GOKKEN IN KAART
Tweede meting aard en omvang kansspelen
in Nederland

December 2011

INTRAVAL
Groningen-Rotterdam

COLOFON
© 2011 WODC, ministerie van Veiligheid en Justitie. Auteursrechten voorbehouden.
INTRAVAL
Postadres:
Postbus 1781
9701 BT Groningen
E-mail info@intraval.nl
www.intraval.nl
Kantoor Groningen:
St. Jansstraat 2C
Telefoon 050 - 313 40 52
Fax 050 - 312 75 26

Kantoor Rotterdam:
Goudsesingel 68
Telefoon 010 - 425 92 12
Fax 010 - 476 83 76

December 2011
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de uitgever.
Tekst:
Opmaak:
Omslag:
Druk:
Opdrachtgever:

B. Bieleman, S. Biesma, A. Kruize, C. Zimmerman,
M. Boendermaker, R. Nijkamp, T. Bak
M. Haaijer
E. Cusiel
Copy-Copy
WODC, ministerie van Veiligheid en Justitie

ISBN:

978 90 8874 126 5

VOORWOORD

Om een actueel beeld te krijgen van de aard en de omvang van kansspelverslaving heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) van het ministerie van Veiligheid en Justitie onderzoeks- en
adviesbureau INTRAVAL en bureau Mediad opdracht gegeven onderzoek te
doen naar kansspelen en kansspelverslaving. Dit onderzoek is een herhaling
van een onderzoek in 2005.
Bureau INTRAVAL heeft de volgende werkzaamheden verricht: interviews
met spelers van kansspelen; literatuurstudie; interviews met sleutelinformanten; en analyses en rapportage. Deze onderdelen zijn uitgevoerd door
Sasja Biesma, Annelies Kruize, Marjolein Boendermaker, Rick Nijkamp,
Cindy Zimmerman en Tom Bak onder leiding van Bert Bieleman. Jorrit
Bloemendal, Hanna Bosman, Kyra de Haan, Lucy Hagen, Feija Schaap en
Maurits Sytstra hebben meegewerkt aan de interviews onder deelnemers aan
kansspelen. Mediad heeft de bevolkingsenquête verzorgd. Onder begeleiding
van Marieke Meij en Jolanda Verdurmen hebben ervaren enquêteurs het
telefonische deel van de dataverzameling uitgevoerd.
Vanaf deze plaats willen wij de leden van de begeleidingscommissie onder
voorzitterschap van prof. dr. C.J.C.F. Fijnaut bedanken. Deze commissie - die
verder bestond uit dr. F.W. Beijaard, mr. dr. R.H.L.M. Bovens, mevrouw mr.
R.E.M. Hoffmann, M.K.R. Hoogerheide, dr. M.W.J. Koeter en H.J. Looijen
- heeft het onderzoek op zeer enthousiaste, deskundige en positief-kritische
wijze begeleid. Wij hebben regelmatig dankbaar gebruik gemaakt van de
ruime expertise van de commissieleden. Daarnaast gaat onze dank uit naar de
sleutelinformanten, de medewerkers van de verslavingszorg en de verschillende locaties waar kansspelen worden aangeboden en de respondenten.
Zonder hen was dit onderzoek niet mogelijk geweest.
Namens INTRAVAL,
Bert Bieleman
Sasja Biesma

Groningen-Rotterdam
December 2011

INHOUDSOPGAVE
Samenvatting

I

Summary

V

Hoofdstuk 1

Inleiding
1.1 Aanleiding onderzoek
1.2 Onderzoeksvragen
1.3 Onderzoeksopzet
1.4 Leeswijzer

1
2
3
4
8

Hoofdstuk 2

Aantallen spelers
2.1 Ooit en recente deelname
2.2 Deelname naar type speler
2.3 Resumé

9
10
12
19

Hoofdstuk 3

Aantallen spelers naar soort spel
3.1 Deelname naar soort kansspel
3.2 Achtergrondkenmerken spelers naar soort spel
3.3 Aantal spelen
3.4 Aantrekkelijkheid kansspel
3.5 Verslavingspotentieel spel
3.6 Verslavingspotentieel locatie
3.7 Resumé

21
22
25
28
31
32
36
38

Hoofdstuk 4

Aard regelmatige spelers
4.1 Typen kansspelen
4.2 Aantal kansspelen per speler
4.3 Kenmerken spelers
4.4 Preventie
4.5 Hulpverlening
4.6 Resumé

41
43
46
48
50
58
59

Hoofdstuk 5

Kansspel- en preventiebeleid
5.1 Toelichting gevoerd beleid
5.2 Maatregelen
5.3 Veranderingen
5.4 Rol Holland Casino
5.5 Sterke en zwakke kanten huidig beleid
5.6 Mogelijke verbeteringen
5.7 Resumé

63
64
70
76
81
87
88
95

Hoofdstuk 6

Conclusies
6.1 Omvang kansspelverslaving
6.2 Aard kansspelverslaving
6.3 Preventiebeleid
6.4 Toekomst

99
99
104
107
111

Literatuur

117

Bijlage 1 Methodologische verantwoording

121

Bijlage 2 SOGS

143

Bijlage 3 Tabellen spelers 2005 en 2011

145

SAMENVATTING
In dit rapport wordt verslag gedaan van het onderzoek naar de aard en omvang
van kansspelen en kansspelverslaving en het preventiebeleid in Nederland in
2011. Het tegengaan van kansspelverslaving is een belangrijk doel van het
Nederlandse kansspelbeleid. Daarvoor is het noodzakelijk om een actueel beeld
te hebben van de aard en de omvang van kansspelverslaving. Na een eerste
meting in 2005, heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) van het ministerie van Veiligheid en Justitie onderzoeks- en
adviesbureau INTRAVAL en bureau Mediad eind 2010 opdracht gegeven de
tweede meting te verrichten. Deze meting is grotendeels een herhaling van de
eerste meting, zodat ontwikkelingen kunnen worden vastgesteld. Vier onderdelen
staan centraal: de omvang van kansspelverslaving, de aard van
kansspelverslaving, het preventiebeleid en verwachtingen voor de toekomst.
Er is een combinatie van bronnen voor dit onderzoek gebruikt. Naast 6.000
enquêtes onder de Nederlandse bevolking van 16 jaar en ouder en 500 interviews
met regelmatige spelers, is tevens gebruik gemaakt van informatie uit recente
literatuur en gesprekken met deskundigen van betrokken organisaties.
Omvang kansspelverslaving
In 2011 telt de Nederlandse bevolking naar schatting 8,7 miljoen recreatieve
spelers, 92.000 risicospelers en 20.300 probleemspelers (tabel 1). Het geschatte
aantal recreatieve spelers is daarmee gedaald ten opzichte van 2005, toen 9,6
miljoen Nederlanders tot de recreatieve spelers werden gerekend. Het geschatte
aantal risico- en probleemspelers bedroeg in 2005 respectievelijk 55.000 en
28.700.
Tabel 1

Omvangschattingen en betrouwbaarheidsintervallen recreatieve, risico- en
probleemspelers (2005 en 2011)
Schatting

Recreatieve
spelersa
Risicospelers
Probleemspelers
a

9.625.000
55.000
28.700

2005
Betrouwbaarheidsinterval
9.470.000 –
9.780.000
33.000 – 77.000
13.000 – 44.400

Schatting
8.700.000
92.000
20.300

2011
Betrouwbaarheidsinterval
8.500.000 –
8.900.000
63.500 – 120.500
6.700 – 33.900

Statistisch significant verschil tussen 2005 en 2011.

Hoewel hierbij op het eerste gezicht sprake lijkt te zijn van een toename van het
aantal risicospelers en een afname van de probleemspelers, is dit statistisch
gezien niet het geval. Dit komt omdat de betrouwbaarheidsintervallen van de
schattingen van beide jaren elkaar overlappen. Daardoor is het niet mogelijk om
uitsluitsel te geven over een daadwerkelijke verandering in het aantal risico- en
probleemspelers over de afgelopen vijf jaar. Wel lijkt er sprake te zijn van een

Samenvatting

I

dalende trend. Zo is ook het aantal Nederlanders dat ooit en/of het afgelopen jaar
aan een kansspel heeft deelgenomen gedaald tussen 2005 en 2011.
Soorten spelen
Deelname aan loterijen blijkt zowel in 2011 als in 2005 het meeste voor te
komen. Dit neemt niet weg dat het aantal deelnemers aan loterijen, evenals aan
vrijwel alle andere soorten spelen, wel is afgenomen. Dit geldt alleen niet voor
kansspelen via internet. Hier is het aantal recente (in het afgelopen jaar) spelers
gestegen van naar schatting 130.500 in 2005 naar zo’n 257.500 in 2011.
Het aantal personen dat uitsluitend aan loterijen deelneemt, de zogenoemde longodds spelers, is toegenomen tussen 2005 en 2011. Het aantal dat uitsluitend aan
short-odds kansspelen heeft deelgenomen en het aantal dat aan zowel long- als
short-odds kansspelen heeft deelgenomen is daarentegen gedaald. Aangezien de
risico’s op verslaving groter zijn bij short-odds spelen, kan dit als een gunstige
ontwikkeling worden gezien.
Aard kansspelverslaving
Voor de beschrijving van de aard van de kansspelverslaving worden de spelers in
twee groepen verdeeld (in plaats van drie groepen, zoals hierboven). Van de 500
geïnterviewde regelmatige spelers behoort 22% tot de risicovolle spelers,
bestaande uit probleemspelers (9%) en risicospelers (13%). De overige 78% van
de spelers kan tot de recreatieve spelers worden gerekend. Risicovolle
regelmatige spelers spelen significant vaker op kansspelautomaten dan
recreatieve regelmatige spelers. Ook nemen zij vaker deel aan casinospelen,
poker en sportpoules. Verhoudingsgewijs worden short-odds spelen vaker
gespeeld door risicovolle spelers, terwijl de startleeftijd bij deze groep lager is.
Spelen via internet
Van de risicovolle spelers geeft ruim een derde aan het afgelopen jaar via internet
te hebben deelgenomen aan kansspelen, dit is statistisch significant meer dan de
recreatieve spelers waarvan een vijfde dit het afgelopen jaar heeft gedaan. Uit
nadere analyses blijkt dat de kans dat een respondent deelneemt aan kansspelen
via internet groter is bij personen die ook online games spelen dan bij
respondenten die niet deelnemen aan online games.
Middelengebruik en delinquentie
Wat betreft alcoholgebruik verschillen de recreatieve en risicovolle spelers niet
van elkaar, terwijl zij ook niet meer of minder vaak alcoholdrinkers zijn dan de
gemiddelde Nederlander. Wel komen onder zowel recreatieve als risicovolle
spelers meer rokers van tabak en cannabis voor dan gemiddeld onder de
Nederlandse bevolking. Hierbij geldt dat risicovolle spelers vaker roker van
zowel tabak als cannabis zijn dan recreatieve spelers. Ook het plegen van delicten
komt vaker voor onder risicospelers dan onder recreatieve spelers. Delicten
worden bij meer dan de helft van deze risicovolle respondenten gepleegd in
verband met gokken.

II

INTRAVAL – Gokken in kaart

Hulp
Een ruime meerderheid van de geïnterviewde recreatieve en risicovolle spelers
maakt gebruik van zelfcontroletechnieken om het eigen speelgedrag in de hand te
houden. Van de risicovolle spelers heeft 15% ooit hulp gezocht in verband met
gokproblemen, terwijl bijna een kwart van de risicovolle spelers wel eens een
entreeverbod of bezoekbeperkende maatregel bij Holland Casino heeft
aangevraagd. Voor de witte lijst bij amusementscentra geldt dat nog geen tiende
van de risicovolle spelers zich ooit op deze lijst heeft laten plaatsen. Spelers met
een entreeverbod bij Holland Casino of een amusementshal spelen tijdens het
verbod bij andere amusementshallen. Dit pleit voor een geschakeld registratiesysteem. Om effectief te zijn, zal dit niet alleen geschakeld moeten worden tussen
amusementshallen onderling, maar ook tussen amusementshallen enerzijds en
vestigingen van Holland Casino anderzijds.
Preventiebeleid
Ons onderzoek is geen effect-evaluatie van het preventiebeleid. Er kan dan ook
geen rechtstreeks verband worden gelegd tussen maatregelen ter preventie van
kansspelverslaving enerzijds en de afname van het aantal (short-odds) spelers
anderzijds. Preventiebeleid is onderdeel van het algemene kansspelbeleid. Dit
beleid is vastgelegd in de Wet op de kansspelen. Preventie wordt in vrijwel alle
Kamerstukken als één van de pijlers van het beleid genoemd. Het beperken van
het aanbod wordt als het werkzame mechanisme gezien. Hierbij wordt
verondersteld dat regulering van het aanbod aan kansspelen ofwel alleen aanbod
toe te staan onder voorwaarde van een door de overheid ingesteld
vergunningstelsel, de behoefte aan deelname aan kansspelen indamt. Belangrijk
onderdeel van de vergunningsvoorwaarden is dat de aanbieder zelf de risico’s op
verslaving beperkt.
Ontwikkelingen
De afgelopen jaren hebben zich in (de sterke en zwakke punten van) het beleid
nauwelijks veranderingen voorgedaan. Wel zijn verschillende veranderingen en
wijzigingen aangekondigd, waarbij de huidige staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie zijn visie op kansspelen kenbaar heeft gemaakt. Consumenten moeten
volgens hem desgewenst kunnen beschikken over een passend en attractief
aanbod aan kansspelen. Kwetsbare groepen (waaronder jongvolwassenen)
moeten daarbij worden beschermd tegen de risico’s op kansspelverslaving.
Branche
Aanbieders van kansspelen kunnen en moeten concrete maatregelen treffen om
potentiële probleemspelers op te sporen en te voorkomen dat problemen verder
toenemen. Zij doen dit via het verspreiden van folders en het trainen van
personeelsleden in het herkennen van kansspelproblematiek en het voeren van
gesprekken met (potentiële) probleemspelers. Met name Holland Casino wordt in
ons onderzoek door deskundigen positief beoordeeld op haar preventiebeleid.
Ook uit andere onderzoeken komt dit beeld naar voren.
Het oordeel van de geïnterviewde spelers over het preventiebeleid van Holland
Casino is wisselend. Het preventiebeleid van Holland Casino kan volgens de
Samenvatting

III

geïnterviewde spelers verder worden verbeterd door het meer zichtbaar maken
van waarschuwingsfolders en het tijdiger aanspreken van risicospelers op hun
speelgedrag. Degenen die zelf een bezoekbeperking of entreeverbod hebben
ondergaan zijn hierover (zeer) tevreden.
Hulpverlening
Op het gebied van hulpverlening aan probleemspelers is de afgelopen jaren de
online internet variant in opkomst gekomen. Via internet is daarnaast ook steeds
meer lotgenotencontact mogelijk. De kracht van beide vormen bestaat uit de
grotere anonimiteit dan bij face-to-face hulpverlening. Inmiddels moeten online
behandelingen via de zorgverzekeraar worden vergoed. Hiervoor dienen
hulpvragers persoonsgegevens op te geven, waarmee de anonimiteit in het geding
komt. Hierdoor wordt een terugloop in het aantal aanmeldingen verwacht. Door
deskundigen wordt daarom gepleit voor het in stand houden van anonieme
behandelingsmogelijkheden via internet.
Toekomst
De kans is groot dat het spelen via internet in de nabije toekomst wordt
vrijgegeven. Hoewel daarbij diverse maatregelen worden genoemd waarmee de
risico’s op kansspelverslaving moeten worden voorkomen, is het nog moeilijk om
in te schatten welk effect dit zal hebben op de omvang van de
kansspelproblematiek. Vanuit de verslavingszorg wordt aangegeven dat het een
toename van de problematiek tot gevolg zal hebben. Internet biedt door de vele
technische mogelijkheden echter ook goede handvatten op het gebied van
preventie.
Wanneer mogelijke verbeteringen van het preventiebeleid worden ingedeeld naar
universele, selectieve en geïndiceerde preventie dan kunnen de volgende
maatregelen worden getroffen. Universeel: één algemene voorlichtingsfolder
toepassen; en strikter toezien op naleving wervings- en reclame-uitingen.
Selectief: sluitende registratie speelautomatenhallen en Holland Casino;
mogelijkheden preventie via internet benutten; en verder verbeteren
preventiebeleid Holland Casino. Geïndiceerd: lotgenotencontact bevorderen;
anonimiteit bij online hulpverlening garanderen; en training personeelsleden
kansspelaanbieders verbeteren.

IV

INTRAVAL – Gokken in kaart

SUMMARY

This report describes the research done in 2011 into the nature and extent of
gambling, gambling addiction and Dutch prevention policy. Preventing
gambling addiction is an important target in Dutch gambling policy, and
achieving this target requires an accurate picture of the nature and extent of
gambling addiction. Following a first measurement in 2005, the Research and
Documentation Centre (WODC) of the Dutch Ministry of Security and
Justice asked INTRAVAL bureau for research and consultancy and Mediad at
the end of 2010 to carry out a second measurement. This measurement is
largely a repeat of the first one and was carried out to establish the
developments that have since taken place. Four parts are central: the extent of
gambling addiction, the nature of gambling addiction, the prevention policy
and future predictions.
A combination of sources were used for this study. In addition to the 6,000
surveys conducted among the Dutch population aged 16 and older and the
500 interviews with regular players, we also used information from recent
literature and discussions with experts from relevant organizations.
Extent of gambling addiction
In 2011, there were an estimated 8.7 million recreational players, 92,000 risk
players and 20,300 problem players in the Netherlands (table 1). The
estimated number of recreational players has decreased since 2005 when the
count was 9.6 million. In 2005, the estimated number of risk and problem
players was 55,000 and 28,700 respectively.
Table 1

Estimated scope and confidence intervals recreational, risk and problem
players (2005 and 2011)
2005
2011
Estimate
Confidence
Estimate
Confidence
interval
interval
Recreational
9,625,000
9,470,000 –
8,700,000
8,500,000 –
playersa
9,780,000
8,900,000
Risk players
55,000
33,000 – 77,000
92,000
63,500 – 120,500
Problem
28,700
13,000 – 44,400
20,300
6,700 – 33,900
players
a
Statistically significant difference between 2005 and 2011.

At first glance, the number of risk players seems to have increased and the
number of problem players to have decreased but this is statistically not the
case. This impression is created because the confidence interval of the
estimates for both years overlap each other, making it impossible to
determine whether the number of risk and problem players has really changed
Summary

V

in the last five years. There does, however, seem to be a downward trend: the
number of Dutch people who gambled in the year prior to the measurements
done in 2005 and 2011 has also decreased.
Types of games
Lottery is the most popular game in 2011, just as it was in 2005. However,
the number of lottery players or players of almost all other types of games
has decreased except for internet gambling where the number of players has
increased. Here, the number of recent (in the last year) players is estimated to
have risen from 130,500 in 2005 to some 257,500 in 2011.
The number of people who only play the lottery, the so-called long-odds
players, has increased between 2005 and 2011. On the other hand, the
number of people who only play short-odds games and the number that plays
both long-odds and short-odds games has decreased. Considering that the risk
of addiction is higher for short-odds games, this can be considered as a
positive development.
The nature of gambling addiction
In order to describe the nature of gambling addiction, the players are divided
into two categories (instead of three as described above). Of the 500 regular
players interviewed, 22% fall in the category of players at risk, which is made
up of problem players (9%) and risk players (13%). The other 78% of the
players fall in the category of recreational players. Regular players at risk
spend significantly more time at gambling machines than regular recreational
players. They also play more casino games, poker and sport pools. Shortodds games are played relatively more often by players at risk, whereas the
starting age for this group is lower.
Internet gambling
About one-third of the players at risk indicated that they had gambled online
in the last year, which is statistically significantly more than the recreational
players of which one-fifth indicated that they had gambled online last year.
In-depth analyses show that the likelihood of a respondent gambling online is
higher for respondents who already play games online than for those who do
not.
Substance use and delinquency
In terms of alcohol use, there is no difference between recreational players
and players at risk, although neither group drinks more or less than the
average Dutch person. There are, however, more smokers of tobacco and
cannabis among both recreational and players at risk than among the average
Dutch population. Moreover, players at risk smoke more tobacco and
cannabis than recreational players. Players at risk also commit more crimes

VI

INTRAVAL – Gokken in kaart

than recreational players. The crimes committed by more than half of the
players at risk are related to gambling.
Help
A large majority of the interviewed recreational and players at risk use selfcontrol techniques to control their own gaming behaviour. Of the players at
risk, 15% have sought help for their gambling problem, and almost onequarter of the players at risk requested to be banned from entering or have
restrictions imposed on them by Holland Casino. Fewer than 10% of the
players at risk have asked to be put on the white list at amusement arcades.
Players with an entrance ban to Holland Casino or an amusement arcade play
at other amusement arcades during the ban. This certainly speaks in favour of
a common registration system. But in order to be effective, the system not
only has to be linked between the amusement arcades, there also has to have
a link between the amusement arcades and Holland Casino.
Prevention policy
Our study is not an evaluation of the effects of the prevention policy. It is
also not possible to create a direct relationship between measures to prevent
gambling addiction on the one hand and the reduction in the number of (short
odds) players on the other hand. Prevention policy is part of the general
gambling policy, which is embedded in the Dutch Act on Games of Chance.
Prevention is mentioned in virtually all of the house of representatives'
documents as one of the pillars of the policy. Limiting access to gambling is
considered as an effective mechanism. The assumption is that regulating
access to gambling or introducing a government licensing system to control it
will curb the need to gamble. An important part of the licensing conditions is
that providers implement measures themselves to limit the risk of addiction.
Developments
The policy has remained pretty much unchanged in recent years, both in
terms of its weak points as well as in terms of its strong points. A number of
changes and modifications have been announced, and the current secretary of
security and justice has shared his vision on gambling. According to him,
consumers should have suitable access to appealing games if they wish to
play. Vulnerable groups (including young adults) should, however, be
protected against the risks of gambling addiction.
Sector
Gambling providers can and must take concrete measures to find potential
problem players and prevent the problem from increasing. This they do by
distributing folders and training employees to recognize gambling problems
and talk to (potential) problem players. The experts we spoke to during our
study all spoke positively about Holland Casino's prevention policy. Other
studies produced similar results.

Summary

VII

The opinions of the interviewed players of Holland Casino's prevention
policy vary. According to the interviewed players, Holland Casino's
prevention policy can be further improved by making the warning folders
more visible and talking to risk players about their behaviour sooner. People
with entrance restrictions or an entrance ban are (very) happy with Holland
Casino's prevention policy.
Help
Online help has gained popularity in recent years. The internet also enables
fellow-suffers to interact directly with each other. The strength of both forms
of help lies in their anonymity, which is greater than for face-to-face help.
Today, online therapy must be reimbursed by healthcare insurance but it
requires people to enter personal data, which questions the issue of
anonymity. The number of requests for online help is expected to decrease
due to the loss of anonymity, which is why experts are pleading in favour of
anonymous therapy on the internet.
Future
It is very likely that internet gambling will soon be liberalised. Although a
number of measures have been mentioned that should help prevent the risk of
gambling addiction, it is still difficult to predict how they will affect the
problem as a whole. Addiction care suggests that they will increase the
problems. The internet and its technological possibilities do provide a number
of stepping stones in the area of prevention.
Dividing the prevention policy into universal, selective and indicated
prevention, the following improvements can be taken: Universal: one general
information folder; stricter enforcement of recruiting and advertising
statements. Selective: one register for amusement arcades and Holland
Casino; use online prevention options; further improve Holland Casino's
prevention policy. Indicated: encourage contact with fellow-sufferers;
guarantee anonymity for online help; improve training for employees of
gambling providers.

VIII

INTRAVAL – Gokken in kaart

1. INLEIDING

Een groot deel van de Nederlandse bevolking heeft wel eens deelgenomen

aan kansspelen.1 Zo zijn in het afgelopen jaar 5,6 miljoen bezoeken gebracht
aan vestigingen van Holland Casino (Holland Casino 2011). Naast
casinospelen (waaronder poker) behoren in ieder geval de volgende spelen tot
kansspelen: (incidentele) loterijen; bingo’s; sportprijsvragen; krasloten;
wedden op paarden; promotionele kansspelen (belspelletjes); en
speelautomaten. De vormen verschillen van elkaar in populariteit, maar ook
in mogelijke risico’s voor verslaving.
In het kader van kansspelverslaving kan een onderscheid worden gemaakt
tussen short-odds kansspelen en long-odds kansspelen.2 Uit de literatuur is
bekend dat bij short-odds kansspelen meer verslaafde spelers te vinden zijn
dan bij long odd-kansspelen (Kingma 1993). Niet iedere gokker is een
kansspelverslaafde. Als de spelers worden onderverdeeld naar gradaties van
kansspelgedrag zijn er drie verschillende typen spelers te onderscheiden:
recreatieve spelers; risicospelers; en probleemspelers. Over het algemeen
geldt dat als probleemspelers aan een bepaald kansspel deelnemen zij dit
meer frequent doen dan recreatieve spelers, terwijl probleemspelers vaak ook
deelnemen aan meerdere typen kansspelen (De Bruin e.a. 2005). Al eerder
bleek dat de eerste problemen, die naar aanleiding van problematisch
speelgedrag ontstaan, vaak financiële problemen zijn (De Bie e.a. 1993).
Probleemspelers lopen het risico op een aanzienlijk inkomensverlies.
Vanuit de branche wordt het risico op verslaving erkend en zijn
preventieactiviteiten ontwikkeld. Deze variëren van het plaatsen van foldermateriaal tot het aanspreken van problematische spelers. De overheid
probeert met een strenge regulering van het kansspelaanbod kansspelverslaving tegen te gaan. Het exploiteren en aanbieden van kansspelen is in
Nederland verboden, tenzij daarvoor op grond van de wet vergunning is
verleend. De in 1964 ingestelde Wet op de kansspelen (Wok) dient er voor te
zorgen dat een aantal van de verslavende eigenschappen van deze spelen in
hun werking worden beperkt. Een aspect van het kansspelbeleid tot op heden

1

Een spel is een kansspel als spelers een prijs kunnen winnen en geen overwegende
invloed hebben op de uitkomst van het spel.
2
Tot de zogenoemde long odd-kansspelen (waaronder loterijen en sportprijsvragen)
behoren de kansspelen met een lange tijd tussen inzet en zichtbaarheid van winst en
verlies. Short odd-kansspelen (waaronder casinospelen, bingo, krasloten en het
wedden op paarden) zijn kansspelen met een korte tijd tussen de inzet en de
zichtbaarheid van winst en verlies, waardoor de stimulans om steeds opnieuw in te
zetten groter is.
Inleiding

1

is het creëren van een begrensd legaal aanbod aan kansspelen om in de
speelbehoefte te voorzien. Dit gebeurt door middel van een systeem van
beperkte vergunningverlening.3 Tevens is een leeftijdsgrens (18 jaar)
vastgelegd om aan kansspelen te mogen deelnemen.

1.1 Aanleiding onderzoek
Het tegengaan van kansspelverslaving is een belangrijk doel van het
Nederlandse kansspelbeleid. Daarvoor is het noodzakelijk om een actueel
beeld te hebben van de aard en de omvang van kansspelverslaving. In de
tweede voortgangsrapportage kansspelen van 31 maart 2003 heeft het kabinet
Balkenende I toegezegd een meerjarig onderzoek naar kansspelverslaving te
laten uitvoeren.4 In 2005 is de eerste meting verricht door het Centrum voor
Verslavingsonderzoek (De Bruin e.a. 2005). Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Veiligheid
en Justitie heeft onderzoeks- en adviesbureau INTRAVAL en bureau Mediad
opdracht gegeven de tweede meting te verrichten. Deze meting is grotendeels
een herhaling van de eerste meting, zodat ontwikkelingen kunnen worden
vastgesteld in de aard en omvang van kansspelen en kansspelverslaving en
het Nederlandse preventiebeleid.5
In december 2009 heeft mevrouw Azough (GroenLinks) in de Tweede
Kamer bij motie verzocht te onderzoeken of Holland Casino zich als
overheidsmonopolist voldoende inspant om ongewenste neveneffecten van de
door haar aangeboden kansspelen te voorkomen.6 In reactie daarop heeft oudminister van Justitie Hirsch Ballin geantwoord het vervolgonderzoek naar de
aard en omvang van kansspelverslaving mede te gebruiken om meer inzicht
te verwerven in het preventiebeleid van Holland Casino.7

3

Vergunninghouders zijn: Nederlandse Staatsloterij, BankGiro Loterij, Vrienden
Loterij, Nationale postcode Loterij, De Lotto, Sportech, Holland Casino en de
Stichting Samenwerkende Non-profit Loterijen.
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2002-2003, 24036 en 24 557, nr. 280.
5
Het rapport van de vorige meting (De Bruin e.a. 2005) is grotendeels een (eerste)
inventarisatie, terwijl in het rapport van deze meting, met name bij de omvang van
kansspelverslaving ontwikkelingen tussen beide metingen worden beschreven.
6
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 24 557, nr. 111.
7
Tweede Kamer, 2009-2010, 24 557, nr. 118.
2

INTRAVAL – Gokken in kaart

1.2 Onderzoeksvragen
De probleemstelling luidt als volgt:
Wat is de aard en omvang van de verslaving aan kansspelen in
Nederland, zowel naar type kansspelen als naar profiel van de
spelers? Welke verschuivingen in de aard en omvang van
verslaving aan kansspelen zijn opgetreden ten opzichte van het
eerdere onderzoek? Welke veranderingen zijn, sinds het eerdere
onderzoek in 2005, opgetreden in (de sterke en zwakke punten
van) het Nederlandse preventiebeleid?
Op basis van de probleemstelling kunnen verschillende onderzoeksvragen
worden geformuleerd. Deze vragen kunnen worden gecategoriseerd in de
volgende vier onderdelen: omvang van kansspelverslaving; aard van
kansspelverslaving; preventiebeleid; en toekomst.
Omvang kansspelverslaving
De volgende vragen, zowel inventariserend als analytisch van aard, dienen te
worden beantwoord bij de omvang van de kansspelverslaving:
1. Wat is momenteel de totale omvang van de verslaving aan kansspelen in
Nederland?
2. Welke verschuivingen zijn er sinds de vorige meting opgetreden in de
totale omvang van de verslaving aan kansspelen in Nederland?
3. Welke verschuivingen zijn er sinds de nulmeting opgetreden in de
kenmerken van (risicovolle) deelnemers aan kansspelen?
Aard kansspelverslaving
Bij de aard van de kansspelverslaving staat de volgende vraag centraal:
1. Wat is momenteel de aard van de verslaving aan kansspelen, uitgesplitst
naar type kansspel en naar het profiel van de spelers?
Preventiebeleid
Bij het preventiebeleid staan vier vragen centraal. Op verzoek van de
opdrachtgever is hierbij specifiek aandacht besteed aan het preventiebeleid
van Holland Casino.
1. Hoe is het huidige preventiebeleid ten aanzien van kansspelverslaving
ingericht en welke worden gezien als de werkzame mechanismen daarbinnen?
2. Welke verschuivingen zijn er sinds de vorige meting opgetreden in het
Nederlandse preventiebeleid met betrekking tot kansspelverslaving?
3. Wat zijn volgens preventiedeskundigen, medewerkers van de verslavingszorg, kansspelaanbieders en vertegenwoordigers van kansspelverslaafden
de sterke en zwakke kanten van het huidige preventiebeleid?

Inleiding

3

4. Zijn de sterke en minder sterke kanten van het preventiebeleid sinds de
vorige meting veranderd? Zo ja, in welk opzicht?
Toekomst
De volgende vragen dienen te worden beantwoord bij het onderdeel
toekomst:
1. Zijn er, op basis van de geconstateerde verschuivingen, trends te
verwachten in de omvang en de aard van kansspelverslaving in Nederland
in de komende jaren? Zo ja, welke?
2. Hoe kan het huidige preventiebeleid met betrekking tot kansspelverslaving worden verbeterd ten aanzien van universele, selectieve en
geïndiceerde preventie?

1.3 Onderzoeksopzet
Hieronder wordt kort ingegaan op de verschillende methoden die in dit
onderzoek zijn toegepast. Een uitgebreide methodologische verantwoording
is opgenomen in bijlage 1. Zoals hierboven is aangegeven bestaat de monitor
uit de volgende vier onderdelen: omvang van kansspelverslaving; aard van
kansspelverslaving; preventiebeleid; en toekomst. Voor het beantwoorden
van de onderzoeksvragen zijn per onderdeel verschillende activiteiten
verricht.
Om de omvang van kansspelverslaving vast te stellen heeft een omvangrijke
bevolkingsenquête plaatsgevonden. Daarnaast zijn ruim 500 deelnemers aan
kansspelen uitvoerig geïnterviewd. Onder meer met behulp van deze
interviews is de aard van kansspelen en kansspelverslaving beschreven. Voor
het onderdeel preventiebeleid is een uitvoerige literatuurstudie uitgevoerd,
terwijl eveneens sleutelinformanten op het gebied van kansspelbeleid en
kansspelverslaving zijn geïnterviewd. De informatie uit alle bronnen tezamen
is eveneens gebruikt om een blik op de toekomst te werpen, waarbij
mogelijke trends en verwachtingen aan bod komen. In tabel 1.1 is per
onderdeel aangegeven welke onderzoeksmethoden zijn ingezet.
Tabel 1.1

Onderdelen en onderzoeksmethoden

A. Bevolkingsenquête
B. Interviews
spelers
C. Literatuurstudie
D. Interviews
sleutelinformanten

4

1. Omvang
kansspelverslaving

2. Aard
kansspelverslaving

X

X

X

3. Preventiebeleid

4. Toekomst
X

X

X

X

X

X

X

X

X

INTRAVAL – Gokken in kaart

Bevolkingsenquête
Om de omvang van deelname aan kansspelen en kansspelverslaving te
bepalen is door bureau Mediad een bevolkingsenquête gehouden in het
voorjaar van 2011. In aansluiting op de meting in 2005 is gekozen voor een
sequentiële mixed-mode design waarbij dataverzameling via internet,
schriftelijke dataverzameling en telefonische dataverzameling zijn ingezet.8
Bij de start van de dataverzameling (fase 1) hebben alle huishoudens uit de
steekproef een brief ontvangen. In de brief stond vermeld dat men de
vragenlijst kon invullen op internet. Door middel van een button die op de
website van INTRAVAL was geplaatst, kregen respondenten toegang tot de
vragenlijst. In fase 2 zijn alle huishoudens benaderd die nog niet hadden
gereageerd in fase 1. De huishoudens waarvan geen telefoonnummer bekend
was hebben een brief ontvangen met daarbij een schriftelijke vragenlijst en
een antwoordenveloppe. De huishoudens waarbij wel een telefoonnummer
bekend was zijn geselecteerd voor het telefonisch rappel. Er zijn maximaal
10 belpogingen ondernomen om contact te leggen.
Uiteindelijk is een adressenbestand gebruikt van 24.459 adressen, waarvan
bij 6.077 adressen een enquête is afgenomen. De respons bedraagt hiermee
24,8%. Dit is vergelijkbaar met de gemiddelde respons (28,3%) in de
voorgaande meting (De Bruin e.a. 2005). Om de steekproef een goede
afspiegeling te laten zijn van de Nederlandse bevolking is gebruik gemaakt
van wegingsfactoren. Er is gewogen op basis van geslacht, leeftijd,
burgerlijke staat en etniciteit.
In verband met de vergelijkbaarheid tussen de metingen is als basis voor de
vragenlijst de vragenlijst van de vorige meting gebruikt. De enquête bestond
vooral uit gesloten vragen, aangevuld met enkele open vragen. De
gemiddelde interviewtijd bedroeg bij de telefonische dataverzameling zo’n
15 minuten.
Interviews spelers
Om de aard van kansspelen en kansspelverslaving gedetailleerd te kunnen
beschrijven zijn door bureau INTRAVAL 509 personen geïnterviewd die
regelmatig deelnemen aan kansspelen. Een deel van de respondenten is
geworven via de bevolkingsenquête. Respondenten die bij de bevolkingsenquête aangaven meer dan 12 keer per jaar deel te nemen aan kansspelen
zijn uitgenodigd voor een vervolginterview.9 Daarnaast is intensief veldwerk
uitgevoerd om voldoende respondenten te verkrijgen.
8
Sequentieel betekent dat de methoden in tijd verschillen. In een dergelijk model
wordt veelal gestart met de meest kosten effectieve methode (zoals internet) en
worden daarna de nonrespondenten benaderd met een meer arbeidsintensieve methode
(zoals telefonisch).
9
Exclusief de personen die hebben aangegeven dat ze niet benaderd willen worden
voor een vervolginterview.

Inleiding

5

Respondenten zijn geworven op diverse fysieke vindplaatsen waar
kansspelen gespeeld kunnen worden, waaronder vestigingen van Holland
Casino, amusementscentra, renbanen, wedkantoren, horecagelegenheden en
kraslot-verkooppunten. Tevens is contact gelegd met deelnemers aan
kansspelen via hulpverlening, via internetfora en door middel van
snowballsampling.10 Het werven van respondenten heeft op de verschillende
speellocaties plaatsgevonden door zowel de onderzoekers als de
medewerkers van de speellocaties. Tijdens het veldwerk is geprobeerd een
evenredige verdeling van de respondenten te bewerkstelligen naar type speler
en soort spel waaraan de respondenten voornamelijk deelnemen. Ook is
rekening gehouden met persoonskenmerken, waaronder woongemeente,
leeftijd en geslacht.
Met de interviews bij deelnemers aan kansspelen is gedetailleerde informatie
verzameld om de aard van kansspelverslaving goed te kunnen beschrijven.
Het interview bestond vooral uit gesloten vragen, aangevuld met enkele open
vragen. Het afnemen van de vragenlijst heeft gemiddeld 45 minuten per
respondent in beslag genomen.
Literatuurstudie
Tevens is door bureau INTRAVAL een literatuurstudie uitgevoerd. Hierin staat
de regelgeving en het beleid ten aanzien van kansspelen en
kansspelverslaving centraal. Aangezien in de voorgaande meting ook een
uitgebreide literatuurstudie heeft plaatsgevonden, is de nadruk gelegd op
publicaties die na 2005 zijn verschenen.11 Er zijn (wetenschappelijke)
publicaties over kansspelverslaving, overige relevante documenten en
openbare bronnen (onder meer het internet) met betrekking tot
ontwikkelingen op het gebied van kansspelen en kansspelverslaving
bestudeerd. Hierbij is ook de zogenoemde grijze literatuur (kranten, internet,
scripties en dergelijke) meegenomen. Bovendien zijn recente parlementaire
publicaties bestudeerd. De studie is gericht op zowel Nederlandse als
internationale publicaties. Internationale ervaringen op het gebied van
kansspelverslaving geven ook meer zicht op (mogelijke) ontwikkelingen op
dit terrein in Nederland.
In de literatuurstudie is onder andere aandacht besteed aan de gemaakte
veronderstellingen: waarom zouden bepaalde maatregelen het risico op
kansspelverslaving moeten verminderen. Daarnaast is ingegaan op de
mogelijke verslavingsaspecten van kansspelen in de verschillende varianten,
10

Aan de eerste (begin)respondenten die binnen de settings zijn gesproken, is
gevraagd of zij ook anderen in een soortgelijke situatie kennen. Daarnaast is de
respondent gevraagd locaties te noemen waar andere kansspelers komen.
11
Alle relevante publicaties die zijn verschenen tot 15 september 2011 zijn
bestudeerd.
6

INTRAVAL – Gokken in kaart

waarbij vooral ook is gezocht naar de effectiviteit van verschillende
preventieve maatregelen.
Interviews sleutelinformanten
Naast de literatuurstudie zijn door bureau INTRAVAL ook experts op het
gebied van kansspelen en kansspelverslaving geïnterviewd om zo de
ontwikkelingen in de achterliggende gedachten van de preventie van
kansspelverslaving te achterhalen. In totaal zijn 30 vertegenwoordigers van
verschillende betrokken partijen geïnterviewd. Het gaat hierbij om
medewerkers/vertegenwoordigers van de volgende organisaties en instanties:
ministerie van Veiligheid en Justitie; ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS); het College van toezicht op de kansspelen;
Geestelijke gezondheidszorg Nederland (GGZ); zelfhulporganisaties
(stichting Anonieme Gokkers Omgeving Gokkers en nooitmeergokken.nl);
Assissa Consultancy; verslavingszorginstellingen (Verslavingszorg Noord
Nederland, Tactus en Brijder); Holland Casino (afdeling Security and Risc
Control); de VAN Speelautomaten Branche-organisatie (branche-organisatie
voor producenten, groothandelaren en exploitanten van speelautomaten in
Nederland); Verispect (inspectiebedrijf dat namens de rijksoverheid toezicht
houdt op de naleving van de IJkwet, de Wet op de kansspelen en de
Waarborgwet); de gemeenten Enschede, Eindhoven en Nijmegen;
eigenaren/directeuren van amusementscentra, renbanen, drafcentra,
wedkantoren en kraslotverkooppunten. De gesprekken hebben face-to-face
plaatsgevonden.
Met de sleutelinformanten is niet alleen ingegaan op het huidige
(preventie)beleid van kansspelen en kansspelverslaving, maar ook op
ontwikkelingen/veranderingen hierin tussen 2005 en 2011, de sterke en
zwakke punten van het beleid en de mogelijke verbeteringen die in het beleid
zijn aan te brengen. Door de literatuurstudie en de interviews is meer inzicht
verkregen in de werking van het preventiebeleid, maar ook in mogelijke
beperkingen hiervan.
Begeleidingscommissie
Voor de begeleiding van het onderzoek is door het Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van
Veiligheid en Justitie een begeleidingscommissie samengesteld. Deze begeleidingscommissie is gedurende de looptijd van het onderzoek meerdere
malen bijeengekomen om de voortgang van het onderzoek en de
conceptversie van het rapport met de onderzoekers te bespreken. Daarnaast
hebben de onderzoekers, ook buiten deze bijeenkomsten, de leden van de
begeleidingscommissie verschillende keren telefonisch of via e-mail geconsulteerd.

Inleiding

7

1.4 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 en 3 wordt gerapporteerd over de omvang van
kansspelverslaving in Nederland. Hierbij worden de resultaten besproken uit
de bevolkingsenquête onder ruim 6.000 inwoners van Nederland van 16 jaar
en ouder. Naast de prevalentie van kansspelverslaving wordt ook ingegaan op
de omvang van deelname aan kansspelen in Nederland. Tevens worden de
risico’s per kansspel en speellocatie besproken. Hoofdstuk 4 beschrijft de
aard van kansspelverslaving, gebaseerd op de ruim 500 interviews die zijn
afgenomen onder kansspelers in en op verschillende speellocaties in
Nederland. In dit hoofdstuk worden de kenmerken beschreven van twee
typen spelers: risicovolle spelers en recreatieve spelers. Hoofdstuk 5
bespreekt de resultaten van het onderdeel kansspel- en preventiebeleid.
Hiervoor is een uitgebreide literatuurstudie verricht, terwijl ook is gesproken
met verschillende sleutelinformanten. Tot slot worden in het laatste
hoofdstuk de conclusies gepresenteerd.

8

INTRAVAL – Gokken in kaart

2. AANTALLEN SPELERS1,2

In dit hoofdstuk wordt aandacht besteed aan de prevalentiecijfers. Deze
cijfers zijn gebaseerd op de bevolkingsenquête. In 2011 zijn in totaal 6.077
vragenlijsten afgenomen onder een representatieve steekproef van de
Nederlandse bevolking van 16 jaar en ouder. In 2005 hebben 5.460
respondenten deelgenomen aan de bevolkingsenquête. De respondenten zijn
vragen voorgelegd over verschillende soorten kansspelen waaraan ze
mogelijk hebben deelgenomen. Tevens is gevraagd wanneer ze voor het laatst
aan het desbetreffende kansspel hebben deelgenomen en de frequentie ervan.
De vragen die in 2011 in de vragenlijst zijn opgenomen zijn vrijwel gelijk
aan die in de lijst die in 2005 is gebruikt. Hierdoor kunnen vergelijkingen
tussen beide jaren worden gemaakt. Verschillen tussen beide metingen zijn
steeds getoetst op significantie.3 Alleen de statistisch significante verschillen
worden in de tekst vermeld. Voor een goede afspiegeling van de Nederlandse
bevolking is gebruik gemaakt van wegingsfactoren. Er is gewogen op basis
van geslacht, leeftijd, burgerlijke staat en etniciteit. In dit hoofdstuk worden
de gewogen percentages en aantallen weergegeven.
Aan de respondenten is onder meer gevraagd of zij ooit hebben deelgenomen
aan een kansspel en wanneer dit was. In de eerste paragraaf komt het
percentage spelers dat ooit heeft gegokt aan bod. Daarnaast wordt in deze
paragraaf een onderscheid gemaakt tussen spelers die langer dan een jaar
geleden hebben deelgenomen aan een kansspel en recente spelers (spelers die
in ieder geval het afgelopen jaar hebben gegokt).
Vervolgens worden in de tweede paragraaf de respondenten ingedeeld naar
type speler op basis van de SOGS-score. De SOGS-score geeft de mate van
mogelijke kansspelverslaving weer. Op 20 items hebben respondenten
kunnen aangeven of een item ooit op hen van toepassing is geweest. De score
van deze items wordt de lifetime SOGS-score genoemd. Naast de lifetime
1
In dit hoofdstuk worden de gewogen aantallen en percentages weergegeven (zie
hoofdstuk 1 en bijlage 1).
2
Met behulp van de datasets van de vorige meting en bij navragen bij de uitvoerder
van de vorige meting is het niet gelukt om alle percentages te reproduceren die in het
rapport van de vorige meting zijn weergegeven. We moeten derhalve uitgaan van de
percentages die met behulp van de ontvangen datasets zijn te produceren. De
percentages in dit hoofdstuk wijken dan ook soms wat af van de percentages zoals
genoemd in het rapport over de vorige meting. Meestal gaat dit om tienden van
percentages, terwijl het in sommige gevallen enkele hele percentages betreft.
3
Indien de gevonden verschillen statistich significant zijn betekent dit dat de verschillen berusten op werkelijke verschillen en niet op toevallige (steekproef)fluctuaties.

Aantallen spelers

9

SOGS-score is een laatste jaar SOGS-score berekend. Wanneer een item ooit
van toepassing is geweest, is aan de respondent gevraagd wanneer dit voor
het laatst was. De laatste jaar SOGS-score bestaat uit het aantal items dat het
afgelopen jaar op respondenten van toepassing was. In dit rapport wordt
alleen gebruik gemaakt van de laatste jaar SOGS-score, aangezien aan de
hand hiervan het beste kan worden nagegaan in hoeverre er sprake is van
verandering tussen beide jaren. Op basis van deze laatste jaar SOGS-score
wordt een drietal categorieën spelers onderscheiden: de recreatieve speler
(SOGS-score van 0, 1 of 2); de risicospeler (SOGS-score van 3 of 4); en de
probleemspeler (SOGS-score van 5 of hoger). In paragraaf twee worden
tevens schattingen gemaakt van de aantallen recente recreatieve, risico- en
probleemspelers in Nederland.
Tot slot dient te worden opgemerkt dat door een andere, correcte berekening
van de SOGS de verdeling naar categorieën spelers uit de vorige meting
enigszins is veranderd ten opzichte van het rapport over de vorige meting. Dit
leidt tevens tot gewijzigde omvangschattingen van de verschillende
categorieën spelers in Nederland in 2005. In de methodologische
verantwoording in bijlage 1 wordt uitgebreider op deze wijzigingen ingegaan.

2.1 Ooit en recente deelname
Figuur 2.1 laat het percentage respondenten zien dat ooit heeft deelgenomen
aan minstens één van de volgende kansspelen: loterijen; krasloten;
kansspelautomaten; casinospelen; wedden op paarden; kaarten of dobbelen;
bingo; sportpoules; illegale kansspelen; kansspelen via internet; en/of andere
kansspelen.4 In 2011 heeft 81,8% van de respondenten ooit deelgenomen aan
een kansspel, hetgeen lager is dan het percentage van 87,1% in 2005 (figuur
2.1). Dit betekent dat er minder nieuwe aanwas is in 2011. Deze
vermindering in nieuwe aanwas kan gedeeltelijk worden verklaard door de
lagere instroom jonge kansspelspelers. In 2011 heeft 62,4% van de
respondenten in de leeftijdscategorie 16 tot en met 21 jaar ooit een kansspel
gespeeld. In 2005 gaf 71,9% van deze leeftijdsgroep dit aan. Wanneer poker
als kansspel wordt meegenomen dan is de nieuwe aanwas in 2011 niet meer
significant kleiner (68,9%). Jonge kansspelspelers hebben van alle soorten
kansspelen in 2011 dan ook het vaakst ooit deelgenomen aan poker.

4

Poker in een casino of op een andere locatie is hierbij buiten beschouwing gelaten,
aangezien hier in 2005 niet naar is gevraagd. Wanneer deze items worden
meegenomen in de analyse geeft 82,8% aan ooit te hebben gegokt en zegt 17,2% nog
nooit te hebben gegokt. Er zijn met andere woorden respondenten die alleen maar
pokeren.

10

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 2.1 Respondenten die ooit hebben deelgenomen aan een
kansspel in 2005 (N=5.460)
en 2011 (N=6.002), in %

100

87,1

81,8

a

2005

80

2011

60
40
20
0
Ooit deelname
a

Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Vervolgens is een onderscheid gemaakt naar respondenten die nooit aan een
kansspel hebben deelgenomen, respondenten die dat langer dan een jaar
geleden voor het laatst hebben gedaan en respondenten die recent (het
afgelopen jaar) hebben deelgenomen aan een kansspel.5
Figuur 2.2

Respondenten die nooit, langer dan een jaar
geleden voor het laatst of recent* hebben
deelgenomen aan een kansspel in 2005 (N=5.460)
en 2011 (N=6.001), in %**

80

74,4

60

2005

65,3

a

2011

40
20

12,9

18,2

a

a

12,7

16,5

0
nooit

> jaar geleden voor
het laatst

Recent*

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar. ** Kaarten of
dobbelen, bingo, sportpoules en/of andere kansspelen zijn
alleen meegenomen in de analyses met betrekking tot het
laatste jaar. Bij deze kansspelen is namelijk alleen gevraagd
naar deelname in de afgelopen twaalf maanden.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.
5

Poker in een casino of op een andere locatie is hierbij buiten beschouwing gelaten,
aangezien hier in 2005 niet naar is gevraagd. Wanneer deze items worden
meegenomen in de analyse heeft 17,2% nog nooit gegokt, 16,6 heeft langer dan een
jaar geleden voor het laatst gegokt en 66,2% is dan een recente speler.

Aantallen spelers

11

Het percentage respondenten dat alleen langer dan een jaar geleden een
kansspel heeft gespeeld is in 2011 hoger dan in 2005: 16,5% in 2011 versus
12,7% in 2005 (figuur 2.2). In 2011 heeft 65,3% van de respondenten recent
(het afgelopen jaar) deelgenomen aan een kansspel. Dit percentage is lager
ten opzichte van 2005. Toen had 74,4% van de respondenten het afgelopen
jaar een kansspel gespeeld. Dit betekent dat het percentage recente spelers in
2011 lager is dan in 2005. Naar schatting is het aantal recente spelers in
Nederland in 2011 ruim 8,8 miljoen en was dit in 2005 9,7 miljoen.

2.2 Deelname naar type speler
In deze paragraaf worden alle respondenten ingedeeld naar type speler op
basis van de SOGS-score. De SOGS-score geeft de mate van mogelijke
kansspelverslaving weer en wordt bepaald aan de hand van 20 items. Een
tweetal scores kan bij de SOGS-score worden onderscheiden: een lifetime
SOGS-score en een laatste jaar SOGS-score. De lifetime SOGS-score geeft
de score weer van de items die ooit op de respondent van toepassing zijn
geweest. Dit betekent dat de lifetime SOGS-score geen momentopname is en
dat items op verschillende momenten in iemands leven van toepassing
kunnen zijn geweest. De kans op fout positieven (respondenten die op basis
van hun situatie in het verleden een SOGS-score hebben van vijf of hoger,
maar die gezien hun huidige situatie ten onrechte als probleemspeler worden
bestempeld) is hierbij dan ook hoger dan bij de laatste jaar SOGS-score. Om
die reden gaat de voorkeur uit naar het categoriseren van de spelers op basis
van de laatste jaar SOGS-score. Daarnaast kan alleen aan de hand van de
laatste jaar SOGS worden gekeken naar veranderingen.
Op basis van de laatste jaar SOGS-score zijn de recente spelers ingedeeld
naar type speler: de recreatieve speler (SOGS-score van 0, 1 of 2); de
risicospeler (SOGS-score van 3 of 4); en de probleemspeler (SOGS-score van
5 of hoger). Naast deze drie typen spelers bestaat er een categorie die niet
recent (het afgelopen jaar) heeft deelgenomen aan een kansspel. De nietrecente spelers bestaan uit een groep respondenten die helemaal niet gokken
(de niet-spelers) en respondenten die langer dan een jaar geleden voor het
laatst hebben deelgenomen aan een kansspel. Figuur 2.3 geeft een overzicht
van de percentages respondenten naar type speler. Op basis van deze
percentages zijn in de volgende alinea’s omvangschattingen berekend.

12

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 2.3 Respondenten naar typen spelers (op basis van laatste jaar SOGS-score) en
niet-recente* spelers in 2005 (N=5.460) en 2011(N=6.002), in %

80
70

73,8

a

64,4

60
50
2005

40

a

2011

34,7
25,6

30
20
10

0,4

0,7

0,2

0
Recreatieve spelers

Risicospelers

0,1

Probleemspelers

Niet-recente spelers

* Niet-recent: niet gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Omvangschattingen
Voor het schatten van de omvang van kansspelproblematiek in Nederland
wordt gebruik gemaakt van omvangschattingen per type speler. Met deze
omvangschattingen wordt het aantal recente recreatieve, risico- en
probleemspelers in Nederland in kaart gebracht.
Recreatieve spelers
Van alle respondenten is in 2011 64,43% een recreatieve speler (figuur 2.4).
Figuur 2.4

Recente* recreatieve spelers in
2005
(N=5.460)
en
2011
(N=6.002)**, in %

80

73,79

60

64,43

a

2005
2011

40
20
0
* Recent: op basis van de laatste jaar SOGSscore. ** Percentage betrouwbaarheidsmarges:
2005: ± 1,17; 2011: ± 1,21.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Aantallen spelers

13

Dit percentage is vergeleken met 2005 afgenomen. In 2005 was 73,79% van
alle respondenten een recreatieve speler.
Nederland telt op 1 januari 2011 13.554.267 inwoners van 16 jaar en ouder.6
Gegeneraliseerd naar de Nederlandse bevolking van 16 jaar en ouder zijn er
in 2011 naar schatting 8.700.000 recreatieve spelers in Nederland (figuur
2.5). Met de betrouwbaarheidsmarges in acht genomen ligt de schatting van
het aantal recreatieve spelers in 2011 tussen 8.500.000 (onderkant van de
rechter staaf in figuur 2.5) en 8.900.000 (bovenkant van de rechter staaf in
figuur 2.5). Vergeleken met de meting in 2005 is er sprake van een daling in
het geschatte aantal recente recreatieve spelers. Destijds waren er naar
schatting 9.625.000 recente recreatieve spelers (dat aantal lag tussen
9.470.000 (onderkant van de linker staaf in figuur 2.5) en 9.780.000
(bovenkant van de linker staaf in figuur 2.5).
Figuur 2.5 Omvangschattingen recente* recreatieve spelers in 2005
en 2011, in personen**
10.000.000

9.625.000

9.000.000
a

8.700.000

8.000.000
2000

2005

2010

2015

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** De beide staven geven de
betrouwbaarheidsmarges van de omvangschattingen in beide jaren. De
puntschatting is in het midden van elke staaf weergegeven.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Risicospelers
Het percentage recente risicospelers van de Nederlandse bevolking ligt in
2011 op 0,68% (figuur 2.6). In 2005 bedroeg dit percentage 0,42%, waarbij
er geen sprake is van een significant verschil.
6

Dit inwonersaantal is afkomstig van het CBS. Tijdens de meting van 2005 is
uitgegaan van 13.047.018 inwoners van 16 jaar en ouder.

14

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 2.6 Recente* risicospelers in
2005 (N=5.460) en 2011
(N=6.002)**, in %

2
2005

1

2011

0,68
0,42

0
* Recent: op basis van de laatste jaar
SOGS-score. ** Percentage betrouwbaarheidsmarges: 2005: ± 0,17; 2011: ± 0,21.

In 2011 telt Nederland naar schatting 92.000 risicospelers (figuur 2.7). Met
de betrouwbaarheidsintervallen in acht genomen ligt het aantal tussen 63.500
(onderkant van de rechter staaf in figuur 2.7) en 120.500 (bovenkant van de
rechter staaf in figuur 2.7).
Figuur 2.7 Omvangschattingen recente* risicospelers in 2005 en
2011, in personen**
120.000

90.000

92.000

60.000
55.000

30.000
2000

2005

2010

2015

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** De beide
staven geven de betrouwbaarheidsmarges van de omvangschattingen in beide jaren. De puntschatting is in het midden van
elke staaf weergegeven.

Aantallen spelers

15

De schatting van het aantal recente risicospelers in 2011 wijkt daarmee niet
statistisch significant af van het geschatte aantal van 55.000 in 2005,
aangezien het betrouwbaarheidsinterval in 2005 van 33.000 (onderkant van
de linker staaf in figuur 2.7) tot 77.000 (bovenkant van de linker staaf in
figuur 2.7) overlapt met dat van 2011.7
Probleemspelers
Het percentage respondenten dat recent (op basis van de laatste jaar SOGSscore) probleemspeler is, bedraagt in 2011 0,15% (figuur 2.8). Ten opzichte
van 2005 (0,22%) is het percentage recente probleemspelers nagenoeg gelijk
gebleven en er is geen sprake van een statistisch significant verschil.
Figuur 2.8 Recente* probleemspelers in
2005 (N= 5.460) en 2011
(N=6.002)**, in %

1

2005

0,22

2011

0,15

0
* Recent: op basis van de laatste jaar
SOGS-score. ** Percentage betrouwbaarheidsmarges: 2005: ± 0,12; 2011: ±
0,10.

Gegeneraliseerd naar de Nederlandse bevolking van 16 jaar en ouder zijn er
in 2011 naar schatting rond de 20.300 recente probleemspelers in Nederland
(figuur 2.9). Dit aantal ligt in 2011 tussen 6.700 (onderkant van de rechter
staaf in figuur 2.9) en 33.900 (bovenkant van de rechter staaf in figuur 2.9).

7

Zoals in de inleiding van dit hoofdstuk al is aangegeven is een herberekening van de
laatste jaar SOGS uitgevoerd waardoor het percentage en de omvangschatting van de
recente risicospelers afwijkt van de rapportage van de vorige meting. In de rapportage
over de vorige meting werd gesproken over een omvangschatting van 76.000 recente
risicospelers in 2005, terwijl die in dit rapport is bijgesteld naar 55.000.

16

INTRAVAL – Gokken in kaart

In 2005 waren er ongeveer 28.700 recente probleemspelers, liggend tussen
13.000 (onderkant van de linker staaf in figuur 2.9) en 44.400 (onderkant van
de linker staaf in figuur 2.9).8
Figuur 2.9 Omvangschattingen recente* probleemspelers in 2005
en 2011, in personen**
51.000

39.000

28.700

27.000

20.300
15.000

3.000
2000

2005

2010

2015

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** De beide
staven geven de betrouwbaarheidsmarges van de omvangschattingen in beide jaren. De puntschatting is in het midden van
elke staaf weergegeven.

Hoewel er op het eerste gezicht gedacht kan worden aan een daling van het
geschatte aantal recente probleemspelers (van ruim 8.000), kan er echter niet
worden gesproken van een statistisch significante daling. Er is pas sprake van
een statistisch significant verschil als de betrouwbaarheidsintervallen elkaar
niet overlappen. In figuur 2.9 is duidelijk te zien dat de betrouwbaarheidsintervallen van de probleemspelers in 2011 en 2005 elkaar wel
overlappen, waardoor er dus geen sprake is van een significante afname. Er
kan niet worden uitgesloten dat het verschil in het aantal probleemspelers in
2011 en 2005 is toe te schrijven aan toevallige (steekproef)fluctuaties.9
8

Zoals in de inleiding van dit hoofdstuk al is aangegeven is een herberekening van de
laatste jaar SOGS uitgevoerd waardoor het percentage en de omvangschatting van de
recente probleemspelers afwijkt van de rapportage van de vorige meting. In de
rapportage over de vorige meting werd gesproken over een omvangschatting van
40.000 recente probleemspelers in 2005, terwijl die in dit rapport is bijgesteld naar
28.700.
9
Daarnaast kan worden opgemerkt dat eveneens niet met zekerheid is te zeggen dat er
geen sprake is van een stijging in het aantal probleemspelers.
Aantallen spelers

17

Vergelijking met andere omvangschattingen
De afgelopen jaren zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd waarbij door
middel van omvangschattingen het aantal probleemspelers in Nederland is
bepaald. De meest recente omgangschatting van het aantal probleemspelers
in Nederland dateert van het IVO uit 2010. Dit landelijke onderzoek schat het
aantal problematische spelers in Nederland in 2010 op 32.000 (Schrijvers e.a.
2010). Deze spelers zijn echter op basis van de Canadian Problem Gambling
Index (CPGI) en de Problem Gambling Severity Index (PGSI) ingedeeld en
niet op basis van de SOGS.10
Onderzoek onder de subpopulatie bezoekers van amusementscentra wijst uit
dat percentage probleemspelers onder bezoekers van amusementscentra is
gestegen van 11% in 2000 naar 23% in 2004 (De Bruin e.a. 2006b). Het
totale aantal bezoekers is echter in diezelfde periode gedaald. Uit onderzoek
onder bezoekers van het Holland Casino in 2001 blijkt dat 5,8% van de
respondenten een score van vijf of hoger heeft op de SOGS en dus kan
worden gecategoriseerd als probleemspeler (De Bruin e.a. 2001). Na enkele
correcties te hebben uitgevoerd komt men in het onderzoek op een schatting
van 24.000 probleemspelers onder de bezoekers van Holland Casino.
Bij een onderzoek naar deelname aan kansspelen en gokverslaving in
Amsterdam en de provincie Noord-Holland is gebruik gemaakt van de SOGS
(Koeter e.a. 1996). Daar is echter gebruik gemaakt van een andere populatie
(12 tot en met 35 jaar en alleen in de provincie Noord-Holland), waardoor dit
onderzoek eveneens niet goed vergelijkbaar is met die uit 2005 en 2011. In
het onderzoek is wel een schatting gemaakt van het aantal
kansspelverslaafden in Nederland; deze schatting bedroeg 50.000 tot 65.000.
Bij bovenstaande onderzoeken is gebruik gemaakt van ofwel een andere
methode om probleemspelers te categoriseren dan de SOGS ofwel is het
percentage probleemspelers in Nederland bepaald op basis van subpopulaties.
Om die reden zijn deze onderzoeken niet goed vergelijkbaar met de cijfers uit
2011 en 2005. Uit een vergelijking tussen genoemde onderzoeken en het
huidige onderzoek lijkt wel naar voren te komen dat er in Nederland een
dalende trend is in het aantal probleemspelers.
Verondersteld kan worden dat hoe minder mensen deelnemen aan
kansspelen, hoe kleiner het aantal problematische spelers zal zijn. Uit de
10

De CPGI bevat: vragen over de locatie, frequentie, duur en uitgaven per
gokactiviteit in de afgelopen 12 maanden; vragen om problematisch gokgedrag in
kaart te brengen; items over de negatieve gevolgen van het gokken; en vragen over
factoren die samenhangen met problematisch gokken. De PGSI is een onderdeel van
de CPGI en is bedoeld om de ernst van gokproblemen vast te stellen in vier
categorieën: niet-problematisch gokker; laag risico gokker; gematigd risico gokker; en
problematisch gokker.
18

INTRAVAL – Gokken in kaart

eerste paragraaf van dit hoofdstuk bleek al dat in 2011 minder mensen ooit
aan een kansspel hebben deelgenomen dan in 2005. Wanneer deze
ontwikkeling zich voortzet zal het aantal probleemspelers niet toenemen,
maar eerder afnemen. Aan de andere kant wordt door verschillende
sleutelinformanten aangegeven dat een eventuele legalisering van kansspelen
via internet ook tot een toename van het aantal spelers zal leiden.
Gecombineerd met een Britse studie naar de prevalentie van gokken (Wardle
e.a. 2011) waaruit blijkt dat naast het aantal recente spelers in 2010 ook het
percentage probleemspelers is gestegen, kan een toename van spelers via
internet derhalve ook leiden tot een toename van probleemspelers.

2.3 Resumé
In 2011 heeft 81,8% van de Nederlanders ooit wel eens deelgenomen aan een
kansspel, significant minder dan de 87,1% in 2005. Van de Nederlanders die
wel eens hebben deelgenomen aan een kansspel heeft in 2011 79,8% dat het
afgelopen jaar gedaan. In 2005 lag het percentage recente spelers hoger,
namelijk op 85,5%. Deze afname kan mogelijk worden verklaard door de
lage instroom van nieuwe, jonge kansspelspelers. Van de leeftijdscategorie
16 tot en met 21 jaar geeft in 2011 60,7% aan ooit een kansspel te hebben
gespeeld. Vergeleken met 2005 ligt dit percentage lager, toen gaf 71,9% van
deze leeftijdsgroep aan wel eens een kansspel te hebben gespeeld. Wanneer
in 2011 ook de pokerspelers worden meegenomen dan verdwijnt echter het
verschil bij nieuwe aanwas. De jonge kansspelspelers hebben van alle soorten
kansspelen in 2011 dan ook het vaakst ooit deelgenomen aan poker. Er lijkt
dus sprake te zijn van een verschuiving naar poker, althans onder jongeren.
Voor zover bekend is er tot op heden geen onderzoek gedaan naar de redenen
waarom men minder vaak aan kansspelen deelneemt. Zoals verderop zal
blijken lijkt het er op dat de kansspelenbranche dezelfde ontwikkelingen
doormaakt als andere branches voor vrijetijdsbesteding. Sinds de invoering
van de euro en het rookverbod is bijvoorbeeld landelijk een terugloop te zien
in het horeca- en bioscoopbezoek. Daarnaast kan de afname in deelname aan
kansspelen mogelijk worden verklaard door de financiële crisis, waardoor
burgers minder geld hebben te besteden en mogelijk minder snel deelnemen
aan een kansspel.
In lijn met het voorgaande is ook het aantal recreatieve spelers in Nederland
afgenomen. Het aantal recreatieve spelers in Nederland wordt in 2011
geschat op 8,7 miljoen personen. In 2005 lag het aantal recreatieve spelers
onder de Nederlandse bevolking met 9,6 miljoen personen hoger.
De aantallen risicospelers en probleemspelers liggen beduidend lager dan het
aantal recreatieve spelers. In 2011 wordt het aantal risicospelers in Nederland
Aantallen spelers

19

geschat op 92.000 personen. In 2005 lag het aantal risicospelers op 55.000.
Er is echter geen sprake van een significant verschil tussen beide jaren. Het
aantal probleemspelers, ofwel potentiële kansspelverslaafden, onder de
Nederlandse bevolking wordt in 2011 geschat op 20.300. In 2005 ging het
om 28.700 probleemspelers. Ook het aantal probleemspelers laat in 2011 ten
opzichte van 2005 geen statistisch significant verschil zien. De schattingen
van 2011 en 2005 en andere omvangschattingen in de afgelopen 15 jaar
lijken wel te wijzen op een dalende trend. De eventuele legalisering van
kansspelen via internet zal volgens sleutelinformanten leiden tot een toename
van het aantal spelers en daarmee het aantal probleemspelers. De huidige
dalende trend kan wellicht door nieuwe beleidskeuzes (de legalisering van
kansspelen via internet) worden omgekeerd of teniet worden gedaan.

20

INTRAVAL – Gokken in kaart

3. AANTALLEN
SPEL1,2

SPELERS

NAAR

SOORT

In de bevolkingsenquête is onder meer gevraagd aan welk type kansspelen
de respondenten zoal hebben deelgenomen. Hierbij zijn de volgende
kansspelen onderscheiden: loterijen; krasloten; kansspelautomaten;
casinospelen3; paardenwedden; en poker. De vragen over poker zijn alleen in
de meting van 2011 gesteld. Daarnaast zijn in beide jaren vragen gesteld over
het spelen van kansspelen via internet en het deelnemen aan illegale
kansspelen. Aangezien het hier om verschillende soorten spelen gaat c.q. kan
gaan, is er voor gekozen om deze apart te bespreken en niet als soort spel
mee te nemen. Wel worden respondenten die bijvoorbeeld hebben
aangegeven poker te spelen via internet meegenomen bij de prevalentie van
poker. Dit geldt ook voor ander kansspelen die via internet en/of illegaal
kunnen worden gespeeld.
Evenals in hoofdstuk 2 worden ook in dit hoofdstuk de gewogen aantallen en
percentages vermeld om zo een goede afspiegeling te geven van de
Nederlandse bevolking. Er is gewogen op basis van geslacht, leeftijd,
burgerlijke staat en etniciteit. In dit hoofdstuk wordt alleen gesproken van
verschillen indien dit verschil statistisch significant is.
In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk wordt ingegaan op deelname naar
soort spel, terwijl in de tweede paragraaf de achtergrondkenmerken van de
spelers per type kansspel aan de orde komen. Vervolgens wordt in de
paragrafen 3 en 4 aandacht besteed aan respectievelijk het aantal
verschillende kansspelen waaraan men deelneemt en de aantrekkelijkheid van
de kansspelen. In paragraaf 5 is het verslavingspotentieel per kansspel
berekend. Het verslavingspotentieel bestaat uit het percentage recente
probleemspelers dat aan het desbetreffende kansspel heeft deelgenomen. De
probleemspelers zijn bepaald aan de hand van de laatste jaar SOGS-score en
1
In dit hoofdstuk worden de gewogen aantallen en percentages weergegeven (zie
hoofdstuk 1 en bijlage 1).
2
Met behulp van de datasets van de vorige meting en bij navragen bij de uitvoerder
van de vorige meting is het niet gelukt om alle percentages te reproduceren die in het
rapport van de vorige meting zijn weergegeven. We moeten derhalve uitgaan van de
percentages die met behulp van de ontvangen datasets zijn te produceren. De
percentages in dit hoofdstuk wijken dan ook soms wat af van de percentages zoals
genoemd in het vorige rapport. Meestal gaat dit om tienden van percentages, terwijl
het in sommige gevallen enkele hele percentages betreft.
3
Hiermee worden uitsluitend tafelspelen met een croupier bedoeld zoals roulette en
blackjack. Het spelen op kansspelautomaten in het casino wordt hiermee niet bedoeld.

Aantallen spelers naar soort spel

21

hebben een SOGS-score van 5 of hoger.4 Tevens is nagegaan of er bepaalde
typen speellocaties bestaan waarbij de kans op gokverslaving groter is dan bij
andere speellocaties. Het verslavingspotentieel per speellocatie komt in
paragraaf 6 aan bod. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een resumé.

3.1 Deelname naar soort kansspel
Zowel in 2011 als in 2005 blijkt het percentage spelers dat ooit heeft
deelgenomen aan een loterij het hoogst. In 2011 gaat het om 71,9% van de
respondenten, in 2005 lag dit met 76,0% nog hoger (figuur 3.1).
Figuur 3.1 Respondenten die ooit hebben deelgenomen aan de verschillende
kansspelen in 2005 (N=5.460) en 2011 (N=6.002), in %

80

76,0

71,9

a

70
2005

60

2011

50
40
30

31,0 29,7

35,2
29,0

a

23,7 23,4

20
10

14,2
4,4 3,1

a

0

a

Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Daarnaast heeft in beide jaren ongeveer 30% (29,7% in 2011; 31,0% in 2005)
wel eens een kraslot gekocht, terwijl het percentage dat wel eens op een
kansspelautomaat heeft gespeeld is gedaald van 35,2% in 2005 naar 29,0% in
2011. Uit nadere analyses van de locatie waar op kansspelautomaten wordt
4

De SOGS-score geeft de mate van mogelijke kansspelverslaving aan. Bij de afname
van de SOGS is aan de respondenten gevraagd of een item ooit op hen van toepassing
is geweest en of dit het afgelopen jaar het geval was. De score van de items waarvan
de respondenten hebben gezegd dat die het afgelopen jaar op hen van toepassing zijn
geweest is de laatste jaar SOGS-score.

22

INTRAVAL – Gokken in kaart

gespeeld blijkt dat de spelers van kansspelautomaten minder vaak op andere
locaties dan in Holland Casino zijn gaan spelen (69,2% in 2005 tegenover
76,1% in 2011). Tot slot geeft in 2011 14,2% aan wel eens poker te hebben
gespeeld, in 2005 zijn geen vragen over het spelen van poker gesteld.
Recent
Uit het vorige hoofdstuk is al gebleken dat het deel van de Nederlandse
bevolking dat recent (het afgelopen jaar) heeft deelgenomen aan een kansspel
is gedaald (van 74,4% in 2005 naar 65,3% in 2011). Ook bij alle
afzonderlijke spelen is er sprake van een daling. Zo heeft in 2011 6,4% het
afgelopen jaar op een kansspelautomaat gespeeld, terwijl dit in 2005 nog op
11,8% lag (figuur 3.2).
Figuur 3.2 Respondenten die recent* hebben deelgenomen aan de verschillende
kansspelen in 2005 (N=5.460) en 2011 (N=6.002), in %

70
60

61,1
a
57,0

50
2005

40
30
20
10

2011

a

15,9
12,3 11,8

a

6,4

a

6,6 5,1

6,5
0,6 0,3

a

a

a

8,5
3,9

6,3

a

9,0
4,1

6,7

0

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Het wedden op paarden in het afgelopen jaar is gedaald van 0,6% in 2005
naar 0,3% in 2011. In beide jaren is ook gevraagd of men het afgelopen jaar
wel eens heeft gedobbeld/gekaart om geld, aan bingo heeft meegedaan of op
sportpoules heeft gewed. Een klein deel van de respondenten heeft in 2011
inderdaad wel eens gedobbeld/gekaart (3,9%), aan bingo (6,3%) of
sportpoules deelgenomen (4,1%). In 2005 lagen deze percentages met
respectievelijk 6,5%, 8,5% en 9,0% hoger.

Aantallen spelers naar soort spel

23

Populariteitsvolgorde
In tabel 3.1 zijn de kansspelen in volgorde van populariteit gezet. In beide
jaren is de top drie hetzelfde, terwijl sportpoules is gedaald van plaats vier in
2005 naar plaats zes in 2011. Casinospelen en bingo zijn daarentegen beide
een plaats gestegen. Voor 2011 is tevens de populariteitsvolgorde inclusief
poker weergegeven. Poker komt op plaats drie, waardoor het spelen op
kansspelautomaten zakt naar plaats vier en daarmee uit de top drie verdwijnt.
Tabel 3.1

Populariteitsvolgorde kansspelen die men recent* heeft gepeeld, in 2005
(N=5.460) en 2011 (N=6.002)
2005
2011 (exclusief poker)
2011 (inclusief poker)
1
Loterijen
Loterijen
Loterijen
2
Krasloten
Krasloten
Krasloten
3
Kansspelautomaten
Kansspelautomaten
Poker
4
Sportpoules
Bingo
Kansspelautomaten
5
Bingo
Casinospelen
Bingo
6
Casinospelen
Sportpoules
Casinospelen
7
Dobbelen/kaarten
Dobbelen/kaarten
Sportpoules
8
Wedden op paarden
Wedden op paarden
Dobbelen/kaarten
9
Wedden op paarden
* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.

Kansspelen via internet
Het percentage Nederlanders dat ooit wel eens heeft gegokt via internet is
tussen 2005 en 2011 gestegen van 1,4% naar 3,3%. Het percentage dat dit het
afgelopen jaar heeft gedaan is eveneens gestegen van 1,0% in 2005 naar
1,9% in 2011. Dit betekent dat het aantal inwoners van Nederland dat in het
afgelopen jaar kansspelen via internet heeft gespeeld is gestegen van naar
schatting 130.500 in 2005 naar 257.500 in 2011. Overigens is het percentage
inwoners van Nederland met een internetaansluiting eveneens gestegen van
83% in 2005 naar 95% in 2011 (www.cbs.nl).
Uit nadere analyses blijkt dat in 2005 niemand aangaf het afgelopen jaar via
internet te hebben gepokerd, terwijl dit in 2011 voor bijna de helft (49,1%)
van de respondenten, die het afgelopen jaar kansspelen via internet hebben
gespeeld, geldt. Ook het spelen van loterijen (van 1,8% in 2005 naar 12,0%
in 2011), sportpoules (van 5,4% in 2005 naar 16,2% in 2011) en roulette (van
1,8% in 2005 naar 12,9% in 2011) via internet (in het afgelopen jaar) is
toegenomen.
Illegale kansspelen
In 2011 heeft 2,2% van de Nederlandse bevolking ooit wel eens aan een
kansspel deelgenomen waarvan men wist dat het illegaal was. In 2005 lag dit
met 3,9% iets hoger. Het deel dat dit het afgelopen jaar heeft gedaan is
daarentegen gestegen van 20,4% in 2005 naar 37,7% in 2011. Uit nadere
analyses komt naar voren dat in 2005 geen van de respondenten die het
afgelopen jaar illegale kansspelen hebben gespeeld het afgelopen jaar ook
24

INTRAVAL – Gokken in kaart

illegaal poker heeft gespeeld, terwijl dit in 2011 is gestegen naar 44,9%. Bij
de overige spelen (loterij, bingo, casinospelen) bestaan geen verschillen
tussen beide jaren.
Online gamen
Verondersteld kan worden dat online gamen kan leiden tot het spelen van
kansspelen via internet. Voor iemand die games via internet speelt is de stap
klein om ook gokspelletjes via internet te gaan spelen. Door het spelen van
online games weet men de weg op internet en is het waarschijnlijk
eenvoudiger om de toegang tot kansspelen via internet te vinden (onder
andere door links op de website van de online game). Om na te gaan of er een
verband bestaat tussen internet gokken en online gamen zijn in 2011 enkele
vragen over het spelen van games via internet aan de vragenlijst toegevoegd.
Het gaat hier in tegenstelling tot bovengenoemde spelen om games waarmee
geen geld kan worden verdiend, bijvoorbeeld World of Warcraft. Een klein
deel (4,1%) van alle respondenten heeft ooit wel eens een dergelijk spel via
internet gespeeld. Hiervan geeft 66,6% aan dit de afgelopen jaar te hebben
gedaan. Gemiddeld hebben de respondenten het afgelopen jaar 80 keer een
spel via internet gespeeld. De gemiddelde speelduur bedraagt 2,4 uur per
spel. Uit nadere analyses blijkt dat 76,5% van de respondenten die het
afgelopen jaar games via internet hebben gespeeld het afgelopen jaar ook
hebben gegokt via internet. Het merendeel van de onlinegamers doet via
internet dus eveneens aan kansspelen. Daarentegen heeft 22,3% van de online
gokkers het afgelopen jaar tevens online games gespeeld.

3.2 Achtergrondkenmerken spelers naar soort spel
In deze paragraaf wordt per spel nagegaan wat de achtergrondkenmerken zijn
van de spelers. Het gaat hierbij om recente spelers, oftewel respondenten die
hebben aangegeven het afgelopen jaar het desbetreffend kansspel te hebben
gespeeld. Per soort kansspel wordt nagegaan of er verschillen bestaan tussen
2011 en 2005 wat betreft de volgende achtergrondkenmerken: geslacht;
leeftijd; opleiding; en etniciteit.
Loterij
In beide jaren is ongeveer de helft van de recente deelnemers aan loterijen
een man en ongeveer 15% allochtoon (figuur 3.3). De gemiddelde leeftijd is
toegenomen van 45,4 in 2005 naar 52,9 in 2011. Ook het deel van de spelers
dat hoger opgeleid (HBO en WO) is, is tussen beide jaren gestegen: 36,8% in
2011 tegenover 21,6% in 2005.

Aantallen spelers naar soort spel

25

Figuur 3.3 Achtergrondkenmerken van recente* loterijspelers in
2005 (N=3324-3325) en 2011 (N=3388-3422), in %

60
50

49,8 50,6

2005

2011

a

36,8

40
30

21,6
14,6 15,4

20
10
0
Man

Hoger opgeleid

Allochtoon

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Krasloten
Evenals bij de loterijen is de gemiddelde leeftijd van de deelnemers aan
krasloten gestegen; van 38,6 in 2005 naar 49,2 in 2011. In 2011 is 29,6% van
de deelnemers aan krasloten hoger opgeleid, in 2005 lag dit met 15,6%
beduidend lager (figuur 3.4).
Figuur 3.4 Achtergrondkenmerken van recente* krasloten-spelers in 2005
(N=845-868) en 2011 (N=731-736), in %

60
50

48,5

2005

48,4

2011

40
29,6

30

a

21,2
20

19,7

15,6

10
0
Man

Hoger opgeleid

Allochtoon

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Kansspelautomaten
In 2011 is 28,3% van de spelers op kansspelautomaten hoger opgeleid, terwijl
het in 2005 om 18,6% ging (figuur 3.5). Ook het percentage allochtonen is
gestegen van 15,3% in 2005 naar 20,2 in 2011. Het percentage mannen en de

26

INTRAVAL – Gokken in kaart

gemiddelde leeftijd (33,3 jaar in 2005; 37,7 jaar in 2011) laten geen
significante veranderingen zien tussen beide jaren.
Figuur 3.5 Achtergrondkenmerken
recente*
kansspelautomatenspelers in 2005 (N=627-644) en 2011 (N=376-382), in %

80
68,0

70

72,7

2005

2011

60
50
40

28,3

30

a
a

18,6

20

15,3

20,2

10
0
Man

Hoger opgeleid

Allochtoon

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Casinospelen
De recente spelers van casinospelen (exclusief poker) zijn jonger geworden;
de gemiddelde leeftijd is tussen 2005 en 2011 gedaald van 35,9 naar 31,4.
Het percentage allochtonen is daarentegen gestegen van 19,0% in 2005 naar
26,0% in 2011 (figuur 3.6). Het percentage mannen en hoger opgeleiden is
niet significant veranderd tussen 2005 en 2011.
Figuur 3.6 Achtergrondkenmerken
recente*
casinospelenspelers in 2005 (N=361-362) en 2011
(N=307-308), in %

70

61,6 66,1

2005

60

2011

50
40

30,7

33,2
26,0

30

a

19,0

20
10
0
Man

Hoger opgeleid

Allochtoon

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Aantallen spelers naar soort spel

27

Paardenwedden5
In 2011 is 75% van de respondenten die in het afgelopen jaar op paarden
hebben gewed een man, terwijl de gemiddelde leeftijd op 43,0 jaar ligt.
Daarnaast is 38% hoger opgeleid en is 31% allochtoon. In 2005 lagen deze
percentages op respectievelijk 56%, 21% en 9%, de gemiddelde leeftijd
bedroeg toen 42,1 jaar.
Poker
Van de respondenten die het afgelopen jaar poker hebben gespeeld is 79,3%
man (figuur 3.7). De gemiddelde leeftijd van de pokerspelers is 30,6 jaar,
terwijl 32,4% tot de groep hoger opgeleiden behoort en 21,1% allochtoon is.
Figuur 3.7 Achtergrondkenmerken recente* pokerspelers in 2011 (N=396-399),
in %

100
80

79,3

60
32,4

40

21,1

20
0
Man

Hoger opgeleid

Allochtoon

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.

3.3 Aantal spelen
Over het algemeen staat de deelname aan een kansspel niet op zichzelf. De
meeste respondenten die aan een kansspel deelnemen, nemen niet aan één
maar aan meerdere kansspelen deel. Van de recente spelers die hebben
deelgenomen aan één of meer kansspelen is nagegaan aan hoeveel
verschillende soorten kansspelen zij het afgelopen jaar hebben deelgenomen.
Hierbij zijn de loterijen buiten beschouwing gelaten, aangezien bijna iedereen
daaraan deelneemt.

5

Door de kleine aantallen (35 en minder) is de kans op significante verschillen klein.
Daarnaast is vanwege de kleine aantallen geen figuur opgenomen.
28

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 3.8 Aantal recent* gespeelde spelen (exclusief loterijen) in 2005 (N=4.063) en
2011 (N=3.917), in %

70

60,8

a

60
50

46,6

40

33,5

2005

a

2011

25,4

30
20

12,8

10

a

9,6

5,0 3,0

a

a

1,4 0,9

0,7 0,2

0,1 0,1

4

5

6

0
0

1

2

3

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar. ** Poker in een casino of andere locatie is
hierbij buiten beschouwing gelaten aangezien hier in 2005 niet naar is gevraagd.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Daarnaast is de deelname aan loterijen vaak meer een automatisme, men is
geabonneerd op een loterij en speelt automatisch elke maand mee zonder hier
bewust elke maand voor te kiezen. Bij de overige kansspelen maakt men wel
een bewuste keuze om daaraan mee te doen. In figuur 3.8 is het aantal spelen
waaraan een respondent het afgelopen jaar heeft deelgenomen weergegeven.
In 2011 heeft 60,8% van de respondenten naast loterijen het afgelopen jaar
aan geen enkel ander kansspel meegedaan, in 2005 gold dit nog voor 46,6%.
Het spelen van één spel is daarentegen gedaald van 33,5% in 2005 naar
25,4% in 2011. Ook voor het spelen van twee, drie of vijf spelen geldt dat dit
percentage is gedaald in 2011 ten opzichte van 2005. Het gemiddeld aantal
spelen waaraan men het afgelopen jaar heeft deelgenomen is tevens gedaald;
van gemiddeld 1,6 in 2005 naar 1,5 in 2011. Wanneer een onderscheid wordt
gemaakt tussen recente recreatieve spelers en recente risicovolle spelers op
basis van de laatste jaar SOGS-score, blijkt dat recente recreatieve spelers in
2011 gemiddeld aan 1,4 kansspelen deelnemen en recente risicovolle spelers
aan 2,6 kansspelen.6 In 2005 lagen deze gemiddelden op respectievelijk 1,5
6

Er kan op basis van de laatste jaar SOGS-score een onderscheid worden gemaakt in
twee typen spelers: de recreatieve spelers en de risicovolle spelers (bestaande uit
risico- en probleemspelers). De SOGS-score geeft de mate van mogelijke
kansspelverslaving aan. Bij de afname van de SOGS is aan de respondenten gevraagd
of een item ooit op hen van toepassing is geweest en of dit het afgelopen jaar het
geval was. De score van de items waarvan de respondenten hebben gezegd dat die het
afgelopen jaar op hen van toepassing zijn geweest is de laatste jaar SOGS-score. De
recreatieve spelers hebben een SOGS-score van 0, 1 of 2, de groep risicovolle spelers
hebben een SOGS-score van 3 of hoger.

Aantallen spelers naar soort spel

29

en 2,8. Het gemiddelde aantal kansspelen is alleen bij de recente recreatieve
spelers afgenomen (van 1,5 naar 1,4). Er is in 2011 sprake van een verschil in
het gemiddelde aantal kansspelen waaraan recreatieve spelers deelnemen en
het gemiddelde aantal kansspelen die door risicovolle spelers worden
gespeeld. Risicovolle spelers nemen, zoals te verwachten valt, aan meer
kansspelen deel dan recreatieve spelers.
Voor 2011 is tevens het aantal spelen waaraan wordt deelgenomen berekend
als pokeren wel wordt meegenomen (wel nog steeds exclusief loterijen). Het
blijkt dat dan 59,0% van de respondenten het afgelopen jaar niet aan een
kansspel heeft deelgenomen, terwijl 24,5% één soort kansspel heeft gespeeld
en 10,2% twee soorten (figuur 3.9). Het overige deel (6,5%) van de
respondenten heeft in het afgelopen jaar aan drie of meer verschillende
soorten kansspelen deelgenomen.
Figuur 3.9 Aantal recent* gespeelde spelen inclusief poker (exclusief loterijen) in
2011 (N=3.915), in %

70,0
60,0

59,0

50,0
40,0
30,0

24,5

20,0
10,2

10,0

3,9

1,7

0,6

0,2

0,1

4

5

6

7

0,0
0

1

2

3

*Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.

Long- en short-odds kansspelen
De recente spelers kunnen in drie groepen worden onderverdeeld: een groep
die uitsluitend aan loterijen heeft deelgenomen, de zogenoemde long-odds
spelers7 (ten opzichte van de totale populatie gestegen van 34,6% in 2005

7

Long-odds spelers zijn spelers van kansspelen waar een lange tijd bestaat tussen de
inzet en het resultaat. Van de in dit onderzoek meegenomen kansspelen behoort alleen
loterijen tot deze categorie.

30

INTRAVAL – Gokken in kaart

naar 39,6% in 2011); een groep die uitsluitend aan short-odds kansspelen8
heeft deelgenomen (gedaald van 13,3% in 2005 naar 8,2% in 2011); en een
groep die aan zowel long- als short-odds kansspelen heeft deelgenomen
(gedaald van 26,5% in 2005 naar 17,4% in 2011) (figuur 3.10).
Figuur 3.10 Recente* long- en short-odds spelers van de Nederlandse
bevolking in 2005 (N=5.460) en 2011 (N=6.001), in %

45

39,6

40

34,8

35
30

a

a

2005

34,6

2011

26,5

25,6

25
17,4

20

a

13,3

15

a

8,2

10
5
0
Geen speler

Long-odds speler Short-odds speler Long- en shortodds speler

* Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

3.4 Aantrekkelijkheid kansspel
Eén van de indicatoren waaraan de aantrekkelijkheid van spelen is af te
meten, is de mate waarin spelers die ooit aan een spel hebben meegedaan, dat
ook recent (het afgelopen jaar) hebben gedaan. Dit geeft inzicht in de mate
waarin men eenmaal begonnen aan een kansspel er mee door is gegaan. Om
hier zicht op te krijgen wordt de zogenoemde continuation rate berekend.
Een continuation rate van 50% wil zeggen dat 50% van de respondenten die
een spel ooit heeft gespeeld, dit ook recent heeft gespeeld. Wanneer een
bepaald kansspel een hoge continuation rate heeft, betekent dit dat mensen
die dat spel ooit gespeeld hebben geneigd zijn dat weer te doen. De
continuation rate zegt overigens niets over de verslavingsgevoeligheid van
een spel aangezien de frequentie waarmee iemand deelneemt aan het spel niet
wordt meegenomen. Het zegt alleen iets over de aantrekkelijkheid van een
spel.
8

Short-odds kansspelen zijn kansspelen waarbij de tijd tussen de inzet en het resultaat
kort is, zoals bijvoorbeeld bij een kansspelautomaat, een kraslot of een casinospel.
Ook bingo en het wedden op paarden worden tot de short-odds kansspelen gerekend.

Aantallen spelers naar soort spel

31

Zowel in 2011 (79,2%) als in 2005 (80,3%) is de continuation rate van
loterijen het hoogst. (figuur 3.11). Ook de continuation rate van krasloten ligt
beide jaren redelijk hoog, deze is tussen 2005 en 2011 echter wel gedaald
(41,3% in 2011 versus 51,2% in 2005). De continuation rate voor poker is
met 46,0% eveneens hoog. Voor de overige kansspelen ligt de continuation
rate laag. Dit betekent dat veel respondenten het betreffende kansspel ooit
hebben gedaan, maar het laatste jaar niet meer. Hierbij dient overigens te
worden opgemerkt dat de continuation rate afhankelijk is van leeftijd; voor
ouderen is de kans dat men zowel ooit als het afgelopen jaar aan een bepaald
spel heeft deelgenomen groter dan voor jongeren. De gemiddelde leeftijd van
de recente deelnemers van loterijen en krasloten ligt beide jaren dan ook
hoger dan bij de overige kansspelen.
Figuur 3.11

90
80

Continuation rate naar soort kansspel in 2005 (n=240-4151) en 2011
(n=188-4.317), in %

80,3 79,2

70
60
50
40

2005
51,2
41,3

2011

a

46,0
33,5

30

21,8

20
10

a

27,6

21,8

a

14,2

8,5

a

0

a

Significant verschil tussen 2005 en 2011.

3.5 Verslavingspotentieel spel
In deze paragraaf wordt nagegaan of er bepaalde typen kansspelen zijn die
meer risico’s met zich meebrengen dan andere. Hiervoor is het
verslavingspotentieel per kansspel in kaart gebracht. De respondenten is
onder meer gevraagd aan welk kansspel zij recent (het afgelopen jaar) het
meeste geld hebben uitgegeven en aan welk kansspel ze recent (het afgelopen
jaar) de meeste tijd hebben besteed. Bij beide vragen konden de respondenten
uit de volgende kansspelen kiezen: loterijen; krasloten; kansspelautomaten;
poker; tafelspelen; wedden op paarden; kaarten of dobbelen om geld; bingo;
wedden op sportpoules; kansspelen via internet; illegale kansspelen; en
32

INTRAVAL – Gokken in kaart

overige kansspelen. Bij kansspelautomaten, casinospelen en poker konden de
respondenten tevens een specifieke locatie noemen (bijvoorbeeld een casino
of een amusementscentrum). Aan de hand van deze beide vragen is het
verslavingspotentieel per kansspel berekend.
Het verslavingspotentieel geeft het risico op gokverslaving aan. Voor het
berekenen van het verslavingspotentieel wordt uitgegaan van de groep spelers
waarbij de kans op gokverslaving het grootst is: de recente probleemspelers.
De recente probleemspelers zijn bepaald aan de hand van de laatste jaar
SOGS-score en hebben een SOGS-score van 5 of hoger.9 De
verslavingspotentie van kansspel X is het percentage recente probleemspelers
die het afgelopen jaar aan kansspel X hebben deelgenomen en het meeste
geld of de meeste tijd aan kansspel X hebben uitgegeven van alle spelers. Op
deze manier is in kaart gebracht welke kansspelen de hoogste risico’s op
gokverslaving met zich meebrengen.
Meeste geld
Uit figuur 3.12 blijkt dat in 2011 het verslavingspotentieel het hoogst is bij
het spelen van kansspelautomaten in amusementscentra. Van alle
respondenten die het afgelopen jaar op kansspelautomaten in
amusementscentra hebben gespeeld is 2,5% een recente probleemspeler die
aan dit kansspel het meeste geld heeft besteed.
Het verslavingspotentieel van kansspelautomaten in amusementscentra was
ook in 2005 het hoogst van alle kansspelen. In 2005 was 2,0% van alle
recente kansspelautomatenspelers in amusementscentra een probleemspeler
die het meeste geld daaraan besteedde. Bij de andere kansspelen ligt het
verslavingspotentieel beduidend lager. Er lijkt tussen 2005 en 2011 sprake te
zijn van een verschuiving van de soorten kansspelen waaraan
probleemspelers recent het meeste geld besteden. In 2011 zijn er
probleemspelers die recent het meeste geld besteden aan kansspelen via
internet, sportpoules, bingo en loterijen, terwijl dit in 2005 door geen één
probleemspeler is aangegeven. Daarentegen zijn er in 2005 probleemspelers
die recent het meeste geld hebben besteed aan kansspelautomaten in Holland
Casino en kansspelautomaten in de hoogdrempelige horeca, terwijl dit in
2011 door geen enkele probleemspeler is genoemd (deze verschillen zijn
echter niet significant). Dit betekent overigens niet dat in 2011 geen enkele
recente probleemspeler aan deze spelen heeft deelgenomen. Zo geven twee
(van de negen) recente probleemspelers aan het afgelopen jaar op
kansspelautomaten in Holland Casino te hebben gespeeld, terwijl vier van
9

De SOGS-score geeft de mate van mogelijke kansspelverslaving aan. Bij de afname
van de SOGS is aan de respondenten gevraagd of een item ooit op hen van toepassing
is geweest en of dit het afgelopen jaar het geval was. De score van de items waarvan
de respondenten hebben gezegd dat die het afgelopen jaar op hen van toepassing zijn
geweest is de laatste jaar SOGS-score.

Aantallen spelers naar soort spel

33

hen op kansspelautomaten in de hoogdrempelige horeca hebben gespeeld. Ze
hebben echter niet het meeste geld besteed aan deze kansspelen.
Figuur 3.12

Verslavingspotentieel per kansspel: kansspel waaraan recente*
probleemspelers recent** het meeste geld aan hebben besteed in 2005
(n=56-3325) en 2011 (n=81-3420), in %***
3
2,5
2005

2011

2,0
2

1,2
0,9

1

0,8
0,4

0,0

0,0

0,7

0,3
0,0

0,0

0,1

0,1

0,0

0

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** Recent: besteed in het afgelopen
jaar. *** Van de kansspelen die niet in de figuur staan is het verslavingspotentieel in
2011 en 2005 0,0.

Meeste tijd
Wanneer wordt uitgegaan van het recent (het afgelopen jaar) besteden van de
meeste tijd aan een kansspel, is in 2011 het verslavingspotentieel van
kansspelautomaten in amusementscentra eveneens het hoogst (figuur 3.13).
In 2011 ligt het percentage probleemspelers die recent de meeste tijd hebben
besteed aan kansspelautomaten in amusementscentra ten opzichte van alle
respondenten die recent op kansspelautomaten in amusementscentra hebben
gespeeld op 2,5%. In 2005 werd tevens door de meeste probleemspelers
recent de meeste tijd besteed aan kansspelautomaten in amusementscentra
(3,3%). De illegale kansspelen hebben in 2011 een verslavingspotentieel van
2,0% en komen op de tweede plek van de meest risicovolle kansspelen
waaraan de meeste tijd is besteed. Het verslavingspotentieel ligt bij andere
kansspelen lager.
34

INTRAVAL – Gokken in kaart

0,0

Figuur 3.13

Verslavingspotentieel per kansspel waaraan recente* probleemspelers
recent** de meeste tijd hebben besteed in 2005 (n=56-3325) en 2011
(n=81-3420), in %***

4
3,3
3

2005

2011

2,5
2,0
2

1,2
0,9

1

0,0

0,0

0,0

0,7

0,6

0,4

0,3
0,0

0,1

0,0

0,1

0,0

0

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** Recent: besteed in het afgelopen
jaar. *** Van de kansspelen die niet in de figuur staan is het verslavingspotentieel in
2011 en 2005 0,0.

Ook bij recent besteden van de meeste tijd lijkt er sprake te zijn van een
verschuiving van kansspelautomaten in Holland Casino en kansspelautomaten in de hoogdrempelige horeca (2005) naar illegale kansspelen,
kansspelen via internet, sportpoules, bingo en loterijen (2011). In 2011 zijn er
wel recente probleemspelers die op kansspelautomaten in Holland Casino en
in de hoogdrempelige horeca hebben gespeeld, maar zij hebben hier niet de
meeste tijd aan besteed. Wederom zijn er geen significante verschillen
gevonden tussen 2011 en 2005.
Meeste geld en tijd gecombineerd
Om na te gaan of er bepaalde typen kansspelen zijn die meer risico’s met zich
meebrengen dan andere, zijn de vragen over het besteden van het meeste geld
en de meeste tijd gecombineerd. Hiervoor is een rangorde aangebracht in het
verslavingspotentieel bij de kansspelen waaraan het meeste geld is besteed en
het verslavingspotentieel van de kansspelen waaraan probleemspelers de
Aantallen spelers naar soort spel

35

0,0

meeste tijd kwijt zijn. Uit deze rangorde blijkt dat kansspelautomaten in
amusementscentra en kansspelen via internet op beide vragen hoog scoren en
dus de meest risicovolle kansspelen zijn.

3.6 Verslavingspotentieel locatie
In deze paragraaf wordt uiteengezet of bepaalde typen speellocaties meer
risico’s met zich meebrengen dan andere. Er zijn drie soorten kansspelen die
op verschillende locaties kunnen plaatsvinden: kansspelautomaten,
casinospelen en poker. Het eerste deel van deze paragraaf heeft betrekking op
de respondenten die hebben aangegeven recent (het afgelopen jaar) op
kansspelautomaten te hebben gespeeld op de desbetreffende locatie. In het
tweede deel zijn per locatie de respondenten meegenomen die het afgelopen
jaar daar casinospelen hebben gespeeld, terwijl de paragraaf wordt afgesloten
de recente pokerspelers per locatie.
Kansspelautomaten per locatie
Kansspelautomaten worden voornamelijk op de volgende locaties
aangeboden: in hoogdrempelige horeca (café, bar, restaurant, discotheek of
club); in amusementscentra; en in Holland Casino. Verder zijn
kansspelautomaten ook te vinden op internet, in de laagdrempelige horeca
(snackbar, buurthuizen, sportkantine), op campings, op vakantieoorden, op
boten, in woonhuizen en in coffeeshops. Figuur 3.14 geeft een overzicht van
het verslavingspotentieel naar locatie, waarmee in kaart wordt gebracht op
welke locaties de meeste probleemspelers recent hebben gespeeld op
kansspelautomaten. Door de lage aantallen spelers (minder dan 20) die in de
laagdrempelige horeca en op internet op kansspelautomaten spelen kan er
geen nauwkeurige schatting worden gemaakt van het verslavingspotentieel
bij deze twee locaties.
Van alle locaties waar kansspelautomaten worden aangeboden hebben
locaties elders in 2011 het hoogste verslavingspotentieel. In 2011 is 6,3% van
de kansspelautomatenspelers, die het afgelopen jaar elders op een
kansspelautomaat hebben gespeeld, een probleemspeler (figuur 3.14). In
2005 lag dit percentage op 1,2%. Dit verschil is echter niet statistisch
significant. Amusementscentra en de hoogdrempelige horeca brengen vervolgens de meeste risico’s op verslaving met zich mee.

36

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 3.14

Verslavingspotentieel per locatie op basis van recente* probleemspelers
die recent** op kansspelautomaten hebben gespeeld in 2005 (n=83-288)
en in 2011 (n=32-169), in %

7

6,3

6

2005

2011

5
4

3,3

3
2

2,5

2,4

2,4

2,3

1,2
0,6

1
0
Elders

Amusementscentra

Hoogdrempelige horeca

Holland Casino

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het
afgelopen jaar.

Casinospelen per locatie
Casinospelen worden onder meer op de volgende locaties aangeboden:
Holland Casino; buitenland; illegaal circuit; internet; en elders (bij iemand
thuis, in een café). In 2005 is niet aan de respondenten gevraagd of zij hebben
deelgenomen aan casinospelen op internet of op andere locaties. Figuur 3.15
geeft een overzicht van het verslavingspotentieel naar locatie.
Figuur 3.15

Verslavingspotentieel per locatie op basis van
recente* probleemspelers die recent** hebben
deelgenomen aan casinospelen in 2005 (n=30245) en in 2011 (n=44-222), in %

3,5

3,3

3,0

2005
2,3

2,5

2011

2,0
1,5

1,2
0,9

1,0
0,5
0,0
Buitenland

Holland Casino

* Recent: op basis van de laatste jaar SOGS-score. ** Recent:
besteed in het afgelopen jaar.

Aantallen spelers naar soort spel

37

Figuur 3.15 laat zien op welke locaties de meeste probleemspelers recent
hebben deelgenomen aan casinospelen. Er zijn te weinig respondenten die
casinospelen spelen in het illegale circuit, op het internet of op locaties elders
om voor deze locaties het verslavingspotentieel te berekenen. Het buitenland
blijkt in 2011 en 2005 voor het spelen van casinospelen de meest risicovolle
locatie te zijn. Het verslavingspotentieel ligt op respectievelijk 2,3% en 3,3%.
Bij het spelen van casinospelen in Holland Casino liggen deze percentages op
0,9% in 2011 en 1,2% in 2005.
Poker per locatie
Poker kan op verschillende locaties worden gespeeld. Zoals al eerder
aangegeven zijn de vragen over poker alleen in 2011 gesteld. In 2011 hebben
respondenten kunnen aangeven of zij recent (het afgelopen jaar) poker
hebben gespeeld in: Holland Casino; buitenland; illegaal circuit; internet; of
elders (bij iemand thuis, in een café). Figuur 3.16 geeft een overzicht van de
locaties waar de meeste probleemspelers recent hebben deelgenomen aan
poker, waarmee het verslavingspotentieel per locatie wordt weergegeven.
Over het illegale circuit en het buitenland als pokerlocatie kunnen geen
uitspraken worden gedaan, aangezien het aantal respondenten dat heeft
aangegeven op deze locaties poker te hebben gespeeld gering is.
Figuur 3.16

Verslavingspotentieel per locatie op basis van recente* probleemspelers
die recent** hebben deelgenomen aan poker in 2011 (n=62-239), in %

1,5
1,0

1,0

0,5

0,5

0,3

0,0
Holland Casino

Internet

Elders

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: besteed in het afgelopen
jaar.

Het spelen van poker in Holland Casino heeft het hoogste verslavingspotentieel van alle pokerlocaties. In 2011 is 1,0% van de pokerspelers die
recent in Holland Casino hebben gespeeld een probleemspeler.

3.7 Resumé
Zowel in 2011 als in 2005 is deelname aan loterijen het meest populair. Dit
geldt zowel voor het spelen ooit als het afgelopen jaar. Wel is er sprake van
een daling. Dit geldt eveneens voor alle overige soorten kansspelen die men
het afgelopen jaar heeft gespeeld. Daarnaast zien we bij bijna alle soorten
38

INTRAVAL – Gokken in kaart

kansspelen dat de gemiddelde leeftijd van de recente spelers is gestegen,
alleen bij casinospelen is er sprake van een daling in de gemiddelde leeftijd.
Met andere woorden: de deelnemers aan kansspelen worden steeds ouder.
Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de gemiddelde leeftijd van de
Nederlandse bevolking eveneens is toegenomen in de periode 2005-2011.10
Een andere ontwikkeling die zich voordoet is dat het uitgaanspubliek steeds
jonger wordt, hetgeen een verklaring kan zijn voor de daling in de leeftijd bij
het deelnemen aan casinospelen in het afgelopen jaar. Verder zien we bij de
verschillende kansspelen een toename in het percentage dat hoger opgeleid is.
Ook hiervoor geldt dat dit overeenkomt met de ontwikkelingen binnen de
Nederlandse bevolking.
Eén van de indicatoren waaraan de aantrekkelijkheid van spelen is af te
meten, is de mate waarin spelers die ooit aan een spel hebben meegedaan, dat
ook in het afgelopen jaar hebben gedaan. Om hier zicht op te krijgen wordt
de zogenoemde continuation rate berekend. In beide jaren ligt de
continuation rate voor loterijen en krasloten redelijk hoog, terwijl de overige
spelen een vrij lage continuation rate hebben. Met andere woorden: een groot
deel van de respondenten heeft dit spel ooit gespeeld, maar het laatste jaar
niet. Hierbij dient overigens te worden opgemerkt dat de continuation rate
afhankelijk is van leeftijd; voor ouderen is de kans dat men zowel ooit als het
afgelopen jaar aan een bepaald spel heeft deelgenomen groter dan voor
jongeren. De gemiddelde leeftijd van de recente deelnemers van loterijen en
krasloten ligt in beide jaren dan ook hoger dan bij de overige kansspelen.
Overigens staat de continuation rate los van de verslavingsgevoeligheid van
het spel.
Om vast te stellen welke kansspelen het meest verslavingsgevoelig zijn is het
verslavingspotentieel per kansspel berekend. Zowel in 2011 als in 2005 zijn
kansspelautomaten in amusementscentra van alle kansspelen het meest
risicovol. Dit geldt zowel voor de besteding van het meeste geld als de
meeste tijd.

10

www.cbs.nl.

Aantallen spelers naar soort spel

39

40

INTRAVAL – Gokken in kaart

4. AARD REGELMATIGE SPELERS

In de voorgaande hoofdstukken is aan de hand van de gegevens uit de
bevolkingsenquête ingegaan op de omvang van kansspelverslaving in
Nederland. In dit hoofdstuk staat de aard van kansspelen en
kansspelverslaving centraal. Om hierin inzicht te verkrijgen zijn face-to-face
interviews afgenomen bij ruim 500 regelmatige spelers. Een regelmatige
speler is daarbij gedefinieerd als iemand die minstens twaalf keer per jaar
deelneemt aan een kansspel. Aan deze spelers zijn vragen gesteld over onder
meer het type kansspelen waaraan zij deelnemen en de frequentie waarmee
zij deelnemen aan kansspelen. Daarnaast zijn vragen gesteld over
lichamelijke en geestelijke gezondheid, middelengebruik, delicten en
schulden. Ook de ervaringen van spelers met preventie en hulpverlening is in
de vragenlijst aan bod gekomen.
Ook bij de meting in 2005 zijn face-to-face interviews afgenomen bij een
groep van ruim 400 regelmatige spelers. Zowel in 2005 als in 2011 zijn de
respondenten voor de face-to-face interviews geselecteerd via de
bevolkingsenquête en door middel van veldwerk op diverse speellocaties.
Daarbij is gericht gezocht naar regelmatige spelers, die een goede
dwarsdoorsnede vormen van de populatie regelmatige spelers. Aangezien
deze wijze van steekproeftrekken (convenience sampling) geen aselecte
steekproeftrekking in strikte zin is, zijn de resultaten van de beide metingen
onderling niet goed vergelijkbaar. Wel kan op basis van deze steekproef een
goed beeld worden gegeven van de soort kansspelen waaraan frequente
recreatieve spelers, risicospelers en probleemspelers deelnemen. In dit
hoofdstuk wordt daarom alleen ingegaan op de bevindingen in 2011. De
resultaten uit 2005 zijn opgenomen in bijlage 3.
Indeling type spelers
Evenals bij de bevolkingsenquête zijn ook de respondenten van de face-toface-interviews ingedeeld in verschillende typen spelers op basis van hun
SOGS-score. Aan de hand van deze score kunnen spelers worden onderverdeeld in drie categorieën, namelijk probleemspelers, risicospelers en
recreatieve spelers. Omwille van de leesbaarheid is besloten om in dit
hoofdstuk probleemspelers en risicospelers samen te nemen tot de groep
risicovolle spelers. Hierdoor ontstaan twee groepen respondenten, namelijk
recreatieve spelers enerzijds en risicovolle spelers (probleemspelers en
risicospelers) anderzijds.

Aard regelmatige spelers

41

Bij de SOGS-score wordt onderscheid gemaakt tussen de lifetime SOGSscore en de laatste jaar SOGS-score1. Van de 509 respondenten die hebben
deelgenomen aan de face-to-face interviews behoort 19% op basis van hun
lifetime SOGS-score tot de probleemspelers en eveneens 19% tot de
risicospelers (figuur 4.1). Tezamen vormen zij de groep risicovolle spelers
(38%). De overige 62% van de spelers worden op basis van hun lifetime
SOGS-score tot de recreatieve spelers gerekend. Wanneer wordt uitgegaan
van de laatste jaar SOGS-score, behoort 22% van de spelers tot de risicovolle
spelers, bestaande uit 9% probleemspelers en 13% risicospelers. De overige
78% kan op basis van de laatste jaar SOGS tot de recreatieve spelers worden
gerekend. In dit hoofdstuk wordt bij de indeling van spelers naar recreatieve
spelers en risicovolle spelers uitgegaan van de laatste jaar SOGS-score
(recent speelgedrag).
Figuur 4.1 Respondenten naar type speler op basis van lifetime SOGS-score en laatste
jaar SOGS-score (N= 509) in 2011, in %

90
78

80
70

Recreatieve spelers
62

60

Risicospelers

50

Probleemspelers

40
30
20

19

19
13

10

9

0
Ooit

Laatste jaar

In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk wordt ingegaan op de typen kansspelen die door de respondenten het afgelopen jaar zijn gespeeld. Vervolgens
komt in paragraaf 2 aan de orde hoeveel verschillende kansspelen zij spelen.
1

De SOGS-score geeft de mate van kansspelverslaving aan. Bij het afnemen van de
SOGS is aan de respondenten gevraagd of een item ooit op hen van toepassing is
geweest en of dit het afgelopen jaar het geval was. De items waarvan de respondenten
hebben gezegd dat deze ooit van toepassing zijn geweest, vormen samen de lifetime
SOGS-score. De items waarvan de respondenten hebben aangegeven dat ze het
afgelopen jaar op hen van toepassing zijn geweest, vormen samen de laatste jaar
SOGS-score.
42

INTRAVAL – Gokken in kaart

In de derde paragraaf wordt een beschrijving gegeven van de kenmerken van
de spelers. In paragraaf 4 wordt ingegaan op de ervaringen van de spelers
met preventie, terwijl in paragraaf 5 de ervaringen van spelers met
hulpverlening aan bod komen. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een
resumé. In dit hoofdstuk wordt alleen gesproken van verschillen indien zij
statistisch significant zijn.

4.1 Typen kansspelen
In deze paragraaf komt om te beginnen aan de orde welk type kansspelen het
afgelopen jaar door de respondenten zijn gespeeld en op welke leeftijd zij
met deze kansspelen zijn begonnen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt
tussen loterijen, krasloten, kansspelautomaten, casinospelen, wedden op
paarden, bingo, sportpoules, kaarten/dobbelen en pokeren. Vervolgens wordt
ingegaan op illegale kansspelen en kansspelen op internet. Daarbij geldt dat
respondenten die hebben aangegeven dat zij deelnemen aan bijvoorbeeld
illegaal pokeren of poker via internet, eveneens worden meegerekend bij het
totale percentage pokerspelers. Dit geldt ook voor de andere kansspelen die
via internet en/of illegaal kunnen worden gespeeld.
Deelname afgelopen jaar
Figuur 4.2 toont per kansspel het percentage spelers dat dit kansspel het
afgelopen jaar heeft gespeeld, waarbij een vergelijking wordt gemaakt tussen
risicovolle spelers en recreatieve spelers. Van de recente risicovolle spelers
(probleemspelers en risicospelers) heeft 74% het afgelopen jaar op
kansspelautomaten gespeeld. Dit percentage is hoger dan bij de recente
recreatieve spelers (58%). Ook casinospelen en pokeren worden
verhoudingsgewijs meer door risicovolle spelers gespeeld. Bij casinospelen
gaat het om 41% tegenover 30%, bij pokeren om 45% tegenover 21%.
Daarnaast is het percentage deelnemers aan sportpoules bij risicovolle spelers
met 29% hoger dan bij recreatieve spelers (17%). Paardenwedden wordt
daarentegen meer door recreatieve spelers gespeeld (24%) dan door
risicovolle spelers (9%).
Wat betreft deelname aan loterijen, krasloten, bingo en kaarten en dobbelen
zijn geen significante verschillen gevonden tussen beide groepen spelers.
Voor zowel risicovolle spelers als voor recreatieve spelers geldt dat bingo het
minst populaire spel is: het percentage spelers dat het afgelopen jaar heeft
deelgenomen aan bingo is respectievelijk 6% en 9%.

Aard regelmatige spelers

43

Figuur 4.2 Recente* recreatieve (N=374-399) en risicovolle (N=95-110) spelers die
recent** hebben deelgenomen aan verschillende kansspelen in 2011, in %

80
70

74 a

70
64

Recreatieve spelers

58

60
50
40
30
20
10

Risicovolle spelers

a

a

45

41
30
24

a

30

29

24
9

a

9

21

17

15
9

6

3 5

0

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het afgelopen
jaar.
a
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

Startleeftijd
Bij een aantal spelen is de spelers gevraagd op welke leeftijd ze zijn gestart
met deelname aan deze spelen (figuur 4.3). Bij de risicovolle spelers is de
startleeftijd voor het spelen van poker het laagst (24 jaar), terwijl onder de
recreatieve spelers relatief vroeg wordt gestart met wedden op paarden (25
jaar). Voor beide groepen geldt dat spelers pas op latere leeftijd voor het eerst
een kraslot kopen (32 jaar bij de risicovolle spelers en 37 jaar bij de
recreatieve spelers).
In vergelijking met de recreatieve spelers beginnen de risicovolle spelers
relatief jong met loterijen en krasloten: bij de risicovolle spelers is de
gemiddelde startleeftijd respectievelijk 26 jaar en 32 jaar, terwijl recreatieve
spelers gemiddeld respectievelijk op 29-jarige en 37-jarige leeftijd met deze
spelen zijn gestart. Ook beginnen de risicovolle spelers in vergelijking tot de
recreatieve spelers relatief jong met het spelen op kansspelautomaten en
casinospelen: bij de risicovolle spelers is de gemiddelde startleeftijd voor
beide type spelen 26 jaar, terwijl recreatieve spelers gemiddeld
respectievelijk op 32-jarige en 31-jarige leeftijd met deze spelen zijn gestart.
Wanneer de startleeftijd van alle short-odds kansspelen tezamen worden
genomen (krasloten, kansspelautomaten, casinospelen, wedden op paarden en
pokeren) blijken risicovolle spelers gemiddeld op 24 jarige leeftijd voor het

44

INTRAVAL – Gokken in kaart

eerste een short-odds spel te hebben gespeeld. Onder recreatieve spelers is
deze leeftijd hoger, namelijk 28 jaar.
Figuur 4.3 Gemiddelde startleeftijd van alle recente* recreatieve (N=118-327) en
risicovolle (N=23-96) spelers naar type kansspel in 2011

40
35
30

Recreatieve spelers

37
32 a
29
26

a

Risicovolle spelers

32

31
26

a

26

29

a

25

25

27
24

20
15
10
5
0

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

a

Illegale kansspelen
Een deel van de respondenten van de face-to-face-interviews geeft aan het
afgelopen jaar te hebben deelgenomen aan kansspelen waarvan ze wisten dat
ze illegaal waren. Bij de risicovolle spelers geldt dit voor 21% van de spelers,
bij de recreatieve spelers is dit percentage lager, namelijk 10%. Met name
pokeren wordt veel genoemd als illegaal kansspel: van de spelers die het
afgelopen jaar deelnamen aan illegale kansspelen, speelde circa 60% illegaal
poker. Ook illegale lotto en spelen in een illegaal casino worden door
respondenten genoemd als voorbeelden van illegale spelen.2
Kansspelen via internet
Ook heeft een deel van de respondenten het afgelopen jaar deelgenomen aan
kansspelen via internet. Van de risicovolle spelers geeft 36% aan het
2

Respondenten die hebben aangegeven dat zij deelnemen aan illegaal pokeren of
poker via internet, worden eveneens meegerekend bij het percentage pokerspelers,
zoals weergegeven in figuur 4.2. Dit geldt ook voor de andere kansspelen die via
internet en/of illegaal kunnen worden gespeeld.

Aard regelmatige spelers

45

afgelopen jaar via internet te hebben deelgenomen aan kansspelen, wat hoger
is dan het percentage internetspelers bij de recreatieve spelers (20%). Ook
hier wordt met name pokeren veel genoemd: circa 60% van de spelers die
het afgelopen jaar via internet kansspelen hebben gespeeld, speelde daarbij
poker. Daarnaast wordt internet onder meer gebruikt voor deelname aan
blackjack, roulette, sportpoules en wedden op paarden.
Online gamen
Zoals ook in hoofdstuk 3 is opgemerkt, kan verondersteld worden dat online
gamen kan leiden tot het spelen van kansspelen via internet. Met andere
woorden: voor iemand die games via internet speelt kan de stap kleiner zijn
om ook gokspellen via internet te gaan spelen dan voor personen die niet
online gamen. Het gaat bij online gamen om games waarmee geen geld
verdiend kan worden, bijvoorbeeld World of Warcraft. Door het spelen van
online games kent men de weg op internet goed en is het wellicht
eenvoudiger om de toegang tot kansspelen via internet te vinden (onder
andere door links op de website van de online games). Om na te gaan of er
inderdaad sprake zou kunnen zijn van een verband tussen internet gokken en
online gamen zijn in 2011 enkele vragen aan de vragenlijst toegevoegd over
het spelen van games via internet. Van de risicovolle spelers heeft 19% het
afgelopen jaar online games gespeeld, het percentage recreatieve spelers dat
online games speelde is 16%.
Uit nadere analyses blijkt dat de kans dat een respondent deelneemt aan
kansspelen via internet inderdaad groter is bij de online-gamers dan bij de
respondenten die niet deelnemen aan online games. Van de online-gamers
heeft ruim de helft (54%) het afgelopen jaar deelgenomen aan kansspelen via
internet. Bij de respondenten die niet hebben deelgenomen aan online games
is het percentage dat het afgelopen jaar kansspelen heeft gespeeld via
internet aanzienlijk lager, namelijk 18%. Anderzijds heeft ruim een derde
(37%) van de internetgokkers het afgelopen jaar deelgenomen aan online
games. Bij de respondenten die niet hebben deelgenomen aan kansspelen via
internet is het percentage dat het afgelopen jaar online-games heeft gespeeld
aanzienlijk lager, namelijk 10%.

4.2 Aantal kansspelen per speler
In deze paragraaf wordt ingegaan op het aantal verschillende type kansspelen
dat door de geïnterviewden wordt gespeeld. Daarbij wordt deelname aan
loterijen buiten beschouwing gelaten, aangezien dit een long-odds spel betreft
dat door het merendeel van de spelers wordt gespeeld.
De meeste respondenten hebben het afgelopen jaar aan meerdere type
kansspelen deelgenomen. Het percentage spelers dat slechts één type spel
46

INTRAVAL – Gokken in kaart

heeft gespeeld is bij de recente recreatieve spelers met 40% hoger dan bij de
recente risicovolle spelers (28%) (figuur 4.4). Het percentage spelers dat twee
of drie spelen speelt is zowel bij de risicovolle spelers (probleemspelers en
risicospelers) als bij de recreatieve spelers 45%. Van de risicovolle spelers
speelt 26% vier spelen of meer. Bij de recreatieve spelers is dit percentage
lager, namelijk 10%.
Figuur 4.4 Aantal kansspelen waaraan alle recente* recreatieve (N=399) en
risicovolle (N=110) recent** hebben deelgenomen (exclusief
loterijen3) in 2011, in %

50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

45

45

40

Recreatieve spelers
Risicovolle spelers
28 a

26 a

10
4

1

0 spelen

1 spel

2-3 spelen

4 of meer spelen

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het
afgelopen jaar.
a
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

Gemiddeld aantal spelen
Tabel 4.1 toont het gemiddeld aantal verschillende spelen dat het afgelopen
jaar gespeeld werd door risicovolle spelers en recreatieve spelers. Daarbij is
onderscheid gemaakt tussen het gemiddelde aantal spelen exclusief loterijen
en het gemiddelde aantal spelen inclusief loterijen.
Tabel 4.1

Gemiddeld aantal kansspelen waaraan recente* recreatieve en risicovolle
spelers recent** hebben deelgenomen in 2011
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
(N= 399)
(N= 110)
Gemiddelde excl. loterijena
1,9
2,5
Gemiddelde incl. loterijena
2,6
3,1
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het afgelopen
jaar.
a
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

3

Doordat deelname aan loterijen buiten beschouwing wordt gelaten, hebben 17
spelers het afgelopen jaar geen enkel kansspel gespeeld. Het gaat om spelers die het
afgelopen jaar alleen aan loterijen hebben deelgenomen.

Aard regelmatige spelers

47

In beide berekeningen blijken risicovolle spelers gemiddeld aan meer
verschillende spelen deel te nemen dan recreatieve spelers. Wanneer loterijen
buiten beschouwing worden gelaten gaat het om respectievelijk 2,5 en 1,9
spelen. Als deelname aan loterijen wel wordt meegeteld, gaat het om
respectievelijk 3,1 en 2,6 verschillende spelen. Ondanks dat het in tabel 4.1
om statistisch significante verschillen gaat, is het verschil in feite te klein om
de mate waarin het aantal kansspelen van invloed is op problematisch
speelgedrag te kunnen verklaren.

4.3 Kenmerken spelers
Naast vragen over deelname aan kansspelen zijn aan de spelers tevens vragen
gesteld over lichamelijke en geestelijke gezondheid, middelengebruik,
delicten en schulden. In deze paragraaf wordt ingegaan op deze kenmerken,
waarbij telkens onderscheid wordt gemaakt tussen risicovolle spelers
(probleemspelers en risicospelers) en recreatieve spelers.
Lichamelijke en geestelijke gezondheid
De recente risicovolle spelers beoordelen hun lichamelijke gezondheid met
het rapportcijfer 7,2. Dit oordeel is lager dan het oordeel van de recente
recreatieve spelers: de recreatieve spelers beoordelen hun lichamelijk
gezondheid met een 7,5. Ook het rapportcijfer dat risicovolle spelers geven
aan hun geestelijke gezondheid is lager (7,8) dan het cijfer dat de recreatieve
spelers geven (8,3).
Psychische klachten
Van verschillende psychische klachten is de respondenten gevraagd of zij
hiermee het afgelopen jaar nooit, zelden, soms, vaak of altijd te kampen
hebben gehad. Voor verschillende klachten geldt dat het percentage
risicovolle spelers dat hiervan soms, vaak of altijd last heeft hoger is dan het
percentage recreatieve spelers dat het afgelopen jaar wel eens met deze
klachten te kampen heeft gehad. Zo is 43% van de risicovolle spelers het
afgelopen jaar wel eens (dat wil zeggen soms, vaak of altijd) somber geweest,
terwijl dit voor 24% van de recreatieve spelers geldt. Ook
concentratieproblemen (34% bij risicovolle spelers tegenover 20% bij
recreatieve spelers), depressieve gevoelens (28% tegenover 9%), angst (18%
tegenover 5%), wanhoop (15% tegenover 5%), agressie (12% tegenover 3%)
en manische gevoelens (11% tegenover 6%) komen onder risicovolle spelers
meer voor dan onder recreatieve spelers. Voor verdriet, paranoia, het horen
van stemmen, visioenen en tics worden geen verschillen vastgesteld tussen de
groep risicovolle spelers en de groep recreatieve spelers.

48

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 4.5 Recente* recreatieve (N=395-396) en risicovolle (N=109-110) spelers die
soms, vaak of altijd te kampen hebben met psychische klachten in 2011,
in %

50
43 a

45

44
38

40

34 a

35

25
20

Recreatieve spelers

28 a

30

Risicovolle spelers

24
20

18a

15 a

15
10
5

12

a

11 a

9
5

5

6
3

4 3

2

4

4
1

0

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

a

Alcoholgebruik
Het percentage risicovolle spelers dat in de maand voorafgaande aan de
meting alcohol heeft gebruikt is 76%. Bij de recreatieve spelers gaat het om
een vergelijkbaar percentage, namelijk 73%. Deze percentages komen
overeen met het landelijke cijfer: in 2009 heeft 76% van de bevolking van 15
tot en met 64 jaar in de afgelopen maand alcohol geconsumeerd (Van Laar
e.a. 2011). Van de risicovolle spelers die de afgelopen maand alcohol
dronken, deed 12% dit dagelijks. Bij de recreatieve spelers gaat het om 19%.
Dit verschil is niet significant.
Roken
Van de risicovolle spelers heeft 46% de maand voorafgaande aan het
interview gerookt. Dit percentage is hoger dan bij de recreatieve spelers: van
hen rookte 35% in de maand voor het interview. Voor beide groepen spelers
geldt dat het percentage rokers hoger is dan het landelijk gemiddelde: in 2010
rookte 27% van de Nederlandse bevolking van 15 jaar en ouder wel eens
(STIVORO 2011). 4
4
Van STIVORO zijn alleen cijfers bekend van rokers per leeftijdscategorie vanaf 15
jaar. Het percentage rokers in de leeftijdscategorie waarbinnen de gemiddelde leeftijd
van onze respondenten valt (50-64) is ook 27%.

Aard regelmatige spelers

49

1 0

Drugsgebruik
Ook het cannabisgebruik is bij de risicovolle spelers hoger dan bij de
recreatieve spelers. Van de risicovolle spelers heeft 16% in de maand
voorafgaande aan de meting cannabis gebruikt, bij de recreatieve spelers gaat
het om 6%. Voor beide groepen geldt dat dit percentage hoger is dan het
landelijk gemiddelde: in 2009 heeft 4,2% van de Nederlandse bevolking
tussen 15 en 64 jaar de afgelopen maand cannabis gebruikt (Van Laar e.a.
2011). Zowel van de risicovolle spelers als van de recreatieve spelers geeft
een enkeling aan dagelijks cannabis te gebruiken. Van alle respondenten
geven 17 spelers aan de afgelopen maand harddrugs te hebben gebruikt,
waarbij het gebruik van XTC en cocaïne het meest worden genoemd. Hierbij
worden geen verschillen vastgesteld tussen de risicovolle en recreatieve
spelers.
Delicten
Bij de risicovolle spelers is het percentage respondenten dat ooit diefstal,
fraude en/of beroving heeft gepleegd met 17% hoger dan bij de recreatieve
spelers (7%). Van de 18 risicovolle spelers die ooit één van deze delicten
pleegden, geven tien spelers aan dat dit werd veroorzaakt door het gokken.
Bij de recreatieve spelers geldt dit voor vijf van de 29 spelers.
Van de 18 risicovolle spelers die ooit één van de genoemde delicten
pleegden, zijn zeven spelers hierdoor in aanraking gekomen met de politie.
Zes van hen zijn strafrechtelijk veroordeeld. Van de 29 recreatieve spelers die
diefstal, fraude en/of beroving pleegden, zijn 10 personen hierdoor met de
politie in aanraking gekomen, waarvan acht personen zijn veroordeeld.
Schulden
Ook het percentage respondenten met schulden is bij de risicovolle spelers
hoger dan bij de recreatieve spelers. Van de risicovolle spelers heeft 25% te
kampen met schulden, terwijl dit voor 7% van de recreatieve spelers geldt.
Van de 27 risicovolle spelers met schulden geeft het merendeel (19 personen)
aan dat deze schulden zijn veroorzaakt door het gokken. Van de 29
recreatieve spelers met schulden zeggen acht spelers dat deze schulden door
het gokken zijn opgebouwd.

4.4 Preventie
In deze paragraaf wordt ingegaan op de ervaringen van de spelers met
preventie van kansspelproblematiek. Hierbij wordt om te beginnen aandacht
besteed aan zelfcontroletechnieken. Vervolgens wordt ingegaan op de
ervaringen van spelers met preventie vanuit de branche.

50

INTRAVAL – Gokken in kaart

Zelfcontroletechnieken
Er zijn verschillende manieren denkbaar waarop kansspelers zelf hun
speelgedrag kunnen beperken en/of problematisch speelgedrag kunnen
(proberen te) voorkomen. Voorbeelden hiervan zijn het voornemen met een
bepaald maximumbedrag te spelen en/of het thuislaten van bankpassen en
creditcards om overschrijding van een bepaald bedrag te voorkomen.
Aan de spelers zijn verschillende zelfcontroletechnieken voorgelegd met de
vraag of zij deze methode nooit, soms of altijd gebruiken. Het gaat om: het
voornemen van een bepaald maximumbedrag; het zelf opleggen van een
maximale speeltijd; het thuislaten van bankpassen of creditcards; of andere
zelfcontroletechnieken.
Van de recente risicovolle spelers (probleemspelers en risicospelers) zegt
81% dat zij (soms of altijd) gebruik maken van één of meerdere
controletechnieken (figuur 4.6). Bij de recente recreatieve spelers gaat het om
een vergelijkbaar percentage, namelijk 85%. Voor beide groepen spelers
geldt dat het zich voornemen te spelen met een maximumbedrag het meest
wordt toegepast: 72% van de risicospelers en 79% van de recreatieve spelers
maakt gebruik van deze zelfcontroletechniek.
Figuur 4.6 Recente* recreatieve (N=381-388) en risicovolle (N=106108) spelers die gebruik maken van zelfcontroletechnieken
in 2011, in %

90

85

81

80

79
72

Recreatieve spelers

70

Risicovolle spelers

60
50
40

27a

30

24

29

16

20

20
13

10
0
Totaal

Max. bedrag

Max.
speeltijd

Thuislaten
passen

Anders

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

a

Het voornemen van een maximale speeltijd en het thuislaten van passen
worden minder vaak toegepast. Van de risicovolle spelers geeft 27% aan
zichzelf een maximale speeltijd op te leggen, terwijl dit voor 16% van de
recreatieve spelers geldt. Het thuislaten van bankpassen of creditcards wordt
Aard regelmatige spelers

51

door 29% van de risicovolle spelers soms of altijd gedaan. Bij recreatieve
spelers geldt dit voor 24% van de spelers. Verschillende spelers geven aan
(ook) andere zelfcontroletechnieken te gebruiken. Dit geldt voor 20% van de
risicovolle spelers en 13% van de recreatieve spelers. Voorbeelden die hierbij
genoemd worden zijn het gezonde verstand gebruiken, bij (teveel) verlies
stoppen, geen alcohol drinken of afleiding zoeken (bijvoorbeeld naar de
kroeg).
Preventie vanuit de branche
Naast het toepassen van zelfcontroletechnieken worden ook door Holland
Casino en amusementscentra inspanningen verricht en maatregelen
gehanteerd om kansspelverslaving tegen te gaan. Hieronder wordt ingegaan
op de ervaringen van de spelers met deze inspanningen en maatregelen.
Inspanningen Holland Casino
Aan de respondenten die het afgelopen jaar in een vestiging van Holland
Casino zijn geweest zijn drie stellingen voorgelegd over de inspanningen van
Holland Casino om kansspelverslaving tegen te gaan. Figuur 4.7 toont de
mening van deze respondenten over de stelling ‘Ik vind dat Holland Casino
zich voldoende inspant om kansspelverslaving tegen te gaan’.
Figuur 4.7 Mening van recente* recreatieve (N=257) en
risicovolle (N=65-66) spelers die het afgelopen jaar
in Holland Casino zijn geweest in 2011, in % over de
stelling:
‘Ik vind dat Holland Casino zich voldoende inspant om
kansspelverslaving tegen te gaan’

50

Recreatieve spelers

45
38

40
35
30

33

Risicovolle spelers
36

35

29

29

25
20
15
10
5
0
(helemaal) eens

eens noch oneens

(helemaal) oneens

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.

Circa een derde van de spelers die het afgelopen jaar in een vestiging van
Holland Casino zijn geweest is het (helemaal) eens met deze stelling (29%
52

INTRAVAL – Gokken in kaart

van de recreatieve spelers en 33% van de risicovolle spelers). Een
vergelijkbaar percentage is het (helemaal) niet eens met deze stelling,
namelijk 36% van de risicovolle spelers en 29% van de recreatieve spelers.
Van zowel de recente risicovolle spelers als de recente recreatieve spelers die
het afgelopen jaar in een vestiging van Holland Casino zijn geweest, is de
meerderheid het (helemaal) niet eens met de stelling dat de folders van
Holland Casino die waarschuwen voor de risico’s voldoende zichtbaar zijn.
Het gaat om respectievelijk 62% en 52% van de spelers (figuur 4.8). Van de
recente risicovolle spelers die het afgelopen jaar in een vestiging van Holland
Casino zijn geweest, is 11% het wel (helemaal) eens met deze stelling. Bij de
recente recreatieve spelers is dit percentage hoger, namelijk 23%.
Figuur 4.8 Mening van recente* recreatieve (N=257) en risicovolle
(N=65-66) spelers die het afgelopen jaar in Holland Casino
zijn geweest in 2011, in % over de stelling:
‘Ik vind dat bij Holland Casino de folders die waarschuwen voor de
risico’s van kansspelen voldoende zichtbaar zijn’

70

62
Recreatieve spelers

60

Risicovolle spelers

50

52

40
30

25

23

20

28

a

11
10
0

(helemaal) eens

eens noch oneens

(helemaal) oneens

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

a

Van de risicovolle spelers die het afgelopen jaar in een vestiging van Holland
Casino zijn geweest, is 17% het (helemaal) eens met de stelling dat bij
Holland Casino risicospelers tijdig worden aangesproken op hun speelgedrag
door medewerkers (figuur 4.9). Bij de recreatieve spelers geldt dit voor 23%.
Van de risicovolle spelers is 40% het (helemaal) oneens met deze stelling.
Dit percentage is hoger dan bij de recreatieve spelers (24%).

Aard regelmatige spelers

53

Figuur 4.9 Mening van recente* recreatieve (N=257) en risicovolle
(N=65-66) spelers die het afgelopen jaar in Holland
Casino zijn geweest in 2011, in % over de stelling:
‘Ik vind dat bij Holland Casino risicospelers tijdig worden
aangesproken op hun speelgedrag door medewerkers’

60

Recreatieve spelers

53

Risicovolle spelers

50
43

a

40

40
30

24

23
20

17

10
0
(helemaal) eens

eens noch oneens

(helemaal) oneens

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
a
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

Bekendheid met entreeverbod, bezoekbeperkende maatregel en witte lijst
Holland Casino maakt gebruik van entreeverboden en bezoekbeperkende
maatregelen om de spelers de mogelijkheid te geven hun speelgedrag aan
banden te leggen. Ook bij amusementscentra bestaat de mogelijkheid om
vrijwillig op de zogenoemde witte lijst geplaatst te worden, waardoor de
speler voor een bepaalde periode geen toegang krijgt tot het betreffende
amusementscentrum.
Van de risicovolle spelers die het afgelopen jaar in Holland Casino zijn
geweest is 93% bekend met de mogelijkheid om bij Holland Casino een
entreeverbod of bezoekbeperkende maatregel aan te vragen (figuur 4.10). De
bekendheid van deze mogelijkheden is onder recreatieve spelers die het
afgelopen jaar in Holland Casino zijn geweest met 78% lager.

54

INTRAVAL – Gokken in kaart

Figuur 4.10

Recente* recreatieve (N=259) en
risicovolle (N=68) Holland Casino
bezoekers die bekend zijn met het
entreeverbod/bezoekbeperkende
maatregel in 2011, in %
a

93

100

Recreatieve
spelers

78

80
60

Risicovolle
spelers

40
20
0

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
a
Significant verschil tussen recreatieve en
risicovolle spelers.

Voor de witte lijst geldt dat 80% van de risicovolle spelers die het afgelopen
jaar in een amusementscentrum hebben gespeeld bekend is met deze lijst
(figuur 4.11). Ook hier is het percentage recreatieve spelers dat op de hoogte
is van deze maatregel lager, namelijk 55%.
Figuur 4.11

Recente* recreatieve (N=113) en
risicovolle (N=50) bezoekers van
amusementscentra die bekend
zijn met de witte lijst in 2011, in
%

100
80

80
60

55

a

Recreatieve
spelers
Risicovolle
spelers

40
20
0
* Recent: op basis van laatste jaar SOGSscore.
a
Significant verschil tussen recreatieve en
risicovolle spelers.

Aard regelmatige spelers

55

Entreeverbod, bezoekbeperkende maatregel of witte lijst aangevraagd
Van de risicovolle spelers die het afgelopen jaar het Holland Casino hebben
bezocht, heeft 33% wel eens een entreeverbod of bezoekbeperkende
maatregel aangevraagd. Bij de recreatieve spelers is dit percentage lager,
namelijk 12% (figuur 4.12).
Figuur 4.12

Recente
recreatieve
(N=202)
en
risicovolle (N=63) Holland Casino bezoekers die ooit een entreeverbod/
bezoekbeperkende maatregel hebben
gehad in 2011, in %

33 a

35
30
25

Recreatieve
spelers

20

Risicovolle spelers

12

15
10
5
0

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Significant verschil tussen recreatieve en
risicovolle spelers.

a

Voor de witte lijst geldt dat 20% van de risicovolle spelers die het afgelopen
jaar een amusementscentrum hebben bezocht zich ooit op deze lijst heeft
laten plaatsen, terwijl dit voor 3% van de recreatieve spelers geldt (figuur
4.13).
Figuur 4.13

Recente recreatieve (N=62) en
risicovolle (N=40) bezoekers van
amusementscentra die ooit op de
witte lijst hebben gestaan in 2011, in
%

25

20 a

20
15
10
5

3

Recreatieve
spelers
Risicovolle
spelers

0
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Significant verschil tussen recreatieve en
risicovolle spelers.

a

56

INTRAVAL – Gokken in kaart

- Ervaringen entreeverbod en bezoekbeperkende maatregel
In totaal (risicovolle spelers en recreatieve spelers tezamen) hebben 57 van
alle geïnterviewden ooit een bezoekbeperkende maatregel of entreeverbod
aangevraagd. Van hen hebben 47 één of meerdere entreeverboden gehad,
terwijl 16 één of meerdere bezoekbeperkende maatregel(en) hebben
aangevraagd.
Vaak heeft de speler zelf initiatief genomen voor het toepassen van een
entreeverbod of de bezoekbeperkende maatregel, terwijl in sommige
gevallen het personeel van Holland Casino of personen uit de omgeving van
de speler hiertoe initiatief namen. Als reden voor het aanvragen van een
entreeverbod of bezoekbeperkende maatregelen zeggen de meeste
respondenten dat zij problemen wilden voorkómen. Een kleiner deel geeft
aan dat ze door middel van de maatregel problemen wilden oplossen.
De meerderheid van de spelers is enigszins of heel tevreden over het
entreeverbod en/of de bezoekbeperkende maatregel. Wel zeggen veel spelers,
met name degenen die een entreeverbod hadden, tijdens de maatregel elders
te hebben deelgenomen aan kansspelen, waarbij amusementscentra het
meeste worden genoemd als alternatieve speellocatie. Zes personen die een
entreeverbod hebben gehad, zijn door medewerkers van Holland Casino
doorverwezen naar professionele hulpverlening.
- Evaringen witte lijst
In totaal hebben 14 van alle geïnterviewden zichzelf ooit op de witte lijst
laten zetten bij een amusementscentrum. De meeste respondenten deden dit
op eigen initiatief, terwijl enkelen op initiatief van het personeel van het
amusementscentrum op de witte lijst zijn gezet. Evenals bij het entreeverbod
en de bezoekbeperkende maatregel noemen respondenten ook bij de witte
lijst het voorkómen van problemen het vaakst als reden om voor deze
maartregel te kiezen. Een kleiner aantal respondenten noemt het oplossen
van problemen als reden om zich op de witte lijst te laten plaatsen.
De meerderheid van de spelers is enigszins of heel tevreden over de
maatregel. Circa de helft van de spelers is in de periode dat hij/zij op de witte
lijst stond elders gaan spelen, waarbij andere amusementscentra het meest
worden genoemd als alternatieve speellocatie.
Folders
Aan alle respondenten is gevraagd of zij wel eens preventiefolders zijn
tegengekomen. De helft van de respondenten (50%) beantwoordt deze vraag
bevestigend. Van de respondenten die zich nog kunnen herinneren van wie
deze folders waren, geeft 50% aan dat het ging om een folder van Holland
Casino, terwijl het in 24% van de gevallen een folder van een
amusementscentrum betrof, in 10% een hulpverleningsinstantie en in 7% van
de gevallen was het een folder van de AGOG.
Aard regelmatige spelers

57

Van de spelers die wel eens preventiefolders zijn tegengekomen, heeft 58%
deze folder(s) ook gelezen. Van hen zegt 11% (15 personen) dat deze folder
van invloed is geweest op hun speelgedrag. Zo geeft een aantal personen aan
naar aanleiding van de folder zich vooraf voor te nemen met een
maximumbedrag of maximale speeltijd te gaan spelen. Twee spelers zeggen
naar aanleiding van de folder(s) te zijn gestopt met spelen.

4.5 Hulpverlening
In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de ervaringen van de
respondenten met hulpverlening bij gokproblemen. Daarbij wordt eerst
ingegaan op het percentage respondenten dat hulp heeft gezocht. Vervolgens
komen de ervaringen met de hulpverlening aan de orde.
Van de recente risicovolle spelers (probleemspelers en risicospelers) heeft
40% ooit problemen gehad met gokken. Van hen heeft 37% ooit hulp
gezocht, terwijl 63% hiervoor geen hulp gezocht heeft (figuur 4.14). Van de
recente recreatieve spelers heeft 18% ooit gokproblemen gehad. Van hen
heeft 18% ooit hulp gezocht, terwijl 82% hiervoor geen hulp gezocht heeft.
De respondenten die geen hulp hebben gezocht geven aan ook geen behoefte
te hebben (gehad) aan hulp. Als redenen om geen hulp in te schakelen wordt
door het merendeel van de spelers aangegeven dat ze hun problemen zelf
wilden oplossen.
Figuur 4.14

Recente* recreatieve (N=71) en risicovolle (N=43) spelers
die ooit gokproblemen hebben gehad en hulp hebben
gezocht in 2011, in %

90

82

80

Recreatieve spelers

70

Risicovolle spelers

63

a

60
50
37

40

a

30
20

18

10
0
Hulp gezocht

Geen hulp gezocht

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
a
Significant verschil tussen recreatieve en risicovolle spelers.

58

INTRAVAL – Gokken in kaart

Zoals hierboven is genoemd heeft 18% van de recente recreatieve spelers ooit
problemen heeft ervaren met kansspelen. Uit nadere analyses blijkt dat de
helft van hen (51%) op basis van hun lifetime SOGS-score ooit tot de
risicovolle spelers behoorde. Inmiddels worden ze (op basis van hun SOGSscore over het laatste jaar) tot de recreatieve spelers gerekend. Dit lijkt erop
te wijzen dat deze respondenten hun gokproblemen hebben weten te
overwinnen, al dan niet met professionele hulp.
In totaal (risicovolle spelers en recreatieve spelers tezamen) hebben 29
spelers hulp gezocht voor hun gokproblemen. Van hen hebben 20 spelers
(onder meer) hulp gekregen van Bureau Gokhulpverlening, terwijl zeven
personen hulp hebben gehad van de GGD en vijf personen contact hebben
gehad met de AGOG. Daarnaast hebben zeven personen via de gemeente
schuldsanering of budgetbeheer ontvangen. Enkele personen hebben andere
vormen van hulpverlening gezocht, bijvoorbeeld via internet.
Succesvolle en niet-succesvolle behandelingen
Van de 29 spelers die ooit hulp hebben gezocht geven 23 personen aan dat
één (of meerdere) van de behandelingen die ze hebben gehad heeft geholpen.
Deze respondenten noemen verschillende elementen waardoor de
behandeling vruchten heeft afgeworpen, waaronder bewustwording (‘ik ben
wakker geschud’), het voorhouden van een spiegel, lotgenotencontact en het
inzicht dat het spelen je niets oplevert. Eén respondent geeft aan dat het heeft
geholpen dat zijn/haar omgeving bij de behandeling werd betrokken.
De spelers die aangaven dat één (of meerdere) behandelingen niet hebben
geholpen, geven hiervoor uiteenlopende redenen, waaronder: het zelf niet
overtuigd zijn van de hulpverlening, waardoor het niet aanslaat; geen
aansluiting met de groep; instanties die te veel met zichzelf bezig zijn; het
gevoel niet serieus te worden genomen; en onvoldoende aandacht voor
achterliggende problemen.

4.6 Resumé
In dit hoofdstuk is ingegaan op de aard van kansspelen en kansspelverslaving, waarbij gebruik is gemaakt van informatie uit ruim 500 face-toface interviews met regelmatige spelers. Hieronder worden de belangrijkste
bevindingen kort samengevat.
Deelname en startleeftijd
Bij de recente risicovolle spelers (probleemspelers en risicospelers) is spelen
op kansspelautomaten het meest populair. Bijna drie kwart van de risicovolle
spelers heeft het afgelopen jaar op kansspelautomaten gespeeld, bij de
recente recreatieve spelers is dit percentage lager. Ook deelname aan
Aard regelmatige spelers

59

casinospelen, pokeren en sportpoules is onder risicospelers populairder dan
onder recreatieve spelers. De startleeftijd van short-odds spelen is bij
risicovolle spelers met 24 jaar lager dan bij recreatieve spelers (28 jaar).
Bij de recreatieve spelers is deelname aan loterijen het meest populair. Het
percentage recreatieve spelers dat deelneemt aan paardenwedden is hoger dan
bij de risicovolle spelers. Recreatieve spelers starten bovendien relatief vroeg
met deelname aan paardenwedden (25 jaar). Deze lage startleeftijd kan
mogelijk worden verklaard doordat paardenwedden voor veel spelers een
familieaangelegenheid is, waardoor jongeren al vroeg worden meegenomen
door hun ouders of andere familieleden.
Zowel recreatieve spelers als risicovolle spelers starten relatief laat met
krasloten. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat krasloten pas in het
midden van de jaren zeventig zijn ontstaan. De oudere respondenten kunnen
hiermee dus niet al op jonge leeftijd zijn gestart.
Illegale spelen en internetspelen
Circa één vijfde van de risicovolle spelers heeft het afgelopen jaar
deelgenomen aan spelen waarvan zij wisten dat ze illegaal zijn. Bij de
recreatieve spelers gaat het om één op de tien spelers. Ook het spelen van
kansspelen via internet is onder risicovolle spelers hoger: ruim een derde van
de risicovolle spelers speelde het afgelopen jaar kansspelen via internet,
terwijl dit voor één vijfde van de recreatieve spelers geldt. Zowel voor
illegale spelen als voor internetspelen geldt dat met name poker populair is.
Overigens blijkt uit nadere analyse dat de kans dat een respondent deelneemt
aan kansspelen via internet groter is bij de spelers die ook gratis online games
spelen dan bij respondenten die niet deelnemen aan online games.
Aantal kansspelen
Het merendeel van de spelers speelt meer dan één spel. Wanneer loterijen
buiten beschouwing worden gelaten, spelen risicovolle spelers recentelijk
(het afgelopen jaar) gemiddeld 2,5 verschillende spelen, terwijl recreatieve
spelers recent gemiddeld aan 1,9 spelen deelnemen.
Kenmerken spelers
Risicovolle spelers beoordelen zowel hun geestelijke als lichamelijke
gezondheid lager dan recreatieve spelers. Ook hebben meer risicovolle
spelers soms, vaak of altijd te kampen met somberheid, angstgevoelens,
concentratieproblemen, agressie, depressieve gevoelens, manische gevoelens
en wanhoop. Er worden geen verschillen geconstateerd in zwaardere
psychische problemen zoals paranoia, het horen van stemmen en visioenen.
Het alcoholgebruik van zowel risicovolle spelers als recreatieve spelers is
vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde. Het percentage rokers en

60

INTRAVAL – Gokken in kaart

cannabisgebruikers is onder de spelers hoger dan het landelijke gemiddelde,
waarbij de risicovolle spelers bovendien hoger scoren dan de recreatieve
spelers. Ook het percentage spelers dat ooit een delict pleegde (diefstal,
fraude en/of beroving) ligt bij de risicovolle spelers hoger dan bij de
recreatieve spelers. Een kwart van de risicovolle spelers heeft te kampen met
schulden, waarbij het merendeel aangeeft dat deze schulden zijn veroorzaakt
door het gokken. Bij de recreatieve spelers is het percentage spelers met
schulden lager, namelijk circa één tiende.
In een literatuuronderzoek van Johansson e.a. (2009) zijn diverse studies naar
risicofactoren voor gokverslaving vergeleken. Er zijn daarbij 35 factoren
nader onderzocht. Hiervan bleek voor negen factoren voldoende bewijs te
achterhalen om ze tot daadwerkelijke risicofactoren te kunnen rekenen. Het
betreffen onder andere de demografische variabelen leeftijd en geslacht,
comorbiditeit (drugsmisbruik, dwangneuroses) en delinquentie/illegale
activiteiten. Ook in ons onderzoek komen illegale activiteiten onder
risicovolle spelers vaker voor dan bij recreatieve spelers. Tevens komt het
roken van cannabis in ons onderzoek vaker voor onder risicovolle spelers dan
onder recreatieve spelers.
Preventie
Van zowel de risicovolle spelers als de recreatieve spelers maakt het
merendeel gebruik van zelfcontroletechnieken om hun speelgedrag te
beperken, met name door het voornemen met een bepaald maximumbedrag te
gaan spelen. Ook maakt een deel van de spelers gebruik van de
preventiemogelijkheden die de branche biedt. Van de risicovolle spelers die
het afgelopen jaar in een vestiging van Holland Casino zijn geweest, heeft
33% ooit een bezoekbeperkende maatregel of een entreeverbod aangevraagd
bij Holland Casino. Van de risicovolle spelers die het afgelopen jaar in een
amusementscentrum hebben gespeeld, heeft 20% zich ooit op een witte lijst
laten zetten bij een amusementscentrum. Bij de recreatieve spelers gaat het
om respectievelijk 12% en 3%.
Hulpverlening
Van de risicovolle spelers die ooit gokproblemen hebben gehad, heeft 37%
ooit hulp gezocht in verband met deze problemen. Bij de recreatieve spelers
geldt dit voor 18% van de spelers die ooit gokproblemen hebben gehad. Het
gaat daarbij met name om hulp van Bureau Gokhulpverlening, de GGD, de
AGOG en schuldsanering of budgetbeheer. Het merendeel van deze spelers
geeft aan dat de behandeling heeft geholpen.

Aard regelmatige spelers

61

62

INTRAVAL – Gokken in kaart

5. KANSSPEL- EN PREVENTIEBELEID

Dit hoofdstuk behandelt het preventiebeleid ten aanzien van kansspelen en
kansspelverslaving. Daarbij komen de inrichting van het kansspel- en
preventiebeleid aan de orde, evenals mogelijke verbeteringen. De informatie
voor dit onderdeel van het onderzoek is afkomstig uit de verzamelde
literatuur en gesprekken met sleutelinformanten. Daar waar het van
toepassing is, wordt kort verwezen naar de resultaten van de
bevolkingsenquête en/of de face-to-face interviews met regelmatige spelers.
De doelstelling van het deelonderzoek preventiebeleid is het achterhalen van
de veranderingen die sinds het eerdere onderzoek (2005) zijn opgetreden in
(de sterke en zwakke punten van) het Nederlandse preventiebeleid. Het
eerdere onderzoek maakt daarbij onderscheid naar preventieve maatregelen
genomen door de overheid, de spelers zelf en de branche. In het huidige
onderzoek is op verzoek van de opdrachtgever speciaal aandacht besteed aan
het preventiebeleid van Holland Casino.
Allereerst wordt hieronder kort gekenschetst wat het preventiebeleid in zijn
algemeenheid behelst. Met een strenge regulatie van het kansspelaanbod wil
de overheid kansspelverslaving zoveel mogelijk tegengaan, terwijl ook de
branche zichzelf in dit kader een belangrijke verantwoordelijkheid heeft
opgelegd.
Preventie vanuit de overheid
Gokverslaving voorkomen is één van de beleidsuitgangspunten dat
consequent door de overheid wordt gebruikt in de wetgeving rond
kansspelen. De Wet op de kansspelen (Wok) zorgt ervoor dat een aantal van
de verslavende eigenschappen van kansspelen in hun werking wordt beperkt.
Een onderdeel van het kansspelbeleid is het creëren van een begrensd legaal
aanbod aan kansspelen om in de speelbehoefte te voorzien. Dit gebeurt door
middel van een systeem van beperkte vergunningverlening.1 Tevens is een
leeftijdsgrens (18 jaar) vastgelegd om aan kansspelen te mogen deelnemen.
Daarnaast hebben gemeenten eind vorige eeuw het voortouw genomen om te
komen tot een meer evenwichtig speelautomatenbeleid. Veel gemeenten
besloten om kansspelautomaten (of fruitautomaten) uit laagdrempelige
locaties (cafetaria’s) te weren (zie onder andere De Bie e.a. 1993). Met het

1

Vergunninghouders zijn: Nederlandse Staatsloterij, BankGiro Loterij, SponsorBingo
Loterij, Nationale postcode Loterij, De Lotto, Scientific Games, Holland Casino en de
Stichting Samenwerkende Non-profit Loterijen.

Kansspel- en preventiebeleid

63

Speelautomatenbesluit (2000) is het door gemeenten ingezette beleid
uiteindelijk landelijk ingevoerd.
Het Kabinet Rutte heeft in het regeerakkoord vastgelegd dat er vanaf 2012
€10 miljoen aan licentiefees voor kansspelen via internet of loterijen gegenereerd dient te worden. Een mogelijke uitwerking hiervan is dat er
licenties worden verkocht aan verschillende commerciële aanbieders van
online kansspelen, hetgeen deels in de lijn ligt van het advies dat een speciaal
aangestelde commissie onlangs aan de regering deed. Deze adviescommissie,
aangesteld door oud-minister van Justitie Hirsch Ballin, heeft geadviseerd dat
poker op internet moet worden gelegaliseerd.2 Gezien de grote vraag naar en
het ruime aanbod van online poker, stelt de commissie, is het absolute
pokerverbod niet langer houdbaar.
Preventie vanuit de branche
Ook vanuit de branche wordt het verhoogde risico op verslaving in de gaten
gehouden en zijn preventieactiviteiten ontwikkeld. Deze variëren van het
plaatsen van foldermateriaal tot het aanspreken van problematische spelers.
Zowel de amusementscentra als Holland Casino bieden bezoekers de
mogelijkheid om op vrijwillige basis een entreeverbod aan te vragen. In
opdracht van het College van toezicht op de kansspelen is in 2001 een
onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van het preventiebeleid
kansspelverslaving van Holland Casino (De Bruin e.a. 2001). Uit dit
onderzoek is gebleken dat Holland Casino een redelijk evenwicht lijkt te
hebben gevonden tussen het voorkomen van gokverslaving en een rendabele
exploitatie. In 2011 heeft de Algemene Rekenkamer de naleving van het
overheidsbeleid door Holland Casino onderzocht.3 Hierop wordt later in dit
hoofdstuk nader ingegaan. Verder is begin 2006 de gedrags- en reclamecode
kansspelen in werking getreden. Deze nieuwe bepaling biedt een grondslag
om regels te stellen ten aanzien van de inhoud, de doelgroep en de
hoeveelheid en wijze van de wervings- en reclame-uitingen door de branche.

5.1 Toelichting gevoerd beleid
Hieronder wordt het landelijk (kansspel)beleid en de daarbij behorende
uitgangspunten toegelicht. Van belang zijn veranderingen die zich sinds 2005
hebben voorgedaan, waarbij het accent voor ons onderzoek steeds wordt

2

Hoewel de commissie alleen advies uitbracht over online poker, blijkt uit de
financiële bijlagen van het regeerakkoord dat het kabinet voornemens is het aanbieden
van meerdere kansspelen, zoals casinospelen, bingo en loterijen, op het internet vrij te
geven.
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 636, nr. 2.
64

INTRAVAL – Gokken in kaart

gelegd bij preventie van kansspelverslaving.4 Aangezien het huidige kabinet
tijdens de onderzoeksperiode diverse plannen voor wijziging van het
landelijk beleid kenbaar heeft gemaakt, is in de gesprekken met
sleutelinformanten (ook) uitgebreid ingegaan op hun mening en
verwachtingen omtrent de aangekondigde wijzigingen.5 Met andere woorden:
niet alleen de ervaringen met het tussen 2005 en 2011 gevoerde beleid is
onderwerp van gesprek geweest, maar ook de mogelijke consequenties voor
(de preventie van) kansspelverslaving van eventuele wijzigingen van de wet
zijn ter sprake gekomen.
Wet op de kansspelen
Het kansspelbeleid is vastgelegd in de Wet op de kansspelen (Wok). Daarin
is opgenomen dat het aanbieden van kansspelen verboden is tenzij de
overheid hiervoor een vergunning verleent. Aan vrijwel alle vergunningen is
de verplichting verbonden (een deel van) de opbrengst af te dragen aan de
Staat (staatsloterij, speelcasino’s) of goede doelen (overige). Uitzondering
vormt het speelautomatenregime, waarbij de vergunninghouders voor eigen
gewin opereren. Voor kansspelaanbod via internet kent de Wok (nog) geen
vergunningmogelijkheid, hetgeen betekent dat een dergelijk aanbod verboden
is.
De achterliggende gedachte bij het vergunningstelsel is dat de behoefte aan
deelname aan kansspelen gepaard gaat met risico’s die door de overheid
ingedamd moeten worden (De Bruin e.a. 2005). Als risico’s worden
onderscheiden: kansspelproblematiek, misleiding van consumenten,
illegaliteit en criminaliteit. Het hoofddoel van het beleid is dan ook het
reguleren en beheersen van kansspelen, met bijzondere aandacht voor het
tegengaan van kansspelproblematiek, het beschermen van de consument en
het tegengaan van illegaliteit en criminaliteit. Op grond van Europese
jurisprudentie worden deze doelstellingen als geldige ‘dwingende redenen
van algemeen belang’ erkend, waardoor het aanbod van kansspelen kan
worden beperkt of (zelfs) kan worden verboden.6
Uitgangspunten van het beleid die van belang zijn in het kader van preventie
zijn: het beteugelen van de speelzucht en het beperken van nadelige gevolgen
van kansspelen; de vraag naar kansspelen niet stimuleren; het continueren
van overheidsinterventie en –betrokkenheid, waar nadelige effecten van
kansspelen en kwetsbaarheid van de betrokken belangen dat vragen.7
4

Dit betekent dat in dit hoofdstuk niet of nauwelijks wordt ingegaan op wijzigingen
of nieuwe maatregelen die niet specifiek gericht zijn op preventie van
kansspelverslaving.
5
Voor ons onderzoek zijn de ontwikkelingen tot en met 15 september 2011 gevolgd
en verwerkt.
6
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 636, nr. 2.
7
Zie onder andere: Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 636, nr. 2.
Kansspel- en preventiebeleid

65

Wijzigingen Wok
Er wordt sinds begin deze eeuw gewerkt aan een algehele herziening van de
Wok. Daarmee wordt een modernisering van de huidige wet beoogd, terwijl
tevens uitvoering wordt gegeven aan een aantal aangekondigde
beleidswijzigingen. Een concept wetsvoorstel is in augustus 2007 ter
consultatie voorgelegd aan een aantal bij het kansspelbeleid betrokken
organisaties. In november 2008 is aangegeven dat er nog enkele, nader aan te
duiden wijzigingen in het kansspelbeleid noodzakelijk werden geacht.
Voorzien werd deze te verwerken in het voorstel voor de nieuwe Wet op de
kansspelen. Deze wijzigingen betreffen de vergroting van het ‘level playing
field’ voor loterijen8, een nader onderzoek naar de invoering van transparante
gunningsprocedures voor meerjarige vergunningen, de consequenties van de
invoering van die procedures voor de kansspelautoriteit en een nader
onderzoek naar de mogelijkheden alsnog een wettelijk regime voor
kansspelen via internet in te voeren9.
De Wok zal onder meer moeten worden gewijzigd om de kansspelautoriteit te
kunnen realiseren. Dit meest recente voorstel voor het wijzigen van de Wok,
uitgelegd in een Memorie van toelichting uit 2009, ligt momenteel ter
behandeling in de Tweede Kamer. In datzelfde wetsvoorstel wordt voor
bepaalde vergunninghouders die kansspelen aanbieden waaraan bijzondere
verslavingsrisico’s zijn verbonden (zoals casinospelen en kansspelautomaten)
de verplichting opgenomen een beleid op het gebied van preventie van
kansspelverslaving te voeren. Vergunninghouders dienen de maatregelen en
voorzieningen te treffen die nodig zijn om kansspelverslaving aan de door
hen georganiseerde spelen zoveel mogelijk te voorkomen en op zorgvuldige
en evenwichtige wijze vorm te geven aan wervings- en reclameactiviteiten.
Deze plicht is opgenomen in de vergunningvoorwaarden, zij het dat het tot op
heden nog geen wettelijke plicht is.
Kansspelautoriteit
De oprichting van de kansspelautoriteit komt voort uit de behoefte aan een
daadkrachtige toezichthouder op de kansspelsector. De kansspelautoriteit, een
nieuw zelfstandig bestuursorgaan (zbo), krijgt tot taak:10
• het verstrekken, wijzigen en intrekken van vergunningen voor diverse
vormen van kansspelen;
8

Er gelden momenteel nog steeds verschillende voorwaarden voor landelijke
loterijen. De Staatsloterij moet een minimumpercentage (60%) van de opbrengst aan
prijzen uitkeren, terwijl de goede doelenloterijen een minimumpercentage moeten
uitkeren aan goede doelen. Het uitgevoerde onderzoek naar de mogelijkheid om
vergelijkbare voorwaarden te kunnen opleggen aan verschillende loterijen is
gekoppeld aan een onderzoek naar de invoering van transparante gunningsprocedures.
9
De Adviescommissie Kansspelen via internet heeft hierover in 2010 een eindrapport
aangeboden aan de minister van Justitie.
10
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 32 264, nr. 3.
66

INTRAVAL – Gokken in kaart

•
•
•

het geven van voorlichting en informatie aan burgers, medeoverheden,
bedrijven en maatschappelijke organisaties;
het toezicht op de naleving van de toepasselijke wet- en regelgeving en de
vergunningen;
de handhaving van de toepasselijke wet- en regelgeving.

Om de kansspelautoriteit effectief te kunnen laten optreden wordt het
noodzakelijk geacht de autoriteit toe te rusten met een adequaat en
proportioneel handhavingsinstrumentarium. Hiertoe worden bestuurlijke
handhavingsinstrumenten geïntroduceerd (last onder bestuursdwang, last
onder dwangsom en bestuurlijke boete). De huidige initiërende en
coördinerende rol van de Belastingdienst bij de aanpak van illegale
kansspelen wordt overgenomen door de kansspelautoriteit. Om te voorkomen
dat toezicht en handhaving door elkaar gaan lopen, zal binnen de
kansspelautoriteit een functioneel onderscheid worden aangebracht tussen
deze taken. Het argument om beide taken wel bij dezelfde organisatie te
leggen is het voorkomen van een versnippering van kennis en expertise. Met
de instelling van de kansspelautoriteit zal het College van toezicht op de
kansspelen worden opgeheven. Wat betreft de preventie van
kansspelverslaving zal de kansspelautoriteit in nauw overleg met
verslavingsinstellingen, professionele voorlichting geven over het voorkomen
en herkennen van kansspelverslaving.
Verantwoordelijkheden
In 2004 is de zorg voor de Wok van de minister van Economische Zaken aan
de minister van Justitie overgedragen.11 Hiermee is de volledige verantwoordelijkheid voor het beleid, de regelgeving en de uitvoering in het kader van
Casinospelen en Speelautomaten van de Wok naar het ministerie van Justitie
overgegaan. Vanaf 2005 geldt dit ook voor het beleid, de regelgeving en de
uitvoering in het kader van de Staatsloterij, de Instantloterij,
Sportprijsvragen, de Lotto en de Totalisator. Het ministerie van Financiën
blijft wel verantwoordelijk voor het beheer van de Stichting Exploitatie
Nederlandse Staatsloterij en de Nationale Stichting tot Exploitatie van
Casinospelen in Nederland (Holland Casino). Deze wijziging dient nog wel
in de Wok te worden vastgelegd.
Coördinerende, overkoepelende taken en kennisoverdracht over de risico’s
van kansspelen aan medeoverheden en het publiek behoren tot de primaire
verantwoordelijkheid van het ministerie van Veiligheid en Justitie. De
primaire verantwoordelijkheid over de vorm en de inhoud van de

11
Daar waar het voorgaande kabinetten betreft wordt gesproken over het ministerie
van Justitie of de (toenmalige) minister van Justitie, bij huidige visies en maatregelen
wordt gesproken over het ministerie van Veiligheid en Justitie.

Kansspel- en preventiebeleid

67

hulpverlening ligt bij het ministerie van VWS. Toezichthoudende taken
zullen zoveel mogelijk worden geconcentreerd bij de kansspelautoriteit.
Gemeenten zijn en blijven verantwoordelijk voor het toezicht op de door hun
afgegeven vergunningen. Dit geldt ook voor de overige uitvoerende en
handhavende taken op het gebied van kansspelen: verlenen van vergunningen
voor incidentele loterijen en prijsvragen, sanctiemogelijkheden bij
overtreding van regels die door de gemeente worden uitgevoerd en de
mogelijkheid om door hen verleende vergunningen in te trekken. De wijze
waarop gemeenten dit uitvoeren verschilt, hetgeen door enkele
sleutelinformanten als nadelig wordt ervaren. Er zijn geen eenduidige
richtlijnen, terwijl de indruk bestaat dat weinig gemeenten prioriteit leggen
bij het kansspelbeleid. Dit blijkt onder andere uit het verwateren van
afspraken over jaarlijkse of twee jaarlijkse bijeenkomsten tussen gemeenten
en lokale aanbieders van kansspelen. Uit gesprekken die wij hebben gevoerd
met enkele gemeenten blijkt dit inderdaad het geval te zijn. Het centrale
aanspreekpunt bij de VNG over het kansspelbeleid is daarbij opgeheven, wat
ook niet tot tevredenheid stemt bij diverse sleutelinformanten. Voorts wordt
opgemerkt dat het een onevenwichtigheid in het beleid is dat vestigingen van
Holland Casino in aantal en locatie beperkt zijn, terwijl speelautomatenhallen
zich in principe overal mogen vestigen. Het College van toezicht op de
kansspelen pleit dan ook voor een landelijk beleid voor de
speelautomatenhallen.
Preventie
Bij preventie bevatten alle vergunningen voor landelijke kansspelen een
voorschrift over preventie van gokverslaving. De vergunninghouder dient
zorg te dragen voor een evenwichtig beleid op het gebied van
kansspelverslaving en maatregelen en voorzieningen te treffen die nodig zijn
om onmatige deelneming aan de georganiseerde kansspelen zoveel mogelijk
te voorkomen. Dit geldt ook voor Holland Casino. Aan deze zorgplicht wordt
door Holland Casino invulling gegeven door middel van haar preventiebeleid
kansspelen. Hierop wordt later in dit hoofdstuk nader ingegaan. In het
Speelautomatenbesluit 2000 is geregeld dat bedrijfsleiders en beheerders van
hoogdrempelige inrichtingen en speelautomatenhallen over een bewijsstuk
moeten beschikken waaruit blijkt dat zij voldoende kennis en inzicht hebben
in het gebruik van speelautomaten en de daaraan verbonden risico’s van
gokverslaving.
In 2010 is door de toenmalige minister van Justitie aangegeven dat hij de
kansspelautoriteit na oprichting zal verzoeken een coördinerende rol inzake
de verbetering van het preventiebeleid op zich te nemen en het reeds
bestaande overleg met de andere (beleids) verantwoordelijke partijen te

68

INTRAVAL – Gokken in kaart

intensiveren.12 Daarbij moeten activiteiten ter verbetering van het
preventiebeleid worden gemonitord en zo nodig in gezamenlijk overleg
aangepast. Tot die tijd zal het Projectbureau Kansspelen van het ministerie
van Veiligheid en Justitie die rol blijven vervullen. Het Projectbureau
Kansspelen is momenteel druk bezig om vorm en inhoud te geven aan de nog
in te stellen kansspelautoriteit.
Visie huidig kabinet
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie heeft begin 2011 zijn visie op
kansspelen kenbaar gemaakt.13 Hij geeft aan ervoor te willen zorgen dat Nederlandse burgers die willen deelnemen aan kansspelen dat op een veilige en
verantwoorde manier kunnen doen. Daarbij wordt aangegeven dat
consumenten desgewenst moeten kunnen beschikken over een passend en
attractief aanbod van kansspelen. Tegelijkertijd wordt het van belang geacht
dat kwetsbare groepen, waaronder jong volwassenen, zoveel mogelijk
worden beschermd tegen het risico kansspelverslaving te ontwikkelen. Waar
in de vorige kabinetsperiodes vooral de risico’s bepalend zijn geweest voor
de invulling van het beleid, acht de staatssecretaris thans een meer eigentijdse
benadering van dit beleidsveld wenselijk, waarin burgers en bedrijven in staat
dan wel verplicht zijn hun eigen verantwoordelijkheid te nemen. Vanuit de
verslavingszorg wordt hierbij overigens opgemerkt dat het juist kenmerkend
is voor verslaafden dat zij hun eigen verantwoordelijkheid niet (kunnen)
nemen. Zij pleiten dan ook voor een (beter) uitgewerkt preventiebeleid dan
tot nog toe het geval is.
De beperking van de aan kansspelen verbonden risico’s wordt niet langer
bewerkstelligd door het aantal aanbieders te beperken, maar door het stellen
van regels en uitoefenen van toezicht, aldus de staatssecretaris. Daartoe
worden de mogelijkheden onderzocht meer marktwerking in te voeren bij de
instantloterij, sportprijsvragen, de totalisator en speelcasino’s. Bij Holland
Casino zal ook het pseudo-staatsaandeelhouderschap onderwerp van
onderzoek zijn. Met andere woorden: het tot nog toe toegepaste idee dat het
aanbod moest worden gereguleerd (bijvoorbeeld door het verlenen van ten
hoogste één vergunning voor een aantal specifiek genoemde kansspelen zoals
casinospelen aan Holland Casino is gegund) wordt losgelaten. Daarmee
wordt volgens enkele sleutelinformanten tevens de achterliggende gedachte
‘aanbod schept vraag’ losgelaten, die tot nog toe wordt toegepast bij
meerdere verslavende middelen. Dit is bijvoorbeeld een reden waarom
verschillende gemeenten geen coffeeshops binnen de gemeentegrenzen
willen, zij hanteren een zogenoemd nul-beleid, zo blijkt uit onderzoek
(Bieleman en Nijkamp 2010). De preventie van gokverslaving wordt met de
nieuwe visie niet bewerkstelligd door het beperken van het aanbod, maar
12
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 24 557, nr. 122.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 24 557, nr. 124.

Kansspel- en preventiebeleid

69

door preventiemaatregelen als onderdeel van de vergunningvoorwaarden op
te nemen welke onder strikt toezicht worden gesteld. Uit de mediaberichten
medio 2011 wordt duidelijk dat niet alleen de verslavingszorg, maar ook
meerdere Tweede Kamerleden hierbij vraagtekens plaatsen. Zij zijn in ieder
geval van mening dat de beoogde preventiemaatregelen op zijn minst goed
doordacht en uitgewerkt moeten worden alvorens ingestemd kan worden met
de visie van de staatssecretaris.
In 2002 is onderzocht welke consequenties de uitbreiding van het legale
casinoaanbod kan hebben op onder andere gokverslaving (Pemberton e.a.
2002). Daaruit is naar voren gekomen dat een uitbreiding van het aanbod een
beperkte invloed heeft op het aantal bezoekers, maar dat het aantal bezoeken
zal toenemen. Daarbij is het aannemelijk bevonden dat extra casino’s leiden
tot een toenemende gokverslaving. Hoewel een stringent preventief
verslavingsbeleid dat effect kan afvlakken, kan een toename van
gokverslaving er niet mee worden voorkomen, aldus deze onderzoekers. Ook
verschillende informanten vanuit de verslavingszorg geven aan dat een
toename van het aanbod, waarbij legalisering van het aanbod via internet als
toename van aanbod wordt gezien (door legalisatie kunnen reclame-uitingen
toenemen waardoor meer spelers bereikt kunnen worden), een toename van
het aantal spelers en daarmee het aantal probleemspelers tot gevolg zal
hebben.

5.2 Maatregelen
Hieronder worden de maatregelen weergegeven die door de overheid, de
branche en de hulpverlening worden genomen. Het gaat daarbij met name om
maatregelen die na 2005 zijn getroffen of onderzocht. Feitelijk gezien zijn er
weinig nieuwe maatregelen toegepast in het kader van preventie van
kansspelverslaving. Zoals hierboven en later in dit deel van het rapport naar
voren komt, zijn er des te meer aangekondigde veranderingen. Deze kunnen
uiteraard ook gevolgen hebben voor eventueel te treffen maatregelen. Hierop
wordt in de volgende paragraaf nader ingegaan.
Overheid
De overheid stelt de kaders voor het kansspelbeleid vast. Eén van de
onderdelen die van belang is in verband met preventie is de leeftijdsgrens.
Hieraan is tussen 2005 en 2011 aandacht besteed door de overheid.
Leeftijdsgrens
Voor het deelnemen aan kansspelen geldt de leeftijdsgrens van 18 jaar,
hoewel er meerdere gemeenten in Nederland zijn die een grens van 21 jaar

70

INTRAVAL – Gokken in kaart

hanteren voor de toegang tot speelautomatenhallen en casino’s.14 Dit heeft tot
een motie geleid waarin de regering werd verzocht de effecten van de hogere
leeftijdsgrens van 21 jaar te onderzoeken. Uit de verkenning die hierover is
uitgevoerd blijkt dat in 2008 ongeveer een derde van de
speelautomatenhallen in Nederland een strengere leeftijdslimiet hanteert dan
de wettelijke grens (Ministerie van Justitie 2009). In totaal 13 gemeenten
hanteren in dat jaar een leeftijdsgrens van 21 jaar voor speelhallen.
Speelhallen buiten deze gemeenten met een leeftijdsgrens van 21 jaar
hanteren de limiet niet op basis van de gemeentelijke regelgeving, maar in
samenhang met de bedrijfsvoering.15
Verder blijkt dat in het buitenland doorgaans een leeftijdsgrens van 18 jaar
wordt gehanteerd. Op grond hiervan en het idee dat de grens van 18 jaar
binnen de maatschappelijk geaccepteerde praktijk in Nederland past, ziet de
toenmalige minister van Justitie op dat moment geen aanleiding om de
leeftijdsgrens voor de toegang tot speelhalautomaten te verhogen. Er wordt
hierbij overigens niet verwezen naar mogelijke effecten op het voorkomen
van kansspelverslaving. Wel wordt aangegeven dat er een risico is op het
uitwijken naar illegaal aanbod, met name via internet, door 18- tot 21-jarigen
wanneer de leeftijdsgrens zou worden verhoogd. Ter ondersteuning hiervan
worden echter geen wetenschappelijke bevindingen aangedragen.
De Universiteit Twente (in druk) heeft onlangs een pilot uitgevoerd waarbij
een methode is gevalideerd om de beschikbaarheid van diverse gokproducten
voor jongeren vast te stellen. Hieruit bleek dat de leeftijdsgrens van 18 jaar,
met uitzondering van Holland Casino, nauwelijks wordt nageleefd.16 Bij het
kopen van krasloten en lotto- en staatsloten was er sprake van 0% naleving,
bij speelautomatenhallen was er sprake van 16% naleving.
Wijziging Speelautomatenbesluit
Tegen de achtergrond van de invoering van kansspelbelasting op
speelautomaten, het rookverbod en de algehele economische achteruitgang, is
een aantal compenserende maatregelen voor de speelautomatenbranche
voorgesteld. Deze compenserende maatregelen komen neer op de invoering
van ‘cashless’ en ‘coinless’ systemen alsmede de introductie van twee
nieuwe soorten kansspelautomaten. Deze compenserende maatregelen zijn
verwerkt in een wijziging van het Speelautomatenbesluit van 2000. De
wijziging, die op 1 juli 2011 is ingegaan, houdt in dat betaling door middel
van papiergeld in zowel speelautomatenhallen als de horeca is toegestaan.
14
De leeftijdsgrens voor spelen op kansspelautomaten in de horeca en
amusementscentra is in 2000 met een wijziging van de Wok verhoogd van 16 naar 18
jaar.
15
Eén van de grote exploitanten van speelautomatenhallen, Krijco, heeft voor al haar
vestigingen een leeftijdsgrens van 21 jaar ingesteld.
16
Bij Holland Casino werd in deze pilot de leeftijdsgrens 100% nageleefd.

Kansspel- en preventiebeleid

71

Tot 1 juli 2011 was alleen betaling met muntgeld toegestaan. Daarnaast is
betaling in speelautomatenhallen via zogenoemde ‘cashless play’ systemen
(betaalkaarten) mogelijk geworden, hetgeen tot die tijd alleen in vestigingen
van Holland Casino was toegestaan. Verder worden nieuwe
kansspelautomaten met een hoger speltempo, hogere maximumprijzen, hoger
uitkeringspercentage en lager uurverlies toegestaan.
In het jaarverslag 2010 van het College van toezicht op de kansspelen (2011)
is hierover te lezen dat de toenmalige minister van Justitie in 2010 het
concept-besluit tot wijziging van het Speelautomatenbesluit 2000 ter advies
heeft voorgelegd aan het College. Het College heeft aangegeven geen
bedenkingen te hebben tegen de invoering van cashless en coinless systemen
voor de speelautomatenbranche. Over de twee nieuwe soorten
kansspelautomaten geeft het College echter aan dat het om een voor de speler
attractievere kansspelautomaat moet gaan, waarop langduriger en frequenter
zal worden gepeeld. ‘Door de kortere spelduur en het hogere
uitkeringspercentage krijgt de speler immers meer langdurig speelplezier
voor zijn geld en hoopt de exploitant op een hogere opbrengst.
Het College komt hiermee tot de conclusie dat één van de destijds door de
Commissie Nijpels in het kader van kansspelverslavingspreventie
ontwikkelde nieuwe normen voor kansspelautomaten om kansspelautomaten
minder attractief te maken door de spelduur te verlengen, weer wordt
teruggedraaid.17 Het College vraagt zich af of dat een verstandige keuze is,
gelet op de mogelijke risico’s in de sfeer van kansspelverslaving’ (College
van toezicht op de kansspelen 2011).
Branche
Veel amusementscentra, maar ook producenten, groothandelaren en overige
exploitanten, zijn aangesloten bij de brancheorganisatie Vereniging
Automatenhandel Nederland (VAN). Medewerkers van amusementscentra
zijn verplicht een cursus te volgen waarin deskundigheidsbevordering inzake
kansspelproblematiek en basis gespreksvaardigheden aan de orde komen.
Deze cursussen worden gegeven door verslavingszorginstellingen.18 Deze
17

De ‘nijpelsautomaat’ verwijst naar automaten die naar aanleiding van
aanbevelingen van de Commissie kansspelautomaten, onder voorzitterschap van
minister Nijpels, technisch zijn aangepast om kansspelverslaving af te remmen. Dit
zou tot stand moeten komen door het spelgedrag positief te beïnvloeden. Het is met
deze automaten niet meer mogelijk de startknop vast te zetten, spaarconstructies zijn
ingeperkt, de tijdsduur tussen inzet en uitkomst is verlengd en het wervende karakter
van de automaten is verminderd.
18
Momenteel worden de preventiecursussen aangeboden door Verslavingszorg Noord
Nederland (tevens penvoerder voor Tactus en Maliebaan), Roderconsult (penvoeder
voor Iriszorg, Novadic-Kentron en Adicon), Brijder Verslavingszorg en Jellinek
Consultancy/Assissa.
72

INTRAVAL – Gokken in kaart

instellingen geven aan GGZ Nederland door welke medewerkers de cursus
hebben doorlopen, waarna GGZ Nederland een wettelijk bewijsstuk afgeeft,
die voor de vergunningverlening aan amusementscentra als één van de
voorwaarden wordt gehanteerd. GGZ Nederland heeft in 2010 geprobeerd,
met Holland Casino, de VAN en de ministeries van Veiligheid en Justitie en
VWS, afspraken te maken over het kwaliteitsniveau van de cursussen. Dit
heeft nog niet tot concrete afspraken geleid. GGZ Nederland heeft daarbij de
indruk dat bij sommige aanbieders van kansspelen het idee bestaat dat hoe
beter het preventiebeleid is, hoe minder gokkers er zijn en hoe minder de
branche verdient. Ook proberen de aanbieders het volgen van cursussen zo
doelmatig mogelijk te houden c.q. zo min mogelijk dagdelen te besteden aan
de cursussen. Hiermee komt, volgens GGZ Nederland, het kwaliteitsniveau
van de cursussen in het geding.
Vanuit de branche wordt daarentegen aangegeven dat exploitanten niet
gebaat zijn bij gokverslaving. Preventie staat volgens haar hoog in het
vaandel, aangezien het imago van de branche er naar eigen zeggen meer bij
gebaat is wanneer klanten plezier in het spel hebben en vaker terugkomen.
Spelers die veel geld uitgeven en verliezen, kunnen de sfeer bederven.
Bovendien is het mogelijk dat deze spelers niet terug komen in de
amusementshal. Vanuit de branche wordt verder gesteld dat er daarom veel
belang wordt gehecht aan goede voorlichting via foldermateriaal en het
trainen van het personeel. Wel wordt daarbij opgemerkt dat de motivatie van
sommige niveaus binnen het personeelsbestand afneemt naarmate de cursus
langer duurt en/of er vaker een herhalingscursus moet worden gevolgd. Er
wordt dan ook gepleit voor het splitsen van groepen personeelsleden en de
door hun te volgen cursusinhoud. Dit is overigens één van de aspecten die in
het overleg over het kwaliteitsniveau van de cursussen aan de orde is.
Het Holland Casino treft diverse preventieve maatregelen. Naast voorlichting
(folders) wordt de bezoekfrequentie bijgehouden. Op basis daarvan, evenals
op signalen bij de medewerkers, worden gesprekken gevoerd met bezoekers.
Met bezoekers die problemen ervaren kan een bezoekbeperking of een
entreeverbod worden afgesproken. Later in dit hoofdstuk wordt nader
ingegaan op het preventiebeleid van Holland Casino.
Cultuurspecifieke maatregelen
In 2007 heeft een onderzoek plaatsgevonden naar de kansspelproblematiek
onder in Nederland wonende probleemspelers van Marokkaanse, Turkse,
Antilliaanse, Surinaamse en Chinese afkomst (De Bruin e.a. 2008). Hieruit
blijkt
dat
de
cultuurspecifieke
preventieve
maatregelen
bij
kansspelaanbieders voornamelijk bestaan uit het beschikbaar hebben van
preventiefolders in diverse talen. Daarnaast zet Holland Casino, waar
mogelijk, medewerkers in met een andere culturele achtergrond om
probleemspelers in hun eigen taal te woord te kunnen staan. In de door de

Kansspel- en preventiebeleid

73

regionale zorginstellingen aangeboden vervolgcursus kansspelproblematiek
voor medewerkers van speelautomatenhallen, wordt in beperkte mate
aandacht besteed aan omgaan met andere culturen.
Hulpverlening
Hieronder wordt ingegaan op ontwikkelingen op het gebied van de
hulpverlening aan kansspelverslaafden.
Internetbehandeling
De hulpverlening in het algemeen is de afgelopen jaren uitgebreid met de
mogelijkheid tot behandeling via internet. Ook voor gokken bestaat die
mogelijkheid. Sinds februari 2009 is gokkendebaas.nl online. Het betreft een
laagdrempelige vorm van hulpverlening, die tevens een preventieve werking
beoogt. Naast informatie, een zelftest, een gratis e-consult en een forum
(lotgenotencontact) is een individueel online behandelprogramma
beschikbaar. Medewerkers van Tactus Verslavingszorg, de instelling die het
programma heeft ontwikkeld, geven aan dat er goed gebruik wordt gemaakt
van de site. Er is sprake van zo’n 80 tot 100 aanmeldingen voor
hulpverlening per jaar, terwijl er in 2010 zo’n 8.100 unieke bezoekers op de
site zijn geweest.
Tot 2011 werd door de zorgverzekeraar 500 online behandelingen
beschikbaar gesteld. Dat betekent dat deze cliënten volledig anoniem konden
deelnemen aan een online behandeling. Sinds 2011 is dit niet meer mogelijk.
Voor een vergoeding is een aanvraag bij de zorgverzekeraar nodig, waarbij
persoonsgegevens moeten worden verstrekt. Dit vertaalt zich in een afname
van het aantal aanmeldingen. Desondanks geeft online hulpverlening wel een
hoger anonimiteitsgevoel dan face-to-face hulpverlening.
Aangezien tijdens de eerste twee jaar van het programma nog volledig
anoniem kon worden deelgenomen, zijn er nog maar weinig gegevens bekend
over de deelnemers. Wel lijkt het er op dat de internetcliënten met een
gokprobleem wat lager opgeleid zijn dan cliënten van de overige
internetbehandelingen (bijvoorbeeld alcohol of cocaïne).
Tijdens de behandeling wordt gebruik gemaakt van motiverende
gespreksvoering en cognitieve gedragstherapie.19 Het is (nog) niet duidelijk
hoe hoog de drop-out is of wat de redenen zijn waarom cliënten afhaken. Ook
al is het nog niet (wetenschappelijk) onderzocht, toch zijn er volgens
19

Cognitieve gedragstherapie, waarbij de cognities van de spelers ten aanzien van het
gokken centraal staan, is de meest toegepaste (en evidence-based) behandeling bij
gokverslaving. Engels onderzoek geeft een eerste indicatie voor het mogelijk
succesvol uitbreiden van de cognitieve gedragstherapie met metacognitieve therapie
(Lindberg e.a. 2011).
74

INTRAVAL – Gokken in kaart

betrokkenen indicaties dat het geheel doorlopen van het online
hulpverleningsprogramma relatief vaak leidt tot het stoppen met gokken of
het sterk verminderen van gokken. Overigens geldt voor de verslavingszorg
in het algemeen dat de slagingspercentages toenemen naarmate cliënten een
behandelaanbod in zijn geheel hebben doorlopen zonder voortijdig uit te
vallen.
Zelfhulp
Naast professionele hulpverlening komen ook steeds meer mogelijkheden
voor lotgenotencontact via internet naar voren. Een voorbeeld hiervan is
nooitmeergokken.nl. Deze site is twee jaar geleden ontwikkeld. Degene die
dit heeft gedaan, een ex-kansspelverslaafde, wil hier mensen de mogelijkheid
geven om in contact te komen met lotgenoten. Uit ervaring weet hij dat het
kan helpen bij het stoppen met spelen om gedachten op te schrijven en daarop
respons te krijgen. Het idee is om er een online zelfhulpgroep van te maken.
Als kracht hiervan wordt de anonimiteit genoemd. Gemiddeld genomen zijn
er rond de 1.800 bezoeken per maand op de site, terwijl er zo’n 750 unieke
bezoekers zijn.
- AGOG
De Anonieme Gokkers Omgeving Gokkers (AGOG) is een groep van
lotgenoten en andere betrokken vrijwilligers, die zoveel mogelijk mensen die
door het gokken in de problemen zijn geraakt, helpt om gokvrij te worden en
te blijven.20 Daarbij gaat ook aandacht uit naar problemen op andere
levensgebieden, zoals financiën, relaties en werk. De hulp wordt geboden aan
zowel personen die zelf gokken als personen mensen uit hun omgeving. Het
helpen gebeurt samen, op basis van anonimiteit, door van en aan elkaar te
leren, waarbij blijvende betrokkenheid wordt gestimuleerd. De AGOG werkt
naast, in aanvulling op en in samenwerking met de professionele
hulpverlening en wil proactief inspelen op ontwikkelingen in het gokken en
het kansspelbeleid. De AGOG biedt zowel zelfhulp als lotgenotencontact. De
wijze waarop dit wordt vormgegeven verschilt per afdeling, zij het dat alle
afdelingen en groepen geleid worden door ervaringsdeskundigen. Meerdere
afdelingen maken gebruik van de zogenoemde 12 stappen methode die ook
bij de AA (Anonieme Alcoholisten) wordt toegepast. De 12 stappen methode
wordt bovendien steeds meer door de professionele hulpverlening
gehanteerd. Overigens is uit onderzoek gebleken dat er geen significante
verschillen zijn in de resultaten van de 12 stappen methode enerzijds en
cognitieve gedrags therapie (voor groepen) anderzijds (Marceaux en Melville
2011). Beide methoden leiden daarnaast tot meer verbeteringen dan geen
behandeling.

20

Zie www.agog.nl.

Kansspel- en preventiebeleid

75

Het landelijk bestuur van de AGOG is momenteel bezig zich meer te
profileren en de contacten met de afdelingen te verbeteren. Er is onlangs een
nieuw, jong bestuur aangetreden. Momenteel is er echter nog onvoldoende
zicht op de afdelingen om exacte cijfers over het aantal afdelingen en het
(gemiddeld) aantal deelnemers per afdeling te kunnen geven. Als indicatie
wordt gegeven dat er zo’n 17 actieve afdelingen zijn. Daarbij zijn sommige
afdelingen actiever dan andere. In enkele steden zijn meerdere groepen
aanwezig (geweest). Er zijn echter ook regio’s waarin geen enkele afdeling
van de AGOG is. Deelnemers uit deze regio’s maken soms gebruik van
afdelingen die op meer dan een uur reisafstand gelegen zijn. De grootte van
de groepen verschilt eveneens. De groep in Utrecht bijvoorbeeld telt
momenteel ruim 20 deelnemers, maar dat geldt niet voor alle groepen.

5.3 Veranderingen
Deze paragraaf behandelt kort de veranderingen die zich sinds 2005 in het
Nederlandse preventiebeleid en bijbehorende maatregelen hebben
voorgedaan. Tevens wordt ingegaan op veranderingen die in de nabije
toekomst worden verwacht, in het bijzonder de eventuele legalisatie van
kansspelen via internet.
2005-2011
Zoals in de voorgaande paragrafen al is aangegeven hebben zich tussen 2005
en 2011 weinig daadwerkelijke veranderingen voorgedaan in het kansspel- en
preventiebeleid. Vanaf 2005 is de volledige verantwoordelijkheid voor het
beleid, de regelgeving en de uitvoering van de Staatsloterij, de Instantloterij,
Sportprijsvragen, de Lotto en de Totalisator naar het ministerie van Justitie
overgegaan. Naast voorstellen voor wijzigingen van de Wok heeft de
staatssecretaris van Veiligheid en Justitie begin 2011 zijn visie op kansspelen
bekend gemaakt. Per 1 juli 2011 is een wijziging van het
Speelautomatenbesluit van kracht geworden.
De overheid heeft in 2008 onderzocht of de leeftijdsgrens voor het deelnemen
aan kansspelen zou moeten worden verhoogd van 18 naar 21 jaar.
Geconcludeerd werd dat een dergelijke leeftijdsverhoging niet noodzakelijk
was.
De branche (Holland Casino en de VAN) is in 2010 met de ministeries van
Veiligheid en Justitie en VWS en GGZ Nederland in overleg getreden over
het kwaliteitsniveau van de personeelscursussen. Dit heeft (nog) niet tot
daadwerkelijke afspraken geleid.
Op het gebied van hulpverlening is sinds 2005 een duidelijk toename te zien
van de online mogelijkheden tot behandeling, ook van gokverslaving,
76

INTRAVAL – Gokken in kaart

hetgeen vanwege de laagdrempeligheid en hoge anonimiteit als een positieve
ontwikkeling wordt gezien. Hierin heeft zich echter inmiddels ook weer een
minder positieve ontwikkeling voorgedaan: sinds 2011 vergoedt de
zorgverzekeraar geen anonieme behandelingen meer, zodat cliënten vanaf dat
moment wel persoonsgegevens moeten verstrekken. Dit heeft een afname van
het aantal aanmeldingen tot gevolg.
Toekomstige veranderingen
In de nabije toekomst zijn, zoals hierboven duidelijk is geworden, enkele
veranderingen te verwachten. Op de belangrijkste hiervan, het eventueel
legaliseren van kansspelen via internet, wordt hieronder nader ingegaan
aangezien dit de nodige consequenties met zich mee kan brengen.
Kansspelen via internet
Over het legaliseren van het aanbod van kansspelen via internet wordt sinds
1999 nagedacht. Destijds heeft het Holland Casino op verzoek van de
overheid een online versie van casinospelen ontwikkeld. Deze is echter niet
tot uitvoering gekomen. In 2006 stemde de Tweede Kamer in met een proef
voor online kansspelen waartoe een wijziging van de Wok werd voorgesteld.
Dit voorstel, gedragen door de toenmalige minister van Justitie, werd echter
niet geaccordeerd door de Eerste Kamer. In de huidige plannen van de
staatssecretaris van Veiligheid en Justitie maken online kansspelen opnieuw
kans te worden gelegaliseerd. Meerdere Kamerleden zijn echter van mening
dat de plannen te vrijblijvend zijn. Er zullen meer en duidelijkere
voorwaarden en regelgeving moeten komen, met name om kansspelverslaving tegen te gaan.21
- Risico’s
Kansspelen via internet kan, mede gelet op de laagdrempeligheid en het
ontbreken van direct contact tussen deelnemer en aanbieder c.q. medespelers,
bijzondere risico’s met zich mee brengen, met name op het vlak van
kansspelverslaving.22 De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie is dan ook
voornemens om in de regelgeving bijzondere waarborgen te stellen op het
gebied van bescherming van kwetsbare spelers, het tegengaan van deelname
door minderjarigen, bestrijding van frauduleus en crimineel gedrag, een
betrouwbaar en snel betalingsverkeer, een eerlijk spelverloop, verantwoorde
marketing en een veilig en betrouwbare operationele omgeving. Het is de
bedoeling aan te sluiten bij internationale standaarden op dit gebied.

21
22

Zie onder andere de Volkskrant, 08-09-2011, pagina 8.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 24 557, nr. 124.

Kansspel- en preventiebeleid

77

- Aanpak
In 2005 is het beleidsplan ‘Aanpak bestrijding van kansspelen via internet’
aangeboden aan de Kamer.23 Op basis hiervan is een begin gemaakt met de
aanpak van kansspelen via internet. Begin 2009 heeft het Europees Parlement
een resolutie aangenomen waarin wordt gesteld dat regelgeving met
betrekking tot online gokken, gelet op de bijzondere risico’s voor fraude,
misdaad, gokverslaving en jeugdigen, niet door de Europese Unie maar op
het niveau van de lidstaten moet worden vastgesteld. Aanbieders van
kansspelen via internet mogen daarom niet zonder meer in andere landen
aanbieden dan het land waarin zij een vergunning hebben. Wel wordt gepleit
voor samenwerking tussen lidstaten, met als doel tot gemeenschappelijke
uitgangspunten en waarborgen te komen.24
Uit onderzoek van Homburg en Oranje (2009) naar de aard en omvang van
illegale kansspelen in Nederland is gebleken dat kansspelen via internet van
de onderzochte illegale kansspelen de hoogste spelopbrengst, de hoogste
deelname, de hoogste spelfrequentie en de hoogste gemiddelde winst en
verlies hebben. Verder blijkt uit het onderzoek dat het kanalisatiebeleid lijkt
te werken. Bij kansspelen waarbij legaal aanbod bestaat, is het illegale
aanbod kleiner.
- Advies
In 2009 heeft de toenmalige minister van Justitie de Adviescommissie
kansspelen via internet in het leven geroepen om hem te adviseren over de
regulering van kansspelen via internet, met het oog op een mogelijke
verdergaande legalisering. In augustus 2010 heeft de Adviescommissie haar
eindrapport aan de minister van Justitie aangeboden. In het rapport wordt
geconstateerd dat een deel van de kansspelen op internet al is gelegaliseerd
onder één van de bestaande regulatoire regimes (met name landelijke
loterijen en sportweddenschappen) (Adviescommissie Kansspelen via
internet 2010). De Commissie ziet geen reden om dit te veranderen. Wel
wordt geadviseerd in deze gevallen het aanbod via internet expliciet toe te
staan in de betrokken vergunning en passende internet specifieke
voorschriften op te nemen. Daarnaast wordt vastgesteld dat nietgelegaliseerde kansspelen via internet op grote schaal worden aangeboden,
bevorderd en gebruikt. Hierbij vindt handhaving via de strafrechtketen niet of
nauwelijks plaats.
Gezien de hoofddoelen, het basisverbod en de rol van kanalisatie in het
Nederlandse kansspelbeleid, adviseert de Commissie om een deel van de
illegale kansspelen via internet te legaliseren. Deze legalisering dient naar het
oordeel van de Commissie beperkt te blijven tot poker, want alleen bij poker
23
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004-2005, 24 557, nr. 59.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 32 264, nr. 3.

78

INTRAVAL – Gokken in kaart

is er sprake van een zodanige kennelijk bestaande vraag dat kanalisatie
passend is. Eén van de argumenten hierbij is dat het verslavingsrisico van
poker lager is dan bij andere casinospelen. De Commissie adviseert om een
nieuw ‘internetregime’ in het leven te roepen. Dit regime moet nadrukkelijk
beogen (een deel van) de huidige illegale pokeraanbieders onder een legaal
regime te brengen, zoals destijds gebeurd is bij de invoering van het
speelautomatenregime. Gezien de uitgangspunten van het kansspelbeleid
moet dit regime uitgaan van een beperkt aantal vergunningen, die aan een
termijn zijn gebonden en periodiek worden toegewezen via een open en
transparante procedure, aldus de Adviescommissie Kansspelen via internet.
- Aangekondigde maatregelen staatssecretaris
In de brief van de staatssecretaris van 5 september 2011 wordt een nadere
uitwerking gegeven van de maatregelen ter voorkoming van
kansspelverslaving.25 De staatssecretaris geeft aan dat het begrip
‘verantwoord spelen’ centraal zal staan bij het reguleren van het aanbod van
kansspelen via internet. De staatssecretaris doelt overigens steeds op het
aanbod van kansspelen via internet in het algemeen, terwijl het advies van de
Adviescommissie kansspelen via internet luidde alleen poker via internet te
legaliseren, en niet alle andere mogelijke spelen waaraan via internet kan
worden deelgenomen. De door de staatssecretaris beoogde maatregelen voor
kansspelen via internet worden ingedeeld naar de verschillende fasen waarin
een speler in aanraking komt of deelneemt aan een kansspel. Er worden vier
fasen onderscheiden.
1. Monitoring aan de poort:
leeftijdsverificatie via identificatieplicht; invullen speelprofiel door speler
waarbij grenzen aan eigen speelgedrag kenbaar gemaakt moeten worden;
centraal register van kansspelautoriteit waarin bezoekbeperkingen en
entreeverboden worden bijgehouden.
2. Monitoring en interventie tijdens het spelen:
aanbieders informeren spelers over speelduur, winst en verlies en kans op
winst; actief benaderen van spelers met risicovol gedrag (toenemende
speelfrequentie, hogere inzetten, langere speelduur, toename van het
aantal automatische opgelegde ‘time outs’) en wijzen op breed
beschikbare vormen van hulp en ondersteuning en de mogelijkheid
zichzelf voor een bepaalde tijdsperiode uit te sluiten van spelen op
internet.
3. Interventies bij ontluikend risicovol speelgedrag:
overschrijding opgegeven speellimieten leidt automatisch tot ‘time out’
van minimaal 24 uur; bij meerdere ‘time outs’ dient de aanbieder
dringend te adviseren deskundige hulp te zoeken en zich vrijwillig te laten
uitsluiten van het spelen van kansspelen via internet, wanneer dit niet
wordt opgevolgd dient de speler door de aanbieder te worden uitgesloten
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 24 557, nr. 130.

Kansspel- en preventiebeleid

79

van deelname gedurende een nader vast te stellen periode; verplichting
aanbieder om gegevens over doorverwijzingen naar hulpinstanties,
automatisch opgelegde ‘time outs’ en zelfuitsluitingen bij te houden en
daarover te rapporteren.
4. Behandeling van verslaving:
hierbij wordt verwezen naar de bestaande mogelijkheden tot behandeling
en zorg, waaronder ook (anonieme) online hulp valt die volgens de
staatssecretaris door een professionele hulpverlener dient te worden
aangeboden.
- Mening betrokkenen
Meerdere sleutelinformanten merken op dat het reguleren van het aanbod aan
kansspelen via internet vergaande mogelijkheden biedt om preventief op te
kunnen treden. De technische mogelijkheden qua persoonsregistratie, IPadressen en het al dan niet toelaten van spelers zijn zodanig dat vergelijkbaar
met het huidige (fysieke) preventiebeleid van Holland Casino kan worden
gehandeld. Zo zou van iemand die zich voor het eerst bij een
internetaanbieder meldt kunnen worden gevraagd zich fysiek te melden op
een (kantoor)locatie van de betreffende aanbieder. Vervolgens kan bij een
bepaalde frequentie of duur van bezoek aan een internetgoksite of bij hoge
inzet c.q. verliezen de toegang worden geblokkeerd of een waarschuwing
worden afgegeven. Door koppeling van de internetaanbieders onderling kan
tevens voorkomen worden dat deze spelers sites van andere aanbieders
bezoeken.
Vanuit de verslavingszorg wordt aangegeven dat het legaliseren van het
aanbod via internet mogelijk leidt tot een toename van het aantal
kansspelverslaafden, vanuit de gedachte dat de hoeveelheid spelers en
daarmee de hoeveelheid probleemspelers in direct verband staat met de
beschikbaarheid van een middel. Tactus Verslavingszorg laat in een reactie
op de plannen om kansspelen via internet te legaliseren weten dat er in dat
geval dan ook tegelijkertijd maximaal moet worden ingezet op preventie van
kansspelverslaving. Daarbij worden enkele maatregelen en aandachtspunten
bij het preventiebeleid genoemd. Dit betreffen aspecten als het zich laten
identificeren van spelers in verband met de leeftijdsgrens, het vooraf laten
formuleren van persoonlijke risicocriteria c.q. criteria voor verantwoord
speelgedrag (duur, frequentie en maximale inzet bijvoorbeeld), het attenderen
van de speler op afwijkingen van het voorgenomen speelgedrag en het door
de speler zelf kunnen activeren van een aantal concrete
zelfbeschermingsopties zoals de mogelijkheid om voor zichzelf een
bezoekverbod te kunnen instellen. Vooralsnog lijkt het, gezien de
aangekondigde maatregelen van de staatssecretaris, dat de aanbevelingen
vanuit de verslavingszorg worden meegenomen. Overigens wordt door
andere betrokkenen tevens opgemerkt dat de introductie van kansspelen via
internet ook gepaard moet gaan met een publiekscampagne, waarbij

80

INTRAVAL – Gokken in kaart

potentiële spelers worden gewezen op de risico’s van deelname aan
kansspelen en kunnen worden verwezen naar websites waar meer informatie
te verkrijgen is. Als voorbeeld worden genoemd de websites alcoholinfo.nl
en drugsinfo.nl.

5.4 Rol Holland Casino
In de Wok is vastgelegd dat er één vergunning kan worden verleend voor het
organiseren van speelcasino’s. Deze vergunning is sinds de legalisatie van
casino’s in 1974 verleend aan de Nationale Stichting tot Exploitatie van
Casinospelen in Nederland ofwel Holland Casino.
In ons onderzoek is specifiek aandacht besteed aan het preventiebeleid van
Holland Casino. Gedurende het veldwerk zijn zes vestigingen van Holland
Casino meerdere keren bezocht. Tijdens deze bezoeken is onder andere
gesproken met de locatiemanagers, terwijl ook gesprekken met regiomanagers hebben plaatsgevonden. Daarnaast zijn meerdere sleutelinformanten op beleidsniveau bij Holland Casino gesproken. Ook in de
bevolkingsenquête en de spelers-interviews is speciale aandacht besteed aan
het beleid van Holland Casino. Hoewel met behulp van deze gegevens niet
kan worden geconcludeerd dat het preventiebeleid van Holland Casino wel of
geen effecten heeft (het betreft immers geen effectevaluatie van het beleid),
biedt het wel een indicatie hieromtrent.
Preventiebeleid
Holland Casino geeft aan dat haar preventieaanpak is opgezet in
samenwerking met de verslavingszorg. Het beleid, Preventiebeleid
Kansspelen (PBK) genoemd, is tweeledig. Er vindt registratie van de
bezoekers en de frequentie van hun bezoeken plaats in een landelijk
gekoppeld systeem (OASE). Hierdoor is het mogelijk om gasten die vaker
dan gemiddeld komen te signaleren. Met hen worden gesprekken gevoerd en
zo nodig een bezoekbeperking of entreeverbod toegepast. Daarnaast worden
de medewerkers regelmatig getraind in het herkennen van verslavingssignalen. Verder liggen in elke vestiging brochures over het risico van
deelname aan kansspelen.
Training van medewerkers
Aangezien bezoekfrequentie geen indicatie hoeft te zijn voor problematisch
speelgedrag, worden medewerkers getraind in het herkennen van
verslavingssignalen, zoals boos worden, verwaarlozing van persoonlijke
hygiëne of zenuwachtig gedrag. De personeelstrainingen worden voor
Holland Casino verzorgd door Jellinek Consultancy.

Kansspel- en preventiebeleid

81

Gesprekken bezoekers
Uit informatie van Holland Casino blijkt dat jongvolwassenen in de leeftijd
van 18 tot en met 23 jaar bij hun zesde bezoek in één maand de ‘6e bezoek
troefkaart’ ontvangen. De kaart wijst de gast op diens bezoekgedrag en de
risico’s van het spel. Bovendien komt de mogelijkheid van een gesprek aan
de orde en worden gasten gewezen op informatie op de website. Na acht
bezoeken in één maand worden jongvolwassenen uitgenodigd voor een
gesprek. De procedure bij volwassen bezoekers is hetzelfde, zij het dat hierbij
een andere bezoekfrequentie wordt gehanteerd. Bezoekers van 24 jaar en
ouder ontvangen bij hun tiende bezoek in een maand een ‘10e bezoek
troefkaart'. Na vijftien bezoeken in één maand worden volwassenen
uitgenodigd voor een gesprek. Ook bij plotselinge stijgingen in de
bezoekfrequentie (onafhankelijk van het aantal bezoeken per maand en de
leeftijd) wordt een gesprek gevoerd. De gesprekken bestaan uit vier fasen:
gastheergesprek;
zorggesprek;
zorggesprek(ken)
tijdens
een
bezoekbeperking; en nazorggesprek. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in
de zwaarte van een PBK gesprek. Deze loopt van 1 tot 3, waarbij PBK3
gesprekken het zwaarste zijn.
Met de ‘HANDS’-card kan een bezoeker worden gewezen op de
mogelijkheid om met een gratis telefonische hulplijn te bellen.26 Daarnaast is
door Tactus Verslavingszorg, in samenwerking met Holland Casino, een
online hulpverleningsmogelijkheid ontwikkeld (gokkendebaas.nl). Ook
kunnen bezoekers in de gesprekken met medewerkers van Holland Casino
worden doorverwezen naar de professionele verslavingszorg.
Meerdere sleutelinformanten, waaronder ervaringsdeskundigen, geven aan
dat het lastig blijft om potentiële probleemspelers op te sporen met behulp
van het door Holland Casino gevoerde beleid. Bezoekfrequentie is lang niet
altijd een indicatie voor problematisch gedrag, terwijl problemen in een
beginnend stadium die wellicht tijdens een preventiegesprek al wel kunnen
spelen, moeilijk te herkennen zijn. Er worden door de sleutelinformanten
echter geen alternatieven genoemd waarmee dit wel mogelijk zou zijn. Dit
neemt niet weg dat meerdere betrokkenen, zowel vanuit het beleid als vanuit
de hulpverlening, van mening zijn dat het preventiebeleid van Holland
Casino een goed initiatief is en in ieder geval beter dan hetgeen bij de
speelautomatenhallen plaatsvindt. Een paradox is en blijft dat Holland Casino
graag klanten wil werven, maar ze wellicht gelijktijdig afschrikt door een
stringent preventiebeleid. Anderzijds zijn er ook bezoekers van Holland

26

HANDS staat voor Human Assistance Network for Daily Support, een
onafhankelijke adviesdienst voor mensen met een psychosociale problematiek,
gespecialiseerd in telefonische hulpverlening. Bezoekers van Holland Casino kunnen
hierop sinds 2005 een beroep doen.
82

INTRAVAL – Gokken in kaart

Casino die een stringent preventiebeleid juist op prijs stellen en daardoor
liever naar Holland Casino gaan dan naar een speelautomatenhal.
Volgen bezoekfrequentie, bezoekbeperking of entreeverbod
Op grond van de bezoekfrequentie en/of signalen bij medewerkers wordt een
gesprek gevoerd met de betreffende bezoekers. Wanneer uit het eerste
gesprek blijkt dat iemand problemen heeft met het spelen, verslaafd is of de
bezoekfrequentie neemt niet af, dan volgt een extra gesprek. Dit tweede
gesprek wordt doorgaans gevolgd door een afspraak over het volgen van de
bezoekfrequentie, een bezoekbeperking of een entreeverbod. Als de bezoeker
na een bezoekbeperking of entreeverbod voor het eerst weer naar het casino
komt, wordt altijd eerst een persoonlijk gesprek gevoerd. Door
sleutelinformanten wordt gepleit voor het langdurig monitoren van bezoekers
die terugkeren na een entreeverbod. In een eerste gesprek na terugkomst
wordt immers doorgaans aangegeven door de betreffende bezoeker dat er
geen problemen meer zijn, hij of zij wil graag het casino bezoeken. De wens
en drang om weer te spelen wordt verbloemd. Het zou in ieder geval goed
zijn om gedurende de eerste weken en maanden dat een bezoeker weer in het
casino komt regelmatig een gesprek aan te gaan, aldus één van de
sleutelinformanten.
Uit de gegevens van Holland Casino blijkt dat het absolute aantal gesprekken
in het kader van het Preventie Beleid Kansspelen (PBK) aanvankelijk is
toegenomen. In 2004 ging het nog om 21.360 gesprekken. In 2010 is er
sprake van 30.287 gesprekken (tabel 5.1). Vanaf 2008 is dit aantal echter wel
afgenomen. Ook het absolute aantal entreeverboden en bezoekbeperkingen is,
na een aanvankelijke toename, na 2008 weer gedaald. Dit kan (deels) worden
verklaard door een terugloop van het aantal bezoekers van en bezoeken aan
Holland Casino.
Tabel 5.1

Aantal PBK gesprekken, bezoekbeperkingen en entreeverboden Holland
Casino (2004, 2008-2010)

Aantal unieke bezoekers

2004

2008

2009

2010

1.094.077
21.360
-

1.296.939
34.842
5.333

1.232.623
33.181
4.879

1.147.746
30.287
4.195

Aantal PBK gesprekken
Aantal gesprekken jong
volwassenen*
Aantal bezoekbeperkingen
3.155
4.463
4.297
3.872
Aantal entreeverboden
4.423
5.340
4.892
4.391
Bron: Holland Casino.
* Ook in 2004 werd specifiek aandacht besteed aan jong volwassenen. Het aantal
gesprekken dat met deze doelgroep is gevoerd, is echter niet in het jaarverslag over
2004 opgenomen.

Kansspel- en preventiebeleid

83

Wanneer de aantallen PBK gesprekken, bezoekbeperkingen en
entreeverboden worden afgezet tegen het totaal aantal unieke bezoekers, dan
blijkt dat het aantal PBK gesprekken per 1.000 bezoekers niet afneemt sinds
2008 (tabel 5.2). Ook het aantal bezoekbeperkingen is gelijk gebleven. Het
aantal gesprekken jong volwassenen en het aantal entreeverboden per 1.000
bezoekers lijkt licht te dalen.
Tabel 5.2

Aantal PBK gesprekken, bezoekbeperkingen en entreeverboden Holland
Casino per 1.000 bezoekers (2004, 2008-2010)

Aantal PBK gesprekken
Aantal gesprekken jong volwassenen
Aantal bezoekbeperkingen
Aantal entreeverboden
Bron: Holland Casino.

2004

2008

2009

2010

19,5
2,9
4,0

26,9
4,1
3,4
4,1

26,7
3,9
3,5
3,9

26,4
3,7
3,4
3,8

Spelers-interviews
Ruim 300 van de 500 geïnterviewde regelmatige spelers zijn in het jaar
voorafgaande aan het interview wel eens in een vestiging van Holland Casino
geweest. Een ruime meerderheid hiervan (81%) is op de hoogte van de
mogelijkheid tot een bezoekbeperkende maatregel. Van de geïnterviewden
die hiervan op de hoogte zijn, hebben 46 (17%) persoonlijk te maken gehad
met een dergelijke maatregel. Hieronder bevinden zich ongeveer evenveel
recreatieve (25) als risicovolle (21) spelers. Vrijwel alle geïnterviewden die
een entreeverbod hebben gehad, zijn enigszins tot zeer tevreden over deze
maatregel. Tien personen hebben ook met een tweede entreeverbod te maken
gehad. Ook van hen is vrijwel iedereen hierover tevreden. De tevredenheid
over een bezoekbeperking is eveneens hoog.
Zoals in hoofdstuk 4 al aan de orde is geweest, zijn de ruim 300 spelers die
Holland Casino hebben bezocht drie stellingen voorgelegd over het
preventiebeleid van Holland Casino. Zonder onderscheid te maken naar
recreatieve en risicovolle spelers (zoals in hoofdstuk 4 is gedaan) is een derde
van deze geïnterviewden het (enigszins tot helemaal) eens met de stelling dat
Holland Casino zich voldoende inspant om kansspelverslaving tegen te gaan.
Ruim een derde is hierover neutraal c.q. heeft hierover geen mening. Dit
betekent echter ook dat bijna een derde van de geïnterviewden (enigszins tot
helemaal) vindt dat Holland Casino zich onvoldoende inspant om
kansspelverslaving tegen te gaan. Meer dan de helft (54%) van de
geïnterviewde bezoekers van Holland Casino is het oneens met de stelling dat
de folders waarin voor kansspelverslaving wordt gewaarschuwd voldoende
zichtbaar zijn. Ruim een kwart (27%) is van mening dat risicospelers niet
tijdig worden aangesproken door medewerkers van Holland Casino op hun
speelgedrag, terwijl ongeveer de helft van de 300 respondenten het hier eens
noch oneens mee is. Met andere woorden, volgens de geïnterviewden kan het
preventiebeleid van Holland Casino (verder) worden verbeterd, onder andere
84

INTRAVAL – Gokken in kaart

door het meer zichtbaar maken van waarschuwingsfolders en het tijdiger
aanspreken van risicospelers op hun speelgedrag.
Ter vergelijking: 135 van de 500 geïnterviewde regelmatige spelers zijn op
de hoogte van de mogelijkheid van een bezoekbeperkende maatregel
(entreeverbod ofwel witte lijst) bij de amusementscentra. Van hen hebben 14
wel eens op deze witte lijst gestaan. Hieronder bevinden zich acht
risicospelers en 6 recreatieve spelers. Van deze 14 geïnterviewden zijn acht
hierover enigszins tot zeer ontevreden.
Nieuwe strategie
Zoals ook in het rapport van de Algemene Rekenkamer (2011) te lezen is,
heeft Holland Casino in 2008 een nieuwe strategie geformuleerd die moet
leiden tot een bredere economische basis. Holland Casino wil niet langer een
organisatie zijn die alleen kansspelen aanbiedt, maar een ruimer en
eigentijds(er) aanbod aan vrijetijdsbesteding realiseren (leisure). Het motto is
‘Share the joy of playful living’. Hoewel de preventie van kansspelverslaving
één van de pijlers van Holland Casino blijft, is en wordt het accent hierbinnen
enigszins verlegd. Zo krijgt het idee dat een bezoeker (ook) zelf
verantwoordelijk is voor het eigen gedrag meer nadruk. Daarbij wordt de rol
van sociale interactie meer benadrukt. De gedachte hierachter is dat spelers
die met elkaar in contact zijn, minder vatbaar zijn voor problematisch
spelgedrag. Tevens wordt gesteld dat een verruiming van het aanbod ertoe
kan leiden dat bezoekers hun kansspel onderbreken voor een andere vorm
van vermaak binnen het casino. Tegelijkertijd kan een verbreding er toe
leiden dat er meer nieuwe bezoekers op het verruimde aanbod af komen.
Deze wellicht eerste kennismaking met kansspelen zou tot gevolg kunnen
hebben dat deze bezoekers frequent gaan spelen en problematisch
speelgedrag gaan vertonen. Zoals hierboven duidelijk is geworden lijken
geïnterviewde bezoekers van Holland Casino zich niet te kunnen vinden in
een grotere eigen verantwoordelijkheid. Ze geven immers aan dat Holland
Casino zich meer kan inspannen voor verslavingspreventie, folders
duidelijker zichtbaar kan neerleggen en medewerkers risicospelers tijdiger
kunnen aanspreken op speelgedrag.
De Algemene Rekenkamer (2011) constateert dat het beleid vooral bestaat uit
het signaleren van problemen, het voeren van gesprekken en aanbieden van
maatregelen. De uitvoering van het beleid blijkt vooral mensenwerk te zijn,
gebaseerd op subjectieve oordelen. Ook wordt aangegeven, zoals ook blijkt
uit ons onderzoek, dat gasten die een entreeverbod hebben, speelautomatenhallen kunnen blijven bezoeken. Ten slotte wordt opgemerkt dat
Holland Casino zich niet specifiek verantwoordt over het gevoerde
preventiebeleid, terwijl extern toezicht op de uitvoering ervan ontbreekt.27
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 636, nr. 2.

Kansspel- en preventiebeleid

85

Overigens is het bij Holland Casino mogelijk om geld te pinnen, terwijl er
sinds medio 2011 (in de gehele branche) ook speelautomaten worden
toegestaan waarop met pinpas of creditkaart gespeeld kan worden. Een
internationale groep onderzoekers heeft onlangs juist gewezen op een aantal
sleutelcomponenten voor een goede preventie, waaronder het verwijderen
van pinautomaten uit de speellocaties (Blaszczynski e.a. 2011). Hiermee
wordt voorkomen dat spelers impulsief (extra) geld opnemen.
Aantallen bezoekers
Op basis van de bevolkingsenquête kan worden geconcludeerd dat in 2011
4,9% van de Nederlandse bevolking het afgelopen jaar een vestiging van het
Holland Casino heeft bezocht (tabel 5.3).28 In 2005 lag het percentage van de
bevolking dat het jaar voorafgaande aan de enquête in een vestiging van het
Holland Casino had gespeeld met 5,8% hoger.
Tabel 5.3

Type Holland Casino speler Nederlandse
bevolking (afgelopen jaar)
2005
2011
N=5.460 N=6.002
Geen bezoeker Holland Casinoa
94,2
95,1
Bezoeker Holland Casino
1,4
1,3
Kansspelautomaten
Bezoeker Holland Casino casinospelen
2,7
2,2
Bezoeker Holland Casino beide
1,8
1,5
Totaal
100
100
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Categorieën spelers
Zoals in de voorgaande hoofdstukken duidelijk is geworden, zijn de
geënquêteerden onder de Nederlandse bevolking en de geïnterviewde
regelmatige spelers ingedeeld in twee categorieën: recreatieve spelers en
risicovolle spelers. Uit de bevolkingsenquête blijkt dat in 2011 6,8% van de
bezoekers van Holland Casino tot de categorie risicovolle speler kan worden
gerekend, waarvan 0,8% tot de categorie probleemspeler.29 In 2005 ging het
om 3,4% risicovolle spelers, waarvan 1,7% probleemspeler is.
Spelers-interviews
Ruim 300 van de 500 geïnterviewde regelmatige spelers heeft het afgelopen
jaar een vestiging van Holland Casino bezocht. Hiervan kan 80% tot de
recreatieve spelers worden gerekend, terwijl 20% (68 personen) tot de
risicovolle spelers behoort. Onder de risicovolle spelers bevinden zich 38
28

De geënquêteerden is gevraagd naar de periode van 12 maanden voorafgaande aan
de enquête. Het betreft met andere woorden geen kalenderjaar van januari tot en met
december.
29
Het absolute aantal bezoekers van Holland Casino onder de geënquêteerden in 2011
bedraagt 298, terwijl het in 2005 om 319 respondenten gaat.
86

INTRAVAL – Gokken in kaart

risicospelers en 30 probleemspelers. De risicovolle spelers zijn over het
algemeen jonger dan de recreatieve spelers, terwijl zich onder de risicovolle
spelers meer mannen en meer hoogopgeleiden bevinden.

5.5 Sterke en zwakke kanten huidig beleid
In het voorgaande onderzoek uit 2005 is een aantal zwakke en sterke punten
van het kansspel- en preventiebeleid naar voren gekomen (De Bruin e.a.
2005). Als zwakke punten werden genoemd: het (preventie)beleid is niet
gebaseerd op fundamenteel onderzoek; een reactieve en daardoor trage
beleidsvorming op overheidsniveau; een grote diversiteit tussen gemeenten
qua invulling vestigings- en plaatsingsbeleid ten aanzien van
amusementscentra; en een te beperkte c.q. passieve rol van de horeca bij
preventie van kansspelverslaving. Sterke punten die in 2005 naar voren
kwamen zijn: een grote betrokkenheid van branche, hulpverlening en
gemeenten bij preventieontwikkeling; de hoge kwaliteit van het
preventiebeleid van Holland Casino en de professionalisering van het
preventieaanbod van amusementscentra; en een goede aanpak door de
overheid van het illegale circuit.
Tijdens ons onderzoek is nagegaan in hoeverre de zwakke punten uit 2005
zijn verbeterd, terwijl ook is gevraagd naar de huidige zwakke en sterke
punten van het beleid volgens de geïnterviewde sleutelinformanten. Zowel de
sterke als zwakke punten lijken weinig verandering te laten zien. Nog steeds
wordt aangegeven dat het beleid niet of nauwelijks is gebaseerd op
wetenschappelijke bevindingen. Zo wordt door de overheid geen prioriteit
gegeven aan wetenschappelijk onderzoek op het gebied van kansspelen c.q.
(de preventie van) kansspelverslaving. In bijvoorbeeld Canada wordt een deel
van de winst die kansspelaanbieders maken besteed aan preventie,
hulpverlening en onderzoek. Het gaat hierbij om miljoenen op jaarbasis. In
Australië en Noord-Amerika vinden talloze onderzoeken plaats naar
kenmerken van kansspelers, factoren die kansspelverslaving beïnvloeden en
de werkzaamheid van diverse hulpverleningsvormen. Dergelijk onderzoek
zou ook in Nederland meer kunnen en moeten plaatsvinden aldus
sleutelinformanten. Anderzijds kan meer dan nu het geval is gebruik worden
gemaakt van de bevindingen in het buitenland, bijvoorbeeld over werkzame
behandelmethoden. Ook vindt men de beleidsvorming (nog) traag, hoewel er
inmiddels diverse veranderingen zijn aangekondigd. Tevens wordt door
meerdere sleutelinformanten opgemerkt dat het gemeentelijk beleid (te)
divers is en er mede daardoor sprake is van onevenwichtigheid in de regels
voor amusementscentra onderling enerzijds en van de amusementscentra ten
opzichte van Holland Casino anderzijds. Hoewel Verispect regelmatig
(visuele en technische) controles uitvoert in amusementscentra en in de
horeca, wordt de handhaving van de regelgeving betwijfeld door enkele
Kansspel- en preventiebeleid

87

sleutelinformanten. De geplande oprichting van de kansspelautoriteit wordt
onder andere in dit opzicht positief beoordeeld. Deze autoriteit kan
zorgdragen voor een strikter toezicht op de aanbieders van kansspelen in alle
sectoren.
In ons onderzoek is verder naar voren gekomen dat er anno 2011 als duidelijk
zwak punt geldt dat er (nog) geen geschakelde bezoekersregistratie is tussen
de vestigingen van de amusementscentra onderling en tussen Holland Casino
en amusementscentra. Door een dergelijke koppeling kan pas echt sprake zijn
van een effectief beleid ten aanzien van bezoekbeperkingen en
entreeverboden. Daarnaast is er, hoewel het inherent is aan de illegale status
van kansspelen via internet, geen toezicht is op deelname aan dergelijke
kansspelen. Dit gebrek aan toezicht wordt echter wel als een zwakke kant van
het huidige beleid gezien. Internet biedt een positieve ontwikkeling: online
hulpverlening. De mogelijkheden voor hulpverlening via internet zijn
uitgebreid en worden toegejuicht vanwege de laagdrempeligheid en de
grotere anonimiteit dan bij face-to-face behandelingen. Sinds de
zorgverzekeraar echter geen anonieme behandeling meer vergoed, is het
aantal aanmeldingen weer gedaald.

5.6 Mogelijke verbeteringen
Mede naar aanleiding van de hierboven genoemde zwakke kanten van het tot
nog toe gevoerde beleid, is een aantal mogelijke verbeteringen naar voren
gekomen in de gesprekken met sleutelinformanten, alsmede in de verzamelde
literatuur. Daarbij is een vergelijking gemaakt met de in 2005 aangedragen
mogelijke verbeteringen. Samenvattend zijn op de volgende aspecten (nog
steeds) verbeteringen mogelijk: een wetenschappelijke basis voor beleid en
bijbehorende maatregelen; sluitende registratie speelautomatenhallen en
Holland Casino; verslavende werking kansspelautomaten onderzoeken; in
kaart brengen allochtone kansspelers; eenduidig gemeentelijk beleid; één
algemene voorlichtingsfolder; mogelijkheden preventie via internet benutten;
lotgenotencontact bevorderen; anonimiteit bij online hulpverlening
garanderen; en verbetering training personeelsleden kansspelaanbieders.
Wetenschappelijke basis
Uit het onderzoek in 2005 is gebleken dat betrokkenen toen van mening
waren dat het kansspelbeleid vooral was gericht op de bescherming van de
consument en de aanpak van het illegale circuit en minder op het tegengaan
van kansspelproblematiek (De Bruin e.a. 2005). Ook nu zijn betrokkenen
deze mening toegedaan. Zo wordt nog steeds aangegeven dat het beleid niet
op kennis en onderzoek is gebaseerd, terwijl effecten van maatregelen niet of
nauwelijks worden onderzocht. Aangegeven wordt dat een voorbeeld
genomen kan worden aan Noord-Amerika en Australië. In deze landen wordt
88

INTRAVAL – Gokken in kaart

een aanzienlijk budget vrijgemaakt voor onderzoek naar kansspelverslaving
en de werkzaamheid van verschillende (preventieve) maatregelen.
Een groep van internationale onderzoekers heeft onlangs een artikel
geschreven over de basis principes van en de minimale vereisten aan
programma’s voor verantwoord spelen (Blaszczynski e.a. 2011). Daarbij
wordt aangegeven dat vele landen dergelijke programma’s kennen, maar dat
zij doorgaans geen conceptueel kader hanteren en vanwege het ontbreken van
empirische data de inhoud baseren op algemene ideeën. Er wordt
geconcludeerd dat beleidsmakers een programma voor verantwoord spelen
moeten baseren op een conceptueel kader met goed geoperationaliseerde
variabelen en meetbare uitkomsten. De vier fundamentele onderdelen moeten
zijn: specifieke doelen zodat het programma geëvalueerd kan worden; een
gespecificeerde doelgroep; interventies; en een evaluatiemethodiek waarmee
de efficiency, de kosteneffectiviteit en de opbrengsten kunnen worden
vastgesteld.
Aanbieders kansspelautomaten
Ook mogelijke verbeteringen van het preventieaanbod van aanbieders van
gelduitkerende kansspelautomaten is een suggestie die uit het vorige
onderzoek naar voren kwam (De Bruin e.a. 2005). Hoe deze verbeteringen
moesten worden vormgegeven werd niet duidelijk gemaakt. Anno 2011
geven aanbieders van kansspelautomaten die zijn aangesloten bij de VAN
aan dat zij beschikken over diverse folders, op hun websites wijzen op de
risico’s van kansspelen en dat de medewerkers cursussen volgen om signalen
van kansspelverslaving te herkennen.30 Ook bestaat de mogelijkheid voor
bezoekers van deze amusementscentra om een bezoekbeperking of
entreeverbod (de zogenoemde witte lijst) aan te vragen. Hiermee biedt de
branche volgens zichzelf een goed preventiebeleid. Het foldermateriaal is dit
jaar vernieuwd en zal na de zomer van 2011 worden verspreid.
Toch beschikken amusementscentra nog steeds niet over een sluitende
identiteitscontrole. Dit wordt door exploitanten en medewerkers van deze
centra overigens ook niet altijd als noodzakelijk gezien. Ze geven aan de
vaste klanten goed te kennen, zodat bij eventuele verzoeken om op de
zogenoemde witte lijst te staan geen identiteitscontrole nodig is. Foto’s en
gegevens van klanten op de witte lijst worden binnen de verschillende
vestigingen van een aanbieder verspreid. Dit geeft echter geen garanties voor
het daadwerkelijk weigeren van de toegang tot de speelhallen, terwijl deze
gegevens ook niet worden uitgewisseld met andere aanbieders van
30

Er zijn geen exploitanten van kleine, zelfstandige speelautomatenhallen gesproken
die niet zijn aangesloten bij de VAN. We kunnen dan ook geen beeld geven van de
preventieve activiteiten binnen deze vestigingen. Het overgrote deel van de
exploitanten is echter aangesloten bij de VAN.
Kansspel- en preventiebeleid

89

speelautomaten. Daarom wordt door alle overige sleutelinformanten dan ook
aangegeven dat een sluitende identiteitscontrole een voorwaarde is en blijft
voor een gedegen preventiebeleid.
Tijdens ons veldwerk is duidelijk geworden dat door de gratis toegang en het
gratis verstrekken van (niet-alcoholische) drankjes en eten (belegde broodjes,
snacks en borrelhapjes) in speelautomatenhallen jong publiek wordt
aangetrokken. Scholieren en studenten met een krap budget maken gebruik
van het gratis eten en drinken. Hoewel zij ook (soms met meerdere personen
gelijktijdig) achter speelautomaten zitten, is de indruk dat zij hieraan weinig
geld besteden. In het kader van preventie lijkt het echter niet bevorderlijk om
in speelautomatenhallen gratis eten en drinken te verstrekken.
Nijpelsautomaat
De in 2005 voorgestelde evaluatie van het effect van de invoering van de
zogenoemde ‘nijpelsautomaat’ op de omvang van kansspelproblematiek en
een onderzoek naar het nut van het opleggen van technische aanpassingen
van kansspelautomaten hebben niet plaatsgevonden. De nijpelsautomaten zijn
sinds 2000 in horecagelegenheden terug te vinden. In amusementscentra en
de vestigingen van Holland Casino zijn echter ook nog andere
speelautomaten aanwezig. Evenals in 2005 zijn betrokkenen ook nu van
mening dat de automaten in amusementscentra en vestigingen van Holland
Casino een verslavender karakter hebben dan de nijpelsautomaten. Er wordt
echter door geen van de betrokkenen gepleit voor een algehele invoering van
de nijpelsautomaten, mede omdat de daadwerkelijke effecten ervan niet
bekend zijn.
De speelhallenbranche is van mening dat de speelautomaten die bij Holland
Casino aanwezig zijn ook in de amusementscentra zouden moeten mogen
staan. Zij zijn van mening dat het preventiebeleid van de amusementscentra
evengoed werkt als dat bij Holland Casino, ook al is dat feitelijk en technisch
gezien niet het geval, aangezien de exploitanten geen geautomatiseerd en
gekoppeld registratiesysteem van bezoekers hanteren. Ook het College van
toezicht op de kansspelen (2011) constateert dat het preventiebeleid bij
Holland Casino op een hoger plan staat dan in de speelautomatenbranche
Zoals eerder in dit hoofdstuk al is aangegeven heeft het College van toezicht
op de kansspelen aangegeven dat de normen van de Commissie Nijpels lijken
te worden teruggedraaid. De nieuwe speelautomaten die sinds de wijziging
van het Speelautomatenbesluit van 2011 zijn toegestaan, hebben een kortere
spelduur en een hoger uitkeringspercentage en zijn daardoor attractiever. Het
College vraagt zich af of dat een verstandige keuze is, gelet op de mogelijke
risico’s in de sfeer van kansspelverslaving. Om de daadwerkelijke effecten
van de verschillende automaten te kennen, zal echter (nog steeds) onderzoek
nodig zijn.

90

INTRAVAL – Gokken in kaart

Preventiebeleid allochtone spelers31
In 2010 is een aantal mogelijke aanpassingen van het preventiebeleid
genoemd. De voorgestelde maatregelen zijn een reactie van de toenmalige
minister van Justitie op een onderzoek naar probleemspelers van allochtone
afkomst. Hieruit wordt duidelijk dat deskundigen het met elkaar eens zijn dat
eventuele maatregelen ter verbetering van het preventiebeleid voor allochtone
spelers voornamelijk zouden moeten gelden voor het preventiebeleid in het
algemeen. Deze komen daarmee vanzelf ook ten goede aan spelers van
allochtone afkomst.
Over inzicht in en herkenning van probleemspelers wordt opgemerkt dat een
goede preventie begint bij het duidelijk in beeld hebben van de doelgroepen.
Met name concrete cijfers over probleemspelers van allochtone afkomst
ontbreken echter. Om dit te verbeteren zal een verruiming van de
registratiemogelijkheden moeten worden gecreëerd, zodat registratie op
etnische afkomst mogelijk wordt. Hiervoor bestaat echter onvoldoende
draagvlak. Daarnaast wordt aangegeven dat het aanspreken van
probleemspelers op de locaties waar kansspelen worden aangeboden
geïntensiveerd kan worden, waarbij het voor spelers van allochtone afkomst
van belang is dat er extra wordt geïnvesteerd in het opbouwen van een
vertrouwensrelatie. Hier ligt vooral een taak voor de kansspelaanbieders.
Overigens heeft in Duitsland een pilot plaatsgevonden waarmee via
verschillende projecten geprobeerd is met vroegtijdige interventie
problematiek
bij
pathologische
gokkers
te
voorkomen
(Die
Drogenbeauftragte der Bundesregierung Bundesministerium für Gesundheit
2011). Daarbij is speciale aandacht besteed aan allochtone jonge mannen,
aangezien in Duitsland wordt aangegeven dat deze groep in het bijzonder
vatbaar is voor het ontwikkelen van gokproblemen. Als methode is onder
andere voorlichting via vertegenwoordigers van de eigen etnische groep
gebruikt. Hoewel er geen afzonderlijke resultaten staan weergegeven over de
verschillende projecten, wordt in zijn totaliteit gezegd dat door
vroegsignalering, voorlichting en vroegtijdige interventie een toename van
het bereik van de hulpverlening is gerealiseerd.
Rol gemeenten
Verder wordt in ons onderzoek, evenals tijdens het onderzoek in 2005,
aangegeven dat de omvang en de aard van de verslavingsproblematiek
regionaal en lokaal zeer kan verschillen. Het wordt daarom van belang geacht
dat op het gebied van preventie nauw(er) wordt samengewerkt met de lokale
overheden, bijvoorbeeld in de vorm van voorlichtingsbijeenkomsten. Dit
wordt als taak van de toekomstige kansspelautoriteit gezien.

31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 24 557, nr. 122.

Kansspel- en preventiebeleid

91

Tijdens ons onderzoek blijkt dat de lokale overheden niet meer worden
ondersteund door de VNG. Voorheen was binnen de VNG een medewerker
vrijgemaakt die zich met het kansspelbeleid bezig hield. Tegenwoordig is er
geen centraal aanspreekpunt meer. Gemeenten bepalen hun beleid
zelfstandig. Gebleken is dat het gemeentelijk beleid verschilt. Zo heeft een
aantal gemeenten convenanten afgesloten met lokale vestigingen van Holland
Casino of exploitanten van speelautomatenhallen.
De gemeente Enschede is hier een voorbeeld van. Daar is afgesproken dat er
jaarlijks overleg plaatsvindt tussen het Holland Casino, de verslavingszorg en
de gemeente. Daarnaast heeft deze gemeente vastgelegd dat er geen
speelautomatenhallen worden toegestaan binnen de gemeentegrenzen. In de
gemeente Eindhoven is met de lokale speelhallen en de vestiging van Holland
Casino afgesproken dat er een leeftijdsgrens van 21 jaar wordt gehanteerd.
Ook vindt hier op regelmatige basis overleg plaats tussen alle betrokkenen.
Hoewel de gemeenten niet aangeven dat zij landelijke ondersteuning missen,
kunnen eenduidige en heldere richtlijnen wel behulpzaam zijn. Zo vraagt de
gemeente Almelo zich momenteel af hoe om te gaan met een aanvraag van
een exploitant voor het openen van een speelautomatenhal.
Folders
Wat betreft het voorkomen van deelname aan kansspelen en het bereiken van
probleemspelers wordt als meest voor de hand liggende maatregel genoemd
het verstrekken van (waarschuwings)folders, onder andere op de locaties
waar kansspelen worden aangeboden. Uit gesprekken tussen het toenmalige
ministerie van Justitie en praktijkdeskundigen is gebleken dat er te veel
verschillende folders in omloop zijn.32 Aangegeven wordt dat één algemene
informatiefolder in een handzaam formaat, bij voorkeur van een
onafhankelijke instantie, kan volstaan. Het initiatief hiervoor wordt bij de
kansspelaanbieders en GGZ Nederland gelegd.
Voor het beter bereiken van spelers van allochtone afkomst ligt het voor de
hand om preventiemateriaal aan te bieden op locaties waar praktische hulp
wordt geboden, zoals de huisarts of de schuldhulpverlening. Ook wordt het
van belang geacht dat de probleemspeler van allochtone afkomst en diens
omgeving gerichter worden benaderd, waarbij het raadzaam wordt genoemd
hierbij sleutelfiguren uit de desbetreffende gemeenschap te betrekken.

32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 24 557, nr. 122.

92

INTRAVAL – Gokken in kaart

Mogelijkheden internet
Zoals eerder in dit deel is aangegeven, heeft Tactus Verslavingszorg een
aantal mogelijke maatregelen geopperd voor preventieve maatregelen
wanneer poker c.q. kansspelen via internet gelegaliseerd zou(den) worden.
Daarnaast worden nog enkele algemene aanbevelingen gedaan, die (ook) van
toepassing zijn op kansspelen via internet. Zo wordt aangegeven dat er
ingezet moet worden op het tijdig bereiken van problematische spelers. Om
hulp te promoten zou bij het eerste bezoek bij een kansspelaanbieder (via
internet of fysiek) iedere individuele speler kunnen worden gewezen op de
risico’s en hulpmogelijkheden.
Daarnaast dient er een toegankelijk en effectief hulpaanbod aangeboden te
worden voor individuele spelers waarbij problematisch speelgedrag wordt
gesignaleerd. Dit impliceert dat dit nu nog niet mogelijk is. In gesprekken is
naar voren gekomen dat de traditionele, professionele hulpverlening geen
specifieke programma’s kent voor gokverslaafden. Doorgaans worden
gokverslaafden behandeld met dezelfde programma’s en/of in dezelfde
groepen als alcohol- en drugsverslaafden. Het bekendste voorbeeld hiervan is
de individuele en groepsgewijze leefstijltrainingen.
Lotgenoten
Van belang wordt geacht dat de omgeving van de gokker bij de hulpverlening
wordt betrokken. Dit is ook een aspect dat naar voren komt in de werkwijze
van de AGOG (Anonieme Gokkers Omgeving Gokkers). Afgezien van het
betrekken van de omgeving van de gokker kennen de afdelingen van de
AGOG geen gestandaardiseerd programma. Meerdere betrokkenen geven
echter aan dat kansspelverslaafden het meest gebaat zijn bij een combinatie
van professionele hulpverlening en zelfhulp. Evenals bij diverse andere
(verslavings)problemen is het aanbod aan lotgenotencontact de laatste jaren
steeds verder toegenomen. De AGOG, die al vele jaren bestaat, is hier
uiteraard een bekend voorbeeld van.
Relatief nieuw is dat kansspelers met problemen elkaar kunnen ontmoeten
via chatrooms en fora op het internet. Een voorbeeld hiervan is het eerder
genoemde nooitmeergokken.nl. De mate waarin het lotgenotencontact
daadwerkelijk bijdraagt aan het voorkomen van gokproblemen, laat staan de
mogelijke preventieve werking die er vanuit gaat om te voorkomen dat
problemen op dit gebied verergeren, is echter (nog) niet onderzocht. Uit een
Amerikaans onderzoek blijkt wel dat zelfhulp wordt gewaardeerd door de
spelers: pathologische gokkers bleken van 16 verschillende behandelingen
duidelijk de voorkeur te geven aan zelfhulp (Najavits 2011).
Anonimiteit
Voor het daadwerkelijk tijdig bereiken van probleemspelers wordt door
Tactus Verslavingszorg benadrukt dat aanbieders online internetbehande-

Kansspel- en preventiebeleid

93

lingen anoniem beschikbaar stellen. Volgens Tactus wijst onderzoek uit dat
niet meer dan één van de tien probleemgokkers daadwerkelijk in behandeling
gaat indien de reguliere (niet anonieme) weg wordt bewandeld waarbij een
vergoeding door de zorgverzekeraar nodig is. Hiervoor is opgaaf van
persoonsgegevens een voorwaarde. De verwachting is dat overige
probleemgokkers pas in een laat stadium van hun verslaving, wanneer
inmiddels grote problemen op verslavingsgerelateerde leefgebieden zijn
ontstaan, hulp zoeken.
De AGOG pleit voor het vergroten van de sociale controle, waarvoor het wel
nodig is dat de maatschappij beter op de hoogte is van signalen van
gokproblemen en de mogelijkheden voor het verkrijgen van hulp bij
gokproblemen. Landelijke spotjes en een grote verspreiding van
foldermateriaal kunnen daaraan volgens de AGOG bijdragen. Tevens wordt
aangegeven dat bij alle kansspelaanbieders (zowel fysiek als digitaal)
aanmelding of inloggen zou moeten plaatsvinden met een persoonlijk en
uniek nummer zoals bijvoorbeeld het Burgerservicenummer. Hiervoor is een
landelijk sluitend registratiesysteem nodig.
Vanuit het College van toezicht op de kansspelen wordt overigens de
suggestie gedaan om een deel van de opbrengsten van de kansspelen te
reserveren voor de hulpverlening aan c.q. opvang van kansspelverslaafden.
Training medewerkers kansspelaanbieders
Daarnaast wordt door diverse betrokkenen aangegeven dat de trainingen voor
medewerkers van Holland Casino en de speelautomatenhallen verbeterd
zouden kunnen worden. Hoewel vertegenwoordigers van Holland Casino en
enkele exploitanten van speelautomatenhallen aangeven dat de cursussen
zinvol zijn, zien niet alle medewerkers er het nut van in. Dat geldt met name
voor de herhalingscursussen. Daarbij speelt volgens de geïnterviewden de
persoon van de cursusleider een belangrijke rol. De ene cursusleider brengt
het lesmateriaal met groter enthousiasme en grotere zeggingskracht dan de
andere.
Ook de inhoud van de cursussen verschilt per aanbieder. Verslavingszorginstellingen, die verspreid over het land de cursussen aanbieden, maken
niet allemaal gebruik van hetzelfde pakket. Op dit gebied zijn volgens enkele
betrokkenen dan ook nog verbeteringen mogelijk. Daarbij wordt aangegeven
dat de cursusinhoud gedifferentieerd zou moeten worden naar het type
medewerker.
Over aanbieders van kansspelen wordt gezegd dat zij een balans moeten
vinden tussen de preventie van gokverslaving en het behouden van klandizie.
Meerdere keren is door sleutelinformanten uit de branche zelf aangegeven dat
zij liever klanten hebben die regelmatig komen en daarbij geen grote

94

INTRAVAL – Gokken in kaart

hoeveelheden geld uitgeven dan klanten die in korte tijd veel geld uitgeven
maar door verslavingsproblemen vervolgens agressief worden of in het
geheel niet meer naar de speellocatie komen. Desondanks blijft het van
bedrijfseconomisch belang om zoveel mogelijk klanten binnen te krijgen en
te houden. Momenteel wordt geprobeerd het niveau van het cursusaanbod
waar de speelautomatenhallen gebruik van maken gelijk te trekken aan dat
van Holland Casino. Vooralsnog volstaat als wettelijk bewijsstuk een
deelnamecertificaat aan de cursussen, waarin het kwaliteitsniveau van de
cursus niet is opgenomen.
Hiermee samen hangt de wens om potentiële probleemspelers eerder en beter
op te sporen. Dit zou bereikt kunnen worden door een landelijk verwijsprotocol op te stellen en richtlijnen hoe om te gaan met risicospelers. Daarbij
is het ook van belang om een vorm van feedback te realiseren voor
vergunninghouders die bezoekers doorsturen naar de hulpverlening. Het
houden van spreekuren door de hulpverlening bij casino’s en speelhallen is
weliswaar een wens van enkele betrokkenen bij het kansspelbeleid, maar de
exploitanten van speelhallen lijken hier vooralsnog niet open voor te staan.

5.7 Resumé
Het kansspelbeleid is vastgelegd in de Wet op de kansspelen (Wok), waarbij
preventie van kansspelverslaving één van de pijlers is. Het beperken van het
aanbod via een systeem van beperkte vergunningverlening wordt als het
werkzame mechanisme gezien, waarbij wordt uitgegaan van de
veronderstelling dat wanneer het aanbod aan kansspelen wordt gereguleerd
c.q. alleen wordt toegestaan onder voorwaarde van een door de overheid
ingesteld vergunningstelsel, dit ten goede komt aan het indammen van de
behoefte aan deelname aan kansspelen. Daarbij wordt aangenomen dat
deelname aan kansspelen gepaard gaat met risico’s.
De uitgangspunten van het beleid zijn: het beteugelen van de speelzucht en
het beperken van nadelige gevolgen van kansspelen; het niet stimuleren van
de vraag naar kansspelen; en het continueren van overheidsinterventie en –
betrokkenheid, waar nadelige effecten van kansspelen en kwetsbaarheid van
de betrokken belangen dat vragen. Sinds het begin van deze eeuw wordt
gewerkt aan een algehele herziening van de Wok. Belangrijke wijzigingen
moeten echter nog worden doorgevoerd. Daarbij wordt een enigszins andere
visie gehanteerd door de huidige staatssecretaris van Veiligheid en Justitie.
De beperking van de aan kansspelen verbonden risico’s worden niet langer
bewerkstelligd door het aantal aanbieders te beperken, maar door het stellen
van regels en uitoefenen van toezicht (door de nog op te richten
Kansspelautoriteit).

Kansspel- en preventiebeleid

95

De kans is groot dat het spelen via internet in de nabije toekomst wordt
vrijgegeven. Hoewel daarbij diverse maatregelen worden genoemd waarmee
de risico’s op kansspelverslaving moeten worden voorkomen, is het nog
moeilijk om in te schatten welk effect dit zal hebben op de omvang van de
kansspelproblematiek. Vanuit de verslavingszorg wordt al wel aangegeven
dat het een toename van de problematiek tot gevolg zal hebben. Kansspelen
via internet bieden desondanks wel goede handvatten op het gebied van
preventie, door de vele technische mogelijkheden. Er wordt overigens ook
gewaarschuwd voor de mogelijk negatieve effecten van de wijziging van het
Speelautomatenbesluit, waarmee twee nieuwe soorten kansspelautomaten
mogen worden geplaatst door de aanbieders. Met het attractieve karakter van
deze automaten lijkt het er op dat de in 2000 toegepaste normen van de
commissie Nijpels worden teruggedraaid.
Het preventiebeleid van Holland Casino wordt in enkele onderzoeken en door
verschillende sleutelinformanten positief beoordeeld. Kanttekeningen van de
Algemene Rekenkamer zijn wel dat de uitvoering van het beleid mensenwerk
is, gebaseerd op subjectieve oordelen. Daarnaast bezoeken spelers met een
entreeverbod nog wel amusementscentra, hetgeen overigens Holland Casino
niet valt te verwijten. Bij de amusementscentra ontbreekt nog steeds een
sluitend registratiesysteem, laat staan dat er een koppeling mogelijk is tussen
de amusementscentra en Holland Casino. Overigens is het aantal bezoekers
van Holland Casino de afgelopen jaren afgenomen, terwijl het aantal
gesprekken dat door medewerkers is gevoerd in het kader van het
preventiebeleid per 1.000 bezoekers niet is veranderd.
Een ruime meerderheid van de bezoekers is op de hoogte van de
mogelijkheid tot een bezoekbeperkende maatregel. Een derde van de
geïnterviewde regelmatige spelers die Holland Casino hebben bezocht zijn
het niet eens met de stelling dat Holland Casino zich voldoende inspant om
kansspelverslaving tegen te gaan, terwijl eveneens een derde het wel eens is
met deze stelling. Het beleid kan volgens hen worden verbeterd door het
meer zichtbaar maken van waarschuwingsfolders en het tijdiger aanspreken
van risicospelers op hun speelgedrag.
Mogelijke verbeteringen in het algemene (preventie)beleid komen
samengevat neer op: wetenschappelijke basis voor beleid en bijbehorende
maatregelen; verslavende werking kansspelautomaten onderzoeken; in kaart
brengen allochtone kansspelers; en eenduidig gemeentelijk beleid.
Wanneer mogelijke verbeteringen worden ingedeeld naar universele,
selectieve en geïndiceerde preventie dan kunnen de volgende maatregelen
worden getroffen. Universeel: één algemene voorlichtingsfolder; en handhaving wervings- en reclame-uitingen. Selectief: sluitende registratie
speelautomatenhallen en Holland Casino; mogelijkheden preventie via

96

INTRAVAL – Gokken in kaart

internet benutten; en verder verbeteren preventiebeleid Holland Casino.
Geïndiceerd: lotgenotencontact bevorderen; anonimiteit bij online hulpverlening garanderen; en verbetering training personeelsleden kansspelaanbieders. De door de staatssecretaris genoemde indeling van preventiemaatregelen in vier fasen (monitoring aan de poort, monitoring en interventie
tijdens het spelen, interventies bij ontluikend risicovol speelgedrag en
behandeling van verslaving), toe te passen bij de legalisering van kansspelen
via internet, vallen deels binnen de selectieve en deels binnen de geïndiceerde
preventie.

Kansspel- en preventiebeleid

97

98

INTRAVAL – Gokken in kaart

6. CONCLUSIES

In dit afsluitende hoofdstuk worden de conclusies van het onderzoek naar de
prevalentie van kansspelverslaving en het preventiebeleid gepresenteerd.
Daarbij worden de onderzoeksvragen als leidraad genomen. Dit betekent dat
achtereenvolgens wordt ingegaan op de prevalentie ofwel de omvang van
deelname aan kansspelen en de omvang van het aantal recreatieve, risico- en
probleemspelers in Nederland. Vervolgens wordt aandacht besteed aan de
kenmerken ofwel de aard van de regelmatige spelers, onderverdeeld in
recreatieve en risicovolle spelers. Daarna wordt ingegaan op de
ontwikkelingen in het kansspel- en het preventiebeleid inzake kansspelverslaving. Ten slotte wordt een blik op de toekomst geworpen. Hierbij
komen mogelijke trends en verwachtingen aan bod.
De conclusies zijn gebaseerd op een combinatie van de bronnen die voor dit
onderzoek zijn gebruikt. Naast de 6.000 enquêtes onder de Nederlandse
bevolking en de 500 interviews met regelmatige spelers, wordt tevens
gebruik gemaakt van informatie uit recente literatuur en gesprekken met
sleutelinformanten van betrokken organisaties.

6.1 Omvang kansspelverslaving
o
o
o

Wat is momenteel de totale omvang van de verslaving aan kansspelen in
Nederland?
Welke verschuivingen zijn er sinds de nulmeting opgetreden in de totale
omvang van de verslaving aan kansspelen in Nederland?
Welke verschuivingen zijn er sinds de nulmeting opgetreden in de
kenmerken van (risicovolle) deelnemers aan kansspelen?

Deze onderzoeksvragen zijn beantwoord met behulp van onze enquête onder
6.000 personen van 16 jaar of ouder uit de Nederlandse bevolking in 2011.
Om ontwikkelingen te kunnen aangeven zijn de resultaten vergeleken met de
enquête onder circa 5.500 Nederlanders in 2005.
Spelers
Het aantal Nederlanders dat ooit wel eens aan een kansspel heeft
deelgenomen is (statistisch significant) gedaald tussen 2005 en 2011 van
87,1% (11,4 miljoen Nederlanders) naar 81,8% (11,1 miljoen Nederlanders).
Deze daling doet zich met name voor in de leeftijdscategorie 16 tot en met 21
jaar. Ook bij Nederlanders die het afgelopen jaar wel eens hebben
Conclusies

99

deelgenomen aan een kansspel is er sprake van een daling tussen 2005 en
2011 van 74,4% (ruim 9,7 miljoen Nederlanders) naar 65,3% (ruim 8,8
miljoen Nederlanders). Wel is bij bijna alle soorten kansspelen de
gemiddelde leeftijd van deze zogenoemde recente spelers gestegen. Met
andere woorden: de deelnemers aan kansspelen worden steeds ouder.
Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de gemiddelde leeftijd van de
Nederlandse bevolking eveneens is toegenomen in de periode 2005-2011.
Een gunstige ontwikkeling is dat het aantal nieuwe, jonge starters (met
uitzondering van poker) lijkt te zijn afgenomen tussen 2005 en 2011.
Daarnaast is bij de verschillende kansspelen een toename te zien in het
percentage spelers dat hoger opgeleid is. Ook dit komt overeen met de
landelijke ontwikkeling in de afgelopen jaren.
Categorieën spelers
Bij de categorieën recreatieve spelers, risicospelers en probleemspelers is in
de loop van de tijd een verschuiving te zien in het aantal recreatieve spelers.1
Het aantal recente recreatieve spelers is in 2011 statistisch significant
afgenomen ten opzichte van 2005, terwijl het aantal recente risico- en
probleemspelers niet statistisch significant is veranderd. Omgerekend naar de
Nederlandse bevolking zijn er in 2011 naar schatting 8,7 miljoen recreatieve
spelers, 92.000 risicospelers en 20.300 probleemspelers (tabel 6.1). In 2005
ging het naar schatting om 9,6 miljoen recreatieve spelers, 55.000
risicospelers en 28.700 probleemspelers. In 2005 werd overigens nog
gesproken over een aantal van 40.000 probleemspelers. Onderzoekstechnische en methodologische redenen (in het bijzonder de toepassing van
de SOGS) hebben thans, in samenspraak met de begeleidingscommissie,
geleid tot een bijstelling van dit aantal naar ongeveer 28.700. In de
methodologische bijlage wordt hierover een toelichting gegeven.
Tabel 6.1

Schatting omvang recente* recreatieve, risico- en probleemspelers in 2005
en 2011
2005
2011
Recreatieve spelersa
9.600.000
8.700.000
Risicospelers
55.000
92.000
Probleemspelers
28.700
20.300
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
a
Statistisch significant verschil tussen 2005 en 2011.

1

Voor het vaststellen van deze categorieën is de SOGS gebruikt. De South Oaks
Gambling Screen (SOGS) is een screeningsinstrument waarmee de mate van
mogelijke kansspelverslaving kan worden vastgesteld. Het meetinstrument SOGS is
gebaseerd op het psychiatrische classificatiesysteem DSM IV (Diagnostic and
Statistical Manual). De hoogte van de score op de SOGS bepaalt tot welke categorie
speler de respondent moet worden gerekend.

100

INTRAVAL – Gokken in kaart

Hoewel er op het eerste oog gedacht kan worden aan een toename van het
aantal risicospelers, is dit statistisch gezien niet het geval. Rekening houdend
met de betrouwbaarheidsintervallen van beide metingen, kan niet worden
gesproken van een statistisch significante toename, aangezien deze
intervallen elkaar overlappen. Er is pas sprake van een statistisch significant
verschil ofwel een daadwerkelijke verandering wanneer de intervallen elkaar
niet overlappen. Dit geldt ook voor het aantal probleemspelers. Hoewel er op
het eerste gezicht sprake lijkt te zijn van een daling in het geschatte aantal
recente probleemspelers (van ruim 8.000), kan niet worden gesproken van
een (statistisch significante) daling, aangezien de betrouwbaarheidsintervallen elkaar overlappen, hetgeen in figuur 6.1 duidelijk is te zien.2 Het
kan derhalve niet worden uitgesloten dat de verschillen tussen 2005 en 2011
het gevolg zijn van steekproeffluctuaties.
Figuur 6.1 Stroomdiagram
omvangschattingen
bleemspelers, in personen

recente*

pro-

39.000

28.700

27.000

20.300
15.000

3.000
2000

2005

2010

2015

* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.

- Probleemspelers
Het geschatte aantal probleemspelers in 2011 is met 20.300 relatief gering te
noemen in vergelijking met andere verslavingsproblemen. Van de
Nederlandse bevolking kan in 2011 0,15% en in 2005 0,22% tot de
probleemspelers worden gerekend. Ter vergelijking, in 2005 werd zo’n 10%
van de Nederlandse bevolking van 16 tot en met 69 jaar tot de
probleemdrinkers gerekend. Recentere cijfers in de Nationale Drug Monitor
2010 van het Trimbos-instituut geven een beeld van zware drinkers (10% van
2

Voor de weergave van de betrouwbaarheidsintervallen voor recreatieve- en
risicospelers wordt verwezen naar hoofdstuk 2.

Conclusies

101

de Nederlandse bevolking in 2009) en alcoholafhankelijkheid (0,3 tot 1,2%
op jaarbasis tussen 2007 en 2009). Omgerekend naar de Nederlandse
bevolking van 18 tot 65 jaar gaat het daarbij om ruim 82.000 mensen met
alcoholafhankelijkheid.
Ook uit het aantal hulpvragen bij de verslavingszorg blijkt dat hulpvragen bij
een gokverslaving aanzienlijk minder vaak voorkomen dan hulpvragen bij
een alcohol- of drugsverslaving. Uit de kerncijfers van de verslavingszorg
blijkt dat van de hulpvragers in 2010 4% met een gokproblematiek kampte,
terwijl 47% van de hulpvragers alcoholproblemen had (Ouwehand e.a. 2011).
In totaal gaat het om 2.733 personen met een gokprobleem, terwijl 36.203
met een alcoholprobleem kampen. Omgerekend naar percentages van het
totaal aantal geschatte Nederlanders met een gok- en alcoholverslaving, zou
dat betekenen dat 14% van de probleemspelers het afgelopen jaar contact
heeft gehad met de hulpverlening tegenover 44% van de alcoholverslaafden.
Op basis van de ontwikkelingen kan worden verondersteld dat hoe minder
mensen deelnemen aan kansspelen, hoe kleiner het aantal problematische
spelers zal zijn. De prevalentie van mogelijke kansspelverslaving zegt echter
niets over de ernst van de problematiek bij degenen die tot de problematische
spelers behoren. Daarom zijn tijdens het onderzoek 500 face-to-face
interviews afgenomen met regelmatige spelers, waaronder probleemspelers.
Daarop wordt in de volgende paragraaf nader ingegaan.
Ontwikkelingen branche
Hoewel de redenen waarom respondenten minder vaak deelnemen aan
kansspelen niet is onderzocht, lijkt deze branche dezelfde ontwikkelingen
door te maken als andere branches voor vrijetijdsbesteding. Landelijk is sinds
de invoering van de euro enerzijds en het rookverbod anderzijds, een
terugloop te zien in bijvoorbeeld het horeca- en bioscoopbezoek. De laatste
jaren lijkt daarbij de financiële crisis ook een oorzaak voor teruglopende
omzetten te zijn. Binnen de kansspelbranche, zoals het Holland Casino en de
amusementscentra, blijkt eveneens het aantal bezoeken de afgelopen jaren te
zijn afgenomen, terwijl de bezoekers die er komen minder geld besteden dan
voorheen. Wellicht dat dit in de nabije toekomst wordt gecompenseerd door
een toename van het aantal mensen dat thuis (via internet) aan kansspelen
deelneemt.
Spelen
Voor wat betreft deelname aan verschillende soorten spelen blijkt deelname
aan loterijen zowel in 2011 als in 2005 het meest voor te komen. Dit neemt
niet weg dat het percentage deelnemers aan loterijen, evenals aan vrijwel alle
andere soorten spelen, wel is afgenomen. In 2011 heeft zo’n 7% van de
6.000 geënquêteerden het afgelopen jaar gepokerd, omgerekend naar de
Nederlandse bevolking zo’n 950.000 personen. Het aantal deelnemers dat

102

INTRAVAL – Gokken in kaart

ooit heeft deelgenomen aan kansspelen via internet is toegenomen van 1,4%
naar 3,3%. Het percentage dat dit het afgelopen jaar heeft gedaan is eveneens
gestegen ten opzichte van 2005. Het aantal inwoners van Nederland dat in het
afgelopen jaar kansspelen via internet heeft gespeeld is daarmee gestegen van
naar schatting 130.500 in 2005 naar 257.500 in 2011.
Door verschillende sleutelinformanten wordt aangegeven dat een eventuele
legalisering van kansspelen via internet ook tot een toename van het aantal
spelers zal leiden. Bij de verslavingszorg is in 2010, ondanks dat het aantal
gokkers met een hulpvraag al jaren gelijk is, een nieuwe groep
internetgokkers te zien. Overigens moet hierbij worden opgemerkt dat veel
respondenten uit ons onderzoek (uit de bevolkingsenquête en de spelersinterviews) niet beseffen dat het spelen via internet (nu) illegaal is.
De verschillende soorten kansspelen, met uitzondering van loterijen en
krasloten, worden met name door mannen gespeeld. De jongste spelers in
2011 spelen poker of nemen deel aan casinospelen (gemiddeld 31 jaar),
terwijl de deelnemers aan loterijen met een gemiddelde van 53 jaar het oudst
zijn. De meerderheid van de respondenten die wel eens aan kansspelen
deelneemt doet dat aan meerdere spelen gelijktijdig. Dit komt vooral omdat
veel respondenten aan een loterij meedoen en daarnaast een ander spel
spelen. Wanneer deelname aan loterijen niet wordt meegenomen, dan blijkt
het gemiddelde aantal kansspelen waaraan men deelneemt tussen 2005 en
2011 te zijn gedaald van 1,6 naar 1,5. Ook dit komt overeen met de eerder
geconstateerde afname van het aantal spelers en het aantal bezoekers van
Holland Casino en de amusementscentra.
Wanneer onderscheid wordt gemaakt naar het type spel in de zin van longodds3 en short-odds4 kansspelen dan blijkt dat het aantal personen dat
uitsluitend aan loterijen deelneemt, de zogenoemde long-odds spelers, is
toegenomen tussen 2005 en 2011. Het aantal dat uitsluitend aan short-odds
kansspelen heeft deelgenomen en het aantal dat aan zowel long- als shortodds kansspelen heeft deelgenomen is daarentegen gedaald. Aangezien de
risico’s op verslaving groter zijn bij short-odds spelen, kan dit als een
gunstige ontwikkeling worden gezien. Het is overigens een ontwikkeling die
eveneens overeenkomt met de hierboven beschreven veranderingen van het
aantal spelers dat is afgenomen en het aantal bezoekers dat bij short-odds
aanbieders (Holland Casino, amusementscentra) is afgenomen.
3

Long-odds spelers zijn spelers van kansspelen waar een lange tijd bestaat tussen de
inzet en het resultaat. Van de in dit onderzoek meegenomen kansspelen behoort alleen
loterijen tot deze categorie.
4
Short-odds kansspelen zijn kansspelen waarbij de tijd tussen de inzet en het resultaat
kort is, zoals bijvoorbeeld bij een kansspelautomaat, een kraslot of een casinospel.
Ook bingo en het wedden op paarden worden tot de short-odds kansspelen gerekend.
Conclusies

103

Risico’s
Wanneer wordt gekeken aan welk kansspel door probleemspelers het meeste
geld wordt uitgegeven en de meeste tijd wordt besteed, als indicatie voor
verslavingspotentieel, dan zijn kansspelautomaten in amusementscentra van
alle kansspelen het meest risicovol. Dit geldt zowel voor 2005 als voor 2011.

6.2 Aard kansspelverslaving
o

Wat is momenteel de aard van de verslaving aan kansspelen, uitgesplitst
naar type kansspel en naar het profiel van de spelers?

Om de vragen over de aard van regelmatige spelers te kunnen beantwoorden,
zijn ruim 500 face-to-face interviews gehouden. De geïnterviewden spelen in
het afgelopen jaar regelmatig, minimaal eens per maand, één of meerdere
kansspelen. De gesprekken hebben plaatsgevonden op verschillende
speellocaties en bij spelers thuis. Er is gebruik gemaakt van dezelfde
vragenlijst als de vorige keer, met voornamelijk gesloten antwoordcategorieën. Hierdoor is er geen ruimte geweest voor het stellen van vragen
als waarom de speler lichamelijke of psychische klachten ervaart, waarom het
ondergaan van een entreeverbod of bezoekbeperking wel of niet tot
tevredenheid heeft gestemd en dergelijke. Aangezien wij dit wel waardevolle
informatie achten, is onze aanbeveling om bij de vervolgmeting te kiezen
voor meer open vragen, waarbij dezelfde onderwerpen als tijdens de huidige
en de vorige meting aan de orde komen, maar waarbij zo meer ruimte is voor
verklaringen en toelichtingen.
Mate van gokproblemen
Wanneer wordt uitgegaan van de laatste jaar SOGS-score, behoort 22% van
de regelmatige spelers tot de risicovolle spelers, bestaande uit
probleemspelers (9%) en risicospelers (13%). De overige 78% van de spelers
kan op basis van de laatste jaar SOGS-score tot de recreatieve spelers worden
gerekend.
Typen kansspelen
Risicovolle regelmatige spelers spelen statistisch significant vaker op
kansspelautomaten dan recreatieve regelmatige spelers. Ook nemen zij vaker
deel aan casinospelen, poker en sportpoules. Short-odds spelen worden
verhoudingsgewijs vaker gespeeld door risicovolle spelers dan door
recreatieve spelers. Short-odds spelen brengen meer risico met zich mee op
verslaving dan long-odds spelen. De leeftijd waarop risicovolle regelmatige
spelers begonnen zijn met deelname aan short-odds spelen (24 jaar) is daarbij
lager dan de startleeftijd van recreatieve regelmatige spelers (28 jaar).
104

INTRAVAL – Gokken in kaart

Van de risicovolle spelers geeft ruim een derde aan het afgelopen jaar via
internet te hebben deelgenomen aan kansspelen, statistisch significant meer
dan de recreatieve spelers waarvan een vijfde het afgelopen jaar aan
kansspelen via internet heeft deelgenomen. Overigens blijkt uit nadere
analyses dat de kans dat een respondent deelneemt aan kansspelen via
internet groter is bij personen die ook gratis online games spelen dan bij
respondenten die niet deelnemen aan online games.
Risicovolle spelers blijken gemiddeld ook aan meer verschillende spelen deel
te nemen dan recreatieve spelers. Wanneer loterijen buiten beschouwing
worden gelaten gaat het om respectievelijk 2,5 en 1,9 spelen, terwijl het
inclusief loterijen gaat om respectievelijk 3,1 en 2,6 verschillende spelen.
Achtergronden spelers
Met de regelmatige spelers is ingegaan op aspecten als lichamelijke en
psychische gezondheid, middelengebruik en het plegen van delicten. De
situatie van risicovolle spelers is slechter dan die van de recreatieve spelers.
De risicovolle spelers beoordelen hun lichamelijke en geestelijke gezondheid
weliswaar redelijk positief, maar scoren wel lager dan de recreatieve spelers.
Ook kampen de risicovolle spelers vaker met psychische klachten, zoals
somber zijn, angstgevoelens, concentratieproblemen, agressie, depressieve
gevoelens en wanhoop. Er zijn geen verschillen geconstateerd in zwaardere
psychische problemen zoals paranoia, het horen van stemmen en visioenen.
Wat betreft alcoholgebruik verschillen de recreatieve en risicovolle spelers
eveneens niet van elkaar, terwijl zij ook niet meer of minder vaak
alcoholdrinkers zijn dan de gemiddelde Nederlander. Wel komen onder
zowel recreatieve als risicovolle spelers meer rokers van tabak en cannabis
voor dan gemiddeld onder de Nederlandse bevolking. Hierbij geldt dat
risicovolle spelers vaker roker van zowel tabak als cannabis zijn dan
recreatieve spelers. Ook het plegen van delicten komt vaker voor onder
risicospelers dan onder recreatieve spelers. Delicten worden bij meer dan de
helft van deze risicovolle respondenten gepleegd in verband met gokken.
Tevens hebben risicovolle spelers vaker schulden dan recreatieve spelers.
Ook deze schulden hebben voor het merendeel te maken met het gokken.
Preventie en hulpverlening
Een ruime meerderheid van de geïnterviewde regelmatige spelers, zowel
recreatieve als risicovolle spelers, maakt gebruik van zelfcontroletechnieken
om het eigen speelgedrag in de hand te houden. Het vaakst wordt gebruik
gemaakt van het vooraf voornemen te spelen met een bepaald maximum
bedrag. Risicovolle spelers onderscheiden zich van recreatieve spelers door
zichzelf vaker een maximale speeltijd op te leggen. Zowel risicovolle als
recreatieve spelers passen daarnaast andere zelfcontroletechnieken toe, zoals

Conclusies

105

bij te veel verlies stoppen, geen alcohol drinken of een andere afleiding te
zoeken.
Van de risicovolle spelers die het afgelopen jaar het Holland Casino hebben
bezocht heeft een derde wel eens een entreeverbod of bezoekbeperkende
maatregel aangevraagd. Bij de recreatieve spelers is dit percentage lager,
namelijk een tiende. Voor de witte lijst geldt dat een vijfde van de risicovolle
spelers die het afgelopen jaar een amusementscentrum hebben bezocht zich
ooit op deze lijst heeft laten plaatsen, terwijl dit voor 3% van de recreatieve
spelers geldt.
Entreeverbod of bezoekbeperkende maatregel Holland Casino
Doorgaans hebben spelers zelf initiatief genomen voor een entreeverbod of
bezoekbeperkende maatregel bij Holland Casino. Als reden voor het aanvragen hiervan geven de meeste respondenten aan dat zij problemen wilden
voorkómen. Een kleiner deel geeft aan dat ze door middel van de maatregel
problemen wilden oplossen. De meerderheid van de spelers is enigszins of
heel tevreden over het entreeverbod en/of de bezoekbeperkende maatregel.
Wel zeggen veel spelers, met name degenen die een entreeverbod hadden,
tijdens de maatregel elders te hebben deelgenomen aan kansspelen, waarbij
amusementscentra het meeste worden genoemd. Zes personen die een
entreeverbod hebben gehad, zijn door medewerkers van Holland Casino
doorverwezen naar professionele hulpverlening.
Witte lijst amusementscentra
In totaal hebben 14 respondenten zichzelf ooit op de witte lijst laten zetten
bij een amusementscentrum. De meeste respondenten deden dit op eigen
initiatief. Ook hier noemen respondenten het voorkómen van problemen het
vaakst als reden. De meerderheid van de spelers is enigszins of heel tevreden
over de maatregel. Circa de helft van de spelers is in de periode dat hij op de
witte lijst stond elders gaan spelen, waarbij andere amusementscentra het
meest genoemd worden.
Registratie
Het feit dat spelers met een entreeverbod bij Holland Casino of een
amusementshal tijdens het verbod bij andere amusementshallen spelen, pleit
voor een geschakeld registratiesysteem. Dit zal niet alleen geschakeld
moeten worden tussen amusementshallen onderling, maar ook tussen
amusementshallen enerzijds en vestigingen van Holland Casino anderzijds.
Ook sleutelinformanten geven aan dat dit het systeem waterdicht maakt en
daarmee een bijdrage kan leveren aan het voorkomen van (het verergeren
van) de gokproblematiek.

106

INTRAVAL – Gokken in kaart

Professionele hulpverlening
Van de risicovolle spelers heeft 40% ooit problemen gehad met gokken.
Hiervan heeft 37% ooit hulp gezocht in verband met deze gokproblemen,
terwijl 63% van hen geen hulp heeft gezocht. Bij de recreatieve spelers liggen
deze percentages lager. Van hen heeft 18% ooit problemen gehad. Hiervan
heeft 18% ooit hulp gezocht, terwijl dit voor 82% niet het geval is. Vrijwel
alle respondenten die geen hulp hebben gezocht geven aan dat zij geen
behoefte hebben (gehad) aan hulp en dat zij de problemen zelf wilden
oplossen. Wanneer spelers bij de hulpverlening terecht komen, dan blijkt
deze doorgaans wel effectief. Van de spelers die ooit hulp hebben gezocht
geeft het merendeel aan dat één (of meerdere) van de behandelingen die ze
hebben gehad heeft geholpen.

6.3 Preventiebeleid
o

o
o

o

Hoe is het huidige preventiebeleid ten aanzien van kansspelverslaving
ingericht en welke worden gezien als de werkzame mechanismen
daarbinnen?
Welke verschuivingen zijn er sinds de nulmeting opgetreden in het
Nederlandse preventiebeleid met betrekking tot kansspelverslaving?
Wat zijn volgens preventiedeskundigen, verslavingszorg, kansspelaanbieders en vertegenwoordigers van kansspelverslaafden de sterke en
zwakke kanten van het huidige preventiebeleid?
Zijn de sterke en minder sterke kanten van het preventiebeleid sinds de
nulmeting veranderd? Zo ja, in welk opzicht?

Ons onderzoek is geen effect-evaluatie van het preventiebeleid. Er kan dan
ook geen rechtstreeks verband worden gelegd tussen de toegenomen
inspanningen en belangstelling voor preventie van kansspelverslaving de
afgelopen tientallen jaren enerzijds en de afname van het aantal (short-odds)
spelers anderzijds. Het effect van de preventie is immers niet goed te meten,
omdat er geen sprake is geweest van een controle-situatie (wat zou er
gebeurd zijn wanneer er geen preventieve activiteiten waren toegepast). Om
evenwel een goed beeld te krijgen van het preventiebeleid en ontwikkelingen
daarbinnen, heeft een uitvoerige literatuurstudie plaatsgevonden, terwijl
daarnaast ruim 30 gesprekken met sleutelinformanten hebben plaatsgevonden. De informanten zijn afkomstig van diverse overheden, instanties
en organisaties die betrokken zijn bij het kansspelbeleid en de preventie van
kansspelverslaving. Op verzoek van de opdrachtgever is daarbij specifiek
aandacht besteed aan het preventiebeleid van Holland Casino.

Conclusies

107

Overheid
Preventie is onderdeel van het algemene kansspelbeleid. Dit beleid is
vastgelegd in de Wet op de kansspelen. In vrijwel alle Tweede Kamer
stukken wordt preventie als één van de pijlers van het beleid wordt genoemd.
Het beperken van het aanbod wordt als het werkzame mechanisme gezien.
Hierbij wordt verondersteld dat regulering van het aanbod aan kansspelen,
ofwel alleen aanbod toe te staan onder voorwaarde van een door de overheid
ingesteld vergunningstelsel, de behoefte aan deelname aan kansspelen
indamt. Daarbij wordt aangenomen dat deelname aan kansspelen gepaard
gaat met risico’s. Ook sleutelinformanten schatten dit zo in. De
uitgangspunten van het beleid zijn: het beteugelen van de speelzucht en het
beperken van nadelige gevolgen van kansspelen; het niet stimuleren van de
vraag naar kansspelen; en het continueren van overheidsinterventie en –
betrokkenheid, waar nadelige effecten van kansspelen en kwetsbaarheid van
de betrokken belangen dat vragen.
De afgelopen jaren hebben zich in het beleid nauwelijks veranderingen
voorgedaan, terwijl er des te meer sprake is van aangekondigde
veranderingen en wijzigingen. In dit kader heeft de huidige staatssecretaris
van Veiligheid en Justitie zijn visie op kansspelen kenbaar gemaakt.
Consumenten moeten volgens hem desgewenst kunnen beschikken over een
passend en attractief aanbod aan kansspelen. Kwetsbare groepen (waaronder
jongvolwassenen) moeten daarbij worden beschermd tegen de risico’s op
kansspelverslaving.
De nadruk ligt hiermee meer op de eigen verantwoordelijkheid van burgers
en bedrijven. Het beperken van het aanbod en de daarmee gepaard gaande
risico’s zijn niet langer bepalend voor de invulling van het beleid, maar het
stellen van regels en het uitoefenen van toezicht komen op de voorgrond te
staan. De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie heeft rond de plannen om
het spelen via internet in de nabije toekomst vrij te geven zijn voornemens en
beoogde maatregelen om kansspelverslaving te voorkomen kenbaar gemaakt.
In de regelgeving worden bijzondere waarborgen gesteld op het gebied van
bescherming van kwetsbare spelers, het tegengaan van deelname door
minderjarigen, bestrijding van frauduleus en crimineel gedrag, een
betrouwbaar en snel betalingsverkeer, een eerlijk spelverloop, verantwoorde
marketing en een veilig en betrouwbare operationele omgeving. De
maatregelen waarmee de risico’s op kansspelverslaving moeten worden
voorkomen zijn ingedeeld in vier fasen: monitoring aan de poort, monitoring
en interventie tijdens het spelen, interventies bij ontluikend risicovol
speelgedrag en behandeling van verslaving. Ook zijn er plannen om het
monopolie op casinospelen, thans gegund aan Holland Casino, op te heffen.
Het is het nog moeilijk om in te schatten welk effect deze veranderingen c.q.
maatregelen zullen hebben op de omvang van de kansspelproblematiek.

108

INTRAVAL – Gokken in kaart

Op basis van het gevoerde beleid tot nog toe (reguleren aanbod) en de
daarmee opgedane ervaringen (regulering aanbod en gevoerd preventiebeleid
lijken gunstig effect te hebben op beperken aantal probleemspelers) kan
worden verondersteld dat met een toename van het aanbod het aantal spelers
zal toenemen, waarmee tevens het aantal probleemspelers kan toenemen.
Deze veronderstelling wordt geuit door meerdere deskundigen. Wellicht dat
deze verwachte toename enigszins begrensd wordt door economische
ontwikkelingen. De afgelopen jaren nemen immers steeds minder
Nederlanders deel aan kansspelen, onder andere vanwege de economische
recessie en het daarmee teruglopende consumentenvertrouwen, waardoor de
bereidheid om geld uit te geven is verminderd. Er is eind 2011 vooralsnog
geen zicht op het aantrekken van het consumentenvertrouwen.
Branche
Niet alleen de overheid kan invloed uitoefenen op de mate waarin
consumenten worden beschermd tegen risico’s op kansspelverslaving. Ook
de branche heeft daarin een rol. Aanbieders kunnen immers concrete
maatregelen treffen om potentiële probleemspelers op te sporen en te
voorkomen dat problemen verder toenemen. Via het verspreiden van folders
en het trainen van personeelsleden in het herkennen van kansspelproblematiek en het voeren van gesprekken met (potentiële) probleemspelers draagt
de branche daaraan bij. Met name Holland Casino wordt positief beoordeeld
op haar preventiebeleid. Ook eerdere onderzoeken naar het preventiebeleid
van Holland Casino laten een positief beeld zien. Het preventiebeleid bij
Holland Casino ligt daarbij op een hoger niveau dan in de speelautomatenbranche, ook al zien deze aanbieders dit zelf niet zo.
Afgezien van nog lopende onderhandelingen om het kwaliteitsniveau van de
cursussen voor de personeelsleden te verbeteren en gelijk te trekken, beschikt
Holland Casino in tegenstelling tot de speelautomatenbranche over een
sluitend registratiesysteem. Dit is een belangrijke factor in het daadwerkelijk
kunnen handhaven van opgelegde entreeverboden, die op hun beurt kunnen
bijdragen aan de oplossing van kansspelproblemen. Met andere woorden: het
nut van een entreeverbod staat en valt met de (on)mogelijkheid om bij andere
aanbieders van kansspelen binnen te kunnen komen. Een steeds terugkerende
notie in de literatuur en de gesprekken met betrokkenen is dan ook dat de
registratiesystemen van alle aanbieders van kansspelautomaten (inclusief
Holland Casino) aan elkaar worden gekoppeld.
Dit neemt niet weg dat het in een vroegtijdig stadium kunnen opsporen van
kansspelproblematiek moeilijk is. Juist risicospelers zullen, evenals
verslaafden in het algemeen, in het beginstadium van hun verslaving
mogelijke problemen ontkennen. Daarbij blijft de paradox bestaan dat het
willen terugdringen van het aantal (problematische) spelers in tegenspraak
lijkt te zijn met het bedrijfseconomisch gezond houden van de branche,

Conclusies

109

waarvoor een toename van het aantal bezoekers, bezoeken en uit te geven
speelgeld nodig is.
Holland Casino
Een ruime meerderheid van de geïnterviewde regelmatige spelers is op de
hoogte van de mogelijkheid tot een bezoekbeperkende maatregel bij Holland
Casino. Het oordeel van de geïnterviewde spelers over het preventiebeleid
van Holland Casino is wisselend. Zo is circa een derde het (een beetje of
helemaal) eens met de stelling dat Holland Casino zich voldoende inspant om
kansspelverslaving tegen te gaan. Een even grote groep spelers is het hier
daarentegen (een beetje of helemaal) mee oneens. Het preventiebeleid van
Holland Casino zou volgens de geïnterviewde spelers verder kunnen worden
verbeterd door het meer zichtbaar maken van waarschuwingsfolders en het
tijdiger aanspreken van risicospelers op hun speelgedrag. Overigens zijn
degenen die zelf een bezoekbeperking of entreeverbod hebben ondergaan
hierover doorgaans wel (zeer) tevreden.
Hulpverlening
Op het gebied van hulpverlening, toegepast wanneer (verslaafde) spelers hun
problemen erkennen en er hulp voor zoeken, heeft de afgelopen jaren de
online internet variant opgang gekregen. Via internet is daarnaast ook steeds
meer lotgenotencontact mogelijk. De kracht van beide vormen bestaat uit de
grotere anonimiteit dan bij face-to-face hulpverlening. Door de huidige
verplichting online behandelingen via de zorgverzekeraar te laten vergoeden,
dienen echter persoonsgegevens te worden opgegeven. Hierdoor wordt een
terugloop in het aantal aanmeldingen verwacht. Door deskundigen wordt
daarom gepleit voor het in stand houden van anonieme behandelingsmogelijkheden via internet.
Sterke en zwakke punten
Tijdens ons onderzoek is nagegaan in hoeverre de zwakke punten uit 2005
zijn verbeterd, terwijl ook is gevraagd naar de huidige zwakke en sterke
punten van het beleid volgens de geïnterviewde sleutelinformanten. Hieruit
blijkt dat de in 2005 genoemde zwakke kanten nog niet zijn veranderd. Nog
steeds wordt door sleutelinformanten aangegeven dat het beleid niet of
nauwelijks is gebaseerd op wetenschappelijke bevindingen, vindt men de
beleidsvorming (nog) traag en wordt het gemeentelijk beleid als (te) divers
beoordeeld waardoor er sprake is van onevenwichtigheid in de regelgeving.
Daarbij wordt de handhaving van zowel de landelijke als de lokale
regelgeving betwijfeld. De geplande oprichting van de kansspelautoriteit
wordt in dit opzicht positief beoordeeld. De verwachting is dat deze autoriteit
zorg kan dragen voor een strikter toezicht op de aanbieders van kansspelen in
alle sectoren aangezien regelgeving en handhaving door deze zelfde autoriteit
worden uitgevoerd. Daarmee wordt beoogd versnippering van kennis en
expertise voorkomen.

110

INTRAVAL – Gokken in kaart

In 2011 wordt daarnaast aangegeven dat het ontbreken van een geschakelde
bezoekersregistratie tussen de vestigingen van de amusementscentra
onderling en tussen Holland Casino en amusementscentra nog steeds als een
duidelijk zwak punt wordt beschouwd. Verder is het inherent aan de illegale
status van kansspelen via internet dat er geen toezicht is op deelname aan
dergelijke kansspelen, hetgeen eveneens als een zwakke kant van het huidige
beleid wordt gezien. Door het legaliseren van kansspelen via internet kunnen
echter diverse technische maatregelen worden genomen, waardoor de
preventie van kansspelverslaving kan worden uitgebreid. Tevens biedt het
mogelijkheden om meer inzicht te verkrijgen in het aantal en de kenmerken
van de spelers via internet. Daarbij wordt in het kader van preventie
opgemerkt dat de introductie van kansspelen via internet gepaard moet gaan
met een publiekscampagne, waarbij via het verstrekken van folders en het
openstellen van een speciale internetsite wordt gewezen op de gevaren van
gokken en hulpverleningsmogelijkheden worden aangeboden.

6.4 Toekomst
o

o

Zijn er, op basis van de geconstateerde verschuivingen, trends te
verwachten in de omvang en de aard van de kansspelverslaving in
Nederland in de komende jaren? Zo ja, welke?
Hoe kan het huidige preventiebeleid met betrekking tot
kansspelverslaving worden verbeterd ten aanzien van de universele,
selectieve en geïndiceerde preventie?

Er hebben de afgelopen jaren, naast onze huidige meting en de meting uit
2005, diverse onderzoeken plaatsgevonden waarin prevalentieschattingen zijn
uitgevoerd. Deze schattingen zijn door afwijkende methoden of populaties
moeilijk met elkaar te vergelijken. Met in achtneming van de schattingen op
basis van de andere onderzoeken, en de vergelijking van onze huidige meting
met de meting uit 2005, kan voorzichtig worden geconcludeerd dat er sprake
is van een dalende trend in het aantal probleemspelers in Nederland. Dit geldt
eveneens voor het aantal Nederlanders dat wel eens deelneemt aan
kansspelen. Op basis van de eerder genoemde economische ontwikkelingen
wordt voorlopig geen opgaande lijn verwacht in het aantal deelnemers aan
kansspelen. Wel kan de in Duitsland geconstateerde risicogroep jonge
allochtonen wellicht ook in Nederland een rol gaan spelen. De verwachting
van het Centraal Bureau voor de Statistiek is dat het aantal niet-westerse
allochtonen in de Nederlandse samenleving de komende jaren sterk zal
toenemen. Wanneer zich binnen deze groep inderdaad meer risicospelers
bevinden, kan dat een toename van het aantal spelers en probleemspelers tot
gevolg hebben. Het zal echter moeilijk zijn om dit in prevalentieonderzoek
aan te tonen. De groep (jonge) allochtonen is moeilijk te bereiken via
Conclusies

111

bevolkingsenquêtes, zodat met hele grote steekproeven moet worden
gewerkt.5 Ook kan een alternatieve onderzoeksmethode worden toegepast,
waarbij meer kwalitatief veldonderzoek onder regelmatige spelers plaatsvindt.
Verder is duidelijk geworden dat het spelen van kansspelen via internet is
toegenomen, terwijl dit in de nabije toekomst naar verwachting nog verder
zal toenemen. Hiervan zal niet alleen sprake zijn vanwege het eventuele
legaliseren van deze vorm van kansspelen, maar ook omdat de toegang tot
internet nog steeds aan populariteit toeneemt. Het is nog onduidelijk welke
implicaties dit zal hebben voor kansspelverslaving.
Mogelijke verbeteringen
Er zijn verschillende mogelijke verbeteringen in het kansspel- en preventiebeleid te onderscheiden.
Conceptueel kader
Allereerst wordt, evenals bij de vorige meting, door betrokkenen verzocht om
een goede wetenschappelijke basis voor het beleid en de bijbehorende
maatregelen. Hierbij kan (ook) gebruik worden gemaakt van ervaringen en
kennis in het buitenland. Een voorbeeld hiervan is een onlangs uitgebracht
advies van een groep internationale onderzoekers op het gebied van
kansspelen over programma’s voor verantwoord spelen. Zij concluderen dat
beleidsmakers een programma voor verantwoord spelen moeten baseren op
een conceptueel kader met goed geoperationaliseerde variabelen en meetbare
uitkomsten. De vier fundamentele onderdelen daarbij zijn: het formuleren
van specifieke doelen zodat het programma geëvalueerd kan worden; een
gespecificeerde doelgroep; interventies; en een evaluatiemethodiek waarmee
de efficiency, de kosteneffectiviteit en de opbrengsten kunnen worden
vastgesteld. Verder vindt in het buitenland, met name in Noord-Amerika en
Australië, veelvuldig onderzoek plaats naar kenmerken van kansspelers,
factoren die kansspelverslaving beïnvloeden en de werkzaamheid van diverse
hulpverleningsvormen. Dergelijk onderzoek zou ook in Nederland meer
kunnen en moeten plaatsvinden aldus deskundigen. Anderzijds kan meer dan
nu het geval is gebruik worden gemaakt van de bevindingen in het
buitenland, bijvoorbeeld over werkzame behandelmethoden.
Allochtone kansspelers
Verder is uit eerder onderzoek gebleken dat er onvoldoende zicht is op de
aard en omvang van allochtone kansspelers, aangezien er niet op etniciteit
5

Probleemspelers in het algemeen, en allochtone spelers in het bijzonder, kunnen als
zogenoemde hidden population worden gezien. Ze zijn moeilijk te vinden en
vervolgens moeilijk te motiveren tot deelname aan een onderzoek waarbij
persoonlijke vragen moeten worden beantwoord.

112

INTRAVAL – Gokken in kaart

wordt geregistreerd. Zolang er niet geregistreerd wordt op bepaalde
kenmerken, kan hierover geen uitspraak worden gedaan en kunnen geen
gefundeerde maatregelen worden genomen.
Gemeentelijk beleid
Tevens wordt wederom gepleit voor een eenduidig gemeentelijk beleid. Tot
nog toe voert elke gemeente zijn eigen beleid, waardoor er sprake is van
onevenwichtigheid. Bovendien lijkt in meerdere gemeenten waar in eerdere
jaren afspraken zijn gemaakt met kansspelaanbieders en de verslavingszorg,
de naleving van de afspraken te verwateren.
Preventie
Preventie is onder te verdelen in universele, selectieve en geïndiceerde
preventie. Deze indeling is gebaseerd op de doelgroep die centraal staat bij de
preventiemaatregelen.
- Universeel
Universele preventie richt zich op degenen die nog niet met kansspelen in
aanraking zijn gekomen. Door informatie over risico’s te verstrekken wordt
getracht te voorkomen dat bepaalde groepen gaan deelnemen aan kansspelen.
Het meest genoemde en bekende voorbeeld hiervan is het verstrekken van
voorlichtingsfolders. Aangegeven wordt dat het goed zou zijn wanneer er één
algemene folder wordt opgesteld die op diverse locaties (ook bij alle
speelgelegenheden) wordt verspreid. Gelijktijdig wordt gewaarschuwd dat
het verspreiden van reclame-uitingen door de branche hiermee in tegenspraak
is. Van belang wordt geacht dat strikter wordt toegezien op de naleving van
de vergunningvoorwaarde voor aanbieders die stelt dat op zorgvuldig en op
evenwichtige wijze vorm moet worden gegeven aan wervings- en
reclameactiviteiten. Verder zal de kansspelautoriteit een rol kunnen vervullen
in de preventie van kansspelverslaving via het geven van voorlichting en
informatie over het voorkomen en herkennen van kansspelverslaving.
Daarnaast wordt gepleit voor een publiekscampagne op het moment dat
kansspelen via internet worden gelegaliseerd, waarbij geattendeerd kan
worden op een website vergelijkbaar met alcoholinfo.nl of drugsinfo.nl.
- Selectief
Bij selectieve preventie gaat het om maatregelen of activiteiten die zich
richten op personen die al deelnemen aan kansspelen. De preventie bestaat er
uit deze spelers bewust te maken van de risico’s van kansspelen en te
informeren over de wijze waarop verantwoord kan worden gespeeld. Het
preventiebeleid van Holland Casino is hiervan het meest bekende voorbeeld,
waarbij problemen worden gesignaleerd en potentiële probleemspelers
worden aangesproken. Dit is mogelijk door de toepassing van een sluitend
registratiesysteem binnen alle vestigingen van Holland Casino. Uit ons
onderzoek blijkt dat het preventiebeleid van Holland Casino weliswaar wordt

Conclusies

113

gewaardeerd door de meeste betrokkenen, maar dat de spelers zelf aangeven
dat er wel enige verbeteringen mogelijk zijn. Zo kan de zichtbaarheid van het
foldermateriaal beter, terwijl het aanspreken van risicovolle spelers tijdiger
kan plaatsvinden.
Daarnaast wordt door vele betrokkenen gevraagd om een sluitend
registratiesysteem bij alle kansspelautomatenhallen, dat tevens gekoppeld
wordt aan het registratiesysteem van Holland Casino. Hierdoor kunnen
spelers die problematische kenmerken vertonen hierop worden gewezen en/of
worden gestimuleerd minder of niet meer te spelen. Spelers met een
bezoekbeperking of entreeverbod kunnen dan wellicht hun toevlucht nemen
tot automaten in de horeca, zij het dat deze automaten technisch gezien als
minder verslavend worden beoordeeld. Of de verschillende typen automaten
daadwerkelijk verschillen in de verslavende werking ervan moet echter nog
wel nader worden onderzocht.
Hoewel er vooral vanuit de verslavingszorg zorgelijk wordt aangekeken
tegen de mogelijke legalisering van kansspelen via internet, biedt het volgens
vrijwel alle betrokkenen (ook uit de verslavingszorg) juist ook mogelijkheden
voor een verbetering van de preventie van kansspelverslaving. De controle op
leeftijd, duur van deelname, inzet, winst en verlies zijn zeer goed mogelijk
door de technische mogelijkheden die gepaard gaan met het gebruik van
internet. Voor een maximale werking dient hierbij ook sprake te zijn van een
koppeling tussen de verschillende aanbieders op internet en een koppeling
met fysieke speellocaties. Hoewel dit praktisch gezien wellicht lastig is te
realiseren, geven deskundigen aan dat het technisch goed mogelijk is. Ook nu
worden door aanbieders via internet allerlei persoonsgegevens bijgehouden
van spelers. Met deze gegevens mogen zij overigens (nog) niets doen.
- Geïndiceerd
Geïndiceerde preventie is gericht op probleemspelers, waarbij beoogd wordt
inzicht te geven in de aard en omvang van hun problemen. Ook het
aandragen van behandelmogelijkheden behoort hiertoe, zoals het
doorverwijzen van probleemspelers door personeel van kansspelaanbieders
naar professionele hulpverlening of zelfhulpgroepen. Meerdere betrokkenen
zijn van mening dat lotgenotencontact een goede bijdrage kan leveren aan het
overwinnen van een kansspelverslaving. Met name via internet wordt ook
deze vorm van hulpverlening steeds toegankelijker. Dit geldt ook voor online
behandeling. Daarbij is het, vanwege de laagdrempeligheid, goed wanneer
behandeling via internet anoniem kan plaatsvinden. Hiervoor dienen
zorgverzekeraars aanbieders een vergoeding te geven voor online
behandelingen voor een nader af te spreken aantal cliënten.
Ten slotte zijn er nog verbeteringen mogelijk in het trainen in het herkennen
van kansspelproblematiek en gespreksvaardigheden van personeelsleden van

114

INTRAVAL – Gokken in kaart

kansspelaanbieders. Hierbij moet worden gedacht aan een differentiatie naar
niveau van personeelsleden (bijvoorbeeld cateringpersoneel versus gastheren/dames) en een kwaliteitsverbetering van de cursussen. Bij dit laatste is
het van belang dat alle aanbieders van trainingen hetzelfde kwaliteitsniveau
hanteren en dat er geen onderscheid is tussen de cursussen die door personeel
van Holland Casino worden gevolgd en de cursussen waaraan personeelsleden van amusementshallen deelnemen.

Conclusies

115

116

INTRAVAL – Gokken in kaart

LITERATUUR
Adviescommissie Kansspelen via internet (2010)
Legalisatie van kansspelen via internet. Eindrapport van de
Adviescommissie Kansspelen via internet.
Algemene rekenkamer (2011)
Holland Casino: naleving overheidsbeleid. Tweede Kamer, ’s
Gravenhage.
Bie, de E. , B. Bieleman, C. ten Den (1993)
Zorgen dat het een spel blijft - Deel 2 Beschrijving van de spelers op
kansspelautomaten in Den Haag. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam.
Bieleman, B. en R. Nijkamp (2010)
Coffeeshops in Nederland 2009. Aantallen coffeeshops en gemeentelijke
beleid 1999-2009. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam.
Blaszczynski, A., P. Collins, D. Fong, R. Ladouceur, L. Nower, H.J. Shaffer,
H. Tavares, J.L. Venisse (2011)
Responsible gambling: General principles and minimal requirements. In:
Journal of Gambling Studies, 27 (4), p. 565-573.
Bruin, D.E. de, F.R.J. Leenders, M. Fris, H.T. Verbraeck, R.V. Braam, G.F.
van de Wijngaart (2001)
Gasten van Holland Casino. Effectiviteit van het preventiebeleid
kansspelverslaving. Centrum voor Verslavingsonderzoek, Utrecht.
Bruin, D.E. de, C.J.M. Meijerman, F.R.J. Leenders, R.V. Braam (2006a)
Verslingerd aan meer dan een spel. Een onderzoek naar de aard en
omvang van kansspelproblematiek in Nederland. Centrum voor
Verslavingsonderzoek, Utrecht.
Bruin, D.E., A. de Benschop, R.V. Braam, D.J. Korf (2006b)
Meerspelers. Meerjarige monitor en follow-uponderzoek naar
amusementscentra en bezoekers. Centrum voor Verslavingsonderzoek/Bonger Instituut voor Criminologie/Universiteit van
Amsterdam, Utrecht-Amsterdam.
Bruin, D. de., M. Fris, R. Braam, H. Verbraeck. (2008)
Kansspelen in andere aarde. Een onderzoek naar kansspelproblematiek
onder allochtone Nederlanders. CVO, Utrecht.
College van Toezicht op kansspelen (2010)
Jaarverslag 2009. College van Toezicht op kansspelen, Den Haag.
Die Drogenbeauftragte der Bundesregierung. Bundesministerium für Gesundheit (2011)
Drogen- und Suchtbericht. Enka-druck GmbH, Berlijn.

Literatuur

117

Dijck, van D. en R.A. Knibbe (2005)
De prevalentie van probleemdrinken in Nederland. Een algemeen
bevolkingsonderzoek. Universiteit van Maastricht, Maastricht.
Gemeente Nijmegen. Directie Concern. (2008)
Benchmark speelautomatenhallenbeleid. Regelgeving, beleid en
kerncijfers verslavingszorg.
Holland Casino (2008)
Preventiebeleid Kansspelen in stappen. Holland Casino, Hoofddorp.
Holland Casino (2009)
Holland Casino Inzicht. Holland Casino, Hoofddorp.
Holland Casino (2011)
Feiten en cijfers 2010. Holland Casino, Hoofddorp.
Homburg, G.H.J., E. Oranje. (2009)
Aard en omvang van illegale kansspelen in Nederland. Regioplan
Beleidsonderzoek, Amsterdam.
Johansson, A., J.E. Grant, S.W. Kim, B.L. Odlaug, K.G. Götestam (2009)
Risk factors for problematic gambling: A critical literature review. In:
Journal of Gambling Studies, 25 (1), p. 67-92.
Kingma, S. (1993)
Risico-analyse kansspelen. Onderzoek naar de aard en omvang van
gokverslaving in Nederland. KUB Tilburg, Tilburg.
Koeter, M.W.J., W. van den Brink (1996)
Een gokje wagen of gewaagd gokken II. Een onderzoek naar deelname
aan kansspelen en gokverslaving in Amsterdam en de provincie NoordHolland. AIAR, Amsterdam.
Laar, M.W. van, A.A.N. Cruts, M.M.J. van Ooyen-Houben, R.F. Meijer, E.A.
Croes, T. Brunt, A.P.M. Ketelaars (2011).
Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2010. Trimbos Instituut/WODC,
Utrecht.
Lindberg, A., B.A. Fernie, M.M. Spada (2011)
Metacognitions in problem gambling. In: Journal of Gambling studies, 27
(1), p. 73-81.
Marceaux, J.C., C.L. Melville (2011)
Twelve-step facilitated versus mapping-enhanced cognitive-behavioral
therapy for pathological gambling: A controlled study. In: Journal of
Gambling Studies, 27 (1), p. 171-190.
Meerkerk, G.J., A. Risselada, C. Schrijvers (2010)
De kaarten op tafel. Verslag van een onderzoek naar aard, ernst en
omvang van pokerverslaving in Nederland. IVO Addiction Research
Institute, Rotterdam.
Meerkerk, G.J., B. de Ruiter, M. van Vliet, A. van der Poel, D. van de Mheen
(IVO), D. de Bruin, M. Dijkstra, R. Braam (CVO) (2008)
De relatie tussen deelname aan nummerloterijen en kansspelverslaving in
Nederland. Eindrapport. IVO, Rotterdam/CVO, Utrecht.

118

INTRAVAL – Gokken in kaart

Minet, S., S. Mejias, C. Druine, W. Somers, E. Hoffmann, L. Servais, S. de
Smet, C. Delmarcelle, L. Joris, R. Patesson, P. Steinberg. (2004)
Gokken: ontspanning of verslaving? Enquête gokken en verslaving.
Rodin Foundation/ULB, Brussel.
Najavits, L.M. (2011)
Treatments for PTSD and pathological gambling: what do patients want?
In: Journal of Gambling Studies 27 (2), p. 229-241.
Ouwehand, A.W., W.G.T. Kuijpers, D.J. Wisselink, E.B. van Delden (2010)
Kerncijfers verslavingszorg 2009 uitgelicht. Landelijk alcohol en drugs
informatie systeem. Stichting Informatievoorziening Zorg, Houten.
Ouwehand, A.W., W.G.T. Kuijpers, D.J. Wisselink, E.B. van Delden, A. Mol
(2011)
Kerncijfers verslavingszorg 2010. Landelijk alcohol en drugs informatie
systeem. Stichting Informatievoorziening Zorg, Houten.
Pemberton, A., A. Oostdijk, J. Wils, C. van der Werf (2002)
Een spel met grenzen: de Nederlandse casinomarkt. Eindrapport.
Research voor Beleid bv, Leiden.
Schrijvers, C., Risselada, A., Meerkerk G. (2010)
Aard en omvang kansspelverslaving in Nederland in 2010. IVO
Addiction Research Institute, Rotterdam.
STIVORO (2011)
Kerncijfers roken in Nederland 2010. Een overzicht van recente Nederlandse basisgegevens over rookgedrag. STIVORO, Den Haag.
Wardle, H., A. Moody, S. Spence, J. Orford, R. Volberg, D. Jotangia, M.
Griffiths, D. Hussey, F. Dobbie (2011)
British gambling prevalence survey 2010. National Centre for Social
Research, prepared for: The Gambling Commission, Londen.
Wilkinson, C., L. Vunderink, P.G.M. van der Heijden (2008)
Een slimme gok? Onderzoek naar de mogelijkheden om de aard en de
omvang van illegale kansspelen in Nederland vast te stellen. Significant
B.V., Barneveld.

Literatuur

119

120

INTRAVAL – Gokken in kaart

BIJLAGE 1 METHODOLOGISCHE
VERANTWOORDING

In de periode december 2010 tot november 2011 is de tweede meting van de
monitor kansspelverslaving in Nederland uitgevoerd door onderzoeks- en
adviesbureau INTRAVAL en bureau Mediad. In 2005 werd de eerste meting
van deze monitor verricht door het Centrum voor Verslavingsonderzoek (De
Bruin e.a. 2005).1 In de eerste paragraaf wordt aangegeven welke
onderzoeksmethoden zijn toegepast. In de daaropvolgende paragrafen
worden deze onderzoeksmethoden nader toegelicht.
Voor de begeleiding van het onderzoek is door het Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van
Veiligheid en Justitie een begeleidingscommissie samengesteld. Deze
begeleidingscommissie is gedurende de looptijd van het onderzoek meerdere
malen bijeengekomen om de voortgang van het onderzoek en de
conceptversie van het rapport met de onderzoekers te bespreken. Daarnaast
hebben de onderzoekers, ook buiten deze bijeenkomsten, de leden van de
begeleidingscommissie verschillende keren telefonisch of via email
geconsulteerd.

1.

Onderzoeksopzet

Bij de keuze voor de opzet van het onderzoek zijn de onderzoeksdoelstellingen leidend geweest. Niet alleen dienen op basis van het onderzoek
betrouwbare uitspraken te kunnen worden gedaan over de aard en omvang
van verslaving aan kansspelen in Nederland, ook moet worden achterhaald in
hoeverre verschuivingen in de aard en omvang ten opzichte van de vorige
meting zijn opgetreden. Om dit te bereiken is het noodzakelijk zo nauw
mogelijk aan te sluiten bij de wijze waarop de meting in 2005 is uitgevoerd.
Alleen door aan te sluiten bij de opzet van deze meting is de
vergelijkbaarheid tussen beide metingen zo optimaal mogelijk en worden
verschillen als gevolg van verschil in methode van dataverzameling en
analyse zoveel mogelijk geëlimineerd.
Bij de analyse is gebruik gemaakt van datasets van de vorige meting. Met
behulp van de datasets van de vorige meting en bij navragen bij de uitvoerder
1

Het rapport van de vorige meting (De Bruin e.a. 2005) is grotendeels een (eerste)
inventarisatie, terwijl in het rapport van deze meting, met name bij de omvang van
kansspelverslaving ontwikkelingen tussen beide metingen worden beschreven.

Bijlage 1 Methodologische verantwoording

121

van de vorige meting is het niet gelukt om alle percentages te reproduceren
die in het rapport van de vorige meting zijn weergegeven. In ons rapport
moeten we derhalve uitgaan van de percentages die met behulp van de
ontvangen datasets zijn te (re)produceren. Het is dan ook mogelijk dat in dit
rapport enkele cijfers van de vorige meting enigszins afwijken van die uit het
vorige rapport. Meestal gaat dit om tienden van percentages, terwijl het in
sommige gevallen enkele gehele percentages betreft.
Zoals in de inleiding is aangegeven bestaat de monitor uit de volgende vier
onderdelen: omvang van kansspelverslaving; aard van kansspelverslaving;
preventiebeleid; en toekomst. Voor het beantwoorden van de
onderzoeksvragen zijn per onderdeel verschillende activiteiten verricht. Om
de omvang van kansspelverslaving vast te stellen heeft een omvangrijke
bevolkingsenquête plaatsgevonden. Daarnaast zijn ruim 500 deelnemers aan
kansspelen uitgebreid geïnterviewd. Onder meer met behulp van deze
interviews is de aard van kansspelen en kansspelverslaving beschreven. Voor
het onderdeel preventiebeleid is een uitvoerige literatuurstudie uitgevoerd,
terwijl eveneens sleutelinformanten op het gebied van kansspelbeleid en
kansspelverslaving zijn geïnterviewd. De informatie uit de verschillende
bronnen is eveneens gebruikt om een blik op de toekomst te werpen, waarbij
mogelijke trends en verwachtingen aan bod komen. In tabel 1 is per
onderdeel aangegeven welke onderzoeksmethoden zijn ingezet. In de
volgende paragrafen worden de toegepaste methoden verder toegelicht.
Tabel 1

Onderdelen en onderzoeksmethoden

A. Bevolkingsenquête
B. Interviews spelers
C. Literatuurstudie
D. Interviews
sleutelinformanten

2.

1. Omvang
kansspelverslaving

2. Aard
kansspelverslaving

X

X
X
X

X

3.
Preventiebeleid

4.
Toekomst

X
X

X
X
X

X

X

Bevolkingsenquête

Om de omvang van deelname aan kansspelen en kansspelverslaving te
bepalen is een bevolkingsenquête gehouden in het voorjaar van 2011. In
totaal zijn door Mediad ruim 6.000 respondenten geënquêteerd. Hieronder is
beschreven hoe de steekproef is getrokken, terwijl eveneens is ingegaan op
de respons en de vragenlijst.2 Ten slotte komt de representativiteit aan bod,

2

Grote delen van deze tekst zijn overgenomen uit een uitgebreide methodologische
verantwoording die is opgesteld door Marieke Meij en Jolanda Verdurmen van bureau
Mediad.

122

INTRAVAL – Gokken in kaart

waarbij ook enkele achtergrondkenmerken van de respondenten zijn
weergegeven.
Steekproef
In aansluiting op de meting in 2005 is gekozen voor een sequentiële mixedmode design waarbij dataverzameling via internet, schriftelijke
dataverzameling en telefonische dataverzameling zijn ingezet.3 In figuur 1 is
het sequentiële mixed-mode design dat is gebruikt schematisch weergegeven.
Figuur 1

Sequentiële mixed-mode design dat is gebruikt voor de bevolkingsenquête
Fase 1
Internet

Fase 2a
Zonder telefoonnummer

Fase 2b
Met telefoonnummer

Schriftelijke
dataverzameling

Telefonische
dataverzameling

De onderzoekspopulatie voor de bevolkingsenquête bestaat uit alle inwoners
van Nederland waarbij een leeftijdsondergrens is gesteld van 16 jaar. Er is
een aselecte landelijk dekkende steekproef van 30.000 huishoudens
getrokken.4 Om de telefonische dataverzameling in de tweede fase van het
onderzoek mogelijk te maken, is de steekproef verrijkt met telefoonnummers.
Het aantal opvraagbare telefoonnummers is sinds de uitvoering van de vorige
meting aanzienlijk gedaald, hetgeen betekent dat extra is geïnvesteerd in het
aanvullen van telefoonnummers om de dataverzamelingsmethoden van de
nul- en vervolgmeting vergelijkbaar te houden.
Bij het gebruikte steekproefkader is er sprake van een huishoudensteekproef
in plaats van een persoonssteekproef. Dit betekent dat binnen het huishouden
nog een persoon moet worden geselecteerd. Om de representativiteit van de
bevolkingsenquête te verhogen, is daarom in de voorgaande meting gekozen
voor de volgende steekproeftechniek: bij de selectie van de persoon in het
3

Sequentieel betekent dat de methoden in tijd verschillen. In een dergelijk model
wordt veelal gestart met de meest kosten effectieve methode (zoals internet) en
worden daarna de nonrespondenten benaderd met een meer arbeidsintensieve methode
(zoals telefonisch).
4
Een steekproef van 20.000 is ingezet voor het onderzoek (steekproef 1), terwijl een
steekproef van 10.000 als reserve is aangehouden (steekproef 2) om een onverwacht
tegenvallende respons op te vangen.
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

123

huishouden is gevraagd naar de jongst aanwezige man van 16 jaar of ouder
en bij diens afwezigheid naar de jongst aanwezige vrouw.5 In verband met de
vergelijkbaarheid tussen de beide metingen is bij de tweede meting dezelfde
methode gehanteerd voor de selectie van de persoon in het huishouden.
Verder is bij de telefonische dataverzameling de totale respons indien nodig
bijgestuurd naar de ideaalverdeling van de totale respons naar provincie.
Bij de start van de dataverzameling (fase 1) hebben alle huishoudens uit de
steekproef een brief ontvangen. Voor het versturen van de brieven is gebruik
gemaakt van een verzendenveloppe van het Ministerie van Veiligheid en
Justitie. In de brief is een lid van het huishouden uitgenodigd deel te nemen
aan het onderzoek.6 In de brief stond vermeld dat men de vragenlijst kon
invullen op internet. Door middel van een button die op de website van
INTRAVAL was geplaatst, kregen respondenten toegang tot de vragenlijst.
In fase 2 zijn alle huishoudens benaderd die nog niet hadden gereageerd in
fase 1. De huishoudens waarvan geen telefoonnummer bekend was hebben
een brief ontvangen met daarbij een schriftelijke vragenlijst en een
antwoordenveloppe. In de brief stond vermeld dat men kon deelnemen aan
het onderzoek door het invullen van de bijgevoegde schriftelijke vragenlijst
of op internet. De huishoudens waarbij wel een telefoonnummer bekend was
zijn geselecteerd voor het telefonisch rappel. Er zijn maximaal 10
belpogingen ondernomen om contact te leggen. Om de kans op contact te
verhogen, is gebeld op wisselende tijdstippen en wisselende dagen. Het
zwaartepunt heeft gelegen op de avonden en de zaterdagen. In overleg met de
begeleidingscommissie is begin mei besloten om de reserve steekproef in te
zetten.
Respons
Uiteindelijk is een adressenbestand gebruikt van 24.459 adressen.7 In de
eerste steekproef zaten 19.559 bruikbare adressen, terwijl 4.900 huishoudens
5

Uit (telefonisch) bevolkingsonderzoek blijkt dat jonge mannen en in mindere mate
jonge vrouwen vaak ondervertegenwoordigd zijn. (Huis)vrouwen van middelbare
leeftijd daarentegen zijn vaak oververtegenwoordigd. Dit heeft voor een belangrijk
deel te maken met verschillen in de aanwezigheid en bereikbaarheid. Jongeren (en
werkenden) zijn over het algemeen minder vaak thuis dan ouderen. Om deze
doelgroepen toch voldoende in het onderzoek te betrekken is bij de selectie van een
persoon uit het huishouden gevraagd naar de jongst aanwezige man van 16 jaar of
ouder en bij diens afwezigheid naar de jongst aanwezige vrouw. Met behulp van deze
steekproeftechniek wordt de representativiteit van het onderzoek verhoogd en vormen
de respondenten een betere afspiegeling van de samenleving.
6
In de brief werd aangegeven dat onze eerste voorkeur uitging naar de jongste man in
het huishouden van 16 jaar of ouder.
7
Exclusief de adressen waarbij de brief retour is gekomen of waarvan het adres van
een bedrijf is. Overigens wordt niet elke brief die onbestelbaar is ook daadwerkelijk
retour gestuurd.
124

INTRAVAL – Gokken in kaart

zijn benaderd uit de tweede steekproef. In het databestand van de
bevolkingsenquête zijn uiteindelijk 6.077 enquêtes opgenomen. De respons
bedraagt hiermee 24,8%. Dit is vergelijkbaar met de gemiddelde respons in
de voorgaande meting (28,3%). In tabel 2 is weergegeven via welke methode
deze enquêtes tot stand zijn gekomen. De meeste enquêtes (64%) zijn
telefonisch afgenomen, terwijl een klein deel van de respondenten (3%) de
ingevulde vragenlijst via de post heeft geretourneerd.
Tabel 2

Afgenomen enquêtes uitgesplitst naar methode van dataverzameling, in
aantallen en percentages

Via internet
Schriftelijk

Aantal
1.979

%
33

198

3

Telefonisch

3.900

64

Totaal

6.077

100

Non-respons
Bij de telefonische dataverzameling is tevens de reden van non-respons
bijgehouden. Uiteindelijk is met 11.684 huishoudens telefonisch contact
geweest, waarvan 3.900 hebben meegedaan aan de enquête. De huishoudens
die niet wilden meewerken aan de enquête noemden vooral dat het onderwerp
hen niet interesseerde (55%), geen zin (16%) of geen tijd (7%) als reden (zie
tabel 3).
Tabel 3

Redenen voor non-respons bij telefonische dataverzameling
n
Onderwerp interesseert respondent niet
4.243
Geen zin
1.284
Te druk / geen tijd
538

%
55
16
7

Ziet nut onderzoek niet in

478

6

Principieel / weigering telefonisch

365

5

Gezondheidsproblemen/ vindt zichzelf te oud

349

4

Geen reden / wil geen reden geven

231

3

Wordt al zo vaak benaderd voor enquête

117

2

Overige persoonlijke omstandigheden

52

1

Weigering tussentijds

55

1

72

1

7.784

100

Heeft (naar eigen zeggen) al meegedaan via andere
methode
Totaal

Responsverhogende maatregelen
Bij de onderzoeksopzet zijn verschillende maatregelen genomen om de
respons te verhogen en te stimuleren. Zoals eerder is aangegeven, is voor het
veldwerk gekozen voor een mixed-mode design. Dit design is zeer effectief
in het verhogen van de respons. Daarnaast is voor dit onderzoek het aantal
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

125

telefonische contactpogingen opgehoogd naar maximaal tien. Verder zijn alle
enquêteurs getraind om door te vragen waarom mensen niet mee willen doen
en om te proberen (zonder pushen) respondenten over te halen mee te werken
aan het onderzoek.8 Bovendien is een helpdesk ingericht waar respondenten
met vragen over het onderzoek terecht konden. In de communicatie over het
onderzoek is een 0800-nummer opgenomen, terwijl ook een e-mail kon
worden gestuurd naar een e-mailadres dat speciaal voor dit onderzoek is
aangemaakt.
In de instructie aan de enquêteurs is eveneens ingegaan op enkele andere
onderwerpen, te weten: het doel van het onderzoek; de opdrachtgever; wat
gebeurt er met de resultaten van het onderzoek; en de achtergrond van het
onderzoek. Tevens was het voor dit onderzoek van belang dat de enquêteurs
beschikten over kennis met betrekking tot kansspelen en specifiek de diverse
kansspeltypen. In de instructie is aan dit onderwerp de nodige aandacht
besteed en zijn de diverse kansspeltypen toegelicht. Daarnaast is aandacht
besteed aan de mogelijke hulpverleningsinstanties waarnaar respondenten die
een hulpvraag bij de enquêteur neerleggen kunnen worden verwezen. De
enquêteurs zijn getraind om signalen van respondenten serieus te nemen,
hierop in te spelen en indien nodig door te geven aan de supervisors. Ook is
gesproken over de gevoeligheid van het onderwerp van onderzoek voor
bepaalde respondenten. In de introductie is aangegeven dat het onderzoek
anoniem is.
Opbouw vragenlijst en analyses
In verband met de vergelijkbaarheid tussen de metingen is als basis voor de
vragenlijst de vragenlijst van de vorige meting gebruikt. De enquête bestond
vooral uit gesloten vragen, aangevuld met enkele open vragen. De vragenlijst
van de voorgaande meting is op een aantal punten aangepast. In 2011 is een
aantal vragen toegevoegd over poker en kansspelen die op internet worden
aangeboden. Daarentegen zijn enkele vragen uit de vragenlijst van de vorige
meting weggelaten, omdat deze vragen als niet voldoende relevant werden
beschouwd door zowel de onderzoekers als de begeleidingscommissie. De
gemiddelde interviewtijd bedroeg bij de telefonische dataverzameling zo’n
15 minuten.
De gebruikte vragenlijst bestaat uit de volgende 14 blokken: loterijen;
krasloten; kansspelautomaten; poker; overige tafelspelen; wedden op
paarden; andere kansspelen; kansspelen via internet (en aanvullend games via
internet); illegale kansspelen; tijd en geld; reden om te gokken; eigen
spelgedrag; algemene gegevens; vervolginterview.9
8

Bij de instructie aan de enquêteurs is benadrukt dat ook deelname van respondenten
die niet aan kansspelen deelnemen gewenst is.
9
De inhoud van de vragenlijst was bij alle vormen van dataverzameling (schriftelijk,
telefonisch en via internet) gelijk.
126

INTRAVAL – Gokken in kaart

SOGS
In de vragenlijst is ook een screener voor kansspelverslaving opgenomen: de
SOGS (The South Oaks Gambling Screen). Het meetinstrument SOGS is
gebaseerd op het psychiatrische classificatiesysteem DSM IV (Diagnostic
and Statistical Manual). De SOGS wordt vaak gebruikt om
kansspelverslaving vast te stellen, omdat reeds veel onderzoek is gedaan naar
de betrouwbaarheid, de validiteit en de accuraatheid van dit
classificatiesysteem. Zo heeft DeFuentas-Merillas (2004) onderzoek gedaan
naar de validering van de Nederlandse versie van de SOGS als screener voor
pathologisch gokken. Hieruit blijkt dat de SOGS een valide screener is voor
pathologisch gokken.
De SOGS-vragenlijst bestaat uit twintig items die screenen op
kansspelverslaving. De items bevatten vragen over het verborgen houden van
het eigen gokgedrag, het meer tijd en geld aan gokken besteden dan iemand
van plan was, het ruzie maken met familie of huisgenoten over gokken, en
het geld lenen om te kunnen gokken of om speelschulden af te betalen. De
score van deze items wordt de lifetime SOGS-score genoemd. Naast de
lifetime SOGS-score is een laatste jaar SOGS-score berekend. Wanneer een
item ooit van toepassing is geweest, is aan de respondent gevraagd wanneer
dit voor het laatst was. De laatste jaar SOGS-score bestaat uit het aantal items
dat het afgelopen jaar op de respondenten van toepassing was. In dit rapport
wordt alleen gebruik gemaakt van de laatste jaar SOGS-score, aangezien dit
de beste maat is waarop kan worden nagegaan in hoeverre er sprake is van
een verandering tussen beide metingen. In dit onderzoek worden respondenten met een SOGS-score van vijf of hoger ‘probleemspeler’ genoemd,
en respondenten met een SOGS-score van drie of vier ‘risicospeler’. Bij een
SOGS-score van nul, één of twee spreken we van een ‘recreatief speler’.
Daarnaast zijn er respondenten die helemaal niet gokken. Zij worden
geclassificeerd als niet-speler. Op deze manier worden in dit onderzoek de
volgende vier groepen onderscheiden: niet-spelers; recreatieve spelers (SOGS
0-2); risicospelers (SOGS 3-4); probleemspelers (SOGS 5 of hoger).
Bij het berekenen van de SOGS-score zijn we tegen enkele problemen
aangelopen die te maken hebben met de beschikbare gegevens over de vorige
meting (De Bruin e.a. 2005). Het eerste probleem heeft betrekking op de
volgende vraag: “Heeft u ooit gezegd dat u geld gewonnen had, terwijl u in
werkelijkheid geld had verloren”. Volgens de officiële berekening moet het
antwoord ‘soms’ op deze vraag worden meegenomen in de SOGS-score.
Tijdens de vorige meting is het antwoord ‘soms’ op deze vraag echter niet
meegeteld. In overleg met de begeleidingscommissie is besloten om het
antwoord ‘soms’ wel mee te nemen bij de berekening van de SOGS. In
verband met de vergelijkbaarheid tussen de vorige en de huidige meting is
deze berekening zowel op het databestand van de vorige meting als op het
databestand van de huidige meting toegepast. Daarnaast bleken in 2005

Bijlage 1 Methodologische verantwoording

127

enkele respondenten ten onrechte als laatste jaar speler te zijn aangemerkt.
Dit heeft tot gevolg dat de verdeling naar categorie (laatste jaar) spelers in
2005 enigszins is veranderd ten opzichte van hetgeen in het rapport van de
vorige meting staat vermeld. De consequentie hiervan is dat in vrijwel het
hele rapport andere percentages over 2005 worden weergegeven dan in het
voorgaande rapport. In de meeste gevallen zijn de verschillen minimaal
(enkele tienden). Voor de berekening van de omvangschatting van het aantal
probleemspelers in 2005 in Nederland heeft dit echter grotere gevolgen,
aangezien hierbij een vermenigvuldiging plaatsvindt met de Nederlandse
bevolking van 16 jaar en ouder, hetgeen ruim 13 miljoen inwoners betreft. De
omvangschatting van het aantal probleemspelers in 2005 verandert door deze
aanpassing van 40.000 (0,31% van 13.047.018) naar 28.700 (0,22% van
13.047.018). Het aantal probleemspelers in 2005 ligt dus lager dan
aanvankelijk werd gedacht. Dit komt doordat destijds het aantal respondenten
dat ten onrechte als laatste jaar probleemspeler is aangemerkt groter is dan
het aantal respondenten dat soms op de hiervoor genoemde vraag hebben
geantwoord.
Een ander probleem is gerelateerd aan de vraag “Heeft u ooit geld geleend
om te gokken of om speelschulden terug te betalen?”. Hierbij worden bij een
positief antwoord vervolgens negen subvragen gesteld (subvragen over bij
wie geld is geleend). In de oorspronkelijke Engelse versie van de SOGS
wordt de hoofdvraag ‘heeft u ooit geld geleend om te gokken of om
speelschulden terug te betalen’ niet gesteld, maar worden direct negen
subvragen gesteld, die steeds beginnen met ‘heeft u wel eens geld geleend
van … om te gokken of speelschulden terug te betalen’. De subvraag die mist
in de vorige meting is ‘geleend van overige familie of schoonfamilie’.
Aangezien voor de huidige meting gebruik is gemaakt van de vragenlijsten
die tijdens de vorige meting zijn toegepast, is de negende subvraag ook nu bij
de bevolkingsenquête en de spelers-interviews niet gesteld. Door het
achterwege laten van de negende subvraag zijn er strikt gezien 19 in plaats
van 20 items beschikbaar waarmee de SOGS-score kan worden berekend.
Tijdens de vorige meting is de hoofdvraag (indien met ‘ja’ beantwoord)
meegeteld, waardoor er toch 20 items zijn. In verband met de
vergelijkbaarheid is in overleg met de begeleidingscommissie besloten ook in
de huidige meting de hoofdvraag mee te tellen bij het berekenen van de
SOGS-score.10

10

Het meenemen van de hoofdvraag over lenen in de SOGS leidt bij het berekenen
van het aantal probleemspelers tot een overschatting. Omdat weinig respondenten
deze vraag positief hebben beantwoord is deze overschatting zeer beperkt. Bij een
volgende meting dient de subvraag ‘geleend van overige familie of schoonfamilie’
wel te worden opgenomen in de vragenlijst.

128

INTRAVAL – Gokken in kaart

Analyses
Voor de analyses van de bevolkingsenquête en de interviews met spelers is
gebruik gemaakt van het statistiekprogramma SPSS. Eventuele verschillen
tussen de vorige en de huidige meting zijn getoetst op significantie. De
verschillen zijn getoetst met behulp van een t-toets en een chi-kwadraat toets.
Daarbij wordt uitgegaan van een waarschijnlijkheidspercentage van 95%. Dit
betekent dat indien de gevonden verschillen significant zijn, het voor 95%
zeker is dat de verschillen berusten op werkelijke verschillen en niet op
toevallige (steekproef)fluctuaties. Deze toetsen zijn gevoelig voor het aantal
onderzoekselementen, hoe groter de steekproef, hoe eerder gevonden
verschillen significant zijn.
Representativiteit onderzoeksgroep
Er is bij de bevolkingsenquête gestreefd naar een zo representatief mogelijke
steekproef van de Nederlandse bevolking. Het steekproefkader betreft
Nederlandse ingezetenen van 16 jaar en ouder. Om de representativiteit van
de steekproef te kunnen bepalen is een aantal kenmerken van de
respondenten vergeleken met die van de Nederlandse bevolking: sekse,
leeftijd, burgerlijke staat en etniciteit (tabel 4). Deze kenmerken zijn
verkregen via Statline.11 Om de steekproef een goede afspiegeling te laten
zijn van de Nederlandse bevolking is gebruik gemaakt van wegingsfactoren.
Er is gewogen op basis van geslacht, leeftijd, burgerlijke staat en etniciteit.
Uit tabel 4 valt op te maken dat de volgende groepen uit de Nederlandse
samenleving ondervertegenwoordigd zijn in de respondentengroep in 2011:
vrouwen, mensen die gescheiden zijn, jongvolwassenen en (niet-)Westerse
allochtonen.
De antwoorden van deze ondervertegenwoordigde groepen zijn zwaarder
meegewogen dan die van groepen die oververtegenwoordigd zijn. Dit gebeurt
door middel van een wegingsfactor, een extra variabele in het bestand.12 Ook
in de vorige meting was er sprake van een ondervertegenwoordiging van het
aandeel allochtonen, jongvolwassenen en personen die gescheiden zijn (zie
tabel 4). In de vorige meting was er echter een oververtegenwoordiging van
het aandeel vrouwen in de steekproef.

11

Statline is de databank van het Centraal Bureau voor de Statistiek die online te
raadplegen is via de website: www.cbs.nl.
12
De formule voor het berekenen van de wegingsfactor is als volgt: deel het aandeel
dat kenmerk A heeft in de populatie door het aandeel dat kenmerk A heeft in de
steekproef. Bijvoorbeeld: 50,9% van de bevolking is in 2011 van het vrouwelijk
geslacht, terwijl dit percentage in de steekproef 46,5% betreft. De wegingsfactor voor
de groep vrouwen is dan 1,09 (50,9% / 46,5%).
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

129

Tabel 4

Samenstelling respondentengroep (bevolkingsenquête) vergeleken met
Nederlandse bevolking (CBS)

Geslacht
Man
Vrouw
Leeftijd
16 – 19 jaar
20 – 24 jaar
25 – 29 jaar
30 – 34 jaar
35 – 39 jaar
40 – 44 jaar
45 – 49 jaar
50 – 54 jaar
55 – 59 jaar
60 – 64 jaar
65 – 69 jaar
70 jaar en
ouder
Burgerlijke
staat
Ongehuwd
Gehuwd
Verweduwd
Gescheiden
Etniciteit
Autochtoon
Westers
allochtoon
Nietwesters
allochtoon

Responden
-ten groep
2005 (in%)
(N=5.575)

Nederlandse
bevolking
2005 (in%)
(N=13,0
miljoen)

Significantie
niveau

Respondenten groep
2011 (in%)
(N=6.077)

Nederlandse
bevolking
2011 (in%)
(N=13,5
miljoen)

Significantie
niveau

44,3
56,6

48,9
51,1

**
**

53,5
46,5

49,1
50,9

**
**

4,3
4,5
8,1
11,2
12,5
11,0
9,2
9,6
9,5
6,8
5,2
8,1

6,0
7,6
8,0
10,1
10,3
9,9
9,1
8,7
8,1
6,0
5,0
11,3

**
**
n.s.
**
**
**
n.s.
*
**
*
n.s.
**

3,3
3,9
5,5
7,2
8,0
11,0
9,4
9,4
9,9
10,4
7,4
14,7

6,1
7,5
7,4
7,4
8,8
9,6
9,6
8,7
8,0
7,9
5,8
13,1

**
**
**
n.s.
*
**
n.s.
n.s.
**
**
**
**

35,7
52,8
6,2
5,4

32,0
53,9
6,7
7,3

**
n.s.
n.s.
**

33,0
54,6
7,6
4,9

34,1
51,1
6,4
8,4

**
**
**

90,1
6,9

82,1
9,2

**

89,4
6,4

80,4
9,6

**
**

2,9

8,6

**

4,2

10,0

**

* p<0,05 (waarschijnlijkheidspercentage van 95%). ** p <0,01 (waarschijnlijkheidspercentage van 99%). n.s. = niet significant.

Beschrijving onderzoeksgroep
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste persoonskenmerken van de onderzoeksgroep, waarbij telkens een vergelijking wordt
gemaakt met de onderzoeksgroep uit 2005.13
Leeftijd
Voor de meting in 2011 geldt dat de groep respondenten die jonger is dan 30
jaar het kleinste is met 12,7% (tabel 5). Dit percentage lag in 2005 op 16,9%.
13
De vergelijking tussen de onderzoeksgroepen wordt gemaakt met behulp van
ongewogen resultaten. Het is niet zinvol om in onderstaande tabellen de significante
verschillen uitgebreid te bespreken. Bij het beschrijven van de resultaten in de
volgende hoofdstukken zijn namelijk wegingsfactoren (op basis van de achtergrondkenmerken die hier zijn weergegeven) toegepast, zodat het mogelijk is om een beeld
te geven van de Nederlandse bevolking.

130

INTRAVAL – Gokken in kaart

In 2011 is 22,1% van de onderzoeksgroep ouder dan 65, terwijl dit in 2005
voor 13,3% van de onderzoekgroep gold. De overige respondenten zijn 30 tot
65 jaar oud. De gemiddelde leeftijd van de respondentengroep in 2011 is 50
jaar, terwijl dit in 2005 45 jaar was.
Tabel 5

Verdeling van respondenten naar leeftijd in 2005 en 2011, in %
2005
2011
Jonger dan 30 jaara
16,9
12,7
30 tot 50 jaara
43,9
35,6
50 tot 65 jaara
25,9
29,7
65 jaar en oudera
13,3
22,1
Totaal
100
100
Gemiddeldea
45 jaar
50 jaar
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Geslacht
In 2011 is 53,5% van de onderzoeksgroep een man, terwijl dit in 2005 43,4%
was (tabel 6).
Tabel 6

Verdeling van respondenten naar geslacht in 2005 en 2011, in %
2005
2011
Mana
43,4
53,5
Vrouwa
56,6
46,5
Totaal
100
100
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Burgerlijke staat
In 2011 bestaat 21,4% van de groep respondenten uit alleenstaanden, terwijl
dit percentage in 2005 op 22,9% lag (tabel 7). De groep gehuwden vormt in
2011 54,6% van de onderzoeksgroep en in 2005 52,8%. De overige
respondenten zijn samenwonend (11,5% in 2011 en 12,8% in 2005),
gescheiden (4,9% in 2011 en 5,4% in 2005) of verweduwd (7,6% in 2011 en
6,2% in 2005).
Tabel 7

Verdeling van respondenten naar burgerlijke staat in 2005 en 2011, in %
2005
2011
Alleenstaanda
22,9
21,4
Samenwonenda
12,8
11,5
Gehuwda
52,8
54,6
Verweduwda
6,2
7,6
Gescheidena
5,4
4,9
Totaal
100
100
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Werksituatie
Tabel 8 toont de werksituatie van de respondenten. Het merendeel van de
respondenten heeft betaald werk. In 2011 geldt dit voor 56,9%, terwijl dit
percentage in 2005 op 60,5% lag. Van deze werkenden heeft ongeveer twee
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

131

derde een fulltime baan, terwijl het overige deel een parttime baan heeft of
zelfstandig ondernemer is. In 2011 geldt dat 25,1% gepensioneerd is en in
2005 15,1%.
Tabel 8

Verdeling van respondenten naar werksituatie in 2005 en 2011, in %
2005
2011
Betaald werka
60,5
56,9
Fulltime
32,7
31,5
Parttimea
21,9
17,7
6,1
7,7
Zelfstandigea
Studie/school
6,0
5,5
Huisman/huisvrouwa
9,2
5,5
Werkloos
2,2
2,3
WAOa
3,5
2,4
Vrijwilligerswerka
1,9
1,0
Pensioena
15,1
25,1
Andersa
1,4
0,0
Onbekenda
0,4
1,4
Totaal
100
100
a
Significant verschil tussen 2005 en 2011.

Etniciteit
Voor beide metingen geldt dat de groep autochtone respondenten het grootste
is (tabel 9). In 2011 is 10,6% van allochtone afkomst14, terwijl in 2005 dit
percentage op 11,5% lag.
Tabel 9 Verdeling van respondenten naar etniciteit in 2005 en 2011, in %
2005
2011
Autochtoon
88,5
89,4
Allochtoon
11,5
10,6
Totaal
100
100

3.

Interviews spelers

Om de aard van kansspelen en kansspelverslaving gedetailleerd te kunnen
beschrijven zijn door bureau INTRAVAL ruim 500 personen geïnterviewd die
regelmatig deelnemen aan kansspelen. Hieronder wordt beschreven hoe de
respondenten zijn geworven, terwijl eveneens wordt ingegaan op de respons
en de vragenlijst. Ten slotte wordt een beschrijving gegeven van de
onderzoeksgroep, waarbij ook enkele achtergrondkenmerken van de
respondenten worden weergegeven.

14

De definitie van allochtoon is als volgt: persoon die in het buitenland is geboren of
van wie tenminste één van de ouders in het buitenland is geboren.
132

INTRAVAL – Gokken in kaart

Selectieve werving respondenten
Een deel van de respondenten is geworven via de bevolkingsenquête.
Respondenten die bij de bevolkingsenquête aangaven meer dan 12 keer per
jaar deel te nemen aan kansspelen zijn uitgenodigd voor een
vervolginterview.15 Daarnaast is intensief veldwerk uitgevoerd om voldoende
respondenten te verkrijgen. Respondenten zijn geworven op diverse fysieke
vindplaatsen waar kansspelen gespeeld kunnen worden, via hulpverlening,
via internetfora en door middel van snowballsampling. Het werven van
respondenten heeft op de verschillende speellocaties plaatsgevonden door
zowel de onderzoekers als de medewerkers van de speellocaties. Tijdens het
veldwerk is geprobeerd een evenredige verdeling van de respondenten te
bewerkstelligen naar type speler en soort spel waaraan de respondenten
voornamelijk deelnemen. Ook is rekening gehouden met persoonskenmerken,
waaronder woongemeente, leeftijd en geslacht.
Er is gericht gezocht naar regelmatige spelers, die een goede dwarsdoorsnede
vormen van de populatie regelmatige spelers. Aangezien deze wijze van
steekproeftrekken (convenience sampling) geen aselecte steekproeftrekking
in strikte zin is, zijn de resultaten van de beide metingen onderling niet goed
vergelijkbaar. Wel geven ze een goed beeld van de actuele aard van
kansspelers en kansspelverslaving. In het hoofdstuk over regelmatige spelers
(hoofdstuk 4) wordt daarom enkel ingegaan op de bevindingen in 2011. De
resultaten uit 2005 zijn opgenomen in bijlage 3.
Fysieke vindplaatsen waar kansspelen worden aangeboden
Respondenten zijn onder andere geworven bij vestigingen van Holland
Casino, amusementscentra, renbanen, wedkantoren, horecagelegenheden en
kraslotverkooppunten. Verspreid over het land zijn de volgende zes
vestigingen van Holland Casino meerdere malen bezocht: Eindhoven,
Enschede, Groningen, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht. Evenals in de
voorgaande meting is bij de werving van respondenten samengewerkt met
medewerkers van Holland Casino. Bij binnenkomst van de bezoekers
selecteerde de medewerker de probleemspelers op basis van het
bezoekersregistratiesysteem of er werden personen geselecteerd waarvan de
medewerker wist dat hij of zij regelmatig een vestiging van Holland Casino
bezoekt. De samenwerking met Holland Casino is prettig verlopen.
Daarnaast zijn 13 amusementscentra bezocht verspreid over Nederland in de
volgende steden: Apeldoorn, Eindhoven, Gilze, Groningen, Leeuwarden,
Nijmegen, Rotterdam, Sassenheim, Tilburg en Utrecht. Allereerst is
medewerking gevraagd bij medewerkers van de overkoepelende organisaties
waaronder diverse amusementscentra vallen. Uiteindelijk hebben meerdere
15

Exclusief de personen die hebben aangegeven dat ze niet benaderd willen worden
voor een vervolginterview.
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

133

amusementscentra toestemming gegeven om bezoekers binnen aan te
spreken, terwijl bij enkele amusementscentra bezoekers buiten zijn
aangesproken. Het werven van respondenten gebeurde zowel door
personeelsleden van amusementscentra als door de onderzoekers zelf. Over
het algemeen is de samenwerking goed verlopen met de amusementscentra
die hun medewerking aan het onderzoek verleenden.
Verder zijn zeven draf- en grasbanen (in Aduard, Alkmaar, Duindigt,
Emmeloord, Groningen, Hilversum en Wolvega) en vier wedkantoren (in
Amsterdam, Arnhem, Groningen en Leidschendam) bezocht. Tevens zijn
respondenten aangesproken bij diverse illegale pokertoernooien, in cafés, bij
bingoavonden en bij verkooppunten van krasloten. Ook hier hebben de
onderzoekers zelf respondenten geworven. Op locaties waar weinig
potentiële respondenten aanwezig waren, zoals bij verkooppunten van
krasloten, zijn alle bezoekers aangesproken met de vraag of zij wilden
meedoen aan het onderzoek.16
Op de andere speellocaties zijn eerst personen aangesproken van wie
vermoed werd dat zij veel speelden of dat zij problemen hadden met
kansspelen, terwijl daarnaast ook recreatieve spelers zijn geworven. Aan het
eind van de dataverzamelingsperiode zijn alleen nog personen geïnterviewd
met risicovol of problematisch speelgedrag om zo een evenredige verdeling
van de respondenten naar type speler te bewerkstelligen.17
Via hulpverlening
Er is contact gelegd met instellingen voor verslavingszorg en zelfhulpgroepen
voor kansspelverslaafden. Met medewerkers van de volgende instellingen
voor verslavingszorg is gesproken: Parnassia/Brijder, Tactus Verslavingszorg
en Verslavingszorg Noord Nederland (VNN). Hoewel de verschillende
contactpersonen bereid waren mee te werken en zich hebben ingespannen om
respondenten aan te dragen, is dit maar in beperkte mate gelukt. Dit was
volgens enkele contactpersonen wellicht te wijten aan angst bij hulpverleners
voor het schenden van de privacy van hun cliënten. Door medewerkers van
VNN zijn de onderzoekers uitgenodigd om bij een bijeenkomst van cliënten
een toelichting te geven over het onderzoek. Bij deze bijeenkomst zijn
vervolgens enkele cliënten geïnterviewd. Tevens is contact gelegd met
zelfhulpgroepen voor kansspelverslaafden, zoals verschillende afdelingen van
de Anonieme Gokkers Omgeving Gokkers (AGOG) en de website
nooitmeergokken.nl. Via deze wegen zijn ook enkele ervaren spelers
geïnterviewd.
16

Mits zij tenminste 12 keer per jaar deelnemen aan kansspelen.
Aan het eind van de dataverzamelingsperiode is bij alle respondenten eerst de
SOGS afgenomen om te bepalen welk speelgedrag de respondenten vertonen. Bij
recreatieve spelers is vervolgens het interview voortijdig afgebroken.
17

134

INTRAVAL – Gokken in kaart

Via internet
Daarnaast is via internet contact gezocht met potentiële respondenten. Op
fora van twee pokerwebsites is een oproep geplaatst of leden deel wilden
nemen aan het onderzoek. Het betreft een website met instructies, nieuws en
coaching met betrekking tot poker en een website van een pokerclub. Hierop
hebben meerdere respondenten gereageerd. Zij hebben hun contactgegevens
aan INTRAVAL doorgegeven, waarna vervolgens een afspraak met hen is
gemaakt. Daarnaast is op vier websites gezocht naar mogelijke locaties van
illegale pokertoernooien en homegames18 in Nederland. Om inzicht te krijgen
in de locaties is bij drie van de vier websites lidmaatschap van de website
noodzakelijk. De forumleden die adverteren over een pokertoernooi of
homegame vermelden vrijwel nooit de locatie. De locatie van het toernooi
wordt vervolgens alleen op aanvraag in een privébericht gegeven, maar alleen
indien de aanvrager bekend is bij de andere forumleden.
Via het profiel van één van de onderzoeksmedewerkers van INTRAVAL is
contact opgenomen met de forumleden. Vervolgens zijn door de
onderzoekers de verschillende locaties bezocht waar illegale pokertoernooien
worden gespeeld. Nadat volledige anonimiteit werd gegarandeerd hebben
meerdere personen deelgenomen aan het onderzoek. Er is veel tijd en moeite
gestoken in het werven van respondenten via internet, terwijl het uiteindelijk
een relatief gering aantal interviews heeft opgeleverd. Vanachter de computer
is het blijkbaar moeilijker iemand te overtuigen mee te doen aan het
onderzoek dan op fysieke speellocaties.
Snowballsampling
Ook is gebruik gemaakt van snowballsampling. Aan de eerste
(begin)respondenten die binnen de settings zijn gesproken, is gevraagd of zij
ook anderen in een soortgelijke situatie kennen. Daarnaast is de respondent
gevraagd locaties te noemen waar andere kansspelers komen. Deze plekken
zijn vervolgens door de veldwerkers bezocht, waar zij vragenlijsten hebben
afgenomen bij enkele personen. Dit is bijvoorbeeld gebeurd bij de illegale
pokertoernooien. Bij de locaties waar illegale pokertoernooien worden
gespeeld is aan de respondenten ook gevraagd of zij nog meer locaties wisten
waar illegale pokertoernooien worden georganiseerd.
Respons
Tabel 10 laat zien dat in 2011 in totaal 515 respondenten zijn geïnterviewd,
waarvan 10% is geworven via de bevolkingsenquête en 90% via veldwerk.
Van deze 515 interviews bleken zes interviews niet goed bruikbaar voor
nadere analyse, bijvoorbeeld omdat de respondent de afname van het
interview voortijdig heeft afgebroken. Het totale aantal interviews dat in 2011
is meegenomen in de analyses komt daarmee uit op 509.
18

Homegame is de term die wordt gehanteerd voor een pokerspel dat bij mensen thuis
wordt gespeeld.
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

135

In 2005 hebben 450 respondenten deelgenomen aan de face-to-face
vragenlijst. Van hen is 28% geworven via het bevolkingsonderzoek, terwijl
72% is geworven via veldwerk. Van de 450 afgenomen interviews bleken
420 vragenlijsten goed bruikbaar (zie tabel 10).19
Tabel 10

Via
bevolkings
enquête
Veldwerk
Totaal

Respondenten naar wervingsmethode in 2005 en 2011
2005
2011
Afgenomen
Bruikbare
Afgenomen
Bruikbare
enquêtes
enquêtes
enquêtes
enquêtes
N
%
N
%
N
%
N
%
126
28
122
29
54
10
53
10
324
450

72
100

298
420

71
100

461
515

90
100

456
509

90
100

Respons per wervingslocatie
Van de 461 respondenten die in 2011 via veldwerk zijn geworven, is 31%
aangesproken in één van de filialen van Holland Casino (tabel 11).
Respondenten naar wervingslocatie in 2005 en 201120
2005
2011
Aantal
%
Aantal
interviews
interviews
Amusementscentrum
95
29
131
Holland Casino
81
25
144
Drafbanen
53
16
68
Wedkantoren
29
9
31
Snowballsampling en
39
12
46
nominees
Hulpverlening
5
2
7
Advertenties
17
5
Flyer
5
2
Internet
8
Illegale
6
pokertoernooien
Café
10
Op straat
1
Bingo
6
Kraslootverkooppunt
3
Totaal
324
100
461

Tabel 11

%
28
31
15
7
10
2
2
1
2
0
1
1
100

19

In de respondentengroep zaten daarnaast zeven personen die alleen ooit aan een
loterij hadden deelgenomen. Omdat het in dit deel van het onderzoek gaat om
regelmatige spelers zijn deze respondenten in de analyses buiten beschouwing
gelaten, waardoor uiteindelijk 413 vragenlijsten zijn meegenomen in de analyses.
20
Vanwege de wijze van werving (conveniance samples) is het methodologisch
gezien niet goed mogelijk de resultaten van beiden metingen met elkaar te vergelijken.
136

INTRAVAL – Gokken in kaart

In 2005 geldt dit voor 25% van de respondenten. Zowel in 2011 als in 2005 is
daarnaast een groot deel van de respondenten geworven in amusementscentra: respectievelijk 28% en 29%. Het percentage respondenten dat is
geworven via drafbanen, wedkantoren, snowballsampling en hulpverlening is
in beide jaren vrijwel gelijk. Deze percentages variëren van 2%
(hulpverlening) tot 16% (drafbanen).
In 2011 is een aantal wervingslocaties toegevoegd aan de in 2005 gebruikte
locaties. Het gaat daarbij om werving via internet, bij illegale
pokertoernooien, in cafés, bij bingo-avonden en bij verkooppunten voor
krasloten. Daarnaast is één respondent op straat aangesproken.
Non-respons
Tijdens het veldwerk in 2011 is tevens de (reden van) non-respons
bijgehouden.21 In totaal zijn 1.480 personen aangesproken, waarvan 181
personen niet tot de doelgroep behoorden.22 Vervolgens hebben 461 personen
deelgenomen aan het interview, terwijl 838 personen dit hebben geweigerd.
Aan de personen die niet wilden meewerken is tevens de reden daarvan
gevraagd. De bezoekers die niet wilden meewerken aan de enquête noemden
vooral ‘geen zin’ (64%) of ‘geen tijd’ (23%) als reden (zie tabel 12). Deze
spelers gaven vaak aan naar de speellocatie te komen om deel te nemen aan
kansspelen, terwijl ze geen zin of geen tijd hadden om mee te doen aan een
interview. In 7% van de gevallen van non-respons is sprake geweest van een
taalbarrière. Het betreft vooral Aziatische spelers in vestigingen van Holland
Casino en amusementscentra die de Nederlandse taal te beperkt beheersten
om te worden geïnterviewd.
Tabel 12

Redenen voor non-respons in 2011
n
Geen zin/ interesse
536
Geen tijd
196
Taalbarrière
60
Andere reden23 of reden
46
niet genoemd
Totaal
838

%
64
23
7
5
100

De medewerking bij het werven van respondenten verschilde per
speellocatie. In de vestigingen van Holland Casino en bij verschillende
amusementscentra hielpen de medewerkers met het aanspreken van
bezoekers. Deze medewerking kwam de respons ten goede. De respons was
21

Bij de meting in 2005 is de (reden van) non-respons niet bijgehouden.
Zij voldeden niet aan de inclusiecriteria, omdat zij te weinig deelnamen aan
kansspelen.
23
Hieronder vallen ook mensen die hebben aangegeven in de voorgaande weken al
met dit onderzoek te hebben meegedaan.
22

Bijlage 1 Methodologische verantwoording

137

lager als de onderzoekers zelf de bezoekers aanspraken. Uit het veldwerk
blijkt verder dat vooral (jonge) allochtonen moeilijk waren te
enthousiasmeren om deel te nemen aan het interview, terwijl ouderen over
het algemeen makkelijk waren over te halen mee te doen aan het onderzoek.
Personen waarvan werd vermoed dat ze kansspelverslaafd zijn, waren vaak
moeilijk aanspreekbaar. Hieronder vallen bijvoorbeeld personen die in een
hoog tempo van speelautomaat naar speelautomaat liepen, waardoor ze geen
tijd zeiden te hebben om mee te doen aan het onderzoek. In het overhalen van
deze respondenten is extra veel tijd en moeite gestoken. Zo is aan deze
personen op meerdere momenten gevraagd of ze op dat moment tijd hadden
om mee te doen aan het onderzoek, terwijl ze ook vaak zijn aangesproken op
momenten dat ze even niet aan het gokken waren.24 Op deze manier is het
gelukt ruim voldoende spelers met risicovol speelgedrag te interviewen.
Vragenlijst
Met de interviews bij deelnemers aan kansspelen is gedetailleerde informatie
verzameld om de aard van kansspelverslaving goed te kunnen beschrijven.
Het interview bestond vooral uit gesloten vragen, aangevuld met enkele open
vragen. Het invullen van de vragenlijst heeft gemiddeld 45 minuten per
respondent in beslag genomen. Bij recreatieve spelers kon de vragenlijst
gemiddeld in 40 minuten worden afgenomen. Aan risico- en probleemspelers
zijn verschillende extra vragen gesteld, waardoor het afnemen van de
vragenlijst bij hen gemiddeld ruim 50 minuten duurde. Door zowel de
interviewer als de respondent werd de vragenlijst als lang beschouwd.
Bovendien is er in de beleving van veel respondenten sprake van herhaling
van vragen over speelgedrag.
Zowel in 2005 als in 2011 is in de face-to-face interviews ingegaan op het
type kansspel en de locaties waar de respondenten spelen. Tevens zijn zowel
in 2005 als in 2011 vragen gesteld over de bestedingen aan kansspelen en de
relatie daarvan tot het inkomen, het voorkomen van gokproblemen,
speelgedrag en lichamelijke en geestelijke gezondheid. Bovendien is in het
interview ingegaan op de ervaringen van de respondenten met
verslavingspreventie en verslavingszorg. In 2011 is in verband met
ontwikkelingen op de kansspelmarkt een aantal vragen toegevoegd over
poker en kansspelen die op internet worden aangeboden. Daarentegen zijn
enkele vragen uit de vragenlijst van de vorige meting weggelaten, omdat deze
vragen als niet voldoende relevant werden beschouwd door zowel de
onderzoekers als de begeleidingscommissie.

24

Omdat ze bijvoorbeeld naar de bar liepen om wat te drinken te halen.

138

INTRAVAL – Gokken in kaart

Beschrijving onderzoeksgroep
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste
persoonskenmerken van de onderzoeksgroep in 2011. Het doel van de faceto-face interviews is een beeld te krijgen van de aard van kansspelen en
kansspelverslaving in Nederland. In tegenstelling tot de bevolkingsenquête is
het bij de face-to-face interviews niet noodzakelijk dat de groep respondenten
een afspiegeling vormt van de Nederlandse bevolking. Wel is gezorgd dat de
verschillende typen spelers en typen spelen voldoende zijn vertegenwoordigd
in de onderzoeksgroep, zodat het mogelijk is uitspraken te doen per groep
spelers of per type spel. Daarnaast is bij het werven van respondenten
rekening gehouden met de spreiding naar persoonskenmerken, waaronder
leeftijd en geslacht, om onder- of oververtegenwoordiging van bepaalde
persoonskenmerken te voorkomen. In deze paragraaf wordt een overzicht
gegeven van de belangrijkste persoonskenmerken van de onderzoeksgroep in
2011.25
Leeftijd
In 2011 is 19% van de onderzoeksgroep jonger dan 30 jaar, terwijl 26%
tussen de 30 en 50 jaar oud is (tabel 13). Daarnaast is 29% van de
onderzoeksgroep ouder dan 65 jaar. De gemiddelde leeftijd van de
respondentengroep is 51 jaar.
Tabel 13

Verdeling van respondenten naar leeftijd in 2011
N
Jonger dan 30 jaar
97
30 tot 50 jaar
130
50 tot 65 jaar
137
65 jaar en ouder
145
Totaal
509
Gemiddelde leeftijd
51 jaar

%
19
26
27
29
100
-

Geslacht
In totaal hebben meer mannen dan vrouwen deelgenomen aan de face-to-face
interviews. In 2011 is 72% van de onderzoeksgroep een man (tabel 14). Deze
verdeling tussen mannen en vrouwen is niet verwonderlijk: de groep
regelmatige spelers - die de doelgroep vormen voor de face-to-face
interviews – bestaat namelijk voornamelijk uit mannen, zoals in het
deelonderzoek omvang kansspelverslaving van dit rapport wordt vermeld.
Het aantal vrouwen bij wie een face-to-face interview is afgenomen is
overigens groot genoeg om uitspraken te doen over het speelgedrag van deze
groep.
25

Vanwege de selectieve werving is het niet zinvol om de achtergrondkenmerken van
respondenten in beide metingen met elkaar te vergelijken. In bijlage 3 wordt een
overzicht gegeven van de belangrijkste persoonskenmerken van de onderzoeksgroep
in 2005.
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

139

Tabel 14 Verdeling van respondenten naar geslacht in 2011
N
Man
368
vrouw
141
Totaal
509

%
72
28
100

Burgerlijke staat
Van de groep respondenten bestaat 41% uit gehuwden (tabel 15), terwijl de
groep alleenstaanden met 38% iets kleiner is. De overige respondenten zijn
samenwonend (10%), gescheiden (6%) of verweduwd (6%).
Tabel 15

Verdeling van respondenten naar burgerlijke staat in 2011
N
%
Gehuwd
207
41
Alleenstaand
192
38
Samenwonend
52
10
Gescheiden
29
6
Verweduwd
29
6
Totaal

509

100

Werksituatie
Tabel 16 toont de werksituatie van de respondenten. Ruim twee vijfde van de
respondenten heeft betaald werk, terwijl bijna een derde gepensioneerd is.
Ongeveer een tiende volgt een opleiding of gaat naar school, terwijl één op
de 25 respondenten werkloos is.
Tabel 16

Verdeling van respondenten naar werksituatie in 2011
N
Betaald werk
221
Fulltime
150
Parttime
30
Zelfstandige
41
Studie/school
44
Huisman/huisvrouw
17
Werkloos
22
WAO
33
Pensioen
155
Anders
16
Totaal
508

%
43
30
6
8
9
3
4
7
31
3
100

Etniciteit
De groep autochtone respondenten is het grootste (tabel 17). In 2011 is 16%
van de respondentengroep van allochtone afkomst.

140

INTRAVAL – Gokken in kaart

Tabel 17

Verdeling van respondenten naar etniciteit in 2011
N
Autochtoon
427
Allochtoon
81
Onbekend/wil niet zeggen
1
Totaal
509

4.

%
84
16
0
100

Literatuurstudie

In de uitgevoerde literatuurstudie staat de regelgeving en het beleid ten
aanzien van kansspelen en kansspelverslaving centraal. Aangezien in de
voorgaande meting ook een uitgebreide literatuurstudie heeft plaatsgevonden,
ligt de nadruk op publicaties die na 2005 zijn verschenen.26 Er zijn door
INTRAVAL (wetenschappelijke) publicaties over kansspelverslaving, overige
relevante documenten en openbare bronnen (onder meer het internet) met
betrekking tot ontwikkelingen op het gebied van kansspelen en
kansspelverslaving bestudeerd. Hierbij is ook de zogenoemde grijze literatuur
(kranten, internet, scripties en dergelijke) meegenomen. Bovendien zijn
recente parlementaire publicaties bestudeerd. De studie is gericht op zowel
Nederlandse als internationale publicaties. Internationale ervaringen op het
gebied van kansspelverslaving geven ook meer zicht op (mogelijke)
ontwikkelingen op dit terrein in Nederland.
In de literatuurstudie is onder andere aandacht besteed aan de gemaakte
veronderstellingen: waarom zouden bepaalde maatregelen het risico op
kansspelverslaving moeten verminderen. Daarnaast is ingegaan op de
mogelijke verslavingsaspecten van kansspelen in de verschillende varianten,
waarbij vooral ook is gezocht naar de effectiviteit van verschillende
preventieve maatregelen.

5.

Interviews sleutelinformanten

Naast de literatuurstudie zijn door INTRAVAL ook experts op het gebied van
kansspelen en kansspelverslaving geïnterviewd om zo de ontwikkelingen in
de achterliggende gedachten van de preventie van kansspelverslaving te
achterhalen. In totaal zijn 30 vertegenwoordigers van verschillende betrokken
partijen geïnterviewd. Het gaat hierbij om medewerkers/vertegenwoordigers
van de volgende organisaties en instanties: ministerie van Veiligheid en
Justitie; ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS); het
College van toezicht op de kansspelen; Geestelijke gezondheidszorg
26

Alle relevante publicaties die zijn verschenen tot 15 september 2011 zijn bestudeerd.
Bijlage 1 Methodologische verantwoording

141

Nederland (GGZ); zelfhulporganisaties (stichting Anonieme Gokkers
Omgeving Gokkers en nooitmeergokken.nl); Assissa Consultancy;
verslavingszorginstellingen (Verslavingszorg Noord Nederland, Tactus en
Brijder); Holland Casino (afdeling Security and Risc Control); de VAN
Speelautomaten Branche-organisatie (branche-organisatie voor producenten,
groothandelaren en exploitanten van speelautomaten in Nederland); Verispect
(inspectiebedrijf dat namens de rijksoverheid toezicht houdt op de naleving
van de IJkwet, de Wet op de kansspelen en de Waarborgwet); de gemeenten
Enschede, Eindhoven en Nijmegen; eigenaren/directeuren van amusementscentra, renbanen, drafcentra, wedkantoren en kraslotverkooppunten. De
gesprekken hebben face-to-face plaatsgevonden.
Met de sleutelinformanten is niet alleen ingegaan op het huidige
(preventie)beleid van kansspelen en kansspelverslaving, maar ook op
ontwikkelingen/veranderingen hierin tussen 2005 en 2011, de sterke en
zwakke punten van het beleid en de mogelijke verbeteringen die in het beleid
zijn aan te brengen. Door de literatuurstudie en de interviews is meer inzicht
verkregen in de werking van het preventiebeleid, maar ook in mogelijke
beperkingen hiervan.

142

INTRAVAL – Gokken in kaart

BIJLAGE 2 SOGS

De Nederlandse versie van de SOGS (The South Oaks Gambling Screen)
bestaat uit de volgende vragen die screenen op kansspelverslaving.
1.

Wanneer u bij het gokken geld heeft verloren, bent u dan ooit wel eens
teruggegaan om het verloren geld terug te winnen?

2.

Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?

3.

Heeft u ooit wel eens gezegd dat u geld gewonnen had, terwijl u in
werkelijkheid geld had verloren?

4.

Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?

5.

Heeft u ooit wel eens vaker gegokt dan u zich had voorgenomen?

6.

Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?

7.

Waren er ooit mensen die opmerkingen hadden over uw gokken? (Ook
al vindt u misschien dat ze geen gelijk hadden)

8.

Wanneer was dat voor het laatst?

9.

Heeft u zich ooit wel eens schuldig gevoeld over de manier waarop u
gokt of over wat er gebeurt wanneer u gokt?

10. Wanneer was dat voor het laatst?
11. Heeft u ooit wel eens gedacht om te stoppen met gokken en
tegelijkertijd het gevoel gehad dat u dat niet zou kunnen?
12. Wanneer was dat voor het laatst?
13. Heeft u ooit wel eens deelnamebewijzen voor loterijen, geld voor
gokken of andere tekenen dat u gokt, verborgen gehouden voor uw
partner, kinderen of andere belangrijke mensen in uw leven?
14. Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?
15. Heeft u ooit wel eens ruzie gehad met mensen waar u mee samenleeft
over de manier waarop u met uw geld omgaat?

Bijlage 2 SOGS

143

16. Als u ooit ruzie heeft gehad over geld, ging het dan wel eens over het
feit dat u gokt?
17. Wanneer heeft u daar voor het laatst ruzie over gehad?
18. Heeft u ooit wel eens geld van iemand geleend en niet terugbetaald
omdat u gokt?
19. Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?
20. Bent u ooit wel eens van uw werk of opleiding weggebleven omdat u in
die tijd gokte?
21. Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?
22. Heeft u ooit geld geleend om te gokken of om speelschulden terug te
betalen?
23. Wanneer heeft u dat voor het laatst gedaan?
24. Als u ooit geld heeft geleend om te gokken of om speelschulden terug te
betalen, van wie heeft u dit geleend of waar komt dat geld vandaan?
(alles noemen)
a. Geld geleend van het huishoudgeld
b. Geld geleend van uw partner
c. Van credit cards
d. Door speculaties met aandelen of opties
e. Door verkoop van (gezins)eigendommen
f.
Door rood staan bij bank of giro
g. Geld geleend bij de bank, giro of andere kredietverstrekkers
h. Geld geleend van afpersers of louche leenbureaus
i.
Van vrienden of kennissen
j.
Van overige familie of schoonfamilie
25. Heeft u ooit problemen gehad met gokken?
26. Wanneer heeft u deze voor het laatst gehad?

144

INTRAVAL – Gokken in kaart

BIJLAGE 3 TABELLEN SPELERS 2005 EN 2011
Persoonskenmerken 2005 en 2011
Tabel 1

Verdeling van respondenten naar leeftijd, in %
2005
2011
(N= 413)
(N= 509)
Jonger dan 30 jaar
22
19
30 tot 50 jaar
38
26
50 tot 65 jaar
26
27
65 jaar en ouder
14
29
Totaal
100
100
Gemiddelde leeftijd
45
51

Tabel 2

Man
Vrouw
Totaal

Verdeling van respondenten naar geslacht, in %
2005
2011
(N= 413)
(N= 509)
68
72
32
28
100
100

Tabel 3

Verdeling van respondenten naar burgerlijke staat, in %
2005
2011
(N= 413)
(N= 509)
Gehuwd
39
41
Alleenstaand
34
38
Samenwonend
15
10
Gescheiden
7
6
Verweduwd
6
6
Totaal
100
100

Tabel 4

Verdeling van respondenten naar werksituatie, in %
2005
2011
(N= 410)
(N= 508)
Betaald werk
49
43
Fulltime
32
30
Parttime
10
6
Zelfstandige
7
8
Studie/school
7
9
Huisman/huisvrouw
8
3
Werkloos
7
4
WAO
7
7
Pensioen
16
31
Anders
6
3
Totaal
100
100

Bijlage 3 Tabellen spelers 2005 en 2011

145

Tabel 5

Verdeling van respondenten naar etniciteit, in %
2005
(N= 413)
Autochtoon
73
Allochtoon
27
Totaal
100

2011
(N= 508)
84
16
100

Aard regelmatige spelers 2005 en 2011
Tabel 6

Respondenten naar type speler op basis van ooit-SOGS-score en laatste
jaar SOGS-score, in %
2005
2011
Ooit
Recent
Ooit
Recent
(N= 413)
(N= 413)
(N= 509)
(N= 509)
Probleemspelers
20
11
19
9
Risicospelers
11
7
19
13
Recreatieve
68
82
62
78
spelers
Totaal
100
100
100
100

Tabel 7

Recente* recreatieve en risicovolle spelers die recent** hebben
deelgenomen aan verschillende kansspelen, in %
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 337-340)
(N= 72-73)
(N= 374-399)
(N= 95-110)
Loterijen
72
53
70
64
Krasloten
33
47
24
30
Kansspelautomaten
52
88
58
74
Casinospelen
35
49
30
41
Wedden op paarden
19
12
24
9
Dobbelen/kaarten
9
18
9
15
Bingo
17
11
9
6
Sportpoules
19
32
17
29
Anders
5
3
3
5
Poker
n.g.***
n.g.
21
45
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het afgelopen
jaar. *** n.g.: niet gevraagd.
Tabel 8

Gemiddelde startleeftijd van alle recente* recreatieve en risicovolle
spelers naar type kansspel
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 90-289)
(N= 19-72)
(N= 118-327)
(N= 23-96)
Loterijen
26
23
29
26
Krasloten
35
28
37
32
Kansspelautomaten
26
23
32
26
Casinospelen
32
27
31
26
Wedden op paarden
25
27
25
29
Poker
n.g.***
n.g.
27
24
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. *** n.g.: niet gevraagd.

146

INTRAVAL – Gokken in kaart

Tabel 9

Aantal kansspelen waaraan alle recente* recreatieve en risicovolle spelers
recent** hebben deelgenomen (exclusief loterijen en poker1), in %

2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 340)
(N= 73)
(N= 399)
(N= 110)
0 spelen
9
1
5
6
1 spel
33
29
45
32
2-3 spelen
47
47
43
52
4-6 spelen
11
23
7
11
Totaal
100
100
100
100
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.

Tabel 10

Gemiddeld aantal kansspelen waaraan recente* recreatieve en risicovolle
spelers recent** hebben deelgenomen (exclusief poker2)
2005
Recreatieve
spelers
(N= 340)
1,9

2011
Risicovolle
spelers
(N= 73)
2,6

Recreatieve
spelers
(N= 399)
1,7

Risicovolle
spelers
(N= 110)
2,1

Gemiddelde excl.
loterijen
Gemiddelde incl.
2,6
3,1
2,4
2,7
loterijen
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score. ** Recent: gespeeld in het afgelopen jaar.

Tabel 11

Recente* recreatieve en risicovolle spelers die soms, vaak of altijd te
kampen hebben met psychische klachten, in %

2005
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
(N= 334-339)
(N= 70-73)
Somber
34
66
Verdriet
53
71
Concentratie
26
40
Depressie
14
37
Angst
12
29
Wanhoop
6
32
Agressie
5
21
Manisch
6
13
Tics
4
10
Visioenen
2
6
Paranoia
2
18
Stemmen
0
7
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.

2011
Recreatieve
spelers
(N= 395-396)
24
38
20
9
5
5
3
6
4
2
1
1

Risicovolle
spelers
(N= 109-110)
43
44
34
28
18
15
12
11
3
4
4
0

1
De vraag of respondenten ooit hebben gepokerd is in 2005 (in tegenstelling tot 2011)
niet gesteld. Poker wordt daarom niet meegenomen in de berekening van het aantal
kansspelen. Het aantal kansspelen waaraan de typen spelers in 2011 hebben
deelgenomen wijkt daarom af van figuur 4.4 zoals in hoofdstuk 4 wordt
gepresenteerd.
2
Poker wordt niet meegenomen in de berekening van het gemiddelde aantal
kansspelen. Het gemiddelde aantal kansspelen waaraan de typen spelers in 2011
hebben deelgenomen wijkt daarom af van tabel 4.1 in hoofdstuk 4.

Bijlage 3 Tabellen spelers 2005 en 2011

147

Tabel 12

Recente* recreatieve en risicovolle spelers die gebruik maken van
zelfcontrole-technieken, in %
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 312-314)
(N= 71-73)
(N= 381-388) (N= 106-108)
Maximum bedrag
80
59
79
72
Maximale speeltijd
20
16
16
27
Thuislaten
39
47
24
29
bankpasjes of
creditcards
Andere manieren
19
32
13
20
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Recente* recreatieve en risicovolle Holland Casino bezoekers3 die bekend
zijn met het entreeverbod/ bezoekbeperkende maatregel, in %
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatiev
Risicovolle
spelers
spelers
e spelers
spelers
(N= 87)
(N= 23)
(N= 259)
(N= 68)
Bekendheid
74
83
78
93
entreeverbod/
bezoekbeperkende
maatregel
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Tabel 13

Tabel 14

Recente* recreatieve en risicovolle bezoekers van amusementscentra die
bekend zijn met de witte lijst, in %
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 81)
(N= 54)
(N= 113)
(N= 50)
Bekendheid witte lijst
36
65
55
80
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Recente* recreatieve en risicovolle Holland Casino bezoekers3 die ooit een
entreeverbod of bezoekbeperkende maatregel hebben gehad, in %
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 87)
(N= 23)
(N= 202)
(N= 63)
Ooit entreeverbod of
6
22
12
33
bezoekbeperkende
maatregel gehad
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Tabel 15

3

Het aantal Holland Casino bezoekers is in 2011 gebaseerd op een vijftal vragen
waaruit blijkt dat iemand in de afgelopen twaalf maanden in een vestiging van
Holland Casino is geweest. Hiervan zijn een drietal vragen niet in 2005 gesteld.
Hierdoor is het aantal Holland Casino bezoekers in 2005 op een andere wijze tot stand
gekomen dan in 2011.

148

INTRAVAL – Gokken in kaart

Tabel 16

Percentage van recente* recreatieve en risicovolle bezoekers van
amusementscentra dat ooit op de witte lijst heeft gestaan
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 81)
(N= 54)
(N= 62)
(N= 40)
Ooit op witte
0
32
3
20
lijst gestaan
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.
Tabel 17

Percentage van alle recente* recreatieve en risicovolle spelers dat ooit
hulp heeft gezocht voor gokproblemen
2005
2011
Recreatieve
Risicovolle
Recreatieve
Risicovolle
spelers
spelers
spelers
spelers
(N= 340)
(N= 73)
(N= 397)
(N= 108)
Hulp gezocht
3
22
3
15
Geen hulp
8
40
15
25
gezocht
Geen
90
38
82
60
problemen
Totaal
100
100
100
100
* Recent: op basis van laatste jaar SOGS-score.

Bijlage 3 Tabellen spelers 2005 en 2011

149

150

INTRAVAL – Gokken in kaart