EEN ONDERZOEK NAAR
DE ROLLEN, POSITIES, TAKEN EN
VERANTWOORDELIJKHEDEN VAN
PARTIJEN IN DE CLIËNTONDERSTEUNING
BENODIGDE AFSPRAKEN TUSSEN
GEMEENTEN EN ZORGKANTOREN

KLANT
AUTEUR(S)
DATUM
KENMERK

Ministerie van VWS
Bram Jenster, Renee van Haaren, Maaike Jongerius en Vicky Drost
30 november 2022
003232/BJ/sb

Inhoudsopgave
1

2

3

4

Managementsamenvatting

4

Inleiding

9

1.1

Achtergrond en aanleiding

9

1.2

Context

10

1.3

Probleemstelling en onderzoeksvragen

10

1.4

Onderzoeksaanpak

10

1.5

Scope onderzoek

11

1.6

Leeswijzer

11

Wettelijke kaders bij cliëntondersteuning

12

2.1

Wat is onafhankelijke cliëntondersteuning en hoe is het georganiseerd?

12

2.2

Rollen, taken en verantwoordelijkheden gemeenten en zorgkantoren

13

2.3

Rollen, taken en verantwoordelijkheden onafhankelijk cliëntondersteuners

14

2.4

Rollen, taken en verantwoordelijkheden toeleidende partijen en zorgaanbieders

14

2.5

Wetsvoorstel cliëntondersteuning

14

Cliëntondersteuning in de praktijk

15

3.1

Cliëntondersteuning grotendeels gevonden via Wmo-consulenten en de huisarts, maar bekend- en vindbaarheid blijft een aandachtspunt

15

3.2

Cliënten schakelen cliëntondersteuning in voor onafhankelijke hulp bij het zoeken naar (passende) hulp in het oerwoud aan wetten en regelgeving

16

3.3

Cliënten hebben bij de overgang in de Wmo of Jeugdwet naar de Wlz behoefte aan (continuïteit in) cliëntondersteuning

16

3.4

Goede voorbeelden van cliëntondersteuning bij de overgang van Wmo of Jeugdwet naar Wlz

18

3.5

Ingezette oplossing van onafhankelijke cliëntondersteuning bij de overgang van Wmo of Jeugdwet naar de Wlz

19

3.6

Gedeeltelijke overlap in rol- en taakverdeling ten aanzien van professionals betrokken bij cliëntondersteuning

20

3.7

Aandachtspunten in de cliëntondersteuning per doelgroep

21

Wensen inrichting en organisatie cliëntondersteuning

24

4.1

Cliënten, ervaringsdeskundigen en uitvoeringsprofessionals hebben behoefte aan regionale invulling en inkoop van cliëntondersteuning

24

4.2

Creëer waar mogelijk meer eenduidigheid ten aanzien van cliëntondersteuning

24

2

5

4.3

Blijf deskundigheidsheidsbevordering en kennisontwikkeling stimuleren

25

4.4

Blijf de bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning onder de aandacht brengen

25

Afspraken tussen gemeenten en zorgkantoren en de rol van het ministerie van VWS

27

5.1

Onze visie voor een passende samenwerkingsvorm en afspraken tussen gemeenten en zorgkantoren

27

5.2

De rol van koepelorganisaties VNG en ZN, gemeenten en zorgkantoren

29

5.3

De rol van ministerie van VWS

29

5.4

Twee ideeën voor duurzame oplossingen in de cliëntondersteuning

30

A.

Bijlage 1: Bestudeerde documenten

32

B.

Bijlage 2: Overzicht respondenten

33

3

Managementsamenvatting
financiële middelen voor cliëntondersteuning zijn beperkt bij zowel gemeenten als
In Nederland kunnen inwoners kosteloos gebruikmaken van een onafhankelijk

zorgkantoren.

cliëntondersteuner. De onafhankelijk cliëntondersteuner denkt en kijkt met de inwoner
mee welke zorg of ondersteuning nodig is en wat het beste bij de persoon past. Op

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna: VWS) heeft Significant

deze manier kan de inzet van een onafhankelijk cliëntondersteuner bijdragen aan het

Public op basis van de genoemde signalen en ontwikkelingen gevraagd onderzoek te

vergroten van de zelfredzaamheid en participatie van inwoners.

doen naar de positie, rollen, taken en verantwoordelijkheden van gemeenten en
zorgkantoren bij de uitvoering en organisatie van de cliëntondersteuning. Het gaat

Gemeenten en zorgkantoren hebben de wettelijke taak om inwoners onafhankelijke

daarbij met name om cliëntondersteuning aan inwoners met levenslange,

cliëntondersteuning (hierna: cliëntondersteuning) te bieden. Vanuit de Wet

levensbrede en/of domeinoverstijgende ondersteuningsvragen. Primair is het

maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de Wet langdurige zorg (Wlz) is er voor

onderzoek bedoeld om gemeenten en zorgkantoren duidelijkheid te geven over de

partijen in een aantal situaties in de praktijk nog onduidelijkheid over de rol van

verdeling van taken, rollen en verantwoordelijkheden. We geven antwoord op de

cliëntondersteuning . Zo hebben Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en betrokken

vraag wie op welk moment waarvoor ‘aan de lat staat’ voor het bieden en leveren van

zorgkantoren eind 2021 aangegeven meer inzicht te willen krijgen in hun rol en positie

de cliëntondersteuning en welke afspraken nodig zijn in de overdracht en de

in cliëntondersteuning bij levenslange, levensbrede en/of domeinoverstijgende

samenwerking tussen gemeenten en zorgkantoren.

1

vraagstukken.
Wettelijke kaders bij cliëntondersteuning
In het onderzoek ‘Wie helpen de weg te vinden’ uitgevoerd door XpertiseZorg3 geven
gemeenten aan dat de samenwerking met zorgkantoren en cliëntondersteuning in de
Wlz verbeterd kan worden of dat zij bezig zijn deze samenwerking te realiseren.
Bovendien spelen er diverse ontwikkelingen die invloed hebben op de rol van
cliëntondersteuning: er ligt een wetsvoorstel dat mogelijk moet maken dat
zorgkantoren cliëntondersteuning kunnen bieden voorafgaand aan een Wlz-indicatie,
de vraag naar cliëntondersteuners groeit (mede omdat er extra is ingezet op
bekendheid en vindbaarheid), meer mensen lopen vast in complexe situaties en de

Gemeenten hebben vanuit de Wmo de plicht dat informatie, advies en (kortdurende)
onafhankelijke en integrale cliëntondersteuning voor alle inwoners en rondom alle
levensdomeinen2 toegankelijk en aanwezig is. Zorgkantoren hebben vanuit de Wlz
(als onderdeel van de zorgplicht) de plicht dat informatie, advies, zorgbemiddeling en
(algemene) onafhankelijke cliëntondersteuning voor alle Wlz-cliënten3 toegankelijk en
beschikbaar is. De rollen, taken en verantwoordelijkheden van onafhankelijk
cliëntondersteuners in de Wmo en Wlz komen grotendeels met elkaar overeen. Alle

1

Monitor Cliëntondersteuning RIVM (2020)

te maken hebben met bijvoorbeeld Jeugdwet, Participatiewet, (preventieve) zorg,

2

Weliswaar is het zo dat de cliëntondersteuning in de Wmo is belegd, maar het gaat

onderwijs, wonen en bij toeleiding naar de Wet Langdurige Zorg (Wlz).

om levensbrede ondersteuning. Dat betekent dus ook ondersteuning voor vragen die

3

Vanaf het moment dat het zorgkantoor een melding krijgt van het CIZ over de Wlz-

indicatiestelling.

4

onafhankelijk cliëntondersteuners komen op voor de belangen van de inwoner en

met een beperking. Aan de hand van de methodiek klantreizen hebben we belangrijke

staan letterlijk en figuurlijk ‘naast’ de inwoner. Door goed te luisteren en met de

momenten die bepalend zijn voor de ervaringen en belevingen opgehaald.

inwoner in gesprek te gaan, probeert de onafhankelijk clientondersteuner de

Onderstaand bespreken we de belangrijkste bevindingen:

hulpvraag helder te krijgen om vervolgens te helpen bij en het vinden van passende

a.

Er bestaat een grote variatie aan personen en partijen die cliënten

zorg. Naast gemeenten, zorgkantoren en cliëntondersteuners spelen ook toeleidende

kunnen wijzen op de mogelijkheid gebruik te maken van onafhankelijke

partijen en zorgaanbieders een rol bij het vinden van passende zorg. Toeleidende

cliëntondersteuning. De meest genoemde verwijzers door de

partijen kunnen inwoners wijzen op de mogelijkheid gebruik te maken van

respondenten uit dit onderzoek zijn Wmo-consulenten en huisartsen. Uit

cliëntondersteuning. Deze partijen zijn hier niet wettelijk toe verplicht. Het gaat dus

de groepsgesprekken komt naar voren dat de bekend- en vindbaarheid

om een informele rol. Daarnaast spelen in de Wlz zorgaanbieders en dossierhouders

van onafhankelijk cliëntondersteuners verbetert, maar een belangrijk

een rol bij het vinden van passende zorg. Indien het CIZ een Wlz-indicatie afgeeft en

aandachtspunt blijft.

een cliënt een duidelijke wens heeft voor een bepaalde zorgaanbieder, dan geeft de

b.

In alle groepsbijeenkomsten geven respondenten aan dat zij primair een

dossierhouder deze wens door aan de desbetreffende zorgaanbieder. De

beroep doen op onafhankelijke cliëntondersteuning omdat zij niet weten

zorgaanbieder neemt contact op met de cliënt om hulpvraag te bespreken.

bij welke partij zij terecht kunnen om (passende) zorg te organiseren. Een
tweede reden waarom cliënten een beroep doen op onafhankelijke

Er ligt op dit moment een wetsvoorstel ter behandeling in de Eerste Kamer op het

cliëntondersteuning is vanwege de complexiteit van verschillende wetten

gebied van langdurige zorg, waarbij een van de voorgestelde wijzigingen gericht is op

en regelgeving. Ook de onafhankelijkheid is een belangrijke reden voor

het eerder inzetten van cliëntondersteuning. De wijziging moet zorgkantoren

cliënten en naasten om een beroep te doen op cliëntondersteuning. Ten

stimuleren om cliëntondersteuning al eerder te gaan aanbieden. Gemeenten blijven

slotte kan een verhuizing een reden zijn om cliëntondersteuning in te

primair verantwoordelijk voor het organiseren van cliëntondersteuning voordat de
Wlz-indicatie is afgegeven. Wlz-uitvoerders worden door dit wetsvoorstel niet verplicht

schakelen.
c.

Respondenten geven aan continuïteit te missen bij levenslange en

om de Wlz-cliëntondersteuning aan te bieden voordat er een Wlz-indicatiebesluit is.

domeinoverstijgende hulp en ondersteuning. Dit betreft - naast continuïteit

Het wetsvoorstel geeft wel een wettelijke grondslag voor Wlz-uitvoerders om

in behandelaren, begeleiders en toegangsmedewerkers - continuïteit van

cliëntondersteuning Wlz rechtmatig te kunnen aanbieden, voorafgaand aan een Wlzindicatiebesluit.

de betrokken onafhankelijk cliëntondersteuner.
d.

Bij de overgang van wetten spelen onder meer inhoudelijke knelpunten,
zoals een tijdelijk financieringsprobleem voor cliënten met een pgb tijdens

Cliëntondersteuning in de praktijk

de overgang naar de Wlz en onduidelijkheid over de eigen bijdrage in de
Wlz.

Aan de hand van vijf digitale groepsbijeenkomsten zijn de ervaringen van 53
uitvoeringsprofessionals en ervaringsdeskundigen met onafhankelijke
cliëntondersteuning ten aanzien van levenslange en/of domeinoverstijgende hulp- en
ondersteuningsvragen opgehaald. De volgende cliëntgroepen stonden in de
groepsbijeenkomsten centraal: ouderen, jeugdigen, ggz, chronisch zieken en mensen

e.

De toegevoegde waarde van een onafhankelijk cliëntondersteuner in de
overgangsperiode tussen wetten is groot. De cliëntondersteuner kan in
deze periode zorgen voor overzicht, vertrouwen en een luisterend oor
bieden aan de cliënt en (overbelaste) naasten. Ook voor professionals
kan de onafhankelijk cliëntondersteuner behulpzaam zijn wanneer een

5

cliënt overgaat van de Wmo of Jeugdwet naar de Wlz. De meerwaarde

maar ook de cliënt bij de overgang naar de Wlz te ondersteunen, geven diverse

die de onafhankelijk cliëntondersteuner biedt voor professionals, zit

respondenten aan ‘creatief’ gebruik te maken van hun dubbelrol. De kosten voor de

volgens respondenten met name in het verbinden van partijen en als

mantelzorgmakelaar worden in tegenstelling tot de kosten voor de onafhankelijk

sparringpartner.

cliëntondersteuner niet betaald door de gemeente of het zorgkantoor, maar via een
aanvullende verzekering bij de zorgverzekeraar.

Goede voorbeelden en oplossingen van cliëntondersteuning bij de overgang
van Wmo of Jeugdwet naar Wlz

Gedeeltelijke overlap in rol- en taakverdeling ten aanzien van professionals
betrokken bij cliëntondersteuning

Tijdens de groepsbijeenkomsten komt naar voren dat er verspreid in Nederland veel
goede voorbeelden in het kader van cliëntondersteuning zijn die bijdragen aan een

Uit de groepsbijeenkomsten blijkt dat de rol van onafhankelijk cliëntondersteuners in

soepele overgang van Wmo of Jeugdwet naar Wlz. Zo hebben inwoners van diverse

de praktijk in sommige situaties overlapt met casemanagers dementie,

gemeenten de mogelijkheid onafhankelijke cliëntondersteuning domeinoverstijgend te

wijkteammedewerkers, maatschappelijk werkers, individuele behandelaren, ggz-

ontvangen. Dit betekent dat de betrokken onafhankelijk cliëntondersteuner uit de

ambassadeurs, mantelzorgmakelaars en informele cliëntondersteuners (zoals

Wmo of Jeugdwet mee kan gaan wanneer cliënten de overstap maken naar de Wlz.

vrijwilligers of ervaringsdeskundigen). Respondenten benoemen bovendien de

Onder de vlag van het programma Volwaardig Leven zijn bovendien vijf pilots

overlap die kan optreden tussen onafhankelijk cliëntondersteuners Wmo en

gespecialiseerde cliëntondersteuning gestart waarbij cliëntondersteuners zich los van

onafhankelijk cliëntondersteuners Wlz. Volgens respondenten kan overlap in rollen en

kaders en tijdslimieten kunnen richten op de zorg- of hulpvraag van cliënten met zeer

taken onduidelijkheid opleveren, maar leidt het meestal niet tot problemen.

ernstige verstandelijke meervoudige beperking (ZEVMB), autisme, niet-aangeboren
hersenletsel (NAH), licht verstandelijke beperking (LVB) met gedragsproblematiek en

Aandachtspunten in de cliëntondersteuning per doelgroep

naasten. Een ander mooi voorbeeld van samenwerking en kennisuitwisseling ten
aanzien van de overgang van wetten is het spreekuur Wlz in West-Brabant. Tijdens
het spreekuur wordt informatie en advies gegeven, onder andere over Volledig Pakket
thuis, Modulair Pakket thuis, persoonsgebonden budget, aanvraag hulpmiddelen van
Wlz of Wmo en verschillen in hoogte van de eigen bijdrage.

Op de infographic zoals op de volgende pagina is afgebeeld volgen we de reis van de
vijf benoemde cliëntgroepen naar het ontvangen van cliëntondersteuning. De reis is
een versimpeling van de werkelijkheid en beperkt zich tot de aanloop naar en het
ontvangen van cliëntondersteuning vanuit de Wmo, tot de aanloop naar en het
ontvangen van cliëntondersteuning vanuit de Wlz. In de praktijk verloopt de reis

Ondanks de mooie voorbeelden van domeinoverstijgende cliëntondersteuning, is het
op de meeste plekken in het land bij overgang van wetten niet mogelijk voor cliënten
om dezelfde onafhankelijk cliëntondersteuner te behouden. Om cliënten toch vanuit
zowel de Wmo als Wlz te begeleiden, maken diverse onafhankelijk
cliëntondersteuners gebruik van hun tweede functie als mantelzorgmakelaar. Zij
geven aan al voor de goedkeuring van een Wlz-indicatie, betrokken te zijn bij een

immers nooit lineair. De afgebeelde klantreizen zijn fictief en geen directe afspiegeling
van alle deelnemers uit de klantreisbijeenkomsten. De getoonde reis geeft wel een
goede indruk van de belangrijkste rode draden in de ervaringen die tijdens de
bijeenkomsten naar voren zijn gekomen. Wij willen benadrukken dat de genoemde
redenen en knelpunten uit de infographic slechts een greep zijn uit de bevindingen
zoals beschreven in hoofdstuk 3.

overbelaste mantelzorger en zijn of haar naaste. Om niet alleen de mantelzorger,

6

7

Wensen inrichting en organisatie cliëntondersteuning

Afspraken tussen gemeenten en zorgkantoren en de rol van het ministerie van
VWS

Cliënten, ervaringsdeskundigen en uitvoeringsprofessionals hebben behoefte aan
regionale inkoop van cliëntondersteuning. Momenteel is er voor zorgkantoren een

Uit de gesprekken die we hebben gevoerd tijdens dit onderzoek blijkt dat er de

eenjarig landelijk inkoop- en kwaliteitskader cliëntondersteuning Wlz. Gemeenten

afgelopen jaren diverse betekenisvolle activiteiten ondernomen zijn ter verbetering

maken daarentegen grotendeels lokale keuzes over de invulling en positionering van

van cliëntondersteuning. De knelpunten die nog worden ervaren hebben met name

cliëntondersteuning. We constateren dat de verschillende inkoop- en kwaliteitskaders

betrekking op de overgang tussen wetten. Een eerste stap in het creëren van

voor gemeenten en zorgkantoren leiden tot een terugkomend knelpunt dat zowel door

beweging is het voorliggend wetsvoorstel dat zorgkantoren de mogelijkheid geeft om

cliënten, naasten als onafhankelijk cliëntondersteuners wordt ervaren.

cliëntondersteuning vanuit de Wlz beschikbaar te stellen voor ondersteuning bij het
aanvragen van een Wlz-indicatie. We adviseren om regionaal te kijken naar een

Een veelgehoorde wens van respondenten ten aanzien van het bieden en leveren

passende samenwerkingsvorm die aansluit bij het wetsvoorstel. Deze regionale

van cliëntondersteuning door gemeenten en zorgkantoren is het creëren van meer

samenwerking zou op twee manieren vormgegeven kunnen worden. Op basis van de

eenduidigheid. Zowel in de termen die gemeenten hanteren voor cliëntondersteuning,

samenwerking in zorgkantoorregio’s of van de natuurlijke samenwerkingsregio’s voor

als het kiezen van positie ten aanzien van het bieden van cliëntondersteuning.

gemeenten. Het ministerie van VWS heeft naar onze mening een belangrijke rol in het
creëren van overzicht ten aanzien van de beoogde regionale samenwerkingen en

Ondanks diverse inspanningen van onder andere de beroepsvereniging voor

afspraken. Zij kunnen fungeren als centraal aanspreekpunt voor de regio’s. Ook

cliëntondersteuners (BCMB) gericht op kennisontwikkeling, ervaren cliënten dat zij in

hebben zij een aanjagende rol in het agenderen van knelpunten en wensen op

de aanloop naar een Wlz-indicatie te maken krijgen met een onafhankelijk

(bestuurlijke) tafels. Verbinding kan het ministerie van VWS stimuleren door goede

cliëntondersteuner die onvoldoende kennis heeft over de Wlz. Een aandachtspunt is

voorbeelden op te halen uit de regio’s, initiatieven aan elkaar te verbinden en een

daarom om (blijvend) te investeren in deskundigheidsbevordering en

platform te bieden om de kennis en ervaring met elkaar te delen. Ten slotte kan het

kennisontwikkeling van cliëntondersteuners. Niet alleen ten aanzien van kennis over

ministerie van VWS ervoor kiezen budget beschikbaar te stellen voor het realiseren

de verschillende levensdomeinen binnen de Wmo, maar juist ook de technische

van (intensievere) regionale samenwerkingen.

kennis van de Wlz.
Twee ideeën voor duurzame oplossingen richting de toekomst zijn gedeeld
De afgelopen jaren zijn er ook diverse acties ondernomen om de bekendheid en
vindbaarheid van cliëntondersteuning te vergroten. Zo is er onder andere
geïnvesteerd in de bekendheid van Het Juiste Loket, staat op de website
www.regelhulp.nl een actueel overzicht voor alle gemeenten en zorgkantoren met het
aanbod van organisaties die cliëntondersteuning aanbieden en zijn er diverse
onderzoeken naar cliëntondersteuning uitgevoerd. Respondenten benoemen
desondanks dat cliënten nog te vaak onbekend zijn met cliëntondersteuning of in een

opdrachtgeverschap en het centraal organiseren van cliëntondersteuning. De
daadwerkelijke invulling van de samenwerkingsvorm en afspraken tussen gemeenten
en zorgkantoren en een daarbij passende rol van het ministerie van VWS, moet in de
praktijk tot stand komen. Wij adviseren om continu de doelstellingen voor 2026 naar
aanleiding van de Toekomstagenda Gehandicaptenzorg voor ogen te houden en de
onderlinge verbinding van betrokken partijen bij cliëntondersteuning blijvend aan te
jagen.

te laat stadium een beroep doen op cliëntondersteuning.

8

1 Inleiding
cliëntondersteuning: er ligt een wetsvoorstel ter behandeling in de Eerste Kamer dat
1.1

Achtergrond en aanleiding

mogelijk moet maken dat ondanks dat gemeenten verantwoordelijk blijven,
zorgkantoren cliëntondersteuning kunnen bieden voorafgaand aan een Wlz-indicatie,

In Nederland kunnen inwoners kosteloos gebruikmaken van een onafhankelijke

de vraag naar cliëntondersteuners groeit (mede omdat er extra is ingezet op

cliëntondersteuner. De onafhankelijk cliëntondersteuner denkt en kijkt met de inwoner

bekendheid en vindbaarheid), meer mensen lopen vast in complexe situaties en de

mee welke zorg of ondersteuning nodig is en wat het beste bij de persoon past. Op

financiële middelen voor cliëntondersteuning zijn beperkt bij zowel gemeenten als

deze manier kan de inzet van een onafhankelijk cliëntondersteuner bijdragen aan het

zorgkantoren.

vergroten van de zelfredzaamheid en participatie van inwoners. Bij de inzet van een
onafhankelijk cliëntondersteuner zijn verschillende partijen (indirect) betrokken:

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna: VWS) heeft Significant

gemeenten, zorgkantoren, zorgaanbieders, toeleidende partijen4 (zoals huisartsen,

Public op basis van de genoemde signalen en ontwikkelingen gevraagd onderzoek te

praktijkondersteuners huisartsenzorg, wijkverpleegkundigen en scholen) en natuurlijk

doen naar de positie, rollen, taken en verantwoordelijkheden van gemeenten en

de cliënten, naasten en cliëntondersteuners zelf.

zorgkantoren bij de uitvoering en organisatie van de cliëntondersteuning. Het gaat
daarbij met name om cliëntondersteuning aan inwoners met levenslange,

Gemeenten en zorgkantoren hebben de wettelijke taak om inwoners onafhankelijke

levensbrede en/of domeinoverstijgende ondersteuningsvragen. Primair is het

cliëntondersteuning (hierna: cliëntondersteuning) te bieden. Vanuit de Wet

onderzoek bedoeld om gemeenten en zorgkantoren duidelijkheid te geven over de

maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de Wet langdurige zorg (Wlz) is er voor

verdeling van taken, rollen en verantwoordelijkheden. We geven antwoord op de

partijen in een aantal situaties in de praktijk nog onduidelijkheid over de rol van

vraag wie op welk moment waarvoor ‘aan de lat staat’ voor het bieden en leveren van

cliëntondersteuning5. Zo hebben Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en betrokken

de cliëntondersteuning en welke afspraken nodig zijn in de overdracht en de

zorgkantoren eind 2021 aangegeven meer inzicht te willen krijgen in hun rol en positie

samenwerking tussen gemeenten en zorgkantoren.

in cliëntondersteuning bij levenslange, levensbrede en/of domeinoverstijgende
vraagstukken.

In het onderzoek hebben we aandacht voor de ervaren knelpunten en goede
voorbeelden van uitvoeringsprofessionals en ervaringsdeskundigen ten aanzien van

In het onderzoek ‘Wie helpen de weg te vinden’ uitgevoerd door XpertiseZorg geven

cliëntondersteuning bij levenslange, levensbrede en/of domeinoverstijgende

gemeenten aan dat de samenwerking met zorgkantoren en cliëntondersteuning in de

vraagstukken. Het onderzoek is ten slotte bedoeld als een interventie om het gesprek

Wlz verbeterd kan worden of dat zij bezig zijn deze samenwerking te realiseren.

tussen betrokken partijen op beleids- en uitvoeringsniveau te faciliteren.

6

Bovendien spelen er diverse ontwikkelingen die invloed hebben op de rol van

4

Partijen die inwoners kunnen wijzen op cliëntondersteuning

5

Monitor Cliëntondersteuning RIVM (2020)

6

XpertiseZorg (2019)

9

1.2

Context

d.

Wat zijn de belangrijkste overdrachtsmomenten tussen professionals als het
gaat om de cliëntgroep ten aanzien van onafhankelijke cliëntondersteuning in

De afgelopen jaren heeft het ministerie van VWS op verschillende wijzen

de overgang van Wmo naar de Wlz?

geïnvesteerd in cliëntondersteuning. Op initiatief van de Vereniging Nederlandse

e.

Is er sprake van onduidelijkheid of overlap in rol en taakverdeling als het gaat

Gemeenten (VNG) is in 2017 in samenwerking met Ieder(in) en de Koepel

om professionals die betrokken zijn bij onafhankelijke cliëntondersteuning in de

Adviesraden Sociaal Domein het Koplopertraject Cliëntondersteuning gestart. Binnen

overgang van Wmo naar de Wlz?

het Koplopertraject Cliëntondersteuning zijn onder het programma Volwaardig Leven

f.

Waar loopt een professional in vast als het gaat om het leveren van

vijf pilots gespecialiseerde cliëntondersteuning gestart. Ook heeft het ministerie van

onafhankelijke cliëntondersteuning waarbij de cliënt overgaat van Wmo naar

VWS onderzoek laten doen om de bekendheid voor cliëntondersteuning in de Wlz te

Wlz?

vergroten.
Samenwerkingsafspraken cliëntondersteuning
In 2018 is de ‘Aanpak cliëntondersteuning’ geïntroduceerd voor een periode van vier

g.

Wie van gemeenten en zorgkantoren staat op welk moment waarvoor ‘aan de

jaar en is cliëntondersteuning een van de zes thema’s uit de ‘Toekomstagenda: zorg

lat’ voor het bieden en leveren van cliëntondersteuning en welke afspraken zijn

en ondersteuning voor mensen met een beperking’ (hierna: Toekomstagenda) die in

nodig in de overdracht en de samenwerking tussen beide?

april 2021 is vastgesteld. Na de vaststelling van de Toekomstagenda is de opgave
voor cliëntondersteuning verder uitgewerkt in een plan van aanpak.

1.3

Probleemstelling en onderzoeksvragen

1.4

Onderzoeksaanpak

Het onderzoek is in de periode van juli tot en met november 2022 uitgevoerd.
a.

Met het onderzoek beantwoorden we de volgende onderzoeksvragen:

Bij de start van het onderzoek is een documentenstudie uitgevoerd met als doel
meer inzicht te verkrijgen in de wettelijke beschrijvingen over de positie, rol,
taakverdeling en verantwoordelijkheden van gemeenten, zorgkantoren en

Cliëntondersteuning vanuit cliëntperspectief

cliëntondersteuners. Ook kregen we met het lezen van de documenten meer

a.

Wanneer en met welke reden doen cliënten/naasten een beroep op

zicht op de ontwikkelingen in het kader van cliëntondersteuning. Zie bijlage A

cliëntondersteuning?

voor de bestudeerde documenten.

b.

Op welke momenten lopen cliënten/naasten vast als het gaat om de overgang

b.

van onafhankelijke cliëntondersteuning binnen de Wm of Jeugdwet of
Participatiewet naar de Wlz?
c.

Na de documentenstudie hebben we drie digitale verkennende gesprekken
gevoerd met VNG, ZN en Ieder(In).

c.

Vervolgens heeft er een fysieke dialoogbijeenkomst plaatsgevonden met in

Wat zijn goede voorbeelden van tevreden cliënten als het gaat om de overgang

totaal elf deelnemers afkomstig van de volgende partijen: VNG, ZN, Ieder(In),

van onafhankelijke cliëntondersteuning binnen de Wmo naar de Wlz?

MEE, Menzis, CZ, Sien, Mind en het ministerie van VWS. In de
dialoogbijeenkomst wisselden zorgkantoren en gemeenten van gedachten over

Cliëntondersteuning vanuit professional perspectief

de positie, rol en taakverdeling bij cliëntondersteuning.

10

d.

Er zijn vijf digitale klantreisbijeenkomsten georganiseerd met in totaal 53

Ondersteunende taken door medewerkers van een sociaal wijkteam of jeugdteam van

deelnemers. De deelnemers waren uitvoeringsprofessionals en/of

gemeenten of klantadviseurs bij zorgkantoren zijn daarom niet meegenomen.

ervaringsdeskundigen afkomstig van organisaties die cliëntondersteuning
aanbieden, gemeenten, zorgkantoren en belangenorganisaties. Per

1.6

Leeswijzer

klantreisbijeenkomst stond een van de volgende cliëntgroepen centraal:

e.

ouderen, jeugdigen, ggz-doelgroep, chronisch zieken en mensen met een

In deze rapportage beschrijven wij in hoofdstuk 2 een feitelijke invulling van

beperking. Zie bijlage B voor een overzicht van de aanwezigen per

onafhankelijke cliëntondersteuning op grond van de wettelijke kaders. Hoofdstuk 3

klantreisbijeenkomst.

omvat een beschrijving van cliëntondersteuning in de praktijk. Hoofdstuk 4 bevat

In november is een digitale afsluitende bijeenkomst georganiseerd met VNG,

wensen ten behoeve van de inrichting en organisatie van cliëntondersteuning. Tot slot

ZN, Ieder(in), Menzis, CZ en het ministerie van VWS. De afsluitende

gaan we in hoofdstuk 5 in op de benodigde afspraken tussen gemeenten en

bijeenkomst stond in het teken van het terugkoppelen van de bevindingen uit

zorgkantoren en de rol van het ministerie van VWS.

het onderzoek en het benoemen van mogelijk te maken afspraken tussen
zorgkantoren en gemeenten.

1.5

Scope onderzoek

Het onderzoek richt zich op cliëntondersteuning bij domeinoverstijgende vragen van
cliënten die vallen onder de Wmo, Jeugdwet, Participatiewet, Zvw en/of Wlz. Het
onderzoek beperkt zich tot inwoners met levenslange en levensbrede hulp- of
zorgvragen die langdurig gebruikmaken van cliëntondersteuning of daar gebruik van
hadden willen maken. In het onderzoek spreken we alleen over formele
cliëntondersteuners7. Zij zijn werkzaam vanuit een (zorg)organisatie, zoals MEE of
Zorgbelang of zijn zelfstandig ondernemer, al dan niet aangesloten bij een maatschap
of samenwerkingsverband van onafhankelijk cliëntondersteuners8. Daarnaast spreken
we in het rapport uitsluitend over onafhankelijke cliëntondersteuning9.

7

Formele cliëntondersteuners zijn professionals die opgeleid zijn om de functie van

Informele cliëntondersteuning wordt uitgevoerd door vrijwilligers, bijvoorbeeld

cliëntondersteuner beroepsmatig uit te oefenen. Ze zijn veelal hbo-opgeleid,

ervaringsdeskundigen (bron: Monitor Cliëntondersteuning RIVM, 2020)

bijvoorbeeld als sociaal werker, verpleegkundige, sociaal pedagogisch hulpverlener,

8

Monitor Cliëntondersteuning RIVM (2020)

maatschappelijk werker, of ze hebben een financiële of juridische achtergrond.

9

Onder onafhankelijke cliëntondersteuning verstaan we een derde partij die geen

belang heeft bij de indicatiestelling en/of het zorgaanbod.

11

2 Wettelijke kaders bij cliëntondersteuning
In dit hoofdstuk bespreken we de wettelijke kaders ten aanzien van onafhankelijke

inwoner recht heeft op gratis cliëntondersteuning. In beide wetten wordt een andere

cliëntondersteuning. We gaan in op de rollen, taken, verantwoordelijkheden en

definitie van cliëntondersteuning gehanteerd.

posities van gemeenten, zorgkantoren, onafhankelijk cliëntondersteuners, toeleidende
partijen en zorgaanbieders zoals ze zijn beoogd. We sluiten het hoofdstuk af met een

In de Wmo staat: “onafhankelijke ondersteuning met informatie, advies en algemene

toelichting over het wetsvoorstel cliëntondersteuning.

ondersteuning die bijdraagt aan het versterken van de zelfredzaamheid en participatie
en het verkrijgen van een zo integraal mogelijke dienstverlening op het gebied van

2.1

Wat is onafhankelijke cliëntondersteuning en hoe is het georganiseerd?

maatschappelijke ondersteuning, preventieve zorg, zorg, jeugdhulp, onderwijs,
welzijn, wonen, werk en inkomen.”11

Onafhankelijke cliëntondersteuning is in het leven geroepen om inwoners op weg te
helpen bij vragen over zorg en ondersteuning. Idealiter is er geen cliëntondersteuning

De Wlz geeft de volgende beschrijving: “onafhankelijke ondersteuning met informatie,

nodig, maar de weerbarstigheid en beschikbaarheid van de zorg en wetgeving

advies, algemene ondersteuning en zorgbemiddeling die bijdraagt aan het tot gelding

maken het ingewikkeld voor cliënten en naasten. Cliëntondersteuning kan de positie

brengen van het recht op zorg in samenhang met dienstverlening op andere

van inwoners versterken, regie teruggeven aan inwoners en inwoners bij de hand

gebieden.”12

nemen wanneer dat nodig is. De onafhankelijk cliëntondersteuner biedt informatie,
advies en kortdurende ondersteuning op het gebied van preventieve zorg,

Bij levenslange, levensbrede en domeinoverstijgende vragen komen de meeste

maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp, onderwijs, welzijn, wonen, werk en

inwoners via een verwijzer terecht bij een Wmo-cliëntondersteuner en worden zij

inkomen. Het doel van een onafhankelijk cliëntondersteuner is daarmee om de

vanaf het moment dat het CIZ de Wlz-aanvraag goedkeurt gewezen op de

zelfredzaamheid en de participatie van mensen met een hulp- of zorgvraag te

mogelijkheid om een Wlz-cliëntondersteuner in te schakelen. In enkele gevallen

vergroten.10

worden onafhankelijk cliëntondersteuners zowel gefinancierd vanuit de Wmo als
vanuit de Wlz en kunnen zij gedurende de gehele periode de inwoner ondersteunen.

Cliëntondersteuning is wettelijk geregeld vanuit de Wmo en de Wlz. Hierin is

Zie paragraaf 3.4 voor een uitwerking van dit voorbeeld.

beschreven dat iedere gemeente (in het geval van de Wmo) en ieder zorgkantoor (in
het geval van de Wlz), cliëntondersteuning moet aanbieden. Dit maakt dat iedere

10

Monitor Cliëntondersteuning RIVM (2020)

11

wetten.nl - Regeling - Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 - BWBR0035362

12

wetten.nl - Regeling - Wet langdurige zorg - BWBR0035917 (overheid.nl)

(overheid.nl)

12

2.2

Rollen, taken en verantwoordelijkheden gemeenten en zorgkantoren

In de figuur hieronder zijn de verantwoordelijkheden van gemeenten en zorgkantoren

In onderstaand figuur valt op dat er verschillende kaders gelden voor de uitvoering

ten aanzien van cliëntondersteuning beschreven. Hierbij willen wij benadrukken dat

van cliëntondersteuning door gemeenten en zorgkantoren. Zo gelden er voor

het figuur gaat over de verantwoordelijkheden ten aanzien van het leveren van

zorgkantoren landelijke inkoop- en kwaliteitsafspraken, terwijl gemeenten meer

onafhankelijke cliëntondersteuning door derde partijen. Informatie en advies over het

vrijheid hebben voor de inrichting, financiering en positionering van

vinden van passend (zorg)aanbod door medewerkers van het sociaal wijkteam bij een

cliëntondersteuning.

gemeente of klantadviseurs bij een zorgkantoor valt buiten scope.

Gemeenten
Gemeenten hebben vanuit de Wmo de plicht dat informatie, advies en (kortdurende)
onafhankelijke en integrale cliëntondersteuning voor alle inwoners en rondom alle
levensdomeinen* toegankelijk en aanwezig is.

Zorgkantoren
Zorgkantoren hebben vanuit de Wlz (als onderdeel van de zorgplicht) de plicht dat
informatie, advies, zorgbemiddeling en (algemene) onafhankelijke cliëntondersteuning
voor alle Wlz-cliënten* toegankelijk en beschikbaar is.

Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid:
Zorgkantoren hebben de verantwoordelijkheid:
A.

Om samen met hun partners, keuzes te maken over de inrichting**, contractering,
financiering*** en positionering van de cliëntondersteuning en inwoners daarbij te
betrekken en over te informeren;

B.

Dat er samenhang en samenwerking is tussen de verschillende vormen van
(in)formele cliëntondersteuning en met professionals die toegangsbeslissingen
nemen binnen de gemeente;

C.

Om af te stemmen met de zorgkantoren om de overgang tussen de Wmo- en de
Wlz-cliëntondersteuning zichtbaar te maken en ook om stapeling van
verantwoordingslasten bij de aanbieders binnen de perken te houden.

*Weliswaar is het zo dat de cliëntondersteuning in de Wmo is belegd, maar het gaat om levensbrede
ondersteuning. Dat betekent dus ook ondersteuning voor vragen die te maken hebben met
bijvoorbeeld Jeugdwet, Participatiewet, (preventieve) zorg, onderwijs, wonen en bij toeleiding naar de
Wet Langdurige Zorg (Wlz).
**Er is niet één landelijk model, omdat zowel cliëntondersteuning als allerlei andere soorten van
(maatschappelijke) ondersteuning niet nader gedefinieerd zijn in de wetgeving en het met de Wmo
juist beoogd is dat hieraan lokaal vorm en inhoud gegeven wordt.
*** Voor de uitvoering van cliëntondersteuning kan gekozen worden voor zowel subsidiëren als
inkopen.

A.

Om keuzes te maken over de contractering van cliëntondersteuners**;

B.

Om Wlz-cliënten actief te informeren over de mogelijkheid dat zij een beroep
kunnen doen op onafhankelijke cliëntondersteuning;

C.

Om te communiceren over het Wlz-zorgaanbod*** in de regio, de verschillende
zorg en leveringsvormen en waar informatie te vinden is****;

D.

Om af te stemmen met de gemeenten om de overgang tussen de Wmo- en de
Wlz-cliëntondersteuning zichtbaar te maken.

* Vanaf het moment dat het zorgkantoor een melding krijgt van het CIZ over de Wlz-indicatiestelling.
** Voor zorgkantoren gelden er landelijke inkoop- en kwaliteitsafspraken. Deze zijn vastgelegd in het
inkoopkader Onafhankelijke Cliëntondersteuning Wlz 2022.
*** Onder het Wlz-zorgaanbod worden alle sectoren die onder de Wlz vallen bedoeld, zoals de
ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en de langdurige ggz.
**** Dit betekent niet dat het zorgkantoor zelf altijd degene moet zijn die rechtstreeks de informatie
verstrekt aan de cliënt. Ook kan gedacht worden aan folders bij verwijzers, zoals de huisarts,
gemeenten en wijkverpleegkundigen.

13

2.3

Rollen, taken en verantwoordelijkheden onafhankelijk cliëntondersteuners

2.4

Rollen, taken en verantwoordelijkheden toeleidende partijen en zorgaanbieders

De rollen, taken en verantwoordelijkheden van onafhankelijk cliëntondersteuners in

Naast gemeenten, zorgkantoren en cliëntondersteuners spelen ook toeleidende

de Wmo en Wlz komen grotendeels met elkaar overeen. Alle onafhankelijk

partijen en zorgaanbieders een rol bij het vinden van passende zorg. Toeleidende

cliëntondersteuners komen op voor de belangen van de inwoner13 en staan letterlijk

partijen kunnen inwoners wijzen op de mogelijkheid gebruik te maken van

en figuurlijk ‘naast’ de inwoner. Door goed te luisteren en met de inwoner in gesprek

cliëntondersteuning. Deze partijen zijn hier niet wettelijk toe verplicht. Het gaat dus

te gaan, probeert de onafhankelijk clientondersteuner de hulpvraag helder te krijgen

om een informele rol. Voorbeelden van toeleidende partijen zijn

om vervolgens te helpen bij en het vinden van passende zorg. Onafhankelijk

wijkverpleegkundigen, huisartsen, welzijnsstichtingen,

cliëntondersteuners zetten hun kennis van wet- en regelgeving in om inwoners te

schuldhulpverleningsorganisaties, het onderwijs, woningbouwcorporaties en

ondersteunen bij het vinden van passende zorg. Ook evalueert de onafhankelijk

bibliotheken.14 Toeleiding naar cliëntondersteuning kan ook plaatsvinden binnen de

cliëntondersteuner met de inwoner de ontvangen zorg en kan zij bemiddelen tussen

gemeente via het sociaal (wijk)team. Daarnaast spelen in de Wlz zorgaanbieders en

de cliënt en zorgaanbieder. Naast een ondersteunende, verbindende, informerende

dossierhouders een rol bij het vinden van passende zorg. Indien het CIZ een Wlz-

en bemiddelende rol hebben onafhankelijk cliëntondersteuners ook een signaalfunctie

indicatie afgeeft en een cliënt een duidelijke wens heeft voor een bepaalde

op het moment dat er aanbod ontbreekt in de regio. Onafhankelijk

zorgaanbieder, dan wordt de zorgaanbieder dossierhouder en neemt contact op met

cliëntondersteuners werken onafhankelijk van gemeenten en zorgkantoren, ook al zijn

de cliënt om de hulpvraag te bespreken.

deze partijen verantwoordelijk voor de contractering en financiering van
cliëntondersteuning. Bovendien zijn zij onafhankelijk van zorgaanbieders en hebben

2.5

Wetsvoorstel cliëntondersteuning

onafhankelijk cliëntondersteuners geen wettelijke bevoegdheid om te beslissen over
de beschikbare zorg en inzet hiervan.

Er ligt op dit moment een wetsvoorstel ter behandeling in de Eerste Kamer op het
gebied van langdurige zorg, waarbij een van de voorgestelde wijzigingen gericht is op

In de praktijk vullen onafhankelijk cliëntondersteuners in de Wmo en Wlz de

het eerder inzetten van cliëntondersteuning. De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel

benoemde rollen, taken en verantwoordelijkheden op eigen wijze in. Zo gaat de

inmiddels bij hamerslag aanvaard. De wetswijziging moet zorgkantoren stimuleren om

onafhankelijk cliëntondersteuner in de Wmo bijvoorbeeld mee naar een

cliëntondersteuning al eerder te gaan aanbieden. De mogelijkheid voor Wlz-

keukentafelgesprek met de gemeente of adviseren zij bij vragen over onderwijs, werk,

cliëntondersteuners om Wlz-cliënten te informeren, adviseren en ondersteunen

huishoudelijke hulp of persoonsgebonden budget (pgb). Onafhankelijk

bestaat nu ook. Gemeenten blijven primair verantwoordelijk voor het organiseren van

cliëntondersteuners in de Wlz gaan in gesprek met de cliënt over de wensen en

cliëntondersteuning voordat de Wlz-indicatie is afgegeven. Wlz-uitvoerders worden

behoeften, zoeken mee naar een passend zorgaanbod of leveren een bijdrage bij het

door dit wetsvoorstel niet verplicht om de Wlz-cliëntondersteuning aan te bieden

opstellen van het zorgplan.

voordat er een Wlz-indicatiebesluit is. Het wetsvoorstel geeft wel een wettelijke
grondslag voor Wlz-uitvoerders om cliëntondersteuning Wlz rechtmatig te kunnen
aanbieden, voorafgaand aan een Wlz-indicatiebesluit.15

13

Bij Wlz cliëntondersteuning betreft het enkel inwoners die beschikken over een Wlz

indicatie.

14

Monitor Cliëntondersteuning RIVM (2020)

15

vlrmkg1vi4zy.pdf+ (eerstekamer.nl)

14

3 Cliëntondersteuning in de praktijk
Dit hoofdstuk beschrijft de ervaringen van uitvoeringsprofessionals en

a.

De wijze waarop cliëntondersteuning wordt gevonden (paragraaf 3.1);

ervaringsdeskundigen met onafhankelijke cliëntondersteuning ten aanzien van

b.

De reden waarom cliënten op zoek gaan naar een clientondersteuner (paragraaf

levenslange en/of domeinoverstijgende hulp- en ondersteuningsvragen.

3.2);
c.

We hebben vijf digitale groepsbijeenkomsten georganiseerd met

De behoefte aan cliëntondersteuning bij de overgang van Wmo of jeugdwet naar
Wlz (paragraaf 3.3);

uitvoeringsprofessionals en ervaringsdeskundigen. De deelnemers aan deze

d.

klantreisbijeenkomsten zijn geworven met een oproep via verschillende kanalen van

Voorbeelden en ingezette oplossingen ten aanzien van de continuïteit in
cliëntondersteuning bij de overgang tussen wetten (paragraaf 3.4 en 3.5);

de VNG, ZN, MEE, het ministerie van VWS en onze eigen organisatie. De volgende

e.

cliëntgroepen stonden in de groepsbijeenkomsten centraal: ouderen, jeugdigen, ggz,

De overlap die ontstaat bij de rol- en taakverdeling ten aanzien van professionals
betrokken bij cliëntondersteuning (paragraaf 3.6).

chronisch zieken en mensen met een beperking. Aan de hand van de methodiek
klantreizen hebben we belangrijke momenten die bepalend zijn voor de ervaringen en

In paragraaf 3.7 werken we specifieke verschillen tussen cliëntgroepen nader uit. Wij

belevingen opgehaald. Deze gingen in op het proces vanaf het oriënteren naar en het

benadrukken dat in de cliëntgroep uitspraken tot stand zijn gekomen op basis van

ontvangen van onafhankelijke cliëntondersteuning door de gemeente tot het

gesprekken met tien tot twaalf uitvoeringsprofessionals en ervaringsdeskundigen. Op

oriënteren naar en het ontvangen van onafhankelijke cliëntondersteuning door het

basis hiervan kunnen we een rijk beeld schetsen van de ervaringen en belevingen,

zorgkantoor. Tijdens de groepsbijeenkomsten lag voornamelijk de nadruk op

maar is het niet mogelijk om generalisaties te maken naar de gehele cliëntgroep.

onafhankelijke cliëntondersteuning in de overgang van de Wmo naar de Wlz. De
bijeenkomsten hebben inzicht gegeven in concrete verbetersuggesties om
onafhankelijke cliëntondersteuning beter af te stemmen op de cliëntgroepen. Ook

3.1

Cliëntondersteuning grotendeels gevonden via Wmo-consulenten en de
huisarts, maar bekend- en vindbaarheid blijft een aandachtspunt

leverden de bijeenkomsten goede voorbeelden en verbetersuggesties op voor de te
maken afspraken tussen gemeenten en zorgkantoren.

Er bestaat een grote variatie aan personen en partijen die cliënten kunnen wijzen op
de mogelijkheid gebruik te maken van onafhankelijke cliëntondersteuning. De meest

Op basis van de groepsbijeenkomsten zijn we gekomen tot een beschrijving van de

genoemde verwijzers door de respondenten uit dit onderzoek zijn Wmo-consulenten

rode draden in de beleving van uitvoeringsprofessionals en ervaringsdeskundigen uit

en huisartsen. Andere verwijzende partijen die werden genoemd zijn onder andere

de vijf cliëntgroepen. Deze rode draden zijn vaak genoemde of opvallende zaken die

wijkteammedewerkers, wijkverpleegkundigen, POH’ers en het zorgkantoor. De

typerend zijn voor de ervaring met onafhankelijke cliëntondersteuning. We gaan

aanvraag voor cliëntondersteuning wordt volgens de respondenten het vaakst via de

hierbij in op:

website van de gemeente of via MEE gedaan. Uit de groepsgesprekken komt naar
voren dat de bekend- en vindbaarheid van onafhankelijk cliëntondersteuners
verbetert, maar een belangrijk aandachtspunt blijft.

15

3.2

Cliënten schakelen cliëntondersteuning in voor onafhankelijke hulp bij het

in de verschillende wetten en regelgeving omdat bij overgang naar de Wlz in

zoeken naar (passende) hulp in het oerwoud aan wetten en regelgeving

sommige situaties een deel van de zorg vanuit de Wmo komt te vervallen. Een
respondent zegt hierover: “Ik moest gezien mijn situatie een Wlz aanvragen en dan

In alle groepsbijeenkomsten geven respondenten aan dat zij primair een beroep doen

zou volgens de gemeente alles geregeld worden vanuit de Wlz. De Wlz regelt echter

op onafhankelijke cliëntondersteuning omdat zij niet weten bij welke partij zij

helemaal geen hulpmiddelen en daar moest ik zelf achter komen. Hierdoor heb ik

terecht kunnen om (passende) zorg te organiseren. Zo blijkt dat cliënten soms niet

uiteindelijk een jaar zonder hulpmiddelen gezeten.”

weten wat voor soort zorg organisaties aanbieden en welke organisatie passend is bij
hun hulpvraag. “Toen ik voor de eerste keer in aanraking kwam met een onafhankelijk

Ook de onafhankelijkheid is een belangrijke reden voor cliënten en naasten om een

cliëntondersteuner was dat omdat ik wilde sporten. Ik mis lichaamsdelen en ik wist

beroep te doen op cliëntondersteuning. Volgens respondenten kijkt de

niet waar ik met invaliditeit kon sporten. De maatschappelijk werkster en ik kwamen er

cliëntondersteuner naar oplossingen die het beste passen bij de situatie van de cliënt.

samen niet uit. Toen hebben we een onafhankelijk cliëntondersteuner ingeschakeld”,

Bij andere partijen zoals gemeenten en zorgaanbieders kunnen belangen meespelen.

aldus een van de ervaringsdeskundigen. Een andere reden waarom cliënten niet

“De gemeente kan er belang bij hebben wanneer iemand naar de Wlz gaat want dat

weten waar ze hulp kunnen vinden en vastlopen in de zorg is omdat er problemen

is een voorliggende voorziening. De desbetreffende cliënt kan voelen: goh ze willen

spelen op meerdere leefdomeinen. Er zijn in die situaties verschillende behandelaren

me naar de Wlz duwen”. Een ervaringsdeskundige beaamt dit: “Mentaal word ik ziek

betrokken bij een cliënt, waardoor geen enkele behandelaar zich eindverantwoordelijk

van het systeem. De onafhankelijkheid van de cliëntondersteuner kan dan helpen.”

voelt voor de cliënt - aldus de respondenten - en partijen naar elkaar blijven
(door)verwijzen.

Ten slotte kan ook een verhuizing een reden zijn om cliëntondersteuning in te
schakelen. Per gemeente is de (toegang naar) zorg vaak anders geregeld, zijn er

Een tweede reden waarom cliënten een beroep doen op onafhankelijke

andere zorgaanbieders gecontracteerd en kunnen gemeenten anders omgaan met de

cliëntondersteuning is vanwege de complexiteit van verschillende wetten en

overgang 18-/18+.

regelgeving. Binnen de wetten gelden andere zorgmogelijkheden en regels. Cliënten
en naasten voelen zich verloren in het zorglandschap dat bestaat uit veel wetten en
regels, weten niet waar ze recht op hebben en op welke manier ze zorg kunnen

3.3

Cliënten hebben bij de overgang in de Wmo of Jeugdwet naar de Wlz behoefte
aan (continuïteit in) cliëntondersteuning

organiseren. Een ouder zegt hierover: “Ik ben hooggeschoold, maar snap niet hoe het
werkt in Nederland. Afgelopen jaren had mijn dochter hulpmiddelen nodig. Eerst zocht

Respondenten geven aan continuïteit te missen bij levenslange en

ik uit of mijn dochter in aanmerking zou komen voor de Wlz. Ik wist echter niet waar ik

domeinoverstijgende hulp en ondersteuning. Dit betreft - naast continuïteit in

moest beginnen en was al overbelast door de zorg van mijn dochter die nergens naar

behandelaren, begeleiders en toegangsmedewerkers - continuïteit van de betrokken

toe kan. Daarnaast moest ik nog oppas regelen voor mijn andere kinderen.”

onafhankelijk cliëntondersteuner. De cliëntondersteuner vanuit de Wmo blijft meestal
niet betrokken wanneer cliënten zorg gaan ontvangen uit de Wlz. Dit betekent dat zij

De complexiteit van verschillende wetten en regelgeving doet zich ook voor bij het

(opnieuw) een nieuw gezicht zien en dat zij herhaaldelijk hun problematieken moeten

persoonsgebonden budget (pgb). Het pgb is binnen de Wmo anders geregeld dan bij

vertellen. Cliënten en naasten kunnen hier moedeloos en gefrustreerd van raken. “Het

de Jeugdwet of Wlz, zie paragraaf 3.3. Ten slotte ervaren respondenten complexiteit

is fijn als je dezelfde onafhankelijk cliëntondersteuner houdt. Diegene weet alle ins en

16

outs van jouw situatie. Zo hoef je niet elke keer opnieuw je verhaal te doen en kan

c.

Door de verschillende contracten met gemeenten en zorgkantoren ontstaan

dezelfde onafhankelijk cliëntondersteuner je meenemen naar de Wlz”, aldus een

er wisselingen in het zorgpersoneel. Cliënten moeten hierdoor een nieuwe band

ervaringsdeskundige. Er is behoefte aan continuïteit in cliëntondersteuning.

opbouwen met een zorgverlener, terwijl zij graag hun oorspronkelijke
zorgverlener behouden.

Bij de overgang van wetten spelen onder meer de volgende inhoudelijke knelpunten.
Juist in deze overgangsfase zouden cliënten graag hulp of ondersteuning van een

De toegevoegde waarde van een onafhankelijk cliëntondersteuner in de

cliëntondersteuner ontvangen:

overgangsperiode tussen wetten is groot. De cliëntondersteuner kan in deze periode

a.

Bij de overgang van Wmo of Jeugdwet naar Wlz kunnen cliënten en naasten met

zorgen voor overzicht, vertrouwen en een luisterend oor bieden aan de cliënt en

diverse financiële uitdagingen te maken krijgen. Zo kan er bij cliënten met een

(overbelaste) naasten.

pgb tijdens de overstap van de Wmo of Jeugdwet naar de Wlz een tijdelijk

b.

financieringsprobleem ontstaan. Een uitvoeringsprofessional zegt hierover: “Het

Een onafhankelijk cliëntondersteuner zegt over het creëren van overzicht: “Als

aanvragen en regelen van een pgb kost tijd. In de tussentijd valt een jeugdige

onafhankelijk cliëntondersteuner kan ik een multidisciplinair overleg (hierna: MDO)

bijvoorbeeld officieel niet meer onder de Jeugdwet omdat de Wlz-indicatie al is

organiseren rondom een zeer complexe casus of wanneer duidelijk wordt dat de cliënt

afgegeven. De gemeente moet in dat geval zorg blijven financieren totdat het

een Wlz-indicatie krijgt. Tijdens het MDO zijn verschillende professionals aanwezig

pgb onder de Wlz is toegekend, maar je bent daarvoor afhankelijk van de

zoals een kinderarts, psychiater, fysiotherapeut, school en zorgaanbieders maar

bereidheid van de gemeente.” Bij een pgb binnen de Wlz kunnen ook de

nodigen wij ook ouders uit. Ouders zijn daardoor minder zoekende, verwachtingen

maximumtarieven voor zorgverleners tot moeilijkheden leiden. Aangezien deze

zijn helder en de onderlinge communicatie is meer gestroomlijnd.” Om het overzicht te

maximumtarieven lager kunnen liggen dan de door de gemeente gehanteerde

kunnen waarborgen, is het van belang dat onafhankelijk cliëntondersteuners tijdig

tarieven, kiezen zorgverleners er soms voor om de zorg te stoppen. Deze

aangehaakt raken zodat er voor een langere periode één of hooguit twee

tarieven kunnen ervoor zorgen dat er voor cliënten met de overgang naar de Wlz

onafhankelijk cliëntondersteuners (Wmo en Wlz) betrokken kunnen zijn. “Ik kreeg

minder zorg mogelijk is dan zij krijgen in de Wmo, Jeugdwet en/of Zvw. Een

voor slechts tien uur een onafhankelijk cliëntondersteuner en toen heb ik twee

andere financiële uitdaging is de onduidelijkheid voor cliënten als het gaat om de

maanden moeten wachten tot ik weer opnieuw tien uur onafhankelijke

eigen bijdrage in de Wlz.

cliëntondersteuning kreeg. Daardoor kreeg ik weer te maken met een ander gezicht

Met een Wlz-indicatie hebben cliënten recht op zorg met een verblijf. Zij kunnen

en wist ik niet waar ik aan toe was.” Daarnaast is het volgens respondenten belangrijk

echter niet altijd kiezen bij welke zorgverlener zij verblijven en regelmatig komen

dat de cliëntondersteuner al in een vroegtijdig stadium samenwerking opzoekt met

cliënten eerst op een wachtlijst. Vooral in de ggz, ouderenzorg en in de

Wlz-experts. Uiteraard alleen wanneer de betrokken onafhankelijk cliëntondersteuner

crisisopvang zijn de wachttijden erg lang. Het zorgkantoor is gedurende de

daar niet over beschikt. Wlz expertise is beschikbaar bij onder andere onafhankelijke

wachttijd verantwoordelijk voor het leveren van overbruggingszorg, maar dit

cliëntondersteuners Wlz, zorgkantoren en het CIZ. Tijdens de groepsbijeenkomsten

biedt cliënten vaak niet voldoende. Een uitvoeringsprofessional zegt hierover:

benadrukken professionals bovendien het belang om kritisch te blijven op je eigen

“Door de lange wachttijden in de crisiszorg wonen cliënten met verstandelijke

kennis. ”Je weet niet wat je niet weet, dus je blijf altijd mensen uit je netwerk zoeken.

beperking vaak te lang thuis waardoor het netwerk overbelast raakt.”

Vorm een lerend netwerk.”

17

Naast het creëren van overzicht, kan het bieden van een luisterend oor verzachtend

Het aanbieden van deze domeinoverstijgende onafhankelijke cliëntondersteuning is

werken. Juist in de overgang van wetten waarin de cliënt en naasten naast de

door gemeente Oldenzaal georganiseerd door afspraken te maken met Stichting

financiële barrières en wachtlijstproblematiek ook te maken kunnen krijgen met

Cliëntondersteuning Twente (SCOT). SCOT streeft naar een onafhankelijk

mentale en emotionele uitdagingen. “Met het krijgen van een Wlz-indicatie krijg je de

cliëntondersteuner die naast de cliënt kan staan, zowel voor als na een Wlz indicatie.

stempel levenslang. Er is geen verbetering meer mogelijk, ze zeggen dat dat wel kan

De werkwijze van SCOT bestaat uit het aanbieden van één pilot

natuurlijk, maar het blijft een stempel dat het altijd moeilijk zal blijven. Dat voelt soms

ondersteuningstraject van maximaal tien uren aan gemeenten. Hierin kan onder

als een gevangenisstraf.”

andere worden nagegaan of er een toenemende zorgbehoefte is, waardoor het nodig
kan zijn om te kijken naar zorgaanbod vanuit de Wlz. Na de pilotfase biedt SCOT, op

Ook voor professionals kan de onafhankelijk cliëntondersteuner behulpzaam zijn

aangeven van de gemeente, inwoners een traject aan van onafhankelijke

wanneer een cliënt overgaat van de Wmo of Jeugdwet naar de Wlz. De meerwaarde

clientondersteuning. Deze cliëntondersteuning draagt onder andere bij aan het

die de onafhankelijk cliëntondersteuner biedt, zit volgens respondenten voor

verkrijgen van een zo integraal mogelijke dienstverlening op het gebied van

professionals met name in het verbinden van partijen en als sparringpartner. De

maatschappelijke ondersteuning. Dit bevat onder andere het tijdig ondersteunen van

verbindende rol komt tot uiting in het bemiddelen tussen partijen wanneer de cliënt

inwoners bij de Wlz aanvraag omdat hier vaak behoefte is aan specialistische kennis.

het gevoel heeft van het kastje naar de muur gestuurd te worden. “Ik zie heel vaak

Daarnaast biedt SCOT gemeenten ook ondersteuning door expertise-inzet, een

weerstand. Dat schopt een beetje tegen elkaar aan. Als je bemiddeling gaat

adviesgesprek of casusbespreking voor Wmo-consulenten en zorgaanbieders. De

toepassen dan komen die mensen wat dichter bij elkaar.” Het verbinden van partijen

afspraken die SCOT hierover met gemeenten maakt is afhankelijk van de vraag en

kan ook door het initiatief te nemen voor een MDO door het oproepen van betrokken

behoefte van de desbetreffende gemeente. Om domeinoverstijgende

zorg- en hulpverleners of bijeenkomsten te organiseren met belangrijke

cliëntondersteuning te realiseren, benadrukt SCOT bij gemeenten sterk de behoeften

ketenpartners. Onafhankelijk cliëntondersteuners kunnen ten slotte een

van de cliënt. De ervaring vanuit gemeenten is dat inzet van cliëntondersteuning door

sparringpartner voor partijen zijn wanneer zij twijfelen welke zorg het best passend is

SCOT leidt tot een effectiever en meer doelmatigere inzet van zorggeld, wat

voor de cliënt.

vervolgens weer leidt tot besparingen. Daarnaast is er ook een leereffect voor alle
partijen omdat kennis en ervaringen worden gedeeld en verbeterpunten worden

3.4

Goede voorbeelden van cliëntondersteuning bij de overgang van Wmo of

benoemd.

Jeugdwet naar Wlz
Een ander goed voorbeeld van domeinoverstijgende cliëntondersteuning wordt
Tijdens de groepsbijeenkomsten komt naar voren dat er verspreid in Nederland veel

geboden door CliëntondersteuningPlus. Op het moment dat CliëntondersteuningPlus

goede voorbeelden in het kader van cliëntondersteuning zijn die bijdragen aan een

overtuigd is dat de Wlz voor de cliënt passend is, dienen zij een aanvraag bij het CIZ

soepele overgang van Wmo of Jeugdwet naar Wlz. Zo hebben inwoners van

in. Wanneer de aanvraag wordt goedgekeurd, kunnen zij direct door met het bieden

bijvoorbeeld de gemeente Oldenzaal de mogelijkheid onafhankelijke

van cliëntondersteuning vanuit de Wlz. Het voordeel voor cliënten en naasten is dat

cliëntondersteuning domeinoverstijgend te ontvangen. Dit betekent dat de

zij dezelfde cliëntondersteuner behouden, die de bestaande situatie kent. Ook het CIZ

betrokken onafhankelijk cliëntondersteuner uit de Wmo of Jeugdwet mee kan gaan

is positief over de werkwijze van CliëntondersteuningPlus omdat zij kwalitatief goede

wanneer cliënten de overstap maken naar de Wlz. Dit borgt continuïteit voor cliënten.

en volledige aanvragen ontvangen. Om de begeleiding naar de Wlz te realiseren

18

heeft CliëntondersteuningPlus met een aantal gemeenten (bijvoorbeeld Barneveld,

Een mooi voorbeeld van samenwerking en kennisuitwisseling ten aanzien van de

Ede, Gouda en Harderwijk) een contract afgesloten. Deze gemeenten betalen

overgang van wetten is het spreekuur Wlz in West-Brabant. Het spreekuur is

CliëntondersteuningPlus op uur basis. Daarnaast schakelen ook enkele gemeenten

geschikt voor cliënten (en hun netwerk) met een Wlz-indicatie, waarbij binnen één

(Amersfoort, Apeldoorn, Wijk bij Duurstede en Nijkerk) CliëntondersteuningPlus

(maximaal twee) gesprekken een hulpvraag te beantwoorden is. Tijdens het

incidenteel in.

spreekuur wordt informatie en advies gegeven, onder andere over Volledig Pakket
thuis, Modulair Pakket thuis, persoonsgebonden budget, aanvraag hulpmiddelen van

Onder de vlag van het programma Volwaardig Leven zijn vijf pilots gespecialiseerde

Wlz of Wmo en verschillen in hoogte van de eigen bijdrage. Ook professionals die

cliëntondersteuning gestart waarbij cliëntondersteuners zich los van kaders en

een vraag hebben over bovenstaande gebieden kunnen terecht bij het spreekuur. Het

tijdslimieten kunnen richten op de zorg- of hulpvraag van cliënten met zeer ernstige

spreekuur wordt georganiseerd door MEE en begeleid door onafhankelijk

verstandelijke meervoudige beperking (ZEVMB), autisme, niet-aangeboren

cliëntondersteuners Wlz die ook bekend zijn met de Wmo. Een deelnemer aan de

hersenletsel (NAH), licht verstandelijke beperking (LVB) met gedragsproblematiek en

groepsbijeenkomst zegt hierover: “Er wordt goed gebruikgemaakt van het spreekuur

naasten. Een van deze pilots richt zich op mensen met een (licht) verstandelijke

door huisartsen en zorgprofessionals. Mensen zijn vaak al geholpen met een korte

beperking en gedragsproblematiek en zet netwerkgidsen in. De netwerkgids heeft een

vraag en antwoord.” Het spreekuur kent een vierwekelijkse cyclus: week 1:

specialisme in complexe problematiek en biedt ondersteuning aan zowel cliënten als

telefonisch, week 2: fysiek in Breda, week 3: telefonisch en week 4: fysiek in

hun naasten. De netwerkgids kan intensievere en langdurigere ondersteuning bieden

Roosendaal.

dan een reguliere cliëntondersteuner. Tijdens de groepsbijeenkomst gaf een
netwerkgids aan: “De ondersteuning die wij als netwerkgidsen bieden gaat over de
domeinen heen en wij zijn niet gebonden aan uren. Ons motto is dat we niet loslaten.

3.5

Ingezette oplossing van onafhankelijke cliëntondersteuning bij de overgang van
Wmo of Jeugdwet naar de Wlz

Dat is prettig voor cliënten en naasten. Ik kan jaren betrokken blijven.” Ook de pilot
bondgenoten gericht op naasten wordt in de bijeenkomsten die we hebben

Ondanks de mooie voorbeelden van domeinoverstijgende cliëntondersteuning,

georganiseerd benoemd. In deze pilot worden onafhankelijk cliëntondersteuners

behouden cliënten op de meeste plekken in het land bij overgang van wetten niet

bondgenoten genoemd en ligt de focus primair op de naasten van een cliënt met een

dezelfde onafhankelijk cliëntondersteuner. Om cliënten toch vanuit zowel de Wmo als

Wlz-indicatie. Een bondgenoot zegt hierover: “Als bondgenoot heb ik meer tijd voor

Wlz te begeleiden, maken diverse onafhankelijk cliëntondersteuners gebruik van hun

het opbouwen van onderling vertrouwen en voel ik de ruimte om samen te oriënteren

tweede functie als mantelzorgmakelaar. Een mantelzorgmakelaar ontlast

naar passende zorg. Dat zou ik heel veel gezinnen gunnen.” Ten slotte werd ook de

mantelzorgers door hulp te bieden bij het regelen van de juiste zorg. De kosten voor

pilot copiloot voor de ZEMVB-groep meermaals genoemd als goed voorbeeld waarin

de mantelzorgmakelaar worden in tegenstelling tot de kosten voor de onafhankelijk

onafhankelijk cliëntondersteuners grenzeloos konden handelen. Volgens

cliëntondersteuner niet betaald door de gemeente of het zorgkantoor, maar via een

respondenten zit de meerwaarde van de pilots grotendeels in de ruimte die er kwam

aanvullende verzekering bij de zorgverzekeraar. Diverse respondenten geven aan al

om een lerend netwerk te vormen met gedreven professionals. Ook bij afloop van de

voor de goedkeuring van een Wlz-indicatie, betrokken te zijn bij een overbelaste

pilots wil men via een lerend netwerk informatie uit blijven wisselen over de centrale

mantelzorger en zijn of haar naaste. Om niet alleen de mantelzorger, maar ook de

vraag: Hoe kan je cliënten richting passende zorg begeleiden?

cliënt bij de overgang naar de Wlz te ondersteunen, geven diverse respondenten
‘creatief’ gebruik te maken van hun dubbelrol. “Wanneer er nog geen Wlz-indicatie is

19

3.6

afgegeven, ondersteun ik weleens direct de cliënt door de gemaakte uren vanuit mijn

je elkaar juist goed aanvullen. En deels liggen (samenwerking)afspraken ook

rol als mantelzorgmakelaar te schrijven.”

contractueel vast.”

Gedeeltelijke overlap in rol- en taakverdeling ten aanzien van professionals

Een andere respondent geeft aan dat overlap van rollen en taken zelfs tot een

betrokken bij cliëntondersteuning

doorbraak kan leiden. “Als onafhankelijk cliëntondersteuner Wlz ben ik samen met de
onafhankelijk cliëntondersteuner Wmo met een juridische achtergrond in bezwaar

In het aanbod cliëntondersteuning zijn professionals vanuit verschillende organisaties

gegaan tegen de afwijzing voor een Wlz-indicatie. Deze samenwerking heeft ervoor

en functies betrokken. Zij geven ieder op een andere wijze invulling aan

gezorgd dat we de ‘strijd’ hebben gewonnen.”

cliëntondersteuning. Dit resulteert volgens respondenten tot overlap in rol- en
taakverdeling van een aantal professionals die betrokken zijn bij cliëntondersteuning.

Onduidelijkheden door overlap die respondenten benoemen, zijn vaak herleidbaar

Uit de groepsbijeenkomsten blijkt dat de rol van onafhankelijk cliëntondersteuners in

naar de grenzen van rollen, taken en verantwoordelijkheden. Een onafhankelijk

de praktijk in sommige situaties overlapt met casemanagers dementie,

cliëntondersteuner zegt hierover: ”Voor mij is het soms onduidelijk wat de grens van

wijkteammedewerkers, maatschappelijk werkers, individuele behandelaren, ggz-

de rol en taak van het wijkteam is. Laat het wijkteam de cliënt direct 'los' vanaf het

ambassadeurs, mantelzorgmakelaars en informele cliëntondersteuners (zoals

moment dat er sprake is van een Wlz-indicatie of mag deze nog een tijd meekijken?”

vrijwilligers of ervaringsdeskundigen). Respondenten benoemen bovendien de

Wanneer grenzen tussen taken, rollen en verantwoordelijkheden helder zijn, vinden

overlap die kan optreden tussen onafhankelijk cliëntondersteuners Wmo en

respondenten het belangrijk dat daar goed over gecommuniceerd wordt. Enerzijds om

onafhankelijk cliëntondersteuners Wlz. Overlap in taken tussen onafhankelijk

helderheid te scheppen, anderzijds om verkeerde verwachtingen te voorkomen.

cliëntondersteuners en casemanagers dementie kan bijvoorbeeld zitten in hulp bij de

Onafhankelijk cliëntondersteuners geven aan bewust en tijdig helderheid te scheppen

zoektocht naar een passende woonplek of hulp bij het aanvragen van een pgb

over de grenzen van hun rollen, taken en verantwoordelijkheden aan zowel

wanneer iemand overgaat van de Wmo naar de Wlz. Als het gaat om onafhankelijk

professionals als cliënten en hun naasten. “Als onafhankelijk cliëntondersteuner weet

cliëntondersteuners en mantelzorgmakelaars lopen niet alleen taken, maar in

ik wat mijn rol en taak is, terwijl de cliënt andere dingen van je kan verwachten. Dit is

sommige gevallen ook de functies door elkaar heen. “Ik kan als onafhankelijk

een belangrijk verschil. Wij denken en kijken met de cliënt mee in de zoektocht naar

cliëntondersteuner Wlz pas in beeld komen wanneer mensen een indicatie hebben

passende zorg, terwijl cliënten nog weleens denken dat we deze zoektocht van ze

voor de Wlz. Via een omweg word ik dan als mantelzorgmakelaar regelmatig ingezet

overnemen.” Ook in het contact met professionals geven onafhankelijk

voor de toeleiding naar de Wlz.”

cliëntondersteuners aan scherp te zijn op het bewaken van hun grenzen. “Het helpt
om bij de start van mijn betrokkenheid als onafhankelijk cliëntondersteuner duidelijk

Volgens respondenten kan overlap in rollen en taken onduidelijkheid opleveren, maar

mijn onafhankelijke en onpartijdige rol te benoemen richting professionals. Zo laat ik

leidt het meestal niet tot problemen. “Het is een kwestie van goed met elkaar

weten dat ik ten alle tijden onpartijdig blijf en dus gezien kan worden als een

afstemmen wie wat doet, wie het beste kan ondersteunen op welk moment en voor

betrouwbare sparringpartner.” Ten slotte geven respondenten aan dat onafhankelijk

welk onderdeel de hulp- of zorgvraag.” Een andere professional vult aan: “De lijnen

cliëntondersteuners niet ‘de pleister op elke wond’ kunnen zijn als het gaat om de

tussen casemanagers waren al goed, maar door het koploper project zijn de

complexiteit van het zorgsysteem. “Als onafhankelijk cliëntondersteuner hebben wij

samenwerkingen versterkt. Als je elkaar weet te vinden en de lijnen kort hebt, dan kun

20

de taak om terug te geven aan het systeem wat niet werkt of wat niet klopt. Wij

3.7.2

kunnen signaleren, maar wij zijn niet verantwoordelijk voor de complexiteit.”

Cliëntondersteuning bij jeugdigen
Een greep uit gebeurtenissen van jeugdigen die reden zijn om een beroep te doen op
cliëntondersteuning zijn: ‘ik ga naar school of naar een vervolgstudie’, ‘ik loop vast op

3.7

school’, ‘ik heb een loverboy’ en ‘ik word 18’. Ook de situatie in een gezin kan

Aandachtspunten in de cliëntondersteuning per doelgroep

bepalend zijn voor het inschakelen van een onafhankelijk cliëntondersteuner.
In deze paragraaf bespreken we de ervaringen bij cliëntondersteuning die specifiek

Bijvoorbeeld wanneer er sprake is van een (vecht)scheiding, veranderingen in de

gelden voor de cliëntgroepen die besproken zijn tijdens de klantreisbijeenkomsten:

gezinssituatie, overbelasting bij ouders of armoede.

ouderen, jeugdigen, ggz, chronisch zieken en mensen met een beperking.
Respondenten zijn het met elkaar eens dat er tijdens het opgroeien van jeugdigen
De gedeelde ervaringen van deelnemers aan de klantreisbijeenkomsten hebben we

met een levenslange en levensbrede zorg- of hulpvraag voortdurend nieuwe vragen

samengebracht in een infographic. Deze staat op pagina 18. Toelichting over de

spelen. Zeker bij kinderen waarbij sprake is van een beperking of problemen binnen

infographic is te vinden in paragraaf 3.7.6.

het gezinssysteem. “Ze hebben om die reden met zeer veel verschillende
professionals te maken waarbij ze steeds opnieuw hun verhaal moeten doen. Ouders

3.7.1

Cliëntondersteuning bij ouderen

raken hierdoor soms moedeloos en raken gefrustreerd. Als ouder met een kind met

Belangrijke verwijzers naar cliëntondersteuning in de ouderenzorg zijn huisartsen,

een beperking ben je constant bezig met events.” Een overdrachtsmoment tussen

casemanagers dementie, specialisten ouderengeneeskunde en kenniscentra

professionals bij jeugdigen is de overgang van de gecertificeerde instellingen naar

dementie. De digitalisering van de samenleving en overbelaste mantelzorgers zijn

onafhankelijke cliëntondersteuners.

specifieke redenen voor ouderen om gebruik te maken van een onafhankelijk
cliëntondersteuner. De zoektocht naar passende zorg kan bovendien steeds lastiger

In de zoektocht naar passende zorg voor jeugdigen lopen onafhankelijk

worden omdat door ouderdom op steeds meer leefdomeinen problematieken gaan

cliëntondersteuners regelmatig aan tegen de harde scheiding tussen wonen en

spelen. Een veelgehoorde vraag die speelt bij ouderen gaat in op de onduidelijkheid

behandeling. Onafhankelijk cliëntondersteuners noemen specifiek voor jeugdigen het

of men met een Wlz-indicatie nog thuis kan blijven wonen. Bij de cliëntondersteuning

Netwerk Intensieve Kindzorg (NIK) als belangrijke sparringpartner in de zoektocht

voor ouderen zoeken onafhankelijk cliëntondersteuners, casemanagers dementie en

naar passende zorg.

specialisten ouderengeneeskunde elkaar regelmatig op. “De casemanagers dementie
begeleiden de ouderen van begin tot eind in het proces van veranderingen. Door met

3.7.3

Cliëntondersteuning bij de ggz

elkaar samen te werken kom ik als onafhankelijk cliëntondersteuner te weten wat er

Verwijzers naar cliëntondersteuning binnen de ggz zijn mentoren en de reclassering.

allemaal heeft gespeeld in het leven van de oudere.” In de zoektocht naar passende

Cliëntondersteuning voor de ggz draait voornamelijk om hulp bij wonen, therapie, de

zorg voor ouderen lopen onafhankelijk cliëntondersteuners regelmatig vast in

aanschaf van hulpmiddelen en (sociale) ondersteuning bij gesprekken. Respondenten

onvoldoende en niet beschikbaar aanbod aan respijtzorg.

geven aan dat de doelgroep relatief weinig vertrouwen ervaart in het zorgsysteem en
daarmee vaak ook in cliëntondersteuning. Uit het groepsgesprek blijken bovendien
knelpunten in de samenwerking tussen onafhankelijk cliëntondersteuners en
professionals binnen de ggz. “De ggz is nog erg individueel gericht op de patiënt en

21

minder gewend om gezins- en systeemgericht te werken en samen te werken met

3.7.6

Infographic klantreizen

niet-medische partijen. Wanneer bijvoorbeeld een ouder onder behandeling is voor

Op de infographic zoals hieronder is afgebeeld volgen we de reis van de benoemde

verslavingsproblematiek vinden er niet automatisch gesprekken plaats met de

cliëntgroepen naar het ontvangen van cliëntondersteuning. De reis is een

kinderen in het gezin of met de andere ouder. Dit zou wel wenselijk zijn en

versimpeling van de werkelijkheid en beperkt zich tot de aanloop naar en het

verergering van de problematiek kunnen voorkomen.”

ontvangen van cliëntondersteuning vanuit de Wmo16, tot de aanloop naar en het
ontvangen van cliëntondersteuning vanuit de Wlz. In de praktijk verloopt de reis

Bij de overgang van Wmo naar Wlz valt binnen de ggz op dat meerdere respondenten

immers nooit lineair. De afgebeelde klantreizen zijn fictief en geen directe afspiegeling

aangeven dat cliënten in de Wlz meer vrijheid, rust, continuïteit en

van alle deelnemers uit de klantreisbijeenkomsten. De getoonde reis geeft wel een

keuzemogelijkheden ervaren. Een ervaringsdeskundige zegt hierover: “In de Wlz hoef

goede indruk van de belangrijkste rode draden in de ervaringen die tijdens de

je niet steeds weer opnieuw te verantwoorden waarom je zorg nodig hebt en heb je

bijeenkomsten naar voren zijn gekomen.

niet meer met een jaarlijkse herindicatie te maken.”
De reis naar cliëntondersteuning is volgens de klantreismethodiek ingedeeld in vier
3.7.4

Cliëntondersteuning bij chronisch zieken

fasen: de aanloop naar cliëntondersteuning vanuit de Wmo, het ontvangen van

In het groepsgesprek in het kader van de cliëntgroep chronisch zieken benoemen

cliëntondersteuning vanuit de Wmo, de aanloop naar cliëntondersteuning vanuit de

respondenten dat er relatief weinig zorgaanbod is voor deze doelgroep. Verder zijn er

Wlz en het ontvangen van cliëntondersteuning vanuit de Wlz. De fasen zijn in het

geen aandachtspunten of opvallendheden die specifiek voor chronisch zieken gelden.

lichtgrijs beschreven in de infographic. Binnen deze fasen doen zich verschillende
(in)directe contactmomenten voor. Deze contactmomenten zijn te vinden bij de

3.7.5

Cliëntondersteuning bij zorg voor mensen met een beperking

stippen en vierkanten. Een stip op de route beschrijft de reden voor het inschakelen

Ondersteuning bij de aanschaf van hulpmiddelen of woningaanpassingen zijn

van cliëntondersteuning door cliënten en naasten. Een vierkant op de route beschrijft

veelvoorkomende redenen voor mensen met een beperking om een beroep te doen

de ervaren knelpunten van cliënten en/of professionals bij de stap in kwestie. Wij

op cliëntondersteuning. In de gehandicaptenzorg is er sprake van lange wachtlijsten

willen benadrukken dat de genoemde redenen en knelpunten uit de infographic

bij de crisisopvang waardoor cliënten met een verstandelijke beperking lang(er) thuis

slechts een greep zijn uit de bevindingen zoals beschreven in dit hoofdstuk.

wonen. Het gevolg is een overbelast netwerk. De doelgroep schakelt op deze
momenten een onafhankelijk cliëntondersteuner in. Onafhankelijk cliëntondersteuners
geven aan samen met de cliënt te zoeken naar overbruggingsmogelijkheden.

16

Cliëntondersteuning is voor gemeenten in de Wmo belegd, maar het gaat om

levensbrede ondersteuning. Dus bijvoorbeeld ook Jeugdwet, Participatiewet,
(preventieve) zorg, onderwijs, wonen en bij toeleiding naar de Wet Langdurige Zorg
(Wlz).

22

23

4 Wensen inrichting en organisatie cliëntondersteuning
Hoofdstuk 2 beschreef de wettelijke kaders van rollen, taken, verantwoordelijkheden

vaststellen van de verordening worden weliswaar lokaal gemaakt, maar wel op grond

en posities ten aanzien van cliëntondersteuning. In hoofdstuk 3 hebben we vanuit

van hetgeen in regionaal verband is afgesproken. Gemeenten kunnen voor het

zowel het perspectief van cliënten als uitvoeringsprofessionals beschreven hoe zij de

maken van keuzes in hun beleid, uitvoering en opdrachtverlening gebruikmaken van

daadwekelijke invulling van cliëntondersteuning in de praktijk ervaren. In dit hoofdstuk

de Handreiking cliëntondersteuning van de VNG.17 Gemeenten kunnen bij de lokale

gaan we in op de wensen die leven bij respondenten ter verbetering van de

doorontwikkeling van cliëntondersteuning ondersteund worden door onder andere

organisatie en inrichting van cliëntondersteuning. We bespreken de wensen aan de

Movisie op de kennisfunctie cliëntondersteuning en stelt het ministerie van VWS

hand van de volgende thema’s die nog aandacht behoeven: inkoop, eenduidigheid,

middelen beschikbaar via een specifieke uitkering aan gemeenten.18

deskundigheidsbevordering en kennisontwikkeling en bekendheid en vindbaarheid
van cliëntondersteuning. De thema’s sluiten als volgt aan bij de geformuleerde

We constateren dat de verschillende inkoop- en kwaliteitskaders voor gemeenten en

doelstellingen voor 2026 naar aanleiding van de Toekomstagenda

zorgkantoren leiden tot een terugkomend knelpunt dat zowel door cliënten, naasten

Gehandicaptenzorg uit 2021:

als onafhankelijk cliëntondersteuners wordt ervaren. Namelijk de veelvoud aan

a.

Inzetten op kwaliteit van cliëntondersteuning (paragraaf 4.1, 4.2 en 4.3);

gezichten voor cliënten en de begrenzing van wetten die het voor onafhankelijk

b.

Verbeteren overgang tussen Wmo- en Wlz-cliëntondersteuning (paragraaf 4.3);

cliëntondersteuners onmogelijk maken de gehele klantreis betrokken te blijven.

c.

Vergroten bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning (paragraaf 4.4).

Respondenten zien met name potentie in het regionaal organiseren en inkopen van
cliëntondersteuning. Zo kan in een regio de samenwerking tussen gemeenten,

4.1

Cliënten, ervaringsdeskundigen en uitvoeringsprofessionals hebben behoefte

zorgkantoor en overige partijen opgezocht worden en de cliëntondersteuning

aan regionale invulling en inkoop van cliëntondersteuning

makkelijker integraal aangeboden worden.

Momenteel is er voor zorgkantoren een eenjarig landelijk inkoop- en kwaliteitskader

4.2

Creëer waar mogelijk meer eenduidigheid ten aanzien van cliëntondersteuning

cliëntondersteuning Wlz. ZN en zorgkantoren monitoren kwaliteitsprincipes die
onderdeel zijn van de voorwaarden uit het inkoopkader en zijn verantwoordelijk voor

Een veelgehoorde wens van respondenten ten aanzien van het bieden en leveren

de doorontwikkeling in 2023 en de verdere toekomst. Gemeenten kunnen op grond

van cliëntondersteuning door gemeenten en zorgkantoren is het creëren van meer

van de Wmo daarentegen grotendeels lokale keuzes maken over de invulling en

eenduidigheid. Binnen de Wmo is er geen landelijk geldend inkoopkader voor

positionering van cliëntondersteuning. De praktijk is dat gemeenten veelal daartoe in

gemeenten. Dit maakt dat cliënten en onafhankelijk cliëntondersteuners bij verhuizing

regionale samenwerkingsverbanden met elkaar verbonden zijn. De keuzes over het

zich vaak opnieuw moeten verdiepen in de wijze waarop cliëntondersteuning

17

Handreiking cliëntondersteuning VNG (2022)

18

Toekomstagenda ‘Zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking’ (2022)

24

georganiseerd is in de desbetreffende gemeente. De meningen van respondenten

de verschillende levensdomeinen binnen de Wmo, maar juist ook de technische

verschillen over het organiseren van de gewenste eenduidigheid. Zo is er bijvoorbeeld

kennis van de Wlz.

behoefte aan eenduidigheid als het gaat om de posities, rollen, taken en

4.3

verantwoordelijkheden van met name gemeenten bij het leveren van

De urgentie die de afgelopen jaren is verhoogd met subsidies voor pilots waarbij

cliëntondersteuning. Waar de ene gemeente vooraan staat in het koplopertraject, zijn

cliëntondersteuning los van wetten en financiën acteren, moet de komende jaren

er ook diverse gemeenten die (nog) geen positie kiezen als het gaat om het bieden en

aangewakkerd blijven worden. Een beweging blijft alleen in gang wanneer er een

leveren van cliëntondersteuning. Om cliënten in iedere gemeente de mogelijkheid tot

blijvend gevoel van urgentie is. Niet alleen bij gemeenten en zorgkantoren, maar bij

cliëntondersteuning te garanderen, zoals beschreven in de wet, helpt het wanneer

alle betrokken partijen. Het organiseren van bijeenkomsten, waarin goede

gemeenten duidelijk communiceren naar inwoners hoe zij cliëntondersteuning hebben

voorbeelden gedeeld worden, kan hierbij helpen. Respondenten geven bovendien

ingeregeld. Bovendien geven respondenten aan dat gemeenten verschillende termen

aan behoefte te hebben aan een kennisbank voor gemeenten en zorgkantoren, waar

voor cliëntondersteuning hanteren. Onafhankelijk cliëntondersteuners worden in

informatie te vinden is en goede voorbeelden gedeeld kunnen worden over de

andere gemeenten ook wel: ‘inwonersondersteuners’ (gemeenten Apeldoorn, Ede en

overgang van cliënten van de Wmo naar de Wlz. Een aandachtspunt bij de

Putten), ‘meedenkers’ (Oosterschelderegio, gemeente Tilburg en Hillegom, Lisse,

genoemde investeringen is volgens respondenten de nadruk die in pilots momenteel

Teylingen en Noordwijk) of ‘meitinkers’ (gemeente Hoogeveen) genoemd. Het is voor

ligt op gespecialiseerde cliëntondersteuning. Respondenten benadrukken dat er

te stellen dat de verschillende termen verwarring veroorzaakt bij cliënten, terwijl het

voorzichtig moet worden omgegaan met de focus op gespecialiseerde

doel van cliëntondersteuning leidend zou moeten zijn voor de term die gemeenten en

cliëntondersteuning, omdat het juist belangrijk is dat cliëntondersteuning voor

zorgkantoren gebruiken.

iedereen beschikbaar moet zijn en blijven.

Blijf deskundigheidsheidsbevordering en kennisontwikkeling stimuleren

4.4

Blijf de bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning onder de
aandacht brengen

Om kwaliteit te kunnen bieden, vinden er activiteiten plaats gericht op
kennisontwikkeling en -bevordering zodat cliëntondersteuners hun kennis en kunde

De afgelopen jaren zijn er diverse acties ondernomen om de bekendheid en

actueel houden. Hiervoor heeft bijvoorbeeld de beroepsvereniging voor

vindbaarheid van cliëntondersteuning te vergroten. Zo is er onder andere

cliëntondersteuners (BCMB) een plan ontwikkeld en voeren zij vanuit die gedachte

geïnvesteerd in de bekendheid van Het Juiste Loket, staat op de website

bijvoorbeeld webinars en masterclasses uit. Ook op het grensvlak Wmo of Jeugdwet

www.regelhulp.nl een actueel overzicht voor alle gemeenten en zorgkantoren met het

naar de Wlz vindt gerichte kennisuitwisseling plaats over de Wlz, zo vertelden

aanbod van organisaties die cliëntondersteuning aanbieden en zijn er diverse

respondenten ons tijdens dit onderzoek. Ondanks deze inspanningen ervaren cliënten

onderzoeken naar cliëntondersteuning uitgevoerd. Respondenten benoemen

dat zij in de aanloop naar een Wlz-indicatie te maken krijgen met een onafhankelijk

desondanks dat cliënten nog te vaak onbekend zijn met cliëntondersteuning of in een

cliëntondersteuner die onvoldoende kennis heeft over de Wlz. Een aandachtspunt is

te laat stadium een beroep doen op cliëntondersteuning. Ook noemen respondenten

daarom om (blijvend) te investeren in deskundigheidsbevordering en

dat toeleidende partijen nog niet altijd voldoende bekend zijn met de rollen en taken

kennisontwikkeling van cliëntondersteuners. Niet alleen ten aanzien van kennis over

25

van onafhankelijk cliëntondersteuners19. Dit is een gemiste kans omdat het eerste
contact met cliënten vaak is met een huisarts, fysiotherapeut, consultatiebureau et
cetera. Cliënten en hun naasten hebben (pas) behoefte aan cliëntondersteuning op
het moment dat ze in de zoektocht naar passende zorg vastlopen. Het is voor
gemeenten en zorgkantoren daarom belangrijk om bewust te zijn van de momenten
waarop de zoektocht van cliënten en hun naasten vastloopt. Het blijvend investeren
op de bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning is dan ook belangrijk.

19

Monitor Cliëntondersteuning RIVM (2020)

26

5 Afspraken tussen gemeenten en zorgkantoren en de
rol van het ministerie van VWS
bijvoorbeeld aan intensivering van samenwerkingen, een toename van beschikbare
De verwachtte wetswijziging (zie paragraaf 2.5) en wensen ten aanzien van de

(financiële) middelen of aanpassingen in wetten en regels. Een eerste stap in het

inrichting en organisatie van cliëntondersteuning (zie hoofdstuk 4) vragen om een

creëren van beweging is het voorliggend wetsvoorstel dat zorgkantoren de

passende samenwerkingsvorm en samenwerkingsafspraken tussen gemeenten en

mogelijkheid geeft om cliëntondersteuning vanuit de Wlz beschikbaar te stellen voor

zorgkantoren. Dit hoofdstuk beschrijft onze visie op de benodigde afspraken en de

ondersteuning bij het aanvragen van een Wlz-indicatie. We adviseren om regionaal te

stappen die wij logischerwijs zien om hiertoe te komen. We starten met het

kijken naar een passende samenwerkingsvorm die aansluit bij het wetsvoorstel. Deze

beschrijven van de route voor regionale samenwerking tussen gemeenten en

regionale samenwerking zou op twee manieren vormgegeven kunnen worden. Op

zorgkantoren en benoemen daarbij welke werkzame elementen reeds bekend zijn

basis van de samenwerking in zorgkantoorregio’s of op basis van de natuurlijke

vanuit de goede voorbeelden in het land. Vervolgens beschrijven we de rol die wij

samenwerkingsregio’s voor gemeenten. Daarbij kan per regio voortgebouwd worden

voor het ministerie van VWS zien. We sluiten het hoofdstuk af met twee ideeën voor

op het denkwerk en de keuzes die reeds door het zorgkantoor of de betrokken

duurzame oplossingen in de cliëntondersteuning.

gemeenten zijn gemaakt. Wat al in kaart is gebracht en vastgelegd vormt dan ook het
vertrekpunt voor aanvullende afspraken.

5.1

Onze visie voor een passende samenwerkingsvorm en afspraken tussen
gemeenten en zorgkantoren

Het vormgeven van bovengenoemde regionale samenwerking gaat over de vraag hoe
je in gezamenlijkheid tot een plan kan komen. Onderstaand beschrijven wij een

Uit de gesprekken die we hebben gevoerd tijdens dit onderzoek blijkt dat er de

manier om hiertoe te komen. Uiteraard zijn er ook andere vormen die passend

afgelopen jaren diverse betekenisvolle activiteiten ondernomen zijn ter verbetering

kunnen zijn. Het stappenplan is bedoeld ter inspiratie en moet niet als blauwdruk

van cliëntondersteuning. De knelpunten die nog worden ervaren hebben met name

gezien worden voor de regionale samenwerking tussen gemeenten en zorgkantoren.

betrekking op de overgang tussen wetten. We benadrukken dat deze knelpunten
gaan over de organisatie van cliëntondersteuning, niet over de wijze waarop het
zorgsysteem in ons land is ingericht. Hoewel de onderwerpen elkaar raken, dient
cliëntondersteuning niet gezien te worden als ‘oplossing’ voor de complexiteit van het
zorgsysteem. Idealiter zou ons inziens geen cliëntondersteuning nodig moeten zijn
voor het vinden van passende zorg.

Stap 1: Kaders bepalen voor de samenwerking
De volgende vragen kunnen helpen in het gesprek tussen gemeenten en
zorgkantoren om te komen tot een passende samenwerkingsvorm en het maken van
afspraken:
a.

Wanneer is de samenwerking een succes? Welke doelstellingen streeft iedere
partij met een samenwerkingsverband na?

Om verandering te brengen in de knelpunten ten aanzien van cliëntondersteuning bij

b.

Welke randvoorwaarden zijn voor iedere partij cruciaal in de samenwerking?

de overgang tussen wetten kan aan verschillende knoppen gedraaid worden. Denk

27

c.

Wat is ‘no-go’: wat mag de samenwerking zeker niet opleveren?

kwaliteiten en belangen? We beschrijven een aantal aandachtspunten bij de tweede

d.

Hoe kijkt iedere partij naar de eigen rol en bijdrage in de samenwerking?

stap die op basis van de bevindingen uit het rapport tot stand zijn gekomen:

e.

Welke verwachting heeft iedere partij ten aanzien van de rol en bijdrage van

a.

de andere partij(en)?
f.

Visie, doelen en strategie: wat is de gedeelde visie van gemeenten en
zorgkantoren op het voorliggend wetsvoorstel en hoe is deze vertaald in

Welke aandachtspunten zien partijen ten aanzien van een mogelijke
samenwerkingsvorm?

concrete doelstellingen?
b.

Cultuur, communicatie en leidinggeven: welke afspraken moeten gemaakt
worden over de beginselen van de samenwerking, denk daarbij aan gewenst en

De antwoorden van gemeenten en het zorgkantoor kunnen vervolgens geordend
worden in onderstaand figuur (waarbij het zorgkantoor partij 1 vormt en de gemeenten

ongewenst gedrag, mate van transparantie, vertrouwen en commitment?
c.

partij 2 vormen).

Werk en competenties: welke medewerkers dienen cliënten (eerder) te
informeren en/of te begeleiden in de overgang naar de Wlz en over welke
expertise moeten zij beschikken?

d.

Technologie, (financiële) middelen en informatie: hoe wordt de financiering
van cliëntondersteuning in de aanloop van cliënten naar de Wlz onderling

Belangrijk

Belangrijk

voor 1, no-go

voor 1 en 2

voor 2

geregeld?
e.

partij 1

Structuur en processen: hoe zorgen we ervoor dat de cliënt leidend blijft bij de
overgang tussen wetten?

No-go
voor 1 en 2

Belangrijk
voor 2, no-go

In deze tweede stap is het van belang om ook in samenhang naar bovengenoemde

voor 1

onderwerpen te kijken. Alleen investeren in bijvoorbeeld middelen door het maken
van afspraken over financiën is niet effectief. Wanneer er naast het organiseren van

partij 2

Figuur 1: Matrix om gezamenlijke doelen te prioriteren.

middelen ook blijvend aandacht is voor het ‘waarom van de samenwerking’ (visie en
belang zoals reeds ontwikkeld) en een actieplan met duidelijke doelen en
reflectiemomenten wordt ontwikkeld, is de kans groter dat de gemeenten en

Stap 2: Gezamenlijk bepalen van de scope en taakopvatting van de

zorgkantoren elkaar blijvend versterken.

samenwerking
De informatie uit het groene blok in figuur 1 beschrijft wat de partijen met de

Stap 3: Vastleggen concrete samenwerkingsafspraken

samenwerking willen bereiken. Deze gezamenlijke opgave bepaalt de richting voor de

Om te zorgen dat de ideeën worden omgezet in acties, moeten er concrete afspraken

benodigde afspraken tussen gemeenten en zorgkantoren. In deze tweede stap staan

worden vastgelegd over de samenwerkingsvorm. Deze afspraken richten zich op

de scope en taakopvatting van de onderlinge samenwerking centraal. Welk beeld

taakverdeling, governance, financiën en juridische zaken:

hebben de partijen bij de onderlinge taak- en rolverdeling, uitgaande van elkaars

a.

Beschrijving van de concrete taak- en rolverdeling ten aanzien van de
besproken bouwstenen in stap 2;

28

b.

Beschrijving invulling van regie (verticale of horizontale samenwerking);

Door continu te blijven reflecteren worden meer best practices zichtbaar en kunnen

c.

Planning en eventueel benoemen van een groeipad waarin opties worden

lessen op inhoud en proces geborgd worden. VNG en ZN hebben als

gehouden naar de toekomst toe;

koepelorganisaties daarin ook een verantwoordelijke en niet-vrijblijvende rol. Het zijn

Overlegvorm om de samenwerking te evalueren en eventuele knelpunten te

hun leden die het gesprek met elkaar in de regio moeten aangaan en tot afspraken

bespreken en op te lossen.

moeten komen. Om de benodigde urgentie te creëren en gemeenten en zorgkantoren

d.

handvatten te bieden om daadwerkelijk aan de slag te gaan, adviseren wij om de
Werkzame elementen ten aanzien van regionale samenwerking

regionale samenwerking en de voortgang in het maken van afspraken tussen
gemeenten en zorgkantoren in het bestuurlijk overleg tussen VNG, ZN en VWS te

Op diverse plekken in het land zijn bovengenoemde stappen reeds gezet. Om ervoor

agenderen.

te zorgen dat het wiel niet opnieuw uitgevonden hoeft te worden, zetten wij in deze
paragraaf een aantal werkzame elementen op een rij. Deze werkzame elementen zijn
gebaseerd op de ervaringen van diverse respondenten:
a.

b.

5.3

De rol van ministerie van VWS

Sluit aan bij regionale of lokale bestaande samenwerkingsverbanden, benut de

In de voorgaande paragraven beschreven we de activiteiten, rollen, taken en

korte lijnen en mogelijkheid om op een laagdrempelige manier met elkaar

verantwoordelijkheden voor gemeenten en zorgkantoren om regionaal tot een

samen te werken;

passende samenwerkingsvorm en afspraken te komen. In deze paragraaf gaan we in

Bespreek het gezamenlijke belang voor de regionale samenwerking.

op de rol die wij voor het ministerie van VWS zien bij het volgen van de beweging

Voorbeelden zijn: samen cliëntondersteuning in het voordeel van de cliënt

naar (intensievere) regionale samenwerkingen. Voor het ministerie van VWS zien we

organiseren of mogelijkheden verkennen om expertise van de ander te

de volgende rollen weggelegd:

benutten;

a.

Coördineren en aanjagen;

c.

Behandel elkaar als gelijkwaardige partners en maak gezamenlijk keuzes;

b.

Verbinden van partijen en het organiseren van bestuurlijk commitment;

d.

Spreek elkaar aan op de wettelijke taak, maar durf ook de ‘rek in de regels’ in

c.

Communiceren;

te zoeken. Regels zijn belangrijke instrumenten voor het leveren van de goede

d.

Financieren (indien nodig).

zorg. Echter, regels kunnen ook worden ervaren als beknellend en teveel. Het
is dan zaak om te ontdekken waar de ruimte zit.

Het ministerie van VWS heeft naar onze mening een belangrijke rol in het creëren van
overzicht ten aanzien van de beoogde regionale samenwerkingen en afspraken. Zij

5.2

De rol van koepelorganisaties VNG en ZN, gemeenten en zorgkantoren

kunnen fungeren als centraal aanspreekpunt voor de regio’s. Ook behouden zij een
aanjagende rol in het agenderen van knelpunten en wensen op (bestuurlijke) tafels.

Paragraaf 5.1 beschrijft een opzet voor de benodigde activiteiten om tot meer

Specifiek voor het aanjagen van regionale samenwerking speelt het ministerie van

regionale samenwerking tussen gemeenten en zorgkantoren te komen. Aan

VWS een belangrijke rol in het bepalen van urgentie. Door aandacht te vestigen op de

zorgkantoren en gemeenten de taak om het gesprek met elkaar aan te gaan en tot

meerwaarde van regionale samenwerking en tussentijdse mijlpalen groeit het

concrete afspraken te komen. Ons advies is om niet te blijven praten, maar vooral te

bewustzijn bij partijen en het urgentiebesef. We adviseren het ministerie van VWS om

gaan doen. Zo kunnen veranderen, leren en kennisontwikkeling hand in hand gaan.

met regio’s en partijen in gesprek te gaan over de landelijke randvoorwaarden die
benodigd zijn om regionale samenwerking te realiseren. Daarnaast adviseren we de

29

energie te benutten die bij specifieke regio’s en partijen aanwezig is om duurzame

toekomstbestendig is wanneer de volgende randvoorwaarden in acht genomen

samenwerkingen te ontplooien gericht op het beter organiseren van

worden:

cliëntondersteuning. Regio’s of partijen die (nog) niet overtuigd zijn, haken mogelijk

a.

later aan als blijkt dat de gemaakte samenwerkingsafspraken werken. De

Er dient sprake te zijn van een onafhankelijke projectleider die partijen
gezamenlijk hebben gekozen. Zo kunnen beide partijen eigenaarschap

verbindende rol kan het ministerie van VWS invullen door goede voorbeelden op te

behouden en voelen zij zich gelijkwaardig aan elkaar;

halen uit de regio’s, initiatieven aan elkaar te verbinden en een platform te bieden om

b.

Praat niet over fictieve casussen, maar bestaande en actueel situaties. Breng

de kennis en ervaring met elkaar te delen. Als spin in het web beschikt het ministerie

de casus bovendien dichtbij: “De burger kent niemand, dus hoe zou jij willen

van VWS bovendien over waardevolle informatie om te communiceren over de

dat de cliëntondersteuning voor jouw kind georganiseerd zou worden?”;

bredere ontwikkelingen ten aanzien cliëntondersteuning. Niet alleen naar gemeenten

c.

Hanteer dezelfde inkoop- en contracteisen;

en zorgkantoren, maar naar alle partijen die betrokken zijn. Ten slotte kan het

d.

Heb vertrouwen in de ander. Dit is immers nodig om de grenzen van de

ministerie van VWS ervoor kiezen budget beschikbaar te stellen voor het realiseren

domeinen meer los te laten en eigen werkprocessen waar nodig uit handen te

van (intensievere) regionale samenwerkingen. Onder andere met de tekorten waar

geven.

zowel gemeenten als zorgkantoren momenteel mee kampen in het achterhoofd.
Financiële ondersteuning kan bijvoorbeeld helpen om een projectomgeving binnen

5.4.2

Cliëntondersteuning centraal georganiseerd

een zorgkantoorregio te organiseren en vervolgens de implementatie te kunnen

Een ander idee voor een duurzame oplossing van cliëntondersteuning is het centraal

bekostigen.

organiseren van cliëntondersteuning vanuit het Rijk. Respondenten wijzen bij deze
vorm van organiseren op verschillende voordelen:

5.4

Twee ideeën voor duurzame oplossingen in de cliëntondersteuning

a.

Gemeenten werken vanuit een eenduidige opgave voor het Rijk. Dit betekent
dat alle gemeenten hetzelfde perspectief hanteren op cliëntondersteuning.

Tijdens de gesprekken in het kader van het onderzoek naar cliëntondersteuning

Hierdoor worden bestaande verschillen tussen gemeenten verkleind, wat meer

vielen twee ideeën voor duurzame oplossingen richting de toekomst op. Namelijk het
idee voor gedeeld opdrachtgeverschap en de wens om cliëntondersteuning centraal

duidelijkheid oplevert voor inwoners;
b.

Signalen over de werking en uitvoering van cliëntondersteuning komen binnen

te gaan organiseren. In onderstaande paragraven geven we een beschrijving van de

op centraal niveau. Dit kan ervoor zorgen dat het ministerie van VWS sneller in

ideeën.

beeld heeft waar inwoners tegenaan lopen in de werking en uitvoering van
cliëntondersteuning en waar eventuele aanpassingen of verbeteringen nodig

5.4.1

Gedeeld opdrachtgeverschap cliëntondersteuning

zijn.

In diverse pilots waarin domeinoverstijgend gewerkt wordt vindt gedeeld
opdrachtgeverschap tussen gemeenten en zorgkantoren plaats in het aanbod

De daadwerkelijke invulling van de samenwerkingsvorm en afspraken tussen

cliëntondersteuning. Volgens verschillende respondenten is deze vorm van

gemeenten en zorgkantoren en een daarbij passende rol van het ministerie van VWS,

samenwerking veelbelovend en zien zij deze beweging het liefst als een olievlek door

moet uiteindelijk in de praktijk tot stand komen. Wij adviseren om continu de

het land verspreiden. Zij geven aan dat deze vorm van samenwerking echter alleen

doelstellingen cliëntondersteuning voor 2026 naar aanleiding van de
Toekomstagenda Gehandicaptenzorg voor ogen te houden en de onderlinge

30

verbinding van betrokken partijen bij cliëntondersteuning blijvend aan te jagen. Het
risico van het inzetten op regionale samenwerking is variatie in onder andere visie,
processen en cultuur. Tegelijkertijd wordt binnen de regio’s juist naar meer
eenduidigheid gewerkt en kan er binnen de regio’s energie ontstaan om op eigen
wijze bij te dragen aan de verbetering van cliëntondersteuning in het land.

31

A. Bijlage 1: Bestudeerde documenten
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. 2021. Monitor cliëntondersteuning
cijfers en ervaringen.

Samenwerkende partijen programma Volwaardig leven. 2021. Toekomstagenda zorg
en ondersteuning voor mensen met een beperking.

Tweede Kamer. 2022. Wijziging van de Wet langdurige zorg in verband met diverse
onderwerpen op het gebied van langdurige zorg.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten. 2022. Handreiking cliëntondersteuning.

Wet langdurige zorg. (2014, 3 december). Geraadpleegd op 30 augustus 2022, via
www.wetten.overheid.nl.

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015. (2014, 9 juli). Geraadpleegd op 30
augustus 2022, via www.wetten.overheid.nl.

Werkgroep onafhankelijke cliëntondersteuning. 2022. Verslagen onafhankelijke
cliëntondersteuning ten behoeve van toekomstagenda GHZ.

XpertiseZorg. 2019. Wie helpen de weg te vinden?

32

B. Bijlage 2: Overzicht respondenten
a.

Gemeente Rheden

Voor voorliggend onderzoek hebben wij gesproken met de volgende betrokkenen:

b.

Gemeente Hilvarenbeek

c.

VGZ Zorgkantoren

Drie verkennende gesprekken, met in totaal vijf afgevaardigden van:

d.

Zorgbelang Brabant en Zeeland

a.

VNG

e.

MEE

b.

ZN

f.

MEE Plus

c.

Ieder(in)

g.

MEE Vivenz

h.

MEE de meentgroep

Een dialoogbijeenkomst, met in totaal elf afgevaardigden van:

i.

Gemeente Bergen op Zoom

a.

VWS

j.

Gemeente Zoetermeer

b.

VNG

k.

MK advies | Zorg

c.

ZN

l.

Expertiseteam Hart van Brabant

d.

Ieder(in)

m.

Stimenz

e.

MEE

n.

CliëntondersteuningPlus

f.

Menzis

o.

Gemeente Overbetuwe

g.

CZ

p.

Adviespunt Zorgbelang

h.

Sien

q.

Spierziekten Nederland

i.

Mind

r.

Dwarslaesie Nederland

s.

Stichting Clionn

t.

NabijNetwerk

Vijf digitale klantreisbijeenkomsten, met in totaal 53 afgevaardigden (waarvan vijf
ervaringsdeskundig) van:
a.

Stichting Cliëntondersteuning Twente

Een afsluitende bijeenkomst, met in totaal tien afgevaardigden van:

b.

Filicia

a.

Ministerie van VWS

c.

Mantelzorgcentrum

b.

VNG

d.

Thuis in cliëntondersteuning

c.

CZ

e.

Mee Indebuurt033

d.

ZN

f.

Knaphandig voor mantelzorgers & cliënten

e.

Menzis

g.

Gemeente Renkum

f.

Ieder(In)

h.

Gemeente Texel

g.

Gemeente Enschede

33