Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 332

Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen

Nr. 7

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARISSEN VAN ONDERWIJS,
CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 februari 2009
Taal en rekenen vormen de basis van het onderwijs. Deze basis heb je
nodig om goed te functioneren in de maatschappij en je talent maximaal
te ontplooien. Ze is de ruggengraat van kennis en de basis voor maatschappelijk en persoonlijk succes. In de interactie tussen leraar en leerling
wordt dagelijks aan deze basis gewerkt. En hoe beter dat lukt, hoe groter
de kans dat leerlingen uit hun (school)loopbaan het uiterste kunnen halen.
Het leggen van een goede basis bij kinderen is onze gezamenlijke verantwoordelijkheid. In de verschillende kwaliteitsagenda’s leggen wij daarom
nadrukkelijk de focus op taal en rekenen in het onderwijs. Tal van maatregelen zijn reeds in gang gezet om het beheersingsniveau van leerlingen
op taal en rekenen in de verschillende sectoren flink omhoog te brengen.
Een belangrijk aspect daarbij is het spreken van een gemeenschappelijke
taal bij het stellen van doelen voor taal en rekenen (het «wat»). Hierbij zien
we de noodzaak van de invoering van een referentiekader doorlopende
leerlijnen taal en rekenen. Op dit moment zijn er geen sectoroverstijgende
afspraken met scholen en leraren over de vraag wat leerlingen op het
gebied van taal en rekenen op bepaalde momenten in hun schoolloopbaan moeten kennen en kunnen. Dit leidt tot onnodige drempels in het
onderwijs en een minder effectieve inzet van onderwijstijd. Het referentiekader maakt zichtbaar welke kennis en vaardigheden noodzakelijk of na te
streven zijn, welke kunnen worden verdiept en hoe onderdelen op elkaar
aansluiten. Het biedt scholen een stimulans tot het (opnieuw) doordenken
van de aanpak voor taal en rekenen en het brengt meer eenduidigheid in
taal- en rekenonderwijs in de gehele onderwijskolom. Dat is de kern van
onze reactie op het advies van de Expertgroep doorlopende leerlijnen taal
en rekenen die wij u in april 2008 stuurden (Kamerstukken II 2007/08,
31 332, nr. 3). Daarin hebben wij aangegeven hoe we van plan waren om
uitvoering te geven aan het advies. In aanvulling op de bestaande sectorale impulsen hebben wij voor de eerste vier jaar een financiële impuls
van € 115 miljoen beschikbaar gesteld.

KST128244
0809tkkst31332-7
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

1

Het advies van de expertgroep is in relatief korte tijd tot stand gekomen.
Zij adviseerde dan ook het referentiekader voor te leggen aan de betrokkenen in de onderwijssectoren. In het najaar van 2008 zijn daartoe veldraadplegingen gehouden in het primair en voortgezet onderwijs en het
middelbaar beroepsonderwijs1. Leraren, schoolleiders, bestuurders en de
sectororganisaties hebben zich uitgesproken over de inhoud en de implementatie van het referentiekader. Daarmee is een belangrijke stap gezet
op weg naar doorlopende leerlijnen taal en rekenen en is het een goed
moment om de Tweede Kamer over de voortgang te informeren.
Deze brief bestaat uit vijf delen. We starten met een korte samenvatting
van onze belangrijkste acties en de uitgangspunten die wij hanteren bij de
implementatie van het referentiekader. Daarna worden uitkomsten van de
veldraadplegingen en de adviezen van de sectororganisaties beschreven.
Vervolgens zal worden ingegaan op de verankering van het referentiekader in wet- en regelgeving en de veranderingen in de verschillende
onderwijssectoren. Daarna besteden we apart aandacht aan leerlingen die
de referentieniveaus niet (kunnen) behalen. Tenslotte zal worden ingegaan
op de implementatie van het referentiekader op de scholen. Dan draait het
om zaken als eigenaarschap van het referentiekader bij de leraar, de
ondersteuning die hij of zij krijgt in het lesgeven, het samenwerken van
scholen en de veranderingen in toetsen en leermiddelen.
1. Samenvatting en uitgangspunten bij implementatie
• Er is draagvlak voor het referentiekader taal en rekenen in het hele onderwijs.
• De adviezen van de sectororganisaties voor de verdere implementatie nemen wij ter
harte.
• Er leven zorgen over de haalbaarheid van de referentieniveaus. Wij zetten daarom in op
een gedegen voorbereiding en voldoende vangnetten voor die leerlingen die het niet
kunnen halen. De ambities met taal en rekenen blijven onverkort hoog.
• We scherpen het referentiekader op een aantal punten aan en vertalen het naar de
verschillende onderwijssoorten.
• Het referentiekader taal en rekenen zal een wettelijke basis krijgen en wordt het ijkpunt
voor de verschillende sectorwetten.
• Toetsen, examens en leerlingvolgsystemen worden in alle sectoren aangepast aan het
referentiekader. Van alle leerlingen moet duidelijk zijn waar ze staan met taal en rekenen.
• We ondersteunen de leraar maximaal door in te zetten op een goede infrastructuur en
informatievoorziening. Schoolbesturen moeten de verantwoordelijkheid nemen voor de
verdere professionalisering van het lerarenteam.
• Wij geven aan de hand van het referentiekader jaarlijks aan waar leerlingen in het onderwijs staan.

1

Vertegenwoordigers uit het speciaal- en
hoger onderwijs en het groene onderwijs zijn
betrokken bij respectievelijk de veldraadplegingen vo en mbo.

Bij de verdere implementatie van het referentiekader hanteren wij een
aantal uitgangspunten:
Dienstbaarheid: de implementatie van het referentiekader kan snel
verworden tot slechts een verandering in wet- en regelgeving. Dat is
onvoldoende. Het belangrijkste is dat leraren, schoolleiders en schoolbesturen er mee aan de slag kunnen. Alleen als leraren door het gebruik van
referentieniveaus nog beter kunnen werken aan het verbeteren van taal en
rekenvaardigheden, als ze daarbij ondersteund worden door goede leermiddelen en toetsen én scholen onderling beter van elkaar weten waar de
leerlingen staan, dan pas kan gesproken worden van een succes.
Een lange adem én verbeteringen op de korte termijn: blijvende aandacht
van de politiek voor taal en rekenen is van groot belang. De implementatie
van het referentiekader taal en rekenen vergt een lange adem en dwingt
ons in de toekomst kritisch te blijven over aanvullende eisen aan het
onderwijs. Scholen en leraren moeten voor een lange periode de ruimte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

2

krijgen om focus in hun curriculum aan te brengen. Met praktische verbeteringen op korte termijn maken we een inhaalslag met taal en rekenen.
Doorontwikkelen van ketenaanpak: alle sectoren dienen tegelijkertijd en in
samenhang actie te ondernemen. Het referentiekader maakt dat mogelijk.
Sectoren moeten niet naar elkaar blijven kijken en afwachten wat de ander
doet.
Hoge ambities, met oog voor onbedoelde effecten: taal en rekenen
worden belangrijker in het onderwijs, maar leerlingen die niet in staat zijn
een bepaald niveau te bereiken worden verder geholpen. Daarbij geldt
voor ons: oplossen in plaats van doorschuiven van problemen. Benadrukken wat ze wel kunnen in plaats van wat ze niet kunnen.
Opbrengstgericht werken: om de resultaten van taal en rekenen te verbeteren, is het belangrijk de ontwikkeling van leerlingen te volgen op
leerling-, groeps- en schoolniveau. Door uitkomsten van toetsen goed te
analyseren, te evalueren en op basis daarvan het onderwijs aan te passen,
kan het maximale uit leerlingen worden gehaald. Dit is een belangrijk
onderdeel van de kwaliteitszorg op scholen.
2. Draagvlak in het onderwijs voor het referentiekader

2.1 Veldraadplegingen
Leraren, schoolleiders en bestuurders is in veldraadplegingen gevraagd te
reageren op het referentiekader. Er is gepeild of er voldoende draagvlak is
voor het systeem van referentieniveaus en of deze inhoudelijk compleet,
realistisch en voldoende ambitieus zijn. De uitvoering van deze veldraadplegingen is door, of in samenwerking met, de verschillende sectororganisaties uitgevoerd. Die hebben ons, mede op basis van de veldraadplegingen, geadviseerd over de implementatie.
Het is verheugend te zien dat allen de conclusie onderschrijven dat meer
aandacht besteed moet worden aan het taal- en rekenniveau van leerlingen. Het referentiekader wordt daarbij gezien als een goede houvast.
Het biedt scholen en leraren meer duidelijkheid en eenduidigheid over
wat leerlingen op het terrein van taal en rekenen op verschillende momenten in hun onderwijsloopbaan moeten kunnen en kennen. Het biedt ook
aanknopingspunten voor afspraken tussen de onderwijssectoren over wat
men van elkaar mag verwachten. De sectororganisaties geven waardevolle adviezen voor de verdere implementatie. Hieronder een korte weergave van die adviezen.

2.2 Advies PO-raad1

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

De PO-raad noemt in zijn advies verschillende belangrijke condities om
een lerende en opbrengstgerichte cultuur te realiseren met betrekking tot
taal en rekenen. Allereerst vraagt de PO-raad om een blijvende focus op
taal en rekenen. Daarbij moet wel aandacht zijn voor een goede balans
met andere vak- en vormingsgebieden. Verder is een verhoogde aandacht
nodig voor de professionalisering van bestuurders, schoolleiders en
leraren, met name gericht op opbrengstgericht werken. Het instrumentarium waarmee scholen en leraren werken, zoals leermiddelen en toetsen,
moet worden aangepast aan de referentieniveaus. Een goede aansluiting
van po met vve en vo wordt als belangrijk aandachtspunt genoemd.
De PO-raad pleit voor een extra financiële impuls om een snelle en
succesvolle invoering te kunnen bewerkstelligen. Er is volgens de PO-raad
nader onderzoek gewenst naar «zorgleerlingen» en de referentieniveaus.
Pilots zouden hierover bijvoorbeeld meer informatie kunnen verschaffen.
Voor (hoog)begaafde leerlingen is het niet wenselijk een expertniveau
(nog boven het streefniveau) in te voeren. Tevens zou volgens de PO-raad
onderzocht moeten worden of een verschuiving van de eindtoets van
februari naar mei/juni kan bijdragen aan het beter benutten van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

3

onderwijstijd. Hierdoor zouden volgens de PO-raad de leerresultaten van
leerlingen en de aansluiting tussen het primair en voortgezet onderwijs
kunnen verbeteren. Voor de PO-raad is het essentieel dat de invoering en
eventuele handhaving van referentieniveaus in de verschillende sectoren
gelijktijdig gebeurt. De PO-raad geeft tenslotte aan intensief betrokken te
willen zijn bij het invoeringstraject van de referentieniveaus.

2.3 Advies VO-raad1
De VO-raad geeft aan dat er nog een nauwkeurige analyse en uitwerking
van de referentieniveaus nodig is om deze werkbaar te maken voor de
verschillende doelgroepen binnen het vmbo. De VO-raad adviseert de
referentieniveaus zelf op dit moment nog niet in de wet te verwerken,
alleen de mededeling dát er referentieniveaus zijn. Scholen willen eerst
ervaring opdoen met de niveaus. Een nulmeting moet uitwijzen hoe
realistisch de referentieniveaus zijn, met name het niveau 2F voor de
vmbo-bb leerlingen. Tijdens het invoeringstraject moet de planning,
indien nodig, kunnen worden aangepast. De VO-raad pleit voor de positieve benadering van (zorg)leerlingen. De andere talenten van leerlingen
mogen niet onder druk komen wanneer zij de referentieniveaus niet
beheersen. De referentieniveaus zouden vooral richtinggevend moeten
zijn in het streven het maximale uit elke leerling te halen. Scholen vinden
het vanzelfsprekend dat zij zich verantwoorden over hun inspanningen en
de resultaten die zij daarmee bereiken, maar scholen en leerlingen mogen
daarop minimaal de komende drie jaar nog niet worden afgerekend. De
VO-raad adviseert om diagnostische toetsen voor taal en rekenen kosteloos en eenvoudig toegankelijk te maken. Hij geeft aan dat de werkdrukbelasting van scholen niet verder mag toenemen door teveel monitoring.
Huidige onderzoeken in het po en vo kunnen op dit gebied met elkaar
verbonden worden. De scholen willen intersectorale (po en vo) samenwerkingsverbanden opzetten en benutten voor het maken van afspraken over
het overdragen van resultaten. Er zou ook geïnvesteerd moeten worden in
een sectoroverstijgend leerlingvolgsysteem.

2.4 Advies MBO Raad1

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

De MBO Raad geeft aan dat de referentiebeschrijvingen niet rechtstreeks
zouden moeten worden gebruikt als inhoudelijke examenprogramma’s.
Eerst zal een vertaling naar het beroepsonderwijs moeten worden
gemaakt. De MBO Raad hecht aan een zorgvuldige en eenduidige vertaalslag naar de onderwijssectoren. De MBO Raad ziet als noodzakelijke randvoorwaarde voor het welslagen van de invoering van het referentiekader
een sectoroverstijgende implementatiestrategie die rekening houdt met
de wederzijdse afhankelijkheid van de verschillende sectoren. De MBO
Raad pleit voor een realistisch en gedifferentieerd invoeringstempo en
een zorgvuldige uitwerking en vertaling van de referentieniveaus naar
gelijkwaardige examenprogramma’s die recht doen aan het beroepsonderwijs. De MBO Raad geeft een duidelijk advies over de haalbaarheid van
het betreffende referentieniveau:
• Voor mbo-4 opleidingen is onderzoek nodig naar de haalbaarheid van
het referentieniveau 3F. De pilots voor centraal ontwikkelde examens
in 2012 (op weg naar wettelijke verplichting in 2014) bieden de mogelijkheid te onderzoeken in hoeverre deelnemers in staat zijn dit niveau
te halen. Op basis van de uitkomsten kan nader bepaald worden op
welke manier het moet meetellen voor diplomering.
• Voor mbo-2 lijkt het gewenste referentieniveau 2F haalbaar, mits leerlingen in het vmbo dat niveau reeds hebben bereikt. Hij wijst in dit
verband op de reactie van de VO-raad die voor de basisberoepsgerichte leerweg in het vmbo twijfels heeft over de haalbaarheid van
niveau 2F. Ook door instroom in mbo-2 van ongediplomeerde en/of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

4

•

oudere deelnemers is de haalbaarheid van 2F een vraag. De MBO Raad
vraagt ook op dit punt nader onderzoek. Vervolgens kunnen passende
maatregelen worden getroffen voor deelnemers voor wie het wegwerken van achterstanden niet realistisch is binnen de studieduur van de
opleiding.
Er is een bijzondere situatie bij de mbo-1 opleidingen. Deze deelnemers stromen ongediplomeerd in en hebben vaak te maken met een
gecompliceerde persoonlijke situatie. De MBO Raad vindt het bij deze
groep leerlingen niet raadzaam om niveau 2F voorwaardelijk te maken
voor diplomering.

2.5 Advies HBO-raad
Naar aanleiding van de veldraadplegingen in het vo en mbo heeft de
HBO-raad een advies gegeven waarin zij benadrukt dat zorgvuldigheid bij
de invoering van referentieniveaus geboden is. Het hbo realiseert zich dat
dit een proces van jaren is. De HBO-raad verwijst naar de meerjarenafspraak die in het kader van de strategische agenda hoger onderwijs
tussen HBO-raad en de minister is gemaakt, inhoudende dat in 2010
sprake zal zijn van een aantoonbare verbetering van het instroomniveau
taal en rekenen. Hij stelt daarom nogmaals voor te bewerkstelligen dat –
tot landelijke invoering van de referentieniveaus een feit is – in het voorlaatste leerjaar van het gehele havo en mbo-4 diagnostische toetsen
worden afgenomen en bijspijkerprogramma’s mogelijk worden gemaakt.
De HBO-raad benadrukt dat de landelijke invoering van referentieniveau
3F een noodzakelijk onderdeel is van het recht tot toelating tot het hbo.
3. Naar een verankering van het referentiekader

3.1. Definitieve vaststelling referentiekader
De sectoren spreken zich over het algemeen positief uit over de inhoud en
de niveaus van het referentiekader. Naar aanleiding van de veldraadplegingen is besloten enkele subdomeinen van het referentiekader nader te
laten beschouwen. Wij hebben de heer Meijerink (voorzitter van de voormalige expertgroep) gevraagd deze opdracht uit te voeren, samen met
enkele leden van de expertgroep en eventueel andere experts. De nadere
beschouwing betreft uitsluitend een beperkt aantal kritische kanttekeningen bij een aantal subdomeinen van taal en rekenen. De sectororganisaties worden ook hierbij betrokken. Het traject zal uiterlijk in mei 2009
worden afgerond.

3.2. Noodzakelijke vertaling naar schooltypen
In de veldraadpleging was één ding duidelijk: de referentieniveaus zijn
bruikbaar maar dan dient wel een vertaling te worden gemaakt naar de
verschillende onderwijstypen en leerwegen. De expertgroep maakt in het
referentiekader onderscheid tussen een fundamenteel en een streefniveau
voor taal en rekenen. Het fundamentele niveau zou door een groot deel
van leerlingen van een bepaalde leeftijd gehaald moeten kunnen worden.
Het streefniveau is een uitdagend perspectief voor leerlingen die meer
aankunnen. Dit onderscheid biedt ons de kans om duidelijke en meetbare
ambities voor taal en rekenen te formuleren. Het past ook bij het streven
om bij alle leerlingen eruit te halen wat er in zit en daarmee het taal- en
rekenniveau van alle leerlingen te verhogen. De expertgroep heeft een
eerste vertaalslag gemaakt van de (leeftijdgebonden) referentieniveaus
naar de verschillende onderwijstypen en leerwegen. Op basis hiervan zal
de komende maanden, in overleg met de sectororganisaties en eventueel
andere experts worden bepaald van welke onderwijstype en leerweg welk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

5

niveau mag worden verwacht. Ook dit traject zal uiterlijk mei 2009 worden
afgerond.

3.3. Wettelijke verankering
De bestaande wetgeving formuleert reeds tal van doelen voor de beheersing van taal en rekenen (kerndoelen, eindexamenprogramma’s en
eindtermen in het mbo1). Deze sectorale doelen zullen door het gebruik
van het referentiekader meer in samenhang komen. Wij kiezen voor het
vastleggen van het referentiekader via een bovensectorale wet. Daarmee
zorgen wij ervoor dat het referentiekader bovensectoraal wordt vastgelegd, zodat het daarmee een ijkpunt is voor de aansluiting tussen de
sectoren. Een dergelijke juridische verankering zorgt er ook voor dat het
aanbrengen van eventuele aanpassingen alleen in samenhang tussen de
sectoren kan worden gerealiseerd. Dat vergt een zorgvuldige voorbereiding, die de noodzakelijke continuïteit en rust creëert in de eisen die
worden gesteld aan taal en rekenen. Het referentiekader zelf zal inhoudelijk in een bijbehorende sectoroverstijgende Algemene Maatregel van
Bestuur worden vastgelegd, waarbij voor elk onderwijstype een referentieniveau wordt vastgesteld. In de sectorwetten wordt vervolgens de verbinding gelegd tussen de referentieniveaus en de sectorale eisen ten aanzien
van taal en rekenen. De sectorvoorschriften worden aangepast in verband
met de doorwerking van de referentieniveaus naar kerndoelen (po en so),
examenprogramma’s (vo) en eindtermen (mbo). De referentieniveaus
zullen per 1-8-2010 in de regelgeving worden verankerd. De verwachting
is dat het wetsvoorstel vóór het kerstreces van 2009 kan worden ingediend.

3.4. Zorgvuldige invoeringsstrategie
De expertgroep heeft zich bij het ontwikkelen van het referentiekader
gebaseerd op bestaande kerndoelen, eindexamenprogramma’s en raamwerken. Dat geeft het vertrouwen dat in de huidige toetsen en examens
de inhoud van de referentieniveaus veelal aanwezig is. De sectororganisaties zijn ermee akkoord dat het referentiekader vanaf 2010 in wetgeving
wordt opgenomen, maar zij pleiten terecht voor een periode van zorgvuldig ervaring opdoen met het referentiekader. Tevens geven zij aan dat
het van belang is om ook in de periode ná 2010 ruimte te houden voor
eventuele bijstelling van de referentieniveaus.
Wij onderschrijven dit van harte en nemen deze aanbeveling over. We
zullen de komende tijd in goed overleg met de sectoren de invoeringsstrategie verder uitwerken. Hierbij zullen we moeten bepalen hoe het
referentiekader definitief doorwerkt in de kerndoelen, examenprogramma’s en eindtermen én wanneer een referentieniveau een civiel effect
heeft voor leerlingen. We streven wel naar een gelijktijdige en slagvaardige invoering van de referentieniveaus in alle onderwijssectoren, waarbij
de invoering uiterlijk in 2014 moet zijn gerealiseerd. De druk moet op de
ketel blijven. In bijlage 1 van deze brief vindt u een globale tijdsplanning,
waarin de periode van zorgvuldig ervaring opdoen en een gelijktijdige
doorwerking van het referentiekader in alle onderwijssectoren is opgenomen.

1

In deze brief spreken we voor het mbo nog
over eindtermen, maar met de invoering van
de competentiegerichte kwalificatiestructuur
zal deze term vervallen.

A] Invoeringsstrategie primair onderwijs
De wettelijke verankering van de referentieniveaus werkt voor het
(speciaal) basisonderwijs door in de kerndoelen Nederlandse taal en
rekenen en wiskunde. Wij beschouwen de referentieniveaus als een
nadere uitwerking van de kerndoelen. Die kerndoelen geven een globale
beschrijving van de gewenste kennis, inzicht en vaardigheden, maar zij
beschrijven niet het beheersingsniveau waarop leerlingen zich dit eigen
zouden moeten maken. Hierdoor kunnen de bereikte eindniveaus sterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

6

verschillen van school tot school. Met het referentiekader introduceren we
meer eenduidigheid. Daarnaast krijgen basisscholen en scholen voor
speciaal basisonderwijs in het wetsvoorstel de verplichting objectieve en
valide gegevens te leveren aan het vervolgonderwijs over het behaalde
eindniveau van alle leerlingen ten opzichte van de referentieniveaus.
Vooruitlopend op de wettelijke invoering worden zoveel mogelijk instrumenten die door scholen en leraren worden gebruikt, aangepast aan de
referentieniveaus. Dat geldt voor de veel gebruikte tussendoelen en leerlijnen taal en rekenen, voor leerlingvolgsystemen en toetsen en (waar
nodig en mogelijk) voor leermiddelen.
Vanaf 2010 gelden de referentieniveaus voor basisscholen en scholen
voor speciaal basisonderwijs als richtsnoer. De referentieniveaus worden
dan echter nog niet meegewogen in de verantwoording van scholen over
hun leeropbrengsten. Net als de PO-raad vinden ook wij het belangrijk dat
scholen een aantal jaren de tijd krijgen om de referentieniveaus goed in te
voeren. De doorwerking van die invoering op de prestaties van leerlingen
op taal en rekenen vergt de nodige tijd. Wel willen we, in overleg met de
PO-raad, bekijken hoe in die periode (met behulp van bijvoorbeeld de
inspectie) benchmark-relevante informatie over leerlingprestaties aan
scholen kan worden teruggegeven, zodat zij weten hoe zij het ten opzichte
van vergelijkbare scholen doen. Het mag duidelijk zijn dat er een moment
komt waarop de referentieniveaus wel worden meegewogen in het
inspectieoordeel over de leeropbrengsten van scholen. Na overleg met de
PO-raad bepalen we welk moment daarvoor passend is, ook met het oog
op de sectoroverstijgende strategie. Dat moment hangt mede af van de
mate waarin de referentieniveaus succesvol zijn ingevoerd. Zo’n moment
willen we helder en vroegtijdig naar scholen communiceren, opdat
scholen weten waar ze aan toe zijn.

B] Invoeringsstrategie speciaal onderwijs
De referentieniveaus vormen ook een uitwerking van de kerndoelen zoals
die op grond van de WEC voor het speciaal onderwijs worden vastgesteld.
De kerndoelen voor het speciaal onderwijs zijn onderverdeeld in doelen
voor de groep zeer moeilijk lerenden en meervoudig gehandicapten
(zml/mg) en doelen voor het overig speciaal onderwijs. De kerndoelen
voor de laatste groep worden door de invoering van de referentieniveaus
aangevuld met een niveaubeschrijving voor taal en rekenen/wiskunde.
Voor de eerste groep worden geen referentieniveaus vastgesteld. Voor
deze groep geldt dat op voorhand al kan worden vastgesteld dat zij het
referentieniveau niet zullen behalen. De groep zeer moeilijk lerenden (zml)
en meervoudig gehandicapten (mg) wordt daarom ook uitgezonderd. De
scholen worden dan ook vrijgesteld van de verplichting om valide en
betrouwbare gegevens aan te leveren voor die leerlingen. Echter: het is
denkbaar dat in individuele gevallen (bovenkant zml) een overzicht van de
bereikte resultaten (niveaus) in verband met doorstroming naar vervolgonderwijs wenselijk is.
Net als voor het regulier basisonderwijs geldt ook voor het speciaal onderwijs, met uitzondering van de hierboven genoemde groep zml/mg leerlingen, dat scholen valide en betrouwbare gegevens moeten aanleveren
over de behaalde resultaten van hun leerlingen. Om deze gegevens te
kunnen aanleveren is het nodig dat scholen beschikken over een adequaat
leerlingvolgsysteem en toetsen. Het Cito heeft de opdracht gekregen deze,
gebaseerd op het in het regulier basisonderwijs gebruikte leerlingvolgsysteem, voor het speciaal onderwijs te ontwikkelen. Jaarlijks komen er
domeinen voor alle clusters ter beschikking. Uiterlijk in 2011 is een
compleet leerlingvolgsysteem inclusief toetsen beschikbaar. Wij vinden
het van belang dat scholen voor speciaal onderwijs een aantal jaren de
tijd krijgen om met dit nieuwe systeem te werken en de referentieniveaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

7

goed in te voeren. In overleg met de PO-raad en de WEC-Raad zal het
moment waarop de referentieniveaus zullen worden meegenomen in de
beoordeling van de leeropbrengsten van de speciale scholen worden
gekozen. Om scholen te ondersteunen bij het inrichten van het onderwijs
op het gebied van taal en rekenen zijn leerlijnen ontwikkeld. Deze worden
aangepast aan de referentieniveaus. Daarnaast worden passende leermiddelen op het terrein van met name rekenen en taal ontwikkeld en die al in
2010 beschikbaar en geïmplementeerd zijn. In samenwerking met de
WEC-Raad en de PO-raad zal bezien worden hoe de Cito-eindtoets ook
voor dit type onderwijs beter benut kan worden voor het verbeteren van
de opbrengsten en de aansluiting met het vervolgonderwijs.

C] Invoeringsstrategie voortgezet onderwijs
Zoals eerder gezegd is voor het voortgezet onderwijs de wettelijke verankering van de referentieniveaus in de eindexamenprogramma’s het
uitgangspunt. Dit impliceert dat de eindexamens bestaan uit vragen en
opgaven die voldoen aan het gewenste referentieniveau. Op korte termijn
starten wij een onderzoek naar de leerstof die reeds in de examens is
opgenomen, wat hier nog bij moet en op welke wijze het referentieniveau
toetsbaar wordt. Vanaf 2011 en 2012 gaan de referentieniveaus gelden
voor leerlingen in het derde leerjaar van het havo/vwo, respectievelijk
tweede leerjaar vmbo. Tot die tijd kijken we hoe de referentieniveaus voor
de leerlingen uitpakken. Voor leerlingen in de basisberoepsgerichte
leerweg of leerlingen met een leerachterstand kan een vastgesteld
referentieniveau te hoog of niet direct haalbaar is. Wij zoeken hiervoor
naar adequate oplossingen voor meer maatwerk.
Vanaf 2014 worden de examens met inbegrip van de vastgestelde
referentieniveaus afgenomen. Zowel in het havo als in het vmbo komen
onderwijsprogramma’s voor waarbij wiskunde geen verplicht vak is en
derhalve ook geen examenvak. Om het rekenniveau van deze leerlingen
toch op een objectieve en valide manier in kaart te brengen (onder andere
ten behoeve van het vervolgonderwijs) hebben wij de Tweede Kamer
eerder geïnformeerd1 dat een rekentoets zal worden afgenomen, waarbij
de resultaten worden meegewogen bij het eindexamen. Over de nadere
invulling van het bovenstaande zal nauw worden overlegd met VO-raad
en aanpalende sectororganisaties.

1

Kamerstuk 2008/09, 31 289, nr. 44/Reactie op
advies verplicht sectorvak d.d. 16 februari
2009, kenmerk VO/OK/2009/78010.

D] Invoeringsstrategie middelbaar beroepsonderwijs
Voor het mbo is uitgangspunt dat instellingen voor de, in 2010 instromende deelnemers de referentieniveaus in acht nemen bij de inrichting van
hun onderwijs en de examinering. Zoals aangekondigd in de beleidsreactie op het advies van de expertgroep wordt in het mbo een vorm van
centrale examinering voor Nederlands en rekenen/wiskunde ingevoerd,
gebaseerd op de referentieniveaus. Gelijktijdig met de invoering van het
referentiekader wordt dit vastgelegd bij AMvB, zodat in 2014 in ieder
geval voor mbo-4 deelnemers het afleggen van centraal ontwikkelde
examens een wettelijke basis heeft. Dit is voor het mbo een forse verandering van de examensystematiek. Wij zien het traject van invoering dan ook
als een stapsgewijze proces waarbij het veld intensief betrokken wordt en
waarbij centrale examens worden ontwikkeld die uitvoerbaar zijn en op
draagvlak kunnen rekenen. Voorafgaand aan de definitieve verplichting
doen alle mbo-instellingen twee jaar ervaring op met de afname van
centraal ontwikkelde examens. Voor mbo niveau 1 tot en met 3 wordt in
principe dezelfde invoeringsstrategie als bij mbo-4 gehanteerd. Voordat
wij hierover definitief een besluit nemen, wordt in het voorjaar een nadere
verkenning uitgevoerd naar de bij deze doelgroepen passende vormen
van centrale examinering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

8

Bij de invoering van de referentieniveaus in het mbo moeten we rekening
houden met het feit dat de instroom vanuit het vmbo nog niet direct op
orde kan zijn. Om te zorgen voor een realistische inhaalslag met oog voor
effecten als ongediplomeerd schoolverlaten, willen wij het besluit over de
consequenties van het behalen van de referentieniveaus voor diplomering
op zorgvuldige wijze nemen. We baseren deze beslissingen zo veel mogelijk op onderzoek naar feitelijke prestaties van mbo-deelnemers ten
opzichte van de referentieniveaus.
Hiertoe zal vanaf 2009 jaarlijks onderzoek verricht worden waarbij
bronnen gebruikt worden als:
• behaalde scores bij de door OCW aan de mbo-instellingen beschikbaar
gestelde diagnostische toetsen;
• de eerste resultaten bij de proefexamens (vanaf 2012 beschikbaar).

E] Invoeringsstrategie Lerarenopleidingen
Het streven is dat de effecten van de aanpak bij de instromende studenten
in 2010 tot een aantoonbare versterking van de reken- en taalvaardigheid
leiden. Uitgangspunt daarbij is dat in 2014 álle leerlingen in mbo en vo
volgens het referentiekader geëxamineerd worden. De instroomeisen
voor het hoger onderwijs zijn rechtstreeks gebaseerd op de diploma’s en
vakken van het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. De Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
(WHW) zal daarom niet aangepast behoeven te worden.
Wel willen wij helderheid over het eindniveau van de lerarenopleidingen,
ongeacht waar iemand zijn opleiding gevolgd heeft. In de kwaliteitsagenda Krachtig Meesterschap geven wij aan dat het eindniveau van de
lerarenopleidingen wordt vastgelegd. Wij maken afspraken met de
HBO-raad over de ontwikkeling van een kennisbasis met bijbehorende
normering en toetsen. Met dit pakket aan maatregelen wordt het eindniveau aan iedere lerarenopleiding voor alle vakken geborgd. Dit geldt
voor alle vakken, maar gelet op het belang van de basisvaardigheden ligt
de prioriteit bij de pabo’s op dit moment bij taal en rekenen. De lerarenopleidingen spannen zich in om vanaf schooljaar 2010–2011 de kennisbases voor rekenen en taal op de pabo’s in te voeren.
3.5. Inhaalslag
De sectorale invoeringsstrategieën laten zien dat instellingen de komende
jaren hard aan de slag gaan met het uittesten van het referentiekader.
Deze beproevingsperiode betekent ook dat leerlingen nog niet direct na de
wettelijke invoering aan de referentieniveaus zullen voldoen. Om die
reden investeert OCW onder andere in diagnostische toetsen, (sectoroverstijgende) pilots en summercourses, waarmee op de korte termijn al
de taal- en rekenprestaties van leerlingen kunnen worden verbeterd. In het
laatste deel van deze brief leest u meer hierover. De deelname van
scholen aan deze inhaalslag is belangrijk om gelijktijdig over te gaan op
het daadwerkelijke gebruik en de toetsing van de referentieniveaus. De
verschillende onderwijssectoren zijn immers van elkaar afhankelijk
wanneer het gaat om instroom en doorstroom van leerlingen met een
bepaald niveau.

3.6. Jaarlijkse monitoring
Het belang van verbetering van de taal- en rekenprestaties van de leerlingen én de enorme inzet van de betrokken partijen om dit te bereiken
vereist dat de resultaten zorgvuldig gevolgd worden. Hiertoe wordt jaarlijks een monitor doorlopende leerlijnen taal en rekenen opgesteld
waarmee de Tweede Kamer op stelselniveau wordt geïnformeerd over de
vorderingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

9

Bij het opstellen van de monitor maken wij zoveel mogelijk gebruik van
bestaande instrumenten. Daarmee voorkomen we dat scholen en leraren
veel extra tijd kwijt zijn aan het leveren van informatie. Die tijd kan beter
besteed worden aan het taal- en rekenonderwijs en de afstemming met
andere betrokkenen. Zo maken we gebruik van toetsen die in het po door
veel scholen al worden afgenomen, omdat ze deel uitmaken van het
leerlingvolgsysteem van de school. Ook de vo-examens, de cohort-onderzoeken en de pabo-toetsen gaan gebruikt worden om de taal- en rekenprestaties te volgen. In het vo en het mbo worden bovendien diagnostische toetsen ontwikkeld waarmee scholen zelf de leerlingprestaties
kunnen volgen en waarmee ook een geabstraheerd beeld kan worden
gegeven van de taal- en rekenprestaties. Al deze bestaande metingen
worden de komende periode zoveel mogelijk geijkt op de referentieniveaus. Het streven is om rond de zomer van 2009 een eerste monitorrapportage naar de Tweede Kamer te zenden.
Naast het monitoren van de taal- en rekenprestaties in de verschillende
sectoren is het ook onze ambitie om beter zicht te krijgen op het doorlopen van de leerlijnen zélf en op de vraag in hoeverre het referentiekader
daaraan bijdraagt. Voor de zomer laten wij een verkenning uitvoeren naar
de wijze waarop dit deel van de monitor het beste kan worden uitgevoerd.
4. Leerlingen die de referentieniveaus niet (kunnen) halen
Er zijn leerlingen die om verschillende redenen en ondanks gerichte
inspanningen, niet het taal- en rekenniveau behalen dat bij hun leeftijd of
opleiding mag worden verwacht. Hen ontbreekt het eenvoudigweg aan
voldoende intellectuele capaciteiten of zij worden gehinderd door buitengewone omstandigheden. Bij het omgaan met deze leerlingen gaat het
erom hen niet te ontmoedigen door eisen aan hen te stellen die niet
realistisch zijn. Het gaat erom hen waardevolle perspectieven te schetsen
en een passend onderwijsaanbod te bieden. Die positieve benadering
wordt ook benadrukt in de adviezen van de sectororganisaties. Wij onderschrijven dit en zorgen ervoor dat:
• de referentieniveaus zorgvuldig en realistisch worden vastgesteld;
• de consequenties bij het niet behalen van het referentieniveau voor
een leerling niet onoverkomelijk zijn;
• de ruimte voor maatwerk in onderwijs en examinering maximaal
wordt benut.
Hieronder geven wij aan hoe we hier in de verschillende sectoren inhoud
aan geven.

4.1. Primair onderwijs
In het primair onderwijs heeft het niet behalen van het referentieniveau
andere consequenties voor leerlingen dan in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs (waar exameneisen gelden). Voor alle leerlingen
geldt wel dat het behaalde niveau medebepalend is voor de instroommogelijkheden. Maar ook de zwakste leerlingen kunnen door naar het
voortgezet (speciaal) onderwijs. Wij onderzoeken daarom, in overleg met
het onderwijsveld, welke onderdelen van het referentieniveau voor
bepaalde groepen leerlingen wel haalbaar zijn en welke specifieke instrumenten daarbij kunnen worden ingezet (bijvoorbeeld maatwerkprogramma’s en/of extra remediëring). Conform de insteek van Passend onderwijs
wordt daarbij gekeken naar hetgeen de leerlingen wel kunnen in plaats
van wat ze niet kunnen. In het verlengde van de te herijken tussendoelen
en leerlijnen worden als handreikingen voor scholen gedifferentieerde
leerroutes ontwikkeld die aansluiten bij de vo-instroomniveaus. Een
dergelijke leerroute kan (op onderdelen van het referentieniveau) ook
worden ontwikkeld voor de zwakste leerlingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

10

4.2. Speciaal onderwijs
Voor het speciaal onderwijs worden analoog aan het primair onderwijs
leerroutes ontwikkeld die scholen en leraren ondersteunen bij het vormgeven van hun onderwijs. Deze leerroutes zijn afgestemd op de mogelijkheden van de leerling en de instroomniveaus van het voorgezet (speciaal)
onderwijs. Om scholen te ondersteunen bij het vormgeven van die leerroutes zullen naast handreikingen ook het eerder genoemde aangepaste
leerlingvolgsysteem en adaptieve toetsen en leermiddelen op het terrein
van rekenen en taal (die in opdracht van OCW worden ontwikkeld) een rol
spelen. Doelstelling daarbij is de kwaliteit van het speciaal onderwijs in
het algemeen en de opbrengsten in het bijzonder te stimuleren.
Voor het voortgezet speciaal onderwijs zijn nog geen kerndoelen, eindtermen en examenprogramma’s beschikbaar. Op dit moment is er dus geen
fundament om de referentieniveaus aan te koppelen. Het vso kent een
zeer heterogene doelgroep, de uitstroomprofielen variëren van (arbeidsmatige) dagbesteding tot het behalen van een diploma vwo. In het kader
van Passend onderwijs wordt de WEC gewijzigd. In dit wetgevingstraject
zal daarom ook het vaststellen van de verschillende referentieniveaus
voor het vso worden meegenomen.

4.3. Voortgezet onderwijs
Vanuit het veld is aandacht gevraagd voor groepen leerlingen binnen de
basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo of leerlingen met een leerachterstand of (bijvoorbeeld) dyslexie of dyscalculie. Voor leerlingen met
een leerachterstand kan een vastgesteld referentieniveau te hoog zijn. Wij
zoeken op dit moment naar adequate oplossingen hiervoor. Voor leerlingen die in principe wel in staat zijn een vastgesteld referentieniveau te
behalen, zij het met enige vertraging (zoals bijvoorbeeld leerlingen met
dyslexie of dyscalculie), zal aangesloten worden bij de huidige werkwijze:
de referentieniveaus zullen wel gelden, maar maatwerk naar en bij het
afnemen van de examens is mogelijk.
Voor leerlingen in het praktijkonderwijs is in de Wet op het voortgezet
onderwijs (WVO) opgenomen dat het onderwijs gericht moet zijn op
persoonlijkheidsvorming, het aanleren van sociale vaardigheden en voor
een deel op het uitoefenen van een functie op de arbeidsmarkt. Ten
aanzien van de algemeen vormende vakken wordt zoveel als mogelijk
aangesloten bij de kerndoelen in het voortgezet onderwijs maar voor deze
leerlingen is geen verplichting ten aanzien van de kerndoelen opgenomen. Veel leerlingen komen immers met een achterstand vanuit het
basisonderwijs/speciaal basisonderwijs in het praktijkonderwijs. Hoewel
in eerste instantie geen referentieniveau voor het praktijkonderwijs was
voorzien, heeft het veld aangegeven dat er op de praktijkscholen toch een
streven moet zijn deze leerlingen tot het niveau 1F te brengen. Het siert
deze sector dat zij daartoe een inspanningsverplichting op zich wil nemen.
Wij bezien hoe we dit in de WVO een plek zullen geven.

4.4. Middelbaar beroepsonderwijs
Bij de veldraadpleging in het mbo is veel aandacht gevraagd voor de
leerlingen die de referentieniveaus niet zouden kunnen behalen. Met
name is gewezen op de leerlingen van de opleidingen op niveau 1 en
niveau 2 en de drempelloze instroom van leerlingen met en zonder vmbodiploma. Gerichte onderwijsinspanningen zullen voor een deel van deze
leerlingen leiden tot het behalen van de gewenste referentieniveaus, maar
voor een ander deel zal het buiten bereik blijven. Wij vinden het onwenselijk om bij deze opleidingen op voorhand een uitzondering te maken voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

11

specifieke groepen leerlingen, waarmee de indruk gewekt kan worden dat
leerlingen vooraf al «afgeschreven» worden. Wij vinden het belangrijker
dat goed in kaart gebracht wordt over welke kennis en vaardigheden van
het nederlands en het rekenen de leerling wél beschikt. Alles op alles
moet gezet te worden om leerlingen zo ver mogelijk te brengen. Immers,
deze basisvaardigheden draag je je hele leven met je mee. De eerstkomende jaren gebruiken wij om te inventariseren welke onderwijsinspanningen tot de meeste resultaten leiden. Wij werken (indien noodzakelijk)
op verantwoorde wijze en op een vergelijkbare manier als in het vo,
oplossingen voor maatwerk uit. Net als in het vo treffen wij voorzieningen
voor leerlingen waar aanpassingen in de examens noodzakelijk zijn
(dyslexie of dyscalculie).
5. Taal en rekenen in de praktijk

5.1. Vliegwieleffect op de sectorale activiteiten
Bijna een jaar na de oplevering van het advies van de Expertgroep en
onze beleidsreactie daarop, komt de implementatie van het referentiekader flink op gang en is een aantal belangrijke mijlpalen bereikt. Het
advies heeft aantoonbaar een vliegwieleffect gehad op de verschillende in
gang gezette sectorale activiteiten. Zo worden de aanpassingen van
examenprogramma’s in het vo nauwkeurig afgestemd met de introductie
van centraal ontwikkelde examens in het mbo. De activiteiten van de
onderwijsondersteunende instellingen op het gebied van taal en rekenen
worden beter op elkaar afgestemd. En nieuw beleid wordt geïntroduceerd,
zoals bijvoorbeeld de rekentoets in het voortgezet onderwijs. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van alle lopende en komende activiteiten, gericht op de verbetering van het taal- en rekenniveau.

5.2. Professionalisering leraren
Een succesvolle implementatie van het referentiekader staat of valt met de
mate waarin leraren zich het werken met de referentieniveaus eigen
maken. Zij gaan er immers in hun lespraktijk van alledag mee aan de slag
om de taal- en rekenvaardigheden van hun leerlingen te verbeteren. Met
de ondertekening van het convenant LeerKracht van Nederland hebben
sociale partners en de minister van OCW onderschreven dat de leraar in
de dagelijkse onderwijspraktijk over professionele ruimte moet beschikken om zijn werk goed te kunnen doen. Schoolbesturen hebben de actieve
steun en betrokkenheid van leraren nodig om de referentieniveaus
succesvol in de school te implementeren. Wij vragen schoolbesturen bij
de implementatie van de referentieniveaus samen op te trekken met
teams van leraren. Indien noodzakelijk kan de reken- en taalvaardigheid
van leraren worden bijgespijkerd door middel van (vakinhoudelijke)
nascholing op deze terreinen. Het onderhouden van de bekwaamheid is
een verantwoordelijkheid van zowel de individuele leraar als van de werkgever. Scholen beschikken over financiële middelen voor deskundigheidsbevordering. Uit onderzoek blijkt echter dat scholen de middelen voor
scholing niet uitputten1. Wij vragen scholen nadrukkelijk hun verantwoordelijkheid te nemen op dit punt en de middelen daadwerkelijk aan te
wenden voor scholing. Sites als www.leraar24.nl en www.wikiwijsinhet
onderwijs.nl bieden leraren een platform voor verdere professionalisering
en de ontwikkeling en uitwisseling van lesmateriaal, ook op het gebied
van taal en rekenen.

1

Ministerie van OCW, Nota werken in het
Onderwijs 2008 (2007).

Kwaliteit van de lerarenopleidingen
Het niveau van studenten die instromen in de lerarenopleidingen moet
omhoog. Het duurt echter nog even voordat de effecten van ons taal- en
rekenbeleid in de lerarenopleidingen merkbaar zijn en het gewenste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

12

niveau gegarandeerd wordt bij de afgifte van het diploma in het vo of
mbo. Tot die tijd zullen de huidige toetsen voor taal en rekenen bij
aanvang van de pabo worden gecontinueerd.
Tegelijkertijd zetten de lerarenopleidingen in op een forse verbetering van
het taal- en rekenonderwijs op de lerarenopleidingen zelf. Om goed te
kunnen lesgeven moeten leraren immers ruim boven het niveau van de
leerlingen waaraan zij lesgeven staan.
De lerarenopleidingen ontwikkelen daarnaast summercourses om, voorafgaand aan de opleiding, achterstanden in kennis en studievaardigheden
weg te werken wanneer blijkt dat aankomende studenten dit nodig
hebben. In de kwaliteitsagenda hebben wij aangegeven dit voornemen
van de HBO-raad ook tijdelijk financieel te zullen ondersteunen. Vanaf
schooljaar 2009–2010 zullen deze summercourses voor rekenen en taal
beschikbaar zijn voor studenten aan pabo’s en voor taal aan de tweedegraads lerarenopleiding. In de jaren 2009–2011 worden de opleidingen tot
leerkracht basis- en voortgezet onderwijs bovendien ook tijdelijk financieel
ondersteund voor remediëring.

Betrokkenheid schoolbesturen, schoolleiders en leraren
Nu het referentiekader kan rekenen op draagvlak is dit het moment om
schoolleiders en leraren goed te informeren en te ondersteunen bij de
implementatie. Dit doen we langs drie sporen:
• Ten eerste zullen zoveel mogelijk schoolbesturen, schoolleiders en
leraren verder geïnformeerd worden over het principe van het referentiekader zélf. Daarbij zal onder andere gebruik gemaakt worden van
elektronische nieuwsbrieven, onderwijsvakbladen, onderwijssites
encommunities en de informatiekanalen van de betrokken sector-,
onderwijsorganisaties en de beroepsgroep.
• Het tweede spoor zal zich meer richten op het toepasbaar maken van
de referentieniveaus. Zonder dat de overheid zich gaat bemoeien met
de «hoe-vraag», zal ervoor gezorgd worden dat het hoe beschikbaar
komt. Enerzijds door het toegankelijk maken een publieksvriendelijke
uitwerking van de referentieniveaus (via internet), anderzijds door te
faciliteren en te stimuleren dat op het referentieniveau geijkte leermiddelen beschikbaar komen.
• Het derde spoor zal zich richten op het uitnodigen van schoolbesturen,
schoolleiders en leraren (via klankbordgroepen, regiobijeenkomsten en
communities op Kennisnet) om actief mee te denken over de vraag
hoe het implementatietraject gestalte moet krijgen.
Opbrengstgericht werken en onderwijskundig leiderschap
Bij de professionalisering van leraren en schoolleiders is, met name in het
po, specifieke aandacht voor opbrengstgericht werken. Om de resultaten
van taal en rekenen verder te verbeteren, is het belangrijk om de ontwikkeling van leerlingen te volgen op leerling-, groeps- en schoolniveau.
Leraren en schoolleiders moeten de uitkomsten van toetsen goed kunnen
analyseren en evalueren en op basis daarvan het onderwijs kunnen
aanpassen, zodat het maximale uit leerlingen wordt gehaald.
Ook is, in overleg met alle belanghebbende partijen, in de po-sector een
gesprek gevoerd over een samenhangende aanpak om het onderwijskundig leiderschap te versterken. Dat vormt een cruciale voorwaarde voor
het verder verbeteren van de kwaliteit van het onderwijs en het verhogen
van de leeropbrengsten voor rekenen en taal. De beleidsinitiatieven zijn in
een brief over opbrengstgericht leiderschap eind 2008 aan de Tweede
Kamer voorgelegd (kenmerk PO/83738). Naast de maatregelen die reeds
zijn getroffen om het schoolleiderschap aantrekkelijker te maken, wordt in
2009 een programma opbrengstgericht leiderschap gestart waaraan zo’n
vierhonderd po-scholen kunnen deelnemen, zullen ervaren schoolleiders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

13

als coach van beginnende schoolleiders gaan beginnen en worden maatregelen getroffen om de administratieve lasten verder te verminderen.

Project PAL
Het project Persoonlijk Assistent van de Leraar (PAL) is een initiatief van
het Platform Bèta Techniek en het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt.
De belangrijkste doelstellingen zijn:
• extra aandacht voor taal- en rekenonderwijs;
• versterking van het beroepsimago van leraren bij studenten;
• sectoroverstijgende samenwerking en aansluiting tussen het vo en ho
verbeteren.
In 2009 en 2010 kunnen vo-scholen, ter ondersteuning van de leraar in het
vmbo, havo en vwo in totaal maximaal 600 hbo- en wo-studenten als
TaalPAL, RekenPAL of BètaPAL aanvragen. Ze helpen bij het voorbereiden
van de lessen, wisselen vakinhoudelijke kennis uit met de leraar en begeleiden de leerlingen op het gebied van taal, rekenen en bètavakken. Wij
stellen hiertoe een stimuleringsbijdrage beschikbaar voor de werving,
selectie en didactische scholing.
5.3. Ondersteuning scholen en samenwerking in de keten
Een wezenlijk onderdeel van de aanpak voor doorlopende leerlijnen taal
en rekenen is dat sprake is van een optimale afstemming tussen sectoren
en een intensievere samenwerking in de ondersteuning.

Sectoroverstijgende pilots
In het kader van een succesvolle, sectoroverstijgende aanpak op het
gebied van taal en rekenen investeren wij in verschillende soorten sectoroverstijgende pilots. Deze pilots brengen scholen en onderwijsinstellingen
in de gelegenheid om de referentieniveaus te vertalen naar de dagelijkse
onderwijspraktijk. Het doel is om de basisvaardigheden taal en rekenen bij
leerlingen te vergroten én de aansluiting tussen de verschillende onderwijssectoren te verbeteren. Veel pilots hebben daarnaast een specifiek thema,
zoals het omgaan met taal- en rekenzwakke leerlingen, uitdagingen voor
talentvolle leerlingen en het organiseren van succesvol aansluitend rekenen taalbeleid.
De tientallen sectoroverstijgende pilots hebben alle een doorlooptijd van
twee à drie jaar en worden veelal uitgevoerd met behulp van onderwijsondersteunende instellingen. De verwachting is dat tijdens het uitvoeren
van de pilots (of de overige activiteiten) nieuwe onderwerpen nader
onderzoek behoeven. De komende jaren reserveren wij daarom ruimte
voor nieuwe thematische pilots voor de aansluiting tussen schoolsoorten.
Alle genoemde pilots worden afgestemd met lopende activiteiten die
voortkomen uit de kwaliteitsagenda’s, zoals bijvoorbeeld de taal- en
rekenverbetertrajecten in het po en so. Ook zal over en weer kennisdeling
plaatsvinden. Deze afstemming en kennisdeling is een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van OCW, de sectororganisaties en de landelijke
onderwijsondersteunende instellingen.
Bundeling in de ondersteuning
Onze beleidsreactie op het advies van de expertgroep leidde tot extra
inzet van de landelijke onderwijsondersteunende instellingen op taal en
rekenen. Vanaf 2008 voeren zij daartoe allerlei activiteiten uit op het
gebied van taal en rekenen en de aansluiting tussen leerplannen en
schoolsoorten. Bij de activiteiten is onder andere oog voor het ontwikkelen van taal- en rekenbeleid op scholen, het ontwikkelen van een doorlopende leerlijn, de begeleiding van taal- en rekenzwakke of juist excellente leerlingen, taalgericht vakonderwijs en deskundigheidsbevordering
van leraren. In 2009 en de daaropvolgende jaren stemmen de onderwijsondersteunende instellingen hun activiteiten verder op elkaar af. De coör-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

14

dinatie van de activiteiten wordt gedaan door de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO). SLO heeft in onze opdracht ook een website
(www.taalenrekenen.nl) ingericht waarop schoolbesturen, schoolleiders
en leraren alle informatie kunnen vinden over taal en rekenen.

5.4. Leermiddelen
De invoering van de referentieniveaus per schooljaar 2010/2011 roept de
vraag op of dat moet leiden tot aanpassing van de nu gebruikte taal- en
rekenmethoden. Ook de PO-raad gaat in zijn advies naar aanleiding van
de veldraadpleging ervan uit dat de methoden moeten worden aangepast
en vraagt om een financiële compensatie voor scholen voor de aanschaf
van nieuwe aangepaste, methoden. Het Kenniscentrum Leermiddelen
(KCL) van SLO heeft inmiddels de match tussen methoden en referentieniveaus onderzocht voor de sectoren po, vo en mbo. De uitkomsten
daarvan zijn onlangs gepresenteerd en geplaatst op de website van het
leermiddelenplein. Zowel de analyse van de methoden als de presentatie
is door SLO in nauw overleg met de uitgevers gedaan. De uitkomsten van
die analyse laten zien dat de methodes taal en rekenen in algemene zin de
leerstof aanbieden zoals beschreven in het referentiekader. De aandacht
per methode voor leerstof uit de (sub)domeinen van de referentieniveaus
is wisselend in omvang (van weinig tot zeer veel) maar wel aanwezig, met
uitzondering van rekenvaardigheid in het vo en fictie in het mbo. Vooralsnog lijkt het er op dat scholen geen nieuwe methoden taal en rekenen
hoeven aan te schaffen. Wel kan het nodig en/of wenselijk zijn leraren
handreikingen te bieden in het gebruiken van methoden in relatie tot de
referentieniveaus. Door bijvoorbeeld per methode aan te geven welke
lesstof correspondeert met welk domein van de referentieniveaus. Ook zal
nog nader bekeken moeten worden in hoeverre gebruikte methoden in de
beroepsgerichte vakken in het vo en mbo aansluiten op de referentieniveaus en de mate waarin zij een beroep doen op taal- en rekenvaardigheid. Wij gaan in overleg met de sectororganisaties, SLO/KCL en de uitgevers de analyse bespreken en bekijken welke eventuele vervolgactiviteiten
nodig zijn.

5.5. Toetsen en leerlingvolgsystemen
A] Toetsen po/so
Cito heeft op verzoek van OCW onderzocht in hoeverre de inhoud van
bestaande toetsen (van Cito en andere aanbieders) overeenkomt met de
inhoud van de referentieniveaus. Het betreft hier zowel toetsen voor
groep 7 en groep 8 uit het leerlingvolgsysteem als de eindtoetsen. Cito
constateert dat voor bijna alle subdomeinen van de referentieniveaus
toetsen beschikbaar zijn. Alleen voor spreek- en schrijfvaardigheid zijn
geen toetsen beschikbaar, omdat het lastig is hiervoor bruikbare gestandaardiseerde meetinstrumenten te maken. De bestaande eindtoetsen
moeten nog wel worden geijkt op de referentieniveaus, zodat deze toetsen
ook een vergelijkbare uitkomst hebben bij dezelfde leerling. Voor deze
ijking is draagvlak in het onderwijs gewenst. Ook moet nog worden
bepaald over welke subdomeinen scholen bij hun leerlingen valide en
betrouwbare informatie moeten verzamelen. Deze zaken worden in
overleg met het veld in 2009 nader uitgewerkt. Vóór het schooljaar 2010–
2011 moeten voor scholen eindtoetsen beschikbaar zijn, mede vanwege
de wettelijke verplichting om objectieve en valide gegevens over het
behaalde eindniveau ten opzichte van referentieniveaus te kunnen
leveren. In het speciaal onderwijs worden nu al voor een deel van de
populatie de voor het regulier basisonderwijs beschikbare leerlingvolgsystemen en toetsen gebruikt. Door het Cito worden het leerlingvolgsysteem en de daarvan deel uitmakende toetsen (waar nodig) voor alle
leerlingen in het speciaal onderwijs aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

15

Zoals bekend heeft de PO-raad in zijn advies naar aanleiding van de veldraadpleging geadviseerd de Cito-eindtoets te verschuiven van februari
naar mei/juni om leerlingen (met name de zwakkere) extra onderwijstijd te
geven. De PO-raad verwacht dat leerlingen hierdoor hogere leerprestaties
kunnen realiseren. Wij hebben reeds aangegeven dit een sympathiek
voorstel te vinden. Nader onderzoek is nodig om beter zicht te krijgen op
de consequenties en de (on)mogelijkheden in de onderwijspraktijk. Vaststaat dat er niet wordt getornd aan het wettelijk verplichte objectieve
tweede gegeven naast het schooladvies. De komende tijd werkt de
PO-raad, in goed overleg met de WEC-Raad, de VO-raad, en relevante
partijen als Cito, inspectie en OCW hiertoe een voorstel uit.

B] Diagnostische toetsen vo en mbo
Voor de inhaalslag voor rekenen en taal is het noodzakelijk te weten te
komen hoe de huidige deelnemers in het vo en mbo feitelijk presteren ten
opzichte van de referentieniveaus. Dat maakt een gerichte aanpak voor de
verbetering van het taal- en rekenonderwijs mogelijk. Daarom stellen wij,
vanaf het voorjaar van 2009 en gedurende een periode van 3 jaar, voor het
vo en mbo diagnostische toetsen taal en rekenen beschikbaar die gebaseerd zijn op het referentiekader. Deze kunnen in elk leerjaar van de opleiding worden gebruikt. Aan scholen en instellingen wordt gevraagd deze
toetsen in 2009 in ieder geval te gebruiken bij leerlingen in het voorlaatste
leerjaar en de uitkomsten te melden bij het Cito.
C] Elektronisch Leerdossier (ELD)
Een succesvolle overgang van leerlingen naar het vervolgonderwijs (doorlopende leerlijn) valt of staat bij een goede overdracht van informatie over
de leerling. Er ontstaat in de onderwijsketen in toenemende mate
behoefte aan goede informatie over het leren en de leerresultaten van
leerlingen. Het gaat dan om het registreren van bredere gegevens dan
alleen cijfers. Als een school bij de overstap van een leerling over die
informatie beschikt, kan zij goed aansluiten bij de al verworven kennis of
competenties. Bovendien kunnen ze de begeleiding die een leerling aan
de vorige opleiding of onderwijsinstelling heeft gehad, continueren. De
PO-raad (inclusief WEC-Raad), VO-raad, MBO Raad en AOC Raad hebben
inmiddels de intentie uitgesproken om de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor het programma ELD te willen dragen. Wij verwachten dat het
zal bijdragen aan het realiseren van doorlopende leerlijnen voor taal en
rekenen. In 2009 zullen we verder onderzoeken hoe in het programma ELD
het referentiekader taal en rekenen kan worden opgenomen. Immers,
afspraken over informatie-uitwisseling verlopen een stuk makkelijker als
gegevens in de gehele keten gestandaardiseerd zijn en op een gewaarborgde en veilige manier digitaal worden overgedragen.
5.6. Sectorspecifiek beleid
A] Kwaliteitsagenda PO
De ondersteuning van scholen en leraren in het primair onderwijs met
betrekking tot de invoering van de referentieniveaus gebeurt binnen de
context van de Kwaliteitsagenda PO. Daarin staat de doelstelling om de
taal- en rekenprestaties te verhogen centraal. De vaststelling en wettelijke
verankering van referentieniveaus is voor die doelstelling een belangrijke
conditie. De implementatie van de referentieniveaus wordt enerzijds
uitgewerkt via specifieke activiteiten, anderzijds meegenomen binnen
bredere trajecten die plaatsvinden in het kader van die kwaliteitsagenda.
Die brede trajecten betreffen zowel het regulier als het speciaal basisonderwijs:
• meer dan 1600 scholen nemen deel aan een meerjarig taal- en/of
rekenverbetertraject;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

16

•
•

•

•
•

een groot aantal scholen voor speciaal basisonderwijs neemt deel aan
een leesverbetertraject (LIST);
verbreding van kennis en best practices naar alle 7000 scholen door
middel van een breedtestrategie waarbij de landelijke, regionale en
lokale onderwijsinfrastructuur een belangrijke rol speelt;
professionalisering van schoolbestuurders, schoolleiders en leraren,
onder andere op opbrengstgericht werken en voor het speciaal basisonderwijs het werken met een ontwikkelingsperspectief;
versterking taalachterstandenbeleid en voor- en vroegschoolse
educatie;
stimuleren van excellentie.

De specifieke activiteiten met betrekking tot de referentieniveaus zijn:
• extra inzet van de gesubsidieerde instellingen (SLOA-instellingen,
Expertisecentrum Nederlands en het Freudenthalinstituut);
• pilots rond de aansluitingen tussen vve en po, en po/(v)so en vo;
• extra inzet voor leerlingen die de referentieniveaus moeilijk of niet
kunnen halen;
• onderzoek naar effectieve rekendidactieken. Dat onderzoek moet,
onder andere ten behoeve van leraren, duidelijk maken wat bekend is
over de effectiviteit van verschillende didactieken. De eerste resultaten
van dit onderzoek worden rond september 2009 verwacht.
Veel van de hier genoemde brede én specifieke activiteiten betreffen
zowel het gehele primaire onderwijs (regulier basisonderwijs en speciaal
basisonderwijsonderwijs) als het (voortgezet) speciaal onderwijs. Bij alle
activiteiten is de PO-raad (en waar relevant de WEC-raad) in meer of
mindere mate betrokken. Daarnaast hebben wij speciale aandacht voor de
overgang tussen de voorschoolse educatie en het primair onderwijs.
Daarop wordt stevig ingezet om de doorlopende leerlijn van voorschoolse
educatie naar het primair onderwijs te versterken. Dit wordt uitgewerkt in
het wetsvoorstel Ontwikkelings-kansen door kwaliteit en educatie dat in
het voorjaar bij de Tweede Kamer wordt ingediend. Het wetsvoorstel gaat
onder andere in op het verhogen van de kwaliteit van voorschoolse
educatie, de overdracht van gegevens van voor- naar vroegschoolse
educatie, en over de resultaten die scholen moeten halen op het gebied
van vroegschoolse educatie.

B] Kwaliteitsnotitie (V)SO
Voor het speciaal onderwijs wordt voor wat de kwaliteit van het taal- en
rekenonderwijs betreft zoveel mogelijk aangesloten bij het regulier onderwijs. Dat betekent ook dat scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs
kunnen meedoen in de meerjarige taal- en rekenverbetertrajecten die voor
het po worden georganiseerd. Ook het (voorgezet) speciaal onderwijs
moetmeer opbrengstgericht gaan werken. Door de WEC-Raad wordt dan
ook in samenwerking met Cito, KPC en het onderwijsveld een instrument
voor de bepaling van het ontwikkelingsperspectief van leerlingen ontwikkeld en beproefd. Ook worden activiteiten ontplooid die gericht zijn op de
leraar in de klas en het leren van elkaar. Het verbeteren van de opbrengsten van het taal- en rekenonderwijs in relatie tot de referentieniveaus
wordt verder ondersteund door ontwikkeling en aanpassing van een
passend leerlingvolgsysteem, leerlijnen en leermiddelen. Daarnaast
worden de onderwijsondersteunende instellingen betrokken bij het
ontwikkelen van ondersteunende aanpakken en methodieken voor de
school en de leraar.
C] Kwaliteitsagenda VO
Op basis van de Kwaliteitsagenda VO hebben de scholen een implementatiebudget ontvangen waarmee verplicht aandacht moet worden besteed
aan maatregelen ter verbetering van taal en rekenen. Via monitoring van
deze kwaliteitsagenda houden wij de vinger aan de pols voor wat er op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

17

het gebied van taal en rekenen gebeurt. Scholen kunnen gebruik maken
van de via de VO-raad geboden mogelijkheden. Ook vanuit de landelijke
pedagogische centra kunnen de scholen rekenen op medewerking bij het
oplossen van knelpunten. Daarnaast is scholen gevraagd pilots te starten
die een kwaliteitsslag bevorderen van het taal- en rekenonderwijs binnen
en tussen de scholen waarbij het accent kan liggen op het onderwijs tót
de examens of inclusíef de examens.
De beleidsprioriteiten in de Kwaliteitsagenda VO waarin een nadrukkelijk
accent op taal en rekenen komt te liggen zijn:
• Taal en rekenen: verbeterprogramma’s binnen en tussen scholen;
• Inzet LPC trajecten en ondersteuning via SLO;
• Projecten tussen po- en vo-scholen, dan wel vo-scholen en bve- of
hbo-instellingen. In enkele regio’s hebben vo-scholen in overleg met
roc’s en po-scholen al trajecten ingezet.
• Uitblinken: niet alleen toptalent maar ook leerlingen die uitblinken in
taal of wiskunde stimuleren wij om te komen een zo hoog mogelijk
niveau.
• Professionele ruimte: scholingsfonds, opleiding en scholing (zie ook
5.2)
De VO-raad voert nu ook al coördinerende en ondersteunende werkzaamheden uit op bovenstaande prioriteiten en wil dat zeker blijven doen. Hij
kan als sectororganisatie een steunpunt zijn/worden voor de vo-scholen.

D] Strategische agenda MBO
Voor het mbo is vanaf eind 2008 een (tijdelijk) Steunpunt taal en rekenen
mbo ingericht. Dit steunpunt is bedoeld voor leraren, management en
beleidsmedewerkers binnen de mbo-instellingen die het taal- en rekenbeleid handen en voeten gaan geven. Het steunpunt is uitdrukkelijk
bedoeld als dienstverlening aan instellingen en richt zich op activiteiten
als:
• stimuleren van kennisdeling over bijvoorbeeld instrumentontwikkeling
en deskundigheidsbevordering van vakleraren;
• inzichtelijk maken van het aanbod van producten en diensten op het
gebied van taal en rekenen van diverse (commerciële en semi-commerciële) ondersteuningsinstellingen;
• communicatieplatform voor instellingen om op de hoogte blijven van
actuele ontwikkelingen op het gebied van het referentiekader, diagnostische toetsen, centraal ontwikkelde examens en kaderstellende instrumenten voor schoolexamens.
Het steunpunt heeft een website waarop leraren en management informatie kunnen vinden over het referentiekader en de activiteiten die in het
mbo georganiseerd worden rond taal en rekenen (www.steunpunttaalenrekenenmbo.nl). Ook kunnen leraren met hun vragen terecht bij het steunpunt en organiseert hij conferenties en leergangen om de kennisdeling
actief te bevorderen.
6. Lopende en nieuwe investeringen
In onze eerdere beleidsreactie hebben we aangegeven substantiële investeringen te doen in de intensivering van het taal- en rekenonderwijs, de
aanpassing van toetsen en examens, de invoering van centraal ontwikkelde examens in het mbo en de optimalisatie van het taal- en rekenonderwijs op de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen. In de
schooljaren tot 2011 investeren wij over alle sectoren heen in totaal ruim
€ 115 miljoen in rekenen en taal. Daarna wordt een relatief beperkte structurele investering voorzien van circa € 15 miljoen per jaar.
Daarnaast lopen er andere investeringen, gericht op het taal- en rekenonderwijs:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

18

•

•

•

•

Vanaf 2010 wordt € 50 miljoen structureel extra geïnvesteerd in het
mbo ten gunste van taal en rekenen. Hierover is de Tweede Kamer
recent geïnformeerd1. In het Deltaplan taal en rekenenmbo, dat in het
voorjaar 2009 aan de Tweede Kamer zal worden gestuurd, zal worden
beschreven op welke wijze wij deze additionele middelen zullen
inzetten.
Vanuit de Kwaliteitsagenda VO zijn er voor bepaalde beleidsprioriteiten
middelen beschikbaar gesteld. Deze middelen zijn samen genomen,
waardoor een aanzienlijk bedrag op schoolniveau beschikbaar is. Dit
leidt tot een investering van € 200 miljoen, waarbij scholen verplicht
zijn te investeren in het verbeteren van de taal- en rekenprestaties van
leerlingen. Via de monitor Kwaliteitsagenda VO volgen wij nauwkeurig
of scholen dit ook doen en of dit voldoende substantieel is. Waar nodig
nemen wij aanvullende maatregelen ter ondersteuning van de scholen.
In het kader van de Kwaliteitsagenda PO investeren wij ongeveer € 20
miljoen per jaar gericht in taal- en rekenverbetertrajecten, extra inzet
van de landelijke infrastructuur op taal en rekenen, aanpassing van
toetsen en leerlingvolgsystemen en stimulering van opbrengstgericht
werken rond taal en rekenen. Daarnaast wordt er jaarlijks ongeveer
€ 420 miljoen geïnvesteerd in (taal)achterstandenbeleid (gewichtenregeling, taalpilots, schakelklassen en vroegschoolse educatie). In
voorschoolse educatie wordt jaarlijks ongeveer € 150 miljoen geïnvesteerd.
In het kader van de kwaliteitsnotitie (v)so investeren wij in taal- en
rekenverbetertrajecten, een leesinterventieproject, de ontwikkeling van
een aangepast leerlingvolgsysteem en toetsen, leermiddelen op het
gebied van rekenen en taal, de ontwikkeling van een protocol dyscalculie en activiteiten rond opbrengstgericht werken. De extra inzet
bedraagt ruim € 5 miljoen.

Tot slot
De komende periode zetten wij alles op alles om het referentiekader goed
te laten landen in leermiddelen, in toetsen en examens en, last but not
least, bij de leraar. De genoemde activiteiten zijn er op gericht om het
onderwijs zo goed mogelijk te laten werken aan de basisvaardigheden.
«Taal en rekenen centraal» is een gezamenlijke ambitie die we de
komende tijd met scholen waar moeten maken.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
in overeenstemming met de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. A. M. Dijksma

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
31 567, nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

19

BIJLAGE 1

INVOERINGSSTRATEGIE PER SECTOR

Primair onderwijs
Schooljaar

2009–2010

2010–2011

Valide en betrouwbare gegevens per
leerling over behaalde eindniveau

Uitwerking in AMvB

Wettelijke verplichting voor
alle scholen

(eind)toetsen PO

Aanpassing toetsen

Geijkte toetsen beschikbaar

Schooljaar

2009–2010

2010–2011

Aanleveren gegevens

Uitwerking in AMvB

Wettelijke verplichting

Leerlingvolgsysteem

Aanpassing LVS inclusief
toetsen

Aanpassing LVS inclusief
toetsen

2011–2012

Speciaal Onderwijs
2011–2012

LVS inclusief geijkte toetsen
beschikbaar

Voortgezet onderwijs
Schooljaar

2009–2010

Examens rekenen/wiskunde
– Testen refeVmbo TL en BB/KB
mét wiskunde
rentie niveaus
– Afspraken met
vo-raad

2010–2011

2011–2012

2012–2013

2013–2014

2014–2015

Idem

– Vertaling referentie niveaus
– in examens

Examens testen

1e afname in
2014 met verplichte referentie
niveaus

– Testen referentie
niveaus
– Afspraken met
vo-raad

Vmbo TL, BB/KB en
HAVO zónder
wiskunde

– Aanpassen examenbesluit
– niet aanpassen examenprogramma

Havo en VWO mét
wiskunde

IJking examens

verplichte
rekentoets

Afname geijkte
examens

Pilots nieuw wiskunde programma
Examens Nederlands
VMBO, HAVO, VWO

Aanpassing
examen.progr.
Diagnostische
toetsen

Diagnostische
toetsen

Afname geijkte
examens

Diagnostische
toetsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

20

Middelbaar beroepsonderwijs
Schooljaar

2009–2010

2010–2011

Examens Nederlands & rekenen/wiskunde
mbo niveau 4
Per augustus
School-examens
2010: Referentie
niveaus geldig
–
voor alle instromende mboleerlingen.

mbo niveau 1,2
en 3

Schoolexamens

2011–2012

2012–2013

2013–2014

2014–2015

Schoolexamens

Schoolexamens

Afname centrale
examens (voor
substantieel deel
mbo-4 deelnemers)

Afname centrale
examens (voor
alle mbo-4
deelnemers)

Verplichte centrale examens
(met landelijke
regels over:
– onderdelen
school-examens
– slaag-/zak regeling)

Verplichte centrale
examens (met
landelijke regels
over
– onderdelen
school-examens
– slaag-/zak regeling)

Schoolexamens

Schoolexamens

Schoolexamens

Schoolexamens

Invoering vormen van centrale examinering
Diagnostische
toetsen

Diagnostische
toetsen

Diagnostische
toetsen

Lerarenopleidingen
Schooljaar

2009– 2010

2010 →

Kennisbasis

– Vastleggen gezamenlijke kennisbasis, -banken en
-toetsen voor rekenen en taal op de pabo

– Invoering kennisbasis, -banken en -toetsen

Toetsen rekenen en taal

– Ontwikkeling invoeringstrategie aangepaste toetsen
taal en rekenen op de pabo (geijkt aan ref. niveaus)

– continuering totdat vo en mbo 3F niveau garanderen

Summercourses

– Aanbod rekenen en taal op de pabo’s
– aanbod taal voor de 2e graads opleidingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 332, nr. 7

21