkrijgen
vrijstellingen voorafgaand duidelijk voor
de deelnemer?

0

20

40

60

80

Uit de antwoorden op de open vragen in de vragenlijst en uit de aanvullende interviews kan
worden afgeleid dat er soms vrijstellingen worden gegeven voor de motorische toelatingstest of
voor het behalen van een EHBO-diploma. Verder bleek dat structurele vrijstellingen vrijwel
25

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

interviews dat kosten soms wel een drempel kunnen zijn. Ook de variatie aan
financieringswijzen wordt door de betrokken soms als ‘oneerlijk’ ervaren.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

alleen verleend worden aan studenten die een CIOS-opleiding met Leraarondersteuner
Bewegingsonderwijs en Sport (LOBOS) hebben afgerond of aan studenten die een gedeelte
(propedeuse) van een ALO-opleiding hebben doorlopen. Het totaalbeeld is dat vrijstellingen aan
studenten bij de meeste pabo-opleidingen niet eenvoudig worden gegeven.
Wel valt op dat het per opleiding kan verschillen in welke mate iemand bepaalde vrijstellingen
wel of niet kan verkrijgen. De te verkrijgen vrijstellingen kunnen variëren van volledige een of
twee blokken van de leergang tot alleen delen van een blok.
“Vrijstellingen worden per individuele aanvraag beoordeeld. Tot nu toe is het nog niet
voorgekomen dat studenten vrijstellingen voor de leergang hebben gekregen.”
Een van de docenten was een andere mening toegedaan, met name over het postinitiële traject
voor cursisten met ruime onderwijservaring. De studielast en de zwaarte van de leergang
zouden voor die groep een behoorlijke drempel zijn om de leergang te volgen.
“Tegenwoordig wordt overal gewerkt met competentiegericht onderwijs. Ik vind het vreemd dat
het hier nog helemaal niet gebeurt. Iedereen moet alles doen. Ik denk dat wanneer beter
gekeken wordt naar wat mensen al kunnen, het drempels kan wegnemen waardoor meer mensen
enthousiast worden voor de leergang en daardoor ook (voor)het bewegingsonderwijs op zich.”
Aanbod van incompany-trajecten

Er zijn basisschoolbesturen die er voor kiezen om het bewegingsonderwijs te laten verzorgen
door een gespecialiseerde groepsleerkracht of een vakleerkracht. Doordat afgestudeerde pabostudenten niet meer automatisch over de brede bevoegdheid beschikken, lopen sommige
scholen tegen rooster- en organisatieproblemen aan. Een van de oplossingen die schoolbesturen
kiezen, is om een incompany-traject voor hun groepsleerkrachten (op locatie) te laten verzorgen.
Naast de variatie in opleidingsmogelijkheden voor de leergang bewegingsonderwijs worden er
door de meerderheid van de instellingen (62%) ook incompany-trajecten gegeven. Dat wil niet
altijd zeggen dat zij op dit moment een incompany-traject verzorgen, maar dat zij de
mogelijkheid hebben om een dergelijk traject aan te bieden.
Figuur 3.4 De mogelijkheid tot het verzorgen van incompany-trajecten voor de leergang
door onderwijsinstellingen (n=36), in procenten.

Ja
Nee

26

De leergangdocenten worden veelal geconfronteerd met het verzoek van een schoolbestuur om
te zoeken naar mogelijkheden om de leergang versneld af te ronden. Op die manier wordt het
voor groepsleerkrachten aantrekkelijker om de leergang te volgen. Om enigszins aan de wensen
van schoolbesturen tegemoet te komen vertelde een van de docenten onlangs de volgende optie
te hebben besproken.
“We gaan meedenken in de mogelijkheden die docenten inmiddels al hebben. We verzorgen ook
vooraf een kennismaking. Docenten kunnen dan zien of het traject wat voor hen is. Voor ons
biedt het de gelegenheid om leerkrachten enthousiast te krijgen voor het volgen van de hele
leergang.”
De meeste opleidingsdocenten staan daar echter behoorlijk afwijzend tegenover, omdat dit ten
koste zou gaan van de kwaliteit van de leergang. Zij zijn hier behoorlijk duidelijk in naar zowel
het management van hun onderwijsinstelling als naar de schoolbesturen.
“Na het eerste gesprek hoor ik meestal niets meer van een bestuur. Ik leg heel duidelijk mijn
visie uit: dat het een zware opleiding is, waar deelnemers echt gemotiveerd voor moeten zijn om
het te behalen en er ook wat mee te doen. Anders is het weggegooid geld.”
Docenten die bij een incompany-traject betrokken zijn geweest, blijken hier niet allemaal even
goede ervaringen mee te hebben. Cursisten zijn niet goed geïnformeerd of blijken niet geheel
vrijwillig deel te nemen, zo blijkt uit de ervaringen van de volgende twee docenten.
“Ik heb het idee dat de cursisten op basis van een grote vrijwilligheid aan de cursus deelnamen.
Ze vonden het fijn dat hen die mogelijkheid via school werd geboden. Alleen ik denk wel dat ze
vooraf niet goed zijn geïnformeerd over de inhoud en zwaarte van het traject, want er zijn veel
uitvallers.”
“Ik was bij een informatieavond voor leerkrachten georganiseerd door een groot
schoolbestuur. Daar werd verteld dat onbevoegde leerkrachten die de leergang niet gingen
volgen, zouden worden gekort in hun aanstelling.“

3.2 Redenen voor de organisatiewijze van het leergangaanbod
Oorspronkelijk is de leergang bewegingsonderwijs opgezet als een post-hbo opleiding die na
afronding van de pabo-opleiding kan worden behaald. Inmiddels kan, zoals eerder gezien, de
leergang in diverse vormen met verschillende organisatiewijzen worden behaald. De leergang
bewegingsonderwijs was in eerste instantie als een post-hbo opleiding opgezet, omdat voor het
behalen van het benodigde kwaliteitsniveau enige lesgeefervaring noodzakelijk werd geacht.
Er worden in dit onderzoek ook nadelen van het volledig postinitiële traject gesignaleerd, zoals
de zwaarte van de leergang voor een startende leerkracht en de mate van begeleiding tijdens de

27

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

De meeste leergangdocenten zijn in eerste instantie niet erg enthousiast over de incompanytrajecten. Soms worden leergangaanbieders door een bepaald schoolbestuur benaderd met de
vraag om een incompany-traject te verzorgen, soms biedt het management van de hboinstelling dergelijke trajecten bij schoolbesturen aan.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

te lopen stage-uren. De cursisten zijn immers reeds bevoegd om alleen voor een groep te staan.
Bovendien zouden de stage-uren in sommige gevallen bijna alleen ingevuld worden bij de eigen
klas, terwijl de leergang bewegingsonderwijs juist op een brede bevoegdheid voor de groepen 3
tot en met 8 gericht is.
“Die cursisten zijn net begonnen met werken en er komt veel op hun af. Het is ook wel zwaar
om de volledige leergang te volgen in combinatie met het starten van een nieuwe baan in het
onderwijs.”
Door de wijziging in de bevoegdheidsregeling voor het geven van bewegingsonderwijs van
afgestudeerde pabo-studenten vanaf het cursusjaar 2005-2006, kregen basisscholen die het
bewegingsonderwijs overlieten aan een groepsleerkracht roosterproblemen. Voor leerkrachten
van groepen 3 tot en met 8 zonder brede bevoegdheid moesten wel bevoegde vervangers
worden ingeroosterd. Bovendien ondervonden beginnende leerkrachten die voor het eerst een
eigen klas hadden en daarbij de leergang volgden een grote werkdruk. Mede op aandringen van
schoolbesturen en inspelend op de wensen van studenten zijn toen de eerste opleidingsvarianten
ontstaan waarbij al tijdens de initiële pabo-opleiding deelcertificaten konden worden behaald.
Daarbij werd door sommige docenten aangegeven dat het veranderen van de organisatiewijze
tevens een kwaliteitsverbetering van de leergang betekende.
“Dit was een vraag vanuit het werkveld, maar het was ook in het belang van het
bewegingsonderwijs omdat tijdens het initiële traject de begeleiding van een mentor nog
aanwezig is. Tijdens de postinitiële opleiding zijn cursisten bevoegd om alleen voor een groep te
zijn”.
Door het aanbieden van een of twee blokken in een initieel traject konden de studielast en
werkdruk voor beginnende leerkrachten worden verminderd. Daarbij kunnen studenten al
tijdens hun pabo-opleiding het belang van goed bewegingsonderwijs ervaren en een eerlijke
afweging maken of het volgen van de leergang aansluit bij hun wensen en interesses, aldus een
van de docenten. Een bijkomend voordeel van het gedeeltelijk initieel volgen van de leergang is
dat beginnende leerkrachten een voorlopige bevoegdheid voor het geven van
bewegingsonderwijs krijgen. Dit geldt alleen als zij na het afronden van hun pabo-opleiding de
leergang vervolgen. Hierdoor ondervinden basisscholen minder organisatorische problemen.
“Het is onze ervaring dat studenten die een aantal blokken hebben afgerond toch veelal de
voorkeur krijgen boven studenten die dat niet hebben gedaan. Bovendien scheelt dat ook
aanzienlijk in de kosten voor scholen.”
De kosten voor het verkrijgen van een brede bevoegdheid voor zowel de cursisten als de
school(besturen) gaan omlaag wanneer de leergang in een (gedeeltelijk) initieel traject is
gevolgd. Deelcertificaten die al tijdens de opleiding worden behaald, hoeven niet door een
schoolbestuur te worden gefinancierd en de kosten voor studenten om de leergang in een initieel
traject te volgen liggen ook aanzienlijk lager of zijn zelfs opgenomen in de reguliere
studiekosten. Andere genoemde argumenten voor integratie van blokken in de reguliere
opleiding zijn dat studenten zo beter voorbereid zijn op de arbeidsmarkt, omdat er een sterke
vraag naar breed bevoegde docenten is. Daarnaast werd ook als argument genoemd dat

28

Het integreren van (een deel) van de leergang bewegingsonderwijs in de initiële pabo-opleiding
zette echter ook het reguliere onderwijsprogramma van de pabo onder druk. Een van de
oorspronkelijke bedoelingen van de leergang bewegingsonderwijs was juist om het reguliere
pabo-curriculum te ontlasten. Mede daardoor zouden er bij sommige docenten ook twijfels zijn
over de inhoud en kwaliteit van de initiële leergang bewegingsonderwijs. Bovendien zijn er ook
opleidingsvarianten waar een deel van de leergang bovenop het reguliere onderwijsprogramma
van de pabo-opleiding wordt aangeboden, wat een extra hoge studiebelasting voor de studenten
kan betekenen. Aan de ene kant zorgt het gedeeltelijk integreren van de leergang voor een
verlichting van de werkdruk van beginnende leerkrachten, maar aan de andere kant neemt de
studiebelasting voor studenten tijdens de pabo-opleiding toe.
Met de invoering van het major-minorstructuur vanaf cursusjaar 2005-2006 zijn de
onderwijsinstellingen in de gelegenheid gesteld om een verdieping in de onderwijsprogramma’s
aan te brengen in de vorm van ‘minoren’. Hierdoor ontstond er ruimte in het initiële
onderwijsprogramma om (een deel) van de leergang aan te bieden in de vorm van een minor.
Zoals eerder in paragraaf 3.1 naar voren kwam bestaat inmiddels bij ongeveer een op de drie
pabo-opleidingen de mogelijkheid om de leergang in een volledig initieel traject te volgen.
“De inrichting van minoren-onderwijs stelde ons in staat om aan select groepje studenten de
mogelijkheid te bieden om de leergang bewegingsonderwijs al tijdens de initiële pabo-opleiding
te behalen.”
“De opleiding paste goed in de nieuwe minor-structuur en de basisscholen zijn er mee
geholpen.”
De invoering van het minorenonderwijs betekende volgens sommige docenten dat er ‘officieel’
ruimte kwam in het pabo-onderwijsprogramma om de initieel aan te bieden. Officieel behelst
de leergang bewegingsonderwijs een studielast van 600 uur. Sommige opleidingen die de
opleiding volledig initieel aanbieden, hebben een studielast van 800 uur. Die extra uren worden
ingevuld met meer stage-uren ten opzichte van de postinitiële variant en een afstudeeropdracht.
Sommige docenten zijn erg enthousiast over deze organisatiewijze, omdat het gebrek aan
lesgeefervaring wordt gecompenseerd met meer stage-uren. Bovendien vinden die stage-uren
veelal plaats op een geselecteerde stageschool waar goede begeleiding (van een vakleerkracht)
aanwezig is.
“De inhoud van het initiële traject staat heel goed, daar ben ik heel tevreden mee. Dat ligt wel
anders bij het post-hbo traject. Zij hebben veel minder stage-uren. Die groep bezit een minimale
kwaliteit ten opzichte van de studenten die de leergang initieel hebben gevolgd. Zij kunnen zich
er echt een half jaar op focussen. Een postinitieel traject in combinatie met een nieuwe baan is
zwaar. Liever zou ik zien dat ze eerst minimaal een à twee jaar hebben gewerkt.“
Studenten zouden ook meer ingesteld zijn op leren en studeren dan (beginnende) leerkrachten
die het post-hbo traject volgen. Die instelling is volgens de docenten nodig om de leergang goed

29

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

meerdere pabo-opleidingen de leergang ook uit concurrentieoverwegingen (deels) initieel zijn
gaan aanbieden.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

af te ronden. Hierdoor, en door de betere begeleiding tijdens de stages, is er volgens de docenten
‘meer grip’ op de ontwikkeling van cursisten wat als een belangrijke meerwaarde wordt ervaren
Een ideaal beeld zou voor de meeste docenten zijn dat studenten die interesse hebben voor het
vak bewegingsonderwijs twee blokken van de leergang in de vorm van een minor tijdens de
initiële opleiding kunnen volgen, waarbij meer stage-uren en een goede stagebegeleiding deel
uitmaken van de leergang. De studielast van twee blokken in een initieel traject zou beter
aansluiten bij de zwaarte van andere minoren. Het laatste blok zou dan in een postinitieel traject
gevolgd moeten worden, waarbij er volgens sommige docenten beter een niet al te lange tijd
tussen het afronden van blok 2 en het starten van blok 3 kan zitten: hierdoor zou namelijk veel
kennis verloren gaan.

3.3 Motieven voor het volgen van de leergang bewegingsonderwijs
In de aanvullende interviews zijn de motieven van studenten en cursisten om de leergang
bewegingsonderwijs wel of juist niet te volgen, uitvoerig met de pabo-medewerkers besproken.
Zoals vermeld in paragraaf 3.1 is de deelname aan en interesse voor de leergang per regio
verschillend.
Docenten gaven aan dat de keuze voor volgen van de leergang in belangrijke mate wordt
ingegeven door de vraag naar breed bevoegde leerkrachten in een bepaalde regio. Het lijkt erop
dat wanneer er in een bepaalde regio meer vraag is naar leerkrachten met een brede
bevoegdheid de belangrijkste motieven voor deelname aan de leergang verschillen van regio’s
waar er minder vraag is naar breed bevoegde leerkrachten.
“In (naam stad) zijn er veel meer vakleerkrachten, daar zie je ook dat studenten die kiezen voor
de leergang dat veel meer doen omdat ze het zelf leuk vinden. In (naam stad) ligt dat echt
anders en dan is de grotere kans op een baan vaak het belangrijkste motief.”
Sommige docenten gaven aan dat cursisten ook door hun mentor of stagebegeleider worden
gewezen op het belang van het volgen van de leergang bewegingsonderwijs. Het wel of niet
bezitten van een brede bevoegdheid zou volgens de docenten doorslaggevend kunnen zijn
tijdens een sollicitatie.
“Studenten worden soms wel geadviseerd om de leergang te volgen. Dat adviseren van
studenten speelt op scholen en binnen schoolbesturen. Soms wordt het ook als criterium gezien
bij een sollicitatie, althans zo wordt het dan door de studenten gevoeld.”
Volgens de docenten zijn studenten die de leergang in een initieel traject volgen vaak meer
‘intrinsiek’ gemotiveerd. Zij hebben van nature meer interesse voor sport en bewegen, vinden
het leuk om bewegingsonderwijs te geven en willen zich daar ook in specialiseren. Daarnaast
hebben de docenten het idee dat deze cursisten vaak ook niet alleen voor hun eigen klas de
lessen bewegingsonderwijs willen verzorgen, maar dit ook aan andere groepen willen geven.
Niettemin zijn de meeste docenten van mening dat het verkrijgen van een betere
arbeidsmarktpositie toch ook een belangrijk motief is.

30

Het merendeel van pabo-opleidingen waar de leergang in een initieel traject wordt aangeboden,
heeft een beperkt aantal cursusplaatsen beschikbaar. Om te voorkomen dat cursisten alleen
deelnemen om hun arbeidsmarktpositie te verbeteren, moeten cursisten die aan het initiële
traject willen deelnemen vaak aan een aantal voorwaarden voldoen. Het meest werd genoemd
dat studenten een motivatiebrief moeten schrijven of dat er een intakegesprek plaatsvindt.
Wanneer de leergang in een initieel traject wordt gevolgd, zijn daar bijna altijd studiepunten aan
gekoppeld. Om te voorkomen dat de bewegingsvaardigheid van de cursisten een beperkende
factor vormt in het voltooien van de leergang en dus ook het behalen van het pabo-diploma,
wordt soms een motorische vaardigheidstest afgenomen. Bij een van de opleidingen waar het
derde blok in het vierde leerjaar bovenop het reguliere pabo-onderwijsprogramma wordt
aangeboden, mogen cursisten geen studieachterstand hebben.
Hoewel een brede bevoegdheid in sommige regio’s een rol zou kunnen spelen tijdens de
sollicitatie en de kans op een baan misschien groter is, zijn er ook studenten die er bewust voor
kiezen om de leergang niet te volgen. Zij willen zich specialiseren op een ander gebied en/of
hebben geen affiniteit met bewegingsonderwijs. Om te voorkomen dat zij straks ongemotiveerd
les staan te geven, kiezen zij er voor om de leergang niet te volgen.
“Sommige studenten volgen de opleiding juist beslist niet omdat ze straks niet gedwongen
willen worden om ook nog eens de lessen over te nemen van onbevoegde collega’s”
Tot ongenoegen van sommige docenten worden er aan deelname aan het (volledig) postinitiële
traject geen aanvullende eisen gesteld. Volgens de docenten volgt het merendeel van de
cursisten in het postinitiële traject de leergang op aanraden of advies van hun directie of
schoolbestuur. Soms wordt dit tijdens de sollicitatie al besproken. Een van de docenten vertelde
dat hij had vernomen dat het voor cursisten zelfs een voorwaarde was voor het krijgen van een
nieuw contract of vaste aanstelling op school. Hierdoor zouden sommige deelnemers minder of
‘anders’ gemotiveerd zijn dan de cursisten in het initiële traject.
“Vaak zijn zij toch ook best gemotiveerd, omdat zij een tijdelijk contract op school hebben en
als ze de leergang niet behalen waarschijnlijk ook geen vast contract krijgen.”
Volgens sommige docenten doen zich af en toe vervelende situaties voor wanneer cursisten niet
volledig uit vrije wil deelnemen. Zo kan het voorkomen dat sommige deelnemers inmiddels al
behoorlijk op leeftijd zijn, of dat minder sportieve leerkrachten min of meer gedwongen zijn om
de leergang te volgen.
“Vorig jaar hebben twee studenten mij gevraagd om een negatief bindend studieadvies te
geven. Ze kwamen elke week huilend de les binnen. Het schoolbestuur had ze verplicht de
opleiding te volgen”
“Ik heb studenten die niet eens van een bank kunnen of durven zwaaien. Goede eigen
vaardigheid is geen vereiste, maar maakt het allemaal veel gemakkelijker.”

31

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

“Ik snap dat wel, want uit ervaring weet ik dat studenten zonder bevoegdheid bij sollicitatie op
een andere stapel belanden.”

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Aan de andere kant zeggen sommige docenten het ook als uitdaging te zien om de cursisten die
niet volledig uit eigen willen deelnemen toch ook enthousiast te krijgen voor ‘het vak’. Over het
algemeen zijn de docenten behoorlijk tevreden over het niveau van cursisten aan het einde van
het postinitiële traject.
“Er is een duidelijk verschil tussen het instroom- en uitstroomniveau van de studenten. Dat
horen wij ook van studenten terug. Ze snappen nu ook veel beter waarom ze de leergang hebben
moeten volgen.”
De motieven voor deelname aan de leergang tussen cursisten in het initiële- en postinitiële
traject kunnen duidelijk verschillen, hoewel in bepaalde regio´s het verkrijgen van een betere
arbeidsmarktpositie voor beide groepen een belangrijke rol speelt. Het lijkt erop dat cursisten in
het initiële traject meer intrinsiek gemotiveerd zijn voor het geven van bewegingsonderwijs dan
de deelnemers in een postinitieel traject. Die groep volgt veel vaker niet geheel vrijwillig de
leergang. In enkele gevallen zijn cursisten daar door hun directie of schoolbestuur toe verplicht.

3.4 Oordeel over het aanbod door betrokkenen op de pabo’s
Hoewel enkele docenten hun twijfels hebben over de kwaliteit en de organisatiewijze van de in
sommige initiële trajecten, wordt de leergang over het algemeen als een kwalitatief goede
opleiding gezien. Ondanks een grote diversiteit in organisatiewijzen hebben de meeste docenten
de indruk dat hun collega’s zich inzetten voor een kwalitatief goede opleiding. Ook de zwaarte
en het niveau van de opleiding werden door veel docenten genoemd.
“Ondanks de verschillende varianten van de leergang op de opleidingen, denk ik dat de inhoud
op belangrijke punten hetzelfde is. En ik heb de indruk dat alle collega’s over het algemeen zorg
dragen voor een goede inhoudelijk kwalitatieve opleiding.”
Met name de docenten van pabo-opleidingen die een initieel traject verzorgen zijn erg te
spreken over het niveau van de studenten binnen de initiële opleiding. Volgens de docenten
wordt het traject door de studenten vaak gezien als een van de zwaarste
minoren/keuzeprogramma's programma’s.
“Het is een pittige opleiding. Dat merken we ook bij de studenten, vooral in het begin. Na twee
maanden zitten ze er goed in en geeft het ook een bepaalde rust.”
Gevraagd naar wat docenten zouden willen veranderen aan de leergang, wordt er veel
gerefereerd aan het terugbrengen van de leergang naar drie blokken. Dat wordt door de meeste
docenten gezien als een achteruitgang en een verlies aan kwaliteit van de leergang.
“Als er nog meer geschrapt gaat worden uit de opleiding dan sta ik niet meer in voor de
kwaliteit van onze cursisten. Ik denk dat ik er dan ook mee zou stoppen, omdat het ten koste zou
gaan van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs.”
Ondanks de zwaarte van het programma en de daarmee gepaard gaande studielast wordt een
aantal thema’s dat oorspronkelijk in blok 4 werd aangeboden nu in een van de andere blokken
ingevoegd. Uit de informatie verkregen uit de korte vragenlijst, blijkt dat bij vier van de vijf

32

Een van de beoogde doelstellingen van de leergang was om het reguliere onderwijsprogramma
op de pabo-opleidingen te ontlasten door het aanbieden van de leergang in een postinitieel
traject. Eenderde van de docenten vindt dat onderwijsprogramma is verlicht. Echter, bijna twee
op de drie docenten (65%) vindt dat de leergang niet heeft geleid tot een verlichting van het
pabo-curriculum (zie figuur 3.4).
Figuur 3.4 De mate waarin de leergang volgens pabo-medewerkers heeft geleid tot een
verlichting van het onderwijsprogramma op de pabo (n=28)

(zeer) mee eens
(zeer) mee oneens

Het merendeel van de pabo-opleiding verzorgt immers een geheel of gedeeltelijk initieel traject.
Bovendien bleek uit de interviews dat een enkele instelling een gedeelte van de leergang
aanbiedt tijdens en bovenop het reguliere pabo-programma.
Toezicht op de kwaliteit van de leergang

Oorspronkelijk was de leergang bewegingsonderwijs een post-hbo opleiding waarbij de
Stichting Post-HBO10 toeziet op de inhoud en kwaliteit van de leergang. Doordat de leergang bij
de meeste opleidingen ook (deels) initieel is georganiseerd waarbij soms ook deelcertificaten
worden uitgereikt, valt een deel van inhoud en kwaliteit onder verantwoordelijkheid van het
reguliere onderwijsprogramma van de pabo. Dit bemoeilijkt het toezicht, omdat voor de
verschillende delen van de leergang verschillende instanties inhoudelijk verantwoordelijk zijn.

10

De stichting Post-HBO valt onder het Centrum Postinitieel Onderwijs Nederland (CPON)

33

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

opleidingen naast de verplichte onderdelen aandacht wordt besteed aan andere thema’s (81%).
De betrokkenen gaven aan dat met name bewegen in de bredere context (65%), Motorische
Remedial Teaching (MRT) (60%) en speciaal onderwijs (30%) gegeven worden. Andere
onderwerpen die genoemd werden zijn het observeren van bewegen, leren over vakconcepten en
een extra kleuterverdieping.
De reden van docenten om een aantal extra onderwerpen toch aan te bieden is een verlies aan
kwaliteit wanneer die onderwerpen niet behandeld worden en de signaleringsfunctie naar
studenten.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De helft van de pabo-opleidingen geeft aan dat toezicht wordt gehouden door de Stichting PostHBO. Daarnaast wordt er ook door ruim een op de drie opleidingen intern toegezien op de
kwaliteit. In de antwoorden op de open vragen kwam regelmatig naar voren dat het vaak een
combinatie is van zowel intern als extern toezicht. Andere antwoorden die werden gegeven
waren dat er toezicht werd gehouden door interne evaluaties of door een examencommissie.
Verder werd ook een aantal keer gerefereerd aan een adviescommissie die toeziet op de
kwaliteit.
Figuur 3.4 Wordt er toezicht gehouden op de kwaliteit van de leergang
bewegingsonderwijs en zo ja, door wie? (n=36)

Ja, extern de stichting Post-HBO
Ja, een interne instantie
Ja, Anders
Nee, die is er niet
0

10

20

30

40

50

60

Uit de aanvullende interviews bleek dat er voor een aantal docenten veel onduidelijkheid was
over wie verantwoordelijk was voor het toezicht op de inhoud en kwaliteit van de opleiding. De
Stichting Post-HBO werd door enkele docenten genoemd. Een van de docenten vertelde dat de
modules zijn overgenomen van een andere instelling en dat die organisatie verantwoordelijk is.
Andere docenten vertelden over een samenwerkingsverband of een kleine vakgroep van een
aantal pabo-opleidingen.
“Wij hebben een vakgroep met een aantal hogescholen waarin we de leergang evalueren. De
inhoud van de opleiding is bij alle aangesloten scholen in ons samenwerkingsverband
hetzelfde.”
Het is opvallend dat er bij de meeste docenten veel onbekend is over het toezicht op de kwaliteit
van de opleiding. De verschillende wijzen waarop de leergang is ingericht, maken het toezicht
op de kwaliteit van opleiding niet eenvoudig. Wie is er verantwoordelijk voor de inhoud van de
leergang wanneer die (deels) initieel wordt aangeboden. Behoort het toezicht op de kwaliteit
dan ook tot de verantwoordelijkheid van de Stichting Post-HBO?

3.5 Kwaliteit van het bewegingsonderwijs
De introductie van de leergang heeft volgens bijna alle docenten (91%) geleid tot een
verbetering van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs. Meer dan tweederde van de docenten
is het daar zelfs ‘zeer mee eens’ (70%, zie figuur 3.5).

34

vakonderwijs en meer roosterflexibiliteit, percentages (zeer) mee eens (n=36)

Een verbetering van de kwaliteit
van het bewegingsonderwijs op
basisscholen
Meer flexibiliteit bij het
inroosteren van leerkrachten
voor het bewegingsonderwijs op
basisscholen
0

20

40
Mee eens

60

80

100

Zeer mee eens

De meerderheid van de docenten is het (zeer) eens met de stelling dat de leergang tot meer
flexibiliteit heeft geleid bij het inroosteren van leerkrachten voor het bewegingsonderwijs. Toch
is deze stelling minder positief beantwoord dan de stelling over de kwaliteit op het
bewegingsonderwijs. Dit heeft er waarschijnlijk mee te maken dat het merendeel van de
cursisten alleen aan hun eigen klas bewegingsonderwijs wil geven. Bijna alle docenten zijn van
mening dat het voor de kwaliteit van het bewegingsonderwijs het beste zou zijn als een aantal
leerkrachten voor meerdere klassen het bewegingsonderwijs zou verzorgen.
“Ik geef altijd aan dat diegenen die de leergang volgen de intentie zouden moeten hebben om
minimaal twee ochtenden in de week bewegingsonderwijs te geven. (..) De minderheid van de
studenten wil ook daadwerkelijk meer lesgeven dan alleen aan de eigen klas en een minderheid
daarvan zal het in de praktijk ook daadwerkelijk lukken.”
Daarnaast zou het voor de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op school beter zijn wanneer
iemand zich kan blijven ontwikkelen in het geven van deze lessen door het meerdere uren per
week te doen. Bovendien kan de leerkracht met een brede bevoegdheid volgens sommige
docenten een meerwaarde hebben ten opzichte van een vakleerkracht. Vakleerkrachten zijn vaak
eenlingen binnen een school. Groepsleerkrachten zouden daarentegen over betere pedagogische
vaardigheden beschikken en een aantal leerkrachten zou een soort beweegteam kunnen vormen,
waardoor het bewegingsonderwijs gemakkelijker in het hele onderwijsprogramma kan worden
geïntegreerd.
“Net afgestudeerde studenten die de leergang hebben gevolgd zijn volgens mij net zo bekwaam
of op andere vlakken nog wel bekwamer dan vakleerkrachten. Alleen krijgen studenten die de
leergang hebben gevolgd vaak de kans niet om zich verder te ontwikkelen.”
De ontwikkeling van breed bevoegde leerkrachten in het geven van bewegingsonderwijs zou
gestimuleerd kunnen worden wanneer zij een substantieel deel van hun lesgeven taken in de
gymzaal staan. Leerkrachten zouden dan aan meer dan alleen hun eigen klas
bewegingsonderwijs moeten geven. Volgens de docenten lukt dit in de praktijk niet of
nauwelijks omdat het management van de school vaak kiest voor de gemakkelijkste oplossing.

35

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Figuur 3.5 De mate waarin de leergang volgens pabo-medewerkers heeft geleid tot beter

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

“Het gekke is dat het bovenschools management het echt als een probleem ziet. Terwijl leraren
aangeven er heel creatief mee om te gaan. Er werden voorbeelden gegeven van docenten die
elkaars klassen overnamen zodat de een gymles geeft wat hij/zij leuk vindt en de andere een
bepaalde taalles gaat verzorgen.”
Als belangrijk voordeel van een vakleerkracht ten opzichte van een groepsleerkracht met een
brede bevoegdheid wordt vaak genoemd dat vakleerkrachten een sportievere uitstraling hebben
en meer affiniteit met sporten en bewegen hebben. Dit is volgens de docenten een belangrijke
factor om het enthousiasme voor sport en bewegen op kinderen over te brengen. Daarnaast
kunnen goede vakleerkrachten zich ook methodisch duidelijk onderscheiden.
“Den Haag moet kiezen wanneer men kwalitatief hoogstaand bewegingsonderwijs nastreeft. Te
beginnen met het verplicht invoeren van vakspecialisten op alle basisscholen. Er moeten
vakleerkrachten komen of er moet een soort rugdekking worden gegeven zodat studenten die de
leergang hebben gevolgd minimaal twee ochtenden bewegingsonderwijs kunnen geven. Anders
de investering in het volgen van de leergang weggegooid geld!”
De leergang biedt een goede basis voor leerkrachten om zich als specialisten verder te
ontwikkelen in het geven van bewegingsonderwijs. Daarvoor dienen zij hun behaalde
startkwalificatie verder te uit te bouwen door het geven van een substantieel aantal uren
bewegingsonderwijs.

3.6 Samenvatting
Bijna alle pabo-opleidingen bieden anno 2012 hun studenten de mogelijkheid om aan de
leergang deel te nemen. Sinds de oprichting van de leergang hebben 8.586 leerkrachten
basisonderwijs de brede bevoegdheid behaald. In de afgelopen vier jaar zijn gemiddeld 1700
diploma’s afgegeven. Inmiddels lijkt een daling van het aantal cursisten zichtbaar. Dit wordt
mogelijk veroorzaakt doordat na 2005 een tijdelijke inhaalslag heeft plaatsgevonden van
leerkrachten die alsnog de brede bevoegdheid wilden behalen.
De wijze waarop de leergang bewegingsonderwijs wordt aangeboden loopt op de verschillende
onderwijslocaties behoorlijk uiteen. De leergang kan bij een op de drie pabo-opleidingen in een
volledig initieel traject worden gevolgd. Ook incompany-trajecten op locatie behoren tot de
mogelijkheden. Door de diversiteit aan inrichtingswijzen wordt de controle op de inhoud en
kwaliteit van de leergang enigszins bemoeilijkt. Er lijkt daarbij enige onduidelijkheid ontstaan
wie verantwoordelijk is voor het toezicht op de kwaliteit van de leergang.
Het verbeteren van de arbeidsmarktpositie is een belangrijk motief voor studenten om aan de
leergang deel te nemen. Met name studenten die de leergang (gedeeltelijk) in een initieel traject
volgen zouden dit vaker doen uit persoonlijke interesse voor het bewegingsonderwijs. Studenten
in het postinitiële traject volgen de leergang vaker op aandrang vanuit het werkveld.
Volgens de pabo-medewerkers heeft de leergang in belangrijke mate bijgedragen aan de
verbetering van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs en aan meer flexibiliteit bij het
inroosteren van leerkrachten bij het bewegingsonderwijs. Echter, de meerderheid van docenten

36

37

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

vindt dat de leergang niet heeft geleid tot een verlichting van het reguliere paboonderwijsprogramma.
Het terugbrengen van de leergang van vier naar drie blokken wordt door de meeste docenten als
een verlies aan kwaliteit gezien. De leergang zou nu opleiden tot een minimale startkwalificatie
voor bewegingsonderwijs. Zij geven daarbij aan dat het belangrijk is dat cursisten hun behaalde
startkwalificatie daadwerkelijk willen en kunnen blijven ontwikkelen door het geven van een
substantieel aantal uren bewegingsonderwijs.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

4.

Evaluatie van de leergang door alumni
Om een goed beeld te krijgen van de ‘gebruikers’ van de leergang is een steekproef van 3.534
pabo-alumni uit de periode 2007-2008 tot en met 2010-2011 benaderd om deel te nemen aan
een online-vragenlijst. In totaal hebben 877 alumni meegewerkt aan het onderzoek (respons
25%). De alumni kregen vragen over de motieven voor het wel of niet volgen van de leergang
en de vorm waarin zij eventueel de leergang hebben gevolgd. Verder waren er onder andere
vragen over arbeidsmarktperspectieven, kosten van de leergang, studiebelasting en meerwaarde
van de leergang.
Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. De eerste paragraaf van dit hoofdstuk beschrijft het
aantal deelnemers aan de leergang en de manier waarop de leergang is gevolgd. De motieven
om de leergang wel of niet te volgen komen in paragraaf 4.2 aan bod. Paragraaf 4.3 gaat in
tijdsinvesteringen en kosten voor het volgen van de leergang. De arbeidsmarktperspectieven van
alumni met en zonder brede bevoegdheid staan in paragraaf 4.4. Aansluitend wordt de
meerwaarde van de leergang besproken. Het hoofdstuk sluit af met een korte samenvatting van
de belangrijkste punten.

4.1 Deelnemers en wijze van deelname aan de leergang
Sinds de oprichting van de leergang hebben 8.586 leerkrachten de brede bevoegdheid behaald
(CPON, 2012). In de periode van 2007-2008 tot 2010-2011 hebben 10.551 personen de paboopleiding afgerond (DUO, 2012). Uit de enquête onder alumni blijkt dat een kwart van de
alumni uit periode 2008-2011 ook de leergang heeft afgemaakt. Van de geënquêteerden uit die
periode volgde 8 procent de leergang op het moment van bevraging. Een klein deel van de
alumni is ooit met de met de leergang begonnen, maar heeft die niet afgemaakt. Bijna de helft
van de alumni heeft de leergang niet gevolgd en wil daar in de toekomst ook niet aan beginnen
(zie figuur 4.1).
Alumni uit de periode 2005-2007 kunnen de brede bevoegdheid later hebben behaald, waardoor
een vergelijking met het aantal uitgegeven certificaten volgens de cijfers van het CPON in die
periode 2008-2011 niet mogelijk is.
Figuur 4.1 Deelname aan de leergang (n=877)
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Ja, ik volg de
leergang
momenteel

38

Ja, ik heb de
Nee, maar ik wil Nee, ik ben met de Nee, en ik wil de
leergang afgerond hier binnenkort wel leergang gestopt leergang ook niet
gaan volgen
aan beginnen
(postinitiëel)

Figuur 4.2 De vorm waarin de leergang is gevolgd; deelnemers aan de leergang (n=338)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
De gehele leergang
1 of 2 van de 3 blokken tijdens In zijn geheel (als minor) tijdens
bewegingsonderwijs postinitiëel de pabo-opleiding en de rest
de pabo-opleiding
postinitieel

Tweederde van de studenten die de leergang volgt of heeft gevolgd, doet dat bij dezelfde
instelling als waar ze de pabo-opleiding hebben gevolgd. Van de alumni die de leergang (deels)
postinitieel hebben gevolgd, heeft 59 procent die bij dezelfde pabo gevolgd en 41 procent bij
een andere pabo.
Zoals in het vorige hoofdstuk naar voren kwam, bieden sommige opleidingen alleen een of twee
blokken (initieel) aan. De overige blokken dienen dan in een postinitieel traject bij een andere
instellingen te worden behaald. In het geval dat de leergang in de vorm van een minor is
gevolgd, is dat in bijna alle gevallen gedaan bij de eigen pabo (92%).
De helft van de alumni die de leergang volgt of volgde, vindt het voor de leergang vereiste
kennisniveau (zeer) hoog. 42 procent beoordeelt die niet als hoog, maar ook niet als laag. 8
procent meent dat het vereiste kennisniveau (zeer) laag is. Hierbij zijn er geen verschillen naar
de vorm waarin de leergang is of wordt gevolgd.

4.2 Redenen om de leergang wel of niet te volgen
De alumni hebben verschillende redenen om de brede bevoegdheid voor alle groepen in het
basisonderwijs te behalen. De meest genoemde redenen om die te halen, zijn dat met die
bevoegdheid de kansen op de arbeidsmarkt beter zijn en dat men graag alle lessen (dus ook
bewegingsonderwijs) aan de eigen groep wil kunnen geven. Andere veel genoemde redenen zijn
dat men zo goed mogelijk opgeleid wil zijn om bewegingsonderwijs te geven, persoonlijke
interesse in sport en bewegen, dat het hoort bij de opleiding en dat men bewegingsonderwijs wil
kunnen geven aan verschillende groepen.
Als er gekeken wordt naar de groep alumni die daadwerkelijk met de leergang zijn begonnen
(afgemaakt, nu volgend of gestopt) blijken er opvallende verschillen te zijn tussen alumni die

39

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

De bevoegdheid om in alle klassen van het primair onderwijs bewegingsonderwijs te mogen
geven, kan op verschillende manieren worden behaald. Ongeveer de helft van de alumni die de
leergang volgen of hebben gevolgd, koos voor het behalen van deelcertificaten (blokken), ruim
eenderde volgt of volgde de leergang geheel postinitieel en 14 procent heeft de gehele leergang
als minor tijdens de pabo-opleiding gevolgd.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

kozen voor de postinitiële leergang en zij die kozen voor de minor of deelcertificaten. Alumni
die kozen voor de postinitiële leergang noemen vaker als reden voor het behalen van de brede
bevoegdheid dat een directeur of leerkracht van een basisschool hun dat aanraadde, of dat hun
werkgever hen daartoe verplichte. Alle andere redenen worden vaker genoemd door de alumni
die hebben gekozen voor de minor of deelcertificaten.
Figuur 4.3 Redenen om de brede bevoegdheid te behalen; alumni die de leergang hebben
afgerond, die nu volgen of die hebben gestaakt (n=337)
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%

Met een brede bevoegdheid heb ik betere kansen
op de arbeidsmarkt
Ik wil alle lessen (inclusief bewegingsonderwijs
dus) aan mijn eigen groep kunnen geven
Ik wil zo goed mogelijk opgeleid zijn om
bewegingsonderwijs te geven
Uit persoonlijke interesse in sport en bewegen
Dat vind ik bij de opleiding horen
Ik wil aan verschillende groepen
bewegingsonderwijs kunnen geven
Dat werd mij aangeraden door een directeur /
leerkracht van een basisschool
Ik werd daartoe verplicht door mijn werkgever
Dat werd mij aangeraden door een pabo-docent
Dat werd mij aangeraden door een mede-student
Anders

Postinitieel

Minor/deelcertificaten

De belangrijkste redenen om niet voor de leergang te kiezen, zijn dat de alumnus geen tijd en/of
geld wil besteden aan de leergang en dat het lesgeven in sport en bewegen niet trekt.
Figuur 4.4 Redenen om de brede bevoegdheid niet te behalen; alumni die de leergang niet
hebben gevolgd en dat ook niet willen (n=360)
0%
Ik heb daar te weinig tijd voor (over)
Ik heb daar geen geld voor (over)
Het lesgeven in sport en bewegen trekt mij niet
Ik denk niet dat ik die nodig ga hebben in het
basisonderwijs
Ik wil(de) na mijn Pabo- opleiding niet in het
onderwijs gaan werken
Anders

40

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 4.5 Redenen om de postinitiële leergang te volgen in plaats van de minor of
blokken; alumni die de postinitiële leergang volgen of hebben gevolgd (n=126)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

Ik wilde andere interessante minoren tijdens de
Pabo niet missen en wist dat ik na de Pabo de
leergang ook nog kon gaan volgen
De complete minor (3 blokken) werd bij mijn Pabo
niet aangeboden
Ik vond de belasting van de minor of
deelcertificaten te zwaar om tijdens de Paboopleiding te volgen
Toen minor en deelcertificaten werden
geïntroduceerd, was ik al te ver met de Pabo- opl.
om voor de minor of deelcertificaten te kiezen
De deelcertificaten, of minor met 1 of 2 van de 3
blokken werden bij mijn Pabo niet aangeboden
Omdat ik niet voldeed aan de vaardigheidseisen

Anders

Tweederde van de alumni koos noodgedwongen voor de deelcertificaten/blokken omdat de
eigen pabo-opleiding de andere mogelijkheden niet aanbood. Bijna de helft van de studenten
koos (ook) voor de deelcertificaten/blokken omdat zij zo niet alle kosten voor de leergang
hoefden te betalen, maar slechts een deel daarvan. Eenderde volgde de deelcertificaten/blokken
omdat zij (tevens) tijd hadden om alvast een deel van de brede bevoegdheid te behalen (niet in
figuur).
Een aantal alumni heeft de leergang niet gevolgd, maar overweegt de postinitiële leergang
binnenkort te gaan volgen. De meest genoemde redenen daarvoor zijn dat ze andere minors

11

In 2007 waren er bij die vraag vier antwoordcategorieën. In 2012 waren dat naast die
vier nog eens vier andere.

41

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

De alumni noemen verschillende redenen om voor een bepaalde vorm van de leergang te
kiezen. De twee belangrijkste redenen om te kiezen voor de postinitiële leergang en niet voor de
minor of blokken zijn dat er ook andere interessante minors waren en dat de complete minor
niet werd aangeboden bij de pabo waar de alumnus studeerde.
In 2007 waren de belangrijkste redenen om voor de postinitiële leergang te kiezen dat toen de
minor en deelcertificaten werden geïntroduceerd de alumnus toen al te ver met de paboopleiding was om voor de minor of blokken/deelcertificaten te kiezen (34%) en dat de minor en
de blokken/deelcertificaten toen niet bij de pabo werden aangeboden (30%).11

wilden volgen en wisten dat ze de leergang ook postinitieel konden volgen, en dat de complete
minor tijdens de pabo-opleiding niet werd aangeboden (zie figuur 4.6).
Figuur 4.6 Redenen om mogelijk binnenkort de postinitiële leergang te volgen; alumni die
mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

met de postintiële leergang willen beginnen (n=132)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

Ik wilde andere interessante minoren tijdens de
Pabo niet missen en wist dat ik na de Pabo de
leergang ook nog kon gaan volgen
De complete minor (3 blokken) werd bij mijn Pabo
niet aangeboden
Ik vond de belasting van de minor of
deelcertificaten te zwaar
Toen de minor en deelcertificaten werden
geïntroduceerd, was ik al te ver met de Paboopleiding om daarvoor te kiezen
De deelcertificaten, of minor met 1 of 2 van de 3
blokken werden bij mijn Pabo niet aangeboden
Omdat ik toen niet voldeed aan de
vaardigheidseisen
Omdat er beperkte plaatsen waren en ik toen
uitgeloot werd

Anders

4.3 Investeringen in tijd en geld
Voor de hele leergang staat een totale studiebelasting van 600 uur (200 uur per blok). Als een
blok verdeeld wordt over een half jaar dan betekent dat een studiebelasting van ongeveer tien
uur per week (dit is inclusief contacttijd, zelfstudie en gegeven lessen binnen het kader van de
opleiding).
Ongeveer de helft van de alumni die de leergang hebben afgerond of (ooit) met de leergang zijn
begonnen, besteedt ongeveer evenveel tijd aan de leergang als dat er officieel voor staat. 42 %
besteedt (veel) meer tijd aan de leergang en 9 procent (veel) minder (zie figuur 4.7). Het maakt
hierbij geen verschil welke vorm van de leergang wordt gevolgd.
In 2007 bestond de leergang nog uit vier blokken De totale studiebelasting bedroeg destijds
formeel 800 uur. Toen besteedde 64 procent van de alumni (veel) meer tijd aan de leergang dan
er formeel voor stond, 30 procent ongeveer de tijd die er voor stond en 6 procent (veel) minder
tijd (Smeenk & Van der Werff 2007). Hoewel de cijfers met enige voorzichtigheid moeten
worden geïnterpreteerd, lijkt het erop dat het reduceren van de leergang voor enige verlichting
van de studiebelasting heeft gezorgd. Het percentage studenten dat (veel) meer tijd besteed aan
de leergang dan er officieel voor staat is gedaald.

42

aan de leergang bestede uren; alumni die de leergang hebben afgerond, die nu volgen of
die hebben gestaakt (n=323)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Veel minder tijd
Minder tijd dan er Ongeveer de tijd
Meer tijd dan er Veel meer tijd dan
dan er officieel voor officieel voor staat die er officieel voor officieel voor staat er officieel voor
staat
staat
staat

Van de alumni die de leergang postinitieel volgen of volgden, deed 24% dat geheel in eigen tijd
en 60 procent voor het grootste deel in eigen tijd. Van de alumni die kozen voor
deelcertificaten, deed 44 procent dat geheel in eigen tijd en een even groot percentage deed het
grootste deel in eigen tijd. De deelcertificaten behoren (bijna) altijd tot de reguliere paboopleiding, de aanvullende blokken kunnen in een postinitieel traject worden behaald wanneer
iemand als leerkracht is gestart. Een klein deel van de alumni volgt of volgde de leergang
grotendeels of geheel tijdens werktijd.
Figuur 4.8 Het volgen van de leergang in eigen tijd of onder werktijd; alumni die de
postinitiële leergang hebben afgerond of nu volgen, of die deelcertificaten hebben behaald
(n=275)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Geheel in mijn
werktijd

Grootste deel in
mijn werktijd

De helft in werktijd Het grootste deel in Geheel in mijn
en de helft in mijn
mijn eigen tijd
eigen tijd (inclusief
eigen tijd
stagelessen)

Postinitieel

Deelcerticificaten

Van de alumni die hebben gekozen voor het postinitiële traject beoordeelt 90 procent de
belasting in uren voor de leergang als (zeer) zwaar en niemand van deze groep ervaart de
leergang als (zeer) licht. Van de alumni die kozen voor de minor of blokken beoordeelt
tweederde de leergang als (zeer) zwaar.
In 2007 vond 91 procent van de alumni die hadden gekozen voor de postinitiële leergang die
(zeer) zwaar. Het verschil tussen 2007 en 2012 is dat in 2007 40 procent van de alumni de

43

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Figuur 4.7 De mate waarin de officieel vastgestelde belasting zich verhoudt tot het aantal

postinitiële leergang zeer zwaar vond, in 2012 was dat 20 procent.12 Mogelijk heeft het
terugbrengen van de leergang naar drie blokken hiertoe bijgedragen.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Figuur 4.9 Beoordeling van de belasting van de leergang; alumni die de leergang hebben
gevolgd, nu volgen, of die hebben gestaakt (n=330)
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Zeer zware belasting in Zware belasting in uren
Geen zware en geen
Lichte belasting in uren
uren
lichte belasting in uren
Postinitieel

Minor/deelcerticificaten

Als de leergang niet wordt gevolgd als deel van het reguliere curriculum van de pabo-opleiding,
zijn aan het volgen ervan kosten verbonden. Zeker als de leergang geheel postinitieel wordt
gevolgd, gaat het om een aanzienlijk bedrag variërend van 2475 tot 3600 euro (zie paragraaf
3.1).
De helft van de alumni die de leergang postinitieel heeft gevolgd, heeft de kosten geheel
vergoed gekregen van de werkgever. Nog eens een op de vijf heeft het grootste deel van de
werkgever vergoed gekregen. Een even groot deel heeft de postinitiële leergang zelf moeten
betalen. Van de alumni die de leergang deels initieel en deels postinitieel hebben gevolgd,
betaalde tweederde de kosten geheel zelf.
Figuur 4.10 Verdeling van de kosten voor de leergang; alumni die de postinitiële leergang
hebben gevolgd of nu volgen, of die hebben deelcertificaten hebben behaald (n=277)
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Ik betaal(de) deze
geheel zelf

Ik betaal(de) het
grootste deel zelf

Postinitieel

12

44

Ik betaal(de) de
helft zelf en mijn
werkgever de
andere helft

Mijn werkgever
De leergang wordt
betaalt / betaalde
/ werd geheel
het grootste deel betaald door mijn
werkgever

Blokken/deelcertificaten

In 2007 waren er geen alumni die de minor hadden afgerond.

De overgrote meerderheid van de alumni vindt dat wanneer een leerkracht de brede
bevoegdheid wil behalen, van de werkgever mag worden verwacht dat die de studiekosten
(gedeeltelijk) vergoedt. Tweederde vindt dat de leerkracht dan een substantieel deel van de
werktijd mag gebruiken als studietijd. Verder vindt ruim de helft dat de leerkracht bij het volgen
van de leergang van verschillende faciliteiten op het werk gebruik mag maken (niet in figuur).
Een voorbeeld daarvan is dat stages dan op de eigen school gelopen mogen worden.
Figuur 4.11 Verwachtingen bij alumni over wat van een school mag worden verwacht als
een leerkracht de postinitiële leergang wil gaan volgen (n=846)
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Dat de werkgever de studiekosten (gedeeltelijk)
vergoedt
Dat een substantieel deel van de werktijd mag
worden gebruikt als studietijd
Dat die leerkracht van allerlei faciliteiten op het
werk gebruik mag maken
Dat een deel van de studietijd in vrije
dagen/dagdelen wordt verrekend
Dat een of meerdere collegas die leerkracht bij
diens studie begeleiden
Anders
Van de school mag niets worden verwacht. Het is
aan de leerkracht zelf.

Verhouding tussen opbrengsten en investeringen

Zoals eerder bleek besteedt een deel van de studenten (42%) meer tijd aan de opleiding dan er
officieel voor staat. Gevraagd naar de verhouding tussen de opbrengsten en investering van de
leergang antwoorden twee op de vijf alumni die de leergang hebben gevolgd of nu volgen, dat
de mate waarin zij competenter zijn geworden voor het geven van bewegingsonderwijs zeker
opweegt tegen de gedane inspanningen voor de leergang. Een iets groter deel oordeelt dat de
leergang de investering voldoende waard is. Een op de zes alumni vindt echter dat de
inspanningen voor de leergang (geheel) niet opwegen tegen de opbrengsten ervan. In 2007 was
dit ongeveer hetzelfde.
Daarnaast vindt de helft van de alumni die de leergang volgt of volgde, het voor de leergang
vereiste kennisniveau (zeer) hoog, 42 procent beoordeelt die niet als hoog, maar ook niet als
laag, Acht procent meent dat het vereiste kennisniveau (zeer) laag is. Hierbij zijn er geen
verschillen naar de vorm waarin de leergang is of wordt gevolgd (niet in figuur).

45

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

De helft van de alumni die de leergang geheel als minor hebben gevolgd, maakte geen kosten
voor de leergang. Een op de drie moest boeken en ander lesmateriaal aanschaffen en een klein
deel moest cursusgeld betalen. Zoals eerder genoemd in paragraaf 3.1 kan het cursusgeld voor
een volledig initieel traject variëren van 150 tot 750 euro.

Figuur 4.12 Verhouding tussen inspanningen opbrengsten; alumni die de leergang hebben
gevolgd of nu volgen (n= 293)
50%

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

40%
30%
20%
10%
0%
De leergang is de
investering geheel niet
waard

De leergang is de
investering nauwelijks
waard

De leergang is de
investering voldoende
waard

De leergang is de
investering zeker waard

4.4 Perspectieven op de arbeidsmarkt
Het beschikken over de nieuwe brede bevoegdheid biedt alleen voordelen op de arbeidsmarkt
als werkgevers op de hoogte zijn van de leergang. Bijna eenderde van de alumni die werkt in
het (speciaal) basisonderwijs vindt dat de directie en het onderwijzend personeel van de eigen
school zeer goed op de hoogte is met de postinitiële leergang en ruim de helft meent dat directie
en onderwijzende collega’s in redelijke mate daarvan op de hoogte zijn. Een op de zes alumni
meent dat directie en onderwijzende collega’s niet of nauwelijks op de hoogte zijn van de
leergang.
De beslissing om wel of niet de brede bevoegdheid te behalen en de vorm waarin is mede
afhankelijk van ervaringen die de alumni tijdens hun stage opdoen. Bijna de helft van de alumni
geeft aan dat de basisschool waar zij stage liepen niet wees op het mogelijke belang van het
hebben van de brede bevoegdheid. Eenderde kreeg te horen dat het beschikken over de brede
bevoegdheid belangrijk is, maar dat die bevoegdheid niet van belang was voor de stage. Bij 15
procent van de alumni werd het werken aan het behalen van de brede bevoegdheid gezien als
een pré en bij 8 procent was het een voorwaarde voor de stage.
In 2007 werd 40 procent van de alumni tijdens de stage niet gewezen op het belang van de
brede bevoegdheid. Bij 20 procent werd wel op het belang van de brede bevoegdheid gewezen,
maar was deze voor de stage niet van belang. Bij evenveel alumni was het hebben van een brede
bevoegdheid een pré voor de stage en bij weer evenveel alumni was dit een voorwaarde.
Figuur 4.13 De mate waarin alumni tijdens hun stage door basisscholen zijn gewezen op
het belang van de leergang (n=877)
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Ja, want het werken aan Ja, want het werken aan Ja, maar het werken aan
een brede bevoegdheid een brede bevoegdheid een brede bevoegdheid
was een pré voor de was niet van belang voor
was een voorwaarde
stage / praktijklessen de stage / praktijklessen
voor de stage /
praktijklessen

46

Nee

Figuur 4.14 Inschatting door alumni van de mate waarin het hebben van de brede
bevoegdheid de kansen om een baan als leerkracht in het basisonderwijs vergroot (n=877)

Leergang niet willen volgen
Binnenkort beginnen aan leergang
Minor/deelcertificaten
Postinitieel
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Brede bevoegdheid wordt min of meer als een verplichting beschouwd
Brede bevoegdheid geeft wel enig voordeel
Het wel of niet hebben van een brede bevoegdheid maakt niks uit

Aan de alumni zijn zeven situaties voorgelegd die verschillen in de mate waarin zij de leergang
nodig hebben. Die situaties variëren van het willen zijn van een soort vakleerkracht tot
(momenteel) helemaal geen betaalde baan ambiëren. 42 procent van de alumni wenst alleen
voor de eigen klas alle lessen te verzorgen en ruim een kwart is bereid de lessen
bewegingsonderwijs te verzorgen voor een klas waarvan de groepsleerkracht zelf niet beschikt
over de brede bevoegdheid., 18 procent van de alumni wil helemaal geen bewegingsonderwijs
verzorgen. Van de alumni die de leergang niet (willen) volgen, wil eenderde geen
bewegingsonderwijs geven.

47

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Als het gaat om kansen op de arbeidsmarkt denkt eenderde van de alumni dat de brede
bevoegdheid min of meer een verplichting is voor het verkrijgen van een functie als leerkracht
in het basisonderwijs. Ook in het vorige hoofdstuk bleek dat het wel of niet beschikken over een
brede bevoegdheid een belangrijke rol speelt bij de sollicitatie op een deel van de basisscholen.
Van de alumni denkt 60 procent dat het beschikken over die bevoegdheid wel enig voordeel
biedt op de arbeidsmarkt. Volgens 8 procent maakt het wel of niet hebben van de brede
bevoegdheid niks uit. Er zijn daarbij wel enige verschillen in het inmiddels wel of niet
beschikken over de brede bevoegdheid. Aan de ene kant beschouwt ruim de helft van de alumni
die de leergang postinitieel hebben gevolgd de leergang als een verplichting. Daar tegenover
staan de alumni die de leergang niet hebben gevolgd en dat ook niet willen doen willen. Slechts
15 procent van hen beschouwt de leergang als een verplichting op de arbeidsmarkt voor
leerkrachten.
In 2007 dacht 59 procent van de alumni dat het hebben van de brede bevoegdheid eigenlijk een
verplichting was en 38 procent meende dat het wel enig voordeel bood. Slechts 2 procent dacht
toen dat het wel of niet beschikken over de brede bevoegdheid niks uitmaakte op de
arbeidsmarkt.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Tabel 4.1 Persoonlijke voorkeur voor een situatie, in procenten

Postinitieel

Minor/
Deel-certificaten

Binnenkort
beginnen
aan
leergang

Leergang
niet
(willen)
volgen

Totaal

(n=126)

(n=208)

(n=129)

(n=387)

(n=850)

7

14

4

1

6

44

42

38

13

28

47
2
0
0
0

36
4
1
2
1

52
6
0
0
0

41
36
4
4
1

42
18
2
2
1

Ik wil als een soort vakleerkracht aan
verschillende klassen op een basisschool
bewegingsonderwijs geven
Ik ben bereid om bewegingsonderwijs te
geven aan klassen waarvan de leerkracht zelf
niet daartoe bevoegd is
Ik wil alleen voor mijn eigen klas alle lessen
verzorgen
Ik wil geen bewegingsonderwijs geven
Ik wil niet voor de klas staan
Ik wil niet werken in het onderwijs
Ik wens (op dit moment) geen betaalde baan

De opleidingsdocenten vinden het geven van een substantieel aantal uren bewegingsonderwijs
per week een belangrijke voorwaarde voor het onderhouden en ontwikkelen van de behaalde
startkwalificatie. Echter, een beperkt deel van deelnemers aan de leergang lijkt daartoe bereid
(6%). De deelnemers aan het initiële traject in de vorm van minor of deelcertificaten lijken hier
iets positiever tegenover te staan.

4.5 Meerwaarde van de leergang
Een belangrijke reden voor de invoering van een nieuwe brede bevoegdheid voor het geven van
bewegingsonderwijs was dat het vak lichamelijke opvoeding een kwaliteitsimpuls zou krijgen.
De leergang zou op een aantal punten meerwaarde bieden boven de oude situatie.
Bijna de helft van de alumni die de leergang hebben afgerond én werkzaam zijn als leerkracht
geeft aan elke keer dat hij/zij bewegingsonderwijs geeft, te profiteren van de kennis en
ervaringen die tijdens de leergang zijn opgedaan. Een net wat kleiner deel profiteert regelmatig
van de leergang, 11 procent zegt een enkele keer te profiteren van de opgedane kennis en
ervaringen. Voor een fractie heeft de leergang geen enkele inhoudelijke meerwaarde.
Figuur 4.15 Gebruik van tijdens de postinitiële leergang opgedane kennis en vaardigheden
in de beroepspraktijk; alumni die werkzaam zijn als leerkracht én die de leergang volgen of
hebben gevolgd (n=243)
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Nee, de leergang biedt
mij geen meerwaarde

Ja, daarvan profiteer ik
een enkele keer

Ja, daarvan profiteer ik
regelmatig

Ja, daarvan profiteer ik
elke keer als ik
bewegingsonderwijs
geef

Vier punten worden door ongeveer driekwart van de alumni genoemd als meerwaarde van de
leergang bewegingsonderwijs: het nu beter kunnen uitvoeren van de lessen
bewegingsonderwijs, het beter samenstellen en voorbereiden van de lessen, het veiliger

48

Figuur 4.16 Meerwaarde van de leergang bewegingsonderwijs; alumni die werkzaam zijn
als leerkracht én die de leergang volgen of hebben gevolgd (n=246)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Ik kan mijn lessen bewegingsonderwijs beter
uitvoeren
Ik kan mijn lessen bewegingsonderwijs beter
samenstellen en voorbereiden
Ik kan mijn bewegingsactiviteiten veiliger
aanbieden
Het biedt een voordeel op de arbeidsmarkt
Ik ben een competentere leerkracht, op meer
(vak)gebieden dan alleen bewegingsonderwijs
Anders
De leergang biedt mij geen meerwaarde.

Er zijn drie vaardigheden die bijna elke leergangdeelnemer heeft geleerd. Deze zijn het kunnen
aanpassen van de activiteiten aan het niveau van de kinderen, het goed kunnen organiseren van
een gymles en het veilig kunnen uitvoeren van bewegingsactiviteiten. Tweederde noemt het
kunnen omgaan met kinderen in verschillende complexe bewegingssituaties en het goed kiezen
van combinaties van activiteiten voor kinderen met verschillend niveau. Ongeveer de helft heeft
kennis opgedaan van (vak)onderwijsconcepten en even veel alumni kunnen motorisch en
sociaal kwetsbare kinderen nu beter herkennen.

49

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

aanbieden van bewegingsactiviteiten en het voordeel dat de leergang biedt op de op de
arbeidsmarkt.

Figuur 4.17 Bij de leergang geleerde vaardigheden; alumni die werkzaam zijn als leerkracht
én die de leergang volgen of hebben gevolgd (n=246)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Het kunnen aanpassen van de activiteiten aan het
niveau van de kinderen
Het goed kunnen organiseren van een gymles
Het veilig kunnen uitvoeren van
bewegingsactiviteiten
Het kunnen omgaan met kinderen in verschillende
complexe bewegingssituaties
Het goed kiezen van combinaties van activiteiten
voor kinderen met verschillend niveau
Het hebben van goede kennis van
(vak)onderwijsconcepten
Het beter herkennen van motorisch en sociaal
kwetsbare kinderen
Het kunnen hanteren van langetermijndoelen
Het gunstig beïnvloeden van het pedagogisch
klimaat middels de lessen BO en het spelen op het
schoolplein
Het verbeteren van mijn competentie m.b.t.
overwicht en overzicht
Het beter organiseren van vele onderwijstaken

Anders

Het doel van de leergang is de kwaliteit van het bewegingsonderwijs te verbeteren. Net als de
docenten vindt de ruime meerderheid van de deelnemers aan de leergang (81%) dat dit
(enigszins) is gelukt. 13 procent meent dat de kwaliteit niet is veranderd en een klein deel vindt
dat de kwaliteit van het bewegingsonderwijs is afgenomen.
Figuur 4.18 De mate waarin alumni vinden dat door de leergang de kwaliteit van het
bewegingsonderwijs is verbeterd; alumni die werkzaam zijn als leerkracht én die de
leergang volgen of hebben gevolgd (n=224)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Sterk
afgenomen

50

Enigszins
afgenomen

Hetzelfde
gebleven

Enigszins
verbeterd

Sterk
verbeterd

Figuur 4.19 De mate waarin alumni vinden dat de leergang heeft geleid tot meer flexibiliteit
bij het inroosteren van leerkrachten voor het bewegingsonderwijs op basisscholen; alumni
die werkzaam zijn als leerkracht én die de leergang volgen of hebben gevolgd (n=224)

50%
40%
30%
20%
10%
0%
Zeer mee
oneens

Mee
oneens

Niet mee eens,
maar ook niet mee
oneens

Mee
eens

Zeer mee
eens

4.6 Samenvatting
Redenen om de leergang te volgen

Ongeveer een kwart van de pabo-opgeleiden kiest er voor om een brede bevoegdheid voor het
geven van bewegingsonderwijs te behalen. Daarvan kiest ongeveer de helft voor het behalen
van deelcertificaten (blokken), ruim eenderde voor de postinitiële leergang en 14 procent voor
de minor. De belangrijkste redenen om de brede bevoegdheid te behalen zijn dat met die
bevoegdheid de kansen op de arbeidsmarkt beter zijn, dat men graag bewegingsonderwijs aan
de eigen groep wil kunnen geven en dat men zo goed mogelijk opgeleid wil zijn om
bewegingsonderwijs te geven.
De belangrijkste redenen om niet voor de leergang te kiezen, zijn dat de alumnus geen tijd en/of
geld wil besteden aan de leergang.
Investeringen

Ongeveer de helft van de alumni die de leergang volgen of hebben gevolgd, besteedt ongeveer
evenveel tijd aan de leergang als er officieel voor staat (200 uur per blok), 42 procent besteedt
(veel) meer tijd aan de leergang en 9 procent (veel) minder. Het lijkt erop dat het reduceren van
de leergang voor enige verlichting heeft gezorgd. In 2007 bestede een groter aandeel (veel)
meer tijd aan de leergang.
90 procent van de alumni die hebben gekozen voor het postinitiële traject beoordeelt de
belasting in uren voor de leergang als (zeer) zwaar. Onder alumni die kozen voor de minor of
blokken ervoer tweederde de leergang als (zeer) zwaar. Hoewel de leergang als zwaar wordt
beoordeelt zijn vindt de meerderheid (83%) van de deelnemers dat de mate waarin zij
competenter zijn geworden opweegt tegen de geleverde inspanningen.

51

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Een andere belangrijke reden voor de invoering van de leergang was dat basisscholen meer
flexibel zouden zijn bij het inroosteren van leerkrachten voor het bewegingsonderwijs. Bijna
een kwart van de alumni vindt dat de leergang daartoe heeft geleid. Echter, meer dan de helft
meent juist dat dit niet het geval is. Een kwart denkt dat de leergang geen invloed heeft op de
mate van flexibiliteit bij het inroosteren. Dit in tegenstelling tot de docenten, waar de
meerderheid vond dat die flexibiliteit juist was toegenomen.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De helft van de alumni die de leergang postinitieel heeft gevolgd, heeft de kosten geheel
vergoed gekregen van de werkgever en een op de vijf kreeg het grootste deel van de werkgever
vergoed. Van de alumni die de leergang deels initieel en deels postinitieel hebben gevolgd,
bekostigde tweederde de leergang geheel zelf.
Meerwaarde

88 procent van de alumni die de leergang hebben afgerond én werkzaam zijn als leerkracht geeft
aan dat hij/zij (zeer) frequent profiteert van de kennis en ervaringen die tijdens de leergang zijn
opgedaan. Door het volgen van de leergang slagen de alumni er vooral in de lessen
bewegingsonderwijs beter uit te voeren, de lessen beter samen te stellen en voor te bereiden, en
bewegingsactiviteiten veiliger aan te bieden. De ruime meerderheid (81%) van de alumni die de
leergang hebben afgerond én werkzaam zijn als leerkracht oordeelt dat met de komst van de
leergang de kwaliteit van het bewegingsonderwijs is verbeterd.

52

Evaluatie van de leergang door scholen voor primair
onderwijs
Nederland telt anno 2011 ongeveer 7.800 schoolvestigingen in het primair onderwijs (Ministerie
van OCW, 2012). Aan 6.000 basisscholen werd gevraagd om een online vragenlijst in te vullen.
693 scholen hebben daaraan gehoor gegeven (respons 12%). Het zijn voornamelijk directeuren
(86%) die de enquête hebben ingevuld en daarnaast hebben ook vakleerkrachten LO (8%),
groepsleerkrachten (5%) en enkele andere personen (2%) medewerking aan het onderzoek
verleend.
Allereerst wordt in paragraaf 5.1 de formatie op de basisscholen besproken. Paragraaf 5.2 gaat
over de door de school zelf beoordeelde kwaliteit van het bewegingsonderwijs. Een beschrijving
van de bekendheid met de leergang en het stimuleren van deelname is te lezen in paragraaf 5.3.
Vervolgens worden de investeringen in (paragraaf 5.4) en de effecten van de leergang op het
bewegingsonderwijs (paragraaf 5.5) besproken. Het hoofdstuk sluit af met een korte
samenvatting van de belangrijkste punten.

5.1 De formatie
Bij de vragen naar de omvang en samenstelling van de formatie is alleen gekeken naar het
onderwijzend personeel. Gemiddeld zijn er bij de scholen 18 leerkrachten in dienst, met
gemiddeld 12 fte per school. Binnen een school beschikt driekwart van de leerkrachten over de
oude brede bevoegdheid, 8 procent over de nieuwe en 16 procent over een smalle bevoegdheid.
Minder dan de helft (42%) van de scholen heeft een of meer ALO-opgeleide vakleerkrachten in
dienst.13 Van de scholen met een dergelijke vakleerkracht heeft driekwart een ALO’er in dienst
als vakleerkracht en 19 procent heeft er daarvan twee. Gemiddeld heeft een school met ALOvakleerkrachten 0,6 fte (mediaan 0,4) aan ALO-vakleerkrachten in dienst.
Bij 88 procent van de scholen wordt het bewegingsonderwijs onder andere verzorgd door
groepsleerkrachten met een oude brede bevoegdheid. Vakleerkrachten nemen
verhoudingsgewijs een relatief grote plaats in bij het geven van de lessen bewegingsonderwijs.
Zij worden duidelijk meer ingezet in groep 3 tot en met 8 dan in groep 1 en 2.
Groepsleerkrachten met een smalle bevoegdheid geven voornamelijk les aan de twee laagste
groepen, hoewel een aantal van hen ook wordt ingezet bij de oudere groepen, waarvoor zij niet
bevoegd zijn. 7 procent van de scholen laat het bewegingsonderwijs in groep 3 tot en met 8
(ook) geven door CIOS/SB of medewerkers met een LOBOS-opleiding. Bij een klein aantal
scholen wordt het bewegingsonderwijs (ook) verzorgd door andere medewerkers dan vak- en
groepsleerkrachten of medewerkers met CIOS/SB of LOBOS.

13

In 2007 is gevraagd of er aan een school een of meer vakleerkrachten
bewegingsonderwijs waren verbonden. 43% van de scholen had een dergelijke
vakleerkracht.

53

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

5.

Tabel 5.1 Medewerkers op scholen in het basisonderwijs die bewegingsonderwijs geven,
naar functiegroepen in procenten (n=693)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Totaal
Groep 1 en 2 Groep 3 t/m 8 Groep 1 t/m 8
Vakleerkrachten ALO

13

39

40

Groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid

11

44

47

Groepsleerkrachten met een oude brede bevoegdheid

62

80

88

Groepsleerkrachten met een smalle bevoegdheid

40

8

45

Medewerker met CIOS/SB- of LOBOS-opleiding

2

7

7

Andere medewerkers

3

5

6

Een op drie scholen geeft aan altijd over een vakleerkracht te beschikken. De andere scholen
treffen verschillende maatregelen als zij niet kunnen beschikken over voldoende leerkrachten
met een nieuwe brede bevoegdheid. Tweederde van die scholen zet dan een andere
groepsleerkracht in die wel beschikt over de oude brede bevoegdheid. Ook het geven van
zogenaamde spellessen door leerkrachten met een smalle bevoegdheid (33%) en het stimuleren
dat leerkrachten zonder brede bevoegdheid die alsnog gaan halen (28%) worden redelijk vaak
genoemd. 5 procent van de scholen treft helemaal geen maatregelen als er voor een klas geen
leerkracht beschikbaar is om bewegingsonderwijs te geven.
In 200714 waren de vier meest voorkomende maatregelen dat lessen van een klas met een
leerkracht zonder brede bevoegdheid werden verzorgd door een collega met een brede
bevoegdheid (64%), de leerkracht werd gevraagd de brede bevoegdheid binnen een bepaalde
periode te halen (27%), dat de leerkracht zelf bewegingsonderwijs verzorgde en bezig was de
brede bevoegdheid te behalen (23%) en dat er voor bewegingsonderwijs een vakleerkracht
aangesteld werd (22%).

14

54

In 2012 zijn er enkele andere antwoordcategorieën voorgelegd dan in 2007, bijv.
‘Zogenaamde spellessen worden gegeven door leerkrachten met een smalle
bevoegdheid’.

brede bevoegdheid zijn (n=479)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Er wordt voor BO een andere groepsleerkracht
ingezet die BO geeft aan verschillende klassen en
wel beschikt over de brede bevoegdheid
Zogenaamde spellessen worden gegeven door
leerkrachten met een smalle bevoegdheid
De leerkrachten zonder brede bevoegdheid wordt
gevraagd de brede bevoegdheid te behalen
We laten de lessen BO bij een klas waarvan de
betreffende leerkracht niet de juiste bevoegdheid
heeft, verzorgen door een vakleerkracht
De betreffende uren voor bewegingsonderwijs
vallen (wel eens) uit
Klassen worden samengevoegd
Er wordt voor het vak bewegingsonderwijs een
vakleerkracht aangesteld
De betreffende leerkracht verzorgt het
bewegingsonderwijs van die klas, ook al heeft hij /
zij (nog) niet de juiste bevoegdheid
We laten de lessen BO bij een klas waarvan de
betreffende leerkracht niet bevoegd is, verzorgen
door iemand met CIOS/SB/LOBOS
Anders
Daarvoor hebben wij momenteel geen
beleidsmaatregelen

LO = Lichamelijke opvoeding; BO = bewegingsonderwijs

Als het gaat om werving en selectie van leerkrachten beslist bij een op de drie scholen de
directeur wie de meest geschikte kandidaat is. Bij ruim een kwart ligt die verantwoordelijkheid
bij het schoolbestuur en bij een kwart neemt de directeur de beslissing na advies van de
(vak)leerkrachten. Voor de meeste scholen staat dit los van de vraag of en in welke mate het
bewegingsonderwijs wordt verzorgd door een vakleerkracht. Sommige scholen hebben te
maken met een schoolbestuur waar dergelijke beslissingen worden genomen. In enkele
gemeente is de aanstelling van een vakleerkracht op de basisschool opgenomen in het
gemeentelijk beleid.
Tabel 5.2 Beslissers over werving en aanstelling van leerkrachten voor dit vakgebied bij
scholen, in procenten (n=693)
%
Directeur na advies (vak)leerkrachten
Directeur
Schoolbestuur
Vaksectie
Bovenschoolse directie samen met schooldirecteur
Sollicitatiecommissie
Gemeente
Management team
Anders

26
36
29
1
4
1
1
1
2

55

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Figuur 5.1 Maatregelen die genomen worden wanneer er onvoldoende leerkrachten met een

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

5.2 Kwaliteit van het gegeven onderwijs lichamelijke opvoeding
Aan de scholen is op basis van een aantal stellingen gevraagd aan te geven welke kwaliteit van
bewegingsonderwijs naar hun oordeel wordt gerealiseerd.15 Negen op de tien scholen vinden dat
zij een veilige sport- en beweegomgeving aan de leerlingen bieden. 80 procent van de scholen
geeft aan dat het onderwijsaanbod van het vak lichamelijke opvoeding aansluit bij de
kerndoelen en 71 procent is in staat de kerndoelen en eindtermen van dat vak te realiseren.
Een bijna even groot deel van de scholen heeft voldoende geschikte accommodatie om de
kerndoelen voor het vak lichamelijke opvoeding te realiseren, maar bij een op de vijf scholen is
die er juist niet. Verder komt naar voren dat bij 61 procent van de scholen de leerkrachten
lichamelijke opvoeding een duidelijk gedeelde visie hebben en dat bij bijna tweederde van de
scholen de bekwaamheden van die leerkrachten goed aansluiten bij de te realiseren kerndoelen.
84 procent van de scholen hanteert doorgaande leerlijnen voor het bewegingsonderwijs. Verder
is er bij tweederde een goede samenwerking met externe instanties op het gebied van sport en
bewegen.
Opvallend is dat de scholen met ALO-vakleerkrachten bij elke stelling een hogere mate van
kwaliteit bieden dan de scholen met alleen leerkrachten met de oude brede bevoegdheid. De
scholen met leerkrachten met de nieuwe brede bevoegdheid nemen telkens een middenpositie
in.
Tabel 5.3 Kwaliteit van het door basisscholen gerealiseerde bewegingsonderwijs
(percentage (zeer) mee eens; n= 690)
%
Onze school biedt een veilige sport- en beweegomgeving
Het onderwijsaanbod voor LO op onze school sluit volledig aan bij de kerndoelen
en eindtermen voor het vak
Wij zijn op onze school goed in staat de kerndoelen en eindtermen voor het vak LO
te realiseren
Wij hebben voor het realiseren van de kerndoelen van BO op onze school voldoende
geschikte accommodatie
De leerkrachten die het BO op onze school geven, hebben een duidelijke gedeelde
visie op het vak
De bekwaamheden van de leerkrachten die het BO op onze school geven, sluiten goed
aan bij de te realiseren kerndoelen
Onze school hanteert doorgaande leerlijnen voor het BO
Er is een goede samenwerking met externe instanties (buitenschoolse opvang,
sportverenigingen, gemeente, e.d.) op het gebied van sport en bewegen

91
80
71
69
61
64
84
66

LO = Lichamelijke opvoeding; BO = bewegingsonderwijs

Verder is gevraagd in welke mate het aanbod van het bewegingsonderwijs aansluit bij de
wensen en mogelijkheden van de leerlingen. Een grote meerderheid van de scholen (85%)
meent dat het eigen onderwijsaanbod voor het vak lichamelijke opvoeding goed aansluit bij de
interesses van de leerlingen. Meer dan de helft (59%) slaagt er via het bewegingsonderwijs in
alle leerlingen te stimuleren om buiten school aan sport en bewegen mee te doen, maar een op
de acht scholen lukt dat niet. Evenveel scholen passen bewegingsactiviteiten aan het niveau van

15

56

De voorgelegde stellingen zijn gebaseerd op de kwaliteitsaspecten die Stegeman c.s.
enkele jaren geleden formuleerden (Stegeman et al. 2007: 27)

Tabel 5.4 De mate waarin het aanbod van het bewegingsonderwijs aansluit bij de
mogelijkheden en wensen van leerlingen (n= 690)
%
Het onderwijsaanbod voor LO op onze school sluit goed aan bij de interesses van
de leerlingen
Het lukt op onze school goed alle leerlingen via het BO te stimuleren om aan sport
en bewegen buiten de school deel te nemen
Op onze school worden bewegingsactiviteiten aangepast aan het niveau van
de kinderen
Degene(n) die het BO verzorgt/verzorgen, kan/kunnen goed omgaan met
gedragsproblemen in bewegingssituaties

85
59
90
84

LO = Lichamelijke opvoeding; BO = bewegingsonderwijs

Ondanks de positieve zelfrapportage van de scholen over de bereikte kwaliteit van het
bewegingsonderwijs op school, is er nog altijd een behoorlijk aandeel van de scholen dat niet
kan voldoen aan de gestelde eisen. Een op de vijf scholen geeft aan dat het onderwijsaanbod
niet aansluit bij de kerndoelen en 30 procent van de scholen is niet in staat om de kerndoelen en
eindtermen te realiseren.

5.3 Bekendheid met de leergang en stimulering van deelname daaraan
De scholen zijn over het algemeen redelijk goed bekend met de verschillende vormen waarin de
leergang kan worden gevolgd. 90 procent kent het postinitiële scholingstraject, 80 procent de
complete minor en 70 procent de mogelijkheid van het behalen van deelcertificaten in het
blokkensysteem. In 2007 was 95 procent bekend met de het postinitiële traject, 72 procent met
de minor en 67 procent met de deelcertificaten.
Bij een kwart van de scholen worden binnen de schoolstichting/het bestuur in samenwerking
met een pabo-instituut incompany-trajecten aangeboden voor de leergang bewegingsonderwijs.
Ongeveer de helft van de scholen kan (zeer) goed voorzien in de vraag naar leerkrachten die
breed zijn bevoegd voor het bewegingsonderwijs. Een kwart kan (zeer) moeilijk in die vraag
voorzien. In 2007 was de situatie nagenoeg hetzelfde. Het is opvallend dat nog altijd een
behoorlijk aantal scholen niet kan voorzien in de vraag naar bevoegd personeel voor het geven
van bewegingsonderwijs

57

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

de kinderen aan. Bij 84 procent kunnen de personen die het bewegingsonderwijs verzorgen
goed omgaan met gedragsproblemen in bewegingssituaties.
Net als bij de vorige stellingen (Tabel 5.3) is eer een duidelijk patroon herkenbaar. De scholen
met ALO-vakleerkrachten scoren steeds het hoogst, daarna de scholen met leerkrachten met de
nieuwe brede bevoegdheid en de scholen met alleen leerkrachten met een oude brede
bevoegdheid zijn het minst in staat het bewegingsonderwijs te laten aansluiten bij de
mogelijkheden en wensen van de leerlingen.

Figuur 5.2 De mate waarin een school kan voorzien in de vraag naar leerkrachten die breed
zijn bevoegd voor het bewegingsonderwijs (n=579)
40%

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

30%
20%
10%
0%
Onze school kan
Onze school kan Onze school kan tot Onze school kan
zeer moeilijk
moeilijk voorzien in op zekere hoogte goed voorzien in
voorzien in die
die vraag
voorzien in die
die vraag
vraag
vraag

Onze school kan
zeer goed voorzien
in die vraag

Bij ongeveer de helft van de scholen speelt het wel of niet hebben van de brede bevoegdheid
een (zeer) grote rol bij werving en selectie van leerkrachten en bij een klein deel (6%) is het een
voorwaarde om iemand aan te nemen. Het is dan ook niet vreemd dat het
arbeidsmarktperspectief voor aanstaande leerkrachten het meest genoemde motief is om de
leergang te volgen (zie paragraaf 4.1). Bij 8 procent van de basisscholen speelt het geen enkele
rol en bij eenderde speelt het een bescheiden rol. In 2007 was dit ook het geval.16
Figuur 5.3 De mate waarin het geheel of gedeeltelijk bevoegd zijn van een sollicitant om
bewegingsonderwijs te geven, meespeelt bij werving en selectie (n= 662)
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Dat speelt geen
enkele rol

Dat speelt een
bescheiden rol

Dat speelt een
grote rol

Dat speelt een zéér
grote rol

Dat is veelal
voorwaarde om
aangenomen te
kunnen worden

Bijna tweederde van de scholen wijst de stagiaires erop dat zij de brede bevoegdheid het best
kunnen behalen vóór het afstuderen. Bijna eenderde wijst stagiaires er (ook) op dat ze een deel
van de leergang alvast tijdens hun studie kunnen behalen en slechts 5 procent dat het behalen
van de brede bevoegdheid het best kan in een postinitieel traject. Verder benadrukt een kwart
van de scholen het belang van de brede bevoegdheid, waarbij het de school niet uitmaakt
wanneer de leergang wordt gevolgd. 9 procent van de scholen hecht er geen belang aan of
iemand de brede bevoegdheid wel of niet heeft. Dit is min of meer hetzelfde als in 2007. Het
enige verschil is dat er toen net wat minder scholen aangaven dat de studenten de brede
bevoegdheid het beste kunnen behalen vóór hun afstuderen (2007: 50%).

16

58

In 2012 is de categorie ‘dat is veelal een voorwaarde om aangenomen te worden’
toegevoegd. Als deze categorie wordt samengenomen met ‘dat speelt een zéér grote rol’
is de verdeling over de resterende vier categorieën bijna precies hetzelfde als in 2007.

Voor de verdere professionalisering van medewerkers investeert een werkgever tijd en geld in
zijn personeel. Dat geldt ook als een medewerker de Leergang Bewegingsonderwijs gaat
volgen.
Bij 40 procent van de scholen is de vraag in hoeverre het volgen van de leergang hoort tot
werktijd of eigen tijd niet relevant, omdat er bijvoorbeeld een of meer vakleerkrachten zijn
aangesteld voor het bewegingsonderwijs. Bij de andere scholen beschouwt 13 procent de tijd
benodigd voor het volgen van de leergang bewegingsonderwijs geheel als werktijd. Bij
eenderde is dat gedeeltelijk het geval en bijna een kwart ziet die tijd niet als werktijd. Ruim een
kwart van de scholen heeft nog geen beslissing genomen of de tijd voor het volgen van de
leergang hoort tot werktijd of eigen tijd. Dit was in 2007 ook min of meer zo het geval.
Net als bij de vraag in welke mate een school studietijd voor de leergang beschouwt als
werktijd, zijn er bij de vraag in welke mate de school financieel bijdraagt in de kosten die een
leerkracht maakt voor het volgen van de leergang, scholen waar die vraag niet relevant is. Bij de
scholen waar leerkrachten de leergang (willen) volgen, vergoedt de helft van de scholen alle
kosten, 14 procent kent een gedeeltelijke vergoeding en 10 procent vergoedt geen kosten. Bijna
een kwart heeft op dit punt nog geen besluit genomen. Het lijkt erop dat in 2012 het aantal
scholen dat de kosten volledig vergoedt enigszins hoger ligt dan in 2007.
Van de scholen die de kosten die de cursist maakt voor de leergang geheel of gedeeltelijk
vergoeden, betaalt het grootste deel (81%) dat bedrag volledig vanuit het nascholingsbudget, 14
procent betaalt het gedeeltelijk uit dat budget, 5 procent heeft hiervoor andere budgetten.
In 2007 betaalde driekwart van de scholen de kosten voor het volgen van de leergang door
leerkrachten uit het nascholingsbudget, 10 procent gedeeltelijk uit dat budget en 15 procent van
de scholen gebruikte andere budgetten.

5.5 Effect van de leergang vakbekwaamheid op het bewegingsonderwijs
De effecten van de invoering van de leergang bewegingsonderwijs kunnen zich op een aantal
punten manifesteren. Het gaat dan om mogelijke veranderingen in de kwaliteit van de lessen
lichamelijke oefening en om de organisatie van het bewegingsonderwijs op een school
(flexibilisering, functiedifferentiatie).
Winstpunten

Op de vraag welke winstpunten de introductie van de nieuwe brede bevoegdheid met zich
meebracht, kan de helft van de scholen geen winstpunten aanwijzen. Andere scholen noemen
het meest dat leerkrachten met een brede bevoegdheid nu als expert kunnen worden ingezet
voor het bewegingsonderwijs. 12 procent geeft aan dat er meer flexibiliteit is bij het inroosteren
van leerkrachten voor het bewegingsonderwijs.
Scholen met groepsleerkrachten met de nieuwe brede bevoegdheid noemen het vaakst minimaal
één winstpunt en scholen met vakleerkrachten het minst. Scholen met alleen leerkrachten met
de oude brede bevoegdheid zitten daar tussenin.

59

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

5.4 Investeringen in tijd en geld voor de leergang

Figuur 5.4 Winstpunten van de splitsing in een brede en smalle bevoegdheid (n=693)
0%

10%

20%

30%

40%

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Leerkrachten met een brede bevoegdheid kunnen
als expert worden ingezet voor het
bewegingsonderwijs
Er is differentiatie in het takenpakket van
groepsleerkrachten mogelijk
Onze school kan beter bewegingsonderwijs
aanbieden aan alle leerlingen
Er is meer flexibiliteit bij het inroosteren van
leerkrachten voor het bewegingsonderwijs op
basisscholen
Anders

Knelpunten

De scholen kunnen wel verschillende knelpunten noemen die voortvloeien uit de splitsing in een
brede en een smalle bevoegdheid. Ruim vier van de vijf scholen geven aan dat organisatorische
en roosterproblemen optreden, doordat pabo-afgestudeerden niet meer vanzelfsprekend breed
zijn bevoegd. De helft noemt (ook) dat als leerkrachten alsnog de brede bevoegdheid willen
behalen, dat een grote claim legt op hun beschikbaarheid.
Figuur 5.5 Knelpunten van de splitsing in een brede en smalle bevoegdheid (n=693)
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
De pabo-afgestudeerden zijn niet meer breed
bevoegd voor het BO en dat levert organisatorische
en/of roosterproblemen op
Als leerkrachten met een smalle bevoegdheid
alsnog de brede bevoegdheid willen halen, legt dat
een grote claim op hun inzetbaarheid
Als leerkrachten met een smalle bevoegdheid
alsnog de brede bevoegdheid willen halen, kost dat
onze school geld
Er zijn te weinig andere leerkrachten met
specialisaties om functiedifferentiatie te kunnen
uitvoeren
Leerkrachten met een brede bevoegdheid worden
duidelijk zwaarder belast

Het is moeilijker om vacatures te vullen
Als groepsleerkrachten die de leergang hebben
gevolgd, worden ingezet in andere groepen dan
die van henzelf, kost dat te veel geld
Anders

In de 2007 waren de meest genoemde knelpunten dezelfde als in 2012, namelijk dat
organisatorische en roosterproblemen optreden omdat pabo-afgestudeerden niet meer

60

Geleerde vaardigheden

Als de leergang zou leiden tot een kwaliteitsverbetering in het bewegingsonderwijs, zouden de
scholen die moeten herkennen in het werk van de medewerkers die de leergang volgen of
gevolgd hebben. 42 procent van de scholen heeft geen leerkrachten in dienst die de leergang
bewegingsonderwijs hebben afgerond. De scholen die zulke leerkrachten wel hebben,
herkennen dat die leerkrachten een aantal tijdens de leergang geleerde vaardigheden
daadwerkelijk in de beroepspraktijk gebruiken. De helft van de scholen geeft aan dat die
leerkrachten de activiteiten goed aanpassen aan het niveau van de kinderen. Ongeveer evenveel
scholen merken dat de leerkrachten goede kennis hebben van (vak)onderwijsconcepten.
Ongeveer een op de drie scholen merkt dat de leerkrachten kunnen omgaan met kinderen in
verschillende complexe situaties, dat de leerkrachten langetermijndoelen hanteren en/of dat zij
beter kunnen omgaan met motorische (en sociaal) minder vaardige kinderen. Overigens merkt
40 procent van de scholen geen verschil tussen de leerkracht die de leergang heeft gevolgd en
een groepsleerkracht ‘oude stijl’.

61

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

vanzelfsprekend breed bevoegd zijn (90%), dat als nieuwe medewerkers alsnog de brede
bevoegdheid willen halen dit een grote claim legt op hun inzetbaarheid (71%), en als nieuwe
medewerkers alsnog brede bevoegdheid willen halen dit de school geld kost (59%).
Scholen met vakleerkrachten hebben minder last van deze knelpunten dan scholen zonder
vakleerkrachten maar met leerkrachten met de nieuwe brede bevoegdheid. Scholen zonder
vakleerkrachten en met alleen leerkrachten met de oude brede bevoegdheid zitten daar steeds
tussenin. Opvallend is dat die laatstgenoemde scholen juist weer meer moeite hebben in het
vervullen van vacatures. Scholen met vakleerkrachten hebben de minste moeite om vacatures te
vervullen.
Verder is opvallend dat grotere scholen (meer dan 400 leerlingen) vaker dan kleinere scholen
(t/m 100 leerlingen) aangeven dat het hen te veel geld kost als groepsleerkrachten met de
nieuwe brede bevoegdheid, in andere groepen dan die van henzelf worden ingezet voor het
geven van bewegingsonderwijs. Verder komt naar voren dat de kleinere scholen meer moeite
hebben om vacatures te vervullen, dan de grotere scholen.

Figuur 5.6 Punten waarop scholen merken dat de leerkrachten die de leergang hebben
gevolgd de geleerde vaardigheden ook daadwerkelijk in de praktijk gebruiken (scholen
met leerkrachten die de leergang hebben gevolgd; n=359)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Zij passen de activiteiten goed aan het niveau van
de kinderen aan
Zij hebben goede kennis van
(vak)onderwijsconcepten
Zij kunnen omgaan met kinderen in verschillende
complexe bewegingssituaties
Zij hanteren langetermijn doelen; lessen en
lessenseries worden geplaatst in het grotere…
Zij kunnen beter omgaan met motorische (en
sociaal) minder vaardige kinderen
Zij hebben kennis met betrekking tot het bewegen
en spelen op het schoolplein
De kennis in het geval van ongevallen en veiligheid
(waaronder EHBO) is goed
Zij kunnen beter omgaan met gedragsproblemen
in bewegingssituaties
Ik zie geen verschil met de leerkrachten oude stijl

Kwaliteitsverbetering

De leergang bewegingsonderwijs heeft geleid tot verschillende effecten, waarvan de scholen een
aantal als positief ervaren en een aantal als negatief. Als wordt gevraagd of met de leergang de
kwaliteit van het bewegingsonderwijs is verbeterd is het oordeel verdeeld. Volgens ruim
eenderde van de scholen is de kwaliteit van het bewegingsonderwijs zeker verbeterd, maar aan
de andere kant heeft bijna een kwart een tegengestelde mening. Verder meent 40 procent dat de
kwaliteit niet is veranderd.
Figuur 5.7 De mate waarin de kwaliteit van het bewegingsonderwijs door de komst van de
leergang bewegingsonderwijs is verbeterd (n= 491)
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Sterk afgenomen

62

Enigszins
afgenomen

Hetzelfde gebleven Enigszins verbeterd

Sterk verbeterd

Formatie en arbeidsmarkt

De scholen zijn in het algemeen redelijk goed bekend met de verschillende vormen waarin de
leergang kan worden gevolgd. Bij ongeveer de helft van de scholen speelt het wel of niet
hebben van de brede bevoegdheid een (zeer) grote rol bij werving en selectie van leerkrachten.
42 procent van de scholen heeft een of meer ALO-opgeleide vakleerkrachten in dienst.
Bijna alle scholen wijzen de stagiaires erop dat zij de brede bevoegdheid het best geheel of
gedeeltelijk vóór het afstuderen kunnen behalen.
Het is opvallend dat nog altijd een kwart van de scholen niet kan voorzien in de vraag naar
bevoegd personeel voor het geven van bewegingsonderwijs.
Verder ervaren scholen met vakleerkrachten minder organisatorische en/of roosterproblemen
dan scholen zonder vakleerkrachten en scholen met leerkrachten met de nieuwe brede
bevoegdheid.
Investeringen in tijd en geld

Voor een deel van de scholen is de vraag in hoeverre het volgen van de leergang hoort tot
werktijd niet relevant, omdat er bijvoorbeeld een of meer vakleerkrachten zijn aangesteld.
Bij scholen waar groepsleerkrachten de leergang volgen, beschouwt 13 procent de tijd benodigd
voor het volgen van de leergang bewegingsonderwijs geheel als werktijd. Bij eenderde is dat
gedeeltelijk het geval en bijna een kwart ziet die tijd niet als werktijd. Daarnaast zijn er scholen
die hierover nog geen beslissing hebben genomen (25%).
Wanneer leerkrachten de leergang (willen) volgen, vergoedt de helft van de scholen alle kosten,
14 procent kent een gedeeltelijke vergoeding en 10 procent vergoedt geen kosten. Bijna een
kwart heeft op dit punt nog geen besluit genomen. De vergoedingen komen voornamelijk uit het
nascholingsbudget. Op dit gebied zijn in vergelijking met 2007 weinig veranderingen
waarneembaar.
Meerwaarde

Over het algemeen zijn de scholen tevreden over de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op
school. Een voorbeeld daarvan is dat bij de overgrote meerderheid (91%) een veilige sport- en
beweegomgeving wordt aangeboden. Een ander voorbeeld is dat bij 80% het aanbod van het
bewegingsonderwijs volledig aansluit bij de kerndoelen en eindtermen van het vak. Een punt
van aandacht is dat hoewel meer dan de helft van de scholen aangeeft er in te slagen alle
leerlingen via het bewegingsonderwijs te stimuleren aan sport te doen, een op de acht scholen
daar niet in slaagt. Verder geeft tweederde van de scholen aan dat de bekwaamheden van de
leerkrachten die het bewegingsonderwijs verzorgen goed aansluiten bij de kerndoelen, maar dat
dit bij een op de acht scholen juist niet het geval is.
Met de invoering van de bevoegdheidswijziging en ondanks de reductie van de omvang van de
leergang ervaren scholen nog steeds meer knelpunten dan winstpunten. Volgens ruim eenderde
van de basisscholen is de kwaliteit van het bewegingsonderwijs door de invoering van de
leergang verbeterd, maar een kwart vindt de kwaliteit juist afgenomen en 40 procent ziet geen
verschil in kwaliteit. Eenderde van de scholen noemt als winstpunt dat de nieuwe breed
bevoegde leerkrachten als expert kunnen worden ingezet. Scholen die leerkrachten met de
nieuwe brede bevoegdheid in dienst hebben, merken vooral dat die leerkrachten de activiteiten
goed kunnen aanpassen aan het niveau van de kinderen en dat die leerkrachten goede kennis

63

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

5.6 Samenvatting

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

hebben van (vak)onderwijsconcepten. Twee van de vijf van die scholen zien geen verschil
tussen een leerkracht die leergang heeft gevolgd en groepsleerkrachten ‘oude stijl’
Bij de knelpunten wordt met name gewezen op organisatorische en roosterproblemen,
bijvoorbeeld als de lessen bewegingsonderwijs bij een klas van een docent zonder brede
bevoegdheid moeten worden overgenomen door een andere groepsleerkracht die wel over die
brede bevoegdheid beschikt. De helft noemt (ook) dat als leerkrachten alsnog de brede
bevoegdheid willen behalen, dat een grote claim legt op hun beschikbaarheid. Deze problemen
komen grotendeels overeen met de ervaren problemen in 2007. Echter, deze problemen worden
in (iets) mindere mate ervaren door scholen met vakleerkrachten of met leerkrachten met een
brede bevoegdheid.

64

Conclusies, discussie en aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de conclusies van het evaluatieve onderzoek naar de Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo. Door middel van de leergang wordt beoogd
een goede kwaliteit van het vakonderwijs bij scholen voor primair onderwijs te bevorderen.
Deze leergang bestaat nu tien jaar en was in die bestaansperiode vrijwel voortdurend in
ontwikkeling. Zo is de omvang van de leergang in 2008 teruggebracht en zijn delen van de
postinitiële opleiding weer in het pabo-curriculum ingebed. Over de merites van deze
ontwikkelingen lopen de meningen bij belanghebbende organisaties (LOBO, pabo’s, KVLO)
uiteen. Op basis van de onderzoeksresultaten worden vier thema’s besproken die voor deze
evaluatie van belang zijn.
Op de eerste plaats wordt kort stilgestaan bij de beleidsdoelen van de leergang en de mate
waarin de betrokkenen die onderschrijven. Vervolgens wordt de ontwikkeling van verschillende
aanbodvarianten van de leergang besproken en de mate waarin daaraan is deelgenomen. Als
derde thema wordt ingegaan op de manier waarop het leergangaanbod wordt gebruikt en hoe
verschillende betrokkenen de leergang waarderen. De manier waarop het bewegingsonderwijs
op basisscholen daadwerkelijk wordt verzorgd en hoe men de inzet van leergangopgeleiden
daarbij waardeert vormt het vierde thema. De uitkomsten van de verschillende deelonderzoeken
worden hierbij naast elkaar gelegd.

6.1 Beleidsdoelen van de leergang
Tussen belanghebbenden bestaat eigenlijk niet of nauwelijks discussie over de bedoelingen van
de invoering van de leergang bewegingsonderwijs. Alle betrokkenen wijzen op het belang: het
realiseren van een betere kwaliteit bewegingsonderwijs in het primair onderwijs en het
voorkomen van overbelasting van de reguliere pabo-opleiding. Ook de bewindspersonen voor
het ministerie van OCW hebben deze uitgangspunten herhaaldelijk bevestigd.
De leergang wordt inmiddels dan ook bij vrijwel alle pabo-vestigingen aangeboden.
Over de wijze van uitvoering lopen de meningen onder belanghebbenden wel uiteen. Dit is
gebleken bij de gesprekken met pabo-vertegenwoordigers en met personen van andere
belanghebbende instanties17. Het gaat dan om vraagstukken als: wat moet een bevoegde
leerkracht bewegingsonderwijs voor het primair onderwijs weten en kunnen? De wens tot het
beperken van de studielast voor leergangdeelnemers staat volgen sommigen op gespannen voet
met het verwerven van een voldoende niveau van bekwaamheid voor het vak. Het besluit om de
omvang van de leergang te reduceren bijvoorbeeld, gericht op beperking van de studielast,
wordt door een deel van de belanghebbenden betreurd, omdat daarmee essentiële
opleidingsdelen zijn komen te vervallen. Het effect van het integreren van (delen van) de
opleiding in het curriculum op de belasting van de initiële opleiding is onduidelijk. Andere
kwesties zijn: Waar ligt de grens van wat binnen de reguliere opleiding goed kan worden
aangeboden en gevolgd? Zijn geïntegreerde delen van de leergang goed afgestemd op de rest

17

Als oriëntatie op de onderzoek problematiek is gesproken met de hr. Hoozemans
(LOBO), hr. Donkers (ALODO), hr. van Berkel (SLO), hr. Van Iersel (Netwerk
Bewegingsonderwijs pabo-docenten) en met mw. Appelman (KVLO) en mw. Woltjer (PORaad)

65

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

6.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

van het pabo-curriculum? Wordt de kwaliteit van de al dan niet (deels) geïntegreerde opleiding
goed bewaakt en geborgd?
Er kan door dit onderzoek geen antwoord worden gegeven op al deze beleidsvragen, maar de
resultaten kunnen wel aan een gefundeerde discussie bijdragen.

6.2 In welke varianten wordt de leergang aangeboden en gevolgd?
De leergang kan bij vrijwel alle pabo-vestigingen worden gevolgd. De laatste vier jaar werden
gemiddeld 1.700 diploma’s afgegeven. In totaal werden tussen 2005 en 2012 8.586 diploma’s
afgegeven.
De variatie in aanbodvormen van de leergang is opvallend groot. Naast de volledige postinitiële
leergang komen in de reguliere opleiding geïntegreerde varianten voor van verschillende
omvang: één blok, twee blokken of de volledige leergang als minor. Op twee van de drie pabovestigingen wordt de leergang volledig postinitieel aangeboden. In ongeveer evenveel gevallen
wordt daarnaast ook een deels geïntegreerde variant gegeven van een of twee blokken. Waar in
2005-2006 nog bij ongeveer eenvijfde opleidingen sprake was van een volledig geïntegreerde
variant, is dit anno 2012 bij bijna eenderde van de pabo’s het geval.
De invoering van de minor/major structuur in 2005 is door een deel van de pabo’s aangegrepen
om de leergang deels of geheel in geïntegreerde vorm aan te bieden. Ook in de minor18 komt
variatie voor. Sommige pabo’s kiezen ervoor twee blokken als minor aan te bieden, waarbij het
derde postinitieel moet worden gehaald. Bij andere instellingen kan dit derde blok als
aanvulling tijdens de reguliere opleiding worden gehaald. Ruim 60 procent van de instellingen
kan de leergang ook incompany aanbieden aan basisscholen. Van de ondervraagde basisscholen
blijkt een kwart met dit incompany-aanbod bekend.
Ongeveer eenderde van de pabo-opgeleiden van de opleidingsjaren 2009-2011 nam of neemt
deel aan de leergang. Daarnaast denkt nog eens 15 procent van de opgeleiden de leergang in de
toekomst te gaan volgen. Ongeveer de helft van de alumni die de leergang volgen of hebben
gevolgd, koos voor het behalen van deelcertificaten (blokken), ruim eenderde volgt of volgde de
leergang geheel postinitieel en 14 procent heeft tijdens de initiële pabo-opleiding de gehele
leergang als minor gevolgd. Van de deelnemers die een volledig geïntegreerde variant volgde
deed 8 procent dat bij een andere pabo. Van de alumni die de leergang deels of geheel
postinitieel hebben gevolgd, heeft 41 procent die bij een andere pabo gevolgd.

6.3 Wat vinden aanbieders en afnemers van het leergangaanbod?
Motieven voor deelname: leuk vak en/of verplichting?

Ruim de helft van de leergangdeelnemers koos er dus voor tenminste een deel van de leergang
al te volgen tijdens de reguliere pabo-opleiding. Het arbeidsmarktperspectief blijkt een
belangrijke drijfveer om al in dit stadium de leergang te willen volgen. Driekwart van de
volgers van de leergang – in welke vorm dan ook – meent met een brede bevoegdheid betere
kansen te hebben op de arbeidsmarkt. Voor ruim de helft van hen vormt het kunnen geven van

18

66

Voor de leesbaarheid gebruiken we hier de term minor voor de (deels) geïntegreerde
variant, maar niet overal wordt de cursus ook zo aangeduid.

Deel basisscholen houdt moeite met brede inzet vakspecialist

Ook door de pabo’s wordt het arbeidsmarktaspect regelmatig genoemd als een belangrijk motief
om de opleiding geheel of gedeeltelijk geïntegreerd aan te bieden. Schoolbesturen zouden een
voorkeur hebben voor groepsleerkrachten met een volledige bevoegdheid, vooral omdat dit
organisatorisch minder ingewikkeld is.
Dit beeld wordt door de resultaten van het onderzoek onder scholen slechts deels bevestigd. Bij
ruim 40 procent van de ondervraagde scholen worden een of meer ALO-opgeleiden ingezet
voor het geven van bewegingsonderwijs. Deze scholen ervaren minder organisatorische en/of
roosterproblemen dan scholen zonder vakleerkrachten maar met leerkrachten met de nieuwe
brede bevoegdheid en ze hebben minder problemen met het investeren in
bekwaamheidsvergroting voor het bewegingsonderwijs.
De helft van alle scholen kan geen winstpunten noemen van de splitsing in een brede en smalle
bevoegdheid. 84% procent vindt het rooster technisch lastig als leerkrachten alsnog de
postinitiële leergang volgen. Een ander belangrijk knelpunt volgens scholen is dat als
leerkrachten de leergang volgen, dit een grote claim legt op hun inzetbaarheid. Overigens wil dit
niet zeggen dat de meerderheid van de basisscholen het in huis hebben van gespecialiseerde
leerkrachten voor het bewegingsonderwijs onzinnig vindt.
Ongeveer eenderde van de basisscholen ziet de mogelijkheid van de inzet van een specialist met
de nieuwe brede bevoegdheid op het gebied van bewegingsonderwijs als voordeel van de
leergang. Wanneer we dit vergelijken met de opvattingen van pabo-alumni blijkt dat slechts 6
procent daarvan als een specialist bewegingsonderwijs wil geven aan verschillende klassen. Het
meest geldt dit nog voor degenen die een (deels) geïntegreerde variant van de leergang volgen
of volgeden (14%). Ruim 40 procent wil voor de eigen klas alle lessen inclusief
bewegingsonderwijs verzorgen, 28 procent wil ook bewegingsonderwijs geven aan een andere
dan de eigen klas.
Naar het oordeel van veel ondervraagde leergangdocenten wijkt dit af van de bedoeling van de
leergang die mikt op een bredere inzet. Van alle pabo-studenten voelt 18 procent weinig voor
het geven van bewegingsonderwijs. Onder degenen die de leergang niet willen volgen is dit
percentage dubbel zo hoog. Deze gegevens versterken het beeld dat degenen die al tijdens de
pabo-opleiding kiezen voor een vakspecialisatie het vak zo leuk vinden dat ze het vaak breder in
de school willen verzorgen en dat dit minder geldt voor de volgers van een postinitieel traject.
Ook het gegeven dat een aanzienlijk deel van de groepsleerkrachten (ten minste 20%) geen
affiniteit heeft met het geven van bewegingsonderwijs is voor het beleid van belang.
Belasting van de leergang voor deelnemers en pabo’s

Kijken we hoe de alumni van de leergang de belasting van de leergang ervaren, dan blijkt die na
2007 wel verminderd. Besteedde in 2007 nog 64 procent van de ondervraagden (veel) meer tijd

67

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

alle lessen aan de eigen groep een motief, eenderde vindt dit bij de pabo-opleiding horen. Twee
van de vijf deelnemers worden vooral gemotiveerd door het vak zelf (vindt sport en bewegen
leuk/ wil dat goed kunnen geven/wil ook aan andere klassen les kunnen geven). Zowel uit de
antwoorden van de alumni zelf, als uit informatie van de medewerkers van de pabo’s, komt het
beeld naar voren dat de deelnemers aan de geïntegreerde variant van de leergang relatief meer
intrinsiek zijn gemotiveerd (het een leuk vak vinden) dan degenen die de leergang postinitieel
volgen. Ruim 15 procent van de deelnemers volgt de leergang omdat men daartoe verplicht
wordt door de werkgever. Voor de volgers van de volledige postinitiële variant geldt dit twee
maal zo vaak.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

aan de leergang dan formeel vereist, in 2012 is dit minder dan de helft (42%). Blijkens de
informatie van de pabo’s loopt de studielast uiteen en is deze in sommige gevallen ook bij
(deels) geïntegreerde versies hoger dan het streefaantal van 600 uur. Dit komt door een
uitbreiding van het aantal stage-uren. Het blijft voor deelnemers een pittige leergang. Voor
degenen die een (deels) geïntegreerde variant volgen ervaart nog altijd driekwart het als een
(zeer) zware belasting. Bij de volgers van de postinitiële variant geldt dit voor negen van de tien
deelnemers, maar is het percentage dat het als een zeer zware belasting ervaart wel met de helft
afgenomen ten opzichte van 2007 (in 2012 nog 20%).
Van de responderende pabo-medewerkers vindt ongeveer de helft dat de introductie van de
leergang bewegingsonderwijs niet heeft geleid tot een ontlasting van het pabo-curriculum. Bijna
een kwart meent dat dit wel het geval is en een even groot deel kan geen oordeel geven.
Van degenen die de postinitiële variant volgen of volgden, betaalt een op de vijf de kosten van
de opleiding, die tenminste 2500 euro kost, geheel zelf. Bij de helft van hen worden de kosten
volledig door de werkgever vergoed. Nog geen 20 procent van deze deelnemers kon de helft of
meer van de opleiding in werktijd volgen, de meesten deden dit (grotendeels) in eigen tijd. De
deelnemers aan een postinitiële leergang beginnen dus niet alleen aan een zware opleiding, maar
moeten hier vaak zelf in investeren in tijd en/of geld. Toch vindt ook driekwart van deze
deelnemers de postinitiële leergang de gevraagde investeringen voldoende waard. Een kwart
vindt dit echter niet of nauwelijks het geval.
Ook voor degenen die de minorvariant volgden of (nog) niet aan de leergang deelhebben
genomen vormen de vereiste eigen investeringen in tijd en geld vaak een argument tegen
deelname aan de postinitiële leergang. De twee belangrijkste redenen om te kiezen voor de
postinitiële leergang en niet voor de minor of blokken zijn dat er ook andere interessante minors
waren en dat de complete minor niet werd aangeboden bij de pabo waar de alumnus studeerde.
Realisatie van de leergang

De pabo-opleidingen zijn zelf tevreden over de kwaliteit van het (deels) geïntegreerde
programma. Hierbij kan aangetekend worden, dat dit veelal een zelfbeoordeling door de
uitvoerenden betreft, maar ook bijna negen op de tien deelnemers aan de leergang geven aan
tenminste regelmatig van de leergang te profiteren bij het lesgeven. In het postinitiële
programma heeft men soms last van minder gemotiveerde deelnemers. Een deel van de
opleidingen worstelt nog wel enigermate met de vraag of, en hoe alle wenselijke onderdelen in
het verkorte programma voldoende aan bod kunnen komen. Het terugbrengen naar drie blokken
in 2008 wordt door de meeste ondervraagde pabo-medewerkers gezien als een verlies aan
kwaliteit van de leergang. Veel opleidingen proberen toch op een of andere manier plek in te
ruimen voor de weggesneden thema’s. Verder inkorten van de opleiding vindt men dan ook
onverantwoord. Naar het oordeel van veel docenten zou het bij het aanbieden van een
minorvariant het meest ideaal zijn om maximaal twee blokken te integreren.
Toezicht op de kwaliteit van de leergang

Een punt van discussie tussen belanghebbenden is de kwaliteitsbewaking rond de leergang. Een
toetsingscommissie onder auspiciën van de Stichting post-HBO toetst de kwaliteit van
leergangen die postinitieel worden gegeven. Positief beoordeelde opleidingen worden
opgenomen in een register (Toetsingscommissie PABO-Leergangprogramma’s, 2011). De
leergangen van 22 van de 26 pabo-instellingen zijn in dit register opgenomen. Iets meer dan de
helft van de ondervraagde pabo-medewerkers noemt desgevraagd de Stichting post-HBO als

68

6.4 Wie verzorgt het bewegingsonderwijs en hoe ervaart men de nieuwe
bevoegdheid?
Omvang van en leerkrachtinzet voor het bewegingsonderwijs

Het uitgevoerde onderzoek geeft geen goed beeld van de omvang van het bewegingsonderwijs
bij basisscholen. Bij onderzoek onder ruim 700 basisscholen in 2010 is gebleken dat gemiddeld
per week 92 minuten bewegingsonderwijs wordt gegeven en dat bijna driekwart dit twee dagen
per week doet (Lucassen et al. 2011). Hierin zijn de groepen 1 en 2 meegeteld, die veelal iets
vaker les krijgen. Gedetailleerder onderzoek dat in dezelfde periode bij een kleiner aantal
scholen (126) werd uitgevoerd komt tot een iets grotere lestijd van ruim 100 minuten per week
voor groep 3 tot en met 8 (Stuij et al. 2011). Gemiddeld bestaat het aanbod wekelijks uit twee
lesuren, dit is niet veranderd ten opzichte van 2006 (Van Weerden et al. 2008).
Het leergangonderzoek geeft wel een duidelijk beeld wie de lessen bewegingsonderwijs geeft.
Volgens dit onderzoek gebeurt dit grotendeels door groepsleerkrachten. Bij 42 procent van de
scholen worden ook ALO-opgeleide vakleerkrachten ingezet19, voornamelijk bij groep 3tot en
met 8. Op vrijwel alle scholen geven leerkrachten met een oude brede bevoegdheid
bewegingsonderwijs, maar minder bij groep 1 en 2. Bij 54 procent van de basisscholen zijn
leerkrachten met de nieuwe brede bevoegdheid in dienst. Bij 44 procent van de scholen geven
zij ook bewegingsonderwijs aan de groepen 3tot en met 8 en bij 11 procent aan de groepen 1en
2. Voor de groepen 3 tot en met 8, waarvoor een brede bevoegdheid vereist is, wordt in een
beperkt deel van de gevallen ook een leerkracht met een smalle bevoegdheid ingezet (8%) of
een CIOS/SB/LOBOS-opgeleide (7%).
Wanneer scholen niet voor alle groepen beschikken over leerkrachten met een geschikte
bevoegdheid -dit is bij tweederde van de scholen wel eens het geval- verzorgt in 70 procent van
de gevallen een andere leerkracht die wel bevoegd is de lessen. Verder gaan basisscholen vrij
creatief om met de bevoegdheidsregeling. Bij een deel van de scholen worden spellessen dan
wel eens verzorgd door leerkrachten met een smalle bevoegdheid (eenvijfde), worden klassen
wel eens samengevoegd of vallen lesuren bewegingsonderwijs wel eens uit (een op tien).
Ongeveer de helft van de scholen kan goed voorzien in de vraag naar leerkrachten met een
brede bevoegdheid, een kwart (zeer) moeilijk. Is er sprake van een duidelijk tekort aan
bevoegden dan worden bij een op de vijf scholen leerkrachten zonder brede bevoegdheid
gestimuleerd om deze te behalen. Bij een meerderheid van de scholen speelt het beschikken
over een nieuwe brede bevoegdheid een rol bij het aannamebeleid.

19

Het percentage gerapporteerd in ander recent onderzoek is iets hoger (ongeveer 50%,
Lucassen et al, 2011; Stuij et al, 2011)

69

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

kwaliteitsbewakende instantie. Bij 40 procent van de instellingen is sprake van een interne vorm
van kwaliteitscontrole. Voor de (deels) geïntegreerde leergang blijkt minder duidelijk waar de
kwaliteitsbewakende verantwoordelijkheid ligt. Sommige pabo’s werken op dit punt samen in
een vakgroep of hebben hier ALO-opleiders bij ingeschakeld. Uitgesproken twijfels hebben
veel docenten bij de kwaliteitsborging van incompany-trajecten, omdat daarbij door afnemende
scholen druk wordt uitgeoefend om de uitvoering versneld te realiseren.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Bekendheid en ervaring basisscholen met de nieuwe bevoegdheid

De responderende scholen zijn merendeels behoorlijk goed bekend met de
opleidingsmogelijkheden voor de leergang. Ongeveer eenderde ziet als winstpunt dat mensen
met een nieuwe brede bevoegdheid als expert kunnen worden ingezet en ook noemt eenvijfde
dat men daardoor beter vakonderwijs voor alle leerlingen kan aanbieden en in het takenpakket
van leerkrachten kan differentiëren. De helft van de scholen kan geen voordelen noemen van de
nieuwe brede bevoegdheid. Scholen met een groepsleerkracht met de nieuwe brede
bevoegdheid noemen vaker minimaal één voordeel dan scholen met groepsleerkrachten met
alleen de oude brede bevoegdheid en scholen met vakleerkrachten.
Vier op de vijf scholen zien als nadeel van de splitsing in een brede en smalle bevoegdheid dat
zij met organisatorische en roosterproblemen worden geconfronteerd. Ook de claim op tijd en
geld die het postinitieel behalen van de bevoegdheid legt wordt door ongeveer de helft van de
scholen als een probleem ervaren. Voor scholen die al een ALO-opgeleide voor hun
vakonderwijs inzetten wegen deze nadelen duidelijk minder zwaar.
Bij twee op de vijf scholen heeft men geen beeld van de wijze waarop de voor het volgen van de
leergang benodigde investeringen worden geregeld, ofwel omdat zij op het moment niet in de
situatie zitten waarin zij hiermee te maken hebben ofwel omdat men nog geen besluit daarover
heeft genomen. Voor zover wel duidelijk, stemt het beeld van de mate waarin faciliteiten
worden geboden overeen met dat van de alumni: vergoeding van kosten wordt in de helft van de
gevallen passend gevonden, beschikbaar stellen van werktijd aanzienlijk minder. Wanneer de
school de leergang bekostigt, gebeurt dit in vier van de vijf gevallen uit het nascholingsbudget.
Zowel de alumni van de leergang, als de basisscholen die hen inzetten zijn positief over de
meerwaarde van de leergang. Hoewel de gevraagde investeringen fors zijn, vinden vier op de
vijf deelnemers het waard en geven zij aan regelmatig profijt te hebben van de leergang.
Gediplomeerden en scholen wijzen er beiden op dat de geleerde bekwaamheden ook in de
praktijk worden toegepast.
Zoals eerder gezegd heeft ruim de helft van de basisscholen leerkrachten in dienst die de
leergang hebben gevolgd. Deze leerkrachten brengen het in de leergang geleerde volgens de
scholen ook in de praktijk. De helft van de scholen geeft aan dat deze leerkrachten activiteiten
goed aanpassen aan de mogelijkheden van kinderen en twee op de vijf scholen valt op dat zij
goed kunnen omgaan met kinderen in complexe bewegingssituaties. Ook de mate waarin de
leergangopgeleiden goede kennis hebben van vakconcepten en langetermijndoelen hanteren
wordt door een op de drie scholen genoemd. Twee op de vijf scholen zien echter geen verschil
met groepsleerkrachten ‘oude stijl’.
Alumni zelf, die de leergang hebben gevolgd, ervaren de meerwaarde van de leergang bij het
goed samenstellen en voorbereiden, en het veilig en goed uitvoeren van de lessen. Bijna negen
op de tien deelnemers aan de leergang geven aan tenminste regelmatig van de leergang te
profiteren bij het lesgeven en verschillende geleerde vaardigheden te gebruiken. Negen op de
tien noemen het goed kunnen organiseren en veilig uitvoeren van de les, en het aanpassen van
activiteiten aan het niveau van kinderen. Zeker tweederde noemt het goed kunnen kiezen van
activiteiten voor kinderen met verschillend niveau en het kunnen omgaan met kinderen in
verschillende complexe bewegingssituaties.

70

De organisatiewijze van de leergang binnen de pabo’s is in de afgelopen jaren ten opzichte van
oorspronkelijke opzet flink gewijzigd. De leergang wordt niet alleen als postinitiële opleiding
aangeboden, maar ook deels of geheel initieel (minorvariant). Deze ontwikkeling is verklaarbaar
in het licht van de invoering van de minor/major structuur in het hbo en de vraag vanuit het
scholenveld. In 2008 leidden signalen over de belasting van de postinitiële leergang voor
beginnende leerkrachten tot een reductie van de leergang. In het licht van de wenselijk geachte
bekwaamheidsvorming was dit een forse ingreep.
Pabo’s hebben zowel bij het onderbrengen van de leergang in een minorvariant, als de bij
reductie van de omvang aanpassingen doorgevoerd in de organisatiewijze. De meningen van
betrokkenen verschillen erover of dit steeds adequaat is gebeurd, bezien vanuit de in beginsel
beoogde bekwaamheidsverbetering bij leerkrachten voor de basisschool. Zo bouwt een
postinitiële leergang op verschillende punten voort op reeds verworven bekwaamheid in de
initiële opleiding en vergt de afstemming tussen de geïntegreerde blokken en de algemene
opleiding op dit punt de nodige aandacht. Volgens 50 procent van de deelnemers is het vereiste
kennisniveau voor de leergang (zeer) hoog. Ook blijkt soms een deel van de leergang te worden
aangeboden als extra nevenstudie tijdens de reguliere opleiding.
Een belangrijk voordeel van het aanbod van een minorvariant naast de postinitiële opleiding
voor pabo-studenten is de keuzevrijheid. De volledig postinitiële vorm wordt door deelnemers
nog steeds als een zeer zware belasting ervaren. Het geïntegreerde opleidingsaanbod biedt
geïnteresseerden ruime mogelijkheden om een groot deel van de bekwaamheid al in de initiële
opleiding te verwerven. Dit laatste zou nog bevorderd kunnen worden door twee blokken
initieel aan te bieden. Volgens ondervraagde pabo-medewerkers is dit ook het optimum.
Het totaalbeeld dat naar voren komt uit de antwoorden van pabo’s, alumni en scholen is dat de
leergang -in welke variant ook aangeboden- kwalitatief behoorlijk wordt uitgevoerd. Zowel de
alumni van de leergang, als de basisscholen die hen inzetten, zijn positief over de meerwaarde
van de leergang. Dit beeld komt overeen met de ervaringen van de toetsingscommissie. Over
het algemeen kan de toetsingscommissie de bij haar aangevraagde accreditaties verlenen. Zij
heeft wel haar bedenkingen over het incompany aanbod. In sommige gevallen dreigt dit
maatwerk ten koste te gaan van de vereiste kwaliteit (Toetsingscommissie, 2011). Ook vraagt
de commissie aandacht voor de instroom in gecertificeerde trajecten vanuit pabo’s die iets doen
zonder certificaat (onheldere EVC-eisen).
De periodieke peilingen van het Netwerk Bewegingsonderwijs pabo versterken dit beeld. Op
basis daarvan wordt gewezen op de grote variatie tussen aanbieders in de organisatiewijze van
de leergang. Nogal wat pabo’s bieden de leergang ook als incompany-traject aan, waarbij er
druk van basisscholen wordt gesignaleerd om met het minimale te volstaan. Deze grote variatie
brengt risico’s met zich mee voor het kwaliteitstoezicht op de leergang. Het toezicht
concentreert zich namelijk op het postinitiële aanbod en is nogal ‘op afstand’ georganiseerd.
Hierin lijkt nog verbetering mogelijk, onder meer door meer structurele samenwerking van
pabo’s bij de realisatie van de leergang met ALO’s (al dan in de vorm van uitbesteding). Bij een
enkele opleidingen is een dergelijke samenwerkingsverband aanwezig.
De mate waarin het gevolgd hebben van de leergang zich ook vertaalt naar kwalitatief beter
bewegingsonderwijs kan (nog) niet eenduidig worden vastgesteld. Hoewel een groot deel van de
ondervraagden meent dat de kwaliteit van het bewegingsonderwijs door de invoering van de

71

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

6.5 Discussie en aanbevelingen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

leergang is vergroot, is de merkbare kwaliteitsverbetering nog beperkt. Op alle voorgelegde
kwaliteitsaspecten zijn kleine verschillen zichtbaar in de tevredenheid van scholen die werken
met afgestudeerden van de leergang ten opzichte van scholen die alleen werken met
groepsleerkrachten met een oude brede bevoegdheid. Het oordeel van scholen die werken met
vakleerkrachten is nog iets positiever, maar ook hier zijn de verschillen niet in alle gevallen
significant. Dat scholen meer tevreden zijn over het bewegingsonderwijs dat door
vakleerkrachten wordt gegeven werd al in eerder onderzoek gemeld (Lucassen et al. 2011; Van
Weerden et al. 2008)
Een mogelijke verklaring hiervoor ligt in de wijze waarop de leergangopgeleiden veel worden
ingezet: alleen voor vakonderwijs bij de eigen klas. Het vertrekpunt van de veranderde
bekwaamheidsregeling was dat zij breder, als specialist, op de basisschool actief zouden zijn.
Dit idee lijkt maar beperkt te worden gerealiseerd. Zo wordt niet de volle winst die was beoogd
gerealiseerd. Een belangrijk punt van aandacht is in dit verband de opstelling van een deel van
de scholen: zij hebben de neiging om de kwaliteit van het bewegingsonderwijs ondergeschikt te
maken aan het organisatorisch meerwerk dat bij inzet van vakspecialisten wordt gevraagd.
Liever alle groepsleerkrachten een opleiding laten doen zodat zij hun eigen klas les
bewegingsonderwijs kunnen geven, dan de benodigde energie steken in het inroosteren van
enkele vakspecialisten.20 Bij scholen die werken met een ALO-opgeleide (42%) blijkt dit
probleem echter niet of minder te bestaan. De wens bij andere scholen dat alle
groepsleerkrachten die in dienst zijn beschikken over een brede bekwaamheid leidt tot
aansporing van leerkrachten om die alsnog te verwerven. Een deel van de leraren vindt het
geven van bewegingsonderwijs echter niet aantrekkelijk en stroomt zo weinig gemotiveerd in de
postinitiële leergang in.
Aanbevelingen

Geconstateerd kan worden dat de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo
een positieve bijdrage kan leveren aan de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op de
basisscholen, maar dat de mogelijkheden hiertoe (nog) niet optimaal worden benut. Er is op
basis van het voorgaande een aantal maatregelen te benoemen die het effect van de leergang
zouden kunnen vergroten.
De leergang wordt door veel pabo’s in een (deels) geïntegreerde vorm aangeboden. Dit is
weliswaar niet in lijn met de oorspronkelijke postinitiële opzet, maar biedt zeker ook voordelen.
Docenten zeggen meer grip op de ontwikkeling van cursisten te hebben, mede vanwege meer
stage-uren die bovendien veelal onder begeleiding van een vakleerkracht plaatsvinden. Het
volledig postinitieel volgen van de leergang wordt zowel door deelnemers als door basisscholen
als een zware belasting gezien. Wanneer een deel van de opleiding als minor kan worden
gevolgd wordt deze belasting gereduceerd. Op basis van het uitgevoerde onderzoek kan worden
geconcludeerd dat dit zowel voor pabo’s als voor deelnemers aan (gedeeltelijke) minorvarianten
zonder overbelasting kan. Om het evenwicht tussen belasting en kwaliteit van de opleiding te

20

72

Overigens moet hierbij worden bedacht dat dit ook kan leiden tot enige vermindering
van de aanstellingsomvang van groepsleerkrachten

Er heeft zich een zeer grote variatie ontwikkeld van aanbodvormen voor de leergang. Onder
meer als (versneld) incompany-traject. Niet altijd is duidelijk hoe de kwaliteitsbewaking bij al
deze vormen van aanbod is geregeld. Om te voorkomen dat de kwaliteit van de opleiding en
daarmee van de opgeleiden zakt onder het wenselijke minimumniveau, blijft systematische inzet
op de kwaliteit van de uitvoering van de leergang wenselijk. Daarbij moet onder meer worden
gedacht aan duidelijke en adequaat getoetste instroomeisen voor minorvarianten, bevorderen
van vrijwillige in plaats van verplichte deelname, duidelijk toezicht op de kwaliteit van minoren incompany varianten op basis van het CPION-raamwerk.
Met het oog op de kwaliteit van het bewegingsonderwijs van nu en in de toekomst is het
belangrijk om nascholing van de (nieuw) breed bevoegde leerkrachten te stimuleren. Op die
wijze kan de verworven deskundigheid op niveau worden gehouden. Zeker wanneer door
leerkrachten een minimaal aantal uur bewegingsonderwijs per week wordt gegeven.
Terwijl een flink deel van de basisscholen bereid is te investeren in het aanstellen en inzetten
van specialisten voor het bewegingsonderwijs is er eveneens een deel dat het ‘handiger‘ vindt
dat alle groepsleerkrachten aan hun eigen groep bewegingsonderwijs geven, ook al hebben ze
relatief weinig affiniteit met dit vak. Niet iedere groepsleerkracht wil en kan het vak goed
geven. Ook meldt een zesde van de alumni dat scholen niet goed op de hoogte zijn van alle
mogelijkheden. In het perspectief van de beleidsbedoelingen van de leergang zou het ministerie
deze basisscholen nadrukkelijker kunnen stimuleren om te differentiëren in leerkrachtprofielen
en in een optimale uitvoering van bewegingsonderwijs te investeren, bijvoorbeeld door een
gerichte voorlichtingscampagne waarbij de optimale brede inzet van gecertificeerden van de
leergang wordt gestimuleerd.
Bij dit onderzoek is getracht vast te stellen of de invoering van de leergang ook een
daadwerkelijke verhoging heeft opgeleverd van de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op de
basisschool. Daarvoor zijn zeker aanwijzingen, maar in dit onderzoek is deze analyse maar op
een beperkte schaal uitgevoerd. Om hierover meer definitieve conclusies te kunnen trekken
verdient het aanbeveling hiernaar uitvoeriger onderzoek te laten verrichten.

73

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

bewaren is naar het oordeel van veel pabo-docenten een variant met twee geïntegreerde blokken
het maximaal haalbare wanneer de opleiding initieel wordt aangeboden. Het nog te volgen
postinitiële deel wordt daarmee ook qua omvang meer vergelijkbaar met andere specialisaties
van leerkrachten voor het basisonderwijs (zoals taalcoördinator, rekencoördinator, specialist
muziek, specialist techniek).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Bijlage 1 Responsoverzicht pabo-opleidingen in Nederland
Naam instelling

Vestigingsplaats

Gerespondeerd

Katholieke PABO Zwolle

Zwolle

nee

Christelijke Hogeschool Windesheim

Zwolle

Ja

Christelijke Hogeschool Windesheim

Almere

Ja

Hogeschool Helicon

Zeist

nee

Avans Hogeschool

Breda

Ja

Pedagogische Hogeschool De Kempel

Helmond

Ja

Hogeschool Edith Stein/ Onderwijscentrum Twente

Hengelo Ov

Ja

Iselinge Hogeschool

Doetinchem

Ja

PC Hogeschool Marnix Academie, Lerarenopleiding
Basisonderwijs
Driestar educatief

Utrecht

Ja

Gouda

Ja

Hogeschool Zeeland

Vlissingen

Nee

Hogeschool Zeeland

Terneuzen

Nee

Hogeschool Leiden

Leiden

Ja

Hogeschool Leiden (Thomas More)

Rotterdam

Ja

Hogeschool IPABO Amsterdam Alkmaar

Amsterdam

Ja

Hogeschool IPABO Amsterdam Alkmaar

Alkmaar

Nee

Hogeschool IPABO Amsterdam Alkmaar

Almere

Nee

NHL Hogeschool

Leeuwarden

Ja

Stenden Hogeschool

Emmen

Ja

Stenden Hogeschool

Leeuwarden

Ja

Stenden Hogeschool

Groningen

Nee

Stenden Hogeschool

Assen

Ja

Stenden Hogeschool

Meppel

Ja

Gereformeerde Hogeschool

Zwolle

Ja

Hogeschool Rotterdam

Rotterdam

Ja

Hogeschool Rotterdam

Dordrecht

Nee

Interview

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Hogeschool Rotterdam

Dordrecht

Nee

Saxion Hogeschool

Deventer

Ja

Christelijke Hogeschool Ede

Ede Gld

Ja

Hanzehogeschool Groningen

Groningen

Ja

Hogeschool Utrecht

Utrecht

Ja

Hogeschool Utrecht

Amersfoort

Ja

Hogeschool Zuyd

Heerlen

Nee

Hogeschool Zuyd

Maastricht

Nee

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Arnhem

Ja

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Nijmegen

Ja

Hogeschool INHOLLAND

Rotterdam

Ja

Ja

Hogeschool INHOLLAND

Alkmaar

Ja

Ja

Hogeschool INHOLLAND

Haarlem

Ja

Hogeschool INHOLLAND

Dordrecht

Ja

Hogeschool INHOLLAND

's-Gravenhage

Nee

Hogeschool INHOLLAND

Hoofddorp

Ja

De Haagse Hogeschool

's-Gravenhage

Ja

Hogeschool van Amsterdam

Amsterdam

Ja

Fontys Hogescholen

Eindhoven

Ja

Fontys Hogescholen

Veghel

Ja

Fontys Hogescholen

Venlo

Ja

74

Ja

Ja

Sittard

Nee

Fontys Hogescholen

's-Hertogenbosch

Ja

Fontys Hogescholen

Tilburg

Ja

Ja

49

37

11

Hogeschool NCOI

Eindhoven

*

*

Hogeschool NCOI

Rotterdam

*

*

Hogeschool NCOI

Zwolle

*

*

Hogeschool NCOI

Amsterdam

*

*

Hogeschool NCOI

Utrecht

*

*

Hogeschool NCOI

Arnhem

*

*

Hogeschool NCOI

's-Gravenhage

*

*

Universiteit Utrecht

Utrecht

*

*

Universiteit Leiden

Leiden Rotterdam

*

*

Vrije Universiteit

Amsterdam

*

*

Rijksunivsersiteit Groningen

Groningen

*

*

Totaal

26

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Fontys Hogescholen

Niet deelnemers

* niet in het onderzoek opgenomen

75

Bijlage 2 Gerealiseerde kwaliteit bewegingsonderwijs

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Mate waarin verschillende categorieën basisscholen instemmen met stellingen over de op hun
school gerealiseerde kwaliteit van het bewegingsonderwijs in 2012 (vijfpuntsschaal 0=zeer
oneens; 5=zeer eens)
Met

Geen

vakleerkrachten

vakleerkrachten,

oude brede

n=271-280

wel met nieuwe

bevoegdheid

brede

n=153-158

Alleen met

bevoegdheid
n=229-237


Onze school biedt een veilige sport- en

4,2

4,1

4,1

4,2*O

4,0O

3,9*

0,31

4,2*

4,0”

3,8*”

0,40

4,0*

3,8”

3,6*”

0,40

3,9*

3,7”

3,3*”

0,60

3,9*O

3,6 O

3,5*

0,42

3,8* O

3,6 O

3,4*

0,41

3,7* O

3,6 O

3,5*

0,12

beweegomgeving


Het onderwijsaanbod voor Lichamelijke
Opvoeding op onze school sluit goed
aan bij de interesses van de leerlingen



Het onderwijsaanbod voor Lichamelijke
Opvoeding op onze school sluit volledig
aan bij de kerndoelen en eindtermen
voor het vak



Wij zijn op onze school goed in staat de
kerndoelen en eindtermen voor het vak
Lichamelijke Opvoeding te realiseren



De bekwaamheden van de leerkrachten
die het bewegingsonderwijs op onze
school geven, sluiten goed aan bij de te
realiseren kerndoelen



Wij hebben voor het realiseren van de
kerndoelen van bewegingsonderwijs op
onze school voldoende geschikte
accommodatie



De leerkrachten die het
bewegingsonderwijs op onze school
geven, hebben een duidelijke gedeelde
visie op het vak



Het lukt op onze school goed alle
leerlingen via het bewegingsonderwijs
te stimuleren om aan sport en bewegen
buiten de school deel te nemen

* Significant verschil vakleerkrachten – groepsleerkracht oude brede bevoegdheid
O
Significant verschil vakleerkrachten – groepsleerkracht met leergang bo
“ Significant verschil groepsleerkracht met leergang – groepsleerkracht oude brede bevoegdheid

76

Geen

vakleerkrachten

vakleerkrachten,

brede

n=275-281

wel met nieuwe

bevoegdheid

brede

n=158

Alleen met oude

bevoegdheid
n=234-237


Op onze school worden

4,2* O

4,1 O

4,0*

4,1*

4,1

3,9*

4,1

4,1

4,0

3,8

3,7

3,6

bewegingsactiviteiten aangepast aan het
niveau van de kinderen


Onze school hanteert doorgaande leerlijnen
voor het bewegingsonderwijs



Degene die het bewegingsonderwijs
verzorgt / verzorgen, kan / kunnen goed
omgaan met gedragsproblemen in
bewegingssituaties



Er is een goede samenwerking met externe
instanties (buitenschoolse opvang,
sportverenigingen, gemeente, e.d.) op het
gebied van sport en bewegen

* Significant verschil vakleerkrachten – groepsleerkracht oude brede bevoegdheid
O
Significant verschil vakleerkrachten – groepsleerkracht met leergang bo
“ Significant verschil groepsleerkracht met leergang – groepsleerkracht oude brede bevoegdheid

77

Evaluatie Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo

Met

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Literatuur
Bailey, R., Armour, K. M., Kirk, D., Jess, M., Pickup, I., & Sandford, R. (2006). The
educational benifits claimed for physical education and school sport: an academic
review. BERA, 24(1), 1-27.
Bax, H. (2010). De samenleving over de kwaliteit van bewegen en sport op school. Zeist: Jan
Luiting Fonds.
Dijksma, S. A. M. (2008). Bewegingsonderwijs. Kamerbrief 17 juni 2008 (No. PO/BB/16309).
Den Haag: Ministerie van OCW.
Herweijer, L., Wisse, E., & Stegeman, H. (2008). Sport en onderwijs. In K. Breedveld, C.
Kamphuis & A. Tiessen-Raaphorst (Eds.), Rapportage Sport 2008 (pp. 231-254). Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau / WJH Mulier Instituut.
Jacobs, F., & Diekstra, R. (2009). Effecten van sportbeoefening op de cognitieve, sociaalemotionele en morele ontwikkeling van kinderen. Sportgericht, 63(1).
Landelijk Overleg Lerarenopleidingen Basisonderwijs - LOBO. (2010). Kwaliteitsborging
Leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo. Bijgesteld toetsingskader.
Utrecht: LOBO.
LOBO. (2007). Eindrapport Evaluatie Leergang vakbekwaam bewegingsonderwijs via de Pabo.
Den Haag: LOBO.
Lucassen, J., Wisse, E., Smits, F., Beth, J., & Van der Werff, H. (2011). Sport, Bewegen en
Onderwijs: kansen voor de toekomst. Brede Analyse 2010. 's-Hertogenbosch: WJH
Mulier Instituut.
Ministerie van OCW. (2012). Kerncijfers 2007-2011 Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Den
Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Netwerk Bewegingsonderwijs Pabo. (2006-2012). Dossier Netwerk Bewegingsonderwijs
PABO. Retrieved februari 22, 2012, from http://www.kvlo.nl/sf.mcgi?791
Smeenk, S. en Van der Werff, H. (2007) Volop beweging : eerste evaluatie van de leergang
bewegingsonderwijs : deelrapport scholen po. Tilburg: IVA
Stegeman, H. (2007). Effecten van sport en bewegen op school. 's-Hertogenbosch: WJH Mulier
Instituut.
Stuij, M., Wisse, E., Mossel, G. v., Lucassen, J., & Van den Dool, R. (2011). School, Bewegen
en Sport. Ondezoek naar de relatie tussen de school(omgeving) en het bweeeg- en
sportgedrag van leerlingen. 's-Hertogenbosch/ Nieuwegein: WJH Mulier Instituut/
Arko Sports Media.
Toetsingscommissie PABO-Leergangprogramma’s. (2011). Ervaringen met toetsing. PaboLeergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs. Evaluatierapport. Rotterdam:
Centrum voor Post initieel Onderwijs Nederland.
Van Berkel, M., Donkers, B., Van Einden, H., & Hazelebach, C. (2003). Leergang
vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo. Utrecht: Landelijk Overleg
Lerarenopleidingen Basisonderwijs.
Van Weerden, J., Van der Schoot, F., & Hemker, B. (2008). Balans van het bewegingsonderwijs
aan het einde van de basisschool 3. Uitkomsten van de derde peiling in 2006. Arnhem:
Cito.

78