POLDIS
rapportage 2012
met themarapportage antisemitisme

Bas Tierolf
Niels Hermens
Lisanne Drost
Liset van der Vos

POLDIS rapportage 2012
Met themarapportage antisemitisme

Bas Tierolf
Niels Hermens
Lisanne Drost
Liset van der Vos

Juli 2013

Inhoud
1

Inleiding

3

2
2.1

Discriminatie en aanpak van discriminatie in Nederland
Registratie discriminatie-incidenten

4
5

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9

Discriminatie-incidenten 2012
Aantal incidenten naar regio
Discriminatiegronden
Verschillen discriminatiegronden tussen regio
Inhoud incidenten verschillende discriminatiegronden
Subcategorieën discriminatiegronden
Verschijningsvormen van discriminatie
Locatie incidenten
Achtergrond kenmerken van daders en slachtoffers
Discriminatie tegen ambtenaren in functie

8
8
10
12
14
16
18
23
24
25

4
4.1
4.2

Vergelijking van de gegevens met voorgaande jaren
Trends discriminatiegronden
Verschijningsvormen discriminatie

28
29
30

5
5.1
5.2

Conclusies en duiding bevindingen
Algemene bevindingen
Duiding resultaten

32
32
33

6

Literatuurlijst

34

Bijlagen
1 Wetsartikelen discriminatie in het Wetboek van Strafrecht
2 Items nieuwe zaaksformulier
3 POLDIS themaonderzoek: Antisemitisme 2012

35
37
39

2

VVerweyJonker
Instituut

1

Inleiding
Het Landelijk ExpertiseCentrum Diversiteit (LECD) van de politie heeft als taak de strafrechtelijke
handhaving van discriminatie in de samenleving te optimaliseren. De Aanwijzing discriminatie1 van het
openbaar ministerie is daarbij leidend. Volgens de Aanwijzing rapporteert het LECD jaarlijks over de
aard en de omvang van de bij de politie bekend geworden discriminatoire incidenten. Sinds 2008
publiceert het LECD elk jaar het Criminaliteitsbeeld Discriminatie (POLDIS) voor de politie.
Tegen deze achtergrond heeft het LECD het Verwey-Jonker Instituut gevraagd de vijfde POLDIS Rapportage – POLDIS rapportage 2012 - op te stellen. Deze rapportage presenteert de incidenten met een
discriminatoir karakter of aspect die de politie in 2012 in de toenmalige 26 politieregio’s heeft geregistreerd. Het betreft een weergave van het aantal incidenten per politieregio, naar discriminatiegrond,
strafbare gedragingen en achtergrondkenmerken van betrokkenen. De gegevens zijn vergeleken met
die van voorgaande jaren. Met enkele voorbeelden schetsen we een beeld van de aard van de incidenten.
Samengevat geeft de informatie in deze rapportage antwoord op drie vragen. Hoeveel incidenten
met een discriminatoir karakter in 2012 heeft de politie in de verschillende regio’s geregistreerd? Wat
was bij deze incidenten de discriminatiegrond, de wijze van discriminatie, de locatie van de incidenten, en wat waren de achtergrondkenmerken van de daders en de slachtoffers? En welke trends en
ontwikkelingen op deze thema’s nemen we waar ten opzichte van voorgaande jaren (2008-2011)?
Het volgende hoofdstuk gaat allereerst in op de context van deze rapportage. We geven daarin de
definitie van discriminatie die in de POLDIS-rapportages wordt gehanteerd. Tegen de achtergrond van
de Aanwijzing discriminatie beschrijven we daarnaast de verantwoordelijkheden van de politie op het
gebied van discriminatie, en de opsporing en vervolging ervan. Hoofdstuk 3 geeft een beeld van de
discriminatie-incidenten die in 2012 door de politie zijn geregistreerd. In het vierde hoofdstuk vergelijken we de incidenten met eerdere jaren, waarbij veranderingen in het registratieproces (zie hoofdstuk
2) een mogelijke verklaring zijn voor sommige trends. In hoofdstuk 5 worden ten slotte de belangrijkste bevindingen kort samengevat en geven we verklaringen voor het criminaliteitsbeeld discriminatie
in 2012.
POLDIS 2008 gaf aanleiding tot een thematische verdieping van homofobe incidenten. Dit jaar gaven
de antisemitische incidenten aanleiding voor een diepteanalyse. Die analyse is als bijlage 3 aan deze
rapportage toegevoegd.

1 http://wetten.overheid.nl/BWBR0022927/geldigheidsdatum_13-09-2012.

3

VVerweyJonker
Instituut

2

Discriminatie en aanpak van discriminatie in Nederland
Discriminatie is een hardnekkig maatschappelijk fenomeen en kent verschillende definities. Niet elk
geval van discriminatie levert ook een gevoel van discriminatie op. Ook het omgekeerde is het geval.
De gegevens over discriminatie die in deze rapportage worden gepresenteerd, zijn geregistreerd
door de politie. Politiemedewerkers houden zich bezig met de opsporing van strafbare feiten en
baseren zich hierbij op de definitie van discriminatie in het Wetboek van Strafrecht. Om die reden
hanteren wij deze definitie van discriminatie ook in deze rapportage. Deze luidt als volgt:

Onder discriminatie of discrimineren wordt verstaan elke vorm van onderscheid, elke uitsluiting,
beperking of voorkeur, die ten doel heeft of ten gevolge kan hebben dat de erkenning, het genot of de
uitoefening op voet van gelijkheid van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch, sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van maatschappelijk leven, wordt
teniet gedaan of aangetast. (artikel 90quater Sr)
Dit is de definitie van discriminatie zoals bedoeld in de artikelen 137f, 137g en 429quater Sr. Deze
definitie heeft echter geen betrekking op de discriminatoire groepsbelediging (137c Sr), aanzetten tot
haat, discriminatie en geweld (137d Sr) en het verspreidingsdelict van die twee artikelen (artikel 137e
Sr). Bij die artikelen gaat het immers om discriminatoire uitlatingen en uitingen en niet om discriminatoire handelingen. Niettemin valt ook een schending van deze artikelen in het strafrecht onder de
noemer discriminatie en ook over deze artikelen wordt gerapporteerd in dit rapport.
In het Wetboek van Strafrecht (artikel 137c tot en met 137g, en artikel 429quater Sr) is opgenomen
welke vormen van discriminatie strafbaar zijn. Dit zijn groepsbelediging (137c), aanzetten tot haat,
aanzetten tot discriminatie of aanzetten tot geweld (137d), het verspreidingsdelict (137e), het deelnemen of steun verlenen aan activiteiten gericht op discriminatie van mensen (137f) en discrimineren in
de uitoefening van ambt, beroep of bedrijf (137g en 429quater).2
Naast deze specifieke vormen van discriminatie die strafbaar zijn gesteld in het Wetboek van
Strafrecht, zijn er commune - ‘gewone’ - delicten waarbij discriminatoire aspecten een rol spelen,
bijvoorbeeld als motief voor het delict. Het discriminatoire aspect kan echter ook een middel zijn om
de impact van het delict te vergroten. Deze delicten worden aangeduid als ‘commune delicten met
een discriminatoir aspect’. Het gaat bijvoorbeeld om de wetsartikelen 285 (bedreiging), 300, lid 1
(eenvoudige mishandeling) en 350 (beschadiging goederen) van het Wetboek van Strafrecht.3

Aanwijzing discriminatie

De Aanwijzing discriminatie stelt regels voor de opsporing en vervolging van discriminatie. Een van de
afspraken is dat de politie zorgt voor een eenduidige registratie van discriminatie-incidenten (artikel
137c tot en met 137g en artikel 429quater van het WvSr, en commune delicten met een discriminatoir
aspect). Zowel meldingen, aangiften als op eigen initiatief opgemaakte processen-verbaal worden
geregistreerd in een zaaksoverzicht. Het LECD heeft binnen de Aanwijzing discriminatie enkele specifieke taken. Een daarvan is jaarlijkse publicatie van een cijfermatig overzicht van discriminatiezaken:
de POLDIS rapportage.
Een ander onderdeel van de Aanwijzing discriminatie is dat per politieregio periodiek, maar minstens tweemaal per jaar, een regionaal discriminatieoverleg (RDO) bij elkaar komt. In het RDO, waaraan de discriminatieofficier van het arrondissementsparket, de regiopolitie en de Anti Discriminatie

2
Zie bijlage 1 voor een beschrijving van de wetsartikelen.
3 	 http://wetten.overheid.nl/BWBR0022927/geldigheidsdatum_13-09-2012#voetnoot1.

4

Voorziening (ADV) in de regio deelnemen, worden de verschillende zaken besproken aan de hand van
het hierboven genoemde zaaksoverzicht.
Alle deelnemende partijen kunnen in het RDO zaken inbrengen, waardoor niet alleen politiezaken
worden besproken. Alleen voor strafrechtelijk relevante zaken geldt dat deze moeten worden besproken indien één van de deelnemers aan het overleg dat wenst. De Aanwijzing discriminatie geeft dus de
garantie dat wanneer mensen discriminatie melden bij de politie, de zaak ook wordt besproken in het
RDO.
De politie legt de incidenten zodanig vast in een zaaksformulier dat de informatie over de incidenten bruikbaar is voor de POLDIS rapportage. Het zaaksformulier bevat zowel meldingen bij de politie
als aangiften bij de politie, als op eigen initiatief opgemaakte processen-verbaal.
De werkwijze via het zaaksformulier is betrekkelijk nieuw. Om uit iedere politieregio uniforme
informatie te ontvangen is begin 2012 een vernieuwd en gestandaardiseerd zaaksformulier ingevoerd.
In het najaar van 2012 vond voor politiemedewerkers en contactpersonen discriminatie een uitgebreide
instructie plaats over de gegevensonttrekking en de registratie ervan in het zaaksformulier. In 2012
gebruikte de helft van de regio’s het vernieuwde zaaksformulier.
Bij het onttrekken van gegevens over discriminatie-incidenten uit de politiesystemen wordt gewerkt
met queries.4 Hoewel politiemedewerkers discriminatie middels een code (F50) als discriminatie
kunnen labelen, worden incidenten niet altijd onder deze noemer geregistreerd. Een extra kwalitatieve zoekslag blijft daardoor noodzakelijk. Daardoor blijft ook de aandacht van de betrokken politiemedewerkers en contactpersonen, en de ondersteuning vanuit het OM, heel belangrijk in de registratie
en behandeling van discriminatiezaken.
Ten slotte is de huidige aanpak van discriminatie en ook de registratie binnen de politie gebaseerd
op een regionale aanpak. De overgang naar de Nationale Politie (per 1 januari 2013) brengt daarin
verandering. Deze transitie is een belangrijk momentum voor de aanpak van discriminatie en de
registratie ervan.

Politieke aandacht

De aanpak van discriminatie staat permanent in de politieke belangstelling. Een belangrijk aandachtspunt is de meldingsbereidheid. Mensen die worden gediscrimineerd zijn niet snel geneigd dit te melden
en/of weten niet goed waar zij discriminatie kunnen melden.5 Ook in 2012 zijn er inspanningen verricht
om de meldingsbereidheid onder kwetsbare groeperingen te vergroten. Zo werd de site www.politie.nl
aangepast en lanceerde de minister een Meldings-App.
In 2012 heeft Minister Opstelten een brief aan de Tweede Kamer geschreven betreffende de
stand van zaken in de bestrijding van rassendiscriminatie. In deze brief schrijft hij onder andere over
het LECD en de nieuwe zaaksformulieren:’Sinds 2011 is het zaaksformulier verbeterd. Er is nu één
uniforme zoekopdracht en één uniform zaaksoverzicht. Het zaaksformulier komt nu tot stand door een
zoekvraag (query) uit te voeren in het bedrijfs-processensysteem van politie, de Basisvoorziening
Handhaving (BVH). Incidenten met een (mogelijk) discriminatoir karakter worden nu uit BVH gefilterd
en vervolgens in het zaaksformulier geplaatst. De uniformiteit in regionale registraties is dus vergroot
en het risico op significante regionale verschillen in het geregistreerde aantal incidenten is verkleind.
Door deze verbeterslag wordt inhoud gegeven aan de eisen die voortvloeien uit de Aanwijzing discriminatie.’ (Opstelten, 2012:30950).

2.1 Registratie discriminatie-incidenten
De 26 politieregio’s registreren sinds 2008 incidenten met een discriminatoir karakter. Vanaf 2009
gebeurt dit op basis van het registratiesysteem BVH (Basisvoorziening Handhaving). Elke regio brengt
de gegevens van de incidenten met een discriminatoir karakter, zoals discriminatiegrond en verschijningsvorm van discriminatie, over naar een regionaal zaaksoverzicht: een Excel overzicht dat door het
4 	 Een zoekopdracht waarmee in tekstbestanden, zoals de politiedossiers, gezocht kan worden naar bepaalde woorden en combinaties
van woorden.
5 	 Wanneer iemand in Nederland discriminatie ervaart kan dit bij verscheidene instellingen worden gemeld, afhankelijk van de soort
discriminatie; de politie, het College voor de Rechten van de Mens, lokale antidiscriminatievoorzieningen en –meldpunten (ADV’s)
www.discriminatie.nl, het Meldpunt Discriminatie Internet (MDI). In deze rapportage zijn alleen gegevens over de bij de politie
bekende incidenten opgenomen.

5

LECD is opgesteld. De zaaksoverzichten zijn de bron voor het jaarlijkse criminaliteitsbeeld discriminatie in de POLDIS rapportages. De afgelopen jaren bleek dat de regio’s de registratie niet uniform
uitvoerden.
Om de kwaliteit van de gegevens in de zaaksformulieren en de eenduidigheid van informatie vanuit
de verschillende politieregio’s te borgen is in 2012 een nieuw zaaksformulier geïntroduceerd.6 Het
nieuwe zaaksformulier is in de loop van 2012 in de regio’s op verschillende momenten ingevoerd. De
informatie die beschikbaar is voor de POLDIS rapportage 2012 verschilt daardoor nog steeds enigszins
per regio. De gegevens van de regio’s die voor een deel van het jaar nog geen gebruik maakten van het
nieuwe zaaksformulier zijn ten behoeve van deze rapportage omgezet naar het nieuwe zaaksformulier.7

Aantal incidenten

POLDIS 2012 presenteert gegevens over 3.292 incidenten (zie tabel 1). De zaaksformulieren van de 26
politieregio’s bevatten in 2012 gezamenlijk 3.452 incidenten, waarvan er door de onderzoekers 160 zijn
verwijderd. Dit betrof incidenten die in 2012 in het RDO zijn besproken, maar die dateerden uit 2011
en incidenten die binnen dezelfde regio dubbel zijn geregistreerd.
Tabel 1 Aantal door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten per jaar (2008-2012)
2008

2009

2010

2011

2012

Aantal incidenten aangeleverd door de politieregio’s

2.275

2.577

2.777

3.021

3.452

Aantal verwijderde incidenten (dubbel geregistreerde incidenten of incidenten uit voorgaande jaar)

37

365

239

219

160

2.238

2.212

2.538

2.802

3.292

Netto aantal incidenten

Het netto aantal geregistreerde incidenten in 2012 is ten opzichte van 2011 met 17 procent toegenomen van 2.802 tot 3.292 incidenten. Hier kunnen meerdere verklaringen voor zijn. Er kan sprake zijn
van een feitelijke toename van het aantal discriminatie-incidenten. Het is echter ook mogelijk dat
registratie van discriminatie-incidenten meer prioriteit heeft gekregen binnen de politiekorpsen of dat
de voorlichtingscampagnes hun vruchten afwerpen (zie ook Andriessen & Fernee, 2012). Het nieuwe
uniforme zaaksformulier dat begin 2012 is ingevoerd is een derde mogelijke verklaring voor de toename.
De meest waarschijnlijke verklaring voor de toename is de toegenomen aandacht in de regio’s voor
de registratie. De stijging in 2012 is met name toe te rekenen aan de stijging in een aantal regio’s
(Rotterdam-Rijnmond en Midden- en West-Brabant). In 2012 werd daar het bureau RADAR ingehuurd om
de registratie te verzorgen, wat zich vertaalt naar een forse toename ten opzichte van 2011. Ook het
omgekeerde is het geval. De regio’s Utrecht, Haaglanden, Gelderland-Zuid en Gelderland-Midden
hebben een relatief zeer gering aantal incidenten geregistreerd. Van regio Amsterdam-Amstelland is
bekend dat zij sinds enige jaren door ervaren contactpersonen een kwaliteitscontrole uitvoeren op de
incidenten die in de politieregistraties worden genoteerd. Deze aanpak geeft garanties voor de
betrouwbaarheid van het gepresenteerde cijfermateriaal in deze regio.
De politie is bekend geraakt met de discriminatie-incidenten via aangiften (45%) van de incidenten),
meldingen (32%) en eigen waarnemingen van politiemedewerkers (7%). Van 16 procent van de incidenten is de wijze van kennisname onbekend (zie tabel 1). In 2011 was dit nog bij 58 procent van de
incidenten onbekend. Een mogelijke verklaring voor dit verschil is de invoering van het nieuwe zaaksformulier waarin met een meerkeuzevraag duidelijk wordt gevraagd naar de wijze van kennisname. In
eerdere versies van de zaaksformulieren gebeurde dit nog met een open vraag.

6 	 Zie bijlage 2 voor een overzicht van de items in het nieuwe zaaksformulier.
7 	 Over het jaar 2013 zullen de gegevens vanuit de verschillende politieregio’s wel eenduidig zijn, omdat alle politieregio’s in ieder
geval vanaf 1 januari 2013 hetzelfde zaaksformulier hanteren.

6

Tabel 2 Wijze van kennisname discriminatie-incidenten bij de politie
2011

% 2011

2012

% 2012

Aangifte

639

23

1465

45

Melding

470

17

1043

32

Overig/onbekend

1631

58

541

16

18

1

225

7

PV/Verhoor
Eigen waarneming politie
Totaal

62
2.802

2

3.292

7

VVerweyJonker
Instituut

3

Discriminatie-incidenten 2012
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de in 2012 door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten. Allereerst presenteren we het aantal incidenten per regio. Daarna volgt een overzicht van de
discriminatiegronden, die worden uitgesplitst in subcategorieën. Vervolgens worden de strafbare
gedragingen, ofwel de wijze van discriminatie, over heel Nederland en per regio uiteengezet. Verder
gaan we in op de achtergrond van de betrokken personen en de locaties van de incidenten (eigen
woning, de openbare weg, school, et cetera). Bij de betrokken personen wordt voor zowel mogelijke
verdachten, verdachten, als veroordeelden voor het gemak de term dader gebruikt. Ten slotte bespreken we het aantal incidenten dat is gericht tegen mensen in een publieke functie.

3.1 Aantal incidenten naar regio
Figuur 1 laat zien hoeveel discriminatie-incidenten in 2012 per politieregio zijn geregistreerd. Het
aantal incidenten verschilt sterk tussen de regio’s. Tot op zekere hoogte is dit te verklaren door het
aantal inwoners per politieregio: in Amsterdam en Rotterdam-Rijnmond zijn de meeste discriminatieincidenten geregistreerd. Er zijn echter ook regio’s met een hoog inwonersaantal waar veel minder
discriminatie-incidenten zijn geregistreerd, zoals Utrecht en Haaglanden. De wijze van registreren en
de prioriteit die de politie in een regio stelt aan discriminatie hebben – zoals hierboven gesteld - een
bepalende invloed op het aantal incidenten dat in een regio wordt geregistreerd.
Figuur 1 Aantal geregistreerde discriminatie-incidenten 2012 naar regio (N=3.292)

8

Relatief aantal incidenten

Als het aantal discriminatie-incidenten per regio in perspectief wordt geplaatst - het aantal incidenten
per 1.000 inwoners ouder dan 12 jaar - zijn er nog steeds grote verschillen tussen de regio’s (zie tabel
3). Relatief de minste incidenten zijn geregistreerd in de regio’s Utrecht (0,02 per 1.000 inwoners),
Gelderland-Midden en Haaglanden (beiden 0,04 per 1.000 inwoners). In de regio’s Amsterdam Amstelland en Rotterdam-Rijnmond zijn relatief de meeste incidenten geregistreerd.
Tabel 3 Aantal geregistreerde incidenten per 1.000 inwoners ouder dan 12 jaar, naar regio
Politieregio

Promillage

aantal

Amsterdam Amstelland

0,60

506

Rotterdam-Rijnmond

0,56

609

Midden- en West-Brabant

0,42

398

Zaanstreek-Waterland

0,35

98

IJsselland

0,32

140

Zeeland

0,32

105

Zuid-Holland-Zuid

0,28

117

Gooi en Vechtstreek

0,27

56

Kennemerland

0,24

106

Groningen

0,22

110

Twente

0,21

113

Drenthe

0,20

84

Limburg-Noord

0,20

89

Brabant Zuid-Oost

0,18

119

Limburg-Zuid

0,17

93

Brabant-Noord

0,17

92

Flevoland

0,15

49

Fryslân

0,14

88

Noord-Holland-Noord

0,13

72

Noord- en Oost-Gelderland

0,11

75

Hollands Midden

0,08

54

Gelderland-Zuid

0,06

29

Haaglanden

0,04

37

Gelderland-Midden

0,04

21

Utrecht

0,02

21

Nieuwe indeling politieregio’s

Vanaf 1 januari 2013 zijn de 26 politieregio’s samengevoegd tot een Nationale politie, bestaande uit
tien regionale eenheden. Uitgaande van de nieuwe indeling van tien regionale eenheden zijn in de
regio Rotterdam (voormalig Rotterdam-Rijnmond en Zuid-Holland-Zuid) de meeste discriminatie-incidenten geregistreerd, gevolgd door Zeeland–West-Brabant en Amsterdam (zie figuur 2). In de nieuwe
regio’s Den Haag en Midden-Nederland zijn in 2012 de minste discriminatie-incidenten geregistreerd.

9

Figuur 2 Aantal discriminatie-incidenten 2012 per regionale eenheid, indeling per 1 januari 2013 (n=3.292)

3.2 Discriminatiegronden
Deze paragraaf geeft een overzicht van de discriminatiegronden bij de 3.292 geregistreerde incidenten. We gaan daarbij uit van de zes discriminatiegronden die in het Wetboek van Strafrecht strafbaar
zijn gesteld: ras, godsdienst, levensovertuiging, seksuele gerichtheid, geslacht en handicap. Discriminatie van joden kan zowel vallen onder ras als onder godsdienst. Om onduidelijkheid hierover te
voorkomen is antisemitisme als aparte discriminatiegrond toegevoegd. Levensovertuiging is een fundamentele overtuiging, levenshouding of gedachtegoed die geen godheid kent. Daarmee is het een
aanvulling op de grond godsdienst.
De discriminatiegrond wordt door de regionale contactpersoon discriminatie bij de politie gekozen
op basis van de inhoud van een incident. Hier bestaan definities voor die landelijk zijn vastgesteld en
meerdere malen aan de contactpersonen zijn toegelicht, onder meer tijdens een bijeenkomst voor
contactpersonen discriminatie in het najaar van 2012. Niettemin blijft kwalificatie vaak een relatief
subjectieve keuze, die soms ruimte laat voor interpretatieverschillen. Hierdoor worden bij sommige
incidenten ook twee of meer discriminatiegronden geregistreerd. Onderstaande beschrijving van een
politiemedewerker is daar een voorbeeld van. Alles bij elkaar zijn bij de 3.155 incidenten waarvan de
discriminatiegrond bekend is 3.462 gronden geregistreerd.

‘In de woning troffen wij een vrouw (AG) en een man aan. AG gaf aan dat ze aangevallen is voor haar
deur. Ze was net terug van stappen en was bezig om haar voordeur te openen van haar portiek. Ze
voelde opeens een harde vuist tegen haar rechter oor. Haar neefje heeft de jongen die haar mishandelde
weggeduwd. AG gaf aan dat ze veel gepest wordt in de buurt omdat zij lesbienne is. De aanleiding
hiervan is ook omdat zij op tv is geweest. Er is ook op Marokko.nl een stuk over haar neergezet waardoor het in de Marokkaanse gemeenschap bekend is geworden dat ze lesbienne is.’

10

De discriminatiegronden die het meeste voorkomen, zijn ras (1.157) en seksuele gerichtheid (1.139
incidenten). De politie registreerde in 2012 daarnaast 859 discriminatie-incidenten met een antisemitische grondslag. Incidenten waarbij sprake is van discriminatie op grond van godsdienst, geslacht,
levensovertuiging en handicap komen veel minder voor (zie figuur 3).
Figuur 3 Aantal incidenten naar discriminatiegrond (N=3.155 (bij 137 niet ingevuld)

Vergelijking discriminatiegronden 2011 en 2012

In tabel 4 is de verdeling van de discriminatiegronden te zien binnen de incidenten in 2011 en 2012
waarvan de discriminatiegronden zijn geregistreerd. In 2012 werd de grond ras relatief minder vaak
geregistreerd dan in 2011. Het aandeel incidenten met als discriminatiegrond seksuele gerichtheid is
echter sterk toegenomen. Een analyse van de stijging is moeilijk te maken. Wordt discriminatie tegen
homo’s meer gemeld, hebben voorlichtingscampagnes zoals Roze in Blauw8 hier invloed op gehad, is er
sprake van een feitelijke toename, of een combinatie van deze factoren? De relatief forse stijging in
een korte periode lijkt te wijzen op een feitelijke toename.

8

‘Roze in Blauw’ is een netwerk binnen de politie dat de belangen van homoseksuelen behartigt. Amsterdam-Amstelland werkt al
langer met deze campagne en begin 2012 hebben ook Kennemerland, Zaanstreek-Waterland en Noord-Holland-Noord dit netwerk
opgericht.

11

Tabel 4 Percentage en aantal incidenten naar discriminatiegrond
Discriminatiegrond

% 2011

Aantal 2011

% 2012

Aantal 2012

Ras

41

931

37

1.161

Seksuele Gerichtheid

27

623

36

1.143

Antisemitisme

13

294

27

859

Godsdienst

1

18

4

113

Geslacht

1

15

4

110

Levensovertuiging

19

440

2

53

Handicap

1

13

1

23

Totaal

2.334

3.453

Verklaring toename antisemitisme

Het aantal incidenten met de discriminatiegrond antisemitisme is sterk toegenomen. Hierbij is het
belangrijk onderscheid te maken tussen intentioneel antisemitisme (incidenten met een antisemitisch
karakter gericht tegen Joodse doelen en/of personen, zoals een hakenkruis op een synagoge) en min of
meer ongericht antisemitisme, zoals hakenkruisen op bankjes in de openbare ruimte. De 859 incidenten die in 2013 in de zaaksformulieren zijn geregistreerd als antisemitisme omvatten beide typen
incidenten. Om deze incidenten te duiden heeft een nadere analyse van deze discriminatiegrond
plaatsgevonden. Deze is opgenomen in bijlage 3.9
Naar verwachting is de toename van het aantal incidenten met de discriminatiegrond antisemitisme
ook dit grotendeels te verklaren door het nieuwe zaaksformulier. In het oude zaaksformulier konden
medewerkers van de politie aanvinken of een incident antisemitisme betrof. In het nieuwe zaaksformulier kunnen politiemedewerkers onder de hoofdcategorieën ras en godsdienst de subcategorie joods
aankruisen. Deze zijn in tabel 4 en figuur 4 samengevoegd tot Antisemitisme. Anders gezegd verwachten we dat in de jaren voor 2012 een deel van de incidenten met als discriminatiegrond antisemitisme
werd geregistreerd als discriminatie op grond van ras, godsdienst of levensovertuiging. Door in het
nieuwe zaaksformulier specifiek te vragen naar welk ras (waaronder ‘joods’) en welke godsdienst
(waaronder ‘joods’) kunnen deze incidenten nu worden toegerekend naar discriminatie met discriminatiegrond antisemitisme.10

3.3 Verschillen discriminatiegronden tussen regio
In tabel 5 zijn de discriminatiegronden per politieregio (indeling van voor 1 januari 2013) weergegeven.
Een blik op de drie regio’s met de meeste discriminatie-incidenten (Rotterdam- Rijnmond, AmsterdamAmstelland en Midden- en West-Brabant) laat zien dat in Rotterdam-Rijnmond aanzienlijk meer discriminatie op grond van antisemitisme voorkomt dan in de andere regio’s. Voor de volledigheid is in tabel
6 ook het aantal incidenten naar discriminatiegrond weergegeven per regionale eenheid zoals die
vanaf 1 januari 2013 wordt gehanteerd.

9

Het onderscheid tussen intentioneel en ongericht (niet intentioneel) antisemitisme is geen juridisch onderscheid en zegt dus niets
over de strafwaardigheid van een incident. De beoordeling van de strafwaardigheid van discriminatoire incidenten en van
antisemitische incidenten in het bijzonder is complex, en daarom voorbehouden aan een gespecialiseerd Officier van Justitie.
10 De rapportage Racisme, antisemitisme, extreemrechts geweld en discriminatie in Nederland (Tierolf, Hermens, Drost & Mein, 2013)
rapporteert ook over het aantal incidenten met discriminatiegrond antisemitisme. Op basis van het met een query zoeken naar
incidenten in BVH resulteert daar over 2011 in 30 incidenten waarbij sprake is van intentioneel antisemitisme (gericht tegen
personen of objecten omdat deze joods zijn) en 1098 incidenten waarbij sprake is van antisemitisch schelden. Ook de 778 incidenten
die in 2012 door de politie zijn geregistreerd en die in deze rapportage worden weergegeven, bestaan voor het overgrote deel uit
beledigingen met een antisemitische grondslag.

12

Tabel 5 Aantal incidenten naar eerstgenoemde discriminatiegrond naar regio

Ras

Godsdienst

Levensovertuiging

Seksuele
gerichtheid

Geslacht

Handicap

Antisemitisme

Regio

Rotterdam-Rijnmond

232

22

0

210

6

3

179

Amsterdam-Amstelland

138

15

3

288*

13

1

70

Midden- en West Brabant

185

16

0

148

2

8

68

IJsselland

35

1

0

76

6

0

28

Brabant Zuid-Oost

50

2

0

22

2

0

45

Zuid-Holland-Zuid

53

4

0

29

0

0

37

Groningen

39

7

0

29

26

0

43

Kennemerland

40

9

19

40

5

0

30

Zeeland

42

5

0

25

2

1

37

Brabant-Noord

39

4

0

18

0

0

31

Limburg-Noord

15

0

2

44

1

1

27

Twente

26

1

1

29

9

3

23

Drenthe

37

0

0

19

16

0

34

Limburg-Zuid

15

2

2

33

0

1

33

Friesland

37

1

0

20

13

1

33

Noord-en Oost-Gelderland

30

4

0

11

0

1

34

Noord-Holland-Noord

21

4

16

25

0

0

22

Hollands Midden

18

2

0

7

0

0

32

Gooi en Vechtstreek

13

0

10

24

1

1

14

Flevoland

21

0

0

12

1

0

13

Haagland

19

5

0

15

0

0

4

Zaanstreek-Waterland

9

3

0

4

2

0

17

Gelderland-Zuid

10

1

0

6

2

0

3

Gelderland-Midden

16

2

0

1

3

1

0

Utrecht

14

3

0

6

0

1

0

KLPD

7

0

0

2

0

0

2

Totaal

1.161

113

53

1.143

110

23

859

* De verwachting is dat dit hoge aantal mede wordt veroorzaakt door het netwerk Roze in Blauw in Amsterdam.
Hierdoor zou de meldingsbereidheid ten aanzien van deze discriminatiegrond zijn toegenomen.

13

Tabel 6 Aantal incidenten naar discriminatiegrond per regionale eenheid, indeling per 1 januari 2013 (n=3.292)

Ras

Godsdienst

Levensovertuiging

Seksuele
gerichtheid

Geslacht

Handicap

Antisemitisme

Regio

Den Haag

37

7

0

22

0

0

36

Midden-Nederland

48

3

10

42

2

2

27

Limburg

30

2

4

77

1

2

60

Oost-Brabant

89

6

0

40

2

0

76

Noord-Holland

70

16

35

69

7

0

69

Noord-Nederland

113

8

0

68

55

1

110

Oost-Nederland

117

9

1

123

20

5

88

Zeeland–West-Brabant

227

21

0

173

4

9

105

Amsterdam

138

15

3

288

13

1

70

Rotterdam

285

26

0

239

6

3

216

KLPD

7

0

0

2

0

0

2

Totaal

1.161

113

53

1.143

110

23

859

3.4 Inhoud incidenten verschillende discriminatiegronden
Incidenten waarbij de politie de discriminatiegrond ras registreert, zijn hoofdzakelijk incidenten
waarbij mensen zich niet geaccepteerd voelen vanwege hun etnische of culturele achtergrond, of
hierom zelfs worden beledigd of mishandeld. Een voorbeeld van een incident is een melding van
iemand die zich gediscrimineerd voelt omdat het gezin bij alles wat ze doen wordt bespied door de
buren. De melder heeft het gevoel dat ze niet worden geaccepteerd omdat ze een buitenlandse achtergrond hebben. Een ander voorbeeld is de volgende beschrijving in een zaaksformulier:

‘Aangever zou per ongeluk tegen dochtertje van verdachte zijn opgelopen, waarna aangever door
verdachte wordt mishandeld (slaan en stompen in gezicht). De verdachte zou ook gezegd hebben:
‘Vieze, vuile Turk. Ik ga je slaan’.’
Bij discriminatie op grond van godsdienst gaat het hoofdzakelijk om belediging van Moslims, maar ook
Christenen worden wel eens gediscrimineerd (zie ook paragraaf 3.3). Een voorbeeld van discriminatie
van Moslims is een burenruzie over de afscheiding van het erf/de tuinen. Een van de buren uitte
daarbij beledigingen als ‘alle moslimvrouwen zijn hoeren’. Een ander voorbeeld van een registratie in
een zaaksformulier is:

‘Iemand zei tegen medewerkster servicecentrum: ‘Ik ben moslim, jullie zijn stinkende christelijke
varkens. Ik zal jullie naar een andere wereld sturen. Jullie zijn stinkende christelijke varkens, stinkende christelijke varkens. Ik zal iemand sturen, ik zal wraak nemen, ik zal iemand naar een andere
wereld sturen.’’
Discriminatie op grond van seksuele gerichtheid betreft vrijwel alleen discriminatie van homoseksuelen
of discriminatoire opmerkingen over homoseksuelen. Dit laatste komt voor op straat, bijvoorbeeld als
politiemedewerkers worden uitgescholden voor ‘vieze homo’s’. Na lezing van dit type incidenten, blijkt
vaak dat het hierbij gaat om woede uitbarstingen van personen die bekeurd worden of die door de
politie aangehouden of aangesproken worden.

14

Er zijn ook discriminatie-incidenten geregistreerd met als discriminatiegrond seksuele gerichtheid
waarbij sprake is van sociale uitsluiting. Zo bevat een van de zaaksformulieren een verhaal van een
jongen die van zijn moeder zijn huis niet meer in mocht, omdat hij homoseksueel is.
Bij discriminatie op grond van geslacht zien we een grote verscheidenheid aan incidenten. Het gaat
om het niet aannemen van mensen omdat zij man of vrouw zijn, zoals een man die niet is aangenomen
als verpleger omdat hij een man is en vanwege zijn huidskleur.11 Vrouwen worden regelmatig uitgemaakt voor prostituee. Een specifiek voorbeeld van discriminatie van een transseksueel is dat deze
stelselmatig werd gediscrimineerd door buren. Zo is er een haatmail bekend met teksten als:

‘I heard something from you from a friend of mine… you are a transgender woman… how disgusting
you are… what the f*** …people know you as an asshole…you dirty woman.’
Discriminatie op grond van handicap is door de politie weinig geregistreerd. Het betreft voornamelijk
beledigingen en/of bedreigingen. Zo is een incident bekend waarbij een jongen met de autismestoornis
PDD-NOS door klasgenoten werd uitgescholden en als volgt werd bedreigd: ‘ik ga je dood maken, k..
autist,’. Deze jongen werd vervolgens in de bus naar school in elkaar geslagen waardoor hij niet meer
naar school durfde te gaan. Op advies van de school deed hij aangifte. Bij een ander incident werd
iemand met het syndroom van down beledigd. De politie registreerde hierover het volgende.

‘Mongolide dochter van aangeefster is door buurman uitgemaakt voor rotmongool. En aangeefster zelf
voor vuile k**hoer.’
Het aantal incidenten met als grond levensovertuiging is beperkt. Door de toevoeging van subcategorieën aan het zaaksformulier worden discriminatie-incidenten met als grond antisemitisme waarschijnlijk minder vaak geregistreerd onder de noemer ‘levensovertuiging’ dan in voorgaande jaren. Niettemin
zijn er ook nu nog enkele antisemitische incidenten die, naast godsdienst of ras, (subcategorie Joods),
door de politie ook onder discriminatie op grond van levensovertuiging worden geregistreerd. Ook
incidenten waarbij de politie wordt uitgemaakt voor racist worden soms –ten onrechte- geregistreerd
onder ’levensovertuiging’’. Een voorbeeld hiervan is:

‘Dienstdoende politieman wordt bij een bekeuringsituatie uitgescholden voor racist door een toeschouwer/vriend van verdachte. Kwam dreigend op verbalisant af.’
Een incident dat wel terecht is geregistreerd met grondslag levensovertuiging is een incident waarbij
de melder de toegang tot een uitgaansgelegenheid werd geweigerd vanwege zijn tatoeages, die werden herkend als extreemrechtse tekens.
De discriminatie-incidenten met als discriminatiegrond antisemitisme kennen een grote diversiteit.
Met de aantekening dat het lastig is de intentie van iemand te bepalen, lijkt er slechts in een beperkt
deel van de incidenten sprake te zijn van intentioneel antisemitisme, zoals het beledigen van een
joods persoon omdat deze een joodse achtergrond heeft of het bekladden van een synagoge met een
hakenkruis. Veel vaker komt voor: het willekeurig ergens kladden van een hakenkruis of het woord
jood gebruiken als scheldwoord (vgl. Tierolf e.a. 2013).
De analyses voor de POLDIS rapportage 2012 geven geen inzicht in de specifieke aard van de incidenten waarbij sprake is van de discriminatiegrond antisemitisme. Het is nog onduidelijk wat de context is, wie de slachtoffers zijn en wat de beweegredenen zijn van de verdachten of daders. Een
nadere analyse van antisemitisme is zoals gezegd toegevoegd in bijlage 3.
Antisemitisme is in het nieuwe zaaksformulier geregistreerd onder zowel ras als godsdienst. Een
voorbeeld van antisemitisme onder de hoofdcategorie ras is dat twee dames zonder reden worden
uitgemaakt voor k..joden. Een voorbeeld van antisemitisme dat door de politie onder godsdienst werd
gerubriceerd betreft een aangifte van uitingen op het internet die de joodse godsdienst in een kwaad
daglicht stellen.

11

Dit is een voorbeeld van een incident met meerdere discriminatiegronden.

15

‘Een man (aangever) is een soort welzijnswerker voor een andere man (verdachte). Als verdachte van
aangever niet krijgt wat hij hebben wil (geld, verblijfplaats en slaapmiddelen), wordt hij boos op
aangever. Hij beledigt hem vooral over zijn joodse achtergrond: ‘Mijn Duitse kameraden zullen je met
plezier in een oven gooien zodat jij je bij de andere zes miljoen k..joden kan voegen.’ ’
Een duidelijk voorbeeld van antisemitisme is een incident waarbij rapporteurs van de politie melding
maken van een man die meerdere malen de Hitlergroet brengt bij het joods Historisch Museum.

3.5 Subcategorieën discriminatiegronden
Het nieuwe zaaksformulier geeft een aantal subcategorieën bij de zes discriminatiegronden. Hierdoor
is meer specifieke informatie over de incidenten beschikbaar dan via het oude zaaksformulier.12 Gaat
het bij godsdienst bijvoorbeeld om discriminatie van moslims of om discriminatie van christenen?
In deze paragraaf wordt het aantal incidenten per subcategorie beschreven. Startpunt daarbij is
tabel 7 waarin de verdeling van de incidenten over de subcategorieën is weergegeven. Omdat in het
oude zaaksformulier geen subcategorieën waren opgenomen is het niet mogelijk vergelijkingen te
maken met eerdere jaren. Antisemitisme wordt in deze paragraaf niet besproken omdat die discriminatiegrond geen subcategorieën kent.
Tabel 7 Discriminatiegronden naar subcategorie (per hoofdcategorie)
Hoofdcategorie
Ras

Seksuele gerichtheid
Godsdienst

Subcategorieën

Percentage incidenten
binnen categorie

Aantal
incidenten

Roma/Sinti

2%

10

Autochtoon

5%

29

Westerse allochtoon

9%

54

Overig/onbekend

11%

71

Niet-Westerse allochtoon

75%

476

Heteroseksualiteit

0%

1

Homoseksualiteit

100%

1.011

Hindoeïsme

5%

4

Christendom

9%

7

Islam

86%

70

Geslacht

Handicap

Vrouw

30%

17

Transseksueel

33%

19

Man

35%

20

Psychisch

50%

8

Lichamelijk

50%

8

Overig

100%

53

Levensovertuiging

De meeste incidenten met als de discriminatiegrond ras waren gericht tegen mensen met een nietwesterse achtergrond (zie tabel 7 en figuur 4). Hieronder valt een groot aantal verschillende typen
incidenten. Ter illustratie volgen twee voorbeelden van incidentbeschrijvingen.

‘Ze geeft door dat het meisje zeer onbeschoft was tegen de negroïde beveiliger. Ze noemde hem onder
andere bosneger en zei dat hij terug moest naar waar hij vandaag kwam.’
‘Ik parkeerde mijn taxi op de taxistandplaats: De man riep naar ons: ‘Kom maar vechten ! Jullie zijn
k..buitenlanders, jullie moeten allemaal terug naar je eigen land.’.’

12

Zie bijlage 2 voor een overzicht van de subcategorieën.

16

Figuur 4 Subcategorieën discriminatiegrond ras (N=636, bij 525 incidenten niet ingevuld)

Het aantal incidenten gericht tegen Oost-Europeanen is niet te achterhalen met de informatie in het
zaaksformulier. Dit is geen aparte subcategorie.
De discriminatiegrond godsdienst vertegenwoordigt drie procent van de geregistreerde incidenten.
Bij 70 incidenten zijn mensen gediscrimineerd omdat zij moslim zijn, bij 6 incidenten omdat zij christen zijn en bij 4 incidenten was sprake van discriminatie op grond van hindoeïsme. Figuur 5 geeft dit
weer.
Figuur 5 Subcategorieën Godsdienst (N=81, niet ingevuld bij 32 incidenten)

17

Zo goed als alle incidenten waarbij seksuele gerichtheid is geregistreerd als discriminatiegrond zijn
gericht tegen homoseksuelen (man en vrouw). Slechts één van de 1.008 discriminatie-incidenten op
grond van seksuele gerichtheid is door de politie geregistreerd als discriminatie vanwege heteroseksuele gerichtheid.
De discriminatiegrond geslacht beslaat amper 3 procent van het totaal aan discriminatie-incidenten:
17 keer vrouw, 19 keer transseksueel en 20 keer man. De volgende beschrijving is een voorbeeld van
discriminatie van een man omdat hij man is:

‘man met donkere huidskleur solliciteert als verpleger en wordt afgewezen om zijn man zijn en zijn
kleur.’
Achttien van de 3.292 discriminatie-incidenten zijn geregistreerd met als grondslag ‘handicap’. Er is
geen verschil zichtbaar tussen de subcategorieën bij de grondslag handicap: 8 keer werd iemand
gediscrimineerd van een psychische beperking en even zo vaak vanwege een lichamelijke beperking.
De 53 incidenten met de discriminatiegrond levensovertuiging staan allemaal in de subcategorie
‘overig’ genoteerd. Het zijn voor het overgrote deel scheldpartijen tegen mensen met een, naar het
lijkt, extreemrechts gedachtegoed of uiterlijk. Termen die worden gebruikt zijn ‘nazi’, ‘fascisten’, ‘heil
Hitler’ en ‘neonazi’s’. Bij enkele incidenten werden politiemedewerkers uitgemaakt voor racisten.

3.6 Verschijningsvormen van discriminatie
Deze paragraaf geeft een overzicht van de verschijningsvormen van discriminatie bij de incidenten die
door de politie zijn geregistreerd. Daarbij worden de zeven verschijningsvormen gehanteerd zoals die
in het nieuwe zaaksformulier zijn opgenomen (belediging, discriminatie, mishandeling, vernieling,
bedreiging, beroving en diefstal). Deze dekken de vormen van discriminatie die strafbaar zijn gesteld
in het Wetboek van Strafrecht.
De verschijningsvormen zijn in het nieuwe zaaksformulier vereenvoudigd in vergelijking met de
voorgaande jaren. Twee categorieën zijn toegevoegd, ‘Discriminatie’ en ‘Diefstal’ en een aantal
categorieën die in voorgaande jaren nog wel voorkwamen zijn verwijderd. Dit betreft ‘Rechts-extremistische tekens/teksten’, ‘Bekladding/bekrassing’, ‘Pesten’, ‘Openlijke geweldpleging’, ‘Weigering van
toegang’ en ‘Inbraak’. Per incident kunnen meerdere verschijningsvormen worden geregistreerd, mede
omdat het afhankelijk is van de inschatting van de aard van de incidenten door de politie.13 Bij de
verschijningsvormen laten zij zich echter ook leiden door de incidentcodes in het politiedossier. Figuur
6 geeft de verschijningsvormen weer van de discriminatie-incidenten in 2012.

13 In totaal zijn door de politie voor de 3.292 incidenten 3.998 verschijningsvormen aangekruist.

18

Figuur 6 Aantal incidenten naar verschijningsvorm discriminatie (N=3.162, bij 130 incidenten niet ingevuld)

De verschijningsvorm van discriminatie die in 2012 het meest voorkwam in de zaaksformulieren is
belediging (1.518 maal). Beroving (6) en diefstal (30) met een discriminatoir karakter komen zeer
zelden voor en als hier al sprake van is, gaan ze vaak gepaard met andere verschijningsvormen.

Inhoud verschillende wijzen van discriminatie

Bij ‘belediging’ gaat het hoofdzakelijk om het uitschelden, al dan niet in het openbaar, van allochtone
Nederlanders. Bij deze beledigende uitlatingen wordt bijvoorbeeld naar personen geroepen dat ze
terug moeten naar ‘hun eigen land’. Daarnaast is er bij een deel van de incidenten sprake van schelpartijen tegen willekeurige personen. Zij worden vaak uitgemaakt voor ‘…homo’ of ‘…jood’. Het kan in
juridisch opzicht gaan om groepsbelediging (137c Sr of gewone belediging (266/267 Sr)).
Als de contactpersoon discriminatie de aard van het incident specifiek registreert als ‘discriminatie’
wordt gericht gescholden, vernield of uitgesloten. Weigering bij een horecagelegenheid bijvoorbeeld
op basis van ras of seksuele geaardheid is een veelvoorkomend incident bij deze wijze. Hieronder
enkele voorbeelden van beschrijvingen van incidenten die de politie bij dit type discriminatie heeft
geregistreerd.

‘Aangevers doen aangifte namens alle woonwagenbewoners in Nederland. Zij voelen zich gediscrimineerd door uitspraken van de burgemeester van [plaats]. Deze zou gezegd hebben: ‘woonwagenkampen
zijn vrijplaatsen voor criminaliteit.’.’
‘Proces Verbaal binnengekomen van [politieregio], aangifte van discriminatie: aangever verklaart dat
hij een woning wilde huren en op gesprek moest komen. Hij heeft de woning niet gekregen vanwege een
kredietcheck. Aangever vindt het raar dat hij dan toch op gesprek moest komen en voelt zich gediscrimineerd. Hij omschrijft zichzelf als een ‘neger met rastahaar’.’.
‘Aangeefster heeft aangifte gedaan van discriminatie. Door haar buren, waar zij problemen mee
hebben, zijn zij en haar gezin uitgescholden voor vieze Turken.’
‘Twee Marokkanen melden gediscrimineerd te worden omdat ze twee verschillende disco’s / kroegen
niet in mochten. (één van de) Uitbater(s) gaf aan dat ze mensen lastig vielen.’
19

Het onderscheid tussen belediging en discriminatie is soms onduidelijk. De politie registreert scheldpartijen met een discriminatoir karakter soms onder belediging en soms onder discriminatie.
‘Mishandeling’ is een ander delict dat een discriminatoir karakter kan hebben. Het gaat hierbij om
fysiek geweld, zoals ‘slechts’ een klap, maar ook om vechtpartijen of zelfs stelselmatige mishandeling.
In juridisch opzicht kan dit fysieke geweld verschillend gekwalificeerd worden (vb. mishandeling,
openlijke geweldpleging, poging doodslag). Lezing van dit type incidenten laat meestal zien dat niet
de mishandeling zelf discriminatoir is, maar wel de scheldpartijen die met de mishandeling gepaard
gaan. Als de mishandeling een discriminatoir aspect heeft, en dat kan worden bewezen, kan bij een
eventuele vervolging de strafeis worden verhoogd. Gronden die hierbij vaak voorkomen zijn wederom
seksuele gerichtheid en ras.
Bij ‘Vernieling’ met een discriminatoir aspect is de discriminatoire handeling of uiting vaak gericht
tegen een groep en niet tegen een specifiek persoon. Te denken valt aan hakenkruizen op openbare
plekken of de woorden ‘jood’ en ‘homo’ op willekeurige plekken geschreven of geklad. Het komt ook
voor dat het huis van mensen met een bepaalde achtergrond of seksuele gerichtheid is bekogeld met
eieren of stenen.
‘Bedreiging’ met een discriminatoir aspect zijn vaak doodsbedreigingen of dreigementen van
mishandeling van een persoon of familie. Vooral mensen met een homoseksuele gerichtheid en allochtone Nederlanders ervaren veel bedreiging met een discriminatoir aspect.
‘Diefstal’ en ‘Beroving’ met een discriminatoir aspect komen in de registraties zelden voor. Meestal
gaat het gepaard met een andere verschijningsvorm van discriminatie, zoals in onderstaande beschrijving.

‘Man wordt met vriend door groepje jongens mishandeld, nadat verdachten getracht hadden de
aangever van zijn tas te beroven. Verdachten roepen daarbij: ‘Homo`s, homo`s, Waarom zijn jullie zo.
Jullie zijn homo’s’.’

Verschijningsvormen naar politieregio

In bijna alle regio’s is belediging de meest voorkomende verschijningsvorm van discriminatie (zie tabel
8). In Amsterdam-Amstelland en Zaanstreek-Waterland zijn daarentegen meer incidenten geregistreerd
waarbij sprake is van ‘mishandeling’. Daarnaast zijn er in de regio Amsterdam-Amstelland relatief meer
incidenten geregistreerd onder de verschijningsvorm ‘discriminatie’. Dit heeft waarschijnlijk te maken
het feit dat in de regio Amsterdam-Amstelland meer aandacht wordt besteed aan de duiding van de
incidenten dan in de andere regio’s. In Rotterdam-Rijnmond zijn de discriminatie-incidenten vaker
beledigingen dan in de andere regio’s. Een mogelijke verklaring hiervoor is het relatief hoge aantal
beledigingen van ambtenaren in functie in deze regio (zie paragraaf 3.6).

20

Tabel 8 Aantal incidenten naar verschijningsvorm van discriminatie per regio (n=3.153 incidenten, niet ingevuld bij 130
incidenten).

Belediging

Discriminatie

Mishandeling

Vernieling

Bedreiging

Diefstal

Beroving

Overig

Regio

Rotterdam-Rijnmond

419

18

46

62

62

0

0

0

Amsterdam-Amstelland

70

125

85

51

0

16

0

63

Midden- en West-Brabant

201

76

70

66

71

7

2

8

IJsselland

96

29

25

32

28

1

2

1

Brabant Zuid-Oost

37

32

26

28

0

0

0

32

Zuid-Holland-Zuid

40

31

14

21

14

0

0

0

Twente

86

34

11

20

20

0

0

1

Groningen

66

71

10

44

5

1

0

0

Kennemerland

58

19

18

16

19

0

0

20

Zeeland

68

10

10

24

18

0

0

5

Zaanstreek-Waterland

13

12

38

24

14

0

0

0

Brabant-Noord

11

11

11

33

11

1

0

14

Limburg-Zuid

38

5

7

28

14

0

0

9

Limburg-Noord

45

3

10

15

10

0

1

3

Drenthe

42

60

6

23

12

3

0

1

Friesland

50

55

7

39

11

0

0

0

Noord- en Oost-Gelderland

47

74

9

28

19

1

0

0

Noord-Holland-Noord

42

66

5

12

5

0

0

0

Gooi en Vechtstreek

27

18

12

7

24

0

0

0

Hollands Midden

6

13

2

30

3

0

0

1

Flevoland

18

17

4

15

4

0

1

2

Haaglanden

15

13

3

5

5

0

0

0

Gelderland-Zuid

2

25

3

0

0

0

0

0

Gelderland-Midden

9

17

0

0

2

0

0

0

Utrecht

6

12

3

1

1

0

0

1

KLPD

6

1

3

0

1

0

0

1

Totaal

1.518

847

438

624

373

30

6

162

Tabel 9 toont ter aanvulling het aantal incidenten naar wijze van discriminatie verdeeld over de politieregio’s zoals die sinds 1 januari 2013 zijn ingedeeld.

21

Tabel 9 Aantal incidenten naar verschijningsvorm per regionale eenheid, indeling per 1 januari 2013 (n=3.292)

Belediging

Discriminatie

Mishandeling

Vernieling

Bedreiging

Diefstal

Beroving

Overig

Regio

Den Haag

21

26

5

35

8

0

0

1

Midden-Nederland

51

47

19

23

29

0

1

3

Limburg

83

8

17

43

24

0

1

12

Oost-Brabant

48

43

37

61

11

1

0

46

Noord-Nederland

158

186

23

106

28

4

0

1

Noord-Holland

113

97

61

52

38

0

0

20

Oost-Nederland

240

179

48

80

69

2

2

2

Amsterdam

70

125

85

51

0

16

0

63

Zeeland-West-Brabant

269

86

80

90

89

7

2

13

Rotterdam

459

49

60

83

76

0

0

0

KLPD

6

1

3

0

1

0

0

1

Totaal

1.518

847

438

624

373

30

6

162

Verschijningsvormen per discriminatiegrond

Er zijn enkele verschillen in de verschijningsvorm van discriminatie bij de uiteenlopende discriminatiegronden (zie tabel 10). Bij discriminatie op grond van geslacht (en seksuele gerichtheid) gaat het
relatief vaak om beledigingen. Discriminatie komt relatief gezien het meest voor bij de discriminatiegrond handicap (36%). Mogelijkerwijs wordt deze groep vaker onrechtvaardig behandeld, bijvoorbeeld
buitengesloten, dan anderen. Vernieling komt opvallend vaak voor bij Antisemitisme: bijna de helft van
de incidenten met deze discriminatiegrond. Veel van deze incidenten zijn bekladdingen met hakenkruizen. Het is meestal echter de vraag of hier een antisemitisch gedachtegoed aan ten grondslag ligt,
of dat het een vorm van baldadigheid is. De uitgevoerde verdiepingsslag (zie bijlage 3) geeft daarover
meer duidelijkheid.

Mishandeling

Vernieling

Bedreiging

Diefstal

Beroving

Overige

Ras

580

465

200

77

171

2

0

44

Godsdienst

42

47

11

18

23

0

0

4

Levensovertuiging

20

21

3

20

6

0

0

3

Seksuele gerichtheid

626

225

178

106

124

20

4

76

Geslacht

76

68

13

8

14

0

0

3

Handicap

10

12

3

1

6

0

0

1

Antisemitisme

290

132

21

437

53

7

2

32

Belediging

Discriminatie

Tabel 10 Verschijningsvormen naar discriminatiegronden (N=3025 incidenten)

22

3.7 Locatie incidenten
Het nieuwe zaaksformulier vraagt ook specifiek naar de locatie van een incident. Bij ongeveer twee
derde (2.134) van de incidenten is deze bekend. In het oude zaaksformulier werd hier niet specifiek
naar gevraagd, dus een vergelijking met eerdere jaren is niet mogelijk. De contactpersonen discriminatie kunnen in het nieuwe zaaksformulier kiezen uit twaalf specifieke locaties (zie figuur 7 en tabel 11).
Figuur 7 Incidenten naar locatie (N=2.143, bij 1149 niet ingevuld)

Tabel 11 Incidenten naar locatie (N=2.143, bij 1149 niet ingevuld)
Aantal

Percentage

HOP (homo-ontmoetingsplaats)

4

0

Gebedshuis (kerk, moskee, synagoge e.d.)

16

1

Sportcomplex (tijdens of in relatie tot sportbeoefening)

19

1

Verkeer

40

2

Openbaar vervoer (incl. halte en station)

55

3

Commerciële dienstverlening (o.a. winkel)

83

4

School/schoolgerelateerd

87

4

Werksituatie/werkgerelateerd

128

6

Horeca/festival/uitgaan

159

7

Overige/Onbekend/Niet van toepassing

183

9

Directe woonomgeving (binnen en buiten)

669

31

Openbare weg

700

33

Totaal

2.143

23

De hoofdmoot van de bekend geworden discriminatie-incidenten vindt plaats op de openbare weg
(33%) en in de directe woonomgeving van mensen (31%). Op deze locaties is vooral sprake van beledigingen met een discriminatoir karakter. Op andere plekken komen meer specifieke verschijningsvormen van discriminatie voor. In de horeca en in de commerciële dienstverlening lijkt bijvoorbeeld meer
uitsluiting/ongelijke behandeling (discriminatie) op grond van ras plaats te vinden dan op andere
locaties.

Specifieke incidenten

Bovenstaande informatie roept een veelheid aan specifieke vragen op. Hiervan lichten we er hieronder
vier uit. Ten eerste is het de vraag wat de incidenten op de scholen precies zijn. Het betreft op die
plek vooral incidenten in het voortgezet onderwijs, waarbij meestal sprake is van discriminatoire
pesterijen, al dan niet online. Leerlingen worden gedurende een langere periode uitgescholden vanwege hun ras (ook huidskleur) of op grond van seksuele gerichtheid (homoseksualiteit), ook als zij geen
homoseksueel zijn. Bij één incident is sprake van discriminatie door een leerkracht. Deze noemt een
leerling met een donkere huidskleur steeds ‘Zwarte Piet’. Andere discriminatie-incidenten die veel
voorkomen rondom onderwijsinstellingen zijn bekladdingen van de schoolgebouwen. Het geringe
aantal incidenten roept de vraag op hoe het gesteld is met de meldings- en aangiftebereid onder de
jeugd.
De achttien incidenten die plaatsvinden rondom sportcomplexen zijn onder te verdelen in
drie subcategorieën: discriminerende beledigingen op grond van ras en seksuele gerichtheid tijdens
sportwedstrijden (hoofdzakelijk in het amateurvoetbal), bekladdingen van sportcomplexen en racistische (en antisemitische) spreekkoren in stadions tijdens voetbalwedstrijden (4 incidenten).
Discriminatie op de arbeidsmarkt kan voorkomen bij bijvoorbeeld uitzendbureaus. Voor
zover te overzien is van dit type discriminatie geen melding gemaakt bij de politie, of zijn dergelijke
incidenten in ieder geval niet, of niet specifiek, geregistreerd in het zaaksformulier.
Internet, ten slotte, is in het zaaksformulier niet opgenomen als mogelijke locatie. Hierover is een
aparte vraag gesteld. 44 van de 3.292 geregistreerde incidenten vonden plaats op internet. Dit een
relatief laag aantal in vergelijking met de 1.033 discriminatie-incidenten op het internet die in 2012 bij
het MDI (Meldpunt Discriminatie Internet) zijn binnengekomen (MDI, 2013). Het MDI adviseert melders
in bepaalde gevallen de incidenten ook te melden bij de politie, maar de meldingsbereidheid van dit
type incidenten blijkt nog relatief laag te zijn. Bijna alle door de politie geregistreerde discriminatieincidenten op het internet zijn beledigingen en/of bedreigingen. Enkele registraties betreffen meldingen van algemene leuzen op het internet, zoals: ‘Moslims haten, het kan in [naam stad].’.

3.8 Achtergrond kenmerken van daders en slachtoffers
In deze paragraaf wordt een beeld geschetst van de sekse en het land van herkomst van de daders en
slachtoffers van de door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten (zie tabel 12 tot en met 15).
Met de term dader bedoelen we hier de vastgestelde daders, de vermeende daders en de verdachten.
Tabel 12 Geboorteland (vermeende) daders, bij 780 incidenten niet ingevuld
Aantal

Percentage

Nederland

1.233

49

Onbekend

1.025

41

Overige niet westers

99

4

Marokko

56

2

Antillen

34

1

Turkije

26

1

Suriname

19

1

Westers

20

1

2.512

100

Totaal

24

Tabel 13 Sekse (vermeende) daders, bij 732 incidenten niet ingevuld
Aantal

Percentage

1.595

62

Onbekend

672

26

Vrouw

244

10

Beiden2

49

2

Totaal

2.560

Man

Tabel 14 Geboorteland (vermeende) slachtoffers, bij 795 incidenten niet ingevuld
Aantal

Percentage

Nederland

1.161

47

Onbekend

683

28

Overige niet westers

340

14

Turkije

90

4

Marokko

83

3

Westers

52

2

Suriname

48

2

Antillen

37

2

Totaal

2.497

Tabel 15 Sekse (vermeende) slachtoffers

Aantal

Percentage

1.418

56

Onbekend

605

24

Vrouw

482

19

Beiden3

12

1

Transseksueel

5

0

Man

Totaal

2.513

De gegevens over het geboorteland van de daders en slachtoffers laten geen opvallende zaken zien. En
net als in voorgaande jaren zijn mannen vaker dan vrouwen betrokken bij discriminatie-incidenten,
zowel als dader als in de hoedanigheid van slachtoffer. De verhoudingen zijn ook ongeveer gelijk
(Tierolf & Hermens, 2012). Over de leeftijd van daders en slachtoffers geeft het zaaksoverzicht geen
informatie.

3.9 Discriminatie tegen ambtenaren in functie
Er zijn verschillende soorten ambtenaren in functie. In de incidenten die zijn geregistreerd gaat het
echter voornamelijk om politie ambtenaren. En dan ook nog specifiek om die ambtenaren die de
bevoegdheid hebben om discriminatie-incidenten te schrijven. Buitengewoon Opsporingsambtenaren
(boa’s), zoals jachtopzieners, parkeercontroleurs, milieuambtenaren, conducteurs, viscontroleurs en
sociaal rechercheurs mogen dit niet en moeten hierbij altijd een andere politie ambtenaar inschakelen.

25

De incidenten die hier worden besproken zijn daarom hoofdzakelijk discriminatie-incidenten tegen
agenten. De verwachting is echter dat discriminatoire uitingen tegen boa’s net zo vaak voorkomen,
maar minder worden gemeld en geregistreerd.
Politieagenten hebben tijdens hun diensten veelvuldig last van scheldkanonnades en lastige arrestanten, waarbij zij vaak worden uitgemaakt voor homo, jood of nazi. Dit type incidenten komt niet in
alle regio’s even vaak voor (zie tabel 16). In Rotterdam-Rijnmond zijn relatief veel discriminatie-incidenten tegen ambtenaren in functie. In andere regio’s zijn er duidelijk minder, maar is het aantal
discriminatie-incidenten tegen ambtenaren in functie wel toegenomen ten opzichte van 2011. In
Amsterdam-Amstelland en Brabant Zuid-Oost is een opvallende afname van het aantal discriminatieincidenten tegen ambtenaren in functie.
Tabel 16 Aantal incidenten tegen ambtenaren in functie
2011

2012

Toe- of
afname

Gelderland-Zuid

0

0

0

Utrecht

0

0

0

Haaglanden

3

1

-2

Noord- en Oost-Gelderland

2

1

-1

Hollands Midden

29

3

-26

KLPD

0

3

+3

Friesland

5

9

+4

Amsterdam-Amstelland

56

8

-48

Brabant-Noord

12

10

-2

Zaanstreek-Waterland

3

10

+7

Drenthe

4

11

+7

Flevoland

1

11

+10

Gooi en Vechtstreek

1

18

+17

Brabant Zuid-Oost

116

19

-97

Gelderland-Midden

0

21

+21

Limburg-Zuid

3

21

+18

Noord-Holland-Noord

43

21

-22

Groningen

7

22

+15

Limburg-Noord

4

25

+21

Zuid-Holland-Zuid

8

27

+19

Midden- en West-Brabant

2

32

+30

Twente

7

32

+25

Zeeland

29

32

+3

Kennemerland

10

33

+23

IJsselland

41

54

+13

Rotterdam-Rijnmond

114

157

+43

Totaal

500

581

+79

26

Zeven van de tien discriminatie-incidenten jegens ambtenaren in functie zijn beledigingen, voornamelijk op grond van seksuele gerichtheid, antisemitisme of ras (zie tabel 17 en 18). Dit betekent dat bij
scheldpartijen tegen agenten de termen ‘homo’ en ‘jood’ veel worden gebruiken en dat agenten met
donkere huidskleur hier vaak om worden beledigd.
Tabel 17 Discriminatiegronden bij incidenten tegen ambtenaren in functie
(N=551 incidenten, bij 30 incidenten niet ingevuld)
Aantal

Percentage

Seksuele Gerichtheid

257

47

Antisemitisme

156

28%

Ras

147

27

Geslacht

26

5

Levensovertuiging

14

3

Godsdienst

10

2

Handicap

2

0

Totaal

*

612

* Meerdere discriminatiegronden per incident zijn mogelijk

Tabel 18 Wijze van discriminatie bij incidenten tegen ambtenaren in functie
(N=574 incidenten, bij 7 incidenten niet ingevuld)
Aantal

Percentage

Belediging

502

88%

Discriminatie

107

19%

Mishandeling

24

4%

Vernieling

18

3%

Bedreiging

65

12%

Diefstal

1

0%

Beroving

0

0%

Overige wijzen

5

1%

723*

100%

Totaal

* Meerdere verschijningsvormen van discriminatie per incident mogelijk

27

VVerweyJonker
Instituut

4

Vergelijking van de gegevens met voorgaande jaren
Dit hoofdstuk beschrijft de algemene trends in de POLDIS gegevens over de jaren 2008-2012. Trends
over meer specifieke informatie, zoals de achtergrond van de daders en slachtoffers of het aantal
incidenten tegen ambtenaren in functie, zijn in hoofdstuk 3 al aan bod gekomen.
Figuur 8 toont de trend in het aantal door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten per
jaar. Dit is de afgelopen jaren duidelijk toegenomen. Het is lastig vast te stellen of dit duidt op een
daadwerkelijke toename van discriminatie in de samenleving, of dat dit wordt veroorzaakt door een
verbetering in het registratieproces, bijvoorbeeld door het vernieuwde zaaksformulier. Daarnaast is er
de afgelopen jaren meer politieke aandacht voor de meldingsbereidheid van discriminatie (zie hoofdstuk 2).
Figuur 8 Aantal discriminatie-incidenten per jaar

Ontwikkeling aantal incidenten per regio

Tabel 19 toont voor de jaren 2008 tot en met 2012 per politieregio het aantal geregistreerde discriminatie-incidenten per jaar. In de meeste regio’s is het aantal geregistreerde incidenten ongeveer gelijk
gebleven, maar in enkele regio’s is het aantal geregistreerde incidenten sterk toegenomen (RotterdamRijnmond, Midden- en West-Brabant, Twente, Kennemerland en Zaanstreek-Waterland), of afgenomen
(Noord-Holland-Noord en Brabant Zuid-Oost). De verklaring voor een sterke toe- of afname zal per
regio verschillen. De verwachting is dat deze hoofdzakelijk te maken hebben met zaken als prioriteit
voor het thema en bevordering van de meldingsbereidheid bij discriminatie.

28

Tabel 19 Aantal discriminatie-incidenten in de jaren 2008 tot en met 2012 naar regio
Politieregio

2008

2009

2010

2011

2012

KLPD

11

3

-

7

11

Utrecht

61

71

34

29

21

Gelderland-Midden

18

22

18

15

21

Gelderland-Zuid

133

27

15

23

29

Haaglanden

41

53

19

30

37

Flevoland

24

66

65

76

49

Hollands Midden

48

25

20

84

54

Gooi en Vechtstreek

10

29

22

23

56

Noord-Holland-Noord

131

26

138

153

72

Noord- en Oost-Gelderland

71

105

99

75

75

Friesland

27

23

45

74

88

Drenthe

0

12

37

46

84

Limburg-Noord

175

148

120

80

89

Brabant-Noord

17

93

63

99

92

Limburg-Zuid

192

195

129

77

93

Zaanstreek-Waterland

102

48

-

49

98

Zeeland

78

201

125

109

105

Kennemerland

91

24

92

43

106

Groningen

23

35

58

86

110

Twente

167

123

113

76

113

Zuid-Holland-Zuid

159

98

105

86

117

Brabant Zuid-Oost

47

55

100

343

119

IJsselland

127

110

106

142

140

Midden- en West-Brabant

45

66

84

107

398

Amsterdam-Amstelland*

354

269

476

588

506

Rotterdam-Rijnmond

86

285

455

282

609

2.238

2.212

2.538

2.802

3.292

Totaal

* De cijfers die deze eenheid naar buiten brengt komen niet overeen met onze cijfers in POLDIS. Dat heeft te maken met
een andere wijze van analyseren en definiëren.

4.1 Trends discriminatiegronden
Tabel 20 en figuur 9 laten zien dat het aantal discriminatie-incidenten met de discriminatiegronden
seksuele gerichtheid en antisemitisme sterk zijn toegenomen. Het aantal incidenten met als discriminatiegrond levensovertuiging laat juist een enorme daling zien. Deze daling en de toename in het
aantal antisemitische incidenten wordt waarschijnlijk hoofzakelijk veroorzaakt door veranderingen in
de wijze van registratie (zie hoofdstuk 3). De stijging van de grond seksuele gerichtheid lijkt verklaard
te worden door een feitelijke toename en de verhoogde meldingsbereidheid.

29

Ras

Godsdienst en
levensovertuiging*

Seksuele
Gerichtheid

Geslacht

Handicap

Anti-semitisme

Overige
Gronden

Tabel 20 Trends aantal incidenten naar discriminatiegrond

2008

898

270

380

9

0

141

723

2009

762

231

428

10

5

209

649

2010

774

247

660

17

7

286

668

2011

929

440

622

15

13

293

74

2012

1.161

146

1.143

110

23

859

0

* Godsdienst en levensovertuiging zijn samengevoegd omdat dit ook in 2011 is gebeurt. Daarnaast is levensovertuiging
een aanvulling op de grond godsdienst.

Figuur 9 Percentage incidenten naar discriminatiegrond over de jaren heen

4.2 Verschijningsvormen discriminatie
In deze paragraaf presenteren we in tabel 21 en figuur 10 de trends in de verschijningsvormen van
discriminatie tussen 2008 en 2012. In de figuur met de trends zijn de 847 incidenten die door de politie
zijn geregistreerd onder de verschijningsvorm discriminatie niet weergegevens, omdat zij in eerdere
jaren deze verschijningsvorm niet konden aankruisen in het zaaksformulier.

30

Belediging

Discriminatie

Vernieling

Mishandeling

Bedreiging

Beroving

Diefstal

Overige

Tabel 21 Trends aantal incidenten naar verschijningsvorm van discriminatie

2008

1.367

0

126

226

429

0

0

230

2009

1.282

0

86

141

204

0

7

80

2010

1.485

0

31

184

215

6

4

78

2011

1.717

0

564

186

365

2

5

80

2012

1.518

847

624

438

373

6

30

162

Figuur 10 Percentrage verschijningsvorm van discriminatie over de jaren heen
(vier meest voorkomende verschijningsvormen)

31

VVerweyJonker
Instituut

5

Conclusies en duiding bevindingen
In deze POLDIS-rapportage is aan de hand van door de politie per regio verzamelde gegevens over
discriminatie-incidenten het criminaliteitsbeeld discriminatie weergegeven. De politie registreert
gegevens over discriminatie-incidenten op basis van een landelijk uniform zaaksformulier. De registratie in de eenheden geeft grote verschillen weer en blijft daarmee aandacht verdienen. Dit zal zorgen
voor meer validiteit van de gegevens en voor een landelijke beeld en onderlinge vergelijkbaarheid.
In dit hoofdstuk bespreken we allereerst puntsgewijs de conclusies die voortkomen uit de door de
politie geregistreerde discriminatie-incidenten. Vervolgens gaan we over tot het duiden van de bevindingen en trends - voor zover dat mogelijk is. Hierbij komen verklaringen aan bod, aan de hand van het
nieuwe zaaksformulier, evenals de ambtsinstructie, de Aanwijzing discriminatie.
Het is belangrijk om te realiseren dat het in deze rapportage gaat om de door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten. Dit kan geen volledig beeld geven over de daadwerkelijke stand van
zaken met discriminatie in Nederland. Dit komt onder meer omdat we in Nederland kampen met het
probleem van onderrapportage: naar schatting wordt slechts van 5 procent van alle discriminatie-incidenten melding gemaakt bij de politie.

5.1 Algemene bevindingen
●● Het totale aantal door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten over 2012 is 3.292 incidenten. In vergelijking met 2011 is dit een stijging van 490 incidenten, ofwel een toename van ruim 17
procent. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de stijgende trend uit de voorgaande jaren zich
voortzet. De verklaring voor deze trend is echter niet geheel eenduidig. Er is een duidelijke relatie
tussen de aandacht die een regio besteedt aan registratie en de verhoging van de aangifte/meldingsbereidheid en het aantal incidenten. Daarbij lijken de inspanningen bij de politie om de aangifte- en meldingsbereid te verhogen, de eerste vruchten af te werpen.
●● Ook in 2012 zijn er nog grote verschillen tussen regiokorpsen te signaleren. Dit geldt voor het aantal
incidenten in het algemeen maar ook voor de meer specifieke kenmerken van de incidenten, zoals
verschijningsvormen en discriminatiegronden. Wat opvalt is dat in de regio’s Rotterdam-Rijnmond
en Midden- en West Brabant een sterke toename is in het aantal geregistreerde discriminatie-incidenten. Deze toename kan verklaard worden door de extra capaciteit die deze regio’s hebben
vrijgemaakt voor registratie.
●● De discriminatiegronden Ras en Seksuele gerichtheid komen, evenals in voorgaande jaren, veruit
het meeste voor in 2012. De stijging van de grond seksuele gerichtheid lijkt het gevolg van een
feitelijke toename van incidenten en de verhoogde meldingsbereidheid.
●● Het aantal geregistreerde incidenten van antisemitisme neemt in 2012 ten opzichte van eerdere
jaren sterk toe. Een belangrijke oorzaak hiervoor ligt in het nieuwe zaaksformulier waarin veel
preciezer op antisemitisme kan worden ingezoomd. Eerst werden vaak de algemene termen
geloofsovertuiging of godsdienst of ras gebruikt voor mensen van joodse herkomst of geloofsovertuiging. Discriminatie op grond van ras is in driekwart van de gevallen gericht op niet-westerse
allochtonen.
●● De stijging bij de discriminatiegrond antisemitisme was aanleiding voor een verdere verdieping. Het
aantal antisemitische incidenten is hoog, maar het is de vraag wat deze incidenten nu precies
inhouden. Gaat het om antisemitisme of is er ook veel sprake van het lukraak bekladden van plekken met hakenkruizen en het beledigen met de term jood, alsof het een gebruikelijk scheldwoord
is? Bevindingen van Tierolf e.a. (2013) wijzen op het laatste. Maar ook dan blijft de vraag wat die
incidenten exact inhouden en wat het antisemitisme precies is.

32

•

•

Bij bijna de helft van de incidenten (48%) is sprake van belediging. Hiermee is dit verreweg de
meest voorkomende verschijningsvorm van discriminatie. Ook vernieling (ruim 600 keer), mishandeling (ruim 400 keer) en bedreiging (ruim 400 keer) komen relatief vaak voor bij discriminatieincidenten.
De openbare weg en de directe woonomgeving zijn de locaties waar discriminatie het meest voor
lijkt te komen. Het is echter de vraag of dit volledig betrouwbaar is. Van jeugdigen is bekend dat
onder hen een lage meldingsbereidheid van discriminatie is, wat een verklaring kan zijn voor het
lage aantal geregistreerde discriminatie-incidenten rondom scholen en sportcomplexen. Een derde
van de jongeren heeft namelijk wel eens discriminatie ervaren, zo blijkt uit ander onderzoek in de
regio Utrecht. Twee van de tien jongeren in deze regio ervaart wel eens discriminatie op school en
een van de tien jongeren die op een sportvereniging zit ervaart daar wel eens discriminatie (Gielen,
Van Wonderen & Hermens, 2012). Wat de aard – grond en verschijningsvorm - van deze discriminatie
is, is vooralsnog onduidelijk.

5.2 Duiding resultaten
Volgens de politieregio Amsterdam is er onvoldoende aandacht voor het dark number rond discriminatie. Het feit dat de gegevens in POLDIS slechts het topje van de ijsberg zijn, verdient meer aandacht.
Zo is uit onderzoek van de gemeente Amsterdam in 2011 gebleken dat slechts 5% van de slachtoffers
van discriminatie een melding doet bij een officiële organisatie zoals politie, Meldpunt Discriminatie
Regio Amsterdam of het College voor de Rechten van de Mens.
Daarnaast blijft de kwaliteit van de aangeleverde incidenten een lastig item. De BVH-registraties
worden verwerkt in de zaaksformulieren nadat ze in veel gevallen een eerste kwaliteitscontrole zijn
gepasseerd. In de ene regio gebeurt dit op fulltime basis door vaste medewerkers van het Regioproject
Discriminatie. Maar ook hieraan wordt in de overige eenheden en regio’s verschillend invulling gegeven; sommigen hebben bijvoorbeeld slechts één beleidsmedewerker die zich parttime met discriminatie bezighoudt. Daarbij brengt zo’n eerste kwaliteitscontrole enige mate van subjectiviteit met zich
mee. Dit kan het onderling vergelijken van de cijfers vertroebelen, vooral als te ruime definities
gehanteerd worden en zaken dus te veel aan individuele interpretatie worden overgelaten. Een uniforme, landelijk gehanteerde werkinstructie zou een bijdrage kunnen leveren aan het vergroten van
deze objectiviteit.
De aanpak van discriminatie door de politie is gebaseerd op de aanwijzing Discriminatie. Deze
aanpak is gebaseerd op een regionale aanpak van het oude politiebestel. Om continuïteit in de aanpak
van discriminatie bij de politie en de aanpak ervan te garanderen, wordt gewerkt aan de borging
hiervan in het nieuwe bestel.

33

VVerweyJonker
Instituut

6

Literatuurlijst
Andriessen, I. & Fernee, H. (2012). Meldingen van discriminatie in Nederland. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Bovenkerk, F. (1978) Omdat zij anders zijn: Patronen van rasdiscriminatie in Nederland. Boom Meppel,
Amsterdam.
Gielen, A.J., Wonderen, R. van & Hermens, N. (2012). Ongelijkwaardigheid. Resultaten van een verkennend onderzoek in de regio Utrecht. Utrecht: A.G. Advies & Verwey-Jonker Instituut.
MDI (2013). Meldpunt Discriminatie Internet. Jaarverslag 2012. Amsterdam: Stichting Magenta.
Landelijk Expertise Centrum Discriminatie van het Openbaar Ministerie. (2011). Cijfers in Beeld: Discriminatiecijfers 2010.
Tierolf, B. & Hermens, N. (2012). Poldis rapportage 2011. Apeldoorn: Landelijk ExpertiseCentrum Diversiteit (LECD).
Tierolf, B., Hermens, N., Drost, L. & Mein, A. (2013). Racisme, antisemitisme, extreemrechts geweld en
discriminatie in Nederland. Rapportage incidenten, aangiftes, verdachten en afhandeling 2010 en 2011.
Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Wit, W. de & Sombekke, E. (2011). Poldis 2010.Criminaliteitsbeeld discriminatie. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Wit, W. de & Sombekke, E. (2010). Poldis 2009. Criminaliteitsbeeld discriminatie. Nijmegen: ITS,
Radboud Universiteit Nijmegen.

34

VVerweyJonker
Instituut

Bijlage 1 Wetsartikelen discriminatie in het Wetboek van Strafrecht
Artikel 137c (Groepsbelediging)

1. Hij die zich in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding, opzettelijk beledigend uitlaat
over een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of
door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie opgelegd.

Artikel 137d (Aanzetten tot haat, discriminatie, geweld)

1. Hij die in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding aanzet tot haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon of goed van mensen wegens hun ras, hun
godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun
lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of
door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie opgelegd.

Artikel 137e (Verspreiden, openbaren, ter verspreiding of openbaring in voorraad hebben)

1. Hij die, anders dan ten behoeve van zakelijke berichtgeving:
(1) een uitlating openbaar maakt die, naar hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden, voor een
groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun hetero- of homoseksuele
gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, beledigend is, of aanzet tot
haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon of goed van mensen wegens hun ras, hun geslacht, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke,
psychische of verstandelijke handicap;
(2) een voorwerp waarin, naar hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden, zulk een uitlating is
vervat, aan iemand, anders dan op diens verzoek, doet toekomen, dan wel verspreidt of ter openbaarmaking van die uitlating of verspreiding in voorraad heeft: wordt gestraft met gevangenisstraf
van ten hoogste zes maanden of geldboete van de derde categorie.
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of
door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de vierde categorie opgelegd.

Artikel 137f (Deelnemen of steun verlenen aan…)

Hij die deelneemt of geldelijke of andere stoffelijke steun verleent aan activiteiten gericht op discriminatie van mensen wegens hun ras, hun godsdienst, hun levensovertuiging, hun geslacht, hun hetero- of
homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft
met gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden of geldboete van de tweede categorie.

Artikel 137g (Discriminatie in de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf )

1. Hij die, in de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf personen opzettelijk discrimineert
wegens hun ras, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of geldboete van
de derde categorie.
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of
door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de vierde categorie opgelegd.

35

Artikel 429quater (Discriminatie in de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf )

1. Hij die in de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf personen discrimineert wegens hun ras,
hun godsdienst, hun levensovertuiging, hun geslacht of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid
wordt gestraft met hechtenis van ten hoogste twee maanden of geldboete van de derde categorie.
2. Met dezelfde straf wordt gestraft hij wiens handelen of nalaten in de uitoefening van een ambt,
beroep of bedrijf zonder redelijke grond, ten doel heeft of ten gevolge kan hebben dat ten aanzien
van personen met een lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap de erkenning, het genot
of de uitoefening op voet van gelijkheid van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden
op politiek, economisch, sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van het maatschappelijk
leven, wordt teniet gedaan of aangetast.

36

VVerweyJonker
Instituut

Bijlage 2 Items nieuwe zaaksformulier
Hieronder staan alle categorieën en subcategorieën uit het nieuwe zaaksformulier waarop door de
medewerkers van de politie de incidenten moeten worden gescoord.

Strafbare gedraging (verschijningsvorm)
●● Belediging
●● Discriminatie
●● Mishandeling
●● Vernieling
●● Bedreiging
●● Diefstal/Beroving
●● Overige
●● Totaal		

Discriminatiegrond

●● Ras
• Autochtoon
• Westerse allochtoon
• Niet-westerse allochtoon
• Roma/Sinti
• Joods
• Overige/Onbekend
●● Godsdienst
• Islam
• Christendom
• Hindoeïsme
• Joods
• Overige/Onbekend
●● Levensovertuiging
• Boeddhisme
• Atheïst
• Humanist
• Pacifist
• Vegetariër/veganist
• Aanhanger sekte
• Overige/Onbekend
●● Seksuele gerichtheid
• Homo (seksuele gerichtheid)
• Hetero (seksuele gerichtheid)
●● Geslacht
• Man
• Vrouw
• Transseksueel
• Onbekend
●● Handicap
• Lichamelijk
• Psychisch/Verstandelijk

37

• Onbekend
• Totaal		
●● Kennisname
• Aangifte/Aanhouding
• Eigen waarneming
• Mutatie/Melding
• Totaal		
●● Internet
• Internet/Sociale Media		
●● Locatie
• Commerciële dienstverlening (o.a. winkel)
• Directe woonomgeving (binnen en buiten)
• Gebedshuis (kerk, moskee, synagoge e.d.)
• HOP (homo-ontmoetingsplaats)
• Horeca/festival/uitgaan
• Openbaar vervoer (incl. halte en station)
• Openbare weg/verkeer
• Openbare weg
• Overige/Onbekend/Niet van toepassing
• School/schoolgerelateerd
• Sportcomplex (tijdens of in relatie tot sportbeoefening)
• Werksituatie/werkgerelateerd

38

VVerweyJonker
Instituut

Bijlage 3 POLDIS themaonderzoek: Antisemitisme 2012

39

Inhoud
1

Inleiding

2

2
2.1
2.2
2.3

Antisemitisme in Nederland 
Registratie antisemitisme incidenten & onderzoeksverantwoording 
Categorieën van antisemitisme-incidenten 
Antisemitisme-incidenten in Nederland 

3
3
3
4

3
3.1
3.2
3.3

Verdieping 
Antisemitisch schelden
Incidenten met een antisemitische connotatie
Intentioneel antisemitisme 

10
10
11
11

4

Conclusies 

15

1

VVerwey
Jonker
Instituut

1

Inleiding
Het Landelijk ExpertiseCentrum Diversiteit van de politie (LECD) is bij de landelijke politie verantwoordelijk voor de portefeuille discriminatiebestrijding. Sinds 2008 publiceert het LECD elk jaar het Criminaliteitsbeeld Discriminatie (POLDIS) voor de politie.
Net als in 2012 is het Verwey-Jonker Instituut behulpzaam bij het opstellen van POLDIS 2012. Hierin
staan de gegevens van de geregistreerde discriminatie-incidenten in 2012 en de ontwikkelingen ten
opzichte van voorgaande jaren.
Het LECD heeft gevraagd om binnen de POLDIS 2012 rapportage een verdiepende studie uit te
voeren naar het thema antisemitisme. De aanleiding daarvoor vormde het grote aantal antisemitische
incidenten dat uit POLDIS 2012 naar voren kwam. Vanuit het Openbaar Ministerie werd toestemming
verleend tot het raadplegen van politiebestanden.
Antisemitisme is een ander woord voor Jodenhaat en kenmerkt zich door een vijandige houding en
vooroordelen jegens Joden. Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) omschrijft antisemitisme als: Joden anders behandelen dan andere mensen, en met name je vijandig opstellen jegens
Joden op grond van vooroordelen.
In deze themarapportage antisemitisme 2012 gaan we dieper in op de incidenten met een antisemitisch karakter die in 2012 plaatsvonden. Deze themarapportage is, in tegenstelling tot de algemene
POLDIS-rapportage 2012, meer kwalitatief van aard. We beantwoorden in deze rapportage de volgende
onderzoeksvragen.
1. Hoeveel incidenten met een antisemitisch karakter hebben in 2012 plaatsgevonden?
2. Hoe kunnen de incidenten worden verdeeld over de categorieën intentioneel antisemitisme, antisemitisch schelden en incidenten met een antisemitische connotatie? En wat is de overlap tussen
deze categorieën?
3. Hoe zien de verschillende categorieën antisemitische incidenten eruit op basis van een kwalitatieve
beoordeling van deze incidenten? Wat was de achtergrond van de incidenten als het gaat om de
achtergrondkenmerken van daders en slachtoffers, de wijze van discriminatie, en de locatie en
omstandigheden waaronder de incidenten plaatsvonden?

Leeswijzer

In het volgende hoofdstuk schetsen we een algemeen beeld van het antisemitisme in Nederland. We
staan kort stil bij de onderzoeksverantwoording en vervolgens zoomen we in op het aantal door de
politie geregistreerde antisemitische incidenten. In hoofdstuk 3 gaan we nader in op de intentioneel
antisemitische incidenten. We beschrijven de verschillende soorten incidenten en kijken naar de
achtergrondkenmerken ervan. Tot slot sluiten we af met een samenvattende conclusie.

2

VVerwey
Jonker
Instituut

2

Antisemitisme in Nederland
In deze paragraaf beschrijven we allereerst hoe antisemitisme-incidenten in Nederland zijn geregistreerd en op welke wijze de gegevens voor dit onderzoek zijn verkregen en gebruikt. Vervolgens
beschrijven we de verschillende vormen van antisemitisme-incidenten en hoe vaak ze in 2012 in Nederland zijn voorgekomen. Ook staan we stil bij enkele kwantitatieve kenmerken van de incidenten die in
het politiesysteem staan geregistreerd.

2.1 Registratie antisemitisme incidenten & onderzoeksverantwoording
De zesentwintig politieregio’s registreren sinds 2008 incidenten met een discriminatoir karakter. Dit
gebeurt op basis van het registratiesysteem Basisvoorziening Handhaving (BVH). Elke regio brengt de
gegevens van incidenten met een discriminatoir karakter over naar het landelijke uniforme regionale
zaaksoverzicht, een Excel-overzicht dat het LECD heeft opgesteld. De incidenten uit het zaaksoverzicht worden in elke politieregio besproken in een Regionaal Discriminatie Overleg (RDO). De zaaksoverzichten zijn de primaire bron voor het jaarlijkse criminaliteitsbeeld discriminatie: de POLDIS-rapportage. In het zaaksformulier wordt apart gescoord op antisemitisme.
Deze informatie hebben we gebruikt voor de rapportage, maar deze is echter verre van volledig. De
verklaring daarvoor staat in de POLDIS-rapportage 2012 en heeft vooral te maken met de aandacht die
de regio’s besteden aan registratie.
Vooral de diepere achtergronden bij de antisemitisme-incidenten komen in de algemene rapportage
niet volledig naar voren. Vandaar dat voor dit onderzoek ook gebruik is gemaakt van een speciaal
ontwikkelde standaardquery op het thema antisemitisme. Die query is gedraaid op de landelijke
database van BVH en berust op twee basisdocumenten. Ten eerste, de trefwoordenlijst die de basis
vormt voor het zaaksformulier POLDIS, ten tweede de query’s antisemitisme die het Verwey-Jonker
Instituut heeft gemaakt voor de monitor voor de Anne Frank Stichting, aangevuld met de query’s ten
behoeve van de POLDIS-rapportage 2012.
Alle basisdocumenten gaan uit van het regionale politiesysteem (BVH), maar ze zijn niet specifiek
genoeg: ze nemen nog te veel vervuiling mee. De door ons samengestelde specifieke query heeft
uiteindelijk vrijwel alle incidenten waarin op een of andere manier sprake is van antisemitisme uit het
politiesysteem kunnen onttrekken. Ook was het al mogelijk een eerste onderscheid te maken tussen
min of meer intentioneel antisemitisme (Jodenhaat gericht tegen Joodse doelen en/of personen) en
min of meer ongericht antisemitisme (Jodenhaat niet specifiek op Joodse doelen en/of personen
gericht). Het probleem met query’s is dat er altijd een zekere mate van onzuiverheid in zal zitten.
Vandaar dat wij alle intentionele antisemitisme zaken hebben doorgelezen om ze precies te kunnen
duiden en om vast te kunnen stellen of er daadwerkelijk sprake was van intentioneel antisemitisme of
niet.

2.2 Categorieën van antisemitisme-incidenten
In deze thema rapportage zoomen we vooral in op incidenten waarbij sprake is van intentioneel antisemitisme. Dit zijn geweldsincidenten en beledigingen jegens personen met een Joodse achtergrond of
objecten met een Joodse achtergrond, zoals een monument, begraafplaats, school of synagoge. Een
aanvullend kenmerk van intentioneel antisemitisme is dat redelijkerwijs kan worden verwacht dat de
dader kennis heeft van de Joodse achtergrond. Voorbeelden van incidenten van intentioneel antisemitisme zijn onder andere bekladdingen van synagogen met hakenkruisen en antisemitische beledigingen

3

en bedreigingen jegens mensen van wie de dader meent of weet dat zij een Joodse achtergrond
hebben.
Uit de monitor van het CIDI (Friedmann, 2012) en de monitor Racisme, antisemitisme, extreemrechts geweld en discriminatie in Nederland van de Anne Frank Stichting (Tierolf, Hermens, Drost &
Mein. 2013) komt naar voren dat antisemitisme ook voorkomt zonder dat mensen of objecten met een
Joodse achtergrond betrokken zijn. Bijvoorbeeld als het woord Jood (al dan niet in combinatie met één
of meerdere krachttermen) als scheldwoord wordt gebruikt, of als hakenkruizen zijn geklad op willekeurige objecten in de openbare ruimte. Ook dit type niet-intentionele en/of ongerichte antisemitismeincidenten worden hierna kort beschreven. Het gaat dan om ‘antisemitisch schelden’ en incidenten
met een antisemitische connotatie (vaak antisemitische bekladdingen op willekeurige objecten).

2.3 Antisemitisme-incidenten in Nederland
Totaal aantal incidenten

In de bestanden vinden we een groot aantal incidenten die onder de noemer antisemitisme vallen. Het
POLDIS-bestand bestaat uit 3283 incidenten, daarin vinden we 859 antisemitisme-incidenten. Dit
betreft 26% van alle binnen POLDIS geregistreerde discriminatie-incidenten.
Tabel 1 Antisemitische incidenten naar soort op basis van POLDIS
Aantal incidenten
Antisemitische connotatie en schelden

821

Intentioneel antisemitisme

38

Totaal

859

We hebben ook gekeken naar alle incidenten die iets te maken hebben met antisemitisme. Met behulp
van verschillende query’s is een selectie gemaakt uit de gehele verzamelde BVH van heel Nederland.
Deze query levert uiteindelijk 2382 incidenten op waarbij sprake is van een vorm van antisemitisme.
Dit zijn er dus duidelijk meer dan nu in zaaksformulieren worden vastgelegd. Hierbij is de onderverdeling van deze incidenten naar de verschillende typen antisemitisme belangrijk. In de volgende tabel is
dit weergegeven.
Tabel 2 Antisemitische incidenten naar soort
Aantal incidenten
Antisemitische connotatie

1369

Antisemitisch schelden

931

Antisemitische discriminatie*

99

Intentioneel antisemitisme
Totaal

51
2382

* We hebben de term ‘antisemitische discriminatie’ gebruikt als zoekvraag.
Het gaat bij deze zoekvraag om een combinatie van de term discriminatie in
combinatie met antisemitisme. Deze zoekvraag leverde weer andere incidenten
op dan de andere soorten antisemitisme. Deze hebben we derhalve meegenomen.

Het totaal is lager dan de som van de afzonderlijke soorten, omdat incidenten onder verschillende
soorten kunnen vallen. Het aandeel intentioneel antisemitisme is relatief erg laag, iets meer dan 2%
van het totaal aantal antisemitische incidenten.

Verdachten en slachtoffers

Van de 2382 incidenten zijn er bij 942 incidenten een of meerdere verdachten gevonden. Het totaal
aantal verdachten (daders) is 1360. De meeste verdachten zijn van het mannelijk geslacht (1218) en de
gemiddelde leeftijd van de daders is 25 jaar.

4

Als we kijken naar de etniciteit van de verdachten dan zien we dat de meeste verdachten (bijna
70%) een Nederlandse etniciteit hebben. 13% van de verdachten heeft een Marokkaanse etniciteit.
Tabel 3 Aantal en percentage etniciteit verdachten
Etniciteit

N

Nederlands

930

Column %
68.4

Westers

34

2.5

Turks

65

4.8

Marokkaans

177

13.0

Surinaams

60

4.4

MOE-landen

34

2.5

Azië

15

1.1

Zuid-Amerikaans

5

0.4

Afrikaans

22

1.6

Onbekend

18

1.3

Totaal

1360

100.0

We kunnen ook iets zeggen over de gemiddelde leeftijd uitgesplitst naar de etniciteit van de verdachten. We zien dat de gemiddelde leeftijd bij de meeste etniciteiten rond de 25 jaar ligt. Een uitschieter
zijn de verdachten met een Zuid-Amerikaanse etniciteit, daar ligt de gemiddelde leeftijd op 33 jaar.
Tabel 4 Gemiddelde leeftijd van de verdachte naar etniciteit

Etniciteit
Nederlands

Gemiddelde
leeftijd
25

Westers

24

Turks

22

Marokkaans

24

Surinaams

26

MOE-landen

26

Azië

27

Zuid-Amerikaans

33

Afrikaans

28

Onbekend

25

Totaal

25

In de bestanden vinden we ook informatie over de slachtoffers. In totaal zijn er 2210 slachtoffers
bekend. De meerderheid van de slachtoffers (70%) is van het mannelijk geslacht. De gemiddelde
leeftijd van de slachtoffers is 39 jaar.
In onderstaande tabel zien we dat de meeste slachtoffers (84%) een Nederlandse etniciteit hebben.
Slachtoffers met een westerse, Turkse, Marokkaanse en Surinaamse etniciteit volgen op ruime afstand
(rond de 3%).

5

Tabel 5 Aantal en percentage etniciteit slachtoffer
Etniciteit

N

Column %

1851

83.8

Westers

76

3.4

Turks

75

3.4

Marokkaans

81

3.7

Surinaams

61

2.8

MOE-landen

10

0.5

Azië

18

0.8

Zuid-Amerikaans

0

0.0

Afrikaans

13

0.6

Nederlands

Onbekend
Totaal

25

1.1

2210

100.0

Uit onderstaande tabel komt naar voren dat de gemiddelde leeftijd van de slachtoffers uiteenloopt. De
slachtoffers met een westerse en Nederlandse etniciteit zijn het oudste (41-40 jaar). Slachtoffers uit
Midden en Oost Europa zijn met een gemiddelde leeftijd van 28 jaar het jongste.
Tabel 6 Gemiddelde leeftijd van de slachtoffers naar etniciteit
Etniciteit
Nederlands

Gemiddelde
leeftijd
40

Westers

41

Turks

37

Marokkaans

33

Surinaams

34

MOE-landen

28

Azië

32

Zuid-Amerikaans

.

Afrikaans

35

Onbekend

31

Total

39

6

Incidenten per politieregio

In de onderstaande tabel zien we de verdeling naar de politieregio’s van zowel de uit BVH onttrokken
incidenten met de query’s als incidenten die in POLDIS staan geregistreerd.
Tabel 7 Aantal en percentage incidenten per regio
Query’s BVH

POLDIS

N

Column %

N

Column %

Groningen

86

3.6

43

5.0

Friesland

88

3.7

33

3.8

Drenthe

56

2.4

34

4.0

IJsselland

33

1.4

28

3.3

Twente

56

2.4

23

2.7

Noord- en Oost-Gelderland

106

4.5

34

4.0

Gelderland-Midden

70

2.9

0

0.0

Gelderland-Zuid

43

1.8

3

0.3

Utrecht

135

5.7

0

0.0

Noord-Holland-Noord

76

3.2

22

2.6

Zaanstreek-Waterland

50

2.1

17

2.0

Kennemerland

56

2.4

30

3.5

Amsterdam-Amstelland

163

6.8

70

8.1

Gooi en Vechtstreek

25

1.0

14

1.6

Haaglanden

320

13.4

4

0.5

Hollands Midden

170

7.1

32

3.7

Rotterdam-Rijnmond

296

12.4

179

20.8

Zuid-Holland-Zuid

88

3.7

37

4.3

Zeeland

48

2.0

37

4.3

Midden- en West-Brabant

91

3.8

68

7.9

Brabant-Noord

72

3.0

31

3.6

Brabant-Zuidoost

85

3.6

45

5.2

Limburg-Noord

45

1.9

27

3.1

Limburg-Zuid

65

2.7

33

3.8

Flevoland

38

1.6

13

1.5

KLPD

21

0.9

2

0.2

Totaal

2382

100.0

859

100.0

De percentages zijn genoemd om de verhoudingen beter in te kunnen schatten. Vanuit de query’s
worden immers ruim tweeënhalf keer zoveel incidenten gevonden. In een aantal regio’s liggen de
verhoudingen bijna gelijk, zoals Friesland, Twente, Zaanstreek-Waterland en Flevoland. Maar in andere
regio’s zien we grote verschillen tussen de percentages. Vooral in Haaglanden, Gelderland-Midden en
Utrecht, terwijl daar in POLDIS geen antisemitisme-incidenten worden gevonden. Vanuit de query’s
komen we daar op ruim 200 incidenten.

Combineren van gegevens

Wanneer we de gegevens combineren blijkt dat we 75% van de antisemitische incidenten in POLDIS
met behulp van de query’s ook vinden. Een kwart van de POLDIS incidenten vinden we dus niet met de
query’s terug. Met de query’s vinden we veel meer antisemitische incidenten (bijna drie keer zo veel),
het betreft echter voornamelijk niet-intentioneel antisemitische incidenten. Wanneer we alleen kijken
naar de intentionele incidenten vinden we 35 incidenten (van de 38, dus 92%) terug in de query’s.
Daarnaast vinden we nog 16 andere intentioneel antisemitische incidenten met behulp van de query’s,
die niet zijn gevonden in POLDIS.
Om vast te kunnen stellen of het antisemitisme intentioneel was of niet, hebben we zowel vanuit
POLDIS als vanuit de query’s een groot aantal incidenten in zijn geheel doorgelezen. Voor POLDIS zijn
alle 859 incidenten bekeken. Voor de query’s hebben we met behulp van drie query’s bepaalde zoektermen gecombineerd, en die incidenten gelezen waarbij we de kans op intentioneel antisemitisme het

7

grootst achtten. Daarnaast hebben we van de incidenten antisemitisch schelden en antisemitische
connotatie een steekproef van incidenten gelezen. Dit was om te bepalen hoeveel intentioneel antisemitisme er gevonden kon worden. Uiteindelijk bleek er in POLDIS sprake van intentioneel antisemitisme bij 38 van de 859 incidenten, dus bij ruim 4% van de geregistreerde antisemitisme-incidenten.
Vanuit de query’s werden 51 incidenten gevonden bij een totaal van 212 incidenten die op grond
van de query’s intentioneel zouden kunnen zijn. Zoals gezegd vonden we 35 van de 38 incidenten uit
POLDIS ook in de query’s. Dit betekent dat we in totaal 54 incidenten vonden waarin sprake was van
intentioneel antisemitisme. Het is ook Interessant om de overlap te bekijken tussen de verschillende
soorten intentionele incidenten (inclusief de drie uit POLDIS).
Tabel 8 Overlap bij de intentioneel antisemitische incidenten
Aantal
incidenten
21

Antisemitische connotatie
Antisemitisch schelden

4

Antisemitische discriminatie*

36

Combinatie van vandalisme, schelden en discriminatie

54

Intentioneel antisemitisme

54

* We hebben de term ‘antisemitische discriminatie’ gebruikt als zoekvraag.
Het gaat bij deze zoekvraag om een combinatie van de term discriminatie in
combinatie met antisemitisme. Deze zoekvraag leverde weer andere incidenten
op dan de andere soorten antisemitisme. Deze hebben we derhalve meegenomen.

We zien vrij veel overlap tussen de verschillende typen incidenten. Alleen antisemitisch schelden komt
relatief weinig in combinatie voor met de andere soorten.

Intentioneel antisemitisme naar regio

De spreiding over de regio’s van de intentioneel antisemitische incidenten laat een opvallend beeld
zien. We zien in alle regio’s met uitzondering van Amsterdam-Amstelland heel weinig intentioneel
antisemitische incidenten. Ruim 50% van de intentioneel antisemitische incidenten vindt in Amsterdam-Amstelland plaats.
Tabel 3 Intentioneel antisemitische incidenten per regio
Aantal
incidenten

Aantal
incidenten

Groningen

1 Gooi en Vechtstreek

0

Friesland

1 Haaglanden

3

Drenthe

1 Hollands Midden

0

IJsselland

1 Rotterdam-Rijnmond

3

Twente

1 Zuid-Holland-Zuid

1

Noord- en Oost-Gelderland

1 Zeeland

1

Gelderland-Midden

0 Midden- en West-Brabant

0

Gelderland-Zuid

0 Brabant-Noord

1

Utrecht

6 Brabant-Zuidoost

1

Noord-Holland-Noord

3 Limburg-Noord

0

Zaanstreek-Waterland

0 Limburg-Zuid

1

Kennemerland

0 Flevoland

0

Amsterdam-Amstelland

28 KLPD

0

Totaal

54

Het niet-intentioneel antisemitisme komt dus relatief het vaakst voor. In hoofdstuk 3 gaan we dieper in
op voorbeelden van alle soorten antisemitisme. Vooraf kunnen we al melden dat ongericht antisemitisme vooral veel voorkomt bij jongeren, die weinig besef hebben van wat ze eigenlijk doen. Het plaatsen van hakenkruizen op willekeurige plekken of het uitschelden van agenten voor ‘kankerjoden’

8

(om een veelvoorkomend voorbeeld te noemen), heeft vaak weinig met de religieuze of etnische
afkomst van de ontvangers te maken. Het laat meestal een algemeen soort ongenoegen zien dat
mensen op deze manier denken te moeten uiten, zonder te beseffen dat hiermee een (in Nederland
relatief kleine) groep ernstig wordt geschaad. Natuurlijk worden bijvoorbeeld moslims en niet-westerse
allochtonen (of mensen die er zo uitzien) ook vaak onheus bejegend met vergelijkbaar taal- en tekengebruik. Het antisemitisme lijkt echter relatief veel frequenter voor te komen. Dit is zeker zo wanneer
we bedenken dat de etnische Joodse populatie of de mensen die de Joodse geloofsovertuiging aanhangen, in Nederland maar een kleine groep betreft. Naar verhouding komt antisemitisme dus heel veel
voor in de niet-intentionele vorm.

9

VVerwey
Jonker
Instituut

3

Verdieping
Het vorige hoofdstuk sloot af met de constatering dat incidenten met een antisemitisch karakter
relatief veel voorkomen. In dit hoofdstuk schetsen we de meer kwalitatieve kenmerken van deze
incidenten. Ze zijn onderverdeeld over drie categorieën. Voor deze kwalitatieve beschrijving hebben
we de politiemutatie van intentioneel antisemitisme-incidenten nader bestudeerd en bekeken in BVH.
Dat deden we ook voor een deel van de antisemitisch schelden incidenten en incidenten met een
antisemitische connotatie. Op basis van de beschrijvingen in BVH krijgen we meer zicht op vragen als:
wat is de aard van de incidenten, op welke manier is het antisemitisme geuit, wie is erbij betrokken en
in welke situatie vond het incident plaats?

3.1 Antisemitisch schelden
In 2012 zijn er 931 incidenten geregistreerd die vallen in de categorie antisemitisch schelden, ofwel
het schelden met de term Jood, al dan niet in combinatie met een of meerdere krachttermen. Uit
deze 931 incidenten hebben we een willekeurige steekproef getrokken van 30 mutaties om nader te
bestuderen in BVH.
Verreweg de meeste incidenten van antisemitisch schelden (72%) betreffen het beledigen of uitschelden van een ambtenaar in functie, en dan meer specifiek de politie. Aan de aanduiding van
iemand met een Joodse achtergrond wordt een heel scala aan krachttermen toegevoegd. De betrokken
politieambtenaren hebben zelf geen Joodse achtergrond. Het scheldwoord ‘kankerjood’/of ‘kankerjoden’ is in alle gevallen gebruikt, al dan niet in combinatie met andere scheldwoorden.
Uit de politiemutaties komt naar voren dat de aanleiding voor de scheldpartij uiteenloopt. Een
aanhouding, insluiting op cel, tijdens een verhoor of enkel het voorbijlopen van agent(en) kan een
reden zijn om de ambtenaar/ambtenaren in functie uit te schelden met antisemitische scheldwoorden.
Zo is te lezen in een politiemutatie dat een man is aangehouden na het overtreden van een Algemeen
Plaatselijke Verordening (APV). Hij is het niet eens met zijn aanhouding en begint vervolgens de twee
agenten uit te schelden voor ‘vuile kankerjoden’. Een ander incident vind plaats in een uitgaansgebied
waar twee agenten langs een groepje (beschonken) jongeren lopen. De agenten worden uit het niets
door de jongeren uitgescholden voor ‘kanker joden en kanker homo’s’.
Bij zes incidenten was de politie niet betrokken. In drie gevallen betrof het een willekeurig persoon
die in het voorbijlopen werd uitgescholden. In een geval kregen twee jongens op een beurs ruzie en
begonnen elkaar uit te schelden voor onder andere ‘vuile kankerjood’. Tweemaal vond het antisemitisch schelden plaats in relationele sfeer. Er werd op een social media internetsite een relationeel
conflict geuit met de termen ‘je bent een kanker jood, jij kanker hoer’.
Op basis van de bekeken politiemutaties kan worden vastgesteld dat twee derde van de antisemitische scheldincidenten zijn gepleegd door volwassenen en een derde door jongeren. De jongeren
pleegden het incident doorgaans in groepsverband.
Slechts in een aantal gevallen zijn er meer gegevens over de verdachte bekend, waaronder etniciteit en geslacht. De etniciteit van de verdachten loopt uiteen. Op basis van de beschrijving uit BHV
komt naar voren dat de meeste verdachten een Marokkaanse of Nederlandse etniciteit hebben. Andere
verdachten kwamen uit Turkije, Somalië, Suriname of de Nederlandse Antillen. Over het algemeen zijn
de verdachten van het mannelijk geslacht. Slechts tweemaal is een vrouw verdachte.

10

3.2 Incidenten met een antisemitische connotatie
Van de 1369 incidenten met een antisemitische connotatie hebben we ook een willekeurige steekproef
van 30 incidenten bekeken. Bij al deze zaken werd weliswaar een antisemitische uiting gevonden,
maar dit was niet specifiek gericht tegen Joodse doelen of personen. Dit type incident betreft voornamelijk bekladding met hakenkruizen, al dan niet gecombineerd met andere antisemitische teksten
zoals ‘Sieg Heil’, ‘White power’, ‘Hitler’ of bijvoorbeeld SS-tekens. Het bekladden en/of bekrassen van
woningen, openbare ruimtes en auto’s komt het vaakst voor. Daarnaast zijn een school, een politiecel
en bedrijfspanden beklad met hakenkruizen. Het is ook voorgekomen dat tijdens een huiszoeking of
inbeslagname hakenkruizen of antisemitische teksten worden aangetroffen.
Slechts bij zes politiemutaties is er een verdachte bekend. Tweemaal ging het om een burenruzie
waarbij een van de buren op de deur van de ander een hakenkruis kraste/tekende. Twee verdachten
werden bekend nadat er tijdens een huiszoeking een vlag met een hakenkruis werd aangetroffen in de
woning. Eenmaal ging het om een verdachte die in een politiecel een hakenkruis tekende. En ook was
er een oud-werknemer die na zijn gedwongen ontslag het bedrijfspand van zijn voormalige werkgever
met hakenkruizen bekladde. Bij de overige bekeken politiemutaties is geen verdachte bekend.

3.3 Intentioneel antisemitisme
Zoals in hoofdstuk 2 staat beschreven kwamen op basis van de uitgevoerde query in eerste instantie
212 politiemutaties naar voren van incidenten van (potentieel) intentioneel antisemitisme. Na bestudering bleek dat er bij 161 incidenten (76%) sprake was van ongericht/niet-intentioneel antisemitisme en
bij 51 incidenten (24%) was er wel daadwerkelijk sprake van intentioneel antisemitisme. Daarnaast
vonden we nog bij 3 andere incidenten uit de POLDIS-registratie intentioneel antisemitisme.

Niet–intentioneel/ongericht

We kunnen nog verder inzoomen op de 161 politiemutaties van niet-intentionele antisemitische incidenten uit de query. Kijkend naar het type incidenten, valt op dat de incidenten uiteenlopend van
aard zijn. De meeste niet-intentionele/ongerichte antisemitische incidenten (n=11) betreffen burenruzies met veelvuldig schelden met de aanduiding van iemand met een Joodse achtergrond en daaraan
toegevoegd een reeks aan krachttermen. In de mutaties staat beschreven dat er onderling over en
weer gescholden wordt met ‘kankerjood’ en ‘kanker joden’. Daarnaast worden willekeurige personen
en de politie uitgescholden voor ‘kanker jood’ (n=8) of ‘kut jood’ (n=8). In iets mindere mate zien we
dat verwarde personen ongericht schelden met woorden in de strekking als ‘kut jood’ of ‘kanker jood’.
Verder zijn openbare gebouwen beklad met hakenkruizen en antisemitische leuzen. Daarnaast komt
het ook een enkele keer voor dat joden onderling in een conflict zijn geraakt.

Intentioneel antisemitisme incidenten
Aard van de incidenten

In 2012 zijn er 54 incidenten van intentioneel antisemitisme geregistreerd bij de politie. Deze politiemutaties zijn allemaal gelezen en kennen verschillende uitingsvormen. Deze zijn grofweg in te delen in
drie categorieën:
1. Belediging, bedreiging of mishandeling van Joden, waarbij de Joodse achtergrond van het slachtoffer de reden is van het strafbare feit of door de dader wordt aangegrepen als reden voor het
strafbare feit.
2. Bekladding of bekrassing van antisemitische tekens of leuzen op Joodse locaties, zoals een synagoge of een Joodse school, of locaties die te maken hebben met de Tweede Wereldoorlog.
3. Het scanderen van antisemitische leuzen en/of provoceren op Joodse feestdagen, rondom (bijeenkomsten in) synagogen, of op 4 of 5 mei tijdens herdenkingsdiensten van de Tweede Wereldoorlog.
Hierna bespreken we voorbeelden van deze incidenten. Er bestaat overigens nog wel enige overlap
tussen deze categorieën.

11

Belediging, bedreiging en mishandeling

Incidenten waarbij sprake is van beledigingen, bedreigingen en/of mishandelingen van Joden komen
het vaakst voor (n=35). Er is overigens maar één incident van mishandeling geregistreerd; in de politiemutatie staat beschreven dat het bij dit incident gaat om een Joodse man die kenmerkende joodse
kleding draagt zoals een gebedskleed en een keppeltje. De man wordt eerst uitgescholden voor ‘kut
jood’ en vervolgens geschopt en geslagen. De dader is onbekend, hij wordt omschreven als een man
met een Turks uiterlijk. Het slachtoffer heeft aangifte gedaan van mishandeling.
Uit de mutaties blijkt dat een derde van de incidenten zich afspeelt tussen bekenden, meestal
buren. Personen met een Joodse achtergrond worden door hun buren beledigd en bedreigd. Zij worden
uitgescholden voor ‘kut jood’, ‘kanker jood’ en/of ‘schijt jood’. Voor enkele van de slachtoffers is
volstrekt onduidelijk wat de aanleiding is geweest voor de scheldpartij. Zij voelen zich echter zo
beledigd of bedreigd dat zij melding of aangifte hebben gedaan bij de politie. Een van de mutaties
beschrijft het voorbeeld van een Joodse vrouw, zij krijgt van haar buren te horen: ‘Onze schoorsteen
is hetzelfde als die in Auschwitz…. alle joden moeten richting de gaskamers’. Mevrouw heeft aangifte
gedaan.
Een ander voorbeeld betreft een Joodse man die door zijn zestienjarige Antilliaanse buurjongen
wordt uitgescholden voor ‘Vieze flikker en vieze jood’. De man is homoseksueel en heeft een Joodse
achtergrond. Hij voelt zich gediscrimineerd en doet aangifte. Een andere politiemutatie beschrijft het
incident van een Joodse man die een opmerking maakt tegen zijn buren over geluidsoverlast. De man
verzoekt de buren om de muziek wat zachter te zetten, waarop de buren de man uitschelden voor
‘schijt jood’. De man heeft aangifte gedaan. Uit het verhoor met de verdachte komt naar voren dat hij
geen hekel heeft aan Joden, maar enkel boos was over de opmerking over geluidsoverlast.
Er zijn ook enkele incidenten die zich af hebben gespeeld tussen ‘bekenden’ waarbij het niet gaat
om buren. Bijvoorbeeld een incident dat zich afspeelt in een woongroep. In de politiemutatie is te
lezen dat een begeleider tegen een Joodse man die in de woongroep leeft zegt; ‘Joden zijn virussen,
dat zijn ze altijd al geweest’. De man heeft aangifte gedaan. De aangifte is vervolgens weer ingetrokken nadat de begeleider ontslag heeft genomen. Een andere mutatie beschrijft een incident tussen
een Joods meisje van 18 jaar en haar rijinstructeur. Het meisje krijgt beledigende opmerkingen te
horen van haar rijinstructeur nadat hij erachter komt dat het meisje een Joodse achtergrond heeft. De
rijinstructeur ontkent de Holocaust en zegt onder andere tegen het meisje; ‘De joden hebben het
allemaal aan zichzelf te danken. Hitler was een slimme man…’. Het meisje doet aangifte tegen haar
rijinstructeur. In de mutatie is te lezen dat de man niet wordt vervolgd omdat het ontkennen van de
Holocaust niet strafbaar is. Een ander incident speelt zich af tussen twee oud-collega’s naar aanleiding
van een zakelijk conflict. Een oud-collega stuurt een email naar de man met daarin beledigende
teksten: ‘Ik hou van Hitler, mensen als jij zouden dood moeten zijn. Vuile kut jood. Hulde aan John
Galliano’. De oud-collega biedt excuses aan en de zaak is hiermee afgesloten. Ook in zakelijke relaties
komen antisemitische beledigingen voor, zo wordt een advocaat met een Joodse achtergrond na
onenigheid met een cliënt, door de betreffende cliënt uitgescholden voor ‘kutjood’ en ‘kankerjood’.
De advocaat doet aangifte.
De overige incidenten (tweederde) zijn gepleegd door onbekenden van het slachtoffer. Uit verschillende mutaties blijkt dat een opmerking van het Joodse slachtoffer een aanleiding kan zijn om deze
Joodse persoon te beledigen of te bedreigen. Zo ontstaat bijvoorbeeld in het zwembad een woordenwisseling tussen een Joodse vrouw en twee andere vrouwen nadat de Joodse vrouw een opmerking
maakt over de kinderen van de andere vrouwen die aan het spetteren zijn met water. Waarop de twee
vrouwen vijandig reageren en onder andere zeggen: ‘Wat een jodenstreek. We gaan je kapot maken…’.
Een ander voorbeeld betreft een incident met een Joodse man. Hij moest het ontgelden toen hij een
opmerking maakte tegen twee vrouwen die in een wachtkamer erg luidruchtig aan het praten waren.
Hij kreeg als reactie te horen: ‘Waar bemoei jij je mee vuile kut jood.’ De man maakte van de opmerking een melding bij de politie, hij voelde zich gediscrimineerd en beledigd.
Uit de politiemutaties blijkt echter dat er in de meeste gevallen geen aanleiding is te achterhalen
voor de belediging of bedreiging. Het feit dat de personen Joods zijn, is voor sommigen voldoende
aanleiding om een beledigende opmerking of bedreiging te uiten. Zo werd bijvoorbeeld een Joodse
man met een keppeltje in een koffiebar beledigd door een onbekende man voor ‘rot jood’. Of een
Joodse medewerker van een supermarkt die door een klant wordt uitgescholden en beledigd omdat hij
een keppeltje draagt. Het slachtoffer doet aangifte en de dader krijgt een winkelverbod.

12

Maar niet alleen personen zijn slachtoffer van belediging of bedreiging. Ook Joodse bedrijven, waaronder Joodse winkels, een Joods cateringbedrijf en een Joods restaurant zijn slachtoffer. Zo wordt het
Joodse restaurant per telefoon bedreigd. Een onbekend persoon belt naar het restaurant en zegt tegen
een medewerker: ‘Alle joden aan het gas, als je jood bent moet je dood. Ik ga je restaurant in de fik
steken’. Het cateringbedrijf krijgt via hun website een bericht van een onbekend persoon. De onbekende afzender noemt zich ‘jodenhater’ en schreef onder andere ‘kut jood’. Tot slot een opvallende
politiemutatie waarbij een trambestuurder betrokken is. In de mutatie staat beschreven dat de trambestuurder tijdens het voorbijrijden van het Anne Frank Huis via de intercom van de tram een antisemitische opmerking maakt over het Anne Frank Huis en de Joodse bevolking.
Uit de politiemutatie blijkt dat een derde van alle intentioneel antisemitisme-incidenten waarbij
sprake is van beledigingen of bedreigingen, is gepleegd door jongeren. In de politiemutatie staat dan
meestal beschreven dat het gaat om ‘jongeren’, ‘hangjongeren’, ‘een groepje jongeren’, ‘een groepje
jongens’ of ‘jongelui’. Indien de dader bekend is wordt er een leeftijd bij vermeld. In enkele gevallen
zijn de daders bekenden van het slachtoffer, doorgaans klasgenoten. Joodse kinderen worden dan door
medeleerlingen uitgescholden of via het internet bedreigd. Een voorbeeld hiervan is een Joods meisje
dat door twee medeleerlingen (groep 8) via een social media internetsite is bedreigd. Als straf moesten de twee leerlingen hun excuses aanbieden en naar een in memoriam expositie van Joodse kinderen gaan.
Uit de andere politiemutaties blijkt dat het veelal om (groepen) jongeren gaat die voor hen onbekende Joodse personen beledigen of bedreigen die kenmerkende joodse kleding dragen en een Joods
uiterlijk hebben (onder andere keppeltje, kapsel, gebedskledij). Zo wordt een Joodse jongen die in de
bus zit naar school beledigd door een groepje jongens. Er worden diverse kwetsende antisemitische
uitspraken gedaan door de jongens, onder andere: ‘Weet je dat er een jood in de bus zit en dat ze er
een paar zijn vergeten te vergassen’. Ook wordt een Joodse man door twee jongeren op een scooter in
het voorbijrijden uitgescholden voor ‘kankerjood’; een Joodse vrouw wordt door een groepje jongeren
voor ‘vuile jood’ uitgemaakt. En een groepje jongeren scheldt een aantal Joodse personen uit als ze
voorbijlopen en zegt daarbij ‘alle joden aan het gas’. Een andere melding betreft een groepje Marokkaanse jongeren die een Joodse man met keppeltje die uit synagoge komt uitschelden en roepen
´Hamas hamas joden aan het gas´. Een zelfde soort incident betreft een groep door hun uiterlijk
herkenbare Joodse mannen en een rabbijn die zijn nageroepen met ´joden joden!´ door een groepje
getinte jongens tussen de 10 en 16 jaar. En een Joodse vrouw wordt door groep getinte jongens uit de
buurt uitgescholden waarbij onder andere ´jood jood´ wordt geroepen.
Uit de politiemutaties blijkt dat er ook enkele (n=6) beledigingen en bedreigingen zijn geuit aan Joodse
personen via het internet. Via meerdere social media sites, forums of per e-mail worden beledigende
teksten of bedreigingen geuit die gericht zijn tot een Joods persoon of zelfs de Joodse gemeenschap.
Zo zijn er op Twitter en Facebook diverse berichten geplaatst in de trant van: ‘alle joden moeten
dood’, ‘ik haat joden’, ‘kanker joden’. Ook worden er berichten op forums geplaatst waar onder meer
de Holocaust wordt ontkend. Meestal zijn er geen verdachten bij deze incidenten gevonden. Wel komt
naar voren dat de personen die de berichten hebben geplaatst in enkele gevallen een gebruikersnaam
hebben die verwijst naar Jodenhaat.
Naast internet worden er beledigende teksten geuit via de media. Zo wordt in een radioprogramma
door een gastspreker de Holocaust ontkend. Enkele Joodse luisteraars doen aangifte naar aanleiding
van de radio-uitzending.
Bekladdingen en vernielingen

Uit de politiemutaties komen 17 incidenten naar voren waarbij sprake is van bekladding of vernieling.
Tien maal is een woning van een (vermeend) Joodse persoon of familie beklad met een hakenkruis en/
of beledigende tekst. De Joodse bewoners troffen meestal een hakenkruis aan op de voordeur van hun
woning. Eenmaal was niet alleen de voordeur beklad met een hakenkruis, maar ook de auto van de
Joodse familie. En bij een ander incident was de brievenbus beklad met de tekst; ‘VIEZ JOOD’. Uit de
politiemutatie komt naar voren dat van zes van de tien incidenten aangifte is gedaan en dat er geen
verdachte is aangewezen.
In totaal is in 2012 tweemaal een synagoge beklad en vernield. In de politiemutatie staat beschreven dat ruiten van een synagoge tijdens dodenherdenking op 4 mei zijn ingegooid en dat bij een

13

andere synagoge een aantal Hamas-stickers zijn geplakt op onder andere de ramen en toegangsdeur
van de synagoge. Van beide incidenten is aangifte gedaan en van de dader ontbreekt elk spoor.
Ook tweemaal is een Joods monument beklad met hakenkruizen. Ook hier is er geen verdachte.
Daarnaast is er nog een incident met een getekend hakenkruis op een raam van een Joodse basisschool. In de politiemutatie staat dat de verdachte een van de leerlingen is van de Joodse school. Een
ander incident betreft de vernieling van een aantal Joodse winkels. In de mutatie staat beschreven dat
de aanleiding van de vernielingen de spanning in het Midden-Oosten is. Er zijn geen verdachten bij
deze zaak. Ten slotte werd er nog een hakenkruis gevonden op een gebouw waarin een Joodse organisatie is gevestigd.
Op basis van de politiemutaties kan worden vastgesteld dat er van de 17 incidenten van vernieling
en bekladding van Joodse doelen slechts in één geval een dader bekend is. Bij de meerderheid van de
incidenten is er geen verdachte aangehouden.
Scanderen van antisemitische leuzen en provocerend gedrag

Er zijn in 2012 twee incidenten geregistreerd waarbij sprake is van provocerend gedrag. Bij het eerste
incident gaat het om een man die een Hitlergroet maakt voor het Joods museum. Uit de politiemutatie
komt geen verdere informatie over de verdachte naar voren. In de politiemutatie van het tweede
incident staat beschreven dat twee personen met elk diverse tatoeages van hakenkruizen zichtbaar op
hun lichaam enkele uren voor de dodenherdenking op de Dam in Amsterdam lopen. Dit wordt door de
agenten als provocerend gezien en er wordt een melding van gemaakt. In de mutatie staat geen verdere informatie over de verdachten.

14

VVerwey
Jonker
Instituut

4

Conclusies
In dit hoofdstuk komen puntsgewijs de conclusies aan de orde die voortkomen uit de door de politie
geregistreerde antisemitisme-incidenten.
Een belangrijk aandachtspunt is dat het in deze rapportage gaat om de door de politie geregistreerde
antisemitisme-incidenten. Dit kan geen volledig beeld geven van de werkelijke stand van zaken op het
gebied van antisemitisme in Nederland. Bovendien kampen we in Nederland met het probleem van
onderrapportage.
Wanneer we de resultaten overzien kunnen we concluderen dat de BVH-query’s meer zaken opleveren
dan de huidige manier van gegevensverzameling voor POLDIS. Zowel ten aanzien van de niet-intentionele antisemitische incidenten als ten aanzien van de intentionele antisemitische incidenten. Een
kwart van de POLDIS-zaken antisemitisme wordt niet door de query’s gevonden, echter maar drie
intentionele antisemitische incidenten worden niet met de query’s gevonden. Daarentegen 16 intentionele antisemitische incidenten worden wel met de query’s en niet met POLDIS gevonden.
We vinden in totaal 859 antisemitische incidenten vanuit POLDIS en 2382 antisemitische incidenten op
basis van de query’s in BVH. De overlap tussen deze bestanden is groot, 75% van de incidenten vanuit
POLDIS vinden we ook in de BVH-query’s. Een aantal regio’s is er niet in geslaagd om antisemitische
incidenten in BVH te detecteren en via het zaaksoverzicht ter bespreking voor te leggen in het Regionaal Discriminatie Overleg (RDO), de werkwijze binnen POLDIS. Terwijl wij tegelijkertijd wel (intentioneel) antisemitische incidenten in de regio’s vonden in de BVH-query’s.
Van de 2382 antisemitische incidenten op basis van de query’s in BVH zijn er bij 942 incidenten een of
meerdere verdachten gevonden. Het totaal aantal verdachten (daders) is 1360. Bijna 90% van de verdachten is van het mannelijk geslacht met een gemiddelde leeftijd van 25 jaar. 70% van de verdachten
heeft een Nederlandse etniciteit. Er zijn in totaal 2210 slachtoffers bekend. De slachtoffers zijn vooral
Nederlandse mannen (84%) van gemiddeld 39 jaar.
Uiteindelijk zijn er 54 intentioneel antisemitische incidenten geregistreerd. Dit betreft 2% van de
antisemitische incidenten die we met de query’s hebben onttrokken. Ruim 50% van deze intentioneel
antisemitische incidenten wordt gevonden in de regio Amsterdam-Amstelland en 11% in de regio
Utrecht. Bij de intentioneel antisemitische incidenten vinden we vooral veel beledigingen en bedreigingen. Mishandeling kwam maar één keer voor.
In verhouding komen incidenten met een antisemitische connotatie (hakenkruisen, anti-Joodse teksten
en -tekens) het meest voor, bij bijna 1400 incidenten is hiervan sprake. Dit wordt gevolgd door antisemitisch schelden, waarover we bijna 1000 incidenten vinden.
Lezing van de dossiers van de incidenten leert dat het bij de niet-intentionele incidenten in veel
gevallen gaat om onnozelheid van vooral jonge daders, die kennelijk niet in de gaten hebben dat
dergelijke bekladdingen en beledigingen als kwetsend worden ervaren.
Het aantal incidenten is vergeleken met andere vormen van discriminatie, racisme en homohaat,
relatief hoog. Dan valt op dat gezien de kleine groep Joden die het betreft in Nederland, antisemitisme naar verhouding heel veel voorkomt. Het betreft vooral niet-intentionele uitingen.

15

Colofon
Opdrachtgever 		
Landelijk ExpertiseCentrum Diversiteit (LECD)
Auteurs 			
Drs. Bas Tierolf
			Drs. Niels Hermens
			
Mr. Drs. Lisanne Drost
			
Liset van der Vos
Omslag 			
Ontwerppartners, Breda,
Uitgave 			
Verwey-Jonker Instituut
			Kromme Nieuwegracht 6
			3512 HG Utrecht
			
T (030) 230 07 99
			E secr@verwey-jonker.nl
			I www.verwey-jonker.nl
De publicatie kan gedownload worden via onze website: http://www.verwey-jonker.nl.
ISBN 978-90-5830-598-5
© Verwey-Jonker Instituut, Utrecht 2013.
Het auteursrecht van deze publicatie berust bij het Verwey-Jonker Instituut.
Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld.
The copyright of this publication rests with the Verwey-Jonker Institute.
Partial reproduction of the text is allowed, on condition that the source is mentioned.

40

Samen met de politieregio’s en het Openbaar Ministerie wordt sinds 2008
in opdracht van het Landelijk ExpertiseCentrum Diversiteit (LECD), elk
jaar het Criminaliteitsbeeld Discriminatie (POLDIS) gepubliceerd. In deze
rapportage worden alle door de politie geregistreerde discriminatoire
incidenten besproken. De politieregio’s verzamelen alle gegevens
en deze worden vervolgens geanalyseerd op discriminatiegrond,
verschijningsvorm en locatie. De rapportage gaat in op de achtergronden
van daders en slachtoffers, en op de ontwikkeling in de discriminatieincidenten in de loop der jaren. Ook wordt besproken hoe discriminatieLQFLGHQWHQKHWEHVWJHwGHQWLÀFHHUGNXQQHQZRUGHQLQGHYHUVFKLOOHQGH
regionale politieregistraties.
Binnen deze POLDIS 2012 rapportage is bovendien een verdiepende
studie gemaakt over het thema antisemitisme. Het betreft hier een
kwalitatieve beschouwing van de antisemitische incidenten die de
politie heeft geregistreerd. Deze themarapportage gaat in op de
achtergrond van de incidenten: daders en slachtoffers, de wijze van
discriminatie, en de locatie en omstandigheden waaronder de incidenten
plaatsvonden. Daarnaast biedt dit onderdeel een kwantitatief beeld van
hoe vaak verschillende typen antisemitische incidenten voorkomen in de
politieregistratie.