Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

33 625

Hulp, handel en investeringen

25 295

Infectieziektenbestrijding

Nr. 315

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 1 juli 2020
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken, de vaste
commissie voor Europese Zaken en de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport hebben op 15 juni 2020 overleg gevoerd met
mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 12 juni 2020 inzake stand van
zaken mondiale COVID-19-crisis en kabinetsreactie op het
briefadvies «Nederland en de wereldwijde aanpak van COVID19» van de AIV (Kamerstukken 33 625 en 25 295, nr. 312);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 14 april 2020 inzake Nederlandse
inzet bestrijden coronacrisis ontwikkelingslanden (Kamerstuk
33 625, nr. 293);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 11 mei 2020 inzake antwoorden op
vragen commissie over onder andere Nederlandse inzet
bestrijden coronacrisis ontwikkelingslanden (Kamerstuk
33 625, nr. 296);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 23 april 2020 inzake reactie op
verzoek commissie inzake appreciatie scorekaarten multilaterale organisaties (Kamerstuk 33 625, nr. 294).

kst-33625-315
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

1

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
P. Dijkstra
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Veldman
De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport,
Lodders
De griffier van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

2

Voorzitter: De Roon
Griffier: Meijers
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Alkaya, Bouali, Van den
Hul, Kuik, Van den Nieuwenhuijzen, De Roon, Stoffer, Voordewind en
Weverling,
en mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 13.01 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag dames en heren. Allen hartelijk welkom bij dit notaoverleg
van de commissie Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Het onderwerp van vandaag is Nederland en de wereldwijde aanpak van
het virus COVID-19. Ik heet de Minister hartelijk welkom en haar staf
uiteraard ook. Ik heb geconstateerd dat de brief onder agendapunt 1 nog
niet is ontvangen. U heeft daar bericht over gekregen. Dat bericht is door
de heer Alkaya aangemeld voor behandeling in de procedurevergadering,
na afloop van deze bijeenkomst.
Dan kunnen we nu beginnen. De spreektijden per fractie zijn bekend. Ik
vind het prima als u uw spreektijd voor de tweede termijn al wilt
gebruiken in uw eerste termijn of als u spreektijd uit de eerste termijn wilt
gebruiken in de tweede termijn, maar het totaal blijft hetzelfde.
Ik geeft nu de eerste spreker het woord. Mevrouw Van den Hul van de
Partij van de Arbeid, het woord is aan u.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank, voorzitter. Wat een eer om in deze prachtige zaal het woord
te mogen voeren. «Nobody is safe until everybody is safe.» Niemand is
veilig zolang we dat niet allemaal zijn, aldus mister Lowcock, hoofd
noodhulp en de onder-sg van de Verenigde Naties. Ik ben het roerend met
het eens. Zolang dit virus voortraast en slachtoffers blijft maken, is
niemand veilig. Bovendien weten we dat het virus zelf weliswaar niet
discrimineert, maar de effecten ervan wel. Bestaande ongelijkheden
tussen en binnen landen worden vergroot. De meest kwetsbare landen en
daarbinnen de meest kwetsbare en gemarginaliseerde mensen hebben
het het hardst te verduren. Daar komt nog bij dat naast de covidcrisis een
tweede pandemie dreigt, namelijk een hongerpandemie die nog eens vele
honderden miljoenen mensen bedreigt. De VN, de Wereldgezondheidsorganisatie, het Wereldvoedselprogramma en vele hulporganisaties luiden
allemaal de noodklok. Er dreigt een internationale ramp van ongekend
formaat. Daar komt nog bij dat wat we nu weten over de effecten van de
covidcrisis in de allerarmste landen nog maar het topje van de ijsberg is.
Er dreigt een economische en humanitaire catastrofe zonder weerga,
aldus de AIV.
In dit licht, voorzitter, kan ik niet anders dan mijn grootste mogelijke
verbijstering – ik heb er echt geen ander woord voor – uitspreken over het
tot op heden uitblijven van een kabinetsreactie op het AIV-advies. Hoe
ingewikkeld kan het zijn? Dit is geen tijd voor verdeeldheid of politiek
maar voor eenheid en samenwerking stond twee maanden geleden nog te
lezen in een brandbrief waarin wereldleiders, onder wie niemand minder
dan onze eigen Minister-President, nog opriepen tot steun voor Afrikaanse
landen en het bevriezen van schulden. Ook deze Minister noemde begin
april deze crisis in de Volkskrant nog een enorme kans om internationaal
samen te werken. Ik citeer: «Voor de Europese Unie een kans om leiderschap te tonen binnen en buiten Europa.» Maar wat zijn al die mooie
woorden waard nu het er echt om gaat en het tijd is om kleur te
bekennen? Het AIV-advies dat nota bene met spoed werd gevraagd door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

3

de heer Heerma van het CDA is zo helder als de lucht op een mooie
lentedag. Om de wereldwijde covidcrisis aan te pakken, moet het kabinet
minstens 1 miljard vrijmaken en eventueel ervoor zorgdragen dat het
OS-budget op peil blijft. Niet alleen vandaag en morgen is hulp nodig
maar ook volgend jaar. Zelfs dat is nog bij lange na niet genoeg om deze
crisis het hoofd te bieden. Eerder werd 100 miljard genoemd. Oxfam
Novib spreekt zelfs over een totaal van 140 miljard dat nodig is voor de
bestrijding van covid in Afrika. Het ICRC, het internationaal comité van het
Rode Kruis, heeft miljarden nodig om de crisis wereldwijd het hoofd te
kunnen bieden. Van de benodigde VN-noodhulp is momenteel nog maar
20% toegezegd.
We praten hier in deze prachtige zaal wel heel makkelijk over al die
bedragen, maar laten we vooral niet vergeten waar dit echt over gaat. Dit
gaat over mensenlevens. Laat er daarom geen enkele twijfel over bestaan
dat dit miljard er moet komen, als het aan de PvdA ligt. Ook op de langere
termijn moet het OS-budget op peil blijven. Daarnaast is het juist nu zo
ongelofelijk belangrijk om ook bedrijven op hun verantwoordelijkheid aan
te spreken. Dit kan door imvo-richtlijnen na te leven, zoals ook VNO-NCW
bepleit in hun internationale actieagenda COVID-19. Dit kan door
bijvoorbeeld in productielanden zorg te dragen voor veilige arbeidsomstandigheden, maar niet, zoals we inmiddels ook een aantal Europese
bedrijven hebben zien doen, orders te cancelen en daarmee arbeiders in
productielanden ernstig in de kou te laten staan. Dit kan ook door in
gesprek te gaan en te blijven met vakbonden waarvan we weten dat ze in
veel landen monddood worden gemaakt of buitenspel worden gezet, iets
dat we overigens ook zien gebeuren bij mensenrechtenorganisaties,
milieuactivisten en ngo’s die opkomen voor de rechten van vrouwen en
lhbti’s. The shrinking space, de krimpende ruimte die wel helaas op steeds
meer plekken zien opduiken, krimpt door corona steeds harder. Autoritaire
leiders zien hun kans schoon om de ruimte voor het maatschappelijk
middenveld nog verder in te perken. Ook daarin kunnen en moeten
Nederlandse bedrijven een belangrijke rol spelen door transparant te zijn
over met wie ze samenwerken in hun ketens en door de stem van
vakbonden, ngo’s en activisten serieus te nemen, juist nu. Kan de Minister
aangeven welke rol Nederlandse ambassades hierbij momenteel spelen
en hoe zij zijn geïnstrueerd? Hoe houdt de Minister hier de vinger aan de
pols? Ook daarmee zijn we er natuurlijk niet. Was het maar zo simpel.
Daarom doe ik nogmaals een dringend beroep op de Minister en op de
gehele coalitie: laat de mensen in de armste landen niet stikken.
Voorzitter. Ik ben van nature een optimist. Gezien de eerdere uitspraken
van zowel onze premier als deze Minister ben ik hoopvol gestemd en ga ik
er vooralsnog van uit dat dit geld er gewoon komt. Als het zover is dan is
het wel van het grootste belang dat de Nederlandse noodhulp ook echt
terechtkomt bij de mensen die het meest kwetsbaar zijn. Daarom de
volgende twee voorwaarden. De eerste is dat de hulp daadwerkelijk de
meest gemarginaliseerden bereikt. Ik heb het dan over vrouwen en
meisjes, over lhbti’s, over de allerarmsten, over migranten en over
mensen met een beperking. Zij worden het hardst geraakt door de crisis
en weten dat juist deze mensen niet altijd bereikt worden. Ik hoor graag
hoe de Minister hierop gaat toezien, bijvoorbeeld middels gender markers
in de SRGR-toets. De tweede is dat ten minste 25% van de noodhulp naar
lokale organisaties gaat – ik rond af, voorzitter – want juist zij zijn in staat
de meest gemarginaliseerde mensen te bereiken en zo een stem te geven
aan de mensen wiens stem zo vaak niet wordt gehoord. Dat is geen nice
to have maar een must have, want alleen samen krijgen we covid onder
controle, ook wereldwijd.
Dank u wel.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

4

Dank, mevrouw Van den Hul. Dan kan ik het woord geven aan de heer Van
den Nieuwenhuijzen van de fractie van GroenLinks. Gaat uw gang.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Wat een debat zou dit gaan worden, misschien wel
het belangrijkste debat over ontwikkelingssamenwerking in lange tijd; het
moment om alle lessen die we de afgelopen decennia hebben geleerd toe
te passen, om alle krachten uit het veld te bundelen, om alle kennis te
mobiliseren. Het is het uur van de waarheid, maar helaas heeft het kabinet
de eerste afspraak al gemist.
Voorzitter. De wereld staat voor een enorme uitdaging. Het coronavirus
heeft zelfs het rijke en welvarende Nederland in de grootste crisis in
decennia gestort. We werden als een van de eersten hard geraakt. De
gezondheidscrisis is nu redelijk onder controle, maar de economische
crisis dient zich aan. In veel ontwikkelingslanden gaat het andersom. De
lockdowns in China en Europa hadden daar meteen grote economische
gevolgen. De miljoenen arbeiders die werkzaam waren in het toerisme, in
de bloemenexport en in ander getroffen sectoren, stonden opeens op
straat, zonder inkomsten, zonder steun van hun overheden omdat die
daar het geld niet voor hebben. Ondertussen verspreidde ook het virus
zelfs zich verder in die landen. Een lockdown is niet vol te houden op
plekken met extreme armoede. Mensen moeten de deur uit om iedere dag
weer net genoeg geld bij elkaar te schrapen om te kunnen overleven.
Social distancing is niet te doen in een sloppenwijk waar vijftien mensen
in een ruimte waar in Nederland net één klein gezin zou wonen. Handen
wassen is een hele opgave in een stad waar de meeste mensen geen
aansluiting hebben op de waterleiding.
Voorzitter. De keten van gevolgen die dit alles in gang zet, is te lang om
hier volledig uit te pluizen. Op elk denkbaar terrein is reden tot grote
zorgen: de gezondheidszorg, het onderwijs, de werkgelegenheid, maar
ook de democratie en de rechtsstaat. In sommige landen grijpen
overheden de crisis aan om minderheden te onderdrukken, om protesten
te verbieden om kritische journalisten het werk onmogelijk te maken. Aan
het eind van de keten ziet het beeld er niet goed uit: een extra 500 miljoen
mensen die dreigen terug te vallen in extreme armoede, een verdubbeling
van het aantal mensen dat balanceert op het randje van uithongering. Het
leed dat achter deze getallen schuilgaat is maar moeilijk te bevatten.
Nederland als rijk en welvarend land moet zijn eerlijke deel bijdragen om
deze crisis te bestrijden. Allereerst uit medemenselijkheid om het leed
waar mogelijk te verzachten. We zien overal ter wereld hoe de pandemie
ongelijkheden versterkt. Als we niet ingrijpen dan zullen de allerarmsten
ter wereld uiteindelijk het hardst worden getroffen. Dat is onacceptabel.
Maar het is ook niet verstandig, want zolang het virus ongecontroleerd
blijft rondgaan in armere landen zijn ook wij niet veilig van een nieuwe
besmettingsgolf.
De toenemende armoede en uitzichtloosheid van honderden miljoenen
mensen zal zich onherroepelijk vertalen in economische, sociale en
politieke onrust. Dat raakt ons hoe dan ook. Ten eerste via economische
effecten. Nederland is een handelsland en de prachtbedrijven waar onder
andere het CDA en de VVD zo graag voor in de bres springen zijn via
complexe handelsketens verbonden met landen overal te wereld. Maar
ook indirect lijdt de economie eronder. Nieuwe uitbraken van het virus
waar ook ter wereld zullen het vertrouwen van beleggers ondermijnen en
als donkere wolken boven het economisch herstel in ons eigen land
hangen. Ten tweede via migratie. De toenemende uitzichtloosheid zal
nieuwe stromen migranten op de been brengen, of wij dat nu leuk vinden
of niet. Ook onze veiligheid staat op het spel. Als landen als gevolg van de
pandemie in politieke onrust terechtkomen die kan uitmonden in
gewapende conflicten, dan is dat funest voor de veiligheid van Nederlandse burgers. We hebben keer op keer kunnen zien hoe onoverzichte-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

5

lijke conflictsituaties een vruchtbare bodem vormen voor allerlei gespuis,
van terroristen tot drugsdealers.
Voorzitter. Heel veel Nederlanders staan volledig achter extra steun vanuit
Nederland om armere landen te ondersteunen in deze moeilijke tijd.
Daarom ben ik zo verbaasd over en teleurgesteld in dit kabinet. Er is
draagvlak. Er is noodzaak. Er is urgentie. Er staat een fantastische brief in
de Financial Times mede van onze premier Markt Rutte. Er ligt een
uitstekend AIV-advies dat op verzoek van de Kamer met hoge spoed is
opgesteld in precies drie weken. Het is nu alweer vijf weken geleden dat
het verscheen. We horen dat het kabinet aan het kibbelen en touwtrekken
is. Ondertussen blijft het oorverdovend stil. Duitsland heeft reeds 3
miljard aan additionele steun vrijgemaakt. Nederland nog geen euro. We
hebben 100 miljoen verschoven van het ene potje naar het andere, terwijl
de brief oproep tot 100 miljard extra.
In de brief van Rutte wordt ook gesproken over het ringfencen van
reguliere OS-budgetten, zodat er in ieder geval de komende tijd niet op
wordt bezuinigd, ook niet als de economie krimpt. Ook dat is precies wat
de AIV voorstelt. Ik snap dus werkelijk niet waarom het kabinet het advies
niet gewoon volledig overneemt. Nu puntje bij paaltje komt, lijkt de
premier terug te krabbelen. Of heeft de Minister van Financiën de premier
teruggefloten? En waarom? Toch zeker niet omdat we het ons niet kunnen
veroorloven? Natuurlijk, 1 miljard is veel geld, maar valt in het niet bij de
middelen die Minister Hoekstra vindt. 1 miljard zou uitkomen op ongeveer
1% van het totale pakket. Uit de brief die de Kamer vrijdagavond ontving
blijkt dat het kabinet nog altijd in beraad is. Tegelijkertijd lezen we tussen
de regels door dat deze Minister het wel eens is met het AIV-advies. Ze
heeft over de ongekende impact op vrijwel alle ontwikkelingslanden en
zegt dat de mondiale hulpvraag de beschikbare middelen inmiddels ver
overstijgt. We steunen de Minister in de interne strijd die zij blijkbaar
hierover moet voeren. Kan zij toelichten welke opties op dit moment op
tafel liggen voor de kabinetsreactie? En mijn belangrijkste vraag: wat
kunnen we nu toch alvast doen? Kan het kabinet in ieder geval alvast
toezeggen dat er niet wordt bezuinigd op OS, ook niet als de economie
krimpt? Vanwege die verwachte krimp en de bni-koppeling moeten
ambtenaren nu scenario’s uitwerken voor forse bezuinigingen. Dat is het
enige ministerie in deze crisis dat aan het bezuinigen is. Maakt de Minister
alvast werk van de aanbevelingen uit het AIV-advies die niet veel budget
vragen, zoals medische hulp of gesprekken met KLM voor transporten?
Tot slot, voorzitter, en dan ben ik klaar, het vraagstuk van de schuldenpositie van ontwikkelingslanden. Ook daar refereerde onze premier aan. Dat
is een ontzettend groot en belangrijk vraagstuk. De internationale
gemeenschap moet vaart maken en ook private crediteuren moeten hierin
worden betrokken. Welke druk wordt uitgeoefend door overheden om
private crediteuren in beweging te brengen? Wij gaan het als Nederland
toch niet laten gebeuren dat de armsten en meest hulpbehoevenden op
deze wereld de rekening van deze crisis moeten gaan betalen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van den Nieuwenhuijzen, voor uw maidenspeech in
deze commissie.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Dank u wel.
De voorzitter:
Ik heb u niet als zodanig aangekondigd. U heeft uzelf hier duidelijk
neergezet. Het was een heel helder verhaal. Ik zou zeggen: hou dat vooral
vol. U bent iets over de tijd, maar dat zal ik u deze keer niet aanrekenen
omdat het de eerste keer is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

6

Dan gaan we nu luisteren naar de heer Alkaya van de SP.
De heer Alkaya (SP):
Dank u wel, voorzitter. Laat ik beginnen met mijn excuses. Ik moet een
deel van het debat missen. Tussen 15.00 uur en ongeveer 16.30 uur zal ik
het debat moeten missen vanwege een briefing over KLM, iets waar het
kabinet natuurlijk ook mee bezig is. Daar moet ik even bij zijn. Daarna zal
ik zo snel mogelijk terugkomen om het slot van dit debat nog mee te
krijgen.
Voorzitter. Geen land is helemaal genezen van corona totdat alle landen
dat zijn. Dat klinkt vanzelfsprekend. Volgens mij beseffen we ons dat
allemaal. Het is ook al door voorgaande sprekers genoemd. Daarom is zo
belangrijk dat wij het virus niet alleen in eigen land bestrijden, maar ook
zo veel wij kunnen op die plekken in de wereld waar de zorg en andere
voorzieningen nog te wensen overlaten. Het is een kwestie van internationale solidariteit maar ook van welbegrepen eigen belang om uitbraken
in de toekomst te voorkomen. Wat heeft het kabinet tot nu toe in de
praktijk gedaan om de internationale bestrijding van het coronavirus te
steunen? Is de 100 miljoen die de Minister in april toezegde als eerste stap
al ingezet bij de bestrijding? Hoe loopt dat, zo vraag ik allereerst aan de
Minister. Kan zij een stand van zaken schetsen?
Op verzoek van de Tweede Kamer – op 16 april – is de Adviesraad
Internationale Vraagstukken verzocht om een spoedadvies uit te brengen
over de rol die Nederland kan spelen in de bestrijding van het coronavirus
in ontwikkelingslanden. Een maand later kwam dat advies. Daarin staat
dat het coronavirus niet alleen leidt tot een gezondheidscrisis in veel
landen maar ook tot een sociaaleconomische en financiële crisis met
enorme gevolgen voor de meest kwetsbare groepen. De glasheldere
oproep aan Nederland en de internationale gemeenschap was dan ook
om ontwikkelingslanden spoedig te hulp te schieten in de strijd tegen
COVOD-19. Daarvoor zou Nederland 1 miljard euro moeten reserveren.
Hoe kan het dan dat we nu nog een maand later zijn en dat er nog steeds
geen reactie van het kabinet hierop is. We zijn twee maanden verder sinds
dat debat in de Tweede Kamer. Wanneer komt het kabinet wel met een
besluit? Het virus wacht niet op het kabinet. Het virus raast door en eist
helaas slachtoffers. Sinds 16 april is het wereldwijde dodental gestegen
van 142.000 naar 436.000 mensen. Dat is ongeveer een verdrievoudiging
in de twee maanden waarin wij het hebben over hoeveel, hoe en wanneer.
Daarom is nu snelheid echt noodzakelijk. Deelt de Minister de mening dat
er met spoed extra geld vrijgemaakt moet worden uit de algemene
middelen om de acute nood te verlichten? Op welke terreinen ziet zij
mogelijkheden voor meer hulp vanuit Nederland. Ziet zij bijvoorbeeld
mogelijkheden bij de programma’s die gericht op water en sanitaire
voorzieningen? Zoals GroenLinks ook al heeft aangegeven is het moeilijk
handen wassen zonder schoon stromend water en zeep. Sluit de Minister
uit dat het huidige budget voor ontwikkelingshulp komend jaar verlaagd
zal worden omdat onze economie zal krimpen? Het is toch ondenkbaar dat
bijvoorbeeld de strijd tegen hiv en malaria zal lijden onder de strijd tegen
corona? Dan zijn we toch verkeerd bezig als we dat met z’n allen toestaan?
Kan de Minister deze zorg van ons wegnemen?
Voorzitter. De Adviesraad Internationale vraagstukken adviseert om een
samenhangend pakket te ontwikkelen met bijvoorbeeld ook voedselhulp,
dus niet alleen maar medische hulp. Wij spraken vorige week met het
Rode Kruis en de Verenigde Naties. Zij gaven ook aan dat de secundaire
effecten van het virus op de economie en de maatschappij wel eens meer
slachtoffers zouden kunnen eisen dan het virus zelf. Deelt de Minister de
mening dat niet alle inzet daarom op de zorg gericht moet zijn, maar ook
bijvoorbeeld op voedselzekerheid?
We hebben in Nederland ongekende maatregelen moeten nemen om het
virus in te dammen. Veel landen hebben de mogelijkheden niet om op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

7

zo’n rigoureuze manier in te grijpen en te reageren op deze pandemie. Als
ze het geld al hebben, hebben ze te maken met allerlei andere zaken zoals
een beperkte infrastructuur of een groot deel van de economie die
informeel is. Veel werknemers zijn niet in beeld. Normaliter hebben zij al
geen recht op sociale zekerheid, laat staan in een crisis zoals deze.
Daarbovenop komt belastingontwijking door de multinationals in hun
landen en de torenhoge schulden die veel ontwikkelingslanden hebben.
Ze hebben schulden aan andere landen, aan de financiële markt, maar ook
aan internationale organisaties waar Nederland lid van is. Het is niet
alleen immoreel maar ook onverstandig om ontwikkelingslanden verder
de schulden in te duwen. Er moet financiële ademruimte komen door
schuldverlichting waar alle crediteuren aan moeten bijdragen. Is de
Minister bereid om dit te bespreken met de organisaties en landen die
veel kredieten hebben uitstaan in ontwikkelingslanden.
Voorzitter. Internationale financiële instellingen zoals het IMF en
Wereldbank, spelen hierin een belangrijke rol. Vaak genoeg kwamen
schuldverlichting en hulp alleen in combinatie met opgedrongen
veranderingen in de economie ten voordele van multinationals en ten
nadele van de lokale bevolking. Dat moet stoppen zodat landen grip
kunnen krijgen op hun eigen economie terwijl zij uit deze schulden
komen. De aanpak van corona mag geen katalysator worden voor de
neoliberale globalisering die wij de afgelopen jaren hebben gezien. Ook
ontbreekt het besef dat de ingewikkelde en kwetsbare productieketens
verspreid over talloze landen juist een van de grondoorzaken waren van
veel ellende in de wereld. Een blind streven naar herstel van die internationale productieketens is daarom onverstandig. Laten wij deze crisis
gebruiken om meer lokaal te produceren en lokaal te consumeren.
Tot slot. De Minister gaf in april in een brief aan dat haar inzet is gericht op
het behalen van de duurzame ontwikkelingsdoelen, maar dat de snelle
verspreiding van het coronavirus dit streven onder druk zet. Juist daarom
is het van belang om corona samen internationaal te bestrijden en als
Nederland een betrouwbare partner te blijven van internationale
solidariteit. Ik hoop dat wij de Minister aan haar inzet kunnen houden.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u zeer, meneer Alkaya. Dan kunnen we nu gaan luisteren naar de
heer Stoffer van de SGP.
De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter. Ik begin mijn bijdrage met een citaat. «Als er nu een broeder of
zuster zonder kleding zou zijn en gebrek zou hebben aan dagelijks
voedsel, en iemand van u zou tegen hen zeggen: Ga heen in vrede, word
warm en word verzadigd, en u zou hun niet geven wat het lichaam nodig
heeft, wat voor nut heeft dat dan?» Dit is een citaat uit het Bijbelboek
Jacobus 2 en daarvan de verzen 15 en 16, voor degene die het na wil
lezen. Het laat er geen gras over groeien. Niet woorden maar daden tellen
als het gaat om de zorg voor de naaste. Vooropgesteld, ook in Nederland
zorgt corona voor veel zorgen. Dat geldt natuurlijk allereerst voor de
zieken zelf en hun familieleden. Maar het geldt ook voor werkgevers en
werknemers wiens inkomsten wegvallen. Tegelijkertijd moeten we eerlijk
zijn. We kunnen nog steeds iets van onze welvaart delen met wie dat
keihard nodig hebben, ook buiten onze landsgrenzen. Dat is ook in ons
eigen belang, aldus de Adviesraad Internationale Vraagstukken. De AIV
zegt: maak 1 miljard euro vrij voor internationale coronabestrijding. Wat
de SGP-fractie betreft is dat bedrag geen norm maar een richtlijn. Wij
zeggen: zorg voor ruimhartige financiering van concrete goede projecten.
Of je dan op 1 miljard uitkomt of minder of zelfs meer, is voor ons minder
relevant. Mijn vraag daarbij is: wat is nu echt de ambitie van het kabinet
op dit vlak? Ik hoor daar graag meer over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

8

Ook vraagt de SGP de Minister te bevorderen dat bedrijven met internationale waardeketens – daar werd zojuist door de PvdA ook op gewezen –
hun imvo-verantwoordelijkheden blijven nemen. Als grote ondernemingen hun kleine toeleveranciers al te snel vaarwel zeggen, kunnen deze
hun fabrieksarbeiders niet meer betalen en zorgt dat voor extra
werkloosheid en economische verslechtering. Graag hoor ik daar een
reactie van de Minister op.
Ga heen en word verzadigd, wijst op de eerste levensbehoeften. Zonder
brood en water geen leven. De aangenomen motie-Van der Staaij vroeg
hier nadrukkelijk aandacht voor. Schattingen zeggen dat het aantal
mensen zonder voedselzekerheid wereldwijd bijna verdubbelt van 135
miljoen naar 265 miljoen in 2020. Wat is de concrete inzet op korte termijn
voor acute voedselhulp en op langere termijn qua ondersteuning van
boeren, coöperaties en bedrijven, is mijn vraag.
Nederland kent alleen al rondom dit debat een actief en vitaal maatschappelijk middenveld. Dat is waardevol en dat moeten we wat ons betreft ook
internationaal blijven bevorderen. Werk daarom niet alleen via multilaterale organisaties maar ook via vaak kleinere ngo’s die netwerken
hebben tot in de haarvaten van lokale samenlevingen. Juist zij weten de
meest kwetsbaren, waaronder mensen met een beperking, vaak goed te
bereiken. Graag zou ik op dit punt een toezegging van de Minister hebben.
Ten slotte legt de SGP-fractie de vinger bij de grote rol van religieuze
leiders. Zij zijn cruciaal voor informatie en preventie rondom ziekte en
gezondheid. Zonder vertrouwen onder de lokale bevolking is er namelijk
geen echte remedie. Herkent en erkent de Minister die rol van religieuze
leiders en is zij bereid om hen actief te betrekken bij de voorbereiding en
uitvoering van hulpprojecten?
Tot zo ver, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Stoffer. U heeft nog ruim een halve minuut over. Ik zie
wel dat er nog een vraag voor u is van de heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Volgens mij heb ik de SGP-fractie niet gehoord de dreigende korting op
het budget voor ontwikkelingssamenwerking vanwege de krimp van de
economie. Voor alle zekerheid wil ik het volgende weten. Het was een
motie van de SP die ervoor heeft gezorgd dat er extra middelen zijn
gekomen voor deze bestrijding. Als we nu naar een korting op het budget
gaan voor het komende jaar, zijn we nog steeds niet van dit virus af.
De heer Stoffer (SGP):
Ik dank de heer Alkaya voor de vraag, Wij staan voor het percentage, maar
dat kan de komende jaren onder druk komen te staan. Wat ons betreft
wordt inderdaad de komende periode het budget in absolute zin bevroren
en gaan we niet terug. De inzet op grond van het AIV-advies zou een extra
daarbovenop zijn. Dank voor de vraag. Ik hoop dat ik hiermee heel helder
ben geweest.
De voorzitter:
Dan kunnen we naar de heer Bouali voor zijn inbreng namens de fractie
van D66.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik ben blij om vandaag samen met de leden van de
commissie bijeen te zijn om met de Minister over dit belangrijke
onderwerp te praten omdat het kan maar vooral ook omdat het broodnodig is. In Nederland gaat het langzaam maar zeker de goede kant op
met de bestrijding van COVID-19. Helaas geldt dit voor heel veel landen
niet. Latijns-Amerika is inmiddels het nieuwe epicentrum van de epidemie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

9

geworden. In Afrika ligt een ongekende voedselcrisis op de loer. Ik wil dan
ook in ieder geval beginnen met mijn grote waardering uit te spreken over
de inzet van al die ngo’s, hulpverleners en ook Nederlanders wereldwijd
om deze pandemie onder controle te krijgen. Deze mensen werken vaak
onder erbarmelijke omstandigheden en ook nu nog eens met de risico’s
van COVID-19.
Het virus heeft een enorme impact op de gezondheidssystemen
wereldwijd. Daarnaast is het risico op een ongekende voedselcrisis reëel.
Het Wereldvoedselprogramma voorspelde al voor de crisis dat in 2020 135
mensen in acute voedselonzekerheid zouden verkeren. Dit jaar dreigt een
verdubbeling van dat aantal. Dat mogen we niet laten gebeuren. Van de
coronacrisis konden we zeggen dat we die niet zagen aankomen. Maar
van de humanitaire ramp in ontwikkelingslanden als indirect gevolg van
de crisis in combinatie met factoren als conflicten en klimaatrampen
kunnen we dat in ieder geval niet zeggen. Juist nu we zelf een tijd
doormaken waarin we geconfronteerd worden met de kwetsbaarheid van
onze gezondheid en onze economie moeten we solidair zijn met die
mensen op de wereld die nog veel fragieler zijn.
D66, mijn partij, heeft zich altijd inzet voor een solide BuHa-OS-begroting.
We zijn dit kabinet ook ingestapt met een verhoging van bijna 450 miljoen
euro per jaar voor ontwikkelingssamenwerking. Nu moet Nederland zich
inzetten voor de meest acute noden en het waarborgen van ontwikkeling
op lange termijn. Dit werd ook bevestigd in het advies van de AIV. Mijn
collega’s haalden dit ook al aan. De AIV wees ons erop dat het ook uit
weloverwogen eigenbelang is dat we nu ingrijpen. De 100 miljoen die
deze Minister eerder heeft vrijgemaakt, is een goed begin, maar is nog
niet voldoende. Ik had dan ook, net als mijn collega’s gehoopt dat we
vandaag de kabinetsreacties op het AIV-advies konden bespreken. In
hoeverre ziet de Minister nu mogelijkheden om aanvullende maatregelen
te nemen in de wereldwijde aanpak van COVID-19 naast het bestaande
pakket van 100 miljoen dat zij heeft vrijgemaakt? Overweegt de Minister
daarbij ook de aanbevelingen van AIV zonder noodzakelijke budgettaire
gevolgen, zoals het initiatief voor het luchttransport van medische
voorzieningen, in te kleden.
De Minister weet dat veel van onze buurlanden extra middelen vrijmaken.
Duitsland maakte additioneel 3 miljard vrij. Daar werd net ook al aan
gerefereerd. Vanochtend sprak ik de Franse Minister voor Europese zaken
en zij vertelde mij dat zij ook de portemonnee gaan trekken. Zij gaan
toewerken naar de 0,7 en maken additionele bedragen vrij. Ook hier wil ik
richting al mijn collega’s meegeven dat Nederland niet achter kan blijven.
De WHO heeft Latijns-Amerika recent uitgeroepen tot het nieuwe
epicentrum van de COVID-19-epidemie. In de regio zijn al meer dan een
miljoen besmettingen gerapporteerd. Het werkelijke aantal zal nog vele
malen hoger liggen. Ondertussen zijn de problemen niet verdwenen. Er
bevinden zich nog ruim vijf miljoen Venezolaanse vluchtelingen in de
regio. Velen van hen in Ecuador, het land in de regio met het hoogste
aantal sterfgevallen per hoofd van de bevolking. De beelden van de
lichamen op straat zijn moeilijk te vergeten. Ik denk dat mijn collega’s ze
ook allemaal op het NOS-Journaal hebben gezien. Vluchtelingen zijn daar
nu extra kwetsbaar door slechtere toegang tot gezondheidszorg en
groeiende xenofobie. Daarom ook mijn vraag aan de Minister: wat kan
Nederland nog extra doen voor de bescherming van Venezolaanse
vluchtelingen.
De situatie in Latijns-Amerika laat zien dat de meest kwetsbare groepen in
tijden van crisis het hardst geraakt worden. Dat geldt niet alleen voor
vluchtelingen. Wereldwijd komen de rechten van vrouwen en meisjes
onder druk te staan. In landen waar mensenrechten al fragiel waren, is de
situatie van bijvoorbeeld lhbti’ers rap verslechterd. Terwijl de gezondheidssystemen zich begrijpelijkerwijs volledig op corona richten, komt de
behandeling van andere ziektes, zoals hiv/aids en tuberculose, onder druk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

10

te staan. Hoe zet de Minister zich in om bescherming te bieden aan
kwetsbare groepen? Wat kan zij doen om bestaande gezondheidsprogramma’s in ontwikkelingslanden doorgang te laten vinden? Hoe wordt
bijvoorbeeld de beschikbaarheid van hiv-medicatie nog steeds gewaarborgd?
Voorzitter. Ontwikkelingssamenwerking is een ontzettend belangrijk
onderwerp. Daarom begon ik er ook mee. Maar ook op de wereldwijde
handel heeft covid een grote impact gehad. Grenzen werden gesloten,
vrachtvervoer kwam tot stilstand, fabrieken bleven dicht, protectionisme
en handelsbarrières zijn weer terug van weggeweest. Ondernemers die
internationaal zakendoen, treffen niet alleen handelsbarrières aan, maar
lopen ook tegen praktische problemen aan. Een kwaliteitscheck in een
ander land is nu onmogelijk voordat een container sluit. D66 wil het mkb
in Nederland graag helpen om internationaal actief te blijven, om de
zogeheten boots on the ground te bieden voor operationele steun aan
mkb’ers, zodat de export zich weer kan herstellen. Mevrouw Van den Hul
en de heer Stoffer brachten het al op: aan de opdracht van het Nederlands
bedrijfsleven om het internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen moet kunnen worden voldaan.
Ik zie de voorzitter al gesticuleren. Dit was mijn bijdrage.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bouali. Ik kan het woord geven aan mevrouw Kuik
namens het CDA. Gaat uw gang.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dank, voorzitter. Voor dit notaoverleg ligt nog geen kabinetsreactie voor.
Dat is jammer, want ik had het er graag over gehad. Het was goed
geweest om de opvattingen en voorstellen van het kabinet bij dit debat te
betrekken. Aan de andere kant is het wel een goed moment om aan te
geven welke uitgangspunten voor ons belangrijk zijn in de strijd tegen de
gevolgen van COVID-19.
De huidige crisis heeft ons echt jaren, zo niet tientallen jaren, teruggeworpen in onze mondiale strijd tegen armoede, voor het verbeteren van
de positie van vrouwen, voor het bieden van economisch perspectief,
kortom, het aanpakken van de grondoorzaken van ongelijkheid, uitzichtloosheid en daarmee migratie. Gelijktijdig ervaren wij hier in Nederland
ook een diepe crisis. Waar mondiaal sterke landen als Nederland
voorheen nog vanuit een relatief zorgeloze positie zwakkeren konden
helpen, hebben de sterken het nu ook zwaar en moeten we keihard
werken om de Nederlandse samenleving te stutten. Wanneer winkels in
de eigen straat omvallen, wanneer familieleden hun baan verliezen,
wanneer gezondheid ook bij ons niet meer zo gegarandeerd lijkt, wordt er
actie van ons gevraagd.
Daarmee staan het AIV-advies en onze reactie daarop niet op zichzelf. Ze
moeten bezien worden in de context van de vele vragen die nu politiek op
ons afkomen. Maar toch, we zitten in hetzelfde schuitje. Strijden wij niet
voor het eerst in de geschiedenis allemaal tegen dezelfde vijand? Schept
dat geen saamhorigheid? Hier kunnen we nog hamsteren, maar in Afrika
is het leven van een dag loon, is er geen bijstand en is de honger nabij. In
deze crisis moeten we rekening houden met de meest kwetsbaren, ook
buiten Nederland. Het CDA voelt een verantwoordelijkheid richting Afrika,
ook nu. Corona houdt immers niet op bij de grens. Het laat zien hoe we
met elkaar verbonden zijn. Gezondheidsstelsels in lage- en middeninkomenslanden zijn vaak slecht uitgerust als het gaat om ventilatoren en
ic-bedden. In Malawi zijn er 25 ic-bedden op een bevolking van 17 miljoen
mensen. We zien dat de reguliere zorg voor bijvoorbeeld ziektes als tbc
onder druk staat en dat er 20% extra doden in de komende vijf jaar
worden verwacht. Als het delen van de wereld niet alleen lukt, zullen we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

11

de krachten moeten bundelen om het virus te verslaan. Anders komt het
virus als een boemerang ook bij ons terug.
Naast het gezondheidseffect, is er ook het economisch effect van deze
crisis. De impact is groot en de vraag is hoe we de schade beperken, en
dan niet als het kalf verdronken is en gemaakte investeringen in rook
opgaan. We moeten nu Afrika helpen om erger te voorkomen. Dat is ook
voor de lange termijn een betere investering.
De voorzitter:
Er is een vraag voor u van mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik hoor mooie woorden van het CDA, woorden waar ik mij geheel en al in
kan vinden, woorden die onderstrepen hoe ontzettend urgent de noden
zijn en hoe zowel reguliere zorg als aanvullende coronazorg nu totaal
onder druk staat, met mogelijk nog grotere crises tot gevolg. Wij weten
dat het CDA met spoed om het AIV-advies heeft gevraagd. Het kwam er
met spoed: binnen drie weken lag het er. Mijn buurman zei het al: het is
inmiddels ruim vijf weken geleden dat het er kwam, maar we zitten hier
zonder kabinetsreactie. Ik ben heel erg benieuwd om van mevrouw Kuik te
horen waar die schoen precies wringt.
Mevrouw Kuik (CDA):
We hebben inderdaad om een kabinetsreactie gevraagd. Ik ben het
helemaal met mevrouw Van den Hul eens dat het fijn was geweest als het
hier zou hebben gelegen, ook qua urgentie. Als we kijken wat er nu ligt,
dan is dat onvoldoende om nu keuzes te maken. Voor ons is het van
belang om wel te weten wat een passende oplossing is. Het CDA vindt het
vanuit het oogpunt van medemenselijkheid, maar ook vanuit het oogpunt
van eigenbelang belangrijk om te kiezen voor Afrika. Ik hoop dat wij zo
snel mogelijk het voorstel hebben, zodat wij kunnen kiezen, zodat wij
oplossingen kunnen bieden in de richting van Afrika.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik hoor mevrouw Kuik zeggen «wat er nu ligt, is onvoldoende om een
keuze te maken», maar wat er nu ligt, is helemaal niets. Wat er nu ligt, is
helemaal niets. Er ligt een brief van twee kantjes met een laatste alinea
waar staat: we zijn er nog niet uit. Blijkbaar zijn er dus nog geen keuzes
gemaakt. Is mevrouw Kuik het met ons eens dat die keuzes zo snel
mogelijk gemaakt moeten worden, sterker nog, dat ze gisteren gemaakt
hadden moeten worden? En is zij het met ons eens dat die keuze uit niets
anders kan bestaan dan het uitvoeren van het AIV-advies, het overnemen
van het AIV-advies, dat wil zeggen: z.s.m. of eigenlijk gisteren dat miljard
beschikbaar stellen en zorgen dat het OS-budget op peil blijft? Dat is
precies waar het met spoed door de partij van mevrouw Kuik gevraagde
AIV-advies om vraagt.
Mevrouw Kuik (CDA):
Het is zeker van belang om te weten over welke voorstellen wij het
kunnen hebben. Wat is effectief? Waar kunnen wij meerwaarde bieden?
Wij moeten volgens mij verschillende elementen aan elkaar rijgen om
Afrika te kunnen helpen. Ja, ik ben het met mevrouw Van den Hul eens
dat we dat z.s.m. zouden moeten bespreken. Ik geef een aantal uitgangspunten mee wat voor het CDA van belang is om op in te zetten in deze
periode, zodat we ook kunnen voorkomen dat gedane investeringen in
rook opgaan. Als het kalf verdronken is, dempt men de put. Wij zijn
duurder uit als wij later dingen moeten herstellen dan als wij nu kunnen
reageren. Dus ik voel zeker ook die urgentie.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

12

Er is ook een vraag van de heer Alkaya voor u.
De heer Alkaya (SP):
Mevrouw Kuik geeft een aantal interessante punten mee namens de
CDA-fractie, zoals: kiezen voor Afrika. Is zij het met ons eens dat die
keuzes niet ten koste mogen gaan van andere programma’s, dus dat er
budget bij moet om die acute nood te verhelpen en dat het niet ten koste
mag gaan van andere ontwikkelingshulp- en ontwikkelingssamenwerkingsprojecten?
Mevrouw Kuik (CDA):
In mijn hele betoog heb ik een aantal haakjes willen benoemen waar
knelpunten zitten. Ik noem de koppeling met het bni. Ik neem aan dat de
heer Alkaya daar ook op doelt. Bij ontwikkelingssamenwerking zitten we
daar in een lastige situatie. Economisch gaat het hier minder en zal het
budget afnemen. Dat heeft zorgwekkende gevolgen. Bovendien laat het
AIV-advies ook zien dat er ook nog een grote opdracht voor ons ligt. Er
komt veel op het kabinet af. De vraagstukken zijn urgent en veelzijdig en
elke euro kan maar één keer worden uitgegeven. Daarom hoor ik ook
graag van de Minister welke oplossingsrichtingen zij ziet om in dit
spanningsveld toch onze verantwoordelijkheid als Nederland te nemen en
Afrika te helpen.
De heer Alkaya (SP):
Dit zijn heel wat woorden, maar volgens mij zegt mevrouw Kuik dus
eigenlijk: nee, dat is voor mij geen voorwaarde. De steun voor Afrika bij
het bestrijden van corona zou best ten koste kunnen gaan van andere
projecten, omdat wij wellicht moeten bezuinigen. Er kunnen in ieder geval
geen extra middelen bij komen. Ik zou klip-en-klaar van de CDA-fractie
willen horen, ook omdat zij niet penny wise, pound foolish wil zijn, dat zij
niet gaat bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Juist nu de noden zo
hoog zijn, mag ik er toch van uitgaan dat als de Adviesraad Internationale
Vraagstukken zegt dat er geld bij moet – het precieze bedrag is niet eens
zo belangrijk – we vandaag met z’n allen uitspreken dat coronahulp niet
ten koste mag gaan van andere belangrijke projecten, zoals de bestrijding
van hiv, zoals de bestrijding van malaria en als die andere belangrijke
projecten? Kan de CDA-fractie onze zorgen op dit punt wegnemen en
zeggen: ja, wij gaan voor extra geld en wij laten de internationale
bestrijding van corona niet ten koste gaan van andere belangrijke
projecten?
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik heb al aangegeven dat het CDA wil investeren in Afrika, zeker nu. Maar
laten we niet doen alsof dat geld niet ten koste van iets anders gaat. Het
zal altijd ten koste van iets gaan. Daarom is het van belang om die opties
te zien, zodat we een keuze kunnen maken en een passende oplossing
kunnen bieden. Ik geef heel duidelijk aan: voor ons is het van belang dat
we juist nu in Afrika gaan helpen. Als je dat nu niet doet, kost het op lange
termijn meer. Kijk, de discussie wordt door sommigen heel plat gemaakt:
niets naar Afrika; eigen volk eerst. In de optiek van het CDA is dat een
valse tegenstelling. Op langere termijn liggen het belang van Afrika en dat
van Nederland in elkaars verlengde. Dat stemt mij hoopvol voor de
oplossingen daarbij. Als we Afrika nu aan zijn lot overlaten, dan zullen de
gevolgen van deze crisis nog lang naslepen: een toename in sterfte,
hongersnood, een nieuwe generatie die opgroeit zonder scholing en
perspectief. We kunnen de nieuwe toestroom van vluchtelingen dan haast
voorspellen. En nu kunnen we daar nog iets aan doen. Ook voor politici
die vooral naar de korte termijn kijken – ik weet niet of die hier nu
aanwezig zijn – is het van belang om nu iets te doen. De Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

13

economische handel is met 27 miljard in Afrika aanzienlijk. VNO-NCW riep
al eerder op...
De voorzitter:
Bent u nog bezig met de beantwoording van de interruptie?
Mevrouw Kuik (CDA):
Ja, ik ben gewoon doorgegaan met mijn verhaal.
De voorzitter:
Dat was niet de bedoeling. Ik heb geen goede cesuur opgemerkt. Dat ligt
misschien aan mij. Ik geef de heer Van den Nieuwenhuijzen de
gelegenheid om een interruptie te plaatsen.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Ik hoor mevrouw Kuik praten over keuzes maken en wat daarvoor nodig
is. Dat moet zo snel mogelijk, vanwege de hoge noden. Ik hoor u hele
mooie woorden spreken over hoe belangrijk het is dat wij Afrika niet laten
stikken in deze tijd. Premier Rutte was er op 14 april al uit over wat er
moest gebeuren: ringfencen, niet bezuinigen op OS en 100 miljard extra
voor Afrika nu om de hoogste noden te lenigen. De AIV was er vijf weken
geleden ook al uit, mede op verzoek van mevrouw Kuik. Ik heb u in De
Telegraaf zien zeggen hoe belangrijk u het vindt dat we niet China onze rol
laten innemen, maar dat we in het geopolitieke spel zelf onze positie
innemen. Ik ben erg benieuwd hoe u 1% van ons noodpakket kwalificeert
als zijnde de keuze die je kunt maken voor Afrika. Waar staat het CDA?
Welke keus maakt u op basis van alle informatie die er al wel is?
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik maak een keuze op basis van de appreciatie die het kabinet geeft.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Kan ik dan concluderen dat u zelf geen standpunt heeft en dat laat
afhangen van het kabinet?
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik leg hier vandaag een standpunt en de uitgangspunten van het CDA
voor. Ik heb kabinetsvoorstellen nodig om een goede keuze te kunnen
maken. Volgens mij hoort u heel goed uit mijn woorden dat het CDA kiest
voor Afrika. We mogen de meest kwetsbaren niet in de steek laten. Het is
in ons eigenbelang. Maar ook in het kader van humaniteit is het van
belang dat we ze nu niet in de steek laten.
De voorzitter:
Dan is er nog een interruptie van de heer Alkaya en daarna nog een keer
mevrouw Van den Hul.
De heer Alkaya (SP):
Dit is wel een belangrijk punt. Het CDA zegt dat het nooit ten koste van
niets gaat, dat er altijd keuzes gemaakt moeten worden. Maar ik zit ook in
de commissie voor Financiën. Daar heb ik te maken met een CDA-Minister
die zomaar even 400 miljoen kan vrijmaken om scheepswerf IHC te
redden, die meer dan een miljard verlies kan nemen om kredietverzekeraars te redden. En dat gaat niet ten koste van iets, dat gaat uit de
algemene middelen. Dat is wat men nu ook zegt over hulp aan Afrika. Om
nu de acute nood te verhelpen, te verlichten, bij de bestrijding van het
coronavirus, dat niet eeuwig zal duren, is er nu acuut 1 miljard nodig. Dat
is acuut uit de algemene middelen nodig. Dat mag niet ten koste gaan van
andere steunpakketten. Ik vraag het CDA wat de lijn van de fractie is. Moet
het ten koste gaan van een ander ontwikkelingssamenwerkingspro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

14

gramma, terwijl het, als het gaat om multinationals en bedrijven in
Nederland, opeens wel uit de algemene middelen kan komen? Is dat jullie
standpunt?
Mevrouw Kuik (CDA):
De heer Alkaya herhaalt weer dat dat ten koste van niets zou gaan, maar
dat is natuurlijk niet zo. Daarom wachten wij met smart op het kabinetsadvies, omdat in zo’n advies het hele overzicht kan worden geboden.
Daarna kunnen wij een keuze maken. Volgens mij geef ik hier heel
duidelijk aan dat we moeten opkomen voor de meest kwetsbaren, dat we
moeten zien dat we niet penny wise, pound foolish zijn en nu dingen
kapot laten gaan die we later moeten herstellen. Ik kan het niet helderder
maken: het CDA kiest voor inzet in Afrika. Welke keuzes we daarin maken,
hangt af van de appreciatie die wij van het kabinet krijgen.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik hoor heel veel woorden van mevrouw Kuik, maar ik hoor haar uiteindelijk toch vrij weinig zeggen. Ik zag het platslaan. Ik maak het heel
duidelijk. Op verzoek van de partij van mevrouw Kuik ligt er een
AIV-advies met een heel duidelijke oproep. Is mevrouw Kuik van mening
dat het AIV-advies moet worden uitgevoerd, ja of nee?
Mevrouw Kuik (CDA):
We hebben de motie-Van der Staaij gesteund en we hebben om het
AIV-advies gevraagd en we hebben om een appreciatie van het kabinet
gevraagd. Dat is de volgorde waarin we dit debat voeren. We willen zo
snel mogelijk het debat verder voeren.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik hoor nog steeds geen antwoord, terwijl het toch een heel duidelijke
vraag was: ja of nee? Ik ga het anders formuleren. Wat moet er van
mevrouw Kuik minstens in die kabinetsbrief staan? Wat zou mevrouw
Kuik willen meegeven aan de Minister? Het is nu onze kans. Wat moet er
in dat advies staan?
Mevrouw Kuik (CDA):
Dan kom ik weer bij mijn betoog, want daarin geef ik echt een aantal
uitgangspunten mee die wij belangrijk vinden. Ik had het al over de
koppeling met het bni. We zien dat het budget gigantisch gaat afnemen.
Daar maken wij ons zorgen over. Wij vragen de Minister welke oplossingsrichtingen er zijn om dit spanningsveld terug te dringen en als Nederland
onze verantwoordelijkheid te nemen.
Ik gaf al aan dat de discussie door sommigen heel plat wordt gemaakt:
niks naar Afrika; eigen volk eerst. Ik zei het al: dat is een valse tegenstelling. Op langere termijn liggen het belang van Afrika en dat van
Nederland in elkaars verlengde. Sterfte, hongersnood, maar ook een
migratiegolf kunnen het gevolg zijn. Ook voor politici die vooral op de
korte termijn kijken, is het van belang om nu iets te doen. We hebben voor
27 miljard economische handel met Afrika. Ook VNO-NCW riep al op om
te investeren in onze handelsbetrekkingen. Het levert in Afrika de zo
nodige werkgelegenheid en het zo nodige perspectief voor jongeren op.
Als we nu niet investeren in ketens en het later proberen te herstellen, is
veel kostbaarder. We zijn penny wise, pound foolish als we nu niet
handelen en cruciale ketens en relaties niet in stand houden, zoals de
voorzitter van de AIV al zei. Als wij het laten liggen – de heer Alkaya
refereerde er al aan – dan stapt China graag in de leegte. Daarmee hebben
we een menselijk en een economisch argument om migratie en alles wat
daarmee samenhangt in de toekomst te voorkomen.
Voorzitter. Nederland moet niet in zijn eentje optrekken bij het vinden van
een oplossing. Een Europese inzet is cruciaal. Ik hoor graag van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

15

Minister welke inspanning zij hierin gaat plegen. Het CDA hamert al langer
op de Afrikastrategie. Kan de Minister ingaan op de oproep van meer dan
30 bedrijven om te komen tot een publiek-private Afrikacoalitie? Verder
zou ik graag horen hoe de Minister ontwikkelingsbanken zoals FMO nu
extra in staat stelt om levensvatbare bedrijven, met name in de mkb-sector, en microfinancieringsorganisaties te ondersteunen om een dominoeffect of verlies van werkgelegenheid tegen te gaan.
Voorzitter. Nogmaals, vanuit een morele verplichting en vanuit ons
eigenbelang is het belangrijk dat we Afrika in deze crisis helpen. We
hopen snel de appreciatie van het kabinet te krijgen.
De voorzitter:
Dank u zeer, mevrouw Kuik. U heeft nog een minuut van uw spreektijd in
eerste termijn over. We gaan door naar de heer Voordewind van de
ChristenUnie. Gaat uw gang.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Terwijl Europa weer een beetje opkrabbelt van de
coronapandemie, zullen de economische gevolgen nog voelbaar zijn tot
2025, zo zijn de verwachtingen. Dit geldt niet alleen voor Europa, maar
misschien nog wel meer voor de allerarmsten in de wereld, die al een
gebrekkige toegang hebben tot gezondheidszorg en tot werk. Zij proberen
elke dag te overleven. Zij merken de gevolgen van de nasleep van de
pandemie nu als eersten. Daarom moet er niet bezuinigd worden op OS.
Het budget voor OS voor 2020–2021 moet bevroren worden. We moeten
solidariteit tonen om de handel – ik zeg erbij: eerlijke handel – en de hulp
in stand te houden.
Voorzitter. Het advies van de AIV laat treffend zien dat die internationale
solidariteit hard nodig is. Ook anderen hebben eraan gerefereerd. De
Minister-President heeft het laten zien in de ondertekening van een
gezamenlijke oproep in de Financial Times op 14 april. Ook Minister Blok
van Buitenlandse Zaken heeft dat met zijn ondertekening van het
gezamenlijke diplomatieke statement van 17 april jongstleden nog eens
onderstreept. Het is nu tijd dat het kabinet de daad bij het woord voegt.
Laat de regering nu snel met een kabinetsreactie komen.
Ik zal een aantal elementen aangeven die voor ons belangrijk zijn en die
wij graag in die kabinetsreactie zouden terugzien.
Laat het budget in deze zeer uitzonderlijke situatie even ongemoeid als het
gaat om de koppeling van het budget met het bni. Tenslotte zitten we al
op 1,4 miljard onder de internationaal geaccepteerde norm van 0,7.
Zorg er gezamenlijk met andere Europese partners voor dat er budget vrij
wordt gemaakt voor de meest kwetsbare groepen. Ondersteun ontwikkelingslanden met zorg en toegang tot werk.
Zorg dat, zoals ook de AIV voorschrijft, ook het maatschappelijk
middenveld wordt ingezet bij de hulpverlening met gebruikmaking van
faith based organisations ofwel religieuze leiders. Het zijn vaak deze lokale
organisaties die de meest kwetsbaren kunnen bereiken. Zij kennen de
context en de lokale behoeften als geen ander en versterken een
inclusieve aanpak van de coronacrisis.
Zorg voor een bredere aanpak, zoals schuldverlichting en de aanpak van
belastingontwijking en ontduiking.
Kom de UNHCR-hervestigingsafspraken na.
Nederland heeft inmiddels 42 miljard uitgetrokken om de crisis te
bestrijden. Dat is begrijpelijk, maar het kan wat de ChristenUnie betreft
niet zo zijn dat we dit doen door een miljard te bezuinigen op de lopende
programma’s voor de allerarmsten in de wereld. De ChristenUnie zou hier
grote, grote problemen mee hebben.
Voorzitter, tot slot. Terecht heeft de Kamer breed de motie van der Staaij
aangenomen om niet te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Het is
de inzet van de ChristenUnie om dit ook niet te laten gebeuren. Daarmee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

16

is onze inzet duidelijk, maar de uitkomst helaas nog niet. Daarvoor
wachten wij op de reactie van het kabinet op het AIV-advies.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
U heeft nog een halve minuut over die u in uw tweede termijn kunt
inzetten, maar ik zie dat er nog wat interrupties zijn.
De heer Alkaya (SP):
Even voor alle duidelijkheid. De ChristenUnie geeft aan: niet bezuinigen
op ontwikkelingssamenwerking. Bedoelt de ChristenUniefractie daarmee
het totaalpakket? Er komen natuurlijk wel extra middelen bij voor de
bestrijding van het coronavirus. Moet dat bedrag ergens anders binnen de
OS-begroting worden gevonden? Of bedoelt de ChristenUniefractie dat al
die middelen die voor coronabestrijding vrijkomen, bovenop de normale
begroting komen, en dat er op die begroting van Ontwikkelingssamenwerking an sich dus niet bezuinigd mag worden? Komt het coronabestrijdingsgeld daarbovenop?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Wij vinden dat in deze bijzondere omstandigheid de koppeling aan het bni
voorlopig even moet worden opgeschort voor 2020 en 2021. Daarmee
moet het budget gestabiliseerd worden op het huidige niveau. Wij volgen
het AIV-advies: daarnaast moet er gekeken worden waar er extra
middelen nodig zijn. Dat heeft de AIV ook geadviseerd. Ik zeg niet dat we
op een miljard moeten uitkomen; dat laat ik aan de Minister voor
Ontwikkelingssamenwerking over. Wij zetten in op beide. Mogelijk komen
een aantal van ons in tweede termijn met een motie. Laat het AIV-advies
de leidraad zijn voor de kabinetsreactie!
De heer Alkaya (SP):
Het wordt op deze manier een retorisch spelletje. Ik bespeur dat D66 en de
ChristenUnie zeggen dat er niet bezuinigd mag worden op lopende
programma’s binnen de gelden voor ontwikkelingssamenwerking en dat
er daarnaast zo veel mogelijk middelen vrijgemaakt moeten worden ter
bestrijding van het coronavirus. Daar kan ik mij helemaal in vinden. Is de
ChristenUniefractie het met mij eens dat het dan toch wel heel opmerkelijk is dat de aanvrager van het advies, de CDA-fractie, die lijn niet
onderschrijft? Die fractie zegt: er moeten misschien keuzes gemaakt
worden. Toen er veel geld voor het bedrijfsleven werd vrijgemaakt, is
helemaal niet gezegd dat dat uit het geld voor het bedrijfsleven moet
komen, dat daarvoor ergens anders moet worden bezuinigd op het
bedrijfslevenbeleid, op multinationals en dergelijke. Dat geld kwam
gewoon uit de algemene middelen. Het is toch heel gek dat er zo’n lijn
door de coalitie loopt. Is de ChristenUniefractie het met mij eens dat het
CDA hierin een dubbele rol speelt?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb dat helemaal niet zo begrepen uit de bijdrage van het CDA. Ik heb
goed gehoord dat het CDA vindt dat de solidariteit met de allerarmsten in
de wereld in stand moet blijven. Het CDA heeft advies gevraagd aan de
AIV. Dat advies ligt er. Het CDA neemt dat advies heel serieus en kijkt nu
vooruit. Met het advies in de hand kijkt het CDA naar de kabinetsreactie. Ik
zie niet veel of eigenlijk geen licht tussen de opstelling van de ChristenUnie en die van het CDA. Ik denk dat u in tweede termijn ons een
gezamenlijk initiatief zult zien nemen.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Ik heb u in uw bijdrage horen zeggen dat het belangrijk is dat we nu actie
ondernemen. Ik heb mevrouw Kuik er ook al op bevraagd. Wat is «nu»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

17

voor u? Het advies ligt er al vijf weken. De premier is er al sinds 14 april
uit. Wanneer is «nu» en hoelang kunnen mensen nog wachten totdat wij
er hier uit zijn, totdat wij hier klaar zijn met praten over de vraag of we ze
wel of niet gaan helpen?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik ben net zo ongeduldig als de heer Van den Nieuwenhuijzen. Ik had de
kabinetsreactie nu graag gehad. Dan hadden we erover kunnen spreken.
We hebben te accepteren dat die reactie er nog niet is. Misschien is het
een kans voor de Kamer om nog concrete boodschappen aan het kabinet
mee te geven voor die kabinetsreactie. Wij zijn de Kamer. Wij kunnen niet
regeren, maar wij kunnen het kabinet wel adviezen meegeven. Ik hoop dat
u dat doet en wij gaan het in tweede termijn zeker doen.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Dat gaan wij zeker doen, meneer Voordewind. Ik ben erg benieuwd hoe
uw voorstellen zich zullen verhouden tot onze moties.
De voorzitter:
Dat behoeft geen reactie, denk ik. Dan geef ik nu het woord aan de heer
Weverling van de VVD-fractie.
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. De coronacrisis is een ware stresstest voor de
wereldeconomie en heeft in korte tijd veel kwetsbaarheden blootgelegd.
Tegelijkertijd kunnen we ook een hoop van de coronacrisis leren. Dit debat
biedt ons de gelegenheid om die lessen te trekken. Die kans zouden we
laten schieten als we dit debat onnodig beperken tot cijfers, partijprestige
of politieke winstpunten. Daar kiest de VVD vandaag niet voor. In plaats
daarvan is het tijd voor een overstijgend perspectief. Nederland heeft via
noodhulp en bijdragen aan internationale organisaties, zoals het Rode
Kruis, de WHO en UNICEF, bijgedragen aan het verlenen van eerste hulp.
Maar zoals de adviesraad in zijn brief terecht opmerkt: economisch
perspectief is de volgende stap. De belangrijkste vraag vandaag is dan
ook hoe Nederland het beste kan bijdragen aan het bieden van dat
perspectief, via onze eigen inzet en in samenwerking met andere landen.
Deze crisis dwingt ons daarbij tot creativiteit, een vrijzinnige in plaats van
een dogmatische kijk op ontwikkelingssamenwerking, maar bovenal tot
de durf om een overkoepelende visie op tafel te leggen. Een visie waarin
de blootgelegde kwetsbaarheden benoemd en geadresseerd worden.
De sleutel ligt wat de VVD betreft in zelfvoorzienendheid. Daar ligt voor
zowel Nederland als het Afrikaanse continent een grote uitdaging. De VVD
ziet binnen de huidige budgettaire kaders veel mogelijkheden om met die
uitdaging aan de slag te gaan. Om te beginnen is het noodzakelijk dat alle
landen in Afrika kunnen blijven produceren, exporteren en innoveren. Zo
kunnen de Afrikaanse waardenketens, zoals de handel in grondstoffen,
intact blijven. Wat er geproduceerd wordt, moet vervolgens zijn weg naar
het buitenland kunnen vinden. Dat betekent het op gang houden van de
wereldhandel en de handelsstromen tussen Nederland en Afrikaanse
landen. Volgens de VN is het openhouden van Afrikaanse havens en
vliegvelden daarbij cruciaal. Nederland is sterk in logistiek. Is er een
manier, vraag ik aan de Minister, om de ervaringen van bijvoorbeeld de
Rotterdamse haven of Schiphol met het veilig verwerken van goederen in
coronatijd te delen met andere landen?
In een recente publicatie gaf de Wereldbank een aantal handvatten voor
het op gang houden van handelsstromen tussen Afrika en andere
continenten. Een van de aanbevelingen was: versterk de Afrikaanse
handelsbetrekkingen met andere landen door het sluiten van handelsverdragen. Zoals we bijvoorbeeld met CETA hebben kunnen zien, zorgen
handelsverdragen voor een grote exportboost. Hier ligt ook een verant-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

18

woordelijkheid voor Afrikaanse landen zelf. De VVD hoopt dan ook dat de
landen vaart maken met de uitvoering van de African Continental Free
Trade Area. Is de Minister bereid om in Europees verband te pleiten voor
het verder aanhalen van de handelsbetrekkingen tussen Europa en Afrika,
bijvoorbeeld door het sluiten van meer partnerschapsovereenkomsten?
En hoe staat het met de ratificaties voor de Afrikaanse vrijhandelszone?
Loopt dit proces vertraging op door corona of zien landen het juist als
instrument voor herstel? Waar kan de EU meer doen om de eigen kennis
en ervaring met vrijhandel in Europa daarbij ter beschikking te stellen?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
We horen hier een warm pleidooi van de VVD voor vrijhandel, voor
handelsverdragen, voor investeringen, voor zelfredzaamheid, zoals hij dat
noemt, maar ik heb een heel simpele vraag terug aan de VVD. Hoe
zelfredzaam kun je verwachten dat landen zijn waar de gezondheidszorg
in elkaar stort door het grote aantal gevallen waar ze nu mee te maken
hebben? Hoe kun je handeldrijven als de werknemers niet naar het werk
kunnen komen omdat ze ziek zijn? Hoe kun je verwachten dat landen
handel kunnen drijven als de veiligheid niet geborgd kan worden in
fabrieken of in andere bedrijven? Hoe kan de heer Van Weverling nu
spreken over handel, als de humanitaire nood – ten aanzien waarvan ook
het AIV-advies heel duidelijk de vinger op de zere plek legt – niet eerst
wordt geadresseerd? Je kan niet het een óf het ander, je kan niet aan
cherrypicking doen. De crisis is nú, de wereld staat in brand en de
allerarmsten moeten nu geholpen worden. Daar gaat dit debat over,
voorzitter. Hoe gaat de heer Van Weverling die crisis adresseren door
alleen maar te praten over dat welgemeende eigenbelang?
De heer Weverling (VVD):
Wat volgens ons nodig is, is dat het Afrikaanse continent zelfvoorzienend
wordt en dat we daar dus op in gaan zetten. Dat is in zekere zin ook
eigenbelang, want daar kan Nederland van profiteren, maar het is juist
ook in het belang van de mensen daar en de landen aldaar dat ze minder
kwetsbaar zijn of worden, laat ik het zo formuleren, voor alle zaken die nu
op hen afkomen. Dat is wat ons betreft de inzet en ik was nog zeker niet
klaar met dat warme betoog.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik vind dit toch wel een zeer onrealistisch verhaal wat ik hier nu hoor van
de VVD, want we weten – van de VN, van het Wereldvoedselprogramma,
van de Wereldgezondheidsorganisatie, van het Internationale Rode Kruis
waar wij onlangs nog zelf mee gesproken hebben – dat de noden, the
basic needs, de allereerste basisbehoeften op dit moment precair zijn. Op
dit moment dreigt zo’n grote hongersnood, nog boven op de coronapandemie, dat er helemaal geen sprake is van economisch herstel, dat er
helemaal geen sprake is van handeldrijven. Nee, voorzitter, op dit moment
staan mensen in de kou en laten we ze stikken; vrij letterlijk als het gaat
om de aanpak van de covidcrisis. Mijn vraag aan de VVD is nogmaals: wat
gaat de VVD doen aan de noden van de meest kwetsbare mensen waar de
AIV en tal van andere, niet de minste diensten de noodklok over hebben
geluid? Er is minstens een miljard nodig om die noden te ledigen en het
gaat niet alleen maar over het bedrijfsleven. Daar kan je niet eens over
nadenken als het leven van mensen wordt bedreigd. Daar hoor ik de VVD
niet over en ik hoor graag een toelichting hierop.
De heer Weverling (VVD):
Waar het om gaat, is dat er al 100 miljoen is vrijgespeeld. Daarnaast geeft
de EU heel veel miljarden richting Afrika. Ons miljard gaat daarin niet het
verschil maken. Waar ik op probeer te wijzen, is dat wij juist structureel
Afrika moeten helpen met het zelfvoorzienend worden en maken. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

19

hebben daar heel veel kennis en kunde voor in huis en daar kan Afrika van
profiteren. Ik ben van mening dat hongersnood groter is dan wat er nu
aan covid plaatsvindt.
De voorzitter:
De heer Weverling gaat voort met zijn betoog.
De heer Weverling (VVD):
Wij produceren en exporteren en innoveren. Dat is de kern op korte
termijn, maar dat kan alleen als de basisbehoeften op langere termijn op
orde zijn en ook op orde blijven, zodat Afrikaanse landen in crisistijd
minder afhankelijk en minder kwetsbaar zijn. Zelfvoorzienendheid is ook
daarbij cruciaal. De meest basale basisbehoeften daarbij zijn water en
voedsel. Water en landbouw zijn ook precies de punten waarin Nederland
een enorme expertise heeft. Het zou dan ook oneindig zonde zijn als we
die niet voldoende delen. Want zoals Afrika zich met Afrikaans kennis en
kunde omhoog moet werken, kunnen wij Afrikaanse landen langs onze
eigen waardeketens omhoog helpen. De Afrikaanse landbouwsector
schreeuwt om modernisering. Meer efficiëntie betekent meer productie,
en meer productie betekent zelfvoorzienendheid. Kennisoverdracht van
Nederlandse organisaties en bedrijven kan daarbij enorm helpen.
Succesvolle publiek-private samenwerkingsverbanden zoals SeedNL
kunnen daarbij als blauwdruk dienen. Waar SeedNL de zaaizaadketen
versterkt, kunnen andere programma’s andere landbouwketens verbeteren. Hierbij valt te denken aan kassenbouw, irrigatie of fertilisatie.
Deelt de Minister dat hier een unieke kans voor Nederland ligt om aan de
voedselzekerheid van Afrikaanse landen bij te dragen? Welke lessen
kunnen er uit de lopende programma’s getrokken worden? Voor welke
landbouwsectoren kunnen volgende stappen gezet worden?
Naast landbouw is ook watermanagement een belangrijke strategische
waardeketen voor Nederland. Ook dat kan ingezet worden om Afrikaanse
landen zelfvoorzienend te maken. Als schoon drinkwater, bescherming
tegen overstromingen en irrigatie geen zorgen meer zijn, is er ruimte voor
ontwikkeling op individueel niveau, maar ook op het niveau van landen
zelf. Kan de Minister zeggen hoe de Nederlandse projecten op basis van
waterbeheer kunnen inspelen op de coronacrisis, en ziet zij mogelijkheden
om de overdracht van kennis over waterbeheer te intensiveren?
Met een focus op zelfvoorzienendheid kunnen we ontwikkelingslanden ver
laten komen, maar Nederland staat hierin uiteraard niet alleen. Ook in
samenwerking met internationale partners kunnen we daaraan werken.
De Europese Unie is inmiddels in actie gekomen, er is in korte tijd 15,6
miljard euro beschikbaar gesteld voor de wereldwijde aanpak van
COVID-19 voor noodhulp, gezondheidszorg en economische ontwikkeling.
Hier draagt Nederland indirect natuurlijk ook flink aan bij. Wat opvalt, is
dat bij de verdeling van deze fondsen niet wordt gekeken naar de ernst
van de coronamaatregelen per land, maar oude verdeelsleutels leidend
zijn. Dat leidt tot hele rare keuzes. Zo wil de Commissie een miljoen
uittrekken voor de bestrijding van de coronacrisis op het kleine Britse
eiland Pitcairn in de Stille Oceaan. Op Pitcairn wonen maar 50 mensen en
volgens de laatste cijfers heeft het geen corona. Daar gaat dan wel een
miljoen naartoe. Is de Minister het met de VVD eens dat de Europese
Commissie dit gekke ambtelijke stramien moet loslaten bij de verdeling
van het geld en meer moet kijken naar de noodzaak? Hoe kan de Minister
de focus op zelfvoorzienendheid ook in Europa tot speerpunt van inzet
maken?
De Commissie heeft nog meer plannen en stelt voor om 16 miljard extra
te besteden aan het bestrijden van de coronagevolgen bij de volgende
begroting.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

20

Een interruptie van de heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Zelfvoorzienendheid. Het is een belangrijk speerpunt voor de VVD, maar
ook voor deze Minister, om te kijken of je mensen een hengel kan geven in
plaats van een vis. Ik ben het daar helemaal mee eens. De heer Van
Weverling heeft het over voedselzekerheid, schoon drinkwater et cetera et
cetera. Dat zijn hele mooie, nobele doelen. Alleen, hoe gaat de VVD dat
betalen als we dit willen stimuleren, zelfs met ons eigen bedrijfsleven
waar we ook jaarlijks een paar honderd miljoen instoppen, als straks de
bni-koppeling ervoor zorgt dat er een verlaging van misschien wel 1,3
miljard gaat komen? Ziet de VVD ook het gevaar dat je deze doelstellingen, die de heer Van Weverling zo mooi heeft opgesomd, niet gaat
halen als je 1,3 miljard eraf gaat halen?
De heer Weverling (VVD):
Ik ben in ieder geval blij dat de ChristenUnie onze visie van zelfvoorzienendheid omarmt. We moeten publiek-private samenwerking stimuleren,
daar gaat het om. Feitelijk is het een Afrikastrategie die ik ook hier
vandaag neerleg en daarin is veel te bereiken. Hulp en handel moeten
hand in hand gaan en dat gebeurt naar mijn idee te weinig. Dus, als we
daarin al efficiency betrachten, kunnen we een heel eind komen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Laten we dat nou net doen als Nederland. Ons ministerie heeft een
Invest-NL opgericht en dat wordt straks operationeel. We hebben FMO,
waarin we geld hebben gestopt en waarin het bedrijfsleven hele zachte
leningen kan organiseren, juist om de dingen die de heer Van Weverling
wil en belangrijk vindt, te financieren. Mijn vraag was heel simpel: is hij
ervoor om het budget in ieder geval op de hoogte te houden zoals we die
nu kennen? Want anders komt er niets van de mooie plannetjes van de
heer Van Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Voorzitter, even voor de helderheid. U zegt mijn naam goed: Weverling. Ik
hoor de heer Voordewind «Van Weverling» zeggen en ook nog een keer
met een k. Ook mevrouw Van den Hul had het over «Van Weverling». Het
is «Weverling». Dit even voor de statistieken.
Dan ga ik nu antwoorden. Wij vinden dat het regeerakkoord leidend is. Wij
zijn niet overtuigd van extra geld voor ontwikkelingssamenwerking.
Hiervoor is in de zomer weer een afwegingsmoment. Dus lijkt het mij niet
verstandig om hierover vandaag in debat te gaan.
De voorzitter:
Dan is er voor u nu een vraag van de heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Ik was positief gestemd toen de heer Weverling zijn verhaal begon over
overstijgend perspectief. Dat klinkt mij als muziek in de oren. Vervolgens
wees mijn collega Voordewind de heer Weverling erop dat wij een
hulp-en-handelagenda hebben. Nu heeft de heer Weverling een heel mooi
betoog gehouden over handel, maar hij noemde ook een aantal dingen
zoals «zelfvoorzienend mensen in Afrika minder kwetsbaar maken» en
daarmee komen we dan toch echt aan de hulpkant. Ziet de heer Weverling
het overstijgende perspectief ook aan de hulpkant of alleen maar aan de
handelskant?
De heer Weverling (VVD):
Waar het ons om gaat, is dat we het perspectief voor Afrika moeten
schetsen en dat wij als Nederland een belangrijke rol kunnen vervullen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

21

het zelfvoorzienend maken van die landen. Zij kunnen daarin met
Nederland zakendoen. Wij hebben daarin veel kennis en kunde. Uiteindelijk moeten hulp en handel hand in hand kunnen gaan.
De heer Bouali (D66):
We hebben gezien dat deze Minister heel voortvarend een paar maanden
geleden het Nederlandse bedrijfsleven heeft geholpen via de ekv. Dat is
ook in het nieuws geweest. Dat is die handelskant. Dus, wij kunnen ook op
uw steun rekenen als de Minister met goede plannen aan de hulpkant
komt?
De heer Weverling (VVD):
Voor ons is het uitgangspunt dat we niet overtuigd zijn van extra geld dat
naar ontwikkelingssamenwerking gaat. We kennen allemaal het regeerakkoord en daarin zijn heldere afspraken gemaakt. In de zomer komt er weer
een afwegingsmoment en hulp en handel zijn voor ons belangrijke zaken.
Wij vinden daadwerkelijk dat wij Afrika veel te bieden hebben. Laten zij
profiteren van onze kennis en kunde en laat Nederland proactief met hen
om de tafel gaan zitten en tonen wat wij te bieden hebben.
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik ben wel benieuwd hoe de heer Weverling aankijkt tegen de uitspraak
van zijn politiek leider Mark Rutte, die een oproep deed in de Financial
Times om Afrika te helpen. Kan de heer Weverling aangeven hoe hij
hiertegen aankijkt? En ziet de heer Weverling ook, net als het CDA, dat we
nu te maken hebben met hongersnood, sterfte en daarbij straks een
toestroom van vluchtelingen en dat we dus wel iets moeten doen op
OS-gebied?
De heer Weverling (VVD):
Natuurlijk moeten we het zoeken in internationale samenwerking en het
bieden van economisch perspectief. Dat is waar alles om draait en dat is
ook wat in de brief waar mevrouw Kuik aan refereert, wordt gezegd.
Mevrouw Kuik vraagt of we niet iets moeten doen aan hongersnood.
Volgens mij heb ik daar nu juist een heel betoog over gehouden. Wij
kunnen daar heel veel in betekenen. En dan snijdt misschien het mes aan
twee kanten, maar dan wordt men er ook wijzer van.
Mevrouw Kuik (CDA):
Misschien kan de heer Weverling nog even ingaan op het mooie punt dat
zijn politiek leider Mark Rutte maakte in die oproep in de Financial Times
om Afrika te helpen. Ik neem aan dat daar ook een bedrag aan gekoppeld
is, steun aan gekoppeld is. Ziet de heer Weverling dat ook?
De heer Weverling (VVD):
Volgens mij ga ik continu in op wat daar gezegd is. We moeten het
hebben van internationale samenwerking. We moeten het hebben van
economisch perspectief bieden, van ontwikkeling bieden. Wij hebben dat
te bieden. Wij kunnen Afrika zelfvoorzienend maken. Volgens mij doe ik
niet anders dan juist in de lijn van dat betoog ons betoog opbouwen.
De voorzitter:
Mevrouw Van den Hul, daarna de heer Van den Nieuwenhuijzen en daarna
nog de heer Voordewind. Mevrouw Van den Hul, ga uw gang.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dank, voorzitter. Ik heb nog een vraag aan de heer Weverling, zonder
«van» – excuses daarvoor. We horen hem heel duidelijk zeggen:
Nederland mag wel verdienen aan Afrika, maar het mag vooral niks
kosten. Dat is hoe ik zijn woorden samenvat. Nou, Nederland verdient ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

22

heel erg veel aan de handel met Afrika. Het punt waar ik op wil doorgaan,
is het punt van de verantwoordelijkheid van bedrijven, want daar heb ik
de heer Weverling nog niet over gehoord. VNO-NCW, doorgaans een bron
die door de VVD serieus genomen wordt, heeft juist bepleit dat bedrijven
imvo-richtlijnen, richtlijnen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen, hoog in het vaandel zetten. We zien ook dat dat nog lang niet
altijd gebeurt, ook in deze crisis weer. Ik gaf een aantal voorbeelden van
bedrijven die orders cancelen, waardoor werknemers in de kou blijven
staan, van vakbondsrechten die worden geschonden, waar ook Nederlandse bedrijven een rol bij te spelen hebben. Ik hoor heel graag of de
VVD van mening is dat het imvo juist nu nageleefd moet worden.
De heer Weverling (VVD):
Kijk, laten we heel helder zijn. Volgens mij heb ik betoogd dat wij de
wereld veel te bieden hebben en dat onze bedrijven daarvan kunnen
profiteren. Maar het gaat nu over ontwikkelingssamenwerking. Een land
moet wat mij betreft democratisch op orde zijn en moet ook perspectief
hebben. Dan is er een basis om door te ontwikkelen. Wij kunnen een grote
steen bijdragen aan die zelfvoorzienendheid. We hebben heel veel kennis
en kunde. Volgens mij moet het hier dus niet alleen gaan over een miljard
erbij ja of nee. Wij hebben kennis en kunde te bieden. En laten we niet
vergeten dat wij als zeventiende economie van de wereld zevende donor
zijn. Wij doen het al bovenmatig goed. We zijn genereus. Wat dat betreft,
heeft de wereld volgens mij niet te klagen met Nederland.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik heb de heer Weverling in zijn antwoord niet horen ingaan op mijn
vraag, namelijk: wat moet er volgens de VVD gebeuren om te zorgen dat
bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen? We weten namelijk dat maar
30% van alle Nederlandse multinationals de OESO-richtlijnen daadwerkelijk handen en voeten geeft. We weten dat voor heel veel bedrijven imvo
eigenlijk niet meer is dan een bladzijde op hun website om te laten zien
hoe goed ze bezig zijn met projectjes. Maar we zien tegelijkertijd dat een
heleboel bedrijven eigenlijk schade berokkenen aan bijvoorbeeld
mensenrechten, dat zij vakbonden niet uitnodigen en daarmee helpen om
ze buitenspel te zetten, dat ze mensenrechtenorganisaties niet aan het
woord laten, terwijl dat wel degelijk allemaal onderdeel is van de
imvo-strategie. Mijn vraag is dus: hoe denkt de VVD bedrijven die zich niet
houden aan de internationale afspraken, daaraan te houden, om te
voorkomen dat zij de situatie in de allerarmste en de meest kwetsbare
landen verslechteren in plaats van verbeteren?
De heer Weverling (VVD):
Als wij onze kennis en kunde beschikbaar stellen, is het, denk ik, van
belang dat we daarbij altijd uitgaan van de SDG’s. Die hebben we niet
voor niks. Maatschappelijk verantwoord ondernemen zit heel veel
bedrijven echt wel in het DNA. Ik heb al eerder hulp bij watervoorziening,
zaadveredeling en zelfvoorzienend maken genoemd. Dat is al maatschappelijk verantwoord. Volgens mij vinden we elkaar daar juist in.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Dank u wel, meneer Weverling, voor dit mooie toekomstperspectief op
Afrika. Maar vandaag staat het huis in brand. Als het huis in brand staat,
ga je normaal gesproken eerst blussen voordat je mensen gaat opleiden
om er in de toekomst voor te zorgen dat in het huis brandwerende
maatregelen kunnen worden getroffen. Wat stelt u voor om nu te gaan
doen om de brand in dat huis te blussen? De AIV heeft daarover een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

23

duidelijk advies neergelegd. Minister-President Rutte heeft daarover een
duidelijke brief in de Financial Times gepubliceerd. Wat is het standpunt
van de VVD? Hoe gaan wij vandaag de brand in dat huis blussen, voordat
we gaan opleiden, ervoor gaan zorgen dat mensen een brandwerend huis
hebben en dat zij een toekomst kunnen opbouwen?
De heer Weverling (VVD):
Volgens mij is het van belang dat we geen pleisters plakken, maar
gewoon een structureel toekomstperspectief schetsen. Daar hadden we
met elkaar misschien al veel eerder mee moeten beginnen. Uiteindelijk
kunnen wij een steen bijdragen aan die zelfvoorzienendheid. Dat is de
visie die ik daarbij uitrol.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Hoe schril is dan het contrast met hoe wij ons in Nederland verhouden tot
onze inwoners, waarbij wij nu ook pleisters plakken om ervoor te zorgen
dat de ergste pijn niet keihard neerkomt bij de armsten, de zwaksten en
ook bij de grote multinationals, om daarna een structureel probleem te
gaan oplossen. Ook hier kiezen we nu voor een kortetermijnoplossing.
Daarna gaan we verder kijken, naar een ander perspectief. Waarom wilt u
dat internationaal gezien niet doen en waarom laat u de armsten en de
zwaksten in deze wereldwijde maatschappij eigenlijk in de steek?
De heer Weverling (VVD):
Het gaat vandaag inderdaad niet over Nederland. Volgens mij wordt er
terecht voor gekozen om in Nederland de basisinfrastructuur met onze
clusters en waardeketens op orde te houden. Dat is het Nederlandse
antwoord. Internationaal gezien is het antwoord juist die langeretermijnvisie. Ik wil me echt niet laten aanpraten dat we weinig doen in de wereld.
We zijn de zevende donor en de zeventiende economie. We zijn dus al
genereus. Volgens mij gaat het miljard uit het AIV-rapport of het briefadvies het verschil daar niet specifiek in maken. Er gebeurt al heel veel
vanuit de EU. Er is ook al 100 miljoen vanuit Nederland die kant op
gegaan. Ik vind dus dat we daar veel in doen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, meneer Weverling. Ik zeg uw naam nu heel goed. U
refereerde aan het regeerakkoord. Daar staat inderdaad de bni- of
bnp-koppeling in. Maar daar staat niet de 42 miljard in die we in deze
extreme omstandigheden gereserveerd hebben voor het bedrijfsleven.
Daar wijken we van af. Mijn vraag aan de heer Weverling is als volgt. Ik
hoor een heel betoog om maar geen extra geld te investeren, of zelfs niet
te bevriezen op dat niveau. Waarom heeft de VVD toen wel voor de
motie-Van der Staaij gestemd? Dat was nog maar een paar weken
geleden, ergens in maart. Ik noem het dictum maar even: «verzoekt de
regering ernaar te streven dat bestaande hulp en ondersteuning aan deze
landen ook in de huidige omstandigheden wordt gehandhaafd, en zo
mogelijk zelfs wordt uitgebreid, in het bijzonder waar het gaat om de
gezondheidszorg en de voedselvoorziening.» De VVD heeft voor die motie
gestemd. Hoe kunt u beide standpunten helemaal rijmen?
De heer Weverling (VVD):
Het hoeft niet altijd over extra geld te gaan. De budgettaire kaders zijn
helder. Binnen de afspraken kan ook de hulp aan Afrika verbeterd worden.
In het dictum dat zojuist door de heer Voordewind is voorgedragen, wordt
ook niet over geld gesproken.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De motie gaat over het AIV-advies. Dat ging wel degelijk over geld,
namelijk 1 miljard extra. Daarin stond een tweede verzoek, namelijk: zorg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

24

er nu voor dat je het huidige budget handhaaft voor 2020 en 2021. Nou
kan ik me nog voorstellen dat de heer Weverling zegt: dat extra miljard
zien we niet zitten. Dat stond in de motie-Baudet. Die heeft u, geloof ik,
twee weken geleden gesteund. Deze motie ging uitzonderlijk over in ieder
geval niet bezuinigen op de allerarmsten in de wereld. Die heeft de VVD
gesteund. Mijn vraag is nog steeds: waarom heeft u daarbij het licht
gezien, terwijl nu het licht bij de VVD weer een beetje uitgaat?
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. Dank voor de heldere vraag van de heer Voordewind.
Wat ons betreft moet het gaan om de internationale samenwerking en het
bieden van economisch perspectief. Met de huidige afspraken kunnen we
hulp bieden aan Afrika. Dat hoeft zich niet alleen te voelen. Wij zijn al
genereus; wij zijn zevende donor. We spenderen al heel veel geld aan
Afrika.
De voorzitter:
Dan geef ik dadelijk het woord aan de heer Alkaya voor een interruptie.
Daarna wil ik graag verdergaan door de heer Weverling zijn betoog af te
laten maken.
De heer Alkaya (SP):
Ik ga er even van uit dat de VVD consequent is en hier een oprecht verhaal
houdt over hoe zij tegen ontwikkelingssamenwerking aankijken. Als ze de
koppeling met de economie in Nederland belangrijk vinden – waar ik me
van alles bij kan voorstellen – dan zullen zij toch met mij moeten
constateren dat die koppeling er de afgelopen jaren niet is geweest. De
afgelopen jaren hebben we te maken gehad met grote economische groei
en ontwikkelingssamenwerking is daarbij achtergebleven. Toen voldeed
het ook niet aan de internationale norm van 0,7%. Is het voor de VVD
bespreekbaar dat er nu ter compensatie van de jaren waarin het budget
achterbleef – niet structureel, maar in ieder geval incidenteel – extra geld
wordt uitgetrokken ter bestrijding van het coronavirus? Als je dan de
gehele kabinetsperiode bekijkt, kom je ongeveer op die 0,7%, al lijkt zelfs
dat mij sterk. Maar misschien komen we dan in de buurt van wat de heer
Weverling wil.
De heer Weverling (VVD):
Ik ben blij om te constateren dat veel van de aanwezigen vandaag
enthousiast zijn over de visie op zelfvoorzienendheid. Kijk, het regeerakkoord is helder. Ik denk dat de heer Alkaya mijn collega’s die vandaag
eerder aan het woord waren, ook goed kent. Het bni is de afgelopen jaren
gegroeid en daar is dan ook extra geld naartoe gegaan. De economie is nu
danig aan het krimpen, dus dat heeft zijn weerslag op het bni. Het is van
belang dat we blijven beseffen dat wij het al heel goed doen: we zijn
genereus, we zijn zevende donor, we zijn de zeventiende economie. Als
wij aan internationale samenwerking blijven doen en blijven werken aan
economisch perspectief – de EU speelt daar ook haar rol in en geeft heel
veel geld en wijzelf hebben ook al 100 miljoen gegeven – dan denk ik dat
we daar al heel veel goede stappen in zetten.
De heer Alkaya (SP):
Tot slot. Hoe de VVD hiertegen aankijkt is helder, maar ik bekijk de hele
kabinetsperiode. Als we kijken naar de voorgaande jaren, dan was het
ontwikkelingssamenwerkingsbudget qua percentage van de economie
0,5% of 0,6%. We hebben niet op die 0,7% gezeten. Als we dan kijken naar
de voorgaande jaren, dan kunnen we die landen compenseren door
eenmalig, dus incidenteel, extra te helpen bij de bestrijding van corona.
Dan voldoen we ook aan de visie van de heer Weverling. Is dat voor hem
bespreekbaar of gaat het hem eigenlijk helemaal niet om die koppeling en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

25

wil hij gewoon altijd minder geld naar ontwikkelingssamenwerking? Voor
de discussie is het helder als hij dat gewoon uitspreekt.
De heer Weverling (VVD):
Wat voor ons van belang is, is dat hulp en handel hand in hand gaan. Er
zijn duidelijke afspraken gemaakt in het regeerakkoord. Die willen wij dan
ook graag in stand houden. Wij zijn er niet van overtuigd dat we extra
geld aan ontwikkelingssamenwerking zouden moeten geven. In de zomer
komt er weer een afwegingsmoment voor de coalitie. Dit is niet het
moment om extra geld aan ontwikkelingssamenwerking uit te geven.
De voorzitter:
Goed. Dan kan de heer Weverling nu verder met zijn betoog. Hij heeft
daarvoor nog anderhalve minuut over uit zijn eerste termijn.
De heer Weverling (VVD):
De Europese Commissie heeft nog meer plannen en stelt voor om bij de
volgende begroting 16 miljard extra te besteden aan het bestrijden van de
coronagevolgen. In eerdere stukken schrijft de Minister dat er ruim 5
miljard aan fondsen van de Europese Investeringsbank beschikbaar komt.
Daar kunnen dan bijvoorbeeld wegen, bruggen of havens van gebouwd
worden. Bij eerdere leningen van deze bank eindigden deze fondsen soms
bij Chinese bouwbedrijven. Zo financierde onze belastingbetaler indirect
de Chinese Afrikastrategie, terwijl het voor een zelfvoorzienend Afrika juist
nodig is om Afrikaanse landen minder afhankelijk van China te maken. Is
de Minister het met de VVD eens dat dit onwenselijk is? Zo ja, wat is haar
inzet om dit bij de nieuwe miljardenuitkering te voorkomen?
Ik kom tot een conclusie, voorzitter. De coronacrisis onderstreept hoe
belangrijk het is dat Afrikaanse landen zelfvoorzienender worden. Als
basisbehoeften, zoals voedsel of water, bestand zijn tegen plotselinge
schokken, hebben Afrikaanse landen de handen vrij om zich door te
ontwikkelen. Nederland heeft een unieke kans om aan die zelfvoorzienendheid bij te dragen. Die kans moeten we niet laten liggen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Weverling. Er is nog een vraag voor u van de heer
Bouali. Gaat uw gang.
De heer Bouali (D66):
Ik houd het heel kort. De heer Weverling noemde een paar keer in zijn
betoog dat wij de zevende donor zijn. Dat klopt; we zijn natuurlijk een
grote donor. Wil de heer Weverling dat we zevende donor blijven? Hij
noemt dat met zo veel bombarie. Dat kan ik me voorstellen, want het is
een belangrijke positie. Maar willen we die ook handhaven? Is hij bereid
om zich ervoor in te zetten dat we als OS-donor die koppositie houden?
De heer Weverling (VVD):
Ik benoem het niet met bombarie; ik probeer het gewoon feitelijk te
benoemen. Als wij van zevende donor tiende donor worden, dan kan ik
daar ook prima mee leven.
De voorzitter:
Dat is voldoende duidelijk, lijkt me. We zijn gekomen aan het eind van de
eerste termijn van de kant van de Kamer. Ik wil nu graag schorsen tot
14.45 uur.
De vergadering wordt van 14.31 uur tot 14.46 uur geschorst.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

26

Ik maak melding van het feit dat de heer Alkaya de eerste termijn van de
Minister even via het beeldscherm gaat volgen, omdat hij straks naar de
plenaire zaal moet voor zijn andere bezigheden.
Het woord is aan de Minister.
Minister Kaag:
Dank u wel, meneer de voorzitter. En een warm welkom aan de heer Van
den Nieuwenhuijzen namens GroenLinks. Ik dank de Kamer voor de
gestelde vragen en hun eigen inzichten en ideeën over hoe wij als
Nederland, met onze partners, wereldwijd op een verstandige en
coherente wijze een bijdrage kunnen leveren aan het bereiken van de
doelen die gesteld zijn voor deze regeerperiode op het gebeid van
buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking. Het gaat erom echt
voortgang te kunnen boeken, ondanks en misschien ook door de
coronacrisis.
Ik neem even een stapje terug. Ik was in maart nog in Indonesië, in de
positie als vergezellend, meereizend Minister met het koninklijk paar.
Tijdens die handelsmissie spraken we nog over kansen, investeringen en
over hoe Indonesië als opkomende grote economie probeert uit de
armoede te treden en daarbij zeer zelfredzaam blijkt te zijn. Indonesië
heeft nog steeds een groot armoedepercentage. Indonesië is juist ook
weer getroffen door de coronacrisis. Het is een groot land in Azië, met een
groeiende en bloeiende economie, voor degenen die mee kunnen en
mogen doen. Tegelijkertijd deed de coronacrisis opeens alle deuren dicht.
Ik neem dat punt als startpunt van een gesprek waarbij ik opmerk dat
eigenlijk drie maanden de wereld niet stil heeft gestaan, maar wel op slot
is gegaan. In deze drie maanden is er natuurlijk heel veel gebeurd. Levens
van mensen zijn verloren gegaan. De levens van mensen en van de meest
kwetsbaren zijn danig bedreigd, niet alleen door de besmetting, maar met
name ook door de gevolgen van de coronacrisis.
De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwt dat de pandemie nog
steeds om zich heen zal grijpen. Op dit moment piekt het virus in Latijns
Amerika en komt de echte piek volgens deze VN-organisatie pas op het
Afrikaanse continent, in juli of augustus. De laatste cijfers zijn daarin wel
veelzeggend. De eerste dagen telden ze op het Afrikaanse continent
ongeveer 100.000 besmettingen. De experts legden dat als volgt uit. Een
jonge bevolking, nog niet veel inreizenden, ook vanwege de lockdown, en
de stringente maatregelen die toch wel direct in veel landen juist op het
continent werden getroffen, zouden een beperkende invloed hebben
gehad op de mate waarin het virus zich kon verspreiden, ondanks de
slechte sanitaire voorzieningen en ondanks de kwetsbaarheden, de
ondervoeding van mensen en, en.
Maar nu. De laatste achttien dagen zijn er weer 100.000 doden bij. We
zitten nu op 234.000. De piek zal binnenkort in zicht komen. De secundaire
gevolgen zijn natuurlijk ook heel meetbaar. De experts berekenen nu dat
dit jaar 1,5 miljoen in plaats van de helaas gebruikelijke 0,5 miljoen
mensen zullen sterven aan gevolgen van tuberculose, puur omdat er geen
toegang meer is tot medische voorzieningen. De gang naar de arts of de
verpleegster is niet meer mogelijk en de mogelijkheid de medicijnen te
blijven kopen of te cofinancieren is er niet meer. Men schat ook in dat op
het Afrikaans continent zich 15 miljoen extra mogelijkerwijs ongewenste
zwangerschappen zullen voordoen. Dit zijn twee, drie statistieken die over
mensenlevens gaan. Die mensen zijn wellicht ver weg, maar niet uit zicht.
Dan zoek ik meteen even mijn aantekening. Ik ben altijd geïnspireerd door
de heer Stoffer. Ik zocht meteen Jacobus 2 op, maar aangezien ik dat uit
mijn eigen aantekeningen moet halen, kom ik er zo op terug. Ik was erg
geïnspireerd door de verwijzing van de heer Stoffer naar Jacobus 2:
15–16. Het gaat om onze naasten. Naastenliefde is niet iets wat we alleen
op zondag, zaterdag of vrijdag belijden. Het is ook iets in de keuzes die we
maken. Daar zijn harde regels van het spel voor. Die zijn afgesproken in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

27

financiering, in de koppeling met het bni, maar uiteindelijk willen we
kijken naar het wat. Het waarom is ons duidelijk. Het is veelal besproken,
ook door de Kamerleden hier. Het gaat om medemenselijkheid, maar ook
om een eigenbelang dat uiteindelijk ook weer komt door de globale
reikwijdte van het virus, door de verzwakking van anderen, van mensen
en landen, waardoor blijkt dat vele landen, ook lage- en middeninkomenslanden niet bestand zijn tegen een pandemie van deze omvang. Dan is het
heel makkelijk praten over zelfredzaamheid, maar op dit moment zijn vele
landen en mensen in een fase waarin ze niet durven te dromen over het
concept «zelfredzaamheid», hoezeer wij dat natuurlijk ook omarmen, ook
in de doelstellingen in de agenda van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Die hebben we juist gericht op het creëren van
perspectief om zelfredzaamheid te bewerkstelligen en zo niet deze
overeind te kunnen houden.
De secundaire effecten van de crisis zijn natuurlijk tragischer. De crisis
dreigt een economische vooruitgang in veel landen teniet te doen en
ondermijnt sociaal-politieke cohesie en daarmee dus stabiliteit. De
waarschuwingen zijn duidelijk, maar ik wil ze toch, ook gelet op de tijd, in
memorie brengen. De Wereldbank waarschuwt, zoals mevrouw Kuik van
het CDA al heeft benoemd, dat 30 jaar armoedebestrijding teniet wordt
gedaan, doordat 50 miljoen mensen extra hun inkomen verliezen en in
absolute armoede geraken. De ILO stelt dat 1,6 miljard dagloners in de
informele economie hun baan kwijt zijn. Geen dagloon betekent geen
eten, geen scholing en absoluut niet dromen over perspectief. Het
Wereldvoedselprogramma, u welbekend, ook uit interviews in kranten,
gaat ervan uit dat het aantal mensen dat nu van voedsel is afgesloten, is
verdubbeld. Een grote hongersnood dreigt, ook in de landen die grenzen
aan Europa.
De Wereldgezondheidsorganisatie heb ik net al genoemd. Geen
medicijnen, geen vaccinaties. Er is een ongekende teruggang geboekt,
juist ook in het polio-inentingsprogramma. We waren juist met polio echt
bij die laatste centimeters van een wereldwijde uitbanning van polio. Het
kan niet zo zijn dat we dit nu door corona laten stranden. Mensen op het
Afrikaans continent zullen wellicht niet sterven aan COVID-19, maar aan
de gevolgen van de maatregelen.
De heer Alkaya is er even niet. Er vindt kapitaalvlucht plaats en de export
valt terug. De kentering en de mindering in wat al vaak minimale
belastinginkomsten zijn en een acuut liquiditeitstekort komen daar nog
eens bovenop. Het is echt anders dan in 2009. Nu zijn veel meer landen
getroffen dan ooit voorheen. De onhoudbare schuldenlast is niet alleen
een economisch gegeven. Het wordt ook een politiek gegeven, waarin
alleen maar landen als China nog met alle graagte op zullen springen om
dat gat op een makkelijke, ogenschijnlijk onvoorwaardelijke manier te
dichten, tot het prijskaartje snel zal volgen. Ik kom daarop terug.
Wat betekent dit voor de EU en dus ook voor Nederland? Zolang het virus
rondgaat – dat hebben velen van u al benoemd – zijn wij kwetsbaar, ook
persoonlijk, voor het boemerangeffect van nieuwe infecties. Het herstel
van de Nederlandse economie is ook afhankelijk van het herstel van de
wereldeconomie. Wij zijn inderdaad de zeventiende. We zijn daarin zeer
groot en sterk, maar ook onze bedrijven zijn in opkomende markten hard
geraakt. Hun partners redden het niet en de waardenketens vallen stil,
ondanks alle extra middelen die ik daarvoor beschikbaar heb gesteld
samen met mijn collega, de Staatssecretaris van Financiën, door een
versoepeling van de exportkredietfinanciering en door andere overbruggende maatregelen. Onze banden met het Afrikaanse continent zijn groot.
Wij doen jaarlijks voor 27 miljard euro aan zaken volgens het Centraal
Bureau voor de Statistiek. Volgens MKB-Nederland zijn wij na Frankrijk de
grootste investeerder in het Afrikaanse continent met 63 miljard dollar.
De COVID-19-crisis dreigt ook een veiligheidscrisis te worden. In de Sahel
zien we een geweldstoename door de lockdowns, verergerd door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

28

voedseltekorten, hoge werkloosheid en weer gebrekkige medische
voorzieningen. De Europese asieldienst, de Internationale Organisatie
voor Migratie en de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR wijzen ook op de
risico’s van meer irreguliere of illegale migratie. Landen die vluchtelingen
opvangen onder andere in het kader van opvang in de regio, zijn
ontzettend kwetsbaar. Ik refereer nu even kort naar bijvoorbeeld landen
als Libanon en Jordanië. Libanon maakt de grootste politieke en sociaaleconomische crisis door sinds de burgeroorlog. Het land staat bijna op
omvallen. Maar ze verzorgen wel een internationaal-publieke dienst door
het enorme aantal vluchtelingen dat ze in feite ook namens ons, namens
Europa daar opvangen. Hetzelfde geldt voor Jordanië. Ik was laatst in een
conferencecall met de Jordaanse Minister van Planning en Financiën. Zijn
oproep aan de internationale gemeenschap was heel duidelijk: laat ons
niet vallen. Palestijnse vluchtelingen, Syrische vluchtelingen, de eigen
bevolking; ze hebben geen baan meer en hebben geen middelen meer. Ze
hebben ook de middelen niet meer om nog opvang in de regio op een
minimaal aanvaardbare manier te verzorgen. Dit zijn twee landen niet ver
weg. Het zijn ook twee focuslanden, nog zeer recent in de geschiedenis. Ik
meen dat ook een aantal van u op werkbezoeken in deze landen niet
alleen veel heeft kunnen zien, maar ook met veel mensen heeft kunnen
spreken.
Ik kom op de internationale respons en de steunmaatregelen. Ik ben
natuurlijk blij dat hier weer wordt bevestigd dat een mondiale aanpak
noodzakelijk is. Het is een mondiaal probleem en Nederland wil zich daar
niet aan onttrekken. De Europese Unie speelt hier een centrale rol in, niet
alleen als ontwikkelingspartner, maar ook als een geopolitieke speler, een
gesprekspartner binnen de G20 en een aanjager, nog steeds ondanks alle
druk, van multilaterale manieren van werken en oplossingen vinden. De
zoektocht naar een vaccin is een heel mooi voorbeeld van wat we
allemaal samen kunnen doen als we willen, als we investeren en als we
oplossingsgericht zijn. De EU pakt die rol. Het veel gememoreerde artikel
dat onze premier heeft meeondertekend met een aantal andere Europese
en Afrikaanse leiders, zegt juist: we gaan dit samen doen, niet alleen in
eigen land, maar ook internationaal. Daarbij riep de premier natuurlijk op
om het ODA-budget te ringfencen, maar ook riep hij op om investeringen
te plegen en de gezamenlijkheid op te zoeken waar men in de complementariteit qua kennis, kunde en inzet elkaar kan vinden. Een maand
geleden – dat wist u ook nog – heeft onder leiding van president Von der
Leyen een succesvolle pledgingconferentie plaatsgevonden om de
ontwikkeling van een vaccin te financieren. Ik meldde dit al.
De Europese Commissie en de Investeringsbank maakten al ruim 20
miljard vrij binnen de eigen beschikbare middelen. De Commissie doet nu
een voorstel om binnen het steunpakket 15 miljard extra beschikbaar te
stellen voor het zogenaamde externe optreden. Het politieke leiderschap,
zowel Von der Leyen als Borrell, de Hoge Vertegenwoordiger, hebben
heldere uitspraken gedaan om juist het belang van samenwerking en de
staande multilaterale orde te benadrukken, weer met specifieke aandacht
voor de enorme impact op het Afrikaanse continent. Ik denk dat als we
grensoverstijgend en eigen locatie overstijgend willen denken, we alleen
maar moeten kijken naar: hoe groot is het probleem, welke oplossing past
daarbij en wat kunnen wij leveren? Dat heb ik ook gedaan vanuit de
aanpak die Nederland binnen eigen middelen sowieso al volgt. Om geen
tijd te doen verliezen, heb ik begin april vanuit mijn eigen begroting direct
100 miljoen euro vrij weten te maken, zodat wij meteen een voortrekkersrol konden spelen binnen EU-verband en internationaal. Wij zijn daar
aanjager in geweest.
We hebben dat ook gebruikt om de Europese medelidstaten op te roepen
om ook middelen vrij te maken binnen bestaande begrotingen, natuurlijk
in afwachting van vaak andere gesprekken om te kijken op welke manier
en waar extra middelen gevonden zouden kunnen worden. Wij hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

29

bijgedragen aan preventie, humanitaire hulp en sociaaleconomische
weerbaarheid. Op een heel praktische manier zijn er via UNICEF bijvoorbeeld financieringen opgehaald voor water en sanitatie om de
verspreiding van het virus tegen te gaan. We hebben flexibele financiering
toegezegd aan veel organisaties om de acute humanitaire nood te
lenigen. Ik heb speciale, natuurlijk goed ingekaderde dispensatie gegeven
aan veel maatschappelijke organisaties om alle programma’s die ze
hadden, coronarelevant te maken waar aanpassingen nodig zijn, zodat
onze organisaties op het maatschappelijk middenveld dat ook kunnen
doen. Dat is natuurlijk ook gerelateerd aan de kwetsbaarheden en de
nieuwe noden die zich voordoen.
Op het grotere vlak hebben we steun gegeven aan het IMF, juist voor de
schuldverlichting van kwetsbare lage-inkomenslanden om die landen
weer in staat te stellen om de eigen rol te pakken, zoals we dat van alle
functionerende overheden verwachten. We hebben er in die fase vanwege
de snelheid, relevantie en – om het zo maar te noemen – aanwezigheid op
het terrein voor gekozen om de bestaande nationale, internationale en
multilaterale kanalen te gebruiken. Maar mede op verzoek van uw Kamer
heeft het kabinet de Adviesraad Internationale Vraagstukken gevraagd om
te adviseren over wat een passende Nederlandse bijdrage aan de
mondiale crisisbestrijding kan zijn. Die vraag was er dan ook niet voor
niets. Dat bleek duidelijk in het debat met de Kamer. Wij beseffen
natuurlijk ook dat alleen maar een herschikking van middelen niet
voldoende is, gelet op de schaal en de grootte van het probleem en de
langdurigheid van deze problematiek. Dit is niet één aardbeving in land A
en land B. Dit is een mondiale shock, waarbij ook wij zijn getroffen. Wij
hebben nog de middelen. Het is ook een internationale zoektocht naar wat
de passende reactie kan zijn.
We zijn als kabinet het AIV natuurlijk zeer erkentelijk voor het zo snel
komen met een scherp advies. Ik hoop dat u begrijpt dat de reactie van
het kabinet om een verstandige, weloverwogen afweging vraagt. De
staatskas is flink aangetast. Ik weet dat mijn collega, de Minister van
Financiën, terecht zei dat het kabinet diepe zakken heeft, maar er is heel
veel gevraagd voor de crisisbestrijding in Nederland op het terrein van
gezondheidszorg en alle maatregelen die nodig waren om heel veel
bedrijven, groot en klein, en sectoren te helpen overbruggen of overeind
te houden. Dat heeft heel veel maatwerk vereist, kabinetsbreed. Ik noem
de Minister van Economische Zaken en de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. Dat zijn allemaal diepgaande dilemma’s en problemen
die heel veel overleg en ook – om het maar zo te noemen – rekenwerk
hebben gevergd om de juiste en gepaste maatregelen binnen Nederland
goed te kunnen vinden.
Ook in deze context beraadt het kabinet zich op zijn reactie. Ik hoop echt
dat wij in staat zijn deze reactie op niet al te lange termijn naar de Kamer
te sturen. Want de pandemie heeft de context waarin we opereren en van
waaruit we gepland hebben, eigenlijk radicaal veranderd. Maar één ding
staat als een paal overeind. Dat zijn de duurzameontwikkelingsdoelen van
de Verenigde Naties en het belang van de klimaatafspraken van Parijs. Die
blijven echt het kompas. Dat is ook in deze crisis weer gebleken. Je kunt
achterlopen en je kunt terugval meemaken, maar het is heel duidelijk dat
je de SDG’s, de duurzameontwikkelingsdoelen, moet halen. De vraag is nu
hoe we ervoor kunnen zorgen dat die nog gehaald kunnen worden binnen
het tijdspad dat is afgesproken.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
De Minister stipt hier een belangrijk punt aan, namelijk de 2030-agenda,
de agenda van de duurzameontwikkelingsdoelen. Ook het AIV-advies
spreekt daarover. De AIV koppelt dit heel expliciet aan de steun aan
mensenrechtenorganisaties, maatschappelijke organisaties en sociale
ondernemingen. De AIV noemt dat zelfs «randvoorwaardelijk» voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

30

halen van die doelen. Ik ben heel benieuwd hoe de Minister dat ziet. Is zij
dat met de AIV eens?
Minister Kaag:
Ja. Onze beleidsnota Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, de «preventieagenda» zoals ik hem noem, blijft, wat mij betreft,
nog steeds relevant, omdat hij op de SDG’s is gestoeld. De context kan
veranderen, je kunt tien stappen terug moeten doen, maar het pad blijft
hetzelfde. Maar de verslechtering die optreedt, maakt wellicht dat we er
inderdaad weer anders naar moeten kijken. Dat moeten we samen doen
met onze internationale partners. De VN heeft daar nog geen duiding aan
gegeven, noch het IMF of de Wereldbank. Op dit moment houden wij ons
allen vast aan de Agenda 2030. De doelen en de indicatoren veranderen
niet, alleen je startpunt wordt eigenlijk steeds belabberder.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
De AIV koppelt het aan de beperkingen van de bewegingsvrijheid, en toch
ook wel aan de ruimte die verder krimpt. Ik had het daar ook in mijn
spreektekst over. We zien dat sommige autoritaire regimes deze crisis
eigenlijk gebruiken als een gouden kans om hun greep op het maatschappelijk middenveld nog verstikkender te maken en de ruimte nog kleiner te
maken. Ik deed daarom een voorstel, namelijk om te zorgen dat minimaal
een kwart van de noodhulp – waarbij ik er dan maar, wederom als
optimist, van uitga dat die er gaat komen – echt wordt bestemd voor
lokale organisaties, juist om te zorgen dat de meest kwetsbare en
gemarginaliseerde mensen kunnen worden bereikt. Hoe kijkt de Minister
naar zo’n pleidooi?
Minister Kaag:
Nou, ik denk dat ik dat publiekelijk ook al elders gezegd, en we lezen en
horen dat ook, en we hebben het ook besproken op EU-niveau: COVID-19
is voor veel landen een 9–11; dus wat 9–11 was x jaren geleden. Het wordt
misbruikt, een crisis van deze aard, elke keer weer. Het is een mooie
aanleiding, ja. Het moet bestreden worden, lockdowns zijn noodzakelijk,
maar hé... Een aantal maatschappelijke organisaties, vooral degene
waarmee je eigenlijk al wilde afrekenen, worden natuurlijk nog extra
beperkt in alles wat er mogelijk is. Ik kom zo op uw specifieke vragen en
uw oproep terug, maar ik wil niet van tevoren al zeggen dat 25% specifiek
hiervoor bestemd moet worden. We kijken naar kwetsbaarheden, we
kijken naar relevantie, en we hebben heel veel andere kanalen, waarin
natuurlijk ook Power of Voices, wat enorm belangrijk blijft, zo niet
inderdaad nog belangrijker wordt vanwege de toegankelijkheid. En de
coronacrisis heeft inderdaad de lokaliseringsagenda versterkt. Zoals u
weet, ben ik de opvolger van Kristalina Georgieva als het gaat om de
Grand Bargain. En ik voer ook continu gesprekken met alle partners en
organisaties, om juist nu op die agenda voortgang te boeken, want dat is
de enige manier om mensen te blijven bereiken, zeker als de internationale toegang beperkt of onmogelijk is. Dus misschien wordt het de
facto zo. Ik kan niet meteen een toezegging doen, maar ik kom er zo op
terug.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Kaag:
Ik ben bijna aan het einde van mijn introductie. We weten inderdaad dat
het een kolossale taak wordt om economieën weer op te bouwen, een
herstel te bieden en ook de enorme schade aan gemeenschappen en
bedrijven te herstellen. En dat is natuurlijk een gezamenlijke opdracht; niet
alleen binnen Nederland, op Europees niveau, ook internationaal. En dit is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

31

dan ook de kans die we moeten pakken om weer de juiste prioriteiten en
criteria te hanteren, om ook inclusief, duurzaam en veerkrachtig economisch herstel te kunnen garanderen. Crisisbeheersing moet dus
gekoppeld worden aan het creëren van perspectief. Of, zoals nu overal
weer wordt gebezigd: «Building Back Better». Nederland heeft daar
inderdaad heel veel te bieden, als overheid, samen met de kennisinstellingen, en niet alleen Wageningen of natuurlijk de Universiteit Delft maar
alle, de topsectoren en de Nederlandse private sector. Al vanaf het begin
van deze crisis ben ik ook met hen in overleg. En het mooie is, wat ook
blijkt uit de vele oproepen vanuit het maatschappelijke middenveld, de
kennisinstellingen of inderdaad VNO-NCW, dat die alle een horizon
hebben en weten dat we dit samen moet doen, dus het delen van kennis
en kunde, en dat er natuurlijk ook voldoende financieringsmiddelen
overeind moeten blijven staan om goed beslagen voor de dag te kunnen
komen. Dat is de brede weging waarover het kabinet natuurlijk in beraad
is.
Uiteindelijk misschien nog een laatste punt. Er wordt soms gesproken
over ontwikkelingssamenwerking alsof dat nog een soort instrument uit
de zestiger jaren is. Ik wil u wel meegeven dat een land als Nederland, een
middelgroot land, een relatief grote donor, juist aan tafel zit en wordt
gehoord, omdat het deze softpowermiddelen tot zijn beschikking heeft
voor de projecten, voor de programma’s, omdat dat op het juiste moment
oplossingen kan bieden. En dat is vaak maatwerk. Daardoor zitten we vaak
veel meer aan tafel, ook voor de politieke gesprekken die ambassades
kunnen voeren op de gevoelige thema’s van mensenrechten of de positie
van religieuze minderheden, omdat wij op het bredere vlak van defensie
tot ontwikkelingssamenwerking, ook léveren. Het brede partnerschap, dat
wij, zoals vastgelegd in het regeerakkoord altijd op een integrale manier
aanvliegen, is een hele slimme manier om te werken voor een middelgroot tot een beetje kleiner land. Maar het is ook een krachtpatsertje om te
laten zien hoe relevant we internationaal kunnen zijn. We doen dat dan
ook graag.
Meneer de voorzitter, dan wil ik nu graag door met de vragen. Mevrouw
Van den Hul vroeg eigenlijk waarom er nog geen reactie is op het
AIV-advies en wat die mooie woorden waard zijn. Ik verwelkom natuurlijk
het warme pleidooi over het belang van de inzet en de richting, maar
zoals ik net al heb gezegd, is er een grote aanslag gemaakt op het
rijksbudget. Ik zal niet zeggen «gepleegd», want we zijn er zelf bij. Daartoe
zijn we door de begroting gedwongen, want er zijn grote financieringsvraagstukken. Maar wij hopen echt zo snel mogelijk met een reactie te
komen.
U vroeg, mevrouw Van den Hul, inderdaad ook naar de 25%. Kan dat niet
naar de lokale organisaties gaan, binnen het budget of mochten er
additionale financieringsopties zijn. We doen natuurlijk veel. Vanuit de 100
miljoen die ik al heb vrijgemaakt, zijn er middelen naar de DRA gegaan.
Verder gaat van de Country-Based Pooled Funds, die via de VN lopen,
60% naar lokale organisaties. Dat is ook logisch, want zij zijn degenen – u
zei dat terecht – die toegang, geloofwaardigheid en de echte kennis
hebben van hoe het binnen gemeenschappen leeft. Maar ik kan u wel de
toezegging doen dat ik via onze missie zal navragen of er wel echt de
nadruk op wordt gelegd dat alleen maar lokale partners worden ingezet.
Dat doen we in het kader van: lokaal en als dat niet kan, dan anders. Dat is
eigenlijk ook de kracht van hoe de meeste organisaties nu al opereren.
Zoals ik al eerder meldde, hebben we natuurlijk de Power of Voices. De
voorbereidingen daarvoor gaan door. Complimenten aan de ambtenaren
en de organisaties, want het traject loopt nog steeds op schema, ondanks
de vertraging die iedereen natuurlijk in de eigen werk- en leefomgeving
heeft ondervonden. Verder hebben we het Accountability Fund en de
gedecentraliseerde mensenrechtenfondsen. We blijven er natuurlijk echt
op inzetten dat daarbij de juiste organisaties aan zet zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

32

Mevrouw Van den Hul heeft gevraagd hoe gender geborgd wordt in het
pakket van 100 miljoen. Het is sowieso een vraag, ook van de heer Stoffer
en anderen. Uiteraard moeten we bij alles wat we doen, kijken naar de
meest kwetsbaren. Dat is de leidraad voor noodhulp en internationale
samenwerking en daar doen we het ook voor. We doen het om die
mensen kansen te bieden en om hun bescherming effectief te maken. De
secretaris-generaal van de VN heeft terecht gewaarschuwd dat de
gendergerelateerde risico’s het hoogst zijn voor vrouwen en meisjes. Dat
zien we natuurlijk ook bij geweld achter de voordeur in westerse landen of
waar dan ook. Het geldt ook voor het risico op huiselijk geweld, omdat nu
niemand de deur uit kan. De druk op vrouwen is nog groter, omdat in veel
landen de eerstelijnszorgmedewerkers ook vaak vrouwen of meisjes zijn.
De vrouwen zijn verder oververtegenwoordigd in de informele economie
en zij hebben daardoor hun inkomsten massaal zien opdrogen. De risico’s
zijn dus alleen maar vermeerderd en inderdaad genderspecifiek.
Wij hebben er inderdaad voor gepleit, zowel bij de VN als de Wereldbank,
het IMF en de noodhulporganisaties, om gendergelijkheid echt te borgen
in alle plannen voor de respons op COVID-19. Wij hebben er ook voor
gepleit bij het mondiale humanitaire actieplan dat daaruit is voortgekomen. Samen met 38 andere Ministers en 59 landen heb ik verder
wereldwijd een oproep aan de internationale gemeenschap gesteund,
juist om gendergelijkheid en seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten te borgen in alles wat elk land zelf doet op COVID-19. U weet
inderdaad dat het risico er is dat er juist in dit geval stemmen opgaan om
de financiering te gebruiken om de toegang tot seksuele rechten en
reproductieve gezondheidszorg te verminderen als het niet aan een aantal
andere voorwaarden voldoet. Dus de politieke druk om deze crisis te
gebruiken voor andere doeleinden blijft groot. Wij blijven heel erg
waakzaam en zijn ook niet bang om ons daartegen te verzetten, conform
alle afspraken die we hebben gemaakt met uw Kamer.
Wij hebben zelf een trustfund van de VN gefinancierd. Dat fonds heet
Ending violence against women. We kijken verder samen naar het
Spotlight Initiative, hier vaak besproken, van de Europese Unie om te zien
of we dat ook weer kunnen gebruiken voor relevante COVID-19activiteiten. Ik hoor uw oproep en ik omarm die ten volle. Die is ook
conform beleid.
Verder vroeg mevrouw Van den Hul of ik deel dat de mensenrechten
wereldwijd onder druk staan; we hadden er al een beetje over gewisseld.
Ja. Ik heb ook gezegd dat we daar in het bijzonder naar zullen blijven
kijken. We kijken hier in alle fora naar. Zelf heb ik ook contact met een
aantal landen. Ik bel met een aantal landen op ministerieel niveau, maar ik
heb ook teleconferenties georganiseerd met onze ambassades en onze
ambassadeurs om te weten wat ze doen, wat ze horen, wat ze zien en hoe
we dat op regionaal niveau kunnen aanpakken, want vaak is er helaas een
overlap. Verder hebben onze ambassades een speciale opdracht om
hierover te rapporteren. Op basis daarvan kunnen we eventueel weer
gaan schakelen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Nog even in vervolg op de vraag van mevrouw Van den Hul. Het klopt, we
hebben Power of Voices. Dat wordt netjes beoordeeld en afgehandeld,
maar dat hadden we natuurlijk al. Ik denk dat mevrouw Van den Hul
vooral doelde op de vraag wat er gebeurt met de additionele middelen. In
eerste instantie is het 100 miljoen. Mochten er meer middelen bij komen,
dan vraagt mevrouw Van den Hul om voor 25% maatschappelijke
organisaties te ondersteunen. Nu heeft de Minister 10 miljoen geadresseerd voor DRA, Dutch Relief Alliance. Maar de rest van de gelden ging
vooral naar multilaterale organisaties. Daarmee zeg ik niet dat die
multilaterale organisatie niet maatschappelijke organisaties financieren,
maar we zagen wel 90% van de 100 miljoen wegglijden naar de multi’s,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

33

waar we altijd minder rapportage van terugzien dan van onze eigen
maatschappelijke organisaties. Ik steun het pleidooi richting de Minister
dus.
De voorzitter:
Helder. Mevrouw Van den Hul, u wilde nog verder interrumperen? Gaat
uw gang.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ja, op het punt van het imvo. De Minister gaf aan dat ze de mensenrechtensituatie nauwlettend monitort en daarover in nauw contact staat met
het Nederlandse postennetwerk. Maar tegelijkertijd zien we dat juist door
de coronacrisis – we hadden het er net al even over – bestaande ongelijkheden worden vergroot. Soms houden, zoals ik in mijn bijdrage zei,
Nederlandse of Europese bedrijven zich niet altijd aan de afspraken. Ik
hoor heel graag nog iets meer van de Minister over haar inzet op dit punt
en de rol die specifiek de posten hierbij kunnen spelen.
Minister Kaag:
Ik was ook nog niet klaar met het blokje vragen van mevrouw Van den
Hul. Daar kom ik nog op.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
O, sorry.
Minister Kaag:
Nee hoor, het loopt in elkaar over. Daar hoort dan inderdaad de vraag bij
welke gevolgen deze crisis voor het Nederlandse imvo-beleid heeft. Het is
duidelijk dat de crisis de risico’s weer heeft blootgelegd, ook de risico’s in
de keten voor mens en milieu, en in de waardenketens van bedrijven.
Als het gaat om de textielsector in het bijzonder ben ik actief in gesprek
gegaan met brancheorganisaties en vertegenwoordigers. Ik heb een
oproep gedaan aan bedrijven om ondanks de financiële nood die ze
misschien zelf voelen, orders te plaatsen als ze dat kunnen. Er zijn een
aantal grote bij die dat mijns inziens moeten kunnen. Als dat niet kan,
vroeg ik ze om de orders aan te houden en op een of andere manier
ervoor te zorgen dat de mensen in de fabriek alsnog een loon uitbetaald
krijgen. Wij hebben daar nog geen terugkoppeling van, maar ik heb een
aantal gesprekken met ze gevoerd, want ik zie dit ook als een nieuwe
manier van internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat
is in goede tijden zo, maar ook in slechte tijden. Ik moet zeggen dat daar
vanuit het textielconvenant heel positief en constructief op gereageerd is.
Wij kunnen dit niet afdwingen zoals u weet, en ik kan niet in de financiële
situatie van elk bedrijf kijken. Dat is ook niet aan mij, maar wij hebben
daar wel goede gesprekken over gevoerd en we hebben ook weer de
verwachting uitgesproken dat dit onder de verantwoordelijkheid valt van
de richtlijnen.
Wij hebben ook internationaal opererende bedrijven gevraagd hun
toeleveringsketens opnieuw tegen het licht te houden voor wat betreft de
risico’s en om die opnieuw in kaart te brengen, want er zijn nieuwe
kwetsbaarheden, vooral natuurlijk aan de start van de keten – de
werknemers, de arbeidsvoorwaarden, de risico’s op uitbuiting, kinderarbeid et cetera. Dit gaan we doen met alle ketens. Hier ligt natuurlijk ook
een kans. Als we het hebben over building back better, moeten we juist
ook die waardenketens meenemen. Dat is ten dele ook een antwoord op
alle kritiek op globalisering. Het is een race geweest om de kosten te
drukken, maar als we naar kwaliteit kijken, kunnen we heel veel doen aan
de waarden in de keten, en dat is de kans.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

34

Afrondend, voorzitter. Goed om te horen dat dit inderdaad ook op het
netvlies staat en dat die gesprekken worden gevoerd. De Minister zegt: ik
kan dat niet afdwingen. Kan de Minister ons dan wel toezeggen dat zij dit
gesprek ook blijft voeren met haar ambtsgenoten die nu in gesprek zijn
met verschillende Nederlandse bedrijven, wellicht ook over steun vanuit
de overheid om door deze moeilijke periode heen te komen? Blijft zij dit
gesprek ook voeren, zeker met de bedrijven die steun ontvangen, zodat dit
niet alleen maar een verhaal is dat zich in deze commissie afspeelt, maar
dat die SDG-agenda een verhaal is van ons hele land, waar ons hele
kabinet op inzet?
Minister Kaag:
Ja, die toezegging doe ik graag. Ik heb dat al gedaan, maar het blijft
inderdaad belangrijk dat men weet dat het niet een BuHa-OS-dingetje is.
Het is iets centraals en het hoort ook echt wel bij herstel. Het wordt ook
zeker door heel veel bedrijven die internationaal opereren niet alleen
opgevat, maar ook echt uitgedragen. Het bedrijfsleven loopt wat dat
betreft soms meer voorop dan we zelf denken en dat is heel goed te zien
en te horen. Maar ik zal dit blijven doen.
Dan ga ik door naar de vragen van de heer Alkaya. Hij stelde een vraag
over een specifieke suggestie in het AIV-rapport om te kijken wat ik vond
van het idee om bijvoorbeeld transportmogelijkheden onder meer van de
krijgsmacht in te zetten voor het vervoer van medische hulpgoederen en
voedselhulp. Iemand noemde ook de KLM. Ik meende iemand anders,
maar misschien was het de heer Alkaya zelf. Het was de heer Van den
Nieuwenhuijzen, hoor ik net. Ik ga niet vooruitlopen op een mogelijke
reactie van het kabinet op delen van het advies, want daar zijn we nog
mee bezig en het gaat natuurlijk om de weging. We weten wel dat onder
uitzonderlijke omstandigheden de krijgsmacht of handelen in NAVO- of in
EU-verband heel nuttig kan zijn.
Kijkend naar het kostenplaatje en de efficiëntie is het echter ook zo dat het
Wereldvoedselprogramma er binnen het internationaal humanitair
systeem een heel logistiek kader voor heeft, met vliegtuigen en alles, om
de logistieke kant – en de veiligheidskant, want daar gaat het ook om –
van de humanitaire hulpverlening te verzorgen. Dat kader biedt al steun
aan veel VN-organisaties en aan ngo’s. WFP heeft regionale hubs in alle
regio’s in alle uithoeken van de wereld. Zij dragen daar al aan bij. Het is
een mooie suggestie, maar ik weet niet of die in dit geval het probleem
oplost, vanwege de lockdown, vanwege de toegang. Dan moeten we eerst
weten of medische hulpgoederen aan de orde zijn of dat landen zelf
zeggen: geef ons maar liever steun voor de schuldenproblematiek, want
dan regelen wij wel de toegang tot wat we nodig hebben. Men denkt in
klassieke kaders vaak aan spullen, maar spullen zijn vaak voor veel landen
allang niet meer het antwoord. Ik denk richting de heer Alkaya meer aan
het Wereldvoedselprogramma, omdat dat goedkoper en efficiënter is en
bij de mensen belandt die dat het hardst nodig hebben. Maar ik loop niet
vooruit op de kabinetsreactie. Het kan zijn dat we speciale verzoeken
krijgen van landen en dat dit de goede weg is om de eigen infrastructuur
te gebruiken. Er zijn altijd opties.
Dan is er nog een vraag van de heer Alkaya over de Nederlandse positie
ten aanzien van schuldenkwijtschelding. Dat is wel een hele belangrijke,
want we maken ons in deze Kamer al langer zorgen over de kwetsbare
schuldenposities van lage-inkomenslanden en opkomende economieën.
Al voor de uitbraak kampte de helft van alle lage-inkomenslanden met een
onhoudbare schuld of een hoog risico daarop. Het IMF waarschuwde
begin dit jaar al dat hoge schuldenniveaus het behalen van de
2030-agenda, de duurzame ontwikkelingsdoelen, steeds meer bedreigen.
Dus schuld is wel een heel cruciaal thema.
Sinds de pandemie hebben veel ontwikkelingslanden die schuldenlast
nog meer als acute crisis ervaren, want ze hebben acute begrotingste-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

35

korten. De G20 en de Club van Parijs hebben een betalingsmoratorium
aangekondigd voor schulden van lage-inkomenslanden. Ze hebben ook
voorzien in het overbruggen van de acute financieringsbehoefte, en wij
hebben dit ondersteund. Maar er is nog geen sprake van een nieuw
initiatief om schulden kwijt te schelden. Wij volgen dit. Mochten er
additionele schuldeninitiatieven komen, dan vinden wij dat alle crediteuren, dus ook de private partijen en niet alleen overheden of de usual
suspects als landen als Nederland daaraan bij moeten dragen. Solidariteit
moet dan echt breed ervaren worden. Het gaat om de banken, de grote
crediteurs, maar ook is er een rol voor opkomende landen en crediteurs
als China en India, Turkije en de Golfstaten. Anders gaan de traditionele
donorlanden opdraaien voor het onverantwoord leengedrag van andere
landen, en is een echt bestaand risico dat China deze crisis verder benut
om de invloedsfeer uit te breiden. Dit zijn de echte cruciale geo-economische en geopolitieke vraagstukken waarmee we ook te maken hebben
als we kijken naar schulden. Dit is een categorie «wordt vervolgd», vrees
ik.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Ik hoorde de Minister zeggen dat ze aankijkt welke aanvullende initiatieven er zijn en wat haar inzet daarop zou zijn. Mijn vraag aan de Minister
is: is het kabinet bereid om zelf het initiatief te nemen om tot zo’n
schuldenaanpak te komen voor deze landen?
Minister Kaag:
Nou, ik moet dat onderzoeken. Ik denk eerlijk gezegd dat hier wel enige
bescheidenheid past. We kunnen als Nederland veel initiatieven nemen,
maar als je een initiatief neemt, moet je ook bereid zijn om additionele
middelen beschikbaar te stellen. Dan zijn we eigenlijk weer terug bij het
verhaal van de weging van het AIV-advies. Ik kan u toezeggen dat we altijd
graag meedenken en meewerken met anderen, maar een zekere mate van
bescheidenheid past hier ook, mijns inziens. Ik ben bereid het te onderzoeken nadat we als kabinet het AIV-advies goed hebben gewogen. Ik kan
het antwoord daarin meenemen.
De voorzitter:
De Minister kan haar betoog voortzetten.
Minister Kaag:
Ik kom daarop terug als ik een bredere weging kan geven over de
schuldenverstrekking, anders ga ik filosoferen over opties.
Dan was er een vraag van de heer Alkaya over de stand van zaken van de
100 miljoen die we uit de eigen begroting hebben losgemaakt. Ik heb al
gezegd dat die direct beschikbaar was via bestaande kanalen. Het bedrag
is in de eerste suppletoire begroting verwerkt. Het IMF is al aan het werk
om met het kleine element schuldenverlichting dat we beschikbaar
hebben gesteld, en UNICEF is heel erg het werk aan het opschalen. Ik heb
geen informatie in detail. Misschien krijgen we nog een tweede termijn,
maar anders doe ik dat graag schriftelijk met een kleine update over hoe
het loopt met de uitvoering van de 100 miljoen euro. Dat doe ik graag in
een kort schriftelijk vervolg via een brief als toezegging.
Dan zei de heer Alkaya terecht dat niet alle inzet gericht moet zijn op zorg,
maar ook op voedsel. Daar ben ik het helemaal mee eens. U weet dat de
100 miljoen euro die ik beschikbaar heb gesteld, ging naar preventie en
naar humanitair en sociaaleconomisch herstel. Die delen vindt u ook terug
in alles waar de Wereldbank over schijft, het IMF, of waar de Europese
Unie aan denkt, en natuurlijk ook in het AIV-advies. Dit zijn de brede pijlers
van goed beleid. We weten dat dat nodig en verstandig is. Voedsel is een
heel kritiek punt, niet alleen omdat er een grote hongersnood dreigt in
sommige landen. En ook al is voedsel beschikbaar, veel mensen zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

36

hongerig omdat ze het voedsel dat op de markt is, niet kunnen betalen.
Dan denk je aan de dagloners en alle mensen die hun toch al schamele
loontje zijn kwijtgeraakt. Daarom kijken we niet alleen naar het versterken
van landbouw, maar ook naar het versterken van de sociaaleconomische
rug van veel gemeenschappen.
Daarvoor kan je kijken naar financiële inclusie, zoals ook door Hare
Majesteit Koningin Maxima wordt uitgedragen. Wij steunen al veel
programma’s die daar slim in zijn en niet veel kosten. Dat is daar een
onderdeel van, maar voedsel is zeker heel belangrijk. Het gaat niet alleen
om de beschikbaarheid van voedsel, maar ook om de betaalbaarheid van
voedsel en om de voedingswaarde van voedsel, waaraan Nederland
inderdaad via Wageningen en andere universiteiten en kennisinstellingen
een hele goede bijdrage levert. Verder doen wij, ook in antwoord op de
heer Weverling, heel veel, alles wat we financieren via landbouw. Altijd
met een soort «101» van Ontwikkelingssamenwerking: de zelfredzaamheid van de mens. Daarom investeren we in onderwijs, deelgezondheidszorg en het creëren van banen. Alles met het doel van zelfredzaamheid van de mens voor ogen, want niemand wil afhankelijk zijn van
een klein beetje steun van een ander. Niemand wil dat, niet in eigen land
en ook niet elders.
Dan ga ik door met de vragen van de heer Van den Nieuwenhuijzen.
Welke druk op private crediteuren is er als het gaat om het thema
schuldverlichting? Onze premier heeft opgeroepen tot een moratorium
van de publieke schulden van het Afrikaans continent, maar wij vinden
ook dat private geldverstrekkers, de grote crediteuren van de private
sector, daar een rol in hebben. Zelf heb ik de mkb’ers die investeringen of
financieringstrajecten hebben lopen in het Afrikaanse continent of elders,
uitstel van betaling gegeven. In samenwerking met overheden elders
proberen wij ervoor te zorgen dat private crediteuren ook hun morele
verantwoordelijkheid oppakken. Het is ook een verstandige manier van
zakendoen, want als de operatie is geslaagd, maar de patiënt is overleden,
heeft niemand daar wat aan. Ik denk dat veel grote banken en bedrijven
dit ook zo zien. In de private fondsen waarop ik toekijk zie ik erop toe dat
er zo veel mogelijk respijt wordt gegeven en coulance wordt verleend.
Dus de middelen die ik heb en waarover ik controle heb, worden ingezet
en nagestreefd.
De heren Alkaya en Van den Nieuwenhuijzen vroegen naar de mogelijkheden voor extra geld. Dat is een beetje een avant reactie op basis van de
AIV. De AIV volgt de pijlers zoals ze ook internationaal zijn uitgezet:
preventie, handen wassen, beschikbaarheid van water en zeep. Ik heb zelf
grote programma’s opgezet en geleid bij UNICEF, in het veld, en ik kan u
zeggen hoe ver het effect van een stukje zeep kan gaan. Dat doet meer
aan de bestrijding van infectie en overdraagbare ziektes dan wat dan ook,
maar je moet wel water hebben. De kosten van drinkbaar water zijn
enorm hoog. Dat is een thema waar ook de heer Stoffer vaak naar vraagt.
Wij kijken via organisaties wat wij daar kunnen doen, wat praktisch is en
wat een infrastructuur kan achterlaten die sowieso goed is. Als je kijkt
naar cholera en tyfus: alles heeft te maken met water, persoonlijke
hygiëne en in staat gesteld worden om dat na te leven.
Medische hulp en voedselhulp blijven ook belangrijk. Ik heb gekeken naar
sociaaleconomisch herstel en natuurlijk naar het thema opvang in de
regio. Ik heb het al eerder genoemd. Als landen als Libanon en Jordanië
omvallen, krijgt ons hele thema opvang in de regio, zoals dat is opgenomen in het regeerakkoord, een heel andere betekenis. De regio dreigt op
dusdanige manier te verzwakken dat andere mensen misschien ook hun
heil elders gaan zoeken.
Dan is er nog een vraag van de heer Van den Nieuwenhuijzen en de heer
Alkaya, van GroenLinks en SP. Zij vroegen mij om een toezegging om niet
te korten op ODA, de officiële ontwikkelingsbegroting. Er zijn afspraken in
het regeerakkoord en daar is naar verwezen. Wij kijken nog steeds naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

37

rijksbrede prioriteiten en de budgettaire kaders die nu opdoemen. We
blijven oog houden voor de humanitaire situatie, maar ik kan niet
vooruitlopen op wat de formele kabinetsreactie is op het AIV-advies.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Bij mijn weten is het staatsrechtelijk zo dat, als een van de leden van het
kabinet spreekt, hij dat doet namens het hele kabinet. De heer Rutte heeft
al gesproken over het niet korten op ontwikkelingsgelden in zijn brief in de
Financial Times en de heer Hoekstra heeft het gehad over het niet
bezuinigen tijdens deze crisis, op geen enkel ministerie. Hoe verhoudt zich
dat tot de terughoudendheid die ik bij u proef bij deze toezegging?
Eigenlijk heeft het kabinet die toch al twee keer gedaan?
De voorzitter:
U bedoelt de Minister.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Ja, de Minister.
Minister Kaag:
Ik denk dat het goed en correct is dat ik met de kabinetsreactie op het
AIV-advies kom. De premier heeft inderdaad geschreven over ringfencing
van ODA. Volgens mij is dit niet het moment om op de definitie door te
gaan. Ringfencing betekent inderdaad «beschermen» of «afschermen
van». Ik kan me voorstellen dat iemand die beschermen beschouwt, zegt:
dat is de koppeling in het regeerakkoord. Er zijn vele manieren voor. Dit is
niet het moment. Ik wil graag hierop terugkomen. Minister Hoekstra heeft
inderdaad gesproken over de brede zakken en over niet bezuinigen, in het
kader van een gesprek over veel uitgaven die in Nederland plaatsvinden.
Maar we hebben het AIV-advies. Daar is om gevraagd en een zorgvuldige
weging is noodzakelijk in het kader van de rijksbrede prioriteiten en de
kaders die we hebben. Daarbij is de koppeling in het regeerakkoord een
duidelijke. Veel landen om ons heen zijn ook aan het kijken welke
middelen nodig zijn en welke niet. Sommige landen hebben bijvoorbeeld
geen bni-koppeling en hebben absolute bedragen, maar kijken naar extra.
Andere landen hebben wel een bni-koppeling, passen dat misschien een
beetje toe, maar doen ook extra of doen minder. Wij kijken eerst naar onze
eigen afweging. Ik kan niet met u in debat over de grondwettelijke aard,
maar ik spreek hier wel namens het kabinet. We hebben nog geen
eindstandpunt met elkaar afgesproken. We zijn nog in overleg, maar ik
ben me bewust van het feit dat er al vijf weken zijn verstreken en dat er
een termijn is voor de beantwoording die wij u verschuldigd zijn. Dat is
ook belangrijk. Wij zijn er echt mee bezig.
De voorzitter:
Dan kan de Minister verder met haar betoog.
Minister Kaag:
Dan was er een opmerking van de heer Van den Nieuwenhuijzen en de
heer Alkaya, namelijk dat water, sanitatie en hygiëne – of WASH in de
internationale watergemeenschap – essentieel zijn in het tegengaan van
de verspreiding van COVID-19. Wat doen we eraan? We hebben UNICEF
gefinancierd met 7,5 miljoen. Zij doen dat via lokale partners. Van de 90
miljoen die we sowieso hebben lopen aan WASH-activiteiten dragen we
ook echt direct bij aan de COVID-19 respons. We bereikten in 2019, maar
dat was natuurlijk voor corona, al 5,3 miljoen mensen met sanitatie en 2,9
miljoen met toegang tot schoon en drinkbaar water. Nederlandse en
lokale waterbedrijven hebben bijvoorbeeld extra handwasfaciliteiten in
sloppenwijken neergezet, juist daar waar het besmettingsgevaar heel
groot is. In deze samenwerking willen we natuurlijk ook kijken waar er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

38

modellen zijn en of er nieuwe ervaringen en heel praktische voorbeelden
uit de praktijk gegroeid zijn die we meteen kunnen gebruiken als we tot
schaalvergroting over kunnen gaan.
Ik heb recent – ik kom alweer met een Engelse uitdrukking, maar zo is het
internationaal – SWA, Sanitation and Water for All, global leaders call to
action on COVID-19, onderschreven. Hier hebben wij ook weer het belang
van WASH internationaal benadrukt. Ook hier liggen weer enorme kansen
– ik kijk een beetje naar de heer Weverling – voor Nederlandse bedrijven:
kennis en kunde. We zijn de waterkampioen, om het zo maar te noemen,
en er is een grote vraag naar. Maar voor niets gaat de zon op, zei mijn
moeder altijd.
Nu kom ik op mijn verkorte introductie, die ik dankzij de heer Stoffer weer
had opgezocht. U citeerde uit Jakobus 2, vers 15 en 16. Ik wilde eigenlijk
openen met te zeggen dat een element dat zeker in mijn eigen motivering
leeft, is: heb uw naaste lief als u zelf en dan handelt u juist. Maar het vers
weet ik even niet. Dat ben ik u verschuldigd, maar u kunt mij dit absoluut
toevoegen.
U vroeg in dit kader niet alleen naar de multinationale organisaties, maar
ook naar de maatschappelijke organisaties. Ik kan alleen maar onderschrijven hoe cruciaal die lokale ngo’s zijn, of het kerkelijke organisaties
zijn of andere geloofsgebonden organisaties. Zij hebben vaak heel goede,
zo niet de beste, contacten met de meest kwetsbaren. En zij doen het al, of
er nu financiën voor zijn of niet. Dat is natuurlijk ook het mooie. Er zijn
sociaalmaatschappelijke netwerken die groeien uit verbanden die mensen
met elkaar hebben. Wij willen daar absoluut op inspelen. We willen hun
expertise inzetten. Daarom hebben we niet alleen voor de DRA gekozen,
zoals gememoreerd door de heer Voordewind, ook vanwege de keuzes en
de allianties die zij weer hebben met lokale maatschappelijke organisaties.
Het is dus niet alleen de DRA. Ik kijk dan naar mevrouw Van den Hul. We
kijken natuurlijk ook naar het uit te voeren kader Power of Voices, waarin
ook andere thema’s heel sterk worden belicht en ondersteund. De
country-based pools heb ik al gevonden.
Ik hoop dat het niet is omdat ik D66-Minister ben, maar ik ben mij vanuit
praktijkervaring al jarenlang bewust van de enorm belangrijke rol die
religieuze organisaties hebben. Of men nu zelf gelovig is of niet, zij
hebben een enorm belangrijke rol in behaviour change. We weten dat ook
als het gaat om besnijdenis van meisjes, of female genital cutting. Dan
heb je juist de imams nodig om over te dragen dat dit niet moet, dat het in
strijd is met in dit geval het geloof, maar ook dat het een verwerpelijke
traditie is die gestopt moet worden. In veel landen werken veel organisaties juist met kerkelijk leiders om ouders en gemeenschappen mee te
krijgen. Er zijn tal van voorbeelden van het feit dat dit verstandige keuzes
zijn. U zult mij altijd aan uw zijde vinden bij het inzetten van de juiste
organisaties om resultaat te bereiken. Het gaat ons namelijk om resultaten.
Dan was er de vraag van de heer Stoffer waarom de Nederlandse bijdrage
aan Gavi verlaagd is, en of we niet eigenlijk extra moeten inzetten. Wij
verminderen de bijdrage op jaarbasis. Dat gebeurde eigenlijk al voor de
coronacrisis. We hebben op verzoek van Gavi een toespitsing gemaakt om
hen te steunen op het pad van innovatieve financiering en de samenwerking met het bedrijfsleven. Dat zal de heer Weverling ook prettig
vinden om te horen.
De financieringstermijn voor het innovatieve financieringsmechanisme,
de International Finance Facility for Immunisation, wordt verlengd van vijf
naar tien jaar. De bijdrage daaraan wordt verdrievoudigd. Er vindt dus
eigenlijk een verschuiving plaats. We vinden dat een organisatie als Gavi
van grote meerwaarde is, ook omdat ze de aangekondigde financiële
bijdrage die wij doen op het gebied van innovatieve financiering, kan
inzetten om te lenen op de internationale kapitaalmarkt. Die gelden kan ze
weer gebruiken om te investeren in gezondheidszorg en vaccinatiepro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

39

gramma’s in ontwikkelingslanden. Wij zetten hier echt in op het betrekken
van de private sector bij de matchingfunds die Gavi hanteert.
Het is overigens wel zo dat tijdens de Gavi pledging conference zelfs meer
aan Gabi werd geplegd dan door Gavi werd gevraagd. Ook Nederland
heeft middels de mp gelukkig weer een mooie plegde kunnen doen. Gabi
komt dus geen gelden tekort; verre van. Ze zal ze ook goed inzetten en
nodig hebben. Gelukkig heeft onze keuze in samenspraak met Gavi om
elders binnen het Gavi-territorium te financieren absoluut geen negatief
effect op de rol die Gavi wil spelen.
Dan was er nog een vraag van de heer Stoffer over werkloosheid en
economische verslechtering. Wat gaan we doen? We zullen doen wat we
kunnen met de beschikbare middelen. We doen dat natuurlijk ook via
fondsen en programma’s die we al voor deze crisis hadden lopen, zoals
het DGGF-massief en de International Finance Corporation. We proberen
het werkkapitaal op peil te houden en technische assistentie te geven voor
meer weerbaarheid, ook met het oog op vrouwen en meisjes die voor het
merendeel direct de dupe zijn van alle ontwikkelingen. Het massief steunt
bijvoorbeeld agri-ondernemers in Nigeria en andere sectoren. We roepen
ook hier bedrijven op hun verantwoordelijkheid te nemen, in de textielsector en breder in de convenanten.
Zoals u allen weet, is ontwikkelingssamenwerking heel bescheiden en
beperkt. Het is heel kostbaar, want het zijn belastinggelden. Daar zijn we
zuinig en zorgvuldig mee. In het grote verhaal van economische push en
groei van welk land dan ook is dit niet de grote sleutel tot verandering.
Het is altijd een samenspel tussen kansen op de financiële markten, grote
investeringen en bedrijven. Daarom is nu investeren in het Afrikaanse
continent en elders niet alleen belangrijk vanuit stabiliteit en medemenselijkheid, maar ook voor het toekomstige investeringsklimaat, juist voor
Nederlandse mkb’ers en grotere bedrijven.
Het was de heer Bouali die mij vroeg naar de KLM. Ik hoop dat ik zijn
vraag al heb beantwoord over de rol van de Wereldvoedselorganisatie en
de mogelijke logistieke opties. Wij sluiten nooit iets uit, maar er zijn heel
veel keuzes. Ik zal daarop terugkomen in de kabinetsweging over de AIV.
Dan wilde de heer Bouali weten hoe wij het beste de kwetsbaren kunnen
beschermen en kunnen opkomen voor niet alleen de rechten van vrouwen
en meisjes, maar ook die van de lhbti-gemeenschap en anderen, die zich
mogelijkerwijs nog kwetsbaarder voelen. We kijken of de organisaties die
we steunen, zoals UNFPA, ngo’s en de Wereldgezondheidsorganisatie,
wel kijken naar de versterking en of ze wel met een scherpe lens kijken
naar de meest kwetsbaren. Van de 100 miljoen die is vrijgemaakt, hebben
we ook 10 miljoen gegeven aan de GFF en we geven – wat ik eerder al
noemde – ook steun aan rechten van vrouwen via het Trust Fund to End
Violence. Wij blijven daar dus heel scherp op, want dit zijn data,
gegevens, en geen anekdotes. Er is helaas al te veel bekend en bestudeerd en de slechte patronen zetten zich voort.
Wat kunnen we doen ter bescherming van Venezolaanse vluchtelingen? Ik
deel de zorg van de heer Bouali, die deze situatie ook consistent opbrengt.
De gastlanden doen nog steeds alles om vluchtelingen te integreren in
lokale gezondheidssystemen. Onlangs heeft Minister Blok op de donorconferentie die op 26 mei door Spanje was georganiseerd, namens mij
een bijdrage van 3 miljoen aan noodhulp toegezegd, naast 2 miljoen via
de VN, 1 miljoen via het regioplan en 1 miljoen via de VN in Venezuela.
Natuurlijk kijken we ook naar andere pakketten noodhulp die nog spelen.
Dan imvo. Sorry, dat staat er los tussendoor. We hebben dit ook een paar
maanden niet gedaan. In mijn niet-bestaande mapje zit nu weer imvo. Ik
geloof dat ik de vragen van mevrouw Van den Hul over de ketenverantwoordelijkheid en de convenanten heb beantwoord. Ik denk dat er ook
een mooie kans ligt in de afronding van de evaluaties en de voorbereiding
van de appreciatie van het kabinet als het gaat om hoe we verder moeten
met imvo, ook conform het regeerakkoord, en welke opties, beleidsmix en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

40

maatregelen hier eventueel uit kunnen komen. De coronalens is heel goed
om ons scherp te houden en om te bepalen hoe we in de toekomst naar
imvo willen kijken. Want als we het niet goed krijgen in tijden van een
pandemie en als we niet leren van alle lessen die we hier helaas moeten
leren en die we moeten meenemen naar een pakket voor de toekomst,
dan hebben we er eigenlijk weinig aan. Ik doe dus de toezegging dat dit
wordt meegenomen in een extra weging.
Dan kom ik terug op de vraag van de heer Stoffer en mevrouw Kuik: wat
doen we om het mkb en microfinancieringsorganisaties te steunen om de
tijdelijke problemen ten gevolge van de lockdowns te overbruggen? Ik heb
net al het DGGF genoemd, massief, IFC, en we hebben ook nog de SME
Finance Facility. We zorgen ervoor dat die toereikend blijven. We proberen
te zorgen voor aanhoudende liquiditeit, het werkkapitaal, met name van
bestaande mkb-klanten en we verlenen technische assistentie. De FMO
heeft deels vanuit overheidsfondsen en deels vanuit de eigen balans ook
3,5 miljoen euro vrijgemaakt ter ondersteuning, met giften aan 45
bestaande klanten, bijvoorbeeld door te helpen bij de digitalisering van
bedrijfsmodellen, bij het verkrijgen van essentiële goederen en bij
verschillende gemeenschapgebaseerde projecten.
Dan heb ik een vraag van mevrouw Kuik over de Afrikastrategie. Daar
wordt inderdaad hard aan gewerkt, samen met VNO-NCW. U krijgt
hierover binnenkort een brief. Ik moet wel bekennen dat alles wat men
wilde plannen een beetje op z’n kop is gezet door de coronacrisis. Maar
ook hier ligt er een verantwoordelijkheid en een kans om te kijken in welke
sectoren en ketens men kan en wil investeren, waarbij natuurlijk de lens
op vrouwen en meisjes conform het beleid wordt meegenomen. Ik durf
echt te zeggen dat, ondanks het feit dat deze pandemie dwingt tot een
andere kijk op bestaande aannames, de agenda 2030 leidend blijft en
daarmee ook de beleidsvoorstellen die we met elkaar hebben afgesproken
vanuit de BuHa-OS-agenda Investeren in Perspectief. Die ging juist over
perspectief. De terugval is één ding, maar het perspectief en de richting
blijven staan.
Dan heb ik een vraag van mevrouw Kuik over de Europese inzet.
Inderdaad, ik deel uw mening dat die cruciaal is. Zij vroeg welke inspanningen we kunnen doen in Europees verband. Gelukkig neemt de EU een
steeds sterkere coördinerende rol. In EU-verband heet dit tegenwoordig
«Team Europe». Ik hecht persoonlijk niet zozeer aan de titel, ik hecht meer
aan delivery. Maar goed, Team Europe betekent ook dat alle EU-landen
samen met de Commissie in alle landen waar we werken, steeds meer
zoeken naar synergie en afstemming. We kijken in welke sectoren landen
werken, zodat je elkaar niet dupliceert of voor de voeten loopt. Dat kunnen
de landen zich niet permitteren en dat is ook een slechte inzet van
beperkte middelen. Dat werkt, eerlijk gezegd.
We doen het ook samen op politiek niveau: VN, G20 en ook de G7. Wij
zitten daar zelf niet bij, dus wij hebben ook baat van de Team Europebenadering, omdat daar ook namens ons wordt gesproken en dat leidt
natuurlijk tot vermeerdering van het stemgeluid. Wij juichen dat dus toe.
De EU heeft al geld beschikbaar gesteld, zoals u weet. Nu willen wij
gewoon weten hoe dit zo effectief mogelijk kan blijken. Wij zullen continu
bepleiten dat het ook over building back better moet gaan. Als het gaat
om de extra EU-middelen, kijken veel van de Oost-Europese landen naar
de Westelijke Balkan als onderdeel van de inzet. Met een aantal grotere
Europese landen pleiten wij echt voor kwetsbaarheid. Dat moet de richtlijn
zijn. Voor veel landen op de Westelijke Balkan zijn er ook andere middelen
beschikbaar, die niet beschikbaar zijn als je bijvoorbeeld in Sudan bent.
Dan ben ik bij de heer Voordewind, maar ik weet even niet meer of ik echt
een vraag van hem heb gekregen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

41

Die vraag ging over het maatschappelijk middenveld. Bent u bereid om
daar specifiek naar te kijken als er additionele middelen komen? Ik had
ook een vraag over de rol van religieuze leiders, maar die heeft u
inmiddels beantwoord. Die vraag over het maatschappelijk middenveld
vind ik nog wel relevant.
Minister Kaag:
Ik wil niet vooruitlopen op de weging die we maken. Het AIV-advies heeft
twee pijlers. De ene pijler is om de planning en de middelen te behouden
die er zijn. De tweede pijler is additionaliteit. De brede weging is ook
inhoudelijk. Inderdaad: relevantie, betrouwbaarheid, toegankelijkheid en
effectiviteit. Daarbij zijn lokale organisaties heel belangrijk, zeker in dit
kader. Ik geloof dat ik dat al heb benoemd. Ik wil alleen niet vooruitlopen
op kanaalkeuzes, want dan hebben we een ander gesprek.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Er is een element dat de Minister misschien niet helemaal scherp had. Het
AIV noemde ook expliciet maatschappelijke organisaties om via hen in de
haarvaten van landen te komen.
Minister Kaag:
Ja. Het AIV-advies is acht pagina’s, dus ik heb het inmiddels een paar keer
kunnen lezen. Het is helder, dank! Waarvan akte, uiteraard.
Meneer Weverling vroeg: waarom gaat er 1 miljoen naar Pitcairn? Dat is
een heel specifieke en interessante vraag. Het was mij niet eerder
opgevallen; dank daarvoor. Pitcairn ontvangt geld van de EU omdat het
een land en een overzees gebied is van de EU. Daar hoort dat dus bij. Hier
behoren ook delen van het Koninkrijk bij, waaronder Aruba, Bonaire et
cetera. Steun aan hoge-inkomenslanden moet altijd uit non-ODA komen.
Daar wordt geen OS-geld beschikbaar voor gesteld. Deze vraag wilt u
wellicht aan mijn collega de heer Blok stellen. Hij heeft een heel klein
budget voor non-ODA.
U sprak terecht over handelsverdragen. U noemde bijvoorbeeld de
African Continental Free Trade Area. Hoe gaan we pleiten voor nog betere
EU-Afrika-handelsbetrekkingen, inclusief het sluiten van mogelijke
handelsovereenkomsten? Hoe kijk ik naar die vrijhandelszone? Wij zijn in
EU-verband altijd een voorstander van een intensivering van de handelsrelatie met het Afrikaanse continent. Dat past ook heel goed bij de
integratie die we voorstaan, vanuit het regeerakkoord, maar eigenlijk al
decennia – of een tijdje; het is geen decennia: vanaf Rutte I tot Rutte III –
van een geïntegreerd OS- en handelsbeleid. Wij steunen ook de EU-inzet
om de Economic Partnership Agreement met Afrikaanse landen te
ontwikkelen tot volwaardige handelsakkoorden. De start van het African
Continental Free Trade Agreement is uitgesteld tot begin volgend jaar. Dat
is alleen maar door de coronacrisis gekomen. Maar we kijken naar alle
mogelijkheden. Zoals u weet, willen alle landen uiteindelijk trade, not aid.
Rwanda is daar een interessant voorbeeld van, en Ghana ook. De kwestie
is: hoe kom je tot een positie dat je echt kunt gaan handelen en niet meer
moet onderhandelen over beperkte andere middelen.
Dan was er nog een vraag van de heer Weverling. Ik weet niet of u die aan
mij stelde of dat het meer een stelling was waarmee u het debat opende,
maar hij staat hier nu als een vraag aan mij. Ben ik het eens met het
stramien dat landen de verdeling los moeten laten en meer moeten kijken
naar de noodzaak, op weg naar de zelfvoorzienendheid? Ik ben het ermee
eens. De herverdelingssleutel, op basis van formules die hier eigenlijk niet
relevant zijn, is niet netjes. Ontwikkelingssamenwerking, humanitaire hulp
en het hele perspectief moeten altijd gebaseerd zijn op kwetsbaarheid en
noodzaak, met name in lage-inkomenslanden.
Nou is het wel zo dat heel veel van de armen in de 21ste eeuw in grote
steden in de middeninkomenslanden leven. Maar daar kan je op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

42

andere manier mee omgaan. Je kan kijken naar de schuldenproblematiek
en of een schuldenlastverlichting of governance daar een rol in kan
spelen. Bij veel van de gedecentraliseerde mensenrechtenpotjes, die ten
dele uit het budget van mijn collega Blok komen, is het aan de ambassade
om te kijken welke groeperingen of welke thema’s ze willen ondersteunen.
Dat hoort ook bij het brede mensenrechtenbeleid, dat met de commissie
Buitenlandse Zaken van de Kamer is afgestemd. Zelfvoorzienendheid ligt
helemaal in de lijn van de SDG’s. Maar zoals u weet, wil iedereen
zelfvoorzienend zijn en is de vraag meer hoe je daar komt. De vraag is dus
niet «wat», maar «hoe». SDG’s blijven dus de leidraad, ook vanuit de
Europese Commissie. Ze zijn ook de kabinetsleidraad. Premier Rutte heeft
de SDG’s ondertekend tijdens de top in 2015.
Er was ook een vraag met een voorbeeld van de Amsterdamse haven of
Schiphol. Kunnen we kennis delen? Kunnen we landen helpen hun
infrastructuur, natuurlijk ook hun logistieke infrastructuur, op peil te
krijgen, waardoor ze mogelijkerwijs effectiever aan het internationale
handelsverkeer mee kunnen doen? We doen dat al. De Rotterdamse haven
doet bijvoorbeeld webinars over Smart Ports voor ondernemers uit
Latijns-Amerika. We hebben al veel missies vanuit Schiphol en de haven
Rotterdam. Burgemeester Aboutaleb gaat overigens, samen met mijn
collega van IenW, al naar heel veel landen, juist om dit op poten te helpen
zetten. Daar zitten altijd ook contracten aan vast voor Nederlandse
ondernemers. Maar we doen niet aan gebonden hulp. Dat is misschien de
richting die u op wilt, maar dat is het niet. Nederlandse kennis en kunde
verkopen zichzelf. Wij geven daar exportkredietfinanciering voor. We
hebben daar andere middelen voor. Nederland staat wat dat betreft
bovenaan de lijst, dus de meeste landen kiezen hier ook voor.
De heer Weverling vroeg ook hoe Nederlandse projecten van waterbeheer
kunnen inspelen op de crisis en mogelijkheden kunnen creëren om nog
verder te intensiveren. Er is inderdaad sprake van toenemende waterschaarste en -vervuiling. Er is dus grote behoefte aan advisering en er is
dus capaciteitsopbouw in OS-landen. Wij deden dit al. Dat wordt ingezet
van Mali tot Bangladesh, juist ook vanuit de OS-begroting. Dit is dus
allemaal niet nieuw. Ik hoor uit uw vragen eigenlijk een ondersteuning van
staand beleid en daarmee ook de financiering van staand beleid. We
hebben waterprogramma’s die lopen. Er zijn continu verzoeken tot
intensivering en overdracht van kennis, dus wat u suggereert, observeert
en vraagt, wordt gedaan. Ik ben heel dankbaar voor uw steun om dit nog
te gaan intensiveren.
Ik meen dat ik aan het einde ben van de beantwoording van de vragen in
de eerste termijn.
De voorzitter:
Ik zie geen bezwaar tegen de conclusie die u trekt, dus we kunnen dadelijk
schorsen. Voor ik ga schorsen, houd ik de leden even voor hoeveel
minuten spreektijd ze nog overhebben voor de tweede termijn. Dat is drie
minuten voor mevrouw Van den Hul, de heer Van den Nieuwenhuijzen, de
heer Alkaya en de heer Bouali. Dat is tweeënhalve minuut voor de heer
Stoffer en de heer Voordewind. Dat is vier minuten voor mevrouw Kuik en
vierenhalve minuut voor de heer Weverling. U weet dat u binnen die
tweede termijn ook uw moties kunt indienen, maar dat moet wel binnen
uw spreektijd gebeuren. Dan schors ik nu de vergadering voor vijf
minuten, want daar was om gevraagd door enkele leden.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
We krijgen nu de tweede termijn van de kant van de Kamer en het woord
is aan mevrouw Van den Hul van de Partij van de Arbeid. Mevrouw Van
den Hul.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

43

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Spanning en sensatie! Voorzitter. Ik dank de Minister voor de beantwoording in dit toch wel wat merkwaardige debat. Want volgens mij zijn
we het hier, hoe je er ook in staat, met elkaar eens dat het beter was
geweest als hier een kabinetsreactie had gelegen. Het is, zei ik al, echt
verbijsterend dat dat tot op heden nog niet is gelukt. Om de Minister toch
op een aantal punten nog wat dingen mee te geven in het traject, waarvan
ik nogmaals optimistisch ben dat het uiteindelijk tot een goed einde komt,
hierbij drie moties.
Allereerst de motie op het gebied van imvo.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
van mening dat interventies in de strijd tegen corona in lage-inkomenslanden via het bedrijfsleven alleen kunnen slagen als deze bedrijven actief
bijdragen aan het halen van de duurzameontwikkelingsdoelen en zich
houden aan de richtlijnen voor internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen;
verzoekt de regering bij haar kabinetsreactie op het advies van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken van 11 mei 2020 inzichtelijk te
maken hoe betrokken bedrijven worden gehouden aan bovenstaande
voorwaarden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul, Van den Nieuwenhuijzen en Alkaya. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 298 (33 625).
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
De coronacrisis treft niet iedereen even hard, hebben we al geconstateerd.
Het virus discrimineert wellicht niet, maar de gevolgen ervan wel. Daarom
de volgende motie.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het coronavirus niet discrimineert maar de meest
kwetsbare mensen wel onevenredig hard raakt;
van mening dat noodhulp daadwerkelijk bij de meest kwetsbaren terecht
moet komen;
verzoekt de regering in haar kabinetsreactie op het advies van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken van 11 mei 2020 inzichtelijk te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

44

maken hoe zij ervoor zorgt dat de inzet als gevolg van dit advies daadwerkelijk bij de meest kwetsbaren terechtkomt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 299 (33 625).
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Tot slot, voorzitter.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Adviesraad Internationale Vraagstukken in zijn
advies van 11 mei jongstleden waarschuwt voor een verdere inperking
van mensenrechten in lage-inkomenslanden als gevolg van de coronacrisis, en steun aan mensenrechtenactivisten, maatschappelijke organisaties en sociale ondernemingen daarom randvoorwaardelijk noemt;
van mening dat de ruimte voor mensenrechten begint bij een sterk
maatschappelijk middenveld met organisaties die opkomen voor de
meest gemarginaliseerden, waaronder vrouwen en meisjes, lhbtipersonen, dissidenten en mensen met een beperking;
verzoekt de regering bij haar kabinetsreactie op het AIV-advies minstens
25% van het vrij te komen budget te alloceren voor maatschappelijke
organisaties,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 300 (33 625).
Dank u wel, mevrouw Van den Hul. Dan kunnen we naar de heer Van den
Nieuwenhuijzen. Gaat uw gang.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Dank u wel ook aan de Minister voor haar
uitgebreide beantwoording. Een ding delen we denk ik enorm, en dat is
dat we allemaal vinden dat er snel een reactie moet komen. Wellicht kan
de Minister dadelijk nog zeggen wanneer zij verwacht dat die zal komen,
want «snel» is een rekbaar begrip.
Ook wij hebben de Minister goed gehoord. Zij heeft gesproken over de
betaalbaarheid van voedsel en onderwijs. Het is goed als het beschikbaar
is, maar als het niet betaalbaar is, dan missen we het. Ik heb een motie
daarover. Daarnaast heb ik nog een drietal andere moties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

45

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de COVID-19-pandemie en de economische gevolgen
daarvan de armste mensen in de armste landen hard raken en dat grote
groepen daarom niet meer in hun basisbehoeften kunnen voorzien;
overwegende dat het bieden van een tijdelijk sociaal vangnet, via cash
transfers, het direct geven van geld aan arme huishoudens die geld
tekortkomen, een snelle en effectieve methode is om hen te ondersteunen;
verzoekt de regering om het inzetten op cash transfers een uitdrukkelijk
onderdeel te laten zijn van de Nederlandse respons en dit mee te nemen
in de kabinetsreactie op het AIV-advies,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Nieuwenhuijzen en Van
den Hul. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 301 (33 625).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de COVID-19-pandemie grote gevolgen heeft voor
ontwikkelingslanden, niet alleen op de korte, maar ook op de middellange
termijn en dat het belang van ontwikkelingssamenwerking daarom alleen
maar zal toenemen de komende jaren;
overwegende dat de verwachte economische recessie in Nederland en de
koppeling van het budget voor ontwikkelingssamenwerking aan het bruto
nationaal inkomen ervoor zorgen dat het budget zou dalen zonder
beleidswijziging;
overwegende dat het onwenselijk is dat schaarse tijd wordt besteed aan
het uitwerken van scenario’s voor automatische bezuinigingen op
ontwikkelingssamenwerking;
verzoekt de regering om, in afwachting van de volledige kabinetsreactie
op het AlV-advies, in ieder geval vast toe te zeggen dat het absolute
budget voor ontwikkelingssamenwerking op de begroting voor 2020 zal
worden gehanteerd als absoluut minimum, ook bij economische krimp,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

46

Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Nieuwenhuijzen, Van
den Hul en Alkaya. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 302 (33 625).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de coronacrisis en de economische gevolgen van de
pandemie hard aankomen in de armste delen van de wereld;
overwegende dat honderden miljoenen mensen hierdoor dreigen terug te
vallen in extreme armoede en hongersnood;
overwegende dat het AlV-advies over de wereldwijde COVID-19-aanpak
helder uiteenzet dat Nederland als rijk land aan die aanpak dient bij te
dragen, uit medemenselijkheid maar ook uit eigenbelang;
verzoekt de regering om het AIV-advies in volledigheid op te volgen wat
betreft de budgettaire aspecten, door een bedrag van 1 miljard
beschikbaar te maken uit de algemene middelen voor het lenigen van de
acute noden in de armste landen en voor de armste groepen, en door toe
te zeggen dat het huidige reguliere budget voor ontwikkelingssamenwerking niet zal worden verlaagd, ook niet bij een daling van het bnp,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Nieuwenhuijzen en Van
den Hul. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 303 (33 625).
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Mijn laatste motie, voorzitter.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de COVID-19-pandemie leidt tot grote en acute
humanitaire nood in ontwikkelingslanden;
overwegende dat de Verenigde Naties een oproep hebben gedaan voor
meer dan 6 miljard dollar voor de wereldwijde humanitaire respons, en
dat pas minder dan 20% daarvan is opgehaald;
overwegende dat het kabinet zich nog beraadt op het AIV-advies;
verzoekt de regering, gezien het acute karakter van de humanitaire nood,
in afwachting van een volledige reactie op het AIV-advies nu alvast extra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

47

middelen beschikbaar te stellen voor humanitaire hulp, en de Kamer hier
zo spoedig mogelijk over te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Nieuwenhuijzen en Van
den Hul. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 304 (33 625).
Dank u wel, meneer Van den Nieuwenhuijzen. Dan is het woord aan de
heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ik
heb net met de medewerker kunnen bijpraten over die beantwoording. Ik
was daar helaas zelf dus niet bij. Dank onder meer voor de toezegging om
in een brief terug te komen op hoe de eerste stap met 100 miljoen is
besteed om het coronavirus internationaal te bestrijden.
Ik heb twee moties, waarvan ik me heb laten vertellen dat die nog relevant
zijn. Die wil ik dus graag indienen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat een groot aantal ontwikkelingslanden een te grote
schuldenlast heeft, waardoor zij hun beperkte financiële middelen niet
volop kunnen inzetten om het coronavirus te bestrijden;
overwegende dat de G20 reeds heeft afgesproken om schulden- en
rentebetalingen te bevriezen voor de minst ontwikkelde landen tot het
eind van 2020;
verzoekt de regering zich in te zetten in alle relevante internationale
instellingen, zoals de Wereldbank, IMF en de Club van Parijs, voor de
verlenging van de bevriezing van de schuldafbetalingen tot het einde van
de coronacrisis,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Alkaya, Van den Nieuwenhuijzen
en Van den Hul. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 305 (33 625).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat geen enkel land veilig is, zolang het coronavirus zich
blijft verspreiden;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

48

overwegende dat de crisis inmiddels alle elementen in zich heeft die de
grondoorzaken van armoede kunnen versterken;
overwegende dat andere uitdagingen blijven bestaan, zoals de strijd tegen
hiv, malaria en tuberculose;
verzoekt de regering het huidige ontwikkelingsbudget te handhaven én
extra geld uit de algemene middelen vrij te maken voor de internationale
aanpak van corona, zodat andere ontwikkelingsprogramma’s daar niet
onder lijden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Alkaya. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 306 (33 625).
Dank u wel, meneer Alkaya. Het woord is aan de heer Stoffer.
De heer Stoffer (SGP):
«Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf; zo doet gij wel.» Het is mooi dat
die woorden door de Minister werden uitgesproken. Ik vind het ook heel
mooi dat die woorden taal geven aan een volgens mij gemeenschappelijk
gevoel van zorg voor datgene wat zwak is en wat niet zelfredzaam kan
zijn.
Voorzitter. Die woorden inspireerden mij weer om te komen tot de
volgende moties, die ik nu wil indienen. De eerste motie luidt als volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV)
noodzaak ziet tot het beschikbaar stellen van 1 miljard euro voor de
internationale coronabestrijding;
overwegende dat een dergelijk bedrag geen norm of doel op zichzelf is
maar wel van waarde kan zijn als richtlijn, en dat concrete projecten het
uitgangspunt moeten vormen;
verzoekt de regering op basis van concrete voorstellen voor effectieve
projecten op het vlak van onder meer gezondheidszorg en voedselzekerheid de benodigde hulpbudgetten beschikbaar te stellen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Stoffer. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 307 (33 625).
Motie

De Kamer,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

49

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de wereldwijde corona-epidemie de allerarmsten en
meest kwetsbaren in ontwikkelingslanden – waaronder veelal ook mensen
met een beperking – hard raakt in hun bestaanszekerheid en levensonderhoud;
verzoekt de regering bij het vormgeven van de internationale coronabestrijding zorg te dragen dat juist de meest kwetsbaren effectief ondersteund worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Stoffer. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 308 (33 625).
Dan is het woord aan de heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik zal het kort houden. Het doet me veel plezier om
te zien dat er in de Kamer in ieder geval brede steun is voor een internationale inzet voor wat betreft ontwikkelingssamenwerking en dat dit breed
in de Kamer gedragen wordt. We zien ook dat die internationale steun
toeneemt. Dat is wat mijn partij betreft een goede zaak. We hebben eerder
uit de pers vernomen dat Minister Hoekstra van Financiën heeft gezegd
dat het kabinet diepe zakken heeft. We kijken wat dat betreft dan ook uit
naar een kabinetsreactie.
Mijn collega Voordewind zal zo dadelijk ook namens mij een motie
indienen
Ik dank de Minister voor haar goede bijdrage aan dit prettige debat.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bouali. Dan is het woord aan mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Voorzitter, dank. Ook wij kijken uit naar de kabinetsreactie. De ChristenUnie dient straks ook namens mij een motie in om het AIV-advies als
leidraad te gebruiken voor zowel de financiering van de wereldwijde
aanpak van covid als het opstellen van het budget van BuHa-OS.
Ik heb zelf nog twee moties. Die luiden als volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland jaarlijks voor 27 miljard euro zaken in Afrika
doet waarbij nauw wordt samengewerkt met bedrijven, overheden,
maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen;
constaterende dat de coronapandemie de export van Afrikaanse landen
sterk doet teruglopen, waardoor handelsrelaties worden verzwakt;
overwegende dat inzet van de Nederlandse agro- en logistieke kennis kan
helpen een nieuwe voedselcrisis en hongersnoden te voorkomen en een
sterke economische basis op te bouwen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

50

overwegende dat het in de toekomst herstellen van waardeketens veel
kostbaarder is dan nu inzetten op instandhouding daarvan;
constaterende dat de voorman van VNO-NCW en meer dan 30 bedrijven
met een handelsrelatie met Afrika naar aanleiding van het AIV-advies de
overheid oproepen volop in te zetten op het belang van duurzame handel
en samen te werken in een te vormen Afrikacoalitie;
verzoekt de regering om gehoor te geven aan deze oproep van meer dan
30 bedrijven om tot een publiek-private initiatief-Afrikacoalitie te komen,
en de Kamer hiervoor voorstellen te doen voor Prinsjesdag 2020,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kuik, Bouali, Voordewind en
Amhaouch. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 309 (33 625).
Dan uw volgende motie.
Mevrouw Kuik (CDA):
Voorzitter. Mijn volgende motie.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er wordt gewerkt aan een vaccin tegen het coronavirus;
van mening dat wanneer er een werkbaar vaccin gevonden is bij de
verdeling van het vaccin niet het recht van de sterkste maar solidariteit
leidend moet zijn;
verzoekt de regering een strategie op te stellen voor een solidaire
verdeling van een COVID-19-vaccin wanneer dit is gerealiseerd en daarbij
aan te sluiten bij internationale initiatieven die deze mondiale solidaire
verdeling voorstaan,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kuik, Voordewind en Bouali.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 310 (33 625).
Ik kan nu gelijk het woord geven aan de heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter, na alle aankondigingen. Wij hebben als indieners
maar één motie, als het gaat om een positieve kabinetsreactie op het
AIV-advies. De motie luidt als volgt.
Motie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

51

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat Minister-President Rutte in de Financial Times aangaf
dat de strijd tegen COVID-19 alleen te winnen is als het virus wereldwijd
wordt bestreden;
overwegende dat landen over de hele wereld hard zijn geraakt door
COVID-19 en dat veel ontwikkelingslanden niet de middelen hebben om
het virus te bestrijden en de economische gevolgen op te vangen;
overwegende dat de Kamer met de motie van Van der Staaij reeds het
kabinet heeft opgeroepen ernaar te streven de bestaande hulp en
ondersteuning aan ontwikkelingslanden ook in de huidige omstandigheden te handhaven en waar mogelijk uit te breiden;
overwegende dat de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) recent
adviseerde om vanuit medemenselijkheid én vanuit welbegrepen
eigenbelang het budget voor ontwikkelingssamenwerking niet te verlagen
en 1 miljard euro beschikbaar te stellen uit de algemene middelen voor de
leniging van de meest acute noden;
overwegende dat het departement Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking helpt om de gevolgen van de pandemie wereldwijd te
bestrijden en de Nederlandse handel weer op gang te krijgen;
verzoekt de regering het AlV-advies als leidraad te gebruiken voor zowel
de financiering van de wereldwijde aanpak van COVID-19 als voor het
opstellen van het budget voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor de jaren 2020 en 2021, en daarbij een oplossing aan te
dragen voor het tegengaan van dreigende vergaande korting door daling
van het bni,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Voordewind, Kuik, Bouali en
Stoffer. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 311 (33 625).
Gelet op de ondertekening dacht ik dat deze motie voldoende ondersteuning had. Ik checkte het nog even, maar ik zag meer dan genoeg
handen voor deze motie. Dank.
Er is een vraag van mevrouw Van den Hul. Ga uw gang.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ja, voorzitter, dank. Ik heb nog een verhelderende vraag. Hoe moeten we
dat precies duiden, dat «als leidraad»? Ik bedoel, we proberen, ik en meer
collega’s, in het hele debat duidelijk te krijgen hoe de coalitie er nu in
staat. En ik moet heel eerlijk zeggen: dat voelt een beetje als een
wandeling over een grindpad na een behoorlijke regenbui; dat is echt
even zoeken. Dus hier een heel duidelijke vraag: wat moeten wij verstaan
onder «leidraad»? Is dat «overnemen», is dat «kijken wat het wordt»? Het
klinkt mij nogal vrijblijvend in de oren.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
We laten het aan het kabinet hoe de precieze vertaling zou moeten zijn
van het AIV-advies. Want daar wachten we nog steeds op, anders hadden
we dat niet hoeven afwachten. Maar u heeft ook gezien en gehoord dat er
nog een zin na volgt, die zegt: «oplossingen aan te dragen voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

52

tegengaan van dreigende vergaande kortingen door daling van het bni.»
Dus zo concreet is de motie. Die zegt dus: kabinet, kom met oplossingen,
om de dreigende korting op het bni vanwege de koppeling van het bni
tegen te gaan; en kom met een brede reactie, en gebruik daarvoor het
advies als leidraad, op het AIV-advies.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dan blijft dus toch wel een heel wezenlijk punt van het AIV-advies nog
rijkelijk vaag, en blijf ik nog steeds glibberen op dat grindpad. Wat is nou
precies de appreciatie van dat miljard? Want over dat bni zijn we het hier
volgens mij behoorlijk breed eens, van links tot midden. Maar we zijn
vandaag nou juist met elkaar in discussie over dat andere wezenlijke
onderdeel van het AIV-advies, namelijk dat miljard, waarvan uw buurman
ter rechterzijde letterlijk en figuurlijk zegt: dat gaan we niet doen. Nou
hebben we hier een motie die door een deel van de coalitie is ondertekend. Ik probeer duidelijk te krijgen hoe hard deze motie is, en wat
straks de duiding is als het kabinet komt met een reactie, als het straks – ik
noem maar eens wat – 500 miljoen is, of 400, en niet wat er staat in dat
advies, namelijk 1 miljard. Dat probeer ik helder te krijgen. En dan vind ik
«leidraad» nog steeds wel echt rijkelijk vaag. Dus: wat is nou precies de
inzet van de indieners van deze motie als het gaat om dat AIV-advies en
dat heel cruciale punt van 1 miljard op korte termijn voor de bestrijding
van corona wereldwijd?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik wil nogmaals benadrukken dat we niet moeten onderschatten wat
hierin staat. Als we dit niet zouden adresseren via deze motie, zouden we
namelijk wel degelijk geconfronteerd kunnen worden met een daling van
het OS-budget. Die daling zou zelfs weleens meer dan een miljard kunnen
bedragen. Dat is één.
Twee. Hoe moeten we dat extra miljard dan interpreteren? Daarover
zeggen in ieder geval de ondertekenaars: gebruik nu het AIV-advies als
leidraad. Maar we pinnen ons op dit moment niet vast op een bedrag. Ik
heb collega’s, bijvoorbeeld de heer Stoffer, horen zeggen: kijk vooral waar
er nood is – waar is er extra financiering nodig? – en kom daarna met een
voorstel naar de Kamer. Ik ga er daarbij van uit dat dit kabinet deze motie
ter harte neemt en niet met nul euro tevoorschijn komt. Ik laat het nu dus
aan het kabinet. Het signaal is helder. Er zijn vier partijen die hun naam
onder deze motie hebben gezet en ik hoop dat uw partij ook positief zal
zijn. Het is nu aan het kabinet om deze motie te vertalen.
De voorzitter:
Dan is het woord aan de heer Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. Het was een interessante middag in de Oude Zaal,
mooi om hier met elkaar ook een keer een debat te mogen voeren.
Het zal helder zijn. Ik heb namelijk vanmiddag al gememoreerd dat die 100
miljoen wat ons betreft een mooi bedrag is. Dat bedrag wordt nu ook al
uitgegeven aan covid in Afrika. Daarnaast doet de EU ook miljarden. Wij
vinden dat voldoende, want wij zijn er niet van overtuigd dat er extra geld
naar ontwikkelingssamenwerking moet. We zijn dan ook benieuwd naar
het oordeel van de Minister over de verschillende moties.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, meneer Weverling. Hiermee is de tweede termijn van de Kamer
afgerond. De moties moeten nu allemaal vermenigvuldigd worden en dat
heeft enige tijd nodig. Ik schors de vergadering daarom voor tien minuten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

53

De vergadering wordt van 16.28 uur tot 16.41 uur geschorst.
De voorzitter:
We gaan luisteren naar de beantwoording van de Minister en haar
beoordeling van de ingediende moties. Het woord is aan de Minister.
Minister Kaag:
Dank, meneer de voorzitter. Dank ook voor de oprechte vragen en
commentaren, en voor de inzet om samen vorm te geven aan deze
moeilijke tijd, ook voor de mensen die fysiek het verst van ons zijn, maar
niet ver van ons af staan.
Ik ga meteen over op de beoordeling van de moties. De motie op stuk nr.
298, van de leden Van den Hul, Van den Nieuwenhuijzen en Alkaya, is
eigenlijk ondersteuning van beleid. Ik laat haar oordeel Kamer.
Dan de motie-Van den Hul/Van den Nieuwenhuijzen op stuk nr. 299.
Aangezien we nog steeds met de kabinetsreactie op het advies van de
Adviesraad moeten komen, zou ik de indieners willen vragen of zij deze
motie kunnen aanhouden.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik snap het verzoek van de Minister, maar ik zou de motie toch – ik kijk ook
even naar mijn collega – gewoon willen laten staan, omdat die nu juist is
bedoeld om de Minister aan de voorkant daarvan iets mee te geven om
mee te wegen bij de totstandkoming van dat advies. Dus ik laat de motie
vooralsnog even staan.
Minister Kaag:
Als mevrouw Van den Hul en de heer Van den Nieuwenhuijzen de motie
niet willen aanhouden, dan ontraad ik deze motie puur op procesmatige
gronden. We komen met een reactie op het AIV-advies en dat zal uiteraard
inzichtelijk maken wat we allemaal gaan doen. Kwetsbaarheid is altijd een
leidraad in alles wat we doen bij BuHa-OS, maar er zijn heel veel moties
die vooruitlopen op de kabinetsreactie en in het kader van de consistentie
lijkt mij dit de betere weg.
Dan de motie op stuk nr. 300, van de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Ik verzoek ook hen weer... Ik herken helemaal de
strekking van de motie. De ruimte voor mensenrechten, maatschappelijk
middenveld, lhbti, vrouwen en meisjes, dissidenten, mensen met een
beperking: alles waar het hele OS-beleid ook over gaat, inclusief het
opkomen voor deze groepen. Ik vraag u weer om in afwachting van de
kabinetsreactie deze motie aan te houden.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Nogmaals, beide moties zijn juist bedoeld om het kabinet te vragen bij die
appreciatie van dat advies deze punten mee te wegen en mee te nemen.
Dus nee, wij voelen er niet voor om die motie nu aan te houden. Wij
zouden deze punten juist graag teruglezen in die appreciatie.
Minister Kaag:
Als u terugkijkt naar de agenda Investeren in perspectief, dan vindt u heel
veel van deze thema’s terug. U vindt ze terug in de jaarrapportage van
BuHa-OS en u vindt ze terug in alles wat wij doen, inclusief de keuzes en
de afronding van Power of Voices. Heel veel komt terug. Sowieso gaat al
het werk daaraan door, ook de toekenning daarvan. Als de indieners de
motie niet kunnen aanhouden, ontraad ik haar, puur op basis van proces
en techniek, want ik kan nu nog niet vooruitlopen op welke organisaties
een percentage kunnen verwachten in een mogelijke advisering en een
mogelijke financiering. Maar ik neem de strekking van de motie sowieso
mee, want dat is eigenlijk de kern van ons beleid. Ik waardeer dan ook het
signaal dat hiervan uitgaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

54

Dan is er een motie van Van den Nieuwenhuijzen en Van den Hul, of we in
het bijzonder cash transfers kunnen meenemen en onderdeel kunnen
laten zijn van de Nederlandse respons. Ik verzoek u om ook deze motie
aan te houden en daar geldt weer dezelfde argumentatie voor: ik wil niet
voor het kabinet uitlopen. We komen met een appreciatie waar alles in zit
– in de andere moties komt dat ook terug – wat we gaan doen, voor wie
en mogelijk ook waar. Als het kabinet iets kan doen, dan zal dat goed
opgetekend worden rondom de twee pijlers van het advies. Als u de motie
op dit moment niet wilt aanhouden, dan moet ik haar ontraden. Zoals ik
eerder zei: al deze thema’s worden gewogen in de reactie van het kabinet,
maar ik kan daar niet op vooruitlopen.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
In het verlengde van wat mijn collega Van den Hul zei: dit zijn juist
oproepen om mee te nemen in de appreciatie. Ook de Kamer heeft daarin
een rol, dus wij verzoeken u om hier wat aan te doen. Wij willen de motie
graag wel onderdeel laten uitmaken van de beraadslaging.
Minister Kaag:
Ik neem de inhoud zeker tot mij, zoals u al merkt, maar puur op basis van
de timing en het feit dat het kabinetsadvies nog niet is afgerond, moet ik
de motie ontraden als u haar niet wilt aanhouden. Maar de inhoud speelt
sowieso een belangrijke rol in alles wat we doen. Financial inclusion is
natuurlijk ook iets waar Hare Majesteit Koningin Maxima mee bezig is. Zij
is daarvoor de Speciaal Gezant van de SGVN en het is een van de
middelen die heel effectief zijn. In EU-verband wordt daar ook gebruik van
gemaakt.
Dan de motie op stuk nr. 302, van de heer Van den Nieuwenhuijzen,
mevrouw Van den Hul en de heer Alkaya. Een heel belangrijke constatering natuurlijk: de gevolgen van de recessie en de koppeling zoals ook in
het regeerakkoord is vastgesteld tussen het bni en het percentage van
ontwikkelingssamenwerking. Wij hebben hier ook gewisseld over het
belang van ontwikkelingssamenwerking, maar ik wil u verzoeken deze
motie aan te houden. Mocht de Kamer overwegen dat juist het signaal
belangrijk is, dan is mijn reactie weer dezelfde: ik neem het signaal mee
en geef het door aan het kabinet, maar procesmatig moet ik de motie
ontraden als u deze niet wilt aanhouden.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Ik vind het een beetje vreemd worden. Er zijn een hele rits moties vanuit
verschillende leden. Ik denk dat wij iedere keer te horen zullen krijgen
«hou de motie aan». Het zijn moties die oproepen om input te geven om
te komen tot een betere kabinetsappreciatie en de Minister geeft bij al die
moties aan: stem daar maar over op het moment dat wij ons standpunt
hebben bepaald. Ik wil nu weten hoe de Kamer daarover denkt. Ik vind het
een beetje een vreemde gang van zaken, gezien het feit dat er nog geen
kabinetsappreciatie is. Die had er vandaag kunnen zijn. Ik weet niet zo heel
goed wat ik hier mee aan moet, want ik denk dat we voor de komende tien
moties hetzelfde antwoord gaan krijgen.
De voorzitter:
Ik wil daar niet op vooruitlopen, het gaat nu over deze motie. Ik begrijp uit
uw bewoordingen dat u haar niet wilt aanhouden, maar corrigeer me
maar als ik het niet goed heb.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Dat heeft u goed geconcludeerd, voorzitter.
Minister Kaag:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

55

Ik vrees dat de heer Van Nieuwenhuijzen mogelijkerwijs gelijk gaat
krijgen. Dat is ook omdat er nog geen AIV-reactie ligt. Wij horen de oproep
van de Kamer, ik neem die zeker tot mij, een groot deel van het beleid van
Buitenlandse Handel en OS is hierop gebaseerd. Het zijn geen nieuwe
elementen, maar procesmatig is het niet correct nu er nog geen
afstemming is, om nu al mee te gaan met een groot aantal moties die
toch wel een strekking en een duiding vragen die nog niet is vastgesteld
door het kabinet.
Dan kom ik op motie op stuk nr. 303, van Van den Nieuwenhuijzen en Van
den Hul. Die verzoekt de regering om het AIV-advies in volledigheid op te
volgen wat betreft de budgettaire aspecten et cetera. Ook hier weer vraag
ik u die aan te houden, want er is nog geen kabinetsreactie. Hier is het wel
heel bijzonder en gaat het ook over geld; niet alleen over de richting of
inhoud van het beleid, maar ook over de beschikbaarheid van de
middelen. Als u die niet kunt aanhouden, dan ontraad ik de motie.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Wij houden haar niet aan.
Minister Kaag:
Dan de motie op stuk nr. 304 van Van den Nieuwenhuijzen en Van den Hul
om nu alvast extra middelen beschikbaar te stellen voor humanitaire hulp.
Ik verzoek u ook deze motie aan te houden, want de kabinetsreactie moet
nog komen. Maar als het nu zou moeten gebeuren: er is geen geld meer
beschikbaar op mijn begroting voor humanitaire hulp. Ik heb niet meer, ik
heb alles beschikbaar gesteld wat er is. Dat was die 100 miljoen euro. Ik
verzoek u deze motie aan te houden en zo niet, dan moet ik haar ontraden.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
De strekking van de motie gaat juist over de acute noden van humanitaire
hulp, vooruitlopend op het AIV-advies, dus we houden haar niet aan.
Minister Kaag:
Ik kan geen geld beschikbaar stellen dat ik niet heb.
De motie op stuk nr. 305 van Alkaya, Van den Nieuwenhuijzen en Van den
Hul verzoekt de regering zich in te zetten in alle relevante internationale
instellingen, zoals de Wereldbank, IMF en de Club van Parijs, voor de
verlenging van de bevriezing van de schuldafbetalingen tot het einde van
de coronacrisis. Ik herken de inzet, dat heeft u ook in mijn mondelinge
beantwoording gehoord. Ik heb ook gezegd dat wij zullen onderzoeken
wat er eventueel nog mogelijk is voor Nederland, ook wat niet financieel
is, maar met anderen. Bescheidenheid past enigszins in ons geval. Maar
de motie bevat een open einde, het einde van de coronacrisis. Ik weet niet
wanneer dat is, en op basis daarvan is de motie voor mij niet specifiek
genoeg en moet ik haar ontraden. Maar misschien zien de indieners nog
een kans om haar aan te passen.
De heer Alkaya (SP):
Ik kan die afweging aan het kabinet laten. Volgens mij kunnen we allemaal
aanvoelen dat zoals het nu loopt de coronacrisis dan nog niet voorbij is. Ik
laat het aan het kabinet.
Minister Kaag:
Misschien kan de heer Alkaya met de heer Van den Nieuwenhuijzen en
mevrouw Van den Hul nog even kijken naar de laatste paragraaf, want wij
zetten ons al in voor een schuldenmoratorium. Ik moet dan nog even
ruggespraak houden met mijn collega van Financiën, want ik kan geen
verplichting tot extra kredietverlening doen namens Nederland. Ik verzoek
u deze motie aan te houden. We kunnen dan nog ruggespraak houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

56

De heer Alkaya (SP):
Gaan we doen. We houden deze aan.
De voorzitter:
Op verzoek van de heer Alkaya stel ik voor zijn motie (33 625, nr. 305) aan
te houden.
Daartoe wordt besloten.
De voorzitter:
Dan de volgende motie, Minister.
Minister Kaag:
De motie op stuk nr. 306, van de heer Alkaya, verzoekt de regering het
huidige ontwikkelingsbudget te handhaven én extra geld uit de algemene
middelen vrij te maken et cetera. Ik herken de strekking en de steun voor
de internationale inzet door Nederland in deze tekst uit het debat. Ik
verzoek u deze motie aan te houden, op basis van de eerdere gesprekken
omdat de kabinetsreactie nog moet komen.
De heer Alkaya (SP):
Nee. Hiervoor geldt hetzelfde als wat mijn voorganger zei. Deze motie is
juist bedoeld om de gesprekken te beïnvloeden die nu aan de gang zijn.
Het is dan gek om op een fait accompli te wachten en er vervolgens over
te stemmen. Deze motie zal ik dus gewoon in stemming laten brengen.
Minister Kaag:
Dan ontraad ik deze motie, maar puur op basis van de timing, zoals ik net
al zei, omdat we nog met het advies en de overweging bezig zijn.
Dan de motie op stuk nr. 307 van de heer Stoffer met dezelfde systematiek, vrees ik: verzoekt de regering op basis van concrete voorstellen
voor effectieve projecten op het vlak van onder meer gezondheidszorg,
voedselzekerheid de benodigde hulpbudgetten beschikbaar te stellen. We
hebben natuurlijk al de middelen gealloceerd op basis van de beschikbaarheid van het budget, zeker dit jaar. Ik vraag de heer Stoffer of hij deze
aan kan houden, want ik begrijp ook dat velen in de Kamer willen gaan
richting effectieve, meetbare, tastbare projecten die mensen bereiken die
het het meest nodig hebben. Ik denk daarbij aan de cash transfers, aan
andere suggesties die al zijn gedaan of aan een indicatief percentage voor
maatschappelijk middenveldorganisaties. Dit is allemaal heel belangrijk
en we nemen dit echt allemaal mee in de brede afweging. Qua timing
verzoek ik ook de heer Stoffer om deze motie aan te houden, maar u heeft
misschien dezelfde redenering.
De heer Stoffer (SGP):
Ik ga er heel even over nadenken en wellicht maak ik morgen een keuze of
ik haar aanhoud of niet.
De voorzitter:
Dan is de motie op dit moment niet aangehouden, wat betekent dat ik een
oordeel van de Minister wil horen.
Minister Kaag:
Ik gaf al een voorwaarschuwing aan de heer Stoffer. Ik ontraad de motie
als die niet aangehouden kan worden. Via de voorzitter wens ik de heer
Stoffer veel wijsheid.
Dan de laatste motie van de heer Stoffer. Deze verzoekt de regering bij het
vormgeven van de internationale coronabestrijding zorg te dragen dat
juist de meest kwetsbaren effectief ondersteund worden. Ik geef deze
oordeel Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

57

Dan de motie op stuk nr. 309, van de leden Kuik, Bouali, Voordewind en
Amhaouch: verzoekt de regering om gehoor te geven aan deze oproep
van meer dan 30 bedrijven om tot een publiek-privaat initiatief Afrikacoalitie te komen en de Kamer hierover voor Prinsjesdag voorstellen te doen.
Ik lees deze motie zo dat er in principe op dit moment geen financiële
verwachtingen aan zitten. Het is een manier van werken, een manier van
ambassadepersoneel inzetten en het bestaande instrumentarium door te
lichten om te kijken of het allemaal coronaproof is, wat we overigens
doen. Op basis van deze kanttekening geef ik deze motie oordeel Kamer.
De motie-Kuik c.s. op stuk nr. 310 verzoekt de regering een strategie op te
stellen voor een solidaire verdeling van een COVID-19 vaccin wanneer dit
is gerealiseerd en daarbij aan te sluiten bij internationale initiatieven die
deze mondiale solidaire verdeling voorstaan. Deze paragraaf is heel
belangrijk. Het is inderdaad een geprobeerd recept bij eerdere vaccins.
Het gaat uiteindelijk om toegang, eerlijke verdeling en betaalbaarheid. Ik
heb ruggespraak gehouden met mijn collega van VWS. Gelet op het feit
dat VWS al een aantal initiatieven trekt en probeert daarbij een eerlijke
verdeling te realiseren, wordt deze motie alsnog ontraden.
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik begrijp dat VWS al bezig is met de inhoud van mijn motie. Als dat klopt,
houd ik de motie aan.
Minister Kaag:
Ja, zeker wat betreft de strategie. Het verdelingsvraagstuk is minder aan
de orde.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dan kom ik er later op terug. Ik breng haar nu in beraadslaging en mocht
ik anders besluiten, laat ik dat nog weten.
De voorzitter:
De Minister ontraadt de motie in ieder geval.
Minister Kaag:
Dan de motie op stuk nr. 311. Misschien is het een brede samenvatting
van het debat. Het startpunt de oproep van onze premier samen met een
aantal andere regeringsleiders tot solidariteit en internationale samenwerking in de bestrijding van het virus. Een constantering dat iedereen
geraakt is, maar dat juist diegenen ook hard geraakt zijn, niet de middelen
hebben om het virus te bestrijden en de economische gevolgen op te
vangen, in tegenstelling tot Nederland. Verder staat er in: «overwegende
dat de Kamer met de motie Van der Staaij reeds het kabinet heeft
opgeroepen ernaar te streven de bestaande hulp en ondersteuning aan
ontwikkelingslanden ook in de huidige omstandigheden te handhaven en
waar mogelijk uit te breiden». Voor die motie was brede Kamersteun, als
ik mij goed herinner. Verder wordt overwogen dat de AIV ondanks de
spoed toch een weloverwogen advies heeft kunnen geven, gebaseerd op
medemenselijkheid en welbegrepen eigenbelang, en natuurlijk dat wij
kijken naar de weging van het AIV-advies en alle andere elementen die
eraan vooraf zijn gegaan en dat wij het eigen budget al hebben ingezet
om een eerste stap te zetten in de bestrijding van de gevolgen van het
coronavirus, of het nu op het terrein van gezondheidszorg is of dat van
sociaaleconomische gevolgen. Ik vind het een hele sympathieke motie.
Net als bij de thema’s die zijn aangehaald in andere moties waarvan ik
heb verzocht om ze aan te houden, puur op grond van timing, omdat er
nog geen kabinetsappreciatie ligt en er dus nog geen feitelijke richting is
gegeven, mogelijkerwijs, aan het AIV-advies, verzoek ik de leden die de
motie hebben ingediend om de motie aan te houden. Dat vraag ik mede
op basis van de hele specifieke conclusie en de opdracht om budget op te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

58

stellen «voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor
de jaren 2020 en 2021, daarbij een oplossing aan te dragen voor het
tegengaan van dreigende vergaande korting door daling van het bni». We
hebben nog geen kabinetsreactie en daarom vraag ik, mede ook gezien
alles wat ik hiervoor gezegd heb, of deze motie kan worden aangehouden.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Nee, de indieners hebben de motie bedoeld om richting te geven aan de
kabinetsreactie. Wij zullen de motie dus in stemming brengen.
Minister Kaag:
Dat begrijp ik, net als bij veel andere moties ben ik u zeer erkentelijk voor
de richting en voor de brede erkenning dat de Nederlandse welvaart, dat
het Nederlandse welzijn ook baat heeft bij het welzijn van anderen ver
weg. Ook vanuit de optiek van het regeerakkoord over grondoorzaken van
armoede, migratie, klimaat en terreur zijn dit belangrijke elementen. Als
de motie niet kan worden aangehouden, moet ik die helaas ontraden.
De voorzitter:
Daarmee zijn we aan het eind gekomen van de tweede termijn van de
Minister. De veertien ingediende moties komen volgende week dinsdag,
23 juni, in stemming. Ik heb nog één toezegging genoteerd – althans, de
griffier heeft die voor mij genoteerd – en die lees ik even voor:
– De Minister heeft toegezegd dat de Kamer een schriftelijke update krijgt
over de uitvoering van de 100 miljoen euro voor de aanpak van COVID-19.
Meneer Van den Nieuwenhuijzen.
De heer Van den Nieuwenhuijzen (GroenLinks):
Ik had in mijn tweede termijn ook nog een vraag gesteld aan de Minister,
namelijk wanneer de kabinetsreactie zal komen en of zij daar al iets over
kan zeggen. We zijn het er allemaal over eens dat die er snel moet komen,
maar wanneer is «snel» in de ogen van het kabinet?
De voorzitter:
Ik heb geen bezwaar gehoord tegen de toezegging zoals die is voorgelezen, dus ik neem aan dat dat akkoord is van uw kant en van de kant van
de Minister.
Dan kan de Minister reageren op de opmerking van de heer Van den
Nieuwenhuijzen.
Minister Kaag:
Ja, ik kijk bijna naar de heer Stoffer: één dag was als duizend jaar. En dan
is de tweede variant op deze aarde natuurlijk: zo spoedig mogelijk. Ik
begrijp het ongeduld van de Kamer. Er wordt over gesproken, zoals u kunt
raden. Er zijn verschillende perspectieven. Dit blijft van alle besluiten die
zijn genomen, vooral vanuit binnenlands perspectief, er een waar nog
even over gesproken gaat worden. Zo spoedig mogelijk. U heeft recht op
een termijn en die verloopt, meen ik, op 11 augustus. Maar ik hoop echt
voor die tijd. Het is geen toezegging dat het pas op 11 augustus komt.
Mijn inzet is zo spoedig mogelijk, omdat er al veel tijd overheen is gegaan.
De voorzitter:
Voordat ik deze bijeenkomst sluit, merk ik op dat we de procedurevergadering van deze commissie, die vandaag is voorzien om 18.15 uur, wat
eerder gaan doen, namelijk om 17.10 uur. Daar had u al mee ingestemd,
maar ik zeg dat nog even voor degenen die via internet meeluisteren.
Ik dank de leden voor hun inbreng en de Minister voor de beantwoording.
Sluiting 17.02 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 625, nr. 315

59