Milieueffectrapport Nationale Omgevingsvisie
6 juni 2019

Colofon
Titel: Milieueffectrapport Nationale Omgevingsvisie
Status: Definitief
Datum: 6 juni 2019
Uitgevoerd door: HaskoningDHV Nederland B.V.
Projectreferentie: T&PBE3989
Auteurs: Véronique Maronier, Dorien Grote Beverborg, Martin Bos, Reina
Drenth, Jos de Lange, Mark Groen, Edward Pfeiffer, Suzan Tack, Hans
Marinus, Michiel van Pelt (Michiel van Pelt Ruimtelijk Advies en
Management BV), Gerlof Rienstra (Rienstra Beleidsonderzoek en
Beleidsadvies), Peter Louter (Bureau Louter), Wim Dijkman (CLM Onderzoek
en Advies BV).
Projectleider: Christiaan Elings
Opdrachtgever: Roel Teeuwen, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Inhoud
Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

6

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

25

1.1 Waarom deze milieueffectrapportage?
1.2 Waarom een Nationale Omgevingsvisie?
1.3 Aanpak van de milieueffectrapportage

25
29
34

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

46

2.1 Een veilige en gezonde fysieke leefomgeving
2.2 Een goede omgevingskwaliteit
2.3 Economische omgeving
2.4 Woonomgeving

47
51
55
59

Hoofdstuk 3 | REFLECTIE EN ALTERNATIEVEN TIJDENS DE VOORBEREIDING
VAN DE NOVI
62
3.1 Verkenning van alternatieve beleidsopties

63

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERPNOVI
65
4.1 Algemeen beeld van effecten van de ontwerp-NOVI
4.2 Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
4.3 Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
4.4 Sterke en gezonde steden en regio’s
4.5 Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied
4.6 Samenhangende effecten in gebieden
4.7 Effecten voor buurlanden

66
69
80
92
104
114
130

Hoofdstuk 5 | PASSENDE BEOORDELING VAN GEVOLGEN VOOR NATURA
2000
133
5.1 Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
5.2 Duurzaam economisch groeipotentieel
5.3 Sterke en gezonde steden en regio’s
5.4 Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied
5.5 Kansen voor Natura 2000

133
134
134
135
135

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET
VERVOLG

137

6.1 Conclusies en aanbevelingen
6.2 Aandachtspunten voor het vervolg

137
139

BIJLAGE 1: Geraadpleegde bronnen en literatuur

151

PlanMER NOVI |

3

4

BIJLAGE 2: Begrippen en afkortingen

155

BIJLAGE 3: Overizicht van aan de NOVI gekoppeld beleid

157

Achtergronddocumenten

160

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale
Omgevingsvisie
Dit is de samenvatting van de milieueffectrapportage (PlanMER) voor de Nationale Omgevingsvisie
(ontwerp-NOVI). De NOVI is een strategisch plan en omvat beleidskeuzes die globaal richting geven
voor een samenhangende aanpak om ruimte te bieden aan klimaatadaptatie en energietransitie,
voor duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland, voor sterke en gezonde steden en regio’s
en voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.
In een context waar veel leefomgevingsaspecten onder druk staan, kent de doorwerking en
uitvoering van de ontwerp-NOVI - en daarmee de effecten voor de staat van de fysieke leefomgeving nog veel onzekerheden. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken, afhankelijk
van de uitwerking in (gebiedsgerichte) programma’s, de doorwerking naar vervolgbesluiten van
zowel Rijk als decentrale overheden en van het in te zetten instrumentarium.
De beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI bieden zowel kansen als risico’s voor alle aspecten van de
fysieke leefomgeving; er zijn meer kansen dan risico’s. Gezien de onzekerheden - en om kansen te
verzilveren en gesignaleerde risico’s het hoofd te bieden - is het noodzaak om tijdens de doorwerking
en uitvoering van het beleid de ‘hand aan de kraan’ te houden. Hiervoor zijn een vorm van regie voor
een samenhangende aanpak én samenhangende monitoring van de effectiviteit van het beleid en
van optredende effecten cruciaal voor zorgvuldige doorwerking naar vervolgbesluiten, mét
gelegenheid voor optimalisatie om kansen te verzilveren en risico’s te beheersen.

Waarom een milieueffectrapportage voor de
ontwerp-NOVI
Ter ondersteuning van de visievorming en de besluitvorming over de NOVI, wordt de procedure van
de milieueffectrapportage (plan-m.e.r.) doorlopen. Deze procedure zorgt ervoor dat het milieubelang
volwaardig wordt meegewogen in de planvoorbereiding. In het PlanMER - de rapportage waarin de
resultaten van de plan-m.e.r.-procedure worden vastgelegd - worden de gevolgen van het beleid voor
het milieu inzichtelijk gemaakt. Dit draagt bij aan een weloverwogen besluit over de ontwerp-NOVI.
Daarnaast is voor de ontwerp-NOVI een zogenaamde passende beoordeling uitgevoerd. Hierbij zijn
de mogelijke consequenties voor de instandhoudingsdoelen van de strikt beschermde Natura 2000gebieden getoetst. Het PlanMER - met daarin ook de resultaten van de passende beoordeling - wordt
als bijlage bij de ontwerp-NOVI ter visie gelegd.

6

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

Aanpak voor een brede benadering van
‘milieueffecten’
Voor PlanMER NOVI is het zogenaamde ‘Rad van de leefomgeving’ ontwikkeld. Als beoordelingskader
vormt het ‘Rad’ het vertrekpunt voor de beschrijving van de staat van de leefomgeving en de
effectbeoordeling.
Het ‘Rad’ volgt de brede en integrale benadering van de Omgevingswet, die ook in de NOVI tot
uitdrukking komt. Opgebouwd rond de doelstellingen van de Omgevingswet, is vanuit vier
perspectieven naar de gevolgen voor de fysieke leefomgeving gekeken. Met oog op het beschermen
van de fysieke leefomgeving is gekeken naar 1) een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en 2) een
goede omgevingskwaliteit. Met oog op het vervullen van maatschappelijke behoeften is gekeken
naar 3) de woonomgeving en 4) de economische omgeving. Met deze focus op de gehele fysieke
leefomgeving kent het PlanMER dus een bredere reikwijdte dan de gebruikelijke milieuaspecten die in
de Wet milieubeheer worden genoemd. In figuur 0.1 is het Rad van de Leefomgeving afgebeeld, met
in de buitenste schil de aspecten (vetgedrukt) en een selectie van indicatoren die in de beoordeling
zijn betrokken. Deze selectie is het resultaat van een analyse van opgaven in de fysieke leefomgeving
én het proces van raadpleging over de beoogde reikwijdte en detailniveau van het PlanMER.

Figuur 0.1 | Het Rad van de Leefomgeving; beoordelingskader PlanMER NOVI.
Het PlanMER is gericht op de beoordeling van beleidskeuzes voor de vier beleidsprioriteiten die in de
ontwerp-NOVI zijn beschreven; deze zijn links opgenomen in figuur 0.1. Aansluitend op de lange
termijn focus van de ontwerp-NOVI, worden effecten beschouwd ten opzichte van de
referentiesituatie in 2030. Dit betreft de staat van de leefomgeving zoals die zich naar verwachting in
2030 zou voordoen bij ongewijzigd bestaand beleid én waarbij autonome trends en ontwikkelingen
in acht worden genomen. Hoewel er al een grote mate van onzekerheid bestaat over autonome
trends en ontwikkelingen over de periode tot aan 2030, zijn de onzekerheden over autonome trends
en ontwikkelingen op de lange termijn - richting 2050 - enorm. Waar relevant en mogelijk wordt in
het PlanMER een doorkijk gegeven richting 2050.

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

7

Aansluitend op het strategische karakter van de ontwerp-NOVI kunnen effecten alleen kwalitatief en
op basis van expert judgement in beeld worden gebracht. De wijze waarop het beleid uiteindelijk
wordt uitgevoerd staat nu nog niet vast; dit vergt nadere uitwerking van ambities en strategische
nationale keuzes in (gebiedsgerichte) programma’s en in vervolgbesluiten van zowel rijk en
decentrale overheden. Effecten die het beleid op lange termijn zal hebben voor de fysieke
leefomgeving zijn dan ook omgeven met onzekerheid. Wel kunnen nu al kansen en risico’s worden
geïdentificeerd die aandacht vergen in de nadere uitwerking in programma’s en vervolgbesluiten. Dit
biedt een opstap voor deze programma’s en vervolgbesluiten en een basis voor monitoring en
evaluatie; een belangrijke randvoorwaarde om tijdens de doorwerking en uitvoering van het beleid
‘de hand aan de kraan’ te kunnen houden.

Reflectie en afweging alternatieven tijdens de
voorbereiding van de NOVI
Al vanaf het begin van de voorbereiding van de NOVI is in 2015 gestart met de werkzaamheden ter
voorbereiding van de plan-m.e.r.-procedure. Hierdoor kon door het bieden van reflectie gedurende
het hele proces meerwaarde worden geboden door het ‘milieubelang’ (in dit geval volgens de brede
benadering van de fysieke leefomgeving) een volwaardige plek in de planvoorbereiding te geven.
Hiertoe is op verschillende momenten tijdens de voorbereiding van de NOVI vanuit plan-m.e.r.perspectief reflectie geboden. Hierna is samengevat op welke wijze dit in het proces is gebeurd.
Reflectie 1 | jan. Bijgedragen aan agendering van onderwerpen die aandacht vergen in NOVI, door het inbrengen van het Rad van de
feb. 2016
Leefomgeving voor een brede benadering van leefomgevingskwaliteit. Hierbij zijn bijvoorbeeld biodiversiteit en welzijn
Brede
expliciet onder de aandacht gebracht als specifieke aandachtspunten.
benadering

8

Reflectie 2 | jun. nov. 2017
Alternatieve
beleidsopties

Bijgedragen aan expliciete beschouwing van kansen en risico’s bij de verkenning van beleidsopties door
verdiepingsgroepen. Dit is het moment dat de gevolgen van beleidsalternatieven globaal in beeld zijn gebracht. In het
PlanMER is een beschouwing opgenomen van de alternatieve beleidsopties die zijn verkend. De belangrijkste inzichten
over kansen en risico’s zijn samengevat in het achtergronddocument ‘Beschouwing van beleidsopties voor de NOVI’.

Reflectie 3 | mei
2018
Beleidskeuzes

Bijgedragen aan aanscherping van de redeneerlijn en beleidskeuzes in de NOVI en agenderen van thema’s die (o.b.v.
eerste beschouwing van kansen en risico’s) aandacht vergen bij de uitwerking van de ontwerp-NOVI.

Reflectie 4 | nov.
2018
Conflicterende
claims

Bijgedragen aan de aanscherping van hoofdboodschappen in NOVI en aan het in beeld brengen van schurende punten
tussen de vier prioriteiten en de beleidskeuzes en van conflicterende claims in specifieke gebieden.

Reflectie 5 | jan mei 2019
Optimaliseren

Bijgedragen aan het expliciteren van keuzes bij conflicterende claims en het identificeren van onderwerpen die expliciet
aandacht vergen in het planMER. Bij deze reflectie zijn risico’s ten aanzien van milieukwaliteit, gezondheid,
biodiversiteit en welzijn expliciet onder de aandacht gebracht bij de opstellers van de ontwerp-NOVI en zijn
mogelijkheden voor optimalisatie van beleidskeuzes besproken. Dit heeft er mede toe bijgedragen dat er
aanscherpingen ten aanzien van deze onderwerpen zijn doorgevoerd in de ontwerp-NOVI.

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

Alternatieve beleidsopties
Een belangrijk onderdeel van de reflectie gedurende het proces vormde het verkennen van
alternatieve beleidsopties in een vroeg stadium van de planvoorbereiding, op een moment dat dit
meerwaarde had in het proces. Tijdens een verdiepingsfase zijn voor de vier strategische
beleidsopgaven de opgaven verdiept en beleidsopties verkend, in samenspraak met een breed scala
aan deskundigen van betrokken departementen, decentrale overheden en van verschillende
rijksinstituten. Ook zijn op enkele momenten externe kennishouders en maatschappelijke partners
hierbij geraadpleegd.
Voor de alternatieve beleidsopties zijn de kansen en risico’s globaal in beeld gebracht. Vanuit het
plan-m.e.r.-proces is het ‘Rad van de Leefomgeving’ ingebracht om te zorgen voor een brede
beschouwing van mogelijke voor- en nadelen voor de fysieke leefomgeving. Het inzicht in de
alternatieve beleidsopties - met kansen en risico’s - legde de basis voor de uitwerking van de
ontwerp-NOVI; het in 2018 gepubliceerde Kabinetsperspectief gaf hiervoor de richting. Op deze wijze
is in het plan-m.e.r.-proces invulling gegeven aan de beschouwing van alternatieven; op het moment
dat dit het meest meerwaarde bood in het proces.
Hierna is een overzicht opgenomen van de alternatieve beleidsopties die zijn verkend én waarvoor de
belangrijkste kansen en risico’s zijn uitgewerkt. In het achtergronddocument ‘Beschouwing van
beleidsopties voor de NOVI’ zijn deze verder toegelicht.
Overzicht alternatieve beleidsopties die voor de vier beleidsprioriteiten zijn verkend
• Beleidsopties ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Lage temperatuur warmte
Hoge temperatuur warmte
Kracht en licht
Mobiliteit
Voedsel en natuur
Klimaatadaptatie
Inzet rijksgronden en Rijk vastgoed als vliegwiel
Kraam- en versnellingskamers klimaat

• Beleidsopties sterke en gezonde steden en regio’s
1. Accommoderen groei in het stedelijk kerngebied en de
stedelijke netwerken
2. Vitaliteit in krimpgebieden
3. Inclusieve samenleving
4. Transitie naar een duurzame gebouwde omgeving en
duurzame mobiliteit

• Beleidsopties duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
1. Versterken van de internationale netwerkpositie
2. Ontwikkelen van duurzame en concurrerende stedelijk-economische
netwerken
3. Verduurzaming van regio’s en steden met een uitstekend woon-,
werk- en leefklimaat

• Beleidsopties toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk
gebied
1.
2.
3.
4.

Natuur: optimaliseren versus transformeren
Landbouw: optimaliseren versus transformeren
Landschap: optimaliseren versus transformeren
Veenweidegebieden: optimaliseren versus transformeren

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

9

De staat van de fysieke leefomgeving
De huidige staat van de fysieke leefomgeving laat een wisselend beeld zien. Vooral qua ruimtelijkeconomische structuur, economische vitaliteit, de kwaliteit van de openbare ruimte en
veiligheidsrisico’s staat de fysieke leefomgeving er op dit moment over het algemeen goed voor.
Vooral de huidige staat ten aanzien van het klimaat, natuurlijke systemen, natuur en milieukwaliteit
& gezondheid staan onder druk; ambities worden (nog) niet gehaald en op veel plekken is sprake van
knelpunten.
Hoewel de onzekerheid over bijvoorbeeld geopolitieke en technologische ontwikkelingen groot is,
zorgen autonome trends en ontwikkelingen ervoor dat de staat van de leefomgeving richting 2030
voor de meeste aspecten meer onder druk komt te staan. In de referentiesituatie keert bestaand
beleid de negatieve trends naar verwachting niet. Een uitzondering vormt de positieve trend ten
aanzien van de staat van natuurlijke systemen. Dit hangt samen met de positieve bijdrage van de
Kaderrichtlijn Water voor de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater.
Vooral de toch al kwetsbare staat ten aanzien van het klimaat, de natuur (met name biodiversiteit) en
milieukwaliteit & gezondheid komen richting 2030 over het algemeen verder onder druk te staan.
Daarnaast vallen de negatieve trends ten aanzien van landschap & openbare ruimte, natuurlijke
hulpbronnen, de ruimtelijk-economische structuur en welzijn op; vooral de toenemende druk op de
sociale samenhang en inclusiviteit maakt dat ook welzijn in de referentiesituatie een kwetsbaar
aspect vormt.
Figuur 0.2 vat het beeld van de staat van de fysieke leefomgeving samen, zowel voor de huidige
situatie (lichte lijn) als voor de referentiesituatie in 2030 (donkere stippellijn). Belangrijk om te
vermelden is dat het een globaal beeld van de staat van de fysieke leefomgeving betreft. De staat van
specifieke indicatoren die onderdeel zijn van de aspecten verschilt. Ook is er sprake van regionale
verschillen, verschillen binnen steden en in het landelijk gebied en bijvoorbeeld verschillen binnen en
buiten beschermde natuurgebieden.
In het PlanMER wordt verder ingegaan op deze verschillen.

10

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

Figuur 0.2 | De staat van de fysieke leefomgeving.
De meest in het oog springende ontwikkelingen ten aanzien van de staat van de fysieke
leefomgeving zijn hierna samengevat. In het PlanMER wordt dit verder uitgewerkt.
OPVALLENDE ONTWIKKELINGEN IN DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING
De staat van de natuur: Hoewel er binnen natuurgebieden (inclusief Natura 2000-gebieden) sprake is
van een verbetering van het areaal en de condities voor de hier voorkomende dier- en plantensoorten,
lijkt bestaand beleid de negatieve trend in de biodiversiteit voor Nederland als geheel niet te keren.
Ongeveer een derde van de Nederlandse dier- en plantensoorten is momenteel bedreigd en dit
aandeel neemt richting 2030 naar verwachting toe. Schaalvergroting in de landbouw en de druk van

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

11

verstedelijking en mobiliteit zorgen ervoor dat de negatieve trend in de condities voor beschermde
soorten en habitats en in de biodiversiteit doorzet. Bodemdaling zorgt in sommige gebieden
bovendien voor een verdere achteruitgang van de bodemstructuur en het bodemleven.
Klimaatverandering zorgt dat er op termijn meer knelpunten ontstaan, ook in de verbondenheid van
natuurgebieden en de robuustheid van ecologische verbindingen.
De staat van de milieukwaliteit & gezondheid: De inspanningen om de milieukwaliteit in Nederland
te verbeteren zijn in het verleden redelijk succesvol geweest. Normen die van belang zijn voor de
volksgezondheid - zoals schoon drinkwater, schone bodems, schone lucht en voorkomen van
(geluid)hinder - worden veelal behaald. Dit betekent echter niet dat er vanuit gezondheidsperspectief
geen opgave meer is. Milieufactoren veroorzaken in toenemende mate aanzienlijke
gezondheidsschade; luchtvervuiling en ongezond gedrag draagt hier aan bij. Vooral in de steden zorgt
de toenemende druk hier voor een verdere afname van de milieukwaliteit en gezondheid. In
combinatie met de beperkte ruimte in steden om gezond gedrag te stimuleren en het feit dat de
noodzaak voor een gezonde leefstijl onvoldoende wordt ingezien, maakt dat de staat van de
milieukwaliteit & gezondheid een punt van aandacht is.
De staat van het klimaat: Ondanks de inspanningen om de uitstoot van broeikasgassen te beperken
en de mogelijkheden voor opslag en vastlegging van broeikasgassen te verbeteren, worden de
klimaatambities bij voortzetting van het huidige beleid niet gehaald; namelijk het beperken van de
emissie met 49% in 2030. Er wordt flink geïnvesteerd om op langere termijn om te kunnen gaan met
de negatieve gevolgen van klimaatverandering (klimaatadaptatie, droogte, hittestress en
wateroverlast). Met name voor de lange termijn (richting 2050) is de verwachting dat het huidige
beleid nog onvoldoende antwoord biedt op de grote opgaven waar we in Nederland voor staan.
De staat van natuurlijke hulpbronnen: De groei van de bevolking, welvaart en technologische
ontwikkeling leidt tot een groeiende vraag naar voorraden en diensten die de natuur ons kan leveren.
Die voorraden raken steeds verder uitgeput. Denk bijvoorbeeld aan de afnemende beschikbaarheid
van fossiele brandstoffen, mineralen en andere grondstoffen. Er is sprake van een negatieve trend en
de effecten zullen op de langere termijn (zeker richting 2050) steeds meer urgent worden. Voor wat
betreft het benutten van de bodemvruchtbaarheid voor de landbouw, zijn de negatieve gevolgen van
schaalvergroting en intensivering in de landbouw nu al in toenemende mate merkbaar.
De staat van de ruimtelijk-economische structuur: De druk in de steden is groot;
woningbouwopgaven zorgen ervoor dat voor bedrijfsleven goede locaties worden getransformeerd
naar locaties voor wonen. Het aantal verplaatsingen neemt toe en de bereikbaarheid (vooral in en om
de steden) komt steeds meer onder druk te staan, terwijl die bereikbaarheid juist een belangrijke
kracht is van de ruimtelijk-economische structuur. Tot 2030 wordt daarom flink geïnvesteerd in de
bereikbaarheid (MIRT), waarbij er nadrukkelijk aandacht is voor achterlandverbindingen en de
metropoolregio’s (Amsterdam, Rotterdam - Den Haag, Utrecht en Eindhoven). Toch neemt de druk op
het mobiliteitssysteem toe, vooral in en rond de groeiende steden. Vanuit die steden bestaat er een
toenemende behoefte om meer te investeren in het OV. Ook over de internationale bereikbaarheid is
er zorg; kan Nederland haar sterke positie behouden als gevolg van een combinatie van beperkte
ontwikkelingsruimte voor de luchtvaart en beperkte investeringen in internationale
spoorverbindingen. Verder is er zorg over de robuustheid van het energienetwerk en van het digitale
netwerk, waarbij huidig beleid nauwelijks voorziet in het slim koppelen van vraag en aanbod, terwijl
ook dit belangrijke indicatoren zijn voor een goede ruimtelijk-economische structuur.
De staat van welzijn: Gezien de toenemende druk op de steden - waarbij de verschillen tussen stad en
platteland verder toenemen - bestaat er zorg over de ontwikkeling van de ruimtelijke sociale
samenhang in Nederland en meer specifiek ook binnen de steden. Daarnaast zorgen (technologische)
ontwikkelingen in bijvoorbeeld mobiliteit en in de energietransitie voor zorgen over de mate waarin
iedereen in de samenleving gelijke kansen heeft om deel te nemen. Bestaand beleid lijkt deze
vraagstukken onvoldoende te adresseren.

12

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

Kansen en risico’s van beleidskeuzes
In de fysieke leefomgeving komen een groot aantal opgaven bij elkaar, werken op elkaar in en
wedijveren om de (milieu)ruimte. Voor zaken die van nationaal belang zijn - en veelal sectoraal van
aard zijn - zijn keuzes vastgelegd in verschillende structuurvisies, nota’s en andere beleidsstukken.
Veel daarvan behoeven geen inhoudelijke verandering; voortzetting van bestaand beleid leidt niet tot
andere effecten dan nu al voorzien zijn en blijft buiten beschouwing in dit planMER. Voor vier
prioriteiten is een samenhangende, integrale aanpak op nationale schaal, over sectoren heen nodig.
Voor de vier prioriteiten bevat de ontwerp-NOVI de volgende strategische nationale beleidskeuzes:
Prioriteit 1 | Ruimte voor de klimaatadaptatie en energietransitie
Beleidskeuze 1.1: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en water robuust
Beleidskeuze 1.2: De Noordzee biedt kansen voor inpassing duurzame energie
Beleidskeuze 1.3: Energie infrastructuur voor duurzame energie
Beleidskeuze 1.4: Realiseren opgave duurzame energie op land

Prioriteit 2 | Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
Beleidskeuze 2.1: Duurzame en circulaire economie
Beleidskeuze 2.2: Duurzame energiebronnen en verandering productieprocessen
Beleidskeuze 2.3: Optimale (inter)nationale bereikbaarheid
Beleidskeuze 2.4: Investeren in aantrekkelijke, gezonde en veilige leefomgeving
Beleidskeuze 2.5: Bevorderen grensoverschrijdende verbindingen
Beleidskeuze 2.6: Ruimte voor datacenters
Beleidskeuze 2.7: Afstemmen vraag en aanbod kantoren, bedrijventerreinen en winkels
Beleidskeuze 2.8: Spreiding toerisme

Prioriteit 3 | Sterke en gezonde steden en regio’s
Beleidskeuze 3.1: Duurzame ontwikkeling steden
Beleidskeuze 3.2: Integrale verstedelijkingsstrategie
Beleidskeuze 3.3: Woningvraag sluit aan bij aanbod
Beleidskeuze 3.4: Geconcentreerde verstedelijking
Beleidskeuze 3.5: Klimaatbestendige steden en regio’s
Beleidskeuze 3.6: Bereikbaarheid stad en regio
Beleidskeuze 3.7: In gebieden met bevolkingsdaling versterken we de vitaliteit en leefbaarheid

Prioriteit 4 | Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied
Beleidskeuze 4.1: Verbeteren balans tussen landgebruik en omgevingskwaliteiten
Beleidskeuze 4.2: Biodiversiteit en natuurlijk kapitaal
Beleidskeuze 4.3: Duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem
Beleidskeuze 4.4: Versterken en beschermen landschappelijke kwaliteiten
De impact van de ontwerp-NOVI - en de zekerheid waarmee effecten zich daadwerkelijk zullen
voordoen - hangt af van de mate van concreetheid van de beleidskeuzes, van het kader waarin
vervolgbesluiten worden genomen (wie gaat er over) en de instrumenten die worden ingezet voor de
doorwerking en uitvoering van het beleid (de wijze van sturing). Geconstateerd wordt dat de
ontwerp-NOVI geen concrete besluiten bevat die nu al zullen leiden tot de uitvoering van
maatregelen. Dit betekent ook dat een besluit over de ontwerp-NOVI nu nog niet direct zal leiden tot
concrete effecten en dat de gevolgen voor de staat van de fysieke leefomgeving op langere termijn
nog met onzekerheid is omgeven. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken,
afhankelijk van de uitwerking in (gebiedsgerichte) programma’s, de vervolgbesluiten van zowel Rijk
als decentrale overheden en van de inzet van het instrumentarium.

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

13

Voor de vier beleidsprioriteiten bevat de ontwerp-NOVI beleidskeuzes die richting geven aan de
verdere doorwerking van het beleid door het Rijk en de decentrale overheden in programma’s en
vervolgbesluiten. Hierbij doen zich zowel kansen als risico’s voor die van belang zijn om mee te wegen
bij die vervolgbesluiten. Of kansen en risico´s zich daadwerkelijk voor zullen doen, hangt af van de
doorwerking en uitvoering van de NOVI. Vanwege de complexiteit van de opgaven, de benodigde tijd
voor het vervolgproces en de onzekerheden die zich hierbij voordoen over de precieze uitwerking van
het beleid - bijvoorbeeld met gebiedsgericht maatwerk - is het aannemelijk dat veel kansen en risico’s
zich pas op langere termijn (pas ná 2030) zullen manifesteren.
Figuur 0.3 bevat een samenvattend beeld van de kansen en risico’s door de beleidskeuzes voor de
staat van de fysieke leefomgeving. Het betreft een totaalbeeld van alle kansen en risico’s voor de vier
beleidsprioriteiten.
Met de (autonome) referentiesituatie in 2030 als vertrekpunt, geven de groene pijlen kansen weer
voor verbetering van de staat van de fysieke leefomgeving en geven de rode pijlen risico’s weer voor
verslechtering van de staat van de fysieke leefomgeving. De dikte van de pijlen wordt bepaald door
het aantal beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI dat leidt tot een kansen en/of risico voor de specifieke
aspecten uit het Rad; hoe dikker een pijl, hoe meer kansen of risico’s. De dikte van de pijlen zegt dus
niets over de aard of omvang van kansen en risico’s of de aannemelijkheid dat deze zich kunnen
voordoen; de complexiteit en daarmee samenhangende onzekerheden over de doorwerking en
uitvoering van het beleid zijn hiervoor te groot.
Belangrijk om te vermelden is dat het een globaal beeld van kansen en risico’s betreft. Voor aspecten
kunnen zich zowel kansen als risico’s voordoen, mede ingegeven door verschillen ten aanzien van de
specifieke indicatoren die onderdeel zijn van de aspecten. Ook is er sprake van regionale verschillen,
verschillen binnen steden en in het landelijk gebied en bijvoorbeeld verschillen binnen en buiten
beschermde natuurgebieden. In de volgende paragrafen wordt verder ingegaan op deze verschillen.

Algemeen beeld van kansen en risico’s van de ontwerpNOVI
Op basis van Figuur 0.3 kan worden geconcludeerd dat de ontwerp-NOVI voor alle aspecten kansen
biedt voor de fysieke leefomgeving; er zijn meer kansen dan risico’s. Met de focus van de
beleidskeuzes op de vier beleidsprioriteiten worden belangrijke opgaven ten aanzien van de staat van
de fysieke leefomgeving in de ontwerp-NOVI expliciet geadresseerd, waaronder klimaat, natuurlijke
hulpbronnen en de ruimtelijk-economische structuur.
Een aantal niet-ruimtelijke aspecten krijgen minder nadrukkelijk aandacht in de beleidskeuzes in de
ontwerp-NOVI, zoals milieukwaliteit & gezondheidsbescherming en welzijn. Omdat de ontwikkeling
van de staat van deze aspecten van de fysieke leefomgeving onder druk staat, zullen zonder
aanvullend (sectoraal) beleid en maatregelen de negatieve trends in de staat van de fysieke
leefomgeving voor deze aspecten naar verwachting niet worden gekeerd. Verder vergt het grotere
aantal risico’s voor de natuur en landschap & openbare ruimte nadrukkelijk aandacht in het vervolg.
Of kansen en risico’s zich daadwerkelijk zullen voordoen, hangt af van de uitwerking van het beleid in
(gebiedsgerichte) programma’s, in vervolgbesluiten van zowel Rijk als decentrale overheden en van de
inzet van instrumentarium. Mede hierdoor is het aannemelijk dat veel kansen en risico’s zich pas op
langere termijn - vaak pas ná 2030 - zullen manifesteren.

14

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

Figuur 0.3 | Kansen en risico’s van de beleidskeuzes voor de staat van de fysieke leefomgeving.
Hierna zijn de meest in het oog springende kansen en risico’s per beleidsprioriteit samengevat. Het
planMER bevat een verdere beschouwing van kansen en risico’s.

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

15

Kansen en risico’s | Ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie
Deze beleidsprioriteit zet in op een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting van Nederland en
een voor de leefomgeving goede en kostenefficiënte energietransitie.
De beleidskeuzes bieden kansen voor de staat van het klimaat (waarbij sprake is van een negatieve
autonome trend). Dit komt door het positieve effect van energietransitie op de afname van emissie
van broeikasgassen en de inzet op klimaatbestendigheid en waterrobuustheid van de omgeving. Dit
laatste genereert kansen voor afname van hitte en droogte en wateroverlast. Als gevolg van
clustering van duurzame energie in energielandschappen en meer wind op zee kunnen natuur-,
landschappelijke en cultuurhistorische waarden elders gespaard worden. Aan de andere kant zijn er
ook risico’s voor de omgevingskwaliteit waarbij het voor de energietransitie benodigde ruimtebeslag
leidt tot een toenemende druk op natuurlijke systemen, natuur en landschap. Ingrepen in de bodem
als gevolg van de aanleg van energie infrastructuur (warmtenetten en bodemenergiesystemen)
leveren risico’s voor natuurlijke systemen.
De energietransitie en klimaatadaptatie biedt daarnaast zowel kansen als risico’s voor de staat van de
economische vitaliteit. Een gunstige of negatieve uitwerking hangt af van de wijze van doorwerking
en uitvoering van het beleid. De energietransitie biedt bijvoorbeeld nieuwe banen en ontwikkeling in
de energiesector (voldoende capaciteit op de arbeidsmarkt is tegelijk een randvoorwaarde om de
ambities voor de energietransitie te halen). Windenenergie op zee kan aan de andere kant ook risico’s
met zich mee brengen voor verdienvermogen en werkgelegenheid gerelateerd aan de visserij. Door in
te zetten op energietransitie wordt Nederland minder afhankelijk van fossiele brandstoffen uit het
buitenland; dit komt de nationale veiligheid ten goede. Tegelijkertijd wordt het energienetwerk
Nederland qua veiligheid kwetsbaarder, door de afhankelijkheid van wind en zon, van een beperkt
aantal kwetsbare aanlandingslocaties voor windenergie van zee. Een klimaatbestendige omgeving
biedt tot slot kansen voor de kwaliteit van woonomgeving (bijvoorbeeld duurzamere en
klimaatrobustere woningen en voorzieningen) en ruimtelijke structuur (bijvoorbeeld door het
verbeteren van het energienetwerk en de kwaliteit van vestigingslocaties).

Kansen en risico’s | Duurzaam economisch groeipotentieel
voor Nederland
Deze beleidsprioriteit zet in op een circulaire en CO2-arme economie in 2050, waarbij economische
groei en milieudruk worden ontkoppeld. Dit schept de voorwaarden om ook op de langere termijn
economische groei op een duurzame wijze te kunnen accommoderen. Steden en stedelijke regio’s
vervullen een steeds belangrijker rol als motoren voor deze economische groei. Daarom zijn een
aantrekkelijke leefomgeving en een goede (internationale) fysieke en digitale bereikbaarheid
belangrijke vestigingsplaatsvoorwaarden.
De ambitie voor deze beleidsprioriteit biedt potentie om negatieve trends in de Staat van de fysieke
Leefomgeving te keren, maar de precieze betekenis die dit zal hebben voor de economische vitaliteit,
het ruimtelijk-economisch netwerk, de woonomgeving en het klimaat is nog onduidelijk. Veel hangt
af van de wijze waarop het beleid wordt geconcretiseerd, waarbij zich zowel kansen als risico’s
voordoen, afhankelijk van het exacte ambitieniveau en de aard van de te nemen vervolgbesluiten.
Risico’s doen zich vooral voor, voor natuur, landschap, de woonomgeving en
milieugezondheidsrisico’s. Dit geldt voornamelijk in het geval van vervolgbesluiten over locatie
gebonden ontwikkelingen, zoals (milieu)ruimte voor industrie, zeehavens, datacenters en
verzamelplekken (hubs) om de transitie naar een circulaire economie mogelijk te maken. Voor wat
betreft de gevolgen voor de economische vitaliteit hangt veel af van de wijze van doorwerking en
uitvoering van het beleid. De beleidskeuzes concentreren zich nu in belangrijke mate op de grote
haven- en industrieclusters. Deze focus vormt een risico voor de economische vitaliteit, aangezien de
potentie voor het verdienvermogen en de werkgelegenheid met name afhangt van de mate waarin
de kracht van steden en stedelijke regio’s wordt benut. Tegelijkertijd biedt de transitie naar een

16

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

duurzame en circulaire economie kansen voor het verdienvermogen en de werkgelegenheid van
sectoren die zijn gericht op deze transitie en biedt dit kansen door een stuwende werking voor kennis
en innovatie. Belangrijke randvoorwaarde is overigens dat er voldoende capaciteit op de
arbeidsmarkt is voor het realiseren van deze ambitie; de verwachting is dat dit een risico vormt in het
vervolg.

Kansen en risico’s | Sterke en gezonde steden en regio’s
Deze beleidsprioriteit zet in op sterke, leefbare en klimaatbestendige steden en regio’s. Om de
economische concurrentie kracht én tegelijkertijd de attractiviteit, verduurzaming en bereikbaarheid
van de stedelijke regio’s te verbeteren is een systeemsprong noodzakelijk. Voor het vervolg is het
essentieel om verstedelijkingsopgaven op het gebied van wonen, werken, mobiliteit, klimaat en
energie in samenhang te bezien.
Over het algemeen kan worden gesteld dat deze beleidsprioriteit kansen biedt voor milieukwaliteit &
gezondheid, klimaat, natuur, openbare ruimte en wonen & woonomgeving. Hierdoor biedt de
ontwerp-NOVI potentie om negatieve trends in de staat van de leefomgeving te keren (b.v. afname
hittestress, emissie broeikasgassen en wateroverlast). Of dit ook gebeurt, hangt af van de nadere
uitwerking van het beleid in programma’s en vervolgbesluiten. De kansen hangen grotendeels samen
met de water robuuste en klimaatbestendige inrichting van gebouwde omgeving en het koppelen
van vervoersmodaliteiten. Indien de transformatie naar een gezonde, groene en aantrekkelijke
leefomgeving daadwerkelijk vorm krijgt kan er een kwaliteitsverbetering optreden van openbare
ruimte en woonomgeving. Voorzieningen worden beter bereikbaar.
Risico’s doen zich voor op het gebied van de keuze voor compacte verstedelijking en keuzes over
mobiliteit. Terwijl compacte verstedelijking ook kansen biedt voor het leefmilieu in het landelijk
gebied en voor de standsranden, brengt compacte verstedelijking (met functiemenging van wonen
en werken) ook risico’s met zich mee. In compacte of ‘verdichtende’ steden komen meer bewoners,
bezoekers en economische activiteiten bij elkaar in gebieden waar nu al sprake is van een relatief
slechte milieukwaliteit. De groei van het aantal economische activiteiten, bewoners en bezoekers kan
bovendien de milieukwaliteit (lucht, geluid, stank, omgevingsveiligheid) verder verslechteren. En
aanpassingen in het mobiliteitssysteem zorgen voor risico’s voor natuur (bijvoorbeeld afname
verbondenheid) en toenemende druk op de openbare ruimte.

Kansen en risico’s | Toekomstbestendige ontwikkeling van
het landelijk gebied
Deze beleidsprioriteit zet in op een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Onder
meer door klimaatverandering en de teruglopende biodiversiteit wordt de gebruikers van het
landelijk gebied gevraagd om mee te bewegen. Het is hierbij belangrijk balans te vinden tussen het
landgebruik en de omgevingswaarden (bodem, water en lucht), ontwikkelingen niet ten koste te
laten gaan van landschappelijke kwaliteiten en in te zetten op een duurzaam en vitaal landbouw en
voedselsysteem.
Kansen op positieve effecten als gevolg van het voorgenomen beleid zijn met name te vinden op het
vlak van klimaat, natuurlijke systemen, natuur, landschap & openbare ruimte, natuurlijke
hulpbronnen, economische vitaliteit en woon- & leefomgeving. Het beter aansluiten van functies in
het landelijk gebied bij de karakteristieken van de bodem en het water, het afstemmen van het
landgebruik op de zoetwaterbeschikbaarheid en het verlagen van de milieubelasting van de
landbouw dragen hier aan bij. De beleidskeuzes bieden hiermee potentie om negatieve trends op het
gebied van natuur, klimaat en landschap te keren. Ook het maximaal inzetten op het tegengaan van

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

17

bodemdaling en CO2-emissie in veenweidegebied genereert kansen voor klimaat en natuurlijke
systemen (afname CO2-emissie, wateroverlast en bodemdaling, waterkwaliteitsverbetering).
Tegelijkertijd leidt het eventueel opzetten van het waterpeil tot risico’s voor de economische vitaliteit
van het veenweidegebied. De transformatie naar kringlooplandbouw biedt kansen voor klimaat
(omgaan met droogte en wateroverlast), het landschap, natuur en natuurlijke hulpbronnen.

Samenhangende effecten in gebieden
In een aantal gebieden vallen beleidskeuzes samen. Daarbij kan sprake zijn van samenhangende
effecten of zelfs conflicterende claims. Ook kunnen beleidskeuzes conflicteren met andere
ontwikkelingen en/of bestaand gebruik. Het betreft in het bijzonder de stedelijke regio’s, het landelijk
gebied, haven- en industriegebieden en de Noordzee. De druk op deze gebieden is groot. Bij de
uitwerking van (gebiedsgerichte) programma’s en bij vervolgbesluiten is een integrale afweging van
belangen en kansen en risico’s nodig is. Hierna zijn de samenvallende keuzes in deze vier type
gebieden kort geschetst.
SAMENHANG IN GEBIEDEN
Stedelijke regio’s: De keuze voor compacte verstedelijking in bestaand bebouwd gebied vereist
een integrale afweging van op welke plek woon- en werklocaties te ontwikkelen én ruimte in de
stad voor infrastructuur. De druk in de steden, de vraag naar ruimte en de mobiliteit neemt toe.
Dit zorgt voor grote druk op het leefmilieu, de openbare ruimte en welzijn in de stad. Er wordt
geïnvesteerd in bereikbaarheid waar de dynamiek het grootst is, waardoor de (ruimte en milieu)
druk van mobiliteit op de stad niet minder wordt. Verder kunnen de beschikbare ruimte voor
klimaatadaptatie, water, groen en een gezonde leefomgeving en voor de energietransitie onder
druk komen te staan.
Landelijk gebied: De transformatie naar kringlooplandbouw vereist bij gelijkblijvende productie
meer ruimte, terwijl de (milieu)ruimte voor landbouw als gevolg van randvoorwaarden voor
andere gebruiksfuncties juist onder toenemende druk staat. Verstedelijking, de inpassing van
duurzame energie (energielandschappen) en het versterken van waardevolle landschappen en
natuur zijn hier voorbeelden van. Specifiek in de veenweidegebieden is een transformatie van
het landgebruik nodig omdat hier een verhoging van het waterpeil nodig is om bodemdaling en
CO2-emissie hier te beperken. Ook dit leidt tot ruimtelijke conflicten met de hier gevestigde
gebruiksfuncties, waaronder landbouw.
Haven- en industriegebieden: Het bieden van ruimte aan groei van zeehavens staat op
gespannen voet met de wens om energie vragende industrie slim te lokaliseren nabij
aanlandpunten voor duurzame energie van wind op zee; vaak betreft het dezelfde gebieden. Ook
is hier ruimte nodig om de energietransitie en transitie naar een circulaire economie ruimtelijk
mogelijk te maken. En voor de groei van steden (met name Amsterdam en Rotterdam) wordt ook
aanspraak gemaakt op haven- en industriegebieden. Bovendien gaat de toenemende druk op
deze gebieden gepaard met een toenemende druk op het leefmilieu, natuur, landschap en
recreatie in de omgeving van deze gebieden. Een integrale afweging van belangen en
ontwikkelingen is nodig.
Noordzee: De keuze om meer ruimte te bieden aan wind op zee om de energie- en
klimaatambities te realiseren, staat op gespannen voet met ruimtegebruik van andere functies op
zee, zoals voor de visserij, natuur, oefenruimte voor defensie. Ook blijft kustverdediging ook op
langere termijn voldoende mogelijkheden vergen voor zandwinning op zee. Verder kan het ruimte
bieden aan wind op zee consequenties hebben voor het al dan niet uitsluiten van eventuele
landaanwinningen op zee op de langere termijn, zoals voor een eventuele luchthaven op zee of
een eventuele zeewaartse kustverdediging. Een integrale afweging van belangen en
ontwikkelingen is nodig in het kader van het Programma Noordzee.

18

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

Resultaten van de passende beoordeling Natura
2000
Voor de ontwerp-NOVI is ook een passende beoordeling in het kader van de Wet natuurbescherming
uitgevoerd. Bij de passende beoordeling wordt getoetst of significant negatieve effecten voor de
wettelijke instandhoudingsdoelen voor Natura 2000-gebieden worden verwacht als gevolg van de
beleidskeuzes. De passende beoordeling is de wettelijke plantoets die hoort bij kaderstellende
plannen waarvan een significant negatief effect op voorhand niet uitgesloten kan worden. Het doel
van de passende beoordeling is om de risico’s op significant negatieve effecten op de natuurlijke
kenmerken van het Natura 2000-netwerk in beeld te brengen als gevolg van het nieuwe beleid uit de
NOVI. Verder dienen mitigerende maatregelen en/of beleidsaanpassingen te worden beschreven die
nodig zijn om significante effecten te voorkomen. Het gaat hier met name om aanbevelingen voor de
uitwerking van de uitvoeringsbesluiten. En waar relevant worden kansen op positieve effecten
beschreven.
Het detailniveau van de passende beoordeling sluit aan bij het detailniveau van NOVI. Gezien het
abstracte karakter van de beleidskeuzes is deze op hoofdlijnen. Het betreft daarom een risicoinschatting. De passende beoordeling leidt op dit moment (op basis van concept ontwerp-NOVI van 3
mei 2019) niet tot onoverkomelijke belemmeringen als gevolg van mogelijk negatieve gevolgen voor
de instandhoudingsdoelstellingen voor Natura 2000-gebieden, die een besluit over de ontwerp-NOVI
nu in de weg staat. De ontwerp-NOVI bevat immers geen concrete beleidskeuzes en de wijze waarop
het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd staat nu nog niet vast. Wel kunnen verschillende principiële
beleidskeuzes leiden tot vervolgbesluiten waarbij zich mogelijk risico’s voordoen voor het
Natura-2000 netwerk. Daarom kan de uitvoerbaarheid van sommige vervolgbesluiten niet op
voorhand worden gegarandeerd en zullen voor de te nemen vervolgbesluiten de gevolgen voor de
instandhoudingsdoelstellingen voor Natura 2000 opnieuw moeten worden getoetst. Hierna zijn de
specifieke conclusies per beleidsprioriteit samengevat.
In de vervolgbesluiten is het van belang om de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-netwerk
te betrekken. Met name door een goede locatiekeuze zijn negatieve effecten te voorkomen of te
beperken. Aanvullende kansen liggen met name in een natuur inclusieve uitwerking van het beleid.
Door natuurwaarden vroegtijdig te betrekken bij de uitwerking van het beleid kan er naar gestreefd
worden om de natuur zoveel mogelijk te versterken. Dit kan positief bijdragen aan de biodiversiteit in
het algemeen.

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

19

Beleidsprioriteit 1
Ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie
&
Beleidsprioriteit 2
Duurzaam economisch
groeipotentieel voor Nederland

Bij de doorwerking van verschillende beleidskeuzes doen zich in het vervolg mogelijk risico’s
voor als gevolg van mogelijk negatieve effecten op het Natura 2000-netwerk. Ruimtelijke en
economische ontwikkelingen kunnen lokaal leiden tot een vergroting van de milieudruk.
Ruimtebeslag, versnippering, verstoring en stikstofdepositie zijn voorbeelden van risico’s die zich
voor kunnen doen indien vervolgbesluiten leiden tot ruimtelijke ingrepen, een toename van
verkeersbewegingen of uitbreiding van industriële processen. Indien deze ontwikkelingen
plaatsvinden nabij Natura 2000-landschappen, dan bestaat hier een risico op significant
negatieve effecten. Met name een eventuele groei van zeehavens, het accommoderen van wind
op zee en het realiseren van aanlandingspunten langs de kust zijn ontwikkelingen die in de
nabijheid van Natura 2000-gebieden kunnen plaatsvinden. Daarom zijn de risico’s op negatieve
effecten hier het grootst. Dit kan consequenties hebben voor vervolgbesluiten en hiermee de
uitvoerbaarheid van het beleid. Daarnaast kunnen de waterveiligheidsmaatregelen mogelijk tot
negatieve effecten leiden vanwege ruimtelijke ingrepen in Natura 2000-gebieden.

Beleidsprioriteit 3
Sterke & gezonde
steden en regio’s

De beleidskeuzes voor deze beleidsprioriteit zijn vooral gericht op het verbeteren van de
leefbaarheid en klimaatbestendigheid van het bestaande stedelijk gebied. De focus ligt daarmee
buiten Natura 2000-gebieden. Uitbreiding van stedelijk gebied kan wel invloed hebben op het
Natura 2000-netwerk als deze in de nabijheid ligt. Door een goede locatiekeuze en brongerichte
maatregelen zijn risico’s op significant negatieve effecten te voorkomen.

Beleidsprioriteit 4
Toekomstbestendige
ontwikkeling van het
landelijk gebied

De beleidskeuzes voor deze beleidsprioriteit zorgen niet voor een grote toename van
ontwikkelingen die extra milieudruk veroorzaken, zoals versnippering, verstoring en vermesting.
Daarom zijn er geen grote risico’s op significant negatieve effecten.
Verder is voor deze beleidsprioriteit nog niet concreet uitgewerkt welke maatregelen worden
getroffen om de bodemdaling in het veenweidegebied tegen te gaan. Wanneer de uitvoering van
deze maatregel tot gevolg heeft dat hele gebieden onder water worden gezet, dan bestaat het
risico dat dit significant negatieve effecten veroorzaakt. De hydrologische omstandigheden in de
betreffende Natura 2000-gebieden zullen dan zodanig veranderen dat de natuurlijke kenmerken
niet gewaarborgd kunnen worden.

Conclusies en aanbevelingen
In een context waar veel leefomgevingsaspecten onder druk staan, kent de uitvoering van de
ontwerp-NOVI - en daarmee de effecten voor de staat van de fysieke leefomgeving - nog veel
onzekerheden. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken, afhankelijk van de
uitwerking in (gebiedsgerichte) programma’s, de doorwerking naar vervolgbesluiten van zowel Rijk
als decentrale overheden en van het in te zetten instrumentarium. De beleidskeuzes in de ontwerpNOVI bieden zowel kansen als risico’s voor alle aspecten van de fysieke leefomgeving; er zijn meer
kansen dan risico’s. Gezien de onzekerheden - en om kansen te verzilveren en gesignaleerde risico’s
het hoofd te bieden - is het noodzaak om tijdens de doorwerking en uitvoering van het beleid de
‘hand aan de kraan’ te houden. Hiervoor zijn een vorm van regie voor een samenhangende aanpak én
samenhangende monitoring van de effectiviteit van het beleid en van optredende effecten cruciaal
voor zorgvuldige doorwerking naar vervolgbesluiten, mét gelegenheid voor optimalisatie om kansen
te verzilveren en risico’s te beheersen.
De belangrijkste conclusies en aanbevelingen zijn:
1. Autonome trends en ontwikkelingen zorgen ervoor dat de staat van de fysieke leefomgeving
over het algemeen genomen richting 2030 steeds meer onder druk komt te staan. Ondanks de
inspanningen die in de regio in gang zijn gezet en de investeringen die door Rijk en regio worden
gedaan, keert voortzetting van bestaand beleid de meeste negatieve trends naar verwachting
niet. Dit geldt zowel voor de veilige en gezonde leefomgeving (vooral milieugezondheidsrisico’s
en klimaat), voor goede omgevingskwaliteit (vooral biodiversiteit), voor de economische
omgeving (vooral natuurlijke hulpbronnen en de ruimtelijk-economische structuur) en voor de
woonomgeving (vooral welzijn). Hierbij bestaan er in de autonome ontwikkeling van de staat
van de leefomgeving regionale verschillen, verschillen tussen stad en land, verschillen binnen en
buiten natuurgebieden en verschillen in de impact die verschillende bevolkingsgroepen ervaren.
2. De ontwerp-NOVI is een strategisch plan en omvat beleidskeuzes die globaal richting geven voor
een samenhangende aanpak om ruimte te bieden aan klimaatadaptatie en energietransitie, voor
duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland, voor sterke en gezonde steden en regio’s
en voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. In de context waarin veel
aspecten van de fysieke leefomgeving onder druk staan, bieden de beleidskeuzes zowel kansen

20

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

3.

4.

5.

6.

7.

8.

als risico’s voor de fysieke leefomgeving; er zijn meer kansen dan risico’s. Met de focus op de vier
prioriteiten kan worden geconcludeerd dat de beleidskeuzes belangrijke (vooral ruimtelijke)
opgaven ten aanzien van de staat van de fysieke leefomgeving expliciet adresseren, waaronder
klimaat, natuurlijke hulpbronnen en de ontwikkeling en verduurzaming van de ruimtelijke
economische structuur en economie.
De ontwerp-NOVI bevat geen concrete besluiten die nu al zullen leiden tot uitvoering van
maatregelen. Dit betekent ook dat een besluit over de ontwerp-NOVI nog niet direct zal leiden
tot effecten en dat de gevolgen voor de staat van de fysieke leefomgeving op langere termijn
nog met onzekerheid is omgeven. Zonder nadere uitwerking van het beleid in meer concrete
vervolgbesluiten en zonder flankerend beleid voor de in dit planMER geïdentificeerde kwetsbare
onderwerpen - met in bijzonder milieukwaliteit, gezondheid, welzijn, natuur en landschap - zal
de ontwerp-NOVI de meeste negatieve trends naar verwachting niet of niet voldoende keren.
Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken, afhankelijk van de te nemen
vervolgbesluiten van zowel Rijk als de decentrale overheden en van het in te zetten
instrumentarium.
Vooral beleidskeuzes die leiden tot risico’s voor de kwetsbare onderwerpen milieukwaliteit,
gezondheid, welzijn, natuur en landschap vergen nadrukkelijk aandacht, omdat de ontwikkeling
van de staat van deze aspecten van de fysieke leefomgeving al onder druk staat én omdat nietruimtelijke elementen van deze kwetsbare onderwerpen niet of in beperkte mate onderdeel
uitmaken van de beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI. Te denken valt aan bijvoorbeeld
milieukwaliteit (geur, geluid, lucht, stilte en duisternis, gevaarlijke stoffen en
omgevingsveiligheid), gezondheid (bescherming en bevordering), welzijn en biodiversiteit.
Bovendien geldt specifiek voor natuur en landschap dat zich naast kansen om negatieve trends
te keren tegelijk ook veel risico’s voordoen. Het risico bestaat dat deze onderwerpen in algemene
zin of in gebiedsuitwerkingen onvoldoende aandacht krijgen. Zonder aanvullende keuzes en
maatregelen zullen de negatieve trends naar verwachting niet worden gekeerd. Voor een
samenhangende aanpak is het aan te bevelen om voor deze onderwerpen aanvullend flankerend
beleid zo nodig te actualiseren of op te stellen.
Ten aanzien van de geïdentificeerde kansen en risico’s doen zich regionale verschillen voor,
verschillen binnen steden en in het landelijk gebied, verschillen binnen en buiten beschermde
natuurgebieden en verschillen voor verschillende groepen in de samenleving. Gebiedsgericht
maatwerk bij de uitvoering en doorwerking van het beleid is belangrijk om recht te doen aan deze
verschillen.
Vooral in de grootstedelijke regio’s, het landelijk gebied, haven- en industriegebieden en op de
Noordzee vallen ingrijpende keuzes samen en kunnen de keuzes hier op gespannen voet staan
met elkaar en met andere ontwikkelingen, belangen en bestaand gebruik. De druk op deze
gebieden is groot waardoor bij de uitwerking van (gebiedsgerichte) programma’s en bij
vervolgbesluiten voor deze gebieden een integrale afweging van belangen en kansen en risico’s
nodig is.
De keuze om in te zetten op compacte verstedelijking - en het in eerste instantie toevoegen van
nieuwe woonbebouwing binnen bestaand stedelijk gebied - biedt kansen voor de vitaliteit en
kwaliteit van stad en land (denk ook aan behoud van groene gebieden tussen steden). Deze
keuze kent echter ook risico’s voor milieu, gezondheid en welzijn, onder andere doordat deze
leidt tot meer bewoners, bezoekers en economische activiteiten in steden waar het leefmilieu nu
al onder druk staat (te denken valt aan een relatief slechte milieukwaliteit ten aanzien van lucht,
geluid, geur en omgevingsveiligheid). Gezien de centrale plek die aan compacte steden wordt
gegeven in de ontwerp-NOVI, is het belangrijk om deze risico’s bij regionale gebiedsuitwerkingen
tijdig onder ogen te zien om zo nodig voorwaarden te kunnen stellen aan ‘verdichting’ om
voldoende goede condities voor milieu, gezondheid (zowel gezondheidsbescherming als
-bevordering) en welzijn te kunnen garanderen. Groen in en om de stad kan hierbij een belangrijke
rol spelen en tevens bijdragen aan versterking van biodiversiteit. Het is dan ook aan te bevelen om
de voorgestelde verstedelijkingsstrategie uit te werken in alle regio’s waar naar locaties voor
nieuwe (woon)bebouwing wordt gezocht.
Of kansen en risico´s daadwerkelijk zullen leiden tot effecten, hangt af van de aard en het tempo
van de te nemen vervolgbesluiten en de doorwerking van NOVI in programma´s en plannen van
het Rijk en de decentrale overheden. Vanwege de complexiteit en de benodigde tijd voor het
vervolgproces en de onzekerheden die zich hierbij voordoen over de precieze uitwerking van het
beleid - bijvoorbeeld met gebiedsgericht maatwerk - is het aannemelijk dat het daadwerkelijke
effect van een deel van de kansen en risico’s zich pas op langere termijn zal voordoen. Gezien de
onzekerheid over de ontwikkeling van de staat van de fysieke leefomgeving, over hoe beleid nader
wordt uitgewerkt én over het optreden van effecten, is het aan te bevelen om tijdens de uitvoering
van het beleid als samenwerkende overheden de ‘hand aan de kraan’ te houden. Hierbij is effectieve

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

21

interbestuurlijke samenwerking van groot belang om in samenhang de hiervoor gesignaleerde
risico’s het hoofd te bieden. Samenhangende monitoring van de effectiviteit van het beleid én van
optredende effecten is cruciaal voor een zorgvuldige uitwerking en doorwerking van
vervolgbesluiten met gelegenheid voor optimalisatie om kansen te verzilveren en risico’s te
beheersen.
9. Gezien genoemde onzekerheid over de concrete uitwerking en doorwerking van de NOVI waarbij zich zowel kansen als risico’s voordoen - is ook het doelbereik met onzekerheid omgeven.
Gericht op de werking van de NOVI, is parallel een Ex ante evaluatie uitgevoerd, gericht op een
beoordeling van de ontwerp-NOVI op criteria die zijn ontleend aan de randvoorwaarden voor
omgevingsvisies uit de Omgevingswet (PBL, 2019). De Ex ante evaluatie bevestigd het beeld dat
de ontwerp-NOVI veel beleidsruimte laat aan komende sectorale en gebiedsgerichte
beleidstrajecten en dat de uitvoering van het beleid hierdoor is omgeven met onzekerheid. Ook
constateert de Ex ante evaluatie dat sommige ontwikkelingen beslissingen vergen in samenhang
en op nationaal niveau. In de Ex ante evaluatie wordt onder andere aanbevolen om
randvoorwaarden te ontwikkelen voor het vervolgtraject, zoals visies, programma’s,
omgevingsagenda’s en perspectiefgebieden. Dit PlanMER biedt aanknopinsgpunten voor het
formuleren van dergelijke randvoorwaarden.
10. In een vroeg stadium van de voorbereiding van de NOVI zijn - op het moment dat dit
toegevoegde waarde had in het proces - alternatieve beleidsopties verkend om de hoeken van
het speelveld voor de beleidskeuzes te bepalen. Voor de beleidsopties zijn ook de kansen en
risico’s voor de fysieke leefomgeving globaal in beeld gebracht; een overzicht is bij dit planMER
bijgevoegd in het achtergronddocument Beschouwing beleidsopties voor de NOVI. Het inzicht in
alternatieve beleidsopties - met kansen en risico’s - legde de basis voor de uitwerking van de
ontwerp-NOVI; het in 2018 gepubliceerde Kabinetsperspectief gaf hiervoor de richting.
Daarnaast is het ‘brede milieubelang’ gedurende de voorbereiding van de ontwerp-NOVI op
verschillende momenten expliciet aan de orde gesteld vanuit het planmer-proces. Dit heeft
gedurende het opstellen van de ontwerp-NOVI geleid tot concrete aanscherpingen, zoals voor
milieu, gezondheid en biodiversiteit.
11. De passende beoordeling leidt op dit moment niet tot onoverkomelijke belemmeringen als
gevolg van mogelijk negatieve gevolgen voor instandhoudingsdoelstellingen die gelden voor
Natura2000-gebieden, die een besluit over de ontwerp-NOVI nu in de weg staan. De ontwerpNOVI bevat geen concrete besluiten en de wijze waarop het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd
staat nu nog niet vast. Wel doen zich als gevolg van verschillende beleidskeuzes bij
vervolgbesluiten mogelijk risico’s voor ten aanzien van het Natura-2000 netwerk. Daarom kan de
uitvoerbaarheid van die vervolgbesluiten niet op voorhand worden gegarandeerd en zullen voor de
te nemen vervolgbesluiten de gevolgen voor natuur, met name Natura-2000-gebieden, ook dan
moeten worden getoetst.

Aandachtspunten voor het vervolg
De mate waarin de medeoverheden slagen in het verzilveren van kansen en het beheersen van risico’s
voor de fysieke leefomgeving hangt af van:
1. de afspraken die overheden maken over de samenwerking bij de samenhangende uitwerking en
doorwerking van beleidskeuzes naar de plannen van decentrale overheden, inclusief de verdeling
van rollen en de wijze van sturing;
2. de uitwerking van de beleidskeuzes in vervolgbesluiten over (nationale en regionale) programma's;
3. de nadere keuzes die worden gemaakt in flankerend beleid over kwetsbare onderwerpen die
relevant zijn voor een integrale benadering van de fysieke leefomgeving, zoals milieu,
gezondheid, welzijn en biodiversiteit;
4. de mate waarin in de adaptieve aanpak zo nodig tijdig wordt bijgestuurd met behulp van de
inzichten uit samenhangende monitoring en evaluatie.
In hoofdstuk 6 van dit planMER zijn de aandachtspunten uitgewerkt. Enkele specifieke
aandachtspunten zijn hierna kort benoemd.
Het verdient aanbeveling om in de samenwerkingsafspraken met decentrale overheden en
programma’s ook afspraken te maken over kwetsbare aspecten in de fysieke leefomgeving, waarbij
de beleidskeuzes leiden tot risico’s en negatieve trends in de staat van de leefomgeving niet lijken te
worden gekeerd. De uiteindelijke impact voor specifieke aspecten hangt vaak af van een combinatie
van interventies door meerdere partijen voor meerdere opgaven op meerdere schaalniveaus. Heldere
afspraken over hoe regie wordt gevoerd op een samenhangende en gezamenlijke doorwerking en

22

| PlanMER NOVI

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

uitvoering van de NOVI is nodig om te voorkomen dat kansen onbenut blijven en risico’s leiden tot
negatieve effecten. Dit is in ieder geval van belang om de milieukwaliteit in de toekomst te kunnen
garanderen, bijvoorbeeld als gevolg van keuzes over compacte verstedelijking. Maar ook de zorg voor
het klimaat, de zorg voor natuurlijke hulpbronnen, het verbeteren van de biodiversiteit en het sociaal
welzijn vergen aandacht bij het maken van afspraken over de doorwerking en uitvoering van de NOVI.
De doorwerking van het beleid in verschillende kaders van zowel Rijk als de decentrale overheden is
nog met onzekerheid omgeven. Verschillende keuzes grijpen op elkaar in en kunnen consequenties
hebben voor de staat van de fysieke leefomgeving. Een samenhangende uitvoering van het beleid is
daarom belangrijk, waarvoor een vorm van regie op het niveau van de NOVI is aan te bevelen.
Met name bij de nadere uitwerking van programma’s en bij vervolgbesluiten over gebiedsgericht
maatwerk in de regio is het van belang om rekening te houden met specifieke kansen en risico’s,
zeker in gebieden waar ingrijpende keuzes samen vallen en hierbij zorgen voor druk op de
bescherming en ontwikkeling van de staat van de fysieke leefomgeving. Te denken valt aan
gebiedsgericht maatwerk voor stedelijke regio’s, delen van het landelijk gebied, haven- en
industriegebieden en de Noordzee.
Verder stelt de NOVI een adaptieve aanpak voor. Monitoring en evaluatie vormt een cruciaal
onderdeel om adaptieve aanpak mogelijk te maken. Om de 'hand aan de kraan' te houden bij de
doorwerking en uitvoering van het beleid is het belangrijk dat niet alleen het doelbereik van het
beleid wordt ‘gemeten’, maar ook belangrijke onzekerheden worden gemonitord en eventuele
(indirecte) effecten voor kwetsbare aspecten van de fysieke leefomgeving nauwlettend worden
gevolgd. Om voor kwetsbare aspecten belangrijke kansen te verzilveren en risico’s te beheersen, is het
daarom belangrijk dat ook samenwerkingsafspraken worden gemaakt over een samenhangende
monitoring. Aanbevolen wordt om dit onder te brengen bij de monitor voor de fysieke leefomgeving
die tweejaarlijks wordt uitgevoerd door het PBL.

Samenvatting PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie

PlanMER NOVI |

23

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK
VAN DIT PLANMER
Ter ondersteuning van de visievorming en de besluitvorming over de Nationale Omgevingsvisie
(NOVI), wordt de procedure van de milieueffectrapportage (plan-m.e.r.) doorlopen. Deze procedure
zorgt ervoor dat het milieubelang (in dit geval aansluitend op een brede benadering) volwaardig
wordt meegewogen in de planvoorbereiding. Een toelichting van deze procedure is terug te vinden in
de eerste paragraaf van dit hoofdstuk. Ook de aanleiding en de context van de NOVI komt in dit
hoofdstuk aan bod. In het PlanMER – het rapport waarin de resultaten van de plan-m.e.r.-procedure
worden vastgelegd - worden de gevolgen van het beleid voor het milieu inzichtelijk gemaakt. Dit
draagt bij aan een weloverwogen besluit over de ontwerp-NOVI. Daarnaast is voor de ontwerp-NOVI
een zogenaamde passende beoordeling uitgevoerd. Hierbij zijn de mogelijke consequenties voor de
instandhoudingsdoelen van de strikt beschermde Natura 2000-gebieden getoetst. Een toelichting
van de stapsgewijze aanpak van deze beoordeling aan de hand van het ‘Rad van de leefomgeving’ is
terug te vinden in de laatste paragraaf van dit hoofdstuk.

1.1 Waarom deze milieueffectrapportage?
Omwille van de bevordering van duurzame ontwikkeling dient het milieu vroegtijdig te worden
meegewogen bij de besluitvorming over plannen waarin keuzes worden gemaakt, die uiteindelijk
nadelige gevolgen kunnen hebben voor het milieu. Voor deze plannen moet de zogenaamde planm.e.r.-procedure worden doorlopen en dient een zogeheten PlanMER te worden opgesteld: een
milieueffectrapport. Ook voor de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) wordt de plan-m.e.r.-procedure
doorlopen en is voorliggend milieueffectrapport opgesteld. Het PlanMER voor de NOVI biedt
informatie over de milieueffecten van het nieuwe beleid, zodat het milieubelang volwaardig wordt
meegewogen in de besluitvorming over de NOVI. Ook worden belanghebbenden op basis van het
PlanMER geïnformeerd over de consequenties van het voorgestelde beleid.

1.1.1 Plan-m.e.r plicht
De NOVI vormt straks een kader voor toekomstige besluiten over plannen en activiteiten die mogelijk
gevolgen hebben voor het milieu. Voor dergelijke plannen moet de plan-m.e.r.-procedure worden
doorlopen. Dit is wettelijk geregeld in de Wet milieubeheer (hoofdstuk 7) en het Besluit m.e.r., waarin
de Europese regelgeving over milieueffectrapportages is geïmplementeerd. Daarnaast wordt de planm.e.r. gebruikt ter ondersteuning van de visievorming én de besluitvorming over het nationaal beleid.
Verder wordt voor de NOVI ook een passende beoordeling in het kader van de
Natuurbeschermingswet 1998 uitgevoerd. Dit wordt uitgevoerd op hoofdlijnen, aansluitend op het
strategische karakter en detailniveau van de NOVI. Bij de passende beoordeling wordt getoetst of
significant negatieve effecten op de wettelijke instandhoudingsdoelen van Natura 2000-gebieden
worden verwacht als gevolg van de beleidskeuzes. In de Wet milieubeheer is bepaald dat ook voor
plannen waarvoor een passende beoordeling nodig is, de plan-m.e.r. procedure moet worden
doorlopen.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

25

1.1.2 De procedure
De plan-m.e.r.-procedure is juridisch gekoppeld aan de planprocedure van de NOVI. Dit betekent dat
het planMER gelijktijdig met de ontwerp NOVI in procedure wordt gebracht. In Figuur 1.1 is de planm.e.r.-procedure op hoofdlijnen gevisualiseerd.

Figuur 1.1 | PlanMER-proces en procedure
Advies Commissie m.e.r – Beoordelingskader (april 2016)
De Commissie voor de milieueffectrapportage (Commissie m.e.r.) is een onafhankelijke commissie die
de overheid adviseert over de inhoud en kwaliteit van milieueffectrapporten (MER). De Commissie
m.e.r. is al in een vroeg stadium gevraagd om advies te geven over het beoordelingskader en de
beoordelingssystematiek van het PlanMER (advies 3105, Commissie m.e.r., 12 april 2016). De
Commissie is hiermee betrokken in het proces waarin samen met betrokkenen en deskundigen is
verkend welke aanpak het beste past bij de NOVI en de sturingsfilosofie van Omgevingswet. Het
advies is meegewogen bij de voorbereiding van de Notitie Reikwijdte en Detailniveau.
Kennisgeving (maart 2018)
Door een kennisgeving in de Staatscourant en dagbladen is eenieder geïnformeerd over het
voornemen van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties - in overeenstemming met
de ministers die het aangaat - om de NOVI voor te bereiden en vast te gaan stellen. De openbare
kennisgeving vormde de formele start van de plan m.e.r.-procedure; in de kennisgeving is aangegeven
dat de plan m.e.r.-procedure wordt doorlopen. Eenieder werd in de gelegenheid gesteld om
zienswijzen kenbaar te maken op de voorgenomen NOVI.

26

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

Raadpleging en zienswijzen NRD (maart-mei 2018)
Aan de hand van de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) zijn in de periode maart tot mei 2018
betrokken bestuursorganen en wettelijke adviseurs geraadpleegd over de benodigde reikwijdte en
detailniveau van het MER voor de NOVI. In de notitie is beschreven welke effecten in het
milieueffectenonderzoek zijn onderzocht (‘reikwijdte’), de manier waarop en met welke diepgang
(‘detailniveau’). Omdat decentrale overheden een belangrijke rol vervullen bij de doorwerking van het
beleid, zijn de decentrale overheden geraadpleegd. Omdat de plannen mogelijk milieugevolgen
kunnen hebben op buurlanden, zijn ook de relevante bestuursorganen over de grens geraadpleegd,
namelijk Duitsland en België én - vanwege keuzes over de Noordzee - het Verenigd Koninkrijk,
Denemarken en Noorwegen. Verder zijn ook de wettelijke adviseurs van het Rijk geraadpleegd over
reikwijdte en detailniveau van het effectenonderzoek. Het betreft het Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Daarnaast is de NRD opengesteld voor inspraak. Eenieder is gedurende een periode van zes weken in
de gelegenheid gesteld zienswijzen over het MER naar voren te brengen. Er zijn in totaal 16
zienswijzen ontvangen op de NRD van o.a. de Natuur en Milieufederaties, Veiligheidsregio’s,
Brandweer Nederland, Rijsdienst voor cultureel erfgoed, DCMR, Vlaamse Overheid, GGD/GHOR,
Cluster Groene Hart, Havenbedrijf Rotterdam, ed. Zienswijzen hadden betrekking op o.a. aandacht
voor cumulatie en grensoverschrijdende effecten, aandacht voor gezondheid, beschikbaarheid
drinkwater en stiltegebieden, effecten op biodiversiteit buiten Natura 2000 en NNN.
Alle ingebrachte zienswijzen en adviezen zijn voorzien van antwoord in een Nota van Antwoord (PM
weblink opnemen naar Nota van Antwoord). en zijn meegenomen bij het opstellen van dit PlanMER.
Advies Commissie m.e.r – NRD ( juli 2018)
De Commissie m.e.r. is op basis van de Notitie Reikwijdte en Detailniveau om advies gevraagd over de
benodigde reikwijdte en detailniveau van het MER (advies 3105, Commissie m.e.r., 9 juli 2018). In het
advies van de Commissie m.e.r. worden een 8-tal onderwerpen benoemd die de Commissie belangrijk
acht voor het PlanMER.
Een eerste onderwerp betreft het aangeven op welke manier sectorale visies in de NOVI worden
overgenomen of geïntegreerd. In hoofdstuk 1 van het PlanMER is een overzicht opgenomen van het
beleid dat opgaat in de NOVI. Bestaand, vastgesteld beleid is in het PlanMER beoordeeld als
onderdeel van de referentiesituatie (zie hoofdstuk 2 de staat van de fysieke Leefomgeving). In
hoofdstuk 6 van het PlanMER is inzichtelijk gemaakt welke vervolgbesluiten er beoogd zijn.
Vervolgens vraagt de Commissie m.e.r. aandacht voor concrete doelen die in de NOVI nagestreefd
worden. De NOVI geeft op hoofdlijnen ambities en beleidskeuzes. Het planMER sluit aan bij de
beschrijving van het beleid zoals dat in de ontwerp NOVI is opgenomen. Nadere uitwerking van
doelen is veelal aan de orde in vervolgbesluiten. De gevraagde inzichten over de verschillende rollen
van het Rijk en andere overheden bij de invulling van de verschillende prioriteiten is nader toegelicht
in hoofdstuk 6 van dit PlanMER.
In het kader van dit PlanMER, aansluitend op het verzoek van de Commissie m.e.r., zijn in een vroeg
stadium van het planproces alternatieve beleidsopties verkend en zijn de kansen en risico’s hiervan
voor de leefomgeving beschouwd. De resultaten van de verkenning van beleidsopties zijn toegelicht
in hoofdstuk 3 van dit PlanMER en verder uitgewerkt in het achtergronddocument ‘Beschouwing van
beleidsopties voor de Nationale Omgevingsvisie’. De gevraagde onderlinge relatie tussen de vier
prioriteit (over de gestelde vier prioriteiten heen) heeft een plek gekregen in hoofdstuk 4
‘Samenhangende effecten in specifieke gebieden’. Op verzoek van de Commissie m.e.r lag de focus
van de effectbeoordeling op 2030 en is waar mogelijk een doorkijk gegeven naar 2050. Dit is nader
toegelicht in hoofdstuk 1.
Verder is er bij de beoordeling van het beleid aan de hand van kansen en risico’s gefocust op die
indicatoren die van belang zijn bij keuzes in de NOVI of/en bij vervolgbesluiten. Tot slot wordt
invulling gegeven aan het advies van de Commissie m.e.r. omtrent de gevraagde aanzet voor een
dynamisch monitoring-en evaluatieprogramma in hoofdstuk 6 van dit PlanMER.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

27

Raadgeving en zienswijzen planMER (zomer 2019)
Het definitieve PlanMER wordt samen met de ontwerp-NOVI ter inzage gelegd en aan de Tweede
Kamer aangeboden. Daarnaast zal de Commissie m.e.r. het PlanMER toetsen en worden de
buurlanden geraadpleegd over het PlanMER en de ontwerp-NOVI.
Toetsingsadvies Commissie m.e.r. (zomer 2019)
De Commissie m.e.r. wordt gevraagd om het PlanMER te toetsen. Ze beoordeelt of het
milieueffectrapport de benodigde milieu-informatie bevat en of deze juist is. Zij brengt hiervoor een
toetsing advies uit.
NOVI vastgesteld (eind 2019)
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties - in afstemming met de andere ministers
die het aangaat - stelt met de NOVI het nationale omgevingsbeleid voor Nederland vast. Hierbij
wordt vermeld op welke wijze rekening is gehouden met het planMER en met de zienswijzen en
adviezen.
Monitoring & evaluatie
De uitvoering van het beleid in verschillende kaders van zowel Rijk als de decentrale overheden is nog
met onzekerheid omgeven. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken,
afhankelijk van de nadere uitwerking van het beleid in het vervolg. Ook zijn er leemten in kennis; nog
niet alles om effecten in te kunnen schatten kunnen we nu al overzien. Om de hand aan de kraan te
houden bij de uitvoering van het beleid, is monitoring en evaluatie cruciaal. Dit vormt bovendien een
randvoorwaarde voor de adaptieve aanpak die NOVI voorstelt. Zie voor een nadere toelichting
hoofdstuk 6.

1.1.3 Betrokkenen en deskundigen
Aan het proces om te komen tot een PlanMER voor de Nationale Omgevingsvisie hebben diverse
deskundigen en betrokkenen deelgenomen. Onderstaand wordt hier op ingegaan.
Begeleidingsgroep PlanMER NOVI
Ten behoeve van de begeleiding van de milieueffectrapportage is een begeleidingsgroep ingesteld
met vertegenwoordigers van de betrokken departementen, met deskundigen van decentrale
overheden én met vertegenwoordigers uit het team dat werkt aan de NOVI. Hierdoor is tegelijkertijd
kennis en verschillende perspectieven vanuit overheden benut én is - met oog op het bieden van
toegevoegde waarde gedurende het proces - gezorgd voor korte lijnen tussen het proces van de
milieueffectrapportage en de NOVI. In de begeleidingsgroep zijn de stappen voor het PlanMER
uitgewerkt, heeft inhoudelijke reflectie plaatsgevonden om input te bieden bij de voorbereiding van
de ontwerp-NOVI én zijn tussenproducten van het PlanMER besproken.
Betrokken bestuursorganen en wettelijke adviseurs
Op 21 maart 2018 is de notitie Reikwijdte en Detailniveau voor PlanMER NOVI gepubliceerd. Op basis
hiervan zijn de bij de doorwerking en uitvoering van de NOVI betrokken (decentrale) bestuursorganen
en wettelijke adviseurs geraadpleegd over de beoogde reikwijdte en detailniveau van het PlanMER.
Ook zijn zienswijzen ontvangen. De inzichten zijn na bespreking met de begeleidingsgroep
meegewogen in de aanpak voor het PlanMER. In de Nota van Antwoord is aangegeven hoe met de
ontvangen adviezen en zienswijzen is omgegaan.
Commissie voor de milieueffectrapportage

28

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

De Commissie voor de milieueffectrapportage (Commissie m.e.r.) is al in een vroeg stadium (in 2016)
gevraagd om advies over het beoordelingskader voor het PlanMER (advies 3105, 12 april 2016).
Vervolgens heeft de Commissie in 2018 geadviseerd over de beoogde reikwijdte en detailniveau van
het PlanMER (advies 3105, juli 2018). De adviezen zijn meegewogen bij de uitvoering van de
milieueffectrapportage. In de Nota van Antwoord is aangegeven hoe met het ontvangen advies is
omgegaan.
Leerkring PlanMER in de geest van de Omgevingswet
De milieueffectrapportage voor de NOVI is een leertraject; samen met betrokkenen en deskundigen is
gezocht naar mogelijkheden om het instrument van de milieueffectrapportage zo goed mogelijk aan
te laten sluiten op de strekking van de Omgevingswet én toegevoegde waarde te bieden aan de
beleidsontwikkeling en besluitvorming hierover. Daarom zijn op enkele momenten in het proces
gesprekken gevoerd met deskundigen op het gebied van milieueffectrapportage. Ideeën zijn - na
bespreking met de begeleidingsgroep - meegewogen bij de uitvoering van de milieueffectrapportage.
Deskundigen die hebben bijgedragen aan de beoordeling op basis van expert-judgement
De beoordeling van de staat van de leefomgeving en van effecten van de NOVI is tot stand gekomen
op basis van expert judgement. Dit is gebeurd tijdens reflectiesessies waar deskundigen van
verschillende organisaties aan hebben bijgedragen. Ook verschillende partijen die zienswijzen
hebben ingediend, zijn uitgenodigd voor deze reflectiesessies. De beoordeling is tot stand gekomen
met bijdragen van onder andere het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het Planbureau voor de Leefomgeving, het RIVM,
de Vereniging Deltametropool, Bureau Louter, Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies, CLM
Onderzoek en Advies en Royal HaskoningDHV. Het planMER en de passende beoordeling zijn
uitgevoerd door Royal HaskoningDHV.

1.2 Waarom een Nationale Omgevingsvisie?
Nederland staat voor nieuwe, grote uitdagingen die van invloed zijn op de omgeving waarin we
leven. Uitdagingen liggen er niet alleen op de lange termijn, maar ook al in de komende jaren. De
Nationale Omgevingsvisie (NOVI) staat voor een nieuwe werkwijze om dergelijke vraagstukken
gezamenlijk op te pakken. De NOVI schetst de hoofdlijnen van de gewenste kwaliteit van de
leefomgeving, de voorgenomen ontwikkeling en het te voeren integrale beleid. Die integrale
benadering komt tot stand door gezamenlijk richting te bepalen. De NOVI brengt relevante
ontwikkelingen in de leefomgeving in kaart en beziet deze in hun samenhang. Zo krijgen we een
beeld van hoe we willen dat de fysieke leefomgeving in Nederland zich de komende decennia
ontwikkelt. En kunnen we beter sturen en keuzes maken. De NOVI is bindend voor het Rijk, provincies
en gemeenten en bevat beleids- en afwegingkaders voor (decentrale) plannen die invloed hebben op
de kwaliteit van de leefomgeving. De NOVI is het centrale afwegingskader en zet het beleid voor de
komende jaren in het teken van een integrale benadering van de fysieke leefomgeving.
In het digitale rapport is video opgenomen over de Nationale Omgevingsvisie. De link naar deze
video: https://youtu.be/VlP05ahPsJ8

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

29

1.2.1 De rol van NOVI in het nieuwe Omgevingsstelsel
Op 1 januari 2021 staat de invoering van de Omgevingswet op de agenda van alle overheden van
Nederland, van gemeenten tot het Rijk. Hierbij hoort ook één visie op de leefomgeving in Nederland:
de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). De NOVI biedt een samenhangende visie voor de lange termijn
met strategische beleidskeuzes voor de gehele fysieke leefomgeving. Met het publiceren van de
startnota ‘De opgaven voor de Nationale Omgevingsvisie’ heeft het Kabinet in 2017 een eerste stap
gezet op weg naar de NOVI. Hierin heeft het Kabinet - na samenspraak met partners - de strategische
opgaven voor het omgevingsbeleid geïdentificeerd.
De startnota schetst de beoogde reikwijdte van de NOVI, inclusief de strategische opgaven die de
basis vormen voor de visie. De Omgevingsvisie schetst een toekomstbeeld van hoe Nederland er in
2050 uit ziet en welke ambities het Rijk daarbij heeft. De NOVI legt niet precies vast hoe het Rijk deze
ambities wil bereiken. De verdere uitwerking van beleid en maatregelen om de ambities te realiseren
volgt in programma’s die na de visie worden vastgesteld. Dit biedt in opeenvolgende
bestuursperiodes ook de ruimte om dat met eigen accenten in te vullen. Zo kan geanticipeerd worden
op veranderende omstandigheden en bewegingen in Nederland.
Met het oog op de komst van de Omgevingswet wil het Rijk naast de provincies ook aan de slag gaan
met het opstellen van een Omgevingsvisie. Er is nagedacht over de opgaven voor de toekomst, de rol
en de houding van het Rijk. Het Rijk neemt naast de ambities ook de milieubelangen mee in de NOVI.
Dit is gedaan middels het doorlopen van de procedure van een milieueffectrapportage (PlanMER). De
NOVI en het PlanMER zijn twee afzonderlijke documenten, maar zijn juridisch wel gekoppeld. De
NOVI en de PlanMER vormen samen de basis van de koers van het nationale beleid.
Onze leefomgeving is een kostbaar bezit, omdat Nederlanders willen wonen, werken, bewegen en
recreëren in een waardevol en mooi land. Om beter gesteld te staan voor de kansen, ontwikkelingen
en opgaven die spelen in de fysieke leefomgeving wordt het stelsel van wetgeving voor de fysieke
leefomgeving ingrijpend aangepast. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari
2021 ontstaat een nieuw stelsel, dat, ‘met het oog op duurzame ontwikkeling, de bewoonbaarheid
van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu, gericht is op het in onderlinge
samenhang: (a) bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een
goede omgevingskwaliteit en (b) doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke
leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften’.
Om goed in te spelen op verandering moeten keuzes gemaakt worden. Het is belangrijk dat hiervoor
de noodzakelijke afwegingen met meer oog voor de samenhang van aspecten als economie, milieu,
leefbaarheid en duurzaamheid gemaakt worden. Er is alleen steeds minder ruimte in de fysieke
leefomgeving om de opgaven en hun belangen apart van elkaar te realiseren. In een ideale situatie
zouden deze belangen hun maximaal gewenste ruimte krijgen, zonder ten koste te gaan van een
ander belang. Alleen de verschillende belangen beïnvloeden elkaar. Ze raken elkaar, versterken elkaar
in het ene geval en strijden met elkaar in het andere geval. Keuzes zullen gemaakt moeten worden
over waar het ene belang ruimte krijgt en waar het andere belang. De Nationale Omgevingsvisie
(NOVI) vormt een centraal punt waar opgaven en dilemma’s bij elkaar komen en waar de
noodzakelijke richting wordt bepaald en keuzen worden gemaakt.
De NOVI beschrijft dus de gewenste ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. Daarmee kunnen niet
alleen de urgente opgaven worden aangepakt, maar zo kunnen juist ook kansen verzilverd worden en
de kwaliteit van de leefomgeving verbeterd worden. De NOVI wordt, conform de Omgevingswet, het
document waarin de integrale langetermijnvisie op de noodzakelijke en de gewenste ontwikkeling
naar een duurzame fysieke leefomgeving wordt vastgelegd. Doel is het bereiken en behouden van
een gezonde en veilige leefomgeving met goede omgevingskwaliteit en tegelijkertijd ruimte bieden
voor de ontwikkeling van maatschappelijke functies. Waarbij efficiënt gebruik wordt gemaakt van de
boven- en ondergrond.
Link naar de startnota: https://www.denationaleomgevingsvisie.nl/publicaties/
HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=937065

30

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

Strategische opgaven NOVI
In februari 2017 is de Startnota voor de NOVI verschenen. Daarin is de reikwijdte aangegeven en zijn
vanuit verschillende sectorale opgaven, overkoepelende strategische opgaven voor de leefomgeving
geformuleerd.
Bij het maken van keuzes in de inrichting van Nederland is steeds sprake van het wegen van diverse
belangen. Zowel op lokaal en regionaal als op nationaal niveau. De belangen op nationaal niveau zijn
in de NOVI expliciet gemaakt. Welke belangen worden gezamenlijk dermate groot geacht, dat deze
nationaal gewaarborgd moeten worden of richting moeten krijgen? Dat moet niet alleen door het
Rijk gebeuren. In veel gevallen ligt de verantwoordelijkheid immers bij gemeenten en/of provincies.
Het is echter duidelijk dat deze belangen een rol spelen in het maatschappelijke en politieke debat op
nationaal niveau. En daarmee in de (bestuurlijke) samenwerking. Het legitimeert ook dat de
rijksoverheid zich ermee bezighoudt.
Ambities en nationale belangen voor de fysieke leefomgeving
De NOVI bevat de ambities en strategische nationale keuzes voor de gehele fysieke leefomgeving.
Met deze focus kan dan ook worden gesteld dat de kwaliteit van de fysieke leefomgeving
vanzelfsprekend de basis vormt van de ontwerp-NOVI. Hierbij worden een toekomstperspectief met
ambities voor de fysieke leefomgeving gesteld én worden specifieke onderdelen van de fysieke
leefomgeving aangemerkt als nationaal belang. Dit is hieronder samengevat.
Tabel 1.1 | Overzicht ambities (toekomstperspectief) en belangen NOVI
Ambities voor de fysieke leefomgeving:

Nationale belangen in de fysieke leefomgeving:

1.
2.
3.
4.
5.

1. Bevorderen van een duurzame ontwikkeling van Nederland als geheel en van alle
onderdelen van de fysieke leefomgeving
2. Realiseren van een goede leefomgevingskwaliteit
3. Waarborgen en versterken van grensoverschrijdende en internationale relaties
4. Waarborgen en bevorderen van een gezonde en veilige fysieke leefomgeving
5. Zorg dragen voor een woningvoorraad die aansluit op de woningbehoeften
6. Waarborgen en realiseren van een veilig robuust, en duurzaam mobiliteitssysteem
7. In stand houden en ontwikkelen van de hoofdinfrastructuur voor mobiliteit
8. Waarborgen van een goede toegankelijkheid van de leefomgeving
9. Zorgdragen voor nationale veiligheid en ruimte bieden voor militaire activiteiten
10. Beperken van klimaatverandering
11. Een betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening, die in 2050 CO2-arm is,

Een klimaatbestendige delta
Duurzaam, concurrerend en circulair
Kwaliteit van leven in stad en dorp
Nabijheid en betrouwbare verbindingen
Veilig en gezond, herkenbaar en
natuurlijk

en de daarbij benodigde infrastructuur
12. Waarborgen van de hoofdinfrastructuur voor transport via stoffen via (buis)leidingen.
13. Realiseren van een toekomstbestendige, circulaire economie
14. Waarborgen van de waterveiligheid en de klimaatbestendigheid (inclusief vitale
infrastructuur voor water en mobiliteit)
15. Waarborgen van een goede waterkwaliteit, duurzame drinkwatervoorziening en
voldoende beschikbaarheid van zoetwater
16. Waarborgen en versterken van een aantrekkelijk ruimtelijk-economisch
vestigingsklimaat
17. Realiseren en behouden van een kwalitatief hoogwaardige digitale connectiviteit
18. Ontwikkelen van een duurzame landbouw voor voedsel en agroproductie
19. Behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke
kwaliteiten van (inter)nationaal belang
20. Verbeteren en beschermen van de biodiversiteit
21. Ontwikkelen van een duurzame visserij
Vier beleidsprioriteiten
De ontwerp-NOVI beschrijft een toekomstperspectief met ambities: wat willen we bereiken? Ook
gaat de ontwerp-NOVI in op de 21 nationale belangen in de fysieke leefomgeving en de daaruit
voortkomende opgaven. Deze opgaven zijn vertaald in vier integrale prioriteiten. Deze betreffen:
• Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie;
• Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland;

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

31

• Sterke en gezonde steden en regio’s;
• Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.
In NOVI zijn drie afwegingsprincipes gehanteerd die helpen om de weging te maken tussen nationale
belangen in een specifieke casus of een specifiek gebied. De afwegingsprincipes zijn:
• Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies;
• Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal;
• Afwentelen wordt voorkomen.
In deze integrale aanpak gaat het niet om de functies, en hoe die (sectoraal, los van elkaar) in het
land ‘kwijt’ moeten. Het gaat om de gebieden, met hun eigen kracht en uitgangspunten, en hoe daar
de verschillende functies (integraal, in samenhang) in passen. De kwaliteiten van gebieden staan zo
centraal, en de functies zijn volgend. Op basis van weging en prioritering van nationale belangen en
de opgaven met behulp van afwegingsprincipes wordt het maatschappelijk debat gevoerd en worden
keuzes gemaakt. Vervolgens is van belang dat de op nationaal niveau gemaakte keuzes per gebied
worden uitgewerkt en de belangen die in het specifieke gebied spelen nader worden gewogen.
Gemeentes en provincies doen dit in hun omgevingsvisies. De gebiedsgerichte en gezamenlijke
aanpak wordt vormgegeven in omgevingsagenda’s en perspectiefgebieden. De uitvoering van de
NOVI vraagt om nieuwe manieren van samenwerken met blijvende brede maatschappelijke
betrokkenheid en inzet van overheden. Hierbij worden vier uitgangspunten gehanteerd:
•
•
•
•

Er wordt als één overheid samengewerkt, samen met de samenleving;
De opgave wordt centraal gesteld;
Er wordt gebiedsgericht gewerkt;
Er wordt permanent en adaptief gewerkt aan de opgaven.

Figuur 1.2 | Kabinetsperspectief NOVI met beeld
Uitwerking NOVI

32

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

De combinatie van een integrale strategische visie met algemene regels en programma’s maakt het
mogelijk de uitvoering flexibel in te richten zonder het ontwikkelingsbeeld voor de lange termijn
geweld aan te doen. De Omgevingsvisie voorziet in continuïteit, de (multi)sectorale en
gebiedsspecifieke programma’s leggen het accent op de uitvoering voor een korte en middellange
termijn en kunnen frequenter worden bijgesteld en geactualiseerd. Hierdoor kunnen de verschillende
beleidssectoren hun beleidsverantwoordelijkheid blijven invullen en ontstaat ruimte voor een aanpak
op meerdere schaalniveaus.
Met de komst van de Omgevingswet worden maatschappelijke opgaven bij voorkeur op het meest
decentrale niveau neergelegd, zo dicht mogelijk bij burgers en bedrijven. De verantwoordelijkheid
voor het beleid in de leefomgeving ligt daarom niet alleen en ook niet voor alle onderwerpen bij de
nationale overheid. Provincies en (samenwerkende) gemeenten zullen in hun omgevingsvisies uiting
geven aan hun eigen verantwoordelijkheid en keuzes in de fysieke leefomgeving. Maar ook in
Europees verband en op mondiaal niveau worden keuzes gemaakt en kaders gecreëerd voor de
afwegingsruimte van individuele landen.
Een Omgevingsvisie van het Rijk is effectiever naarmate de visie in verschillende richtingen inspireert,
aansluit op andere plannen en visies en aanzet tot actie. Een inspirerende visie op de lange termijn
biedt overheden houvast, helpt de samenleving bij het ontplooien van initiatieven en geeft
investeerders duidelijkheid. De NOVI zal voor het Rijk een product zijn aan de hand waarvan
afspraken kunnen worden gemaakt met andere partijen (bestuurs- en
samenwerkingsovereenkomsten), waar passend ook met partijen over de grens, en projectkeuzes
kunnen worden onderbouwd. Het is belangrijk dat de omgevingsvisies van Rijk, provincies en
gemeenten waar nodig op elkaar aansluiten en oog hebben voor de wensen en doelen van andere
partijen. De sturingsfilosofie van de Omgevingswet is gebaseerd op vertrouwen, waarbij het gevoel
van gezamenlijke verantwoordelijkheid voor opgaven en gedeeld eigenaarschap van groot belang is
voor het opstellen van een omgevingsvisie. Dit betekent dat vanuit de inhoud bekeken moet worden
hoe en met wie opgaven gerealiseerd moeten worden.

1.2.2 Overzicht van beleid dat opgaat in NOVI
De NOVI bevat de hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren beleid. Uit de
Omgevingswet volgt dat al het strategische beleid uit de bestaande 1 beleidsdocumenten, met en
zonder wettelijke grondslag, én het nieuwe strategische beleid op het beleidsterrein van de fysieke
leefomgeving wordt opgenomen in de NOVI. Het gaat om het strategisch beleid, omdat de NOVI een
visie is en de hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren beleid bevat (artikel 3.2
Omgevingswet). Omdat de NOVI in werking treedt voorafgaand aan het moment van
inwerkingtreding van de Omgevingswet, neemt de NOVI tal van (bestaande) beleidsdocumenten over
of vervangt deze (deels), op dit strategische niveau.
De strategisch relevante delen uit de ‘verplichte plannen’ onder het huidige, bestaande recht, die
betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, staan in de NOVI. Tegelijk blijven deze delen
onderdeel van de (voor inwerkingtreding van de Omgevingswet tot stand gekomen) verplichte
plannen, die – tenzij anders is aangegeven in de NOVI – onverkort blijven gelden. Uiteraard worden
deze verplichte plannen gelezen in het licht van de in werking getreden NOVI. Dat zijn:
1. Rijksnatuurvisie 2014
2. Nationaal Waterplan (NWP) 2016-2021
3. Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) incl. bijlage 6, Essentiële onderdelen Nota
Mobiliteit
4. Nationaal Milieubeleidsplan 4 (NMP).
Daarnaast is er de Structuurvisie Ondergrond (STRONG). Deze gaat niet op in de NOVI, maar wordt
vanaf de inwerkingtreding van de Omgevingswet (op basis van een gelijkstellingsbepaling) van
rechtswege omgezet in een programma: Programma ondergrond. Voor een nadere toelichting van
beleid dat opgaat in de NOVI wordt verwezen naar de ontwerp-NOVI.

1

Onder een bestaand beleidsdocument wordt verstaan: een beleidsdocument dat is vastgesteld voor het moment van
vaststelling van de NOVI.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

33

1.2.3 Gekoppeld beleid
Daarnaast is er beleid, dat niet opgaat in de NOVI, maar dat inhoudelijk wel verband houdt met de
nationale belangen die in de NOVI aan bod komen. Immers, die nationale belangen zijn vaak gestoeld
op breder rijksbeleid. Onderstaand wordt dit beleid, en in sommige gevallen ook programma’s, weten regelgeving en verdragsinformatie genoemd.
Klik hier voor een overzicht van aan de NOVI gekoppeld beleid, weergegeven in Bijlage 3
Plannen van decentrale overheden
De Nationale Omgevingsvisie is voor heel Nederland en geeft richting voor toekomstige keuzes van
de overheid. In het kader van de Omgevingswet stellen ook provincies en gemeenten provinciale
Omgevingsvisies (POVI’s) en gemeentelijke Omgevingsvisie (GOVI’s) op (of hebben deze al opgesteld).
Omgevingsvisies zijn 'zelfbindend', wat betekent dat de mgevingsvisie alleen kaderstellende
verplichtingen schept voor de betreffende overheid die de visie heeft vastgesteld. De omgevingsvisies
van het Rijk en van de provincies werken dus niet rechtstreeks door in de omgevingsvisies van
gemeenten. De Omgevingswet kent wel het zorgvuldigheids- en motiveringsbeginsel. De
gemeenteraad of provinciale staten moeten in hun omgevingsvisie laten zien dat zij de
omgevingsvisies van andere relevante bestuursorganen hebben betrokken bij het opstellen van hun
eigen visies (artikelen 2.2 en 3.3 Ow).

1.3 Aanpak van de milieueffectrapportage
1.3.1 Toelichting stapsgewijze aanpak
Op verschillende momenten tijdens de voorbereiding van NOVI is vanuit het perspectief van het
PlanMER reflectie geboden. Dit met het oog op het volwaardig meewegen van het milieubelang in
het beleidsvormingsproces.

Figuur 1.3 |Stapsgewijze aanpak
Reflectie en alternatieven tijdens de voorbereiding van de NOVI
Tijdens de voorbereiding van NOVI is vanuit MER-perspectief reflectie geboden en zijn alternatieven
verkend. Hierbij heeft de plan-m.e.r.-procedure vroegtijdig toegevoegde waarde geboden aan het
planproces. De reflectiemomenten zijn verder toegelicht in hoofdstuk 3.

34

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

1.3.2 Beoordelingskader: Rad van de Leefomgeving
Het ‘Rad van de Leefomgeving’ vormt de basis in de beoordelingsmethodiek; het vormt het kader voor
de beschrijving van de staat van de leefomgeving, de referentiesituatie en voor de effectbeschrijving.
Hiermee geeft het ‘Rad’ de reikwijdte van het milieueffectonderzoek weer; naar welke effecten wordt
gekeken.
Hierna is het Rad van de Leefomgeving afgebeeld en toegelicht. Een nadere uitwerking van de
indicatoren is opgenomen in paragraaf 1.3.3.
Figuur 1.4 | Het Rad van de Leefomgeving.

Het ‘Rad´ is niet in beton gegoten; in de kern is het ‘Rad’ globaal maar robuust door aan te sluiten op
de reikwijdte van de Omgevinsgwet. In de buitenste schil biedt het ‘Rad’ flexibiliteit met een selectie
van meer concrete aspecten en indicatoren waar in het PlanMER op wordt ingezoomd. Deze selectie
is het resultaat van een analyse van opgaven en urgenties in de fysieke leefomgeving én het proces
van raadpleging over de beoogde reikwijdte en detailniveau van het PlanMER. Hiermee wordt beoogd
de beslisinformatie te leveren die nodig wordt geacht om een besluit te kunnen nemen over dit
specifieke plan.
Vier perspectieven die aansluiten op de brede benadering van de Omgevinsgwet
Het beoordelingskader (‘Rad van de Leefomgeving’) volgt de brede en integrale benadering van de
Omgevinsgwet, die ook in de NOVI tot uitdrukking komt. In de kern van het ‘Rad van de
Leefomgeving’ staat de doelstelling van de Omgevingswet centraal, namelijk:
“Deze wet is, met het oog op duurzame ontwikkeling, de bewoonbaarheid van het land en de
bescherming en verbetering van het leefmilieu, gericht op het in onderlinge samenhang: a) bereiken en
in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, en
b) doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van
maatschappelijke behoeften.” [Omgevingswet, artikel 1.3]
In lijn met deze doelstelling én het doel van het instrument plan-m.e.r., is duurzame ontwikkeling
centraal gesteld in het ‘Rad van de Leefomgeving’. Hiermee wordt gestreefd naar een duurzame
balans tussen ‘mens, ecologie en welvaart’ (people, planet, prosperity). Deze drie kapitalen omvatten
alle aspecten van de leefomgeving.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

35

De doelstelling van de Omgevingswet bevat twee invalshoeken: 1) het beschermen van de fysieke
leefomgeving, en 2) het vervullen van maatschappelijke behoeften. In het Rad is dit uitgewerkt naar
vier perspectieven op de fysieke leefomgeving (4 kwadranten), waarbij de meer traditionele m.e.r.onderwerpen zich vooral in de bovenste helft van het Rad bevinden:
• Beschermen van de fysieke leefomgeving omvat twee perspectieven (bovenste helft van het
Rad):
◦ Veilige en gezonde fysieke leefomgeving
◦ Goede omgevingskwaliteit
• Het vervullen van maatschappelijke behoeften omvat twee perspectieven die de brede
benadering van de Omgevingswet volgen (onderste helft van het Rad):
◦ Woonomgeving
◦ Economische omgeving
In het PlanMER wordt de indeling van de vier perspectieven gehanteerd als hoofdstructuur voor het
beschouwen van effecten.

1.3.3 Uitwerking van indicatoren
De buitenste schil van het ‘Rad’ bevat per thema de belangrijkste aspecten (11 in totaal, vetgedrukt in
buitenste schil van het Rad). Per aspect zijn een aantal indicatoren benoemd, waar in het PlanMER op
wordt ingezoomd (37 in totaal, bullets in buitenste schil van het Rad).
De 11 aspecten sluiten aan op de reikwijdte van leefomgevingsaspecten die is beschreven in de
Omgevingswet en in de startnota ‘De opgaven voor de Nationale Omgevingsvisie’. De aspecten
duiden de reikwijdte van het PlanMER. De indicatoren geven een nadere uitwerking van de aspecten.
Het betreft een selectie die het resultaat is van het proces van raadpleging over de beoogde
reikwijdte en detailniveau van het PlanMER.
Ten behoeve van de effectbeoordeling worden alle indicatoren beschouwd. In het PlanMER worden
effecten beschouwd op het niveau van de vier perspectieven. Hierbij wordt in de beschrijving
ingezoomd op bepalende effecten, kansen en risico’s (conform advies Commissie m.e.r. 2018).
Aspecten en indicatoren waarvoor effecten, kansen of risico’s niet noemenswaardig zijn, worden niet
expliciet uitgelicht. Dit betreft een inschatting op basis van expert judgement.
Bij het beschouwen en beschrijven van effecten wordt pragmatisch omgegaan met overlap en
relaties tussen indicatoren; sommige indicatoren kennen onderlinge relaties en kunnen onder
meerdere perspectieven of aspecten worden beschouwd. Uitgangspunt is dat effecten maar op één
plek worden beschouwd en dat daarbij op die plek ook wordt ingegaan op eventuele relaties en
indirecte effecten. Ook een eventuele wisselwerking van effecten die optreden in de lucht, op het
maaiveld en in de ondergrond wordt daarbij expliciet benoemd.
Hieronder is een uitwerking opgenomen van de indicatoren uit het ‘Rad van de Leefomgeving’. Deze
uitwerking vormt de basis voor de beschouwing van effecten in het PlanMER.

36

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

Tabel 1.2 | Uitwerking indicatoren beoordelingskader planMER NOVI.
Perspectief
leefomgeving

Aspect
Milieukwaliteit &
gezondheid

Indicator

Nadere uitwerking t.b.v. beschouwing van effecten

Milieugezondheids-risico
Gezond gedrag
Overstromingen
Aardbevingen

Veilige en gezonde
leefomgeving

Veiligheidsrisico’s

Milieurampen
Verkeersveiligheid

Klimaat

Emissie en vastlegging van
broeikasgassen
Hitte & droogte
Wateroverlast

Bodem & ondergrond
Natuurlijke systemen

Grondwater
Oppervlaktewater

Goede omgevingskwaliteit

Natuur

Stilte & duisternis
Biodiversiteit
Areaal natuurgebieden
Verbondenheid
Soorten & habitats

Landschap &
openbare ruimte

Natuurlijke
hulpbronnen

Waardevolle landschappen
Openbare ruimte
Erfgoed & archeologie

Drinkwater
Minerale & fossiele
hulpbronnen
Grondstoffenbehoud
(circulariteit)
Duurzaam landgebruik

Economische
omgeving

Economische vitaliteit

Werkgelegenheid
Verdienvermogen
Kennis & innovatie
Nationale veiligheid
Bereikbaarheid

Ruimtelijk
economische structuur

Energienetwerk
Digitaal netwerk
Vestigingslocaties

Wonen &
woonomgeving
Woonomgeving

Woningbouwlocaties
Voorzieningen
Recreatie
Sociale samenhang

Welzijn

Inclusiviteit

Verandering in omvang van het milieugezondheidsrisico (o.a. door
luchtkwaliteit en geluidhinder).
Verandering in omvang van de verplaatsingen lopend of met de fiets en een
gezonde leefstijl.
Verandering in de kans en het gevolg van overstromingen vanuit de rivieren
en de zee (en daarmee het overstromingsrisico).
Verandering in de kans en het gevolg van aardbevingen in Nederland.
Verandering in de kans en het gevolg van milieurampen als gevolg van
risico's van economische activiteiten.
De verandering van het aantal verkeerslachtoffers, het gedrag van
verkeersdeelnemers en mobiliteitsontwikkelingen.
Verandering in de emissie en vastlegging van broeikasgassen.
Verandering in de intensiteit en periode van hitte en droogte.
Verandering in de kans op het voorkomen van en de gevolgen van
wateroverlast.
Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van de bodem en
ondergrond.
Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het grondwater.
Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het
oppervlaktewater.
Verandering in het areaal stille, rustige en donkere gebieden.
Verandering in de biodiversiteit. Tot stilstand brengen achteruitgang 2020.
Verandering in het areaal van natuurgebieden.
Ruimtelijke samenhang van natuurgebieden.
Juiste milieucondities ten behoeve van het duurzaam instandhouden van
soorten en habitats.
Verandering in het areaal en de kwaliteit van waardevolle landschappen.
Verandering in de kwaliteit van de openbare ruimte.
Verandering in behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd erfgoed
(monumenten / stads- en dorpsgezichten), cultuurlandschap en
werelderfgoed.
Verandering in volume en kwaliteit drinkwatervoorraad.
Verandering in volume en kwaliteit van voorraad minerale en fossiele
hulpbronnen.
Verandering in perspectief op het sluiten van grondstofkringlopen.
Verandering in de mate van duurzaam beheer van het areaal buitengebied
(incl. behoud bodemvruchtbaarheid).
Verandering in het aantal banen in sectoren.
Verandering in het verdienvermogen van sectoren.
Verandering in de mate van kennisontwikkeling en innovatie.
Verandering in de mate waarin de nationale veiligheid wordt gegarandeerd.
Verandering in het aantal banen dat binnen een uur reistijd bereikt kan
worden.
Verandering in de mate waarin vraag en aanbod voor energie zijn verbonden
door de aanwezigheid van energie infrastructuur.
Verandering in de digitale verbondenheid door de aanwezigheid van digitale
infrastructuur.
Verandering in areaal en kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke
sectoren.
Verandering in areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties.
Verandering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van voorzieningen.
Verandering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden.
Verandering in de mate van (ruimtelijke) sociale samenhang.
Verandering in de mate waarin iedereen gelijke kansen heeft om deel te
nemen aan de samenleving.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

37

1.3.4 Aanpak voor de beoordeling van de Staat van de
Leefomgeving
Voor het planMER is de huidige ‘staat van de fysieke leefomgeving’ in beeld gebracht. Dit is als het
ware een ‘foto’ van de huidige situatie van de leefomgeving. Hierbij is voor de verschillende aspecten
en indicatoren uit het ‘Rad van de Leefomgeving’ de huidige staat beschreven. Er is gebruik gemaakt
van diverse studies en rapportages en van analyses die ten behoeve van de voorbereiding van de
ontwerp-NOVI zijn uitgevoerd.
Bij de beschrijving is een kwalitatieve ‘waardering’ gegeven aan de ‘huidige staat’ van de indicatoren.
Passend bij het karakter van omgevingsvisies - waarin op basis van omgevingswaarden en ambities
strategische keuzes worden vastgelegd - wordt deze waardering gegeven op basis van de mate
waarin op dit moment wordt voldaan aan specifieke (nationale) ambities voor de indicatoren. Voor
een deel zijn ambities geformuleerd in de ontwerp-NOVI en voor een ander deel moet worden
teruggegrepen op ambities die zijn opgenomen in andere (sectorale) plannen van het Rijk. Daar waar
geen ambities zijn geformuleerd voor indicatoren, dan zal dit expliciet worden aangegeven bij de
waardering. Ook dit biedt relevante beslisinformatie.
De formulering van de ambities per indicator en de waardering van de huidige staat is ter verificatie
besproken met het team dat de ontwerp-NOVI heeft voorbereid, met de brede begeleidingsgroep
voor het planMER én met deskundigen tijdens een expertsessie.
Voor de waardering van de huidige staat is gebruik gemaakt van de vijfpuntsschaal die is toegelicht
in tabel 1.3.
Tabel 1.3 | Schaal voor de waardering van de Staat van de fysieke leefomgeving
Waardering:

Toelichting:

5

De staat is overal goed, er zijn geen knelpunten (ambities worden overal gehaald)

4

De staat is overwegend goed, lokaal zijn er wat knelpunten (ambities worden grotendeels gehaald)

3

De staat is redelijk, verspreid zijn er knelpunten (ambities worden vaak wel, soms niet gehaald)

2

De staat is matig, er zijn redelijk wat knelpunten (ambities worden soms gehaald)

1

De staat is overal slecht, er zijn overal knelpunten (ambities worden nergens gehaald)

Referentiesituatie
Naast de huidige ‘Staat van de fysieke leefomgeving’ is ook de zogenaamde referentiesituatie in beeld
gebracht. Dit is de situatie zoals die zich in de toekomst voor zou doen bij het voortzetten van
bestaand beleid én waarbij autonome trends en ontwikkelingen in acht worden genomen. In het
PlanMER worden effecten, kansen en risico’s van beleidskeuzes beschouwd ten opzichte van deze
referentiesituatie. Zo ontstaat een beeld van de daadwerkelijke impact van het nieuwe beleid,
inclusief de mate waarin het nieuwe beleid in meer of mindere mate dan het bestaande beleid
invloed heeft op autonome trends en ontwikkelingen. Dit levert zinvolle beslisinformatie.
In de ontwerp-NOVI wordt een tijdshorizon tot 2030 gehanteerd en wordt een doorkijk gegeven
richting 2050. In het planMER worden effecten in principe beschouwd ten opzichte van de
referentiesituatie in 2030. Hoewel er al een grote mate van onzekerheid bestaat over autonome
trends en ontwikkelingen over de periode tot aan 2030, zijn de onzekerheden over autonome trends
en ontwikkelingen op de lange termijn - richting 2050 - enorm. Daarom wordt in het PlanMER alleen
waar relevant en mogelijk een kwalitatieve doorkijk gegeven richting 2050.
Net als voor de beschrijving van de huidige situatie, is voor de beschrijving van de referentiesituatie
gebruik gemaakt van bestaande informatie en studies. Zo bevatten de WLO-scenario’s (Welvaart en
Leefomgeving) van de planbureaus inzicht in autonome trends en ontwikkelingen (we gaan uit van
worst-case). In de beschouwing van de referentiesituatie zijn de gevolgen van verschillende trends en
ontwikkelingen voor de verschillende indicatoren meegewogen, zoals technologische ontwikkelingen
(zoals in mobiliteit en digitalisering), maatschappelijke ontwikkelingen (zoals ontwikkeling van de

38

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

economie en het aantal huishoudens) en andere autonome trends die de kwaliteit van de fysieke
leefomgeving beïnvloeden (zoals klimaatverandering). Ook is meegewogen wat de verwachte invloed
is als het bestaande beleid wordt voortgezet. Waar mogelijk worden belangrijke onzekerheden
expliciet benoemd (denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van schone voertuigtechnologie,
luchtvaart of aanpassing van klimaatscenario’s).
Bij de beschouwing van indicatoren is een ‘waardering’ gegeven aan de referentiesituatie, op basis
van een (opgetelde) kwalitatieve inschatting van:
• de mate waarin autonome trends en ontwikkelingen leiden tot een vooruitgang of
achteruitgang van de huidige staat;
• de mate waarin voortzetting van bestaand beleid leidt tot een vooruitgang of achteruitgang.
De waardering van de referentiesituatie is ter verificatie besproken met het team dat de ontwerpNOVI heeft voorbereid, met de brede begeleidingsgroep voor het planMER én met deskundigen
tijdens een expertsessie.
Voor de waardering is dezelfde schaal gehanteerd als voor de huidige ‘staat van de fysieke
leefomgeving’ (zie tabel 1.3).

1.3.5 Categorisering van type beleidskeuzes
Aansluitend op het strategische karakter van de ontwerp-NOVI kunnen effecten vaak alleen globaal,
kwalitatief en veelal op basis van expert judgement in beeld worden gebracht. Er bestaat
onzekerheid over de wijze waarop het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd én onzekerheid over de
implicaties die het beleid op lange termijn dan zal hebben voor de fysieke leefomgeving. Daarom is
het belangrijk om middels monitoring en evaluatie ‘de hand aan de kraan te houden’ gedurende de
doorwerking en uitvoering van het beleid, zoals bij vervolgbesluiten. Hiervoor is het belangrijk om
eventuele effecten, kansen en risico’s vroegtijdig te signaleren zodat op basis hiervan
aandachtspunten kunnen worden meegegeven aan vervolgbesluiten én voor monitoring en
evaluatie.
Met oog op monitoring en evaluatie en met oog op de nog te maken afwegingen bij de
vervolgbesluiten, is het belangrijk om eventuele effecten, kansen en risico’s systematisch en zo
navolgbaar mogelijk vast te leggen in het PlanMER.
De effectbeoordeling richt zich op strategische nationale keuzes: een set beleidskeuzes voor vier
beleidsprioriteiten. In het PlanMER wordt per beleidsprioriteit een beschouwing van effecten
opgenomen, waarbij effecten op het niveau van de beleidskeuzes worden gewaardeerd en
gevisualiseerd. In de toelichting wordt daar waar relevant ingezoomd op de meest in het oog
springende effecten voor specifieke beleidsuitspraken. Deze beschouwing op hoofdlijnen is
gebaseerd op een achterliggend databestand waarin de afzonderlijke beleidskeuzes zijn beoordeeld.
De beoordeling is uitgevoerd op basis van expert judgement in een aantal reflectiesessies.
In het beleidsproces - tijdens de verdiepingsfase (zie reflectiemomenten 2 en 3 in hoofdstuk 3) - zijn
verschillende opties verkend en zijn voor en nadelen in beeld gebracht. Op deze wijze is in het planm.e.r.-proces invulling gegeven aan de beschouwing van alternatieven; op een moment dat dit
meerwaarde bood in het proces.
Ten behoeve van de beoordeling van de effecten van de ontwerp-NOVI is in dit planMER een
categorisering aangebracht in de wijze van effect beoordelen. Er is onderscheid gemaakt in keuzes
die een voortzetting van bestaand beleid betreffen, concrete besluiten die leiden tot uitvoering,
principiële beleidskeuzes die richting geven aan de uitvoering van het beleid én procesmatige
besluiten 2 .

2

Gebleken is dat de ontwerp-NOVI principiële beleidskeuzes omvat die richting geven aan de uitvoering en doorwerking van de
NOVI, bijvoorbeeld in programma’s, vervolgbesluiten en decentraal beleid en plannen. De ontwerp-NOVI bevat geen concrete
besluiten die nu al tot effecten leiden (zie hiervoor hoofdstuk 4 effecten en hoofdstuk 6 conclusies).

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

39

Tabel 1.4 | Categorisering van beleidskeuzes t.b.v. de methodiek voor de effectbeoordeling.
Categorie:

Toelichting:

Methode:

1. Voortzetting
bestaand beleid

Beleidskeuze die een bestendiging en
voortzetting is van bestaand beleid.

Geen effectbeoordeling; de verandering ten opzichte van de
referentiesituatie is per definitie gelijk aan ‘0’ (referentie is immers
situatie o.b.v. voortzetten bestaand beleid).

2. Concreet
besluit

Beleidskeuze die nieuw is en dermate
concreet, dat er zicht is op de uitvoering.

Effectbeoordeling; o.b.v. de mate waarin keuzes nu al kunnen leiden
tot een verandering in de mate waarin ambities voor indicatoren uit het
Rad van de Leefomgeving worden bereikt (toepassen 5 puntsschaal).

3. Principe
besluit

Beleidskeuze die nieuw is en dermate globaal,
dat een nadere afweging van keuzes in
vervolgbesluiten nodig is voor zicht op
uitvoering. Het kader voor de te nemen
vervolgbesluiten is in zicht.

Effectbeoordeling; o.b.v. een beschouwing van kansen en risico’s die
relevant zijn voor vervolgbesluiten, gezien de gevolgen die
toekomstige keuzes kunnen hebben voor het bereiken van ambities
voor indicatoren uit het Rad van de Leefomgeving.

4. Proces besluit Beleidskeuze die nieuw is en intentie betreft
om een stap te zetten in een proces dat kan
leiden tot nieuw beleid. Het kader voor
eventuele vervolgbesluiten is nog niet in zicht.

Geen effectbeoordeling; effecten zijn niet in te schatten omdat de aard
van eventuele vervolgbesluiten nog onduidelijk is (bijv “slim
localiseren”).

1. Methode bij voortzetting bestaand beleid
Ten opzichte van de referentiesituatie leiden deze uitspraken niet tot een effect in 2030; immers
wordt feitelijk bestaand beleid voortgezet. Voor deze uitspraken kunnen wel uitspraken worden
gedaan over de betekenis van het voorzetten van bestaand beleid voor autonome trends en
ontwikkelingen. Voortzetting van bestaand beleid zal eventuele negatieve trends niet keren.
2. Methode bij concreet besluit
Voor deze beleidskeuzes wordt ingeschat of deze ten opzichte van de referentiesituatie kunnen leiden
tot positieve of negatieve effecten; de uitspraken zijn immers zodanig concreet dat het aannemelijk is
dat een besluit nu al kan leiden tot ingrepen met mogelijke effecten. Aansluitend op het strategische
karakter en abstractieniveau van de ontwerp-NOVI, betreft de effectbeoordeling een kwalitatieve
beschouwing van mogelijke effecten. In principe worden deze in beeld gebracht voor 2030. Waar
relevant en mogelijk wordt in de beschrijving een doorkijk gegeven richting 2050.
Bij de beschouwing van de effecten ten aanzien van de indicatoren kan vervolgens een ‘waardering’
worden gegeven op basis van een kwalitatieve inschatting van de mate waarin de effecten naar
verwachting leiden tot een vooruitgang of achteruitgang ten opzichte van referentiesituatie. Voor de
waardering wordt dezelfde schaal gehanteerd als voor de waardering van de huidige situatie en
referentiesituatie (zie tabel 1.2).
3. Methode bij principe besluit
Veel van de beleidskeuzes in NOVI zullen dit karakter hebben. Beleidskeuzes zijn kaderstellend voor
vervolgbesluiten waarin de nadere uitwerking nog moet plaatsvinden. Op basis van het nu te nemen
besluit kunnen nog geen aannemelijke ingreep-effectrelaties worden ingeschat. Wel kunnen
mogelijke kansen en risico’s worden geïdentificeerd, die van belang zijn voor de te nemen
vervolgbesluiten. Het betreft een kwalitatieve beschouwing van mogelijke kansen en risico’s
waarvoor de omvang niet wordt bepaald; de variabelen en onzekerheden ten aanzien van het
eventueel optreden van effecten in de toekomst is te groot om nu al een zinnige inschatting te
kunnen maken van de omvang. Effecten kunnen pas bepaald worden bij toekomstige besluiten.
Daarom wordt voor kansen en risico’s een globale bandbreedte aangegeven.
4. Methode bij proces besluit
Het besluit betreft de intentie om een stap te zetten in een proces dat mogelijk kan leiden tot nieuw
beleid. Het kader voor eventuele vervolgbesluiten is nog niet in zicht. Omdat nog onduidelijk is of de
uitspraak überhaupt zal leiden tot keuzes die mogelijk gevolgen kunnen hebben voor de fysieke
leefomgeving is een inschatting van effecten niet aan de orde (b.v. “slim localiseren”).

40

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

Kwalitatieve beoordeling op basis van expert judgement
De beoordeling van concrete beleidskeuzes die nu direct al kunnen leiden tot ingrepen met mogelijke
effecten én van de globale beleidskeuzes die kunnen leiden tot kansen en risico’s voor
vervolgbesluiten is een kwalitatieve inschatting gemaakt op basis van expert judgement. Hierbij is
gebruik gemaakt van eventueel beschikbare informatie, bijvoorbeeld uit eerdere
milieueffectrapportages en andere studies. Ook zijn inzichten betrokken die de afgelopen jaren een
rol hebben gespeeld bij de voorbereiding van de ontwerp-NOVI.
De waardering van effecten, kansen en risico’s is besproken tijdens twee expertsessies. Met oog op
joint fact finding is gewerkt met een diverse vertegenwoordiging van experts, met enkele
deskundigen van Royal HaskoningDHV, enkele overige deskundigen voor enkele specifieke
onderwerpen, enkele inhoudelijk deskundigen van betrokken departementen en enkele deskundigen
van partijen die zienswijzen hebben ingediend.
Hier, nu, elders en later
De beoordeling in het planMER richt zich op ‘hier, nu, elders en later’. Deze termen passen bij een
integrale duurzaamheidsbenadering, waarbij er expliciet aandacht is voor dat keuzes niet alleen
consequenties hebben voor het hier en nu, maar dat effecten ook kunnen afwentelen naar elders én
consequenties kunnen hebben voor toekomstige generaties. In het planMER komt dit als volgt terug:
•
•
•
•

Hier: Effecten binnen Nederland.
Elders: Effecten over de grens (en mondiaal).
Nu: Focus op effecten binnen de tijdshorizon van het plan, namelijk 2030.
Later: Zo mogelijk doorkijk naar effecten op de langere termijn, richting 2050.

Beoordeling doelbereik
Gebruikelijk is om in het PlanMER ook een beoordeling van het verwachtte doelbereik van het
voorgestelde beleid op te nemen. Ten behoeve van de besluitvorming over de NOVI voert het PBL een
zogenaamde ex ante evaluatie uit naar het verwachte doelbereik. Voor de beoordeling van het
doelbereik wordt daarom verwezen naar de ex ante evaluatie van het PBL, die gelijktijdig met het
PlanMER en de ontwerp-NOVI wordt gepubliceerd.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

41

1.3.6 Toelichting visualisaties in het Rad van de
Leefomgeving

42

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

Visualisaties in het Rad van de Leefomgeving
In het planMER worden de huidige ‘staat van de fysieke leefomgeving’, de referentiesituatie
én eventuele effecten, kansen en risico’s overzichtelijk gepresenteerd als visualisatie op het ‘Rad’.
Visualisatie per
beleidsprioriteit:

• Voor iedere beleidsprioriteit wordt één samenvattende visualisatie gemaakt.

Visualisatie o.b.v.
vijfpuntsschaal:

• In de kern van het Rad van de Leefomgeving wordt een webdiagram weergegeven, met van buiten naar
binnen de volgende kleurschaal:
1.
2.
3.
4.
5.

De staat is overal goed, er zijn geen knelpunten (ambities worden overal gehaald)
De staat is overwegend goed, lokaal zijn er wat knelpunten (ambities worden grotendeels gehaald)
De staat is redelijk, verspreid zijn er knelpunten (ambities worden vaak wel, soms niet gehaald)
De staat is matig, er zijn redelijk wat knelpunten (ambities worden soms gehaald)
De staat is overal slecht, er zijn overal knelpunten (ambities worden nergens gehaald)

Visualisatie op aspectniveau:

• Met oog op de communiceerbaarheid wordt een samenvattende waardering gepresenteerd op het niveau
van de 11 aspecten. Hierdoor ontstaat een globaal beeld van de essentie. Hierbij worden dus niet alle 37
indicatoren afzonderlijk gepresenteerd, maar wordt de waardering ‘opgebost’ naar een waardering op
aspect-niveau. In de beschrijving worden relevante nuances op basis van de onderliggende indicatoren
waar dit relevant is toegelicht. De wijze waarop wordt ‘opgebost’ is hierna toegelicht.

Visualisatie huidige
situatie:

• De huidige staat wordt als transparant licht vlak weergegeven in de visualisatie.
• Voor de waardering van de huidige situatie wordt ‘opgebost’ door een waardering van het aspect op basis
van de gemiddelde waardering van de onderliggende indicatoren.
Voorbeeld: Het aspect ‘veiligheidsrisico’s’ omvat vier indicatoren, met de volgende waardering:
overstromingen (3), aardbevingen (3), milieurampen (4), verkeersveiligheid (2). Op basis hiervan wordt
het aspect ‘veiligheidsrisico’s’ gewaardeerd met een 3 (= (3 + 3 + 4 + 2) / 4 ).

Visualisatie
referentiesituatie:

• De referentie wordt als blauwe stippellijn weergegeven in de visualisatie.
Voor de waardering van de referentiesituatie wordt op dezelfde wijze ‘opgebost’ als voor de huidige
situatie; een gemiddelde waardering van aspecten o.b.v. onderliggende indicatoren.
Het verschil tussen de referentiesituatie en de huidige situatie laat nu overzichtelijk globale autonome
trends zien voor de verschillende aspecten.

Visualisatie effecten
(categorie II):

• In het geval van PlanMER NOVI is er geen sprake van effecten van deze categorie. Indien voor aspecten
concrete effecten worden verwacht, dan worden deze effecten in het webdiagram aangeduid met een stip;
groen bij positief effect en rood bij negatief effect.

Visualisatie kansen en
risico’s
(categorie III):

• Kansen en risico’s worden als bandbreedte weergegeven, met een groene pijl (kans) of rode pijl (risico),
ten opzichte van de referentiesituatie.
Per aspect kunnen zich zowel kansen als risico’s voordoen.
Om in de bandbreedte van kansen en risico’s een duiding te geven van het aantal kansen en risico’s per
aspect, wordt gevarieerd in de dikte van de pijlen. De dikte van de groene en rode pijlen hangt af van het
totaal aantal kansen en risico’s voor onderliggende indicatoren. Een dunne pijl in geval van weinig kansen
en/of risico’s, een dikkere pijl bij meer kansen en/of risico’s: voor iedere extra kans of risico neemt de
dikte van de pijl 1 ‘puntgrootte’ toe.

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

PlanMER NOVI |

43

1.3.7 Aanpak passende beoordeling
De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) bevat nieuwe beleidskeuzes, waarvan het niet op voorhand is uit
te sluiten dat deze afzonderlijk of in samenhang kunnen leiden tot significante effecten op Natura
2000-gebieden. Daarom dient op grond van de Wet natuurbescherming een passende beoordeling
van de NOVI te worden opgesteld.
De passende beoordeling is de wettelijke plantoets die hoort bij kaderstellende plannen waarvan een
significant negatief effect op voorhand niet uitgesloten kan worden.
Het doel van de passende beoordeling is:
• Het in beeld brengen van de risico’s op significant negatieve effecten op de natuurlijke
kenmerken van het Natura 2000-netwerk als gevolg van het nieuwe beleid uit de NOVI
• Beschrijven van mitigerende maatregelen en/of beleidsaanpassingen die nodig zijn om
significante effecten te voorkomen. Het gaat hier met name om aanbevelingen voor de
uitwerking van de uitvoeringsbesluiten
• Waar relevant: kansen op positieve effecten
Het detailniveau van de passende beoordeling sluit aan bij het detailniveau van NOVI. Gezien het
abstracte karakter van de beleidsuitspraken is deze op hoofdlijnen. Het betreft daarom met name een
risico-inschatting. In de passende beoordeling is bepaald welke drukfactoren een knelpunt zijn bij het
behalen van de doelen van de gebieden binnen de verschillende Natura 2000-landschappen. Dit geeft
handvaten om een risico-inschatting te maken van de nieuwe beleidsuitspraken. Wanneer
bijvoorbeeld verstoring een belangrijke knelpunt binnen een Natura 2000-landschap is, dan is er
eerder sprake van een risico op een negatief effect bij beleid dat leidt tot een toename van verstoring.
Wanneer van het nieuwe beleid de locatie bekend is, kan nauwkeuriger worden aangegeven welke
Natura 2000-gebieden beïnvloed kunnen worden.
Aan de hand van deze informatie dient de passende beoordeling aannemelijk te maken dat
aantasting van natuurlijke kenmerken van Natura 2000-gebieden is uit te sluiten en dat het nieuwe
beleid uit de NOVI uitvoerbaar is.
Deze passende beoordeling sluit aan op de beoordeling die in het planMER is gemaakt.

44

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 1 | ACHTERGROND EN AANPAK VAN DIT PLANMER

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE
LEEFOMGEVING
Het ‘Rad van de Leefomgeving’ vormt de basis in de beoordelingsmethodiek; het vormt het kader voor
de beschrijving van de staat van de leefomgeving. In het onderstaande Rad is de huidige ‘staat van de
fysieke leefomgeving’ in beeld gebracht. Dit is een ‘foto’ van de huidige situatie van de leefomgeving.
Hierbij is voor de verschillende aspecten en indicatoren uit het ‘Rad van de Leefomgeving’ de huidige
staat beschreven. Naast de huidige ‘staat van de fysieke leefomgeving’ is ook de zogenaamde
referentiesituatie in beeld gebracht. Dit is de situatie zoals die zich in de toekomst voor zou doen bij
ongewijzigd beleid én waarbij autonome trends en ontwikkelingen in acht worden genomen.
De volgende figuur vat het beeld van de staat van de fysieke leefomgeving samen, zowel voor de
huidige situatie (lichte lijn) als voor de referentiesituatie in 2030 (donkere stippellijn). Belangrijk om
te vermelden is dat het een globaal beeld van de staat van de fysieke leefomgeving betreft. De staat
van specifieke indicatoren die onderdeel zijn van de aspecten verschilt. Ook is er sprake van regionale
verschillen, verschillen binnen steden en in het landelijk gebied en bijvoorbeeld verschillen binnen en
buiten beschermde natuurgebieden.
Algemeen beeld van de Staat van de Leefomgeving
De huidige staat van de fysieke leefomgeving laat een wisselend beeld zien. Vooral qua ruimtelijkeconomische structuur, economische vitaliteit, de kwaliteit van de openbare ruimte en
veiligheidsrisico’s staat de fysieke leefomgeving er op dit moment over het algemeen goed voor.
Vooral de huidige staat ten aanzien van het klimaat, natuurlijke systemen, natuur en milieukwaliteit
& gezondheid staan onder druk; ambities worden (nog) niet gehaald en op veel plekken is sprake van
knelpunten.
Hoewel de onzekerheid over bijvoorbeeld geopolitieke en technologische ontwikkelingen groot is,
zorgen autonome trends en ontwikkelingen ervoor dat de staat van de leefomgeving richting 2030
voor de meeste aspecten meer onder druk komt te staan. Bestaand beleid keert de negatieve trends
naar verwachting niet. Een uitzondering vormt de positieve trend ten aanzien van de staat van
natuurlijke systemen. Dit hangt samen met de positieve bijdrage van de Kaderrichtlijn Water voor de
kwaliteit van grond- en oppervlaktewater.
Vooral de toch al kwetsbare staat ten aanzien van het klimaat, de natuur (met name biodiversiteit) en
milieukwaliteit & gezondheid komen richting 2030 over het algemeen verder onder druk te staan.
Daarnaast vallen de negatieve trends ten aanzien van landschap & openbare ruimte, natuurlijke
hulpbronnen, de ruimtelijk-economische structuur en welzijn op; vooral de toenemende druk op de
sociale samenhang en inclusiviteit maakt dat ook welzijn in de referentiesituatie een kwetsbaar
aspect vormt.
Klik op de onderstaande afbeelding van het RAD voor nadere informatie. De buitenste rand van het
RAD is interactief. Als u op bijv. Milieukwaliteit & gezondheid gaat staan krijgt u een pop-up te zien.
Wanneer u hierop klikt komt er nadere informatie over de staat van de leefomgeving i.r.t. dit aspect.
In de pdf (te downloaden rechts bovenin uw scherm) is deze informatie onder het figuur te lezen.

46

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Figuur 2.1 | staat van de fysieke leefomgeving (Rad van de Leefomgeving)
Hierna is de staat van de leefomgeving voor alle indicatoren toegelicht. In het achtergronddocument
‘De staat van de fysieke leefomgeving’ is een nadere onderbouwing opgenomen.

2.1 Een veilige en gezonde fysieke leefomgeving
Hierna worden op aspectniveau de huidige en autonome situatie omschreven binnen het kwadrant
van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving. Het gaat hierbij om de volgende aspecten:
• Milieukwaliteit & Gezondheid
• Veiligheidsrisico’s
• Klimaat

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

47

2.1.1 Milieukwaliteit & Gezondheid
Milieugezondheidsrisico’s
Milieugezondheidrisico’s omvat de verschillende risico’s voor milieu en gezondheid als gevolg van
diverse omgevingsfactoren, zoals onder andere door luchtverontreiniging, geluidsbelasting,
waterkwaliteit en omgevings(veiligheids)risico’s. Hiermee is deze indicator gericht op
gezondheidsbescherming (gezondheidsbevordering is onderdeel van de indicator gezond gedrag).
In Nederland is de milieukwaliteit in de afgelopen 20 jaar over het algemeen verbeterd. Zo is de
luchtkwaliteit over het algemeen genomen verbeterd, zijn knelpunten ten aanzien van geluidhinder
aangepakt, is de waterkwaliteit verbeterd en zijn veel knelpunten ten aanzien van omgevingsrisico’s
weggenomen.
In de huidige situatie is de staat ten aanzien van de omvang milieugezondheidsrisico’s over het
algemeen genomen redelijk te noemen, verspreid zijn er knelpunten ten aanzien van
milieugezondheidsrisico’s. Er wordt meestal voldaan aan de normen voor de luchtkwaliteit en de
grenswaarden voor geluidsbelasting, maar lokaal zijn er nog knelpunten; vooral in en rond de steden
en rondom intensieve veehouderijen waar onder andere de luchtkwaliteit onder druk staat.
Hoewel er sprake is van onzekerheid omtrent de impact van technologische ontwikkelingen, is er
richting 2030 naar verwachting sprake van een negatieve trend ten aanzien van de omvang van
milieugezondheidsrisico’s. Vooral in de steden waar het steeds drukker wordt neemen de knelpunten
toe. Het is onzeker of de dalende trend van NO2 doorzet de komende jaren. Tevens is onzeker of de
gemiddelde concentratie fijnstof (PM10) waar de bevolking aan wordt blootgesteld de komende jaren
verder zal afnemen. Door o.a. de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid, voortgaande
verstedelijking en groei van het verkeer zullen naar verwachting meer mensen worden blootgesteld
aan toenemende luchtverontreiniging. Ook de geluidbelasting zal in de komende jaren toenemen,
vooral samenhangend met een toenemende mobiliteit en drukker wordende steden. Uitbreiding van
het vliegverkeer op verschillende plaatsen in Nederland en een toename van het
goederentreinverkeer (vooral ’s nachts) zullen zorgen voor meer geluidhinder, ondanks dat auto’s,
vliegtuigen en treinen steeds stiller worden. Bestaand beeld zet in op verbetering en het oplossen van
knelpunten, maar keert de negatieve trend in met name in en rond de steden waarschijnlijk niet.

Gezond gedrag
Deze indicator is gericht op gezondheidsbevordering, specifiek door gezond gedrag, bijvoorbeeld door
lopend of met de fiets een route af leggen én door een gezonde leefstijl aan te nemen
(gezondheidsbescherming is onderdeel van de indicator milieugezondheidsrisico’s).
Fietsen en lopen spelen een belangrijke rol in het Nederlandse mobiliteitssysteem: de helft van het
aantal ritten, een tiende van alle afgelegde kilometers en een derde van de aan mobiliteit bestede tijd
leggen we per fiets of te voet af. Deze aantallen zitten in een toenemende trend. Daarnaast heeft
Nederland een gezondere leefstijl ontwikkeld afgelopen decennium: minder rokers, meer fruit- en
groenteconsumptie en een stabiele trend in slaapduur. Nederland scoort echter minder op bewegen
(overgewicht) en alcoholgebruik. Hierme is de staat ten aanzien van gezond gedrag in de huidige
situatie over het algemeen matig te noemen. Er wordt soms voldaan aan de ambities voor gezond
gedrag, zoals een toename van het aantal verplaatsingen per fiets en te voet. Lokaal zijn er nog
knelpunten die gezond gedrag belemmeren. Het aantal mensen met overgewicht en diabetes neemt
toe, mede door ongezond gedrag.

48

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Richting de toekomst zal het gebruik van de fiets toenemen, maar naast het realiseren van een goede
fietsinfrastructuur wordt gedragsverandering nog matig gerealiseerd. De auto en OV blijven
belangrijke modaliteiten, waardoor het aandeel fietsen en lopen redelijk in lijn blijft met de huidige
situatie. Voor gezond gedrag is het onzeker hoe dit zich ontwikkelt, zeker voor gezond eten, alcohol
en slapen. De trends voor rokers (dalend) en overgewicht (stijgend) zetten door. Door de stabiele
trend van het aandeel fietsen/lopen en de onzekerheid over de ontwikkelingen rondom gezond
gedrag is de referentiesituatie overeenkomstig beoordeeld als de huidige situatie: het is de
verwachting dat soms aan de ambities voor gezond gedrag wordt voldaan.

2.1.2 Veiligheidsrisico’s
Overstromingen
Waterkeringen beschermen Nederland tegen overstromingen vanaf zee of van rivieren. Middels het
Hoogwaterbeschermingsprogramma is en wordt gewerkt aan verbeteringen van de keringen. Dit is
nodig omdat een deel van de waterkeringen niet voldoet aan de nieuwe normen voor
waterveiligheid. Door klimaatverandering is er een grote en urgente waterveiligheidsopgave,
waardoor veel knelpunten moeten worden aangepakt. Door de lopende dijkversterkingen vermindert
de kans op dijkdoorbraken aanzienlijk.
De huidige staat ten aanzien van overstromingen is overwegend goed te noemen. De meeste
waterkeringen voldoen aan de vigerende veiligheidsnormen, maar er zijn nog enkele knelpunten die
moeten worden opgelost. Momenteel voldoet meer dan de helft van de keringen (ca. 1700 tot 1800
km) langs de rivieren naar verwachting niet aan de nieuwe normen en moeten voor 2050 worden
verbeterd.
De staat ten aanzien van overstromingen blijft bij voortzetting van bestaand beleid overwegend goed
te noemen. De meeste waterkeringen voldoen aan de vigerende veiligheidsnormen, in 2030 zijn er
nog enkele knelpunten die moeten worden opgelost. Door kust- en dijkversterkingen zullen in 2050
alle primaire waterkeringen aan de normen voldoen die zijn vastgesteld. Op de langere termijn (na
2050) neemt de kans op overstroming als gevolg van de effecten van klimaatverandering toe en door
toenemende verstedelijking worden ook de potentiële gevolgen op die langere termijn groter.

Aardbevingen
Door de gaswinning in Groningen heeft het noorden van Nederland te maken met bodemdaling. Dit
kan aardbevingen veroorzaken. Vanwege de knelpunten in Groningen is de staat ten aanzien van
aardbevingen in Nederland over het algemeen genomen redelijk te noemen. In 2017 zijn er in totaal
18 aardbevingen opgetreden in het Groningen-gasveld met een magnitude hoger dan 1,5 op de
schaal van Richter. Er is daarnaast ook een recordaantal aardbevingen met magnitude van kleiner dan
1,5 op de schaal van Richter waargenomen, namelijk 115 (hoge aantal komt mede door een nieuwe
meetmethode). Recent op 23 mei 2019 vond nog een aardbeving plaats met een magnitude van 3,4
op de schaal van Richter die een groot aantal schademeldingen tot gevolg had.
Omdat bestaande afspraken over het afbouwen van de gaswinning in Groningen de bestaande
knelpunten ten aanzien van aardbevingen niet direct wegnemen, zal de staat ten aanzien van
aardbevingen in 2030 nogsteeds redelijk te noemen zijn. Gaswinning zal in Groningen in 2030 geheel
gestopt zijn, maar zal nog 5-10 jaar een kans op aardbevingen blijven bestaan door ‘naweeën’.
Richting 2050 zijn de problemen naar verwachting opgelost. Daarnaast kunnen de boringen naar de
nieuwe energiebron geothermie leiden tot voelbare trillingen. Die kans is klein.

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

49

Milieurampen
Nederland zet in op het voorkomen, voorbereiden op en/of het reageren op milieurampen. Nederland
kent een strenge wet- en regelgeving omtrent economische activiteiten en kent organisaties, zoals
MOD, om milieurampen te voorkomen, voorbereiden of te bestrijden. Hierdoor kent Nederland geen
gevulde historie van milieurampen. Nederland kent in de huidige en toekomstige situatie geen hoge
risico’s voor milieurampen. Er wordt meestal aan de ambitie voldaan. Zowel in de huidige situatie als
in de referentiesituatie kan de staat ten aanzien van milieurampen daarom overwegend goed worden
genoemd, met lokaal kleine risico’s op milieurampen als gevolg van risico’s van economische
activiteiten.

Verkeersveiligheid
De staat ten aanzien van verkeersveiligheid is over het algemeen overwegend goed te noemen. Er is
een daling te zien in het aantal slachtoffers, maar daarentegen een stijging in het aantal dodelijke
slachtoffers. De nulambitie voor verkeersveiligheid wordt meestal wel gehaald, maar lokaal zijn er
nog knelpunten.
Als gevolg van demografische en technologische ontwikkelingen en verandering in gedrag is er
richting 2030 naar verwachting sprake van een negatieve trend ten aanzien van de verkeersveiligheid.
Bijvoorbeeld door vergrijzing, toename gebruik elektrische fietsen en een overgangsfase naar smart
mobility toepassingen, zoals zelfrijdende voertuigen. Ook een toename in verstedelijking,
toenemende druk op de ruimte en meer vervoersbewegingen zorgen voor een toename van het
aantal verkeersslachtoffers. Ondanks onzekerheid over technologische ontwikkelingen, neemt het
aantal knelpunten bij voortzetting van bestaand beleid mogelijk toe.

2.1.3 Klimaat
Emissie & vastlegging broeikasgassen
De huidige staat is gewaardeerd als matig; hoewel er sprake is van een afname van de emissie
broeikasgassen (in 2017 12,6% t.o.v. 1990, Nationale Energieverkenning, 2017) zijn we weliswaar op
weg naar de emissiereductiedoelstelling voor broeikasgassen, maar zijn we nog ver verwijderd van de
doelstelling van het Kabinet van 49% reductie broeikasgassen t.o.v. 1990 in 2030.
De referentiesituatie is gewaardeerd als slecht; de uitstoot van broeikasgassen daalt in 2030 met 31%
ten opzichte van 1990 (Nationale Energieverkenning, 2017). Hiermee is het bereiken van de
doelstelling van het Kabinet van 49% reductie broeikasgassen in 2030 t.o.v. 1990 nog niet in zicht.
Hierbij is nog geen rekening is gehouden met het concept Klimaatakkoord, openstelling van de (nog
te verbreden) SDE+ in 2019, het voornemen de inzet van steenkool voor elektriciteitsopwekking per
2030 te verbieden, noch met maatregelen die in het kader van Urgenda worden genomen.
Klimaatdoelstellingen
Nederland heeft zich in internationaal kader gecommitteerd aan het Klimaatakkoord van Parijs uit
2015. Middels dit verdrag proberen bijna alle landen van de wereld om de stijging van de mondiale
temperatuur te beperken tot onder niveau onder de 2 graden Celsius t.o.v. het pre-industriële niveau
en te streven naar een maximale stijging van 1.5 graden Celsius. Met oog op het Klimaatakkoord van
Parijs stelde de Europese Unie in haar strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering
doelstellingen voor de reductie van de emissie CO2, namelijk 20% ten opzichte van 1990 in 2020, 40%
in 2030 en 80-95% in 2050. De EU wil dat alle lidstaten met nationale actieplannen komen om de
gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden.

50

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Met oog op het halen van de in internationaal en Europees verband gemaakte afspraken, heeft het
Kabinet zich in haar regeerakkoord een emissiereductiedoelstelling gesteld van 49% t.o.v. 1990 in
2030. Deze doelstelling vormt uitgangspunt voor het nog vast te stellen Klimaat- en energieakkoord
en de Klimaatwet. Hoewel deze wettelijke verankering nog moet worden bestendigd, is deze hogere
doelstelling al wel meegenomen in de referentiesituatie ten behoeve van dit planMER.
Overigens adopteert de ontwerp-NOVI de klimaatdoelstelling van 49% emissiereductie
broeikasgassen t.o.v. 1990 in 2030, maar bevat de ontwerp-NOVI geen concrete afspraken over het
realiseren van de klimaatdoelstellingen; dit is aan de orde in het Klimaat- en energieakkoord en de
nog vast te stellen Klimaatwet. De NOVI geeft richting voor de wijze waarop in de toekomst in de
fysieke leefomgeving ruimte wordt geboden voor de vast te stellen maatregelen.

Hitte & droogte
De huidige staat ten aanzien van hitte & droogte kan over het algemeen in Nederland als redelijk
worden genoemd, verspreid zijn er knelpunten. Er heeft een lichte toename plaatsgevonden van het
aantal zomerse dagen en hittegolven (met hoge nachtelijke temperaturen) ten opzichte van 1900.
Door de droogte ontstaan scheuren in dijken en is er een laag (grond)waterpeil met negatieve
gevolgen voor de landbouw, met name op de zandgronden.
Als gevolg van een verdere toename van het aantal zomerse dagen en hittegolven (met hoge
nachtelijke temperaturen) is sprake van een negatieve trend; de staat wordt in 2030 als matig
gewaardeerd; het aantal knelpunten neemt toe. Naast klimaatverandering (de gevolgen hiervan
worden vooral op nog langere termijn richting 2050 pregnanter), komt dit ook door de toenemende
verstedelijking en voornamelijk de stedelijke inrichting (minder ruimte groen en blauw) waardoor de
negatieve gevolgen van hitte en droogte in de stad toenemen.

Wateroverlast
De huidige staat ten aanzien van wateroverlast kan over het algemeen in Nederland als redelijk
worden. Hier en daar zijn er knelpunten van wateroverlast bij langdurige neerslag en kortdurende
hoosbuien in stedelijk gebied.
Als gevolg van toenemende kans op langdurige neerslag (meestal in de winter) en kortdurende
hoosbuien met zeer hevige neerslag (vaker in de zomer) in stedelijk gebied is er sprake van een
negatieve trend; de staat wordt in 2030 als matig gewaardeerd. Ook bodemdaling en toenemende
verstedelijking (met een toename van het verharde oppervlak en minder ruimte voor water en groen)
dragen bij aan de negatieve trend. Hoewel met het Deltaprogramma en ook in de regio stevig wordt
ingezet op een verbetering, keert bestaand beleid de negatieve trend naar verwachting niet.

2.2 Een goede omgevingskwaliteit
Hierna worden op aspectniveau de huidige en autonome situatie omschreven binnen het kwadrant
van een goede omgevingskwaliteit. Het gaat hierbij om de volgende aspecten:
• Natuurlijke systemen
• Natuur
• Landschap & openbare ruimte

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

51

2.2.1 Natuurlijke systemen
Bodem & ondergrond
De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van de bodem &
ondergrond wordt over het algemeen als redelijk gewaardeerd. Verspreid is sprake van knelpunten,
zoals als gevolg van een afname van de bodemvruchtbaarheid en een toename van bodemdaling in
de veenweidegebieden die in stedelijk gebied steeds vaker voor voor problemen zorgt. Vooral in die
stedelijke gebieden is de ondergrond inmiddels ‘druk’; door gebrek aan ruimte bovengronds of om
hinder te beperken krijgen steeds meer stedelijke functies een plek in de ondergrond.
Richting 2030 is sprake van een negatieve trend ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke
systeem van de bodem & ondergrond; de referentiesituatie wordt over het algemeen als matig
gewaardeerd. Ondanks de inzet van bestaand beleid, is de verwachting dat de knelpunten die
samenhangen met bodemdaling in de veenweidegebieden nog zullen toenemen richting 2030. Ook
de inzet van bestaand beleid voor een verbetering van de bodemvruchtbaarheid zal deze negatieve
trend in 2030 naar verwachting (nog) niet keren. Verder zal de druk op benutting van de ondergrond
richting de toekomst verder toenemen; in stedelijk gebied voor stedelijke functies, en ook daar buiten
als bron voor duurzame energie, zoals geothermie.

Grondwater
De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het grondwater wordt
over het algemeen als matig gewaardeerd. Er zijn redelijk wat knelpunten, vooral ten aanzien van de
kwaliteit van het grondwater die onder druk staat onder invloed van het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen, nitraatuitspoeling uit mest, verspreiding van stoffen uit oude
bodemverontreinigingen en verzilting door steeds verder doordringend zout kwelwater. De kwaliteit
voldoet nog niet overal aan de normen van de Kaderrichtlijn Water.
Het is de verwachting dat als gevolg van het uitvoeringsprogrammam van de Kaderrichtlijn Water de
kwaliteit van het grondwater richting 2030 toeneemt, hoewel er verspreid mogelijk nog knelpunten
kunnen blijven bestaan. Deze positieve trend leidt in 2030 naar verwachting tot een redelijke staat
ten aanzien van de kwaliteit en natuurlijk systeem van het grondwater.

Oppervlaktewater
De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het oppervlaktewater
wordt over het algemeen als matig gewaardeerd; het oppervlaktewater is redelijk schoon, zeker
vergeleken met 25 jaar geleden. De huidige waterkwaliteit is in het algemeen voldoende voor veel
gebruiksfuncties. Het ecologische doelbereik blijft echter beperkt door de belasting met nutriënten
vanuit de landbouw. De kwaliteit van het oppervlaktewater voldoet nog niet overal aan de normen
van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Specifiek op de Noordzee bestaan er knelpunten ten aanzien van
de doelen van de Kaderrichtlijn Mariene strategie (KRM); vooral het natuurlijke systeem van de
Noordzeebodem staat onder druk door economische gebruiksfuncties, zoals bijvoorbeeld door
bodemberoerende visserij, aanleg van kabels en leidingen en windturbineparken.
Over het algemeen wordt de staat van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het
oppervlaktewater in de referentiesituatie als redelijk gewaardeerd; een positieve trend. Het is de
verwachting dat als gevolg van het uitvoeringsprogrammam van de KRW de kwaliteit van het
grondwater richting 2030 toeneemt, hoewel er verspreid mogelijk nog knelpunten kunnen blijven
bestaan. Door het verder toepassen van de KRW-maatregelen zal de ecologische waterkwaliteit in de
referentiesituatie langzaam verbeteren. Een kanttekening hierbij is wel dat bodemdaling,

52

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

klimaatverandering en de landbouw een grote negatieve invloed kunnen hebben op de kwantiteit en
kwaliteit van het oppervlaktewater. Afhankelijk van technologische ontwikkelingen in de visserij en
bij de aanleg van windparken op zee, neemt de druk op het natuurlijke mariene systeem van de
Noordzee mogelijk toe, vooral door een sterke toename in de aanleg van windturbineparken en
electriciteitskabels.

Stilte & duisternis
Ten aanzien van de aanwezigheid van stille, rustige en donkere gebieden wordt de huidige staat als
matig gewaardeerd; er zijn weinig stille, rustige en donkere gebieden. Vooral in en rond bebouwd
gebied en rond infrastructuur is sprake van lichtemissie en geluidsbelasting.
Richting 2030 blijft - als gevolg van demografische ontwikkelingen en verdere economische groei het oppervlak bebouwd gebied en de aanwezigheid van infrastructuur gestaag toenemen; hiermee
nemen lichtvervuiling en geluidbelasting verder toe. Hier staat tegenover dat technologische
ontwikkelingen zorgen voor ‘stillere’ transportmiddelen (zoals auto’s en vliegtuig) en dat
verlichtingsarmaturen (zoals voor straatverlichting en glastuinbouw) efficiënter worden. De staat ten
aanzien van stille, rustige en donkere gebieden blijft naar verwachting matig te noemen.

2.2.2 Natuur
Biodiversiteit
De huidige staat ten aanzien van de biodiversiteit in Nederland is over het algemeen als matig
gewaardeerd. Na vele jaren waarin achteruitgang van de biodiversiteit is gemeld - of op zijn gunstigst
een afvlakking van de achteruitgang - is er in Nederland de laatste jaren voorzichtige verbetering in
de bedreiging van soorten te zien. Echter de metingen uit 2017 laten zien dat het herstel fragiel is,
want de mate van bedreiging neemt weer iets toe. In de Noordzee en in het agrarisch gebied laat de
biodiversiteit nog geen herstel zien.
Richting 2030 zet de negatieve trend door voor het aantal bedreigde soorten. Het is de verwachting
dat als gevolg van verdere schaalvergroting in de landbouw, verstedelijking, de toename van verkeer
en klimaatverandering de negatieve trend verder doorzet. Daarom is de staat van de biodiversiteit in
de referentiesituatie over het algemeen als slecht gewaardeerd.

Areaal Natuurgebieden
De huidige staat ten aanzien van het areaal natuurgebieden wordt als matig gewaardeerd. Uit de
evaulatie van het Natuurpact 2013 door PBL is gebleken dat de toename van het areaal
natuurgebieden onvoldoende is om de doelen van de Europese Vogel en Habitatrichtlijn (VHR)
volledig te halen. De realisatie van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) is nog niet afgerond.
Richting 2030 is sprake van een positieve trend, bij voortzetting van bestaand beleid. Dit leidt in de
referentiesituatie tot een redelijke staat ten aanzien van het areaal natuurgebieden. In het project
‘naar een hoger doelbereik’ wordt nagedacht over extra natuurgronden en de doelstelling qua areaal
NNN is naar verwachting behaald in 2030. Echter de inrichting van het NNN en de kwaliteit van de
gerealiseerde natuur blijft achter.

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

53

Verbondenheid
De huidige staat ten aanzien van de ruimtelijke samenhang van natuurgebieden is als matig
gewaardeerd; veel soorten staan op de Rode Lijst vanwege de te beperkte ruimtelijke samenhang van
de leefgebieden waarvan zij afhankelijk zijn.
Richting 2030 is sprake van een negatieve trend ten aanzien van de ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden; in de referentiesituatie is de staat van verbondenheid slecht gewaardeerd. In de
toekomst wordt door de klimaatverandering de noodzaak voor een goede ruimtelijke samenhang
groter. Milieucondities veranderen en soorten moeten de gelegenheid hebben zich te verplaatsen
naar locaties waar de milieucondities nog wel acceptabel zijn. Indien deze mogelijkheden er niet zijn
vanwege een te beperkte ruimtelijke samenhang binnen en buiten natuurgebieden bestaat de kans
dat populaties verdwijnen.

Soorten & habitats (milieucondities)
De huidige staat ten aanzien van de milieucondities ten behoeve van het duurzaam instandhouden
van soorten en habitats wordt matig gewaardeerd. De milieudruk - als gevolg van verdroging,
vermesting, verzuring en stikstofdepositie - neemt af maar is bijna altijd nog te hoog voor een
duurzame instandhouding van soorten en habitats, zowel binnen als buiten natuurgebieden.
Richting 2030 blijft de staat ten aanzien van de milieucondities voor de duurzame instandhouding
matig presteren, ondanks dat binnen natuurgebieden de milieucondities zullen verbeteren door het
treffen van herstelmaatregelen om verdroging te bestrijden en om de stikstofdepositie te verlagen.
Buiten natuurgebieden zal het herstel namelijk achterblijven als gevolg van vergroting van de
milieudruk door bijvoorbeeld een toenemende druk door verstedelijking, mobiliteit, industrie en
landbouw.

2.2.3 Landschap & openbare ruimte
Waardevolle landschappen
De huidige staat ten aanzien van het areaal en de kwaliteit van waardevolle landschappen is redelijk
te noemen. Sinds 1990 was er sprake van 10% afname van kenmerkende landschapselementen
(verlies identiteit landschappen) en is het oppervlak ‘zeer open gebied’ tussen 1990 en 2000 met
3,5% afgenomen. Bovendien staat de kwaliteit van de voormalige nationale landschappen onder
druk.
Richting 2030 is sprake van een negatieve trend door een afname van het areaal en de kwaliteit van
waardevolle landschappen; dit leidt in de referentiesituatie tot een matige staat. Er is namelijk sprake
van een toenemende druk op waardevolle landschappen, bijvoorbeeld als gevolg van ruimteclaims
voor wonen en bedrijvigheid, recreatie, duurzame energie en schaalvergroting in de landbouw.

Openbare ruimte
De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit van de openbare ruimte is over het algemeen
overwegend goed te noemen; er is veel aandacht voor de kwaliteit van de openbare ruimte.
Richting 2030 staat de kwaliteit van de openbare ruimte onder druk door een toenemende
ruimtedruk (zowel in bebouwd als onbebouwd gebied) die ten koste kan gaan van de kwaliteit van de
openbare ruimte. In de referentiesituatie leidt dit tot een redelijke staat.

54

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Erfgoed & archeologie
De huidige staat ten aanzien van het behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd erfgoed
(monumenten / stads- en dorpsgezichten), cultuurlandschap en werelderfgoed is over het algemeen
overwegend goed te noemen. Gebouwd erfgoed is in goede staat, waarden worden beschermd via de
Erfgoedwet, archeologische waarden worden in situ behouden en archeologische en erfgoed
waarden worden in beperkte mate aangetast.
Richting 2030 wordt in de referentiesituatie geen verandering voorzien in de staat van erfgoed en
archeologie. Hoewel er door ruimtelijke ontwikkelingen en door herbestemming van locaties en
gebouwen ook in de toekomst risico’s kunnen ontstaan, zijn het behoud en ontwikkeling van
archeologie, gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed wettelijk geregeld.

2.3 Economische omgeving
Hierna worden op aspectniveau de huidige en autonome situatie omschreven binnen het kwadrant
van de economische omgeving. Het gaat hierbij om de volgende aspecten:
• Natuurlijke hulpbronnen
• Economische vitaliteit
• Ruimtelijke economische structuur

2.3.1 Natuurlijke hulpbronnen
Drinkwater
De huidige staat ten aanzien van het beschikbare volume en kwaliteit van de drinkwatervoorraad kan
over het algemeen goed worden genoemd.
Richting 2030 komen het volume en de kwaliteit van de drinkwatervoorraad onder druk te staan.
Door een toename van de vraag (3% in 2040); het is de verwachting dat hieraan kan worden voldaan
en dat de kwaliteit als gevolg van beschermingsgebieden gegarandeerd kan worden. Echter, het risico
op negatieve gevolgen van toenemende verzilting voor de drinkwatervoorraad neemt toe, mede als
gevolg van toenemende droogte. In de referentiesituatie is de staat ten aanzien van drinkwater
daarom redelijk gewaardeerd. Op de langere termijn (richting 2050 en daarna) leidt
klimaatverandering tot verminderde aanvoer vanuit de rivieren. In combinatie met hetere, drogere
zomers kan dit vaker leiden tot tekorten aan drinkwater.

Minerale & fossiele brandstoffen
De huidige staat ten aanzien van het beschikbare volume en de kwaliteit van de voorraad minerale en
fossiele hulpbronnen wordt als redelijk gewaardeerd. Er zijn nog voldoende voorraden, maar deze
staat onder toenemende druk (zoals Nederlands aardgas).
Richting 2030 leidt de groei van de bevolking, welvaart en technologische ontwikkeling tot een
toenemende vraag naar minerale en fossiele hulpbronnen, terwijl de voorraden steeds meer uitgeput
raken. Deze negatieve trend leidt in de referentiesituatie tot een matige staat ten aanzien van
minerale en fossiele hulpbronnen.

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

55

Grondstoffenbehoud (circulariteit)
De huidige staat ten aanzien van het perspectief op het sluiten van grondstofkringlopen wordt als
matig gewaardeerd. Op pilots en uitzonderingen na, wordt in Nederland over het algemeen nog
gewerkt met ‘lineaire’ productieprocessen en bouwmethodes; Nederland is sterk afhankelijk van (de
import van) grondstoffen. Dit geeft ook aan dat Nederland een relatief groot beslag legt op
natuurlijke hulpbronnen elders in de wereld.
Richting 2030 en ook daarna zorgen economische groei, groei van welvaart en consumptie en
ruimtelijke ontwikkelingen voor een toenemende druk op het gebruik van grondstoffen. Wel is er in
toenemende mate aandacht voor hergebruik van grondstoffen en (bouw)materialen, circulair
inkomen en meer flexibele bouwconcepten, maar de transitie naar een circulaire economie is nog
niet gerealiseerd. Daarom is de staat ten aanzien van grondstoffenbehoud ook in de
referentiesituatie als matig gewaardeerd.

Duurzaam landgebruik
De huidige staat ten aanzien van duurzaam beheer van het areaal buitengebied wordt over het
algemeen als matig gezien. De landbouw is met bijna 60% van het landoppervlak de belangrijkste en
grootste grondgebruiker in Nederland. Het totale aantal land- en tuinbouwbedrijven is in de laatste
tientallen jaren sterk afgenomen, terwijl het areaal gelijk is gebleven, of slechts beperkt is
afgenomen. Daarnaast heeft de landbouwsector te maken met een spanning; aan de ene kant wordt
de sector gestimuleerd om de economische efficiëntie te vergroten, aan de andere kant wordt de
sector beperkt door normen van hinder en milieu. Het speelveld voor de sector om te verduurzamen
is hierdoor klein.
Richting 2030 wordt ingezet op toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied, maar
deze staat op gespannen voet met de ruimte die nodig is voor bijvoorbeeld verstedelijking, duurzame
energie, infrastructuur en natuur. Bovendien worstelt de agrarische sector met de transitie naar een
meer duurzame bedrijfsvoering, mede door de druk op het verdienvermogen van de sector.
Uitzonderingen daargelaten, is de verwachting dat richting 2030 nog geen sprake is van een positieve
trend; de staat ten aanzien van duurzaam landgebruik blijft matig presteren in de referentiesituatie.

2.3.2 Economische vitaliteit
Werkgelegenheid
De huidige staat ten aanzien van het aantal banen in sectoren is over het algemeen redelijk te
noemen, waarbij er in sommige regio’s en in sommige sectoren wel knelpunten voordoen. De
Nederlandse economie heeft zich de afgelopen decennia ontwikkeld tot een diensteneconomie. Er is
een duidelijke groei in de sectoren ‘Informatie en communicatie’ (+16,5%) en ‘Zakelijke
dienstverlening’ (+20,9%). Over het algemeen groeit de werkgelegenheid in Nederland in 2018 en
2019 gestaag door en daalt de werkloosheid. Er zijn verschillen in werkgelegenheid tussen landelijk
en stedelijk gebied.
Richting 2030 blijft de staat ten aanzien van het aantal banen in sectoren over het algemeen redelijk
te noemen. De werkgelegenheid groeit, vooral in de commerciële dienstensector, afhankelijk van de
onzekere technologische ontwikkelingen. Automatisering vormt een risico voor de banen van
laagopgeleiden, maar kan daarnaast ook tot nieuwe banen leiden. Voor de langere termijn is het
onzeker of Nederland haar internationale concurrentiepositie behoudt, wat de regionale
differentiatie kan versterken.

56

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Verdienvermogen
De huidige staat ten aanzien van het verdienvermogen van sectoren is over het algemeen
overwegend goed te noemen. Het (sterk verstedelijkte) Nederland behoort tot de meest dynamische
en concurrerende kenniseconomieën in de wereld en is één van de landen met de hoogste
arbeidsproductiviteit ter wereld.
Richting 2030 is de verwachting dat het huidige verdienvermogen van sectoren behouden blijft. Het
Rijk werkt samen met de economische kerngebieden aan de versterking van de concurrentiekracht.
Dit wordt versterkt door deze gebieden sneller te verbinden, wat een positieve invloed heeft op het
aantrekken en behouden van bedrijven. Daarnaast heeft elke regio zijn eigen kracht en is een goede
verbinding tussen de regio’s essentieel voor het verdienvermogen. Voor de langere termijn bestaat
een onzekerheid, afhankelijk van technologische, economische en demografische ontwikkelingen.

Kennis & Innovatie
De huidige staat ten aanzien van kennisontwikkeling en innovatie is over het algemeen goed te
noemen; de prestaties rondom innovaties liggen ver boven het Europese gemiddelde. Nederland
springt er vooral uit op vier terreinen: innovatiepotentieel mkb, wetenschappelijk onderzoek, PPS en
intellectueel eigendom. In Nederland zijn verschillende regio’s en clusters waarin de kennis en
innovatie hoog scoren.
Richting 2030 wordt de concurrentiepositie van Nederland voor wat betreft kennis en innovatie
onzeker door de opkomst van andere landen. Daarnaast zorgt het onvoldoende investeren in
onderwijs en onderzoek naar verachting voor een lagere kennisontwikkeling en innovatiekracht.
Hierdoor is er sprake van een negatieve trend; de referentiesituatie is als redelijk gewaardeerd.

Nationale veiligheid
De huidige staat ten aanzien van de nationale veiligheid wordt over het algemeen overwegend goed
gewaardeerd. Locaties en infrastructuur zijn grotendeels nog van voldoende kwaliteit; er zijn
knelpunten ten aanzien van de inrichting van de infrastructuur en de coördinatie van de militaire
mobiliteit vormen. Aandachtspunt vormt ook de huidige achterblijvende investeringen in defensie
(1,3% van het BBP) ten opzichte van de NAVO norm (2% van BBP).
Ook de referentiesituatie is overwegend goed gewaardeerd. Investeringen in Defensie nemen toe,
maar toekomstige ontwikkelingen zijn onzeker mede door geopolitiek. De inrichting van de
infrastructuur en de coördinatie van de militaire mobiliteit blijven een aandachtspunt vormen, met
oog op het garanderen van de (inter)nationale veiligheid. Wel wordt ruimte geboden voor uitbreiding
naar verschillende locaties door Nederland. Dit ten behoeve van de kwetsbaarheid. De groei voor
Defensie, maar het niet verbeteren van de militaire mobiliteit zorgt ervoor dat de referentiesituatie
hetzelfde scoort als de huidige situatie.

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

57

2.3.3 Ruimtelijke economische structuur
Bereikbaarheid
De huidige staat ten aanzien van het aantal banen dat binnen een uur reistijd kan worden bereikt
wordt als redelijk gewaardeerd. Met enkele regio’s uitgezonderd, is Nederland over het algemeen
redelijk goed bereikbaar, vooral per auto. De bereikbaarheid met het openbaar vervoer is vooral in de
stedelijke regio’s goed, maar hierbuiten is de bereikbaarheid per OV matig gewaardeerd. Over het
algemeen heeft een inwoner van de Randstad de meeste banen binnen een acceptabele afstand en
tijd binnen bereik. In krimpgebieden, zoals Oost-Groningen, Limburg en Zeeland, maar ook in de
Zuidvleugel van de Randstad (Den Haag, Rotterdam en Dordrecht) is het aandeel op goed bereikbare
afstand gelegen banen afgenomen.
Hoewel er onzekerheid bestaat over de impact van technologische ontwikkelingen en de groei van de
mobiliteit, is richting 2030 sprake van een negatieve trend ten aanzien van het aantal banen dat
binnen een uur reistijd kan worden bereikt. Er wordt flink geïnvesteerd in de bereikbaarheid, waarbij
via het MIRT specifiek wordt ingezet op de bereikbaarheid via de achterlandverbindingen en de
metropoolregio’s (Amsterdam, Rotterdam - Den Haag, Utrecht en Eindhoven). Bovendien zorgt
verdichting in stedelijke gebieden ervoor dat infrastructuur (zowel voor de weg als het OV) efficiënt
kan worden benut, wat ten goede komt aan de bereikbaarheid van woon- en werklocaties. Tegelijk
zorgt de groei in 2030 voor knelpunten in het personenvervoer, met name in het gebied grofweg
omsloten door de zeshoek Amsterdam – Zwolle – Arnhem – Eindhoven – Breda - Den Haag. Door files
en vol openbaar vervoer komt het aantal banen dat binnen een uur kan worden bereikt onder druk te
staan; de ontwikkeling van de bereikbaarheid wordt in de referentiesituatie matig gewaardeerd.

Energienetwerk
Het energieaanbod in Nederland wordt bepaald door zowel de winning, invoer, uitvoer, bunkers als
ook de voorraadmutatie van energiedragers. Nederland is voornamelijk afhankelijk van invoer van
energie. Hiervan wordt bijna driekwart weer doorgevoerd naar andere landen. De energievraag in
Nederland is in de afgelopen decennia stabiel gebleven. De huidige staat ten aanzien van de
verbinding van vraag en aanbod voor energie en de aanwezigheid van energieinfrastructuur is over
het algemeen als redelijk gewaardeerd. Verspreid zijn er knelpunten ten aanzien van het
energienetwerk.
Richting 2030 ontstaan er knelpunten in de verbinding van vraag en aanbod en in het
energienetwerk. Zo vormen de inpassing van duurzame energieopwekking (met name elektriciteit
van wind op zee en de transitie naar meer lokale energieopwekking in toenemende mate een
aandachtspunt waarvoor keuzes moeten worden gemaakt. Het is de verwachting dat de mate waarin
vraag en aanbod voor energie zijn verbonden door de aanwezigheid van energieinfrastructuur
autonoom afneemt. De referentiesituatie is daarom als matig gewaardeerd.

Digitaal netwerk
De huidige staat ten aanzien van de digitale verbondenheid door de aanwezigheid van digitale
infrastructuur is over het algemeen overwegend goed te noemen. Nederland heeft uitstekende
digitale verbindingen. De beschikbaarheid van zowel vast als mobiel snel internet is in Nederland
groot. Zowel de Nederlandse mobiele als vaste netwerken scoren in internationaal verband erg goed.
Hoewel Nederland vooroploopt in Europa zijn er lokaal nog plaatsen die achterlopen.
Richting 2030 is de verwachting - ondanks onzekerheid over technologische ontwikkelingen - het
digitaal netwerk overwegend goed te noemen blijft. De toenemende digitalisering stelt steeds
hogere eisen aan de digitale infrastructuur. Om een kwalitatief hoogwaardige digitale verbondenheid
te behouden heeft het Rijk o.a. een Actieplan Digitale Connectiviteit opgesteld.

58

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Vestigingslocaties
De huidige staat ten aanzien van het areaal en kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke
sectoren is over het algemeen overwegend goed te noemen. Nederland kent een aantal stedelijke
regio’s die gezichtsbepalend zijn voor de internationale concurrentiepositie en elk hun eigen sterktes
kennen: de Noord- en Zuidvleugel van de Randstad en de Brainport Eindhoven. Deze gebieden
hebben een grote aantrekkingskracht op (inter)nationale kennis, arbeid en kapitaal. Daarnaast heeft
Nederland uitstekende verbindingen en scoren de Nederlandse regio’s goed tot zeer goed op het
aanbieden van een langdurige aantrekkelijke omgeving voor bedrijven en bewoners. In krimpregio’s is
de kwaliteit van vestigingslocaties nog een aandachtspunt en er is verschil in kwantiteit en kwaliteit
per regio.
Richting 2030 komt het areaal en de kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke sectoren onder
druk te staan; de staat wordt als redelijk gewaardeerd met een toenemend aantal knelpunten. Voor
sectoren belangrijke vestigingslocaties in en rond de steden en op goed bereikbare locaties worden
herontwikkeld, vaak tot woonlocaties.

2.4 Woonomgeving
Hierna worden op aspectniveau de huidige en autonome situatie omschreven binnen het kwadrant
van de woonomgeving. Het gaat hierbij om de volgende aspecten:
• Wonen & woonomgeving
• Welzijn

2.4.1 Wonen & woonomgeving
Woningbouwlocaties
De huidige staat ten aanzien van het areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties wordt als matig
gewaardeerd. Er is in een grote woningvraag, maar een niet toereikend woningaanbod. Nederland
kent een lange trend van groei in huishoudens, met name éénpersoonshuishoudens. Er is een
toenemende vraag naar (nieuwbouw)woningen. Door de toenemende vraag stijgen de
woningprijzen, zeker omdat het woningaanbod niet toereikend is aan de vraag. Regionaal zijn
duidelijke verschillen te zien qua prijzen, maar ook is er buiten de stedelijke gebieden voldoende
ruimte voor woningbouwlocaties, maar is die ruimte in het stedelijk gebied schaars.
Richting 2030 blijft er sprake van een groeiende druk op het woningaanbod; ondanks dat locaties
worden (her)ontwikkeld, blijft de vraag groter dan het aanbod. Ook de toename van het aantal
huishoudens draagt hier aan bij.

Voorzieningen
De staat ten aanzien van de aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van voorzieningen wordt over het
algemeen als redelijk gewaardeerd. In stedelijke gebieden is het voorzieningenpeil goed op orde. In
landelijke gebieden is sprake van krimp, waardoor het draagvlak voor voorzieningen vermindert.
Landelijk is er sprake van een wisselend beeld.
Richting 2030 blijft het voorzieningenniveau over het algemeen redelijk. Regionale voorzieningen
buiten dorpen worden op sommige plaatsen minder bereikbaar. Het Rijk richt zich in landelijke
gebieden op het centreren van voorzieningen.

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

PlanMER NOVI |

59

Recreatie
De huidige staat ten aanzien van de aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van recreatiemogelijkheden
is overwegend goed te noemen in Nederland. Wel is er sprake van regionale verschillen.
Richting 2030 zal het (grensoverschrijdend) toerisme naar verwachting verder groeien. Als gevolg van
een toenemende druk op bestaande recreatievoorzieningen, kan dit leiden tot negatieve gevolgen
voor de kwaliteit van de beschikbare recreatiemogelijkheden. De referentiesituatie is daarom redelijk
gewaardeerd.

2.4.2 Welzijn
Sociale samenhang
De huidige staat ten aanzien van de mate van (ruimtelijke) sociale samenhang wordt als redelijk
gewaardeerd. De tevredenheid van de bevolking over de sociale cohesie is in 2017 niet gewijzigd in
vergelijking met voorgaande jaren. Nederland is tevreden over de omgang met mensen in de buurt
en de bevolkingssamenstelling in de buurt. Een minderheid ervaart dat de buurt een plaats is waar
mensen elkaar helpen en dingen samen doen. Meer dan gemiddeld contact met de buren komt in
mindere mate voor. In het algemeen kent men elkaar wel in de buurt en dat zorgt voor sociale
samenhang. Verschil in sociale samenhang is te merken tussen platteland (sterk) en stad (minder
sterk). En in grotere steden is sprake van ruimtelijke segregatie van bevolkingsgroepen in bepaalde
wijken.
Richting 2030 komt de (ruimtelijke) sociale samenhang onder druk te staan; de referentie is matig
gewaardeerd. Dit komt onder andere door het ontstaan van verschillen in de opvatting van waarden
en normen tussen mensen, de afname van sociale participatie en de groeiende stroom data, handel
en personen. Hierdoor neemt de sociale cohesie autonoom af. Er wordt beperkt ingezet op sociale
cohesie en interactie en identificatie van mensen met de omgeving waar ze deel van uitmaken. De
trend ten aanzien van segregatie van bevolkingsgroepen in stedelijk gebied wordt niet gekeerd, is de
verwachting.

Inclusiviteit
De huidige staat ten aanzien van inclusiviteit - de mate waarin iedereen gelijke kansen heeft om deel
te nemen aan de samenleving - is over het algemeen redelijk te noemen. Er wordt grotendeels
voldaan aan de ambitie van een inclusieve samenleving, maar er zijn nog knelpunten voor specifieke
groepen. Zo is in 2016 gestart met het verbeteren van de toegankelijkheid en participatie van
mensen met een beperking.
Richting 2030 zijn er plannen voor betere toegang tot sport, beleidsparticipatie, digitale wereld,
gebouwen, mobiliteit en werkgelegenheid. Er is verbeterde toegang tot zorg(gebouwen) en stations,
er worden meer banen gecreëerd en beleidsparticipatie wordt makkelijker. Tegelijkertijd doen zich
een groot aantal (technologische) ontwikkelingen voor waardoor er risico’s ontstaan voor de gelijke
mate waarin iedereen mee kan doen, denk bijvoorbeeld aan de opgaven voor (en de betaalbaarheid
van) verduurzaming, de energietransitie, digitalsiering en innovaties in mobiliteit. Hoewel lokaal
stevig wordt ingezet op een inclusieve samenleving en inclusieve aanpakken, is de verwachting dat
de inclusieviteit in de referentiesituatie matig zal zijn.

60

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 2 | DE STAAT VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING

Hoofdstuk 3 | REFLECTIE EN ALTERNATIEVEN
TIJDENS DE VOORBEREIDING VAN DE NOVI
Al vanaf het begin van de voorbereiding van de NOVI is in 2015 gestart met de werkzaamheden ter
voorbereiding van de plan-m.e.r.-procedure. Hierdoor kon door het bieden van reflectie gedurende
het hele proces meerwaarde worden geboden door het ‘milieubelang’ (in dit geval volgens de brede
benadering van de fysieke leefomgeving) een volwaardige plek in de planvoorbereiding te geven.
Hiertoe is op verschillende momenten tijdens de voorbereiding van de NOVI vanuit plan-m.e.r.perspectief reflectie geboden. Hierna is samengevat op welke wijze dit in het proces is gebeurd.
Tabel 3.1 | Overzicht reflectiemomenten
Reflectie 1 | jan. - feb. 2016 De reflectie vanuit het PlanMER-proces heeft bijgedragen aan de selectie en formulering van opgaven in de
Brede benadering
Startnota NOVI, door het inbrengen van het Rad van de Leefomgeving voor een brede benadering van
leefomgevingskwaliteit. Hierbij zijn bijvoorbeeld biodiversiteit en welzijn expliciet onder de aandacht gebracht
als specifieke aandachtspunten voor de NOVI.
Reflectie 2 | jun. - nov. 2017 Bijgedragen aan expliciete beschouwing van kansen en risico’s bij de verkenning van beleidsopties door
Alternatieve beleidsopties verdiepingsgroepen. Dit is het moment dat de gevolgen van beleidsalternatieven globaal in beeld zijn
gebracht. In het PlanMER is een beschouwing opgenomen van de alternatieve beleidsopties die zijn verkend.
In paragraaf 3.2 wordt hier verder op ingegaan.
Reflectie 3 | mei 2018
Aanscherping
beleidskeuzes

Bijgedragen aan aanscherping van de redeneerlijn en beleidskeuzes in de NOVI en agenderen van thema’s
die (o.b.v. eerste beschouwing van kansen en risico’s) aandacht vergen bij de uitwerking van de ontwerpNOVI.
De geboden reflectie was gericht op:
• Het belang van het expliciet maken welke afwegingen worden gemaakt ten aanzien van de verkende
alternatieve beleidsopties.
• Het belang van het logisch verbinden van beleidskeuzes aan uitdagingen, ambities en nationale
belangen.
• Het belang van het formuleren van concrete ambities voor leefomgevingskwaliteit en
beleidsdoelstellingen (in termen als ‘wat, waar, wanneer of hoe’).
• Het belang van gebiedsspecifieke uitwerking om concreter zicht te kunnen krijgen op mogelijke effecten.
• Het belang van het uitvoeren van een confrontatie tussen verschillende beleidskeuzes.
• Het expliciet maken van de betekenis van de rol van het rijk en de wijze van sturing voor het doelbereik
en het optreden van effecten.
• Het expliciet maken van enkele pregnante ‘ingreep - effectrelaties’ van beleidskeuzes.

62

Reflectie 4 | nov. 2018
Samenhangende keuzes
en conflicterende claims

In november 2018 zijn samenhangende beleidskeuzes en conflicterende claims in specifieke gebieden
geïdentificeerd en uitgewerkt. De resultaten zijn in dit planMER opgenomen in hoofdstuk 4: Samenhangende
effecten. De inzichten hebben bijgedragen aan het expliciteren van keuzes bij conflicterende claims en het
identificeren van onderwerpen die expliciet aandacht vergen in het planMER.

Reflectie 5 | jan - mei 2019
Optimaliseren ontwerpNOVI

Er is een selectie gemaakt van ‘kwetsbare onderwerpen’ die expliciet aandacht behoeven in het PlanMER.
Het betrof onder andere milieukwaliteit, gezondheid, welzijn en biodiversiteit. De kansen en risico’s ten
aanzien van deze onderwerpen zijn expliciet besproken met de vertegenwoordigers van departementen die
werken aan de voorbereiding van de ontwerp-NOVI. Hierbij is de nadere uitwerking van beleidskeuzes in de
ontwerp-NOVI aan de orde gesteld. Dit heeft geleid tot aanscherpingen in de ontwerp-NOVI en
aandachtspunten voor vervolgbesluiten; dit is uitgewerkt in hoofdstuk 6 van dit PlanMER.
Verder gaf de categorisering van beleidskeuzes ten behoeve van de effectbeoordeling inzicht in de mate van
(on)zekerheid voor het doelbereik van het beleid en de mate van (on)zekerheid over het al dan niet voordoen
van effecten. Ook dit inzicht heeft geleid tot aanscherpingen in de ontwerp-NOVI.

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 3 | REFLECTIE EN ALTERNATIEVEN TIJDENS DE VOORBEREIDING VAN DE NOVI

3.1 Verkenning van alternatieve beleidsopties
Een belangrijk onderdeel van de reflectie gedurende het proces vormde het verkennen van
alternatieve beleidsopties in een vroeg stadium van de planvoorbereiding, op een moment dat dit
meerwaarde had in het proces. Tijdens een verdiepingsfase zijn voor de vier strategische
beleidsopgaven de opgaven verdiept en beleidsopties verkend, in samenspraak met een breed scala
aan deskundigen van betrokken departementen, decentrale overheden en van verschillende
rijksinstituten. Ook zijn op enkele momenten externe kennishouders en maatschappelijke partners
hierbij geraadpleegd.
Voor de alternatieve beleidsopties zijn de kansen en risico’s globaal in beeld gebracht. Vanuit het
plan-m.e.r.-proces is het ‘Rad van de Leefomgeving’ ingebracht om te zorgen voor een brede
beschouwing van mogelijke voor- en nadelen voor de fysieke leefomgeving. Het inzicht in de
alternatieve beleidsopties - met kansen en risico’s - legde de basis voor de uitwerking van de
ontwerp-NOVI; het in 2018 gepubliceerde Kabinetsperspectief gaf hiervoor de richting. Op deze wijze
is in het plan-m.e.r.-proces invulling gegeven aan de beschouwing van alternatieven; op het moment
dat dit het meest meerwaarde bood in het proces.
Hierna is een overzicht opgenomen van de alternatieve beleidsopties die zijn verkend én waarvoor de
belangrijkste kansen en risico’s zijn uitgewerkt. In het achtergronddocument ‘Beschouwing van
beleidsopties voor de NOVI’ zijn deze verder toegelicht.
Overzicht alternatieve beleidsopties die voor de vier beleidsprioriteiten zijn verkend
• Beleidsopties ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Lage temperatuur warmte
Hoge temperatuur warmte
Kracht en licht
Mobiliteit
Voedsel en natuur
Klimaatadaptatie
Inzet rijksgronden en Rijk vastgoed als vliegwiel
Kraam- en versnellingskamers klimaat

• Beleidsopties sterke en gezonde steden en regio’s
1. Accommoderen groei in het stedelijk kerngebied en de
stedelijke netwerken
2. Vitaliteit in krimpgebieden
3. Inclusieve samenleving
4. Transitie naar een duurzame gebouwde omgeving en
duurzame mobiliteit

• Beleidsopties duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
1. Versterken van de internationale netwerkpositie
2. Ontwikkelen van duurzame en concurrerende stedelijk-economische
netwerken
3. Verduurzaming van regio’s en steden met een uitstekend woon-,
werk- en leefklimaat

• Beleidsopties toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk
gebied
1.
2.
3.
4.

Natuur: optimaliseren versus transformeren
Landbouw: optimaliseren versus transformeren
Landschap: optimaliseren versus transformeren
Veenweidegebieden: optimaliseren versus transformeren

Hoofdstuk 3 | REFLECTIE EN ALTERNATIEVEN TIJDENS DE VOORBEREIDING VAN DE NOVI

PlanMER NOVI |

63

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN
BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI
In de fysieke leefomgeving komt een groot aantal opgaven bij elkaar, werken op elkaar in en
wedijveren om de (milieu)ruimte. De ontwerp-NOVI bevat strategische nationale keuzes voor een
samenhangende, integrale aanpak op nationale schaal, over sectoren heen. De nadruk ligt hierbij op
de vier prioriteiten:
1.
2.
3.
4.

Ruimte voor de klimaatadaptatie en energietransitie
Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
Sterke en gezonde steden en regio's
Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied

Voor deze prioriteiten is sprake van complexe, omvangrijke en dringende opgaven die voortkomen uit
of samenhangen met de grote maatschappelijke transities waar we in Nederland voor gesteld staan.
Politieke en maatschappelijke keuzes zijn vooral nodig om op deze prioriteiten voortgang te boeken
op een wijze die draagvlak heeft en bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving.
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de verwachte effecten van de ontwerp-NOVI. Of zich effecten
daadwerkelijk zullen voordoen en de aard van effecten hangt af van de uitvoering en doorwerking
van het voorgestelde beleid en daarmee het doelbereik. Dit hangt bijvoorbeeld af van de mate van
concreetheid van de keuzes in de ontwerp-NOVI, van de kaders waarin vervolgbesluiten worden
genomen (wie gaat er over) en van de instrumenten die worden ingezet voor de uitvoering van het
beleid (de wijze van sturing). De gedeelde verantwoordelijkheid voor de zorg voor de fysieke
leefomgeving en voor de samenwerking aan de opgaven en transities in de fysieke leefomgeving
maakt de uitvoering van het beleid een complexe opgave met betrokkenheid van een groot aantal
partijen.
Hoewel de uitvoering van het beleid en daarmee het doelbereik en de effecten nog met onzekerheid
zijn omgeven, ontstaat toch een beeld van de kansen en risico’s voor de fysieke leefomgeving. In de
eerstvolgende paragraaf wordt een algemeen beeld geschetst van de effecten van de ontwerp-NOVI.
Vervolgens wordt in paragraaf 2 tot en met 5 ingezoomd op de specifieke kansen en risico’s van
voorgestelde beleidskeuzes voor de vier beleidsprioriteiten. Paragraaf 6 gaat vervolgens in op de
samenhangende effecten voor specifieke gebieden waar belangrijke keuzes samenvallen. Ten slotte
geeft paragraaf 7 een beeld van de mogelijke grensoverschrijdende kansen en risico’s voor
buurlanden.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

65

4.1 Algemeen beeld van effecten van de ontwerpNOVI
In lijn met de aanpak die in hoofdstuk 1 is geschetst, wordt in de beoordeling van de effecten van de
ontwerp-NOVI in dit planMER onderscheid gemaakt in keuzes die een voortzetting van bestaand
beleid betreffen, concrete besluiten die leiden tot uitvoering, principiële beleidskeuzes die richting
geven aan de uitvoering van het beleid én procesmatige besluiten. Een algemeen beeld van de
effecten van de NOVI op basis van het type besluiten is hierna toegelicht.
Voortzetting van bestaand beleid leidt niet tot nieuwe effecten
De ontwerp-NOVI bevat een overzicht van en ambities voor nationale belangen. Het betreft belangen
en opgaven die het lokale, regionale en provinciale niveau overstijgen en vragen om nationale
politiek-bestuurlijke aandacht. Voor die nationale belangen - die veelal sectoraal van aard zijn - zijn
keuzes vastgelegd in verschillende structuurvisies, nota’s en andere beleidsstukken. Veel daarvan
behoeft geen inhoudelijke verandering en onderdelen die van belang zijn voor de vier
beleidsprioriteiten worden in de ontwerp-NOVI herbevestigd. Een overzicht van het bestaande
flankerend beleid is opgenomen in hoofdstuk 1 van dit PlanMER en is meegenomen bij de
beschouwing van de ontwikkeling van de staat van de fysieke leefomgeving in hoofdstuk 2.
Dientengevolge leidt voortzetting van bestaande beleid ten opzichte van de referentiesituatie niet tot
effecten en blijft daarom buiten beschouwing in dit planMER.
Geen concrete besluiten die nu al leiden tot effecten
Geconstateerd wordt dat de ontwerp-NOVI geen concrete besluiten bevat die nu al zullen leiden tot
de uitvoering van maatregelen. Dit betekent ook dat een besluit over de ontwerp-NOVI nu nog niet
direct zal leiden tot concrete effecten en dat de gevolgen voor de staat van de fysieke leefomgeving
op langere termijn nog met onzekerheid is omgeven. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als
negatief uitpakken, afhankelijk van de uitwerking in (gebiedsgerichte) programma’s, de
vervolgbesluiten van zowel Rijk als decentrale overheden en van de inzet van het instrumentarium.
Procesmatige keuzes leiden niet tot effecten
De ontwerp-NOVI bevat verschillende procesmatige uitspraken, als intentie om een stap te zetten in
een proces dat mogelijk kan gaan leiden tot nieuw beleid (bijvoorbeeld door onderzoek en
verkenningen e.d.). Omdat er nog geen zicht is op de kaders en de aard van eventuele
vervolgbesluiten, is er hierbij nog geen zicht op de aard van mogelijke effecten, kansen en risico´s.
Principiële beleidskeuzes met kansen en risico’s voor de fysieke leefomgeving
Voor de vier beleidsprioriteiten bevat de ontwerp-NOVI beleidskeuzes die principiële keuzes betreffen
en richting geven aan de verdere uitvoering van het beleid door het Rijk en de decentrale overheden
in programma’s en vervolgbesluiten. Hierbij doen zich zowel kansen als risico’s voor die van belang
zijn om mee te wegen bij die vervolgbesluiten. In dit PlanMER ligt de nadruk op het bieden van
inzicht in dergelijke kansen en risico’s. Of effecten zich daadwerkelijk voor zullen doen, hangt af van
de uitvoering en doorwerking van NOVI in programma´s, vervolgbesluiten en plannen van zowel Rijk
als decentrale overheden. Vanwege de complexiteit van de opgaven, de benodigde tijd voor het
vervolgproces en de onzekerheden die zich hierbij voordoen over de precieze uitwerking van het
beleid - bijvoorbeeld met gebiedsgericht maatwerk - is het aannemelijk dat veel kansen en risico’s
zich pas op langere termijn (pas ná 2030) zullen manifesteren. Dit biedt tijd voor een zorgvuldige
uitwerking van de vervolgbesluiten en plannen, met gelegenheid voor optimalisatie om kansen te
verzilveren en risico’s te beheersen. Hiertoe biedt hoofdstuk 6 aandachtspunten voor het vervolg, op
basis van de in dit hoofdstuk geïdentificeerde kansen en risico’s.
De volgende figuur bevat een samenvattend beeld van de kansen en risico’s van de (principiële)
beleidskeuzes voor de staat van de fysieke leefomgeving. Het betreft een totaalbeeld van alle kansen
en risico’s voor de vier beleidsprioriteiten. In de volgende paragrafen worden de kansen en risico’s per
beleidsprioriteit gespecificeerd.

66

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Met de (autonome) referentiesituatie in 2030 als vertrekpunt, geven de groene pijlen kansen weer
voor verbetering van de staat van de fysieke leefomgeving en geven de rode pijlen risico’s weer voor
verslechtering van de staat van de fysieke leefomgeving. De dikte van de pijlen wordt bepaald door
het aantal beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI dat leidt tot een kansen en/of risico voor de specifieke
aspecten uit het Rad; hoe dikker een pijl, hoe meer kansen of risico’s. De dikte van de pijlen zegt dus
niets over de aard of omvang van kansen en risico’s of de aannemelijkheid dat deze zich kunnen
voordoen; de complexiteit en daarmee samenhangende onzekerheden over de uitvoering van het
beleid zijn hiervoor te groot. Belangrijk om te vermelden is dat het een globaal beeld van kansen en
risico’s betreft. Voor aspecten kunnen zich zowel kansen als risico’s voordoen, mede ingegeven door
verschillen ten aanzien van de specifieke indicatoren die onderdeel zijn van de aspecten. Ook is er
sprake van regionale verschillen, verschillen binnen steden en in het landelijk gebied en bijvoorbeeld
verschillen binnen en buiten beschermde natuurgebieden. In de volgende paragrafen wordt verder
ingegaan op deze verschillen.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

67

Figuur 4.1 | Kansen en risico’s van alle beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI voor de staat van de fysieke
leefomgeving.
Conclusies algemeen beeld van effecten van de ontwerp-NOVI
Op basis van bovenstaand figuur kan worden geconcludeerd dat de ontwerp-NOVI voor alle aspecten
kansen biedt voor de fysieke leefomgeving; er zijn meer kansen dan risico’s. Deze constatering vindt
wel plaats in een context waar veel omgevingsaspecten onder druk staan. Met de focus van de
beleidskeuzes op de vier beleidsprioriteiten worden belangrijke opgaven ten aanzien van de staat van
de fysieke leefomgeving in de ontwerp-NOVI expliciet geadresseerd, waaronder klimaat, natuurlijke
hulpbronnen en de ruimtelijk-economische structuur.

68

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Een aantal niet-ruimtelijke aspecten krijgen minder nadrukkelijk aandacht in de beleidskeuzes in de
ontwerp-NOVI, zoals milieukwaliteit & gezondheidsbescherming en welzijn. Omdat de ontwikkeling
van de staat van deze aspecten van de fysieke leefomgeving onder druk staat, zullen zonder
aanvullend (sectoraal) beleid en maatregelen de negatieve trends in de staat van de fysieke
leefomgeving voor deze aspecten naar verwachting niet worden gekeerd.
Verder vergt het grotere aantal risico’s voor de natuur en landschap & openbare ruimte nadrukkelijk
aandacht in het vervolg.
Of kansen en risico’s zich daadwerkelijk zullen voordoen, hangt af van de uitwerking van het beleid in
(gebiedsgerichte) programma’s, in vervolgbesluiten van zowel Rijk als decentrale overheden en van de
inzet van instrumentarium.
In de volgende vier paragrafen wordt ingezoomd op de kansen en risico’s per beleidsprioriteit.

4.2 Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
Wat is het toekomstperspectief en ambitie?
Klimaatverandering, energietransitie en de nationale en internationale klimaatdoelen hebben grote
impact op de fysieke leefomgeving en vragen om afwegingen en vergaande keuzes in de inrichting
van onze fysieke leefomgeving (zowel boven- als ondergronds).
Het kabinet wil in 2030 de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen met minimaal 49 procent en in
2050 met 95 procent verminderen (beiden ten opzichte van 1990). Dit moet in de eerste plaats
mogelijk worden door energiebesparing. Hoe minder energie door huishoudens, bedrijven en
anderen wordt gebruikt, hoe kleiner de noodzakelijke ruimte voor bijvoorbeeld windturbines en
zonne-energie om in de vraag naar energie te voorzien. Al vóór 2030 zijn belangrijke systeemkeuzen
nodig voor opwekking, transport, distributie en opslag van energie. Een duurzaam energiesysteem
vergt meer ruimte dan een fossiel systeem. Deze ruimte is in Nederland – waar elke vierkante meter
al een (of meerdere) bestemming(en) heeft – schaars, niet vanzelfsprekend.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

69

Figuur 4.1 | Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
Een goede ruimtelijke aanpak van de transitie, inclusief het maken van (soms ingrijpende) ruimtelijke
keuzes, is daarmee één noodzakelijke voorwaarde voor het behalen van de klimaatdoelstellingen.
Ruimte voor innovatie is daarbij essentieel.

70

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Klimaatadaptatie vraagt om belangrijke keuzes en robuuste inrichting van zowel de steden als het
landelijk gebied. Hierbij is speciale aandacht nodig voor de infrastructuur, waaronder die van de
energievoorziening. Er moet voldoende ruimte worden gereserveerd om de effecten van
klimaatverandering voor Nederland, waaronder die op waterveiligheid, te verkleinen en beheersbaar
te houden. En minstens zo belangrijk is dat bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving rekening
wordt gehouden met de klimaatverandering. Immers dergelijke ingrepen zijn kostbaar en moeten
tientallen jaren meegaan. Een klimaatbestendig Nederland is ingericht op de gevolgen van
klimaatverandering en stijging van de zeespiegel.

4.2.1 Wat zijn de beleidskeuzes?
Voor deze prioriteit bevat de ontwerp-NOVI vier beleidskeuzes; het betreffen principiële strategische
keuzes die richting geven aan in de toekomst te nemen vervolgbesluiten en nader uit te werken
plannen. Hierbij is belangrijk om te vermelden dat deze keuzes aanvullend zijn, soms een
aanscherping betreffen of een bestendiging zijn van bestaand (sectoraal) beleid en plannen van
zowel Rijk als regio. In de toelichting hierna is de nadruk gelegd op nieuwe, principiële elementen uit
de beleidskeuzes die mogelijk gevolgen hebben voor de staat van de fysieke leefomgeving; hierop is
het planMER gericht. Daarnaast bevatten de beleidskeuzes allerlei procesmatige elementen; deze
leiden vooralsnog niet tot gevolgen en blijven in de beoordeling dan ook buiten beschouwing.
Hierna zijn de vier beleidskeuzes voor deze prioriteit toegelicht.
Prioriteit 1 | Ruimte voor de klimaatadaptatie en energietransitie
•
•
•
•

Beleidskeuze 1.1: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en water robuust
Beleidskeuze 1.2: De Noordzee biedt kansen voor inpassing duurzame energie
Beleidskeuze 1.3: Energie infrastructuur voor duurzame energie
Beleidskeuze 1.4: Realiseren opgave duurzame energie op land

Beleidskeuze 1.1: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en
waterrobuust
Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust. Bij (her)ontwikkelingen wordt voorkomen dat
het risico op schade en slachtoffers door overstromingen of extreem weer toeneemt, voor zover dat
redelijkerwijs haalbaar is. We behouden en reserveren voldoende ruimte voor toekomstige
waterveiligheidsmaatregelen.
Een klimaatbestendig Nederland is gericht op de gevolgen van klimaatverandering waaronder
stijging van de zeespiegel. Klimaatadaptatie vraagt belangrijke keuzes en robuuste inrichting van
zowel het stedelijk als het landelijk gebied. Hierbij is speciale aandacht nodig voor de vitale
onderdelen van onze infrastructuren.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemt zijn onderstaand
benoemd. Enkele beleidsuitspraken maken deel uit van bestaand beleid (Deltaprogramma e.d.).
Mogelijk gelden hiervoor aanvullende aandachtspunten:
• Kustzone: Bij de inrichting van Nederland wordt voldoende ruimte behouden en gereserveerd
voor toekomstige waterveiligheidsmaatregelen. Het kabinet draagt bij aan een samenhangende
ontwikkeling, bescherming en beheer van de Nederlandse kustzone. Het Kustpact is een
uitwerking hiervan. De waterkeringen langs de kust worden op sterkte gehouden volgens het
principe ‘zacht waar het kan, hard waar het moet’. Het kabinet draagt zorg voor voldoende
zandwinningslocaties op de Noordzee. Deze zijn nodig om in de zandbehoefte te voorzien voor
het handhaven van het kustfundament van de Noordzee. Dit gebeurt in goede afstemming met
andere functies op zee en aan de kust, zoals natuur en visserij.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

71

• Zuidwestelijke Delta en Waddengebied: De ontwikkeling van de Zuidwestelijke Delta richt zich
op het versterken van de balans tussen veiligheid, economie en ecologie. Dit geldt tevens voor
het Waddengebied, waarbij de ontwikkeling daarnaast ook gericht is op het duurzaam
bereikbaar houden van de eilanden en de (industrie)havens en versterking van de
landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten.
• Rivierengebied: In het rivierengebied ligt een grote en urgente waterveiligheidsopgave die
voortkomt uit de nieuwe normen voor waterveiligheid en door klimaatverandering toenemende
incidenteel extreme rivierafvoeren. De overheid pakt de opgaven vanuit klimaatadaptatie,
waterveiligheid, laagwater, waterkwaliteit, natuur, ecologie, cultuurlandschap, scheepvaart en
zoetwater integraal op, met maatregelen die leiden tot een duurzaam functionerend
rivierensysteem.
• Stresstest: Ter voorkoming van extra risico op schade en slachtoffers bij extreem weer zullen
ingrijpende ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving vooraf gegaan worden door een
stresstest. Zo zijn in de planvorming en met maatregelen in het kader van waterveiligheid risico’s
van wateroverlast te verminderen, evenals mogelijke gevolgen van overstromingen, droogte en
hitte.

Beleidskeuze 1.2: De Noordzee biedt kansen voor inpassing
duurzame energie
De Noordzee biedt kansen voor de inpassing van duurzame energie. Om de doelstellingen voor volledige
duurzame energie in 2050 te behalen en vanwege de beperkte ruimte op het land, is het noodzakelijk
om windparken voor het grootste gedeelte op de Noordzee te realiseren. Maar ook de ruimte op zee is
schaars: naast de vraag om ruimte voor energie, is er ruimte nodig voor scheepvaart, visserij, luchtvaart,
defensieoefengebieden, zandwinning, olie- en gaswinning en recreatie. Tegelijkertijd ligt er een
natuurherstelopgave. De opgave is om de juiste maatschappelijke balans te vinden in de ruimtelijke
ontwikkeling van de Noordzee binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Wind op zee: De opgave voor duurzame energieopwekking is groot. Naar huidige inzichten is
windenergie de meest kosteneffectieve manier van duurzame energieopwekking om de
doelstellingen uit het Klimaatakkoord van Parijs voor 2030 en 2050 te behalen. Het plaatsen van
een groot aantal windturbines op Noordzee is noodzakelijk, aangezien de mogelijkheden op land
beperkt zijn.
• Multifunctioneel gebruik ruimte: Multifunctioneel innovatief gebruik van de ruimte op zee biedt
kansen voor verdienmodellen en exportmogelijkheden. Er zijn ideeën, onderzoek en eerste
experimenten op het vlak van het combineren van windparken met aquacultuur en alternatieve
vormen van visserij, natuurversterking door oesterbanken, energie uit zon en getijdenstromen
en opslag van energie en CO2 in lege gasvelden.
• Aanlanding: De windenergie van zee landt op een beperkt aantal plaatsen langs de kust aan op
het landelijk hoogspanningsnet (in geval van elektriciteit) of gasnetwerk (in geval van moleculen
zoals waterstof). Bij de keuze van tracés en aanlandplaatsen houden wordt rekening gehouden
met ruimtelijk impact op land (natuur, grondwaterbeschermingsgebieden en landschap), met
het bestaande hoogspanningsnet, milieu en de omgeving. Om de energie van zee optimaal te
gebruiken, wordt dichtbij aanlanding hiervan aan de kust de energie-intensieve bedrijvigheid
voor zover mogelijk verder geconcentreerd. Dit voorkomt onnodig transport van energie naar het
binnenland en daarmee samenhangende nieuwe infrastructuur en het daaraan gekoppelde
ruimtebeslag. Indien een verdere doorgroei van windenergie op zee naar 2050 opportuun is zijn
mogelijk ook aanlandingslocaties meer landinwaarts nodig. Verder landinwaarts gelegen
industriële clusters, zoals Chemical Cluster Emmen en Chemelot worden voor duurzame energie
ook andere mogelijkheden voor de energie-infrastructuur verkend. Deze clusters van energieintensieve bedrijvigheid maken tegelijkertijd een energietransitie en een transitie naar circulaire
productiemethoden door. Dit heeft gevolgen voor de eisen die deze bedrijven aan de fysieke
leefomgeving stellen. Soms kan meer ruimte nodig zijn of andere onderlinge verbindingen door
nieuwe ketenvorming.
• Keuzes vastleggen: De keuzes voor de Noordzee tot 2030 met een doorkijk tot 2050 zullen door
het Rijk worden vastgelegd in het Programma Noordzee 2022-2027, op basis van een PlanMER.

72

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Beleidskeuze 1.3: Energie infrastructuur voor duurzame energie
We maken de energie-infrastructuur geschikt voor duurzame energiebronnen en reserveren daarvoor
ruimte.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemt, zijn:
• Reserveren ruimte energieinfrastructuur: Rijk en medeoverheden reserveren de benodigde
ruimte voor energie-infrastructuur, in relatie met andere opgaven, kenmerken van de omgeving
en bestaande infrastructuur. Dit is nodig voor zowel de productie van duurzame energie, alsook
het kunnen voorzien in de toenemende vraag naar energie. Het Rijk stelt een Nationaal
Programma Energiesysteem op om ruimte te reserveren voor de nationale
energiehoofdinfrastructuur.
• Energieinfrastructuur klimaatbestendig: De vitale energieinfrastructuur dient klimaatbestendig
te worden aangelegd en bestand te zijn tegen overstromingen.

Beleidskeuze 1.4: Realiseren opgave duurzame energie op land
We realiseren de opgave van duurzame energie met oog voor de kwaliteit van de omgeving en
combineren deze zo veel mogelijk met andere functies. Voor de inpassing op land van de opgave voor
duurzame energie worden regionale energiestrategieën opgesteld.
Richtingen die in de ontwerp-NOVI meegeeft aan de Regionale Energiestrategieën (RES) zijn:
• Voorkeur voor grootschalige clustering: Grootschalige clustering van de productie van duurzame
energie (b.v. door windturbines, zonneweides of een combinatie van beide) vermindert de
ruimtelijke afwenteling en leidt tot lagere kosten. Waar mogelijk heeft dit de voorkeur. Hier ligt
echter wel een expliciete afweging tegenover andere waarden, zoals landschappelijke
kenmerken, natuur, cultureel erfgoed, water en bodem en maatschappelijk en bestuurlijk
draagvlak.
• Voorkeursvolgorde voor zon-PV: Om te stimuleren dat locaties voor zon-PV zorgvuldig worden
uitgekozen, heeft het Rijk in samenwerking met medeoverheden en andere stakeholders een
(niet te juridiseren) voorkeursvolgorde uitgewerkt. Voor het toepassen van zon-PV hebben daken
en gevels van gebouwen de voorkeur. Daarna volgen onbenutte terreinen in bebouwd gebied.
Vervolgens kan blijken dat ook locaties in het landelijk gebied nodig zijn. In het landelijk gebied
ligt de voorkeur bij gronden met een andere primaire functie dan landbouw of natuur, zoals
defensieterreinen, waterzuiveringsinstallaties, vuilnisbelten, binnenwateren, bermen van spooren autowegen.
• Energiebesparing: De warmtetransitie in de gebouwde omgeving vraagt om een strategie op
regionale en lokale schaal. In deze strategie is energiebesparing een belangrijke eerste stap. Voor
de resterende warmtevraag moeten alternatieven voor verwarmen met aardgas gerealiseerd
worden, zoals restwarmte, geothermie, aquathermie, duurzame gassen en all-electric
oplossingen. Bij de keuze voor geothermie dient lokaal rekening te worden gehouden met
Aanvullende Strategische Voorraden (ASV’s).
• Warmtenetten: Waar gekozen wordt voor warmtenetten, moet de ruimtelijke planning van
warmtenetten zorgvuldig worden afgewogen en gecombineerd met andere functies in de
ondiepe ondergrond. Gemeenten voeren de regie over de planning, aanleg en uitfasering van
netwerken van kabels en leidingen.
• Restwarmte: Door het gebruik van restwarmte via warmtenetten wordt elders ruimte bespaard
voor de productie van duurzame elektriciteit, die anders voor deze verwarming nodig zou zijn.
Dat voordeel van warmtenetten sluit aan op het inrichtingsprincipe ‘voorkomen van
afwenteling’. Om die reden moeten warmtenetten goed worden verkend en expliciet afgewogen
tegen andere opties.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

73

4.2.2 De kansen en risico’s in beeld
Concrete effecten zijn nu nog niet aan de orde. Of zich effecten zullen voordoen én de aard en
omvang van eventuele effecten (zowel positief als negatief) hangt af van de nadere uitwerking van
het beleid in vervolgbesluiten en plannen van zowel Rijk als van de decentrale overheden. De
voorgestelde beleidskeuzes betreffen principiële strategische keuzes die richting geven aan in de
toekomst te nemen besluiten en de nader uit te werken plannen. Met oog op die toekomstige
besluiten, doen zich als gevolg van de beleidskeuzes wel kansen en risico’s voor, voor de fysieke
leefomgeving. Hierna zijn de kansen en risico’s van de beleidskeuzes in beeld gebracht aan de hand
van het ´Rad van de Leefomgeving´. De belangrijkste conclusies zijn per kwadrant van het Rad
toegelicht.
Het onderstaande figuur van het RAD is op 2 manieren interactief. (1) De buitenste rand van het RAD
is interactief. Wanneer u op bijv. het aspect 'Milieukwaliteit & gezondheid' gaat staan verschijnt er
een pop-up. Wanneer u op de pop-up klikt komt u uit bij een toelichting op de effectbeoordeling van
het betreffende aspect. (2) Ook de pijltjes in het onderstaande figuur van het RAD zijn interactief.
Wanneer u op een pijltje klikt verschijnt er een pop-up met de belangrijkste kansen of risico's per
aspect in relatie tot de beleidskeuzen in deze prioriteit. Deze informatie is ook weergegeven in het
samenvattende overzicht van de kansen en risico's van dit aspect.

74

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Figuur 4.2 | Kansen en risico’s van beleidskeuzes over ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

75

Veilige en gezonde leefomgeving
De beleidskeuzes in deze prioriteit bieden kansen voor het klimaat en dragen bij aan het beperken
van de veiligheidsrisico’s. De emissie van broeikasgassen (= fossiele CO2) neemt af door de inzet van
duurzame energie op de Noordzee en op land, het gebruik van warmtenetten en de CO2-opslag in
gasvelden. Een aandachtspunt bij CO2-opslag in de zeebodem vormt lekkage van (oude) putten.
Hierdoor kan lokaal CO2 ontsnappen in de atmosfeer. Het reserveren van voldoende ruimte voor
toekomstige waterveiligheidsmaatregelen en het behouden van een sterke waterkeringen volgens
het principe ‘zacht waar het kan, hard waar het moet’ beperkt daarnaast de kans op overstromingen
(en de gevolgen daarvan). Ook stresstesten beperken risico’s op het gebied van overstromingen,
evenals hitte en droogte en wateroverlast. Ingrepen in de bodem (b.v. geothermie en CO2-opslag)
dienen zodanig te worden ingericht dat geen bevingen kunnen optreden. Bij de plaatsing van
boringen moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden met voldoende afstand van breukzones.
Tenslotte reduceert de aanleg van een robuuste klimaatbestendige energieinfrastructuur de gevolgen
van eventuele overstromingen en beperkt de kansen op milieurampen.
Belangrijkste kansen: overstromingen, milieurampen, hitte & droogte, wateroverlast en emissie &
vastlegging van broeikasgassen.
Belangrijkste risico’s: -

Goede omgevingskwaliteit
De energietransitie genereert diverse risico’s voor de omgevingskwaliteit, zowel op het vlak van
natuurlijke systemen, natuur als landschap en openbare ruimte. Kansen hangen voornamelijk samen
met het toepassen van de voorkeursvolgorde voor zonne-energie of bij de keuze van gebieden voor
clustering van duurzame energie op land. Dit gebeurt in samenspraak met landschap, erfgoed en
natuur waardoor andere gebieden ontzien worden. Ter plaatse van de energielandschappen wordt
echter de milieudruk verhoogd. De uitdaging is om door functiecombinatie dit juist te compenseren
of zelfs te overtreffen.
Windturbines leveren risico’s op voor mens (gezondheidsrisico’s) en natuur. Voor windturbines en
bijbehorende kabels en leidingen is ruimte nodig. Hierdoor ontstaat het risico van aantasting van de
ruimtelijke samenhang van natuurgebieden, er is minder ruimte voor biodiversiteit. Windturbines
veroorzaken daarnaast slachtoffers onder vogels en vleermuizen die in de wieken vliegen. Wanneer
de turbines op locaties worden geplaatst waar belangrijke vliegroutes van vogels liggen, is er een
risico op significante effecten (externe werking). Een belangrijke bron van onderwatergeluid ontstaat
tijdens de bouwfase van de windturbines, met name bij het heien van de fundaties. (Zee)zoogdieren
kunnen hierdoor verstoord worden. Mitigerende maatregelen om negatieve effecten te voorkomen
zijn hiervoor beschikbaar. Aan de andere kant kan de voedselbeschikbaarheid voor vis en
zeezoogdieren vergroot worden door de toename aan hard substraat (turbinevoet), zeker wanneer
scheepvaart en visserij hier verboden worden. Dit biedt een kans. Ook waardevolle (open)
landschappen kunnen als gevolg van windturbines worden verstoord. Windturbines zijn vanaf grote
afstand zichtbaar. De openheid van gebieden neemt af. Het realiseren van grootschalige offshore
windparken beperkt de recreant in zijn vaarmogelijkheden en manoeuvreerruimte. Door de
clustering van windenergie op land worden aan de andere kant gebieden offshore ontzien. Hetzelfde
geldt voor de inzet van wind op zee: dit beperkt de benodigde ruimte voor wind op land. Door
rekening te houden met de voorkeursvolgorde voor zonne-energie, kunnen locaties in het landelijk
gebied met hoge waarden voor landschap, landbouw, recreatie of natuur beperkt worden aangetast.
Ingrepen in de bodem als gevolg van de aanleg van energieinfrastructuur (warmtenetten en
bodemenergiesystemen), windturbines (op land of op zee), zonnevelden en aanlandingspunten voor
wind van zee kunnen mogelijk leiden tot aantasting van archeologische waarden of bodem (b.v.
mogelijke beïnvloeding van bodemprocessen op de zeebodem door de plaatsing van turbines (zie ook
Royal HaskoningDHV, 2014 voor nadere toelichting). Ook kunnen WKO-systemen en geothermie
mogelijk leiden tot nadelige effecten op de bodem en grond- en oppervlaktewater. De risico’s op
bodem en water hangen samen met veranderingen in grondwaterstromingen,

76

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

temperatuurveranderingen en mogelijke lekkage. Dit vormt ook weer een risico voor natuurwaarden
die afhankelijk zijn van het grondwater. Bij de keuze voor geothermie dient lokaal rekening gehouden
te worden met A.S.V.'s. Dit betreffen door provincies aangewezen Aanvullende Strategische
Voorraden ten behoeve van het kunnen beschikken over voldoende schoon grondwater voor
drinkwater.
Windturbines hebben door hun verplichte verlichting en het geluid afkomstig van het draaien van de
bladen impact op stilte en duisternis en verstoren daarmee ook de natuur (zie ook BügelHajema,
2018; Pardal, 2018). Ook aanlandingspunten ter hoogte van het Noordzeekanaalgebied, Rotterdam,
Moerdijk, Vlissingen/ Terneuzen en Eemshaven vragen om ruimte wat ten koste kan gaan van
natuurwaarden, landschap en openbare ruimte. Vanwege de logische ligging langs de kust met de
bijbehorende hoge natuurwaarden (Natura 2000-gebieden en Natuurnetwerk Nederland) kan de
milieudruk hier vergroot worden. Indien er door groei van wind op zee naar 2050 ook aanlandlocaties
meer landinwaarts nodig zijn dient hier rekening gehouden te worden met effecten op
natuurwaarden, landschap en openbare ruimte. Lokaal ter hoogte van te plaatsen installaties voor
CO2-opslag op zee treden ook risico’s voor natuur op. Bij nadere uitwerking dient hiermee rekening
gehouden te worden.
Bij een natuur inclusieve uitwerking van het beleid waardoor Nederland in 2050 klimaatbestendig en
water robuust is liggen er kansen om de natuur- en landschappelijke waarden te versterken. Het
betreft immers beleid dat invloed heeft op grootschalige natuurgebieden en waardevolle
landschappen in de kustzone, het rivierengebied, de delta en de Waddenzee. Maatregelen om de
waterveiligheid te garanderen genereren aan de andere kant ook risico’s voor natuurwaarden,
landschappelijke en cultuurhistorische waarden als gevolg van extra ruimtebeslag. Er dient een
balans te zijn tussen bescherming en behoud van de kernkwaliteiten en collectieve waarden van de
kustzone enerzijds en de ontwikkeling van de kustzone anderzijds.
Belangrijkste kansen: bodem & ondergrond, biodiversiteit (op zee), areaal natuurgebieden,
verbondenheid, soorten & habitats, waardevolle landschappen, openbare ruimte, erfgoed &
archeologie.
Belangrijkste risico’s: bodem & ondergrond, grondwater, oppervlaktewater, stilte & duisternis,
biodiversiteit, areaal natuurgebieden, verbondenheid, soorten & habitats, waardevolle landschappen,
openbare ruimte en erfgoed & archeologie.

Economische omgeving
Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie brengt veel kansen met zich mee voor de
Nederlandse economie. Duurzame energie en het gebruik van warmtenetten genereren minder
behoefte aan minerale en fossiele hulpbronnen. Het landgebruik wordt duurzamer en er zijn kansen
voor het energienetwerk (het energienetwerk verbetert, wordt klimaatbestendiger en afstanden
waarover energie getransporteerd moet worden nemen af). Extra inzet op meer duurzame energie
maakt Nederland daarnaast minder afhankelijk voor wat betreft energie van het buitenland. Dit is
positief beoordeeld voor wat betreft de nationale veiligheid. Ook neemt de werkgelegenheid
gerelateerd aan de aanleg van duurzame energie (bouw, installatie en assemblage) en daarmee ook
het verdienvermogen toe (zie ook TNO, 2019). Schaalvergroting biedt kansen voor innovatie (denk
bijvoorbeeld aan het combineren van windparken met aquacultuur en alternatieve vormen van
visserij, natuurversterking door oesterbanken en energie uit zon en getijdenstromen). Een verbeterde
toegang tot duurzame energie biedt tenslotte een vestigingsplaats voordeel voor bedrijven.
Overheden en gebruikers werken gezamenlijk aan een duurzame zoetwatervoorziening. Dit biedt
kansen voor de voorraad drinkwater in Nederland en het beheersen van verzilting. De realisatie van
windturbines op zee kan ten koste gaan van de beschikbare ruimte voor visserij. Dit brengt risico’s
met zich mee voor werkgelegenheid en verdienvermogen in deze sector.
Een beperkt aantal aanlandingspunten voor wind op zee doet het risico van congestie toenemen. Ook
verhoogt dit de kwetsbaarheid ten aanzien van nationale veiligheid. Een laatste risico hangt samen
met de clustering van duurzame energie. Indien bij de plaatsing onvoldoende rekening gehouden
wordt met bestaande kwaliteiten kan dit ten kosten gaan van de aantrekkelijkheid van een gebied en
daarmee de kwaliteiten van vestigingslocaties.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

77

Belangrijkste kansen: drinkwater, minerale & fossiele hulpbronnen, duurzaam landgebruik,
werkgelegenheid, verdienvermogen, kennis & innovatie, nationale veiligheid, energienetwerk en
vestigingslocaties.
Belangrijkste risico’s: nationale veiligheid, werkgelegenheid, verdienvermogen, energienetwerk en
vestigingslocaties.

Woonomgeving
Het verbeteren en klimaatbestendiger maken van de energie infrastructuur betekent een betere
garantie op het leveren van (duurzame) energie. Dit is positief beoordeeld voor woningbouwlocaties
en voorzieningen. De realisatie van waterveiligheidsmaatregelen (b.v. verbeteren waterkeringen)
biedt kansen om recreatie in te passen in het ontwerp (b.v. aanleg fietspaden of wandelroutes).
Clustering van duurzame energie geeft in potentie risico’s voor recreatie, woningbouw en
voorzieningen: bijvoorbeeld windturbines of zonnevelden kunnen mogelijk als hinderlijk worden
ervaren vanuit de recreant. Aan de andere kant wordt door het clusteren van duurzame energie
andere gebieden ontzien. Ook het hanteren van een voorkeursvolgorde voor zonne-energie (waarbij
nadrukkelijk wordt gekeken naar gebieden met lagere waarden vanuit landschap e.d.) bieden kansen
voor woningen en voorzieningen.
Belangrijkste kansen: woningbouwlocaties, voorzieningen en recreatie.
Belangrijkste risico’s: woningbouwlocaties, voorzieningen en recreatie.

Samenvattend overzicht van kansen en risico’s
Belangrijkste kansen

Belangrijkste risico’s

Beleidskeuze 1.1: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en water robuust
• Kans op verbeteren kwaliteit bodem en ondergrond
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van
wateroverlast
• Kans op beperken kans en gevolgen van overstromingen
vanuit de rivieren en de zee
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en
droogte
• Kans op toename volume en kwaliteit drinkwater
• Kans op betere garantie nationale veiligheid
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename areaal natuurgebieden
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Kans voor verbetering milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie,
gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatie
• Kans op toename areaal en kwaliteit van
woningbouwlocaties

• Risico voor biodiversiteit
• Risico voor afname areaal natuurgebieden
• Risico voor afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor verslechtering milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Risico op vermindering areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte
• Risico voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Risico op afname areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties

Beleidskeuze 1.2: De Noordzee biedt kansen voor inpassing duurzame energie
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op afname volume minerale en fossiele hulpbronnen
• Kans voor biodiversiteit

78

| PlanMER NOVI

• Risico op afname kwaliteit en het natuurlijk systeem van de
bodem en ondergrond
• Risico op afname areaal stille, rustige en donkere gebieden
• Risico voor biodiversiteit
• Risico voor afname areaal natuurgebieden

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Kans op toename ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Kans voor verbetering milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename kennisontwikkeling en innovatie
• Kans op betere garantie nationale veiligheid
• Kans op verbetering verbondenheid vraag en aanbod voor
energie door de aanwezigheid van energie infrastructuur
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie,
gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed

• Risico voor afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor verslechtering milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Risico op vermindering areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico op slechtere garantie nationale veiligheid
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte
• Risico voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Risico voor verslechtering nationale veiligheid
• Risico op afname aantal banen in sectoren
• Risico op afname verdienvermogen in sectoren
• Risico op verslechtering verbondenheid vraag en aanbod energie
door de aanwezigheid van energie infrastructuur
• Risico op afname aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden

Beleidskeuze 1.3: Energie infrastructuur voor duurzame energie
• Kans op afname gevolgen van overstromingen vanuit de
rivieren en de zee
• Kans op afname kans en het gevolg van milieurampen als
gevolg van risico’s van economische activiteiten
• Kans op verbetering verbondenheid vraag en aanbod energie
door de aanwezigheid van energieinfrastructuur
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van
woningbouwlocaties
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid
van voorzieningen

• Risico op afname ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Risico op vermindering areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico op behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed

Beleidskeuze 1.4: Realiseren opgave duurzame energie op land
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op verbeteren kwaliteit bodem en ondergrond
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename areaal natuurgebieden
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Kans voor verbetering milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op afname gebruik minerale en fossiele hulpbronnen
• Kans op toename duurzaam beheer van het areaal
buitengebied
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename kennisontwikkeling en innovatie
• Kans op verbetering verbondenheid vraag en aanbod energie
door de aanwezigheid van energie infrastructuur
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van
woningbouwlocaties
• Kans op verbetering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen

• Risico op afname kwaliteit en het natuurlijk systeem van de
bodem en ondergrond
• Risico op verslechtering kwaliteit en natuurlijk systeem van het
grondwater
• Risico op verslechtering kwaliteit en natuurlijk systeem van het
oppervlaktewater
• Risico op afname areaal stille, rustige en donkere gebieden
• Risico voor biodiversiteit
• Risico op afname areaal natuurgebieden
• Risico op afname ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Risico op vermindering areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte
• Risico voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Risico op afname kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Risico op afname areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Risico op vermindering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Risico op afname aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

79

4.3 Duurzaam economisch groeipotentieel voor
Nederland
Wat is het toekomstperspectief en ambitie?
Het Rijk werkt aan een nieuwe duurzame, circulaire en internationaal concurrerende economie die
veel maatschappelijke winst kan opleveren in termen van banen, innovatie, nieuwe bedrijvigheid en
exportmogelijkheden. Tegelijkertijd moet de inzet leiden tot een economie met minder uitstoot van
schadelijke stoffen, zonder verspilling van grondstoffen en een beter klimaat. De grote uitdaging ligt
in de transitie van de op fossiele brandstoffen gebaseerde economie naar een schone, duurzame
economie. Wel moeten de industrieën, de vervoerssector en andere vormen van bedrijvigheid sterk
en internationaal concurrerend blijven en de vraag van een groeiende bevolking en economie
bedienen.
Doel voor de komende periode is dat Nederland koploper is in de ontwikkeling, toepassing en export
van slimme en duurzame producten, technologieën en diensten in een circulaire economie, in een
internationaal onderscheidende aantrekkelijke, veilige en gezonde leefomgeving als onderdeel van
een excellent vestigingsklimaat.

80

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Figuur 4.3| Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
Concrete doelen zijn:
• Nederland heeft uiterlijk in 2050 een circulaire en CO2-arme economie, zoals vastgelegd in het
Klimaatakkoord, de Energie-agenda en het Rijksbrede programma “Nederland Circulair in 2050’

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

81

• Nederland herovert en verstevigt zijn plek in de top vijf van meest concurrerende economieën
ter wereld. Het omgevingsbeleid ondersteunt dit onder meer door te zorgen voor voldoende
fysieke ruimte en een excellent vestigingsklimaat. Het schept voorwaarden om een groei van 2%
van het BBP per jaar mogelijk te maken.

4.3.1 Wat zijn de beleidskeuzes?
Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
Voor deze prioriteit bevat de ontwerp-NOVI acht beleidskeuzes; het betreffen principiële strategische
keuzes die richting geven aan in de toekomst te nemen vervolgbesluiten en nader uit te werken
plannen. Hierbij is belangrijk om te vermelden dat deze keuzes aanvullend zijn, soms een
aanscherping betreffen of een bestendiging zijn van bestaand (sectoraal) beleid en plannen van
zowel Rijk als regio. In de toelichting hierna is de nadruk gelegd op nieuwe, principiële elementen uit
de beleidskeuzes die mogelijk gevolgen hebben voor de staat van de fysieke leefomgeving; hierop is
het planMER gericht. Daarnaast bevatten de beleidskeuzes allerlei procesmatige elementen; deze
leiden vooralsnog niet tot gevolgen en blijven in de beoordeling dan ook buiten beschouwing.
Hierna zijn de acht beleidskeuzes voor deze prioriteit toegelicht.
Prioriteit 2 | Duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland
•
•
•
•
•
•
•
•

Beleidskeuze 2.1: Duurzame en circulaire economie
Beleidskeuze 2.2: Duurzame energiebronnen en verandering productieprocessen
Beleidskeuze 2.3: Optimale (inter)nationale bereikbaarheid
Beleidskeuze 2.4: Investeren in aantrekkelijke, gezonde en veilige leefomgeving
Beleidskeuze 2.5: Bevorderen grensoverschrijdende verbindingen
Beleidskeuze 2.6: Ruimte voor datacenters
Beleidskeuze 2.7: Afstemmen vraag en aanbod kantoren, bedrijventerreinen en winkels
Beleidskeuze 2.8: Spreiding toerisme

Beleidskeuze 2.1: Duurzame en circulaire economie
De Nederlandse economie verandert van karakter en is in 2050 geheel circulair en CO2-neutraal.
Nederland heeft een sterke positie in de top vijf van meest concurrerende economieën. Een gezonde en
veilige leefomgeving en een goed vestigingsklimaat in het gehele land dragen bij aan een duurzaam
groeivermogen van 2% van het Bruto binnenlands product (BBP). Het Rijk investeert, faciliteert met
kennis en onderzoek en stelt eisen aan het benutten van circulaire grondstoffen.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Ruimte voor omschakeling duurzame en circulaire economie: De ruimte die nu in gebruik is voor
industrie- en havenfuncties moet beschikbaar blijven voor de transitie (omslag naar circulaire
productie en niet-fossiele brandstoffen), tenzij alternatieven beschikbaar komen. Zoveel mogelijk
moet worden gezocht naar het optimaliseren van het huidige ruimtegebruik door compacter
bouwen en het combineren van functies. Het toekomstige benodigde ruimtegebruik is onzeker.
Waar nodig stellen de decentrale overheden extra ruimte beschikbaar voor de verdere
ontwikkeling en omschakeling naar een duurzame, circulaire economie van: de vijf energieintensieve industrieclusters, onze lucht- en overige zeehavens, Brainport Eindhoven, de
greenports en de digitale (internationale) infrastructuur, inclusief datacenters.

82

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Beleidskeuze 2.2: Duurzame energiebronnen en verandering
productieprocessen
Ingezet wordt op het gebruik van duurzame energiebronnen en op verandering van productieprocessen.
Ruimte voor haven- en industriegebieden blijft behouden.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Smart industry: Nieuwe ontwikkelingen zoals robotisering, digitalisering en schone
productieprocessen vragen om aandacht voor aanwezige natuurwaarden, economische
belangen, behoud en versterking van de landschappelijke kwaliteit, woonkwaliteit en voor
(omgevingsveiligheid en milieunormen).
• Energie-intensieve industrie: Voor alle energie-intensieve industrieën, waaronder ook
datacenters, moeten duurzame energiebronnen worden aangewend. Gelet op de verwachte
lange transitieperiode zullen verschillende energiesystemen mogelijk tientallen jaren naast
elkaar bestaan, wat mogelijk extra ruimte vergt. De haven- en industriegebieden aan de kust,
zoals de Eemshaven, het Noordzeekanaalgebied, de Rijnmond en Terneuzen, zijn belangrijke
aanlandingspunten voor duurzame energie die op zee is opgewekt. In deze gebieden wordt
actief ruimte geboden aan (nieuwe) energie-intensieve industrie.
• Havengebieden: Voor de havens van Rotterdam en Amsterdam geldt dat de energietransitie een
nauwe relatie heeft met een bredere verstedelijkingsopgave. De groei van productie en overslag
in de haven, en de intensivering van het grondgebruik in de haven, kunnen botsen met de
ontwikkelings- en bouwplannen in de omgeving. Het functioneren van havens mag niet in het
gedrang komen. Eventueel ruimteverlies voor havenfuncties als gevolg van stedelijke
transformaties moet - zo nodig - worden gecompenseerd
• Benutten reststoffen en restwarmte: Voor de bouwsector ligt de uitdaging om nieuwe
bouwwerken en woningen niet alleen klimaat- en energieneutraal, maar ook met zoveel
mogelijk herbruikbare materialen en natuur-inclusief te bouwen. Door gebouwen, waaronder
woningen en kantoren, zoveel mogelijk aanpasbaar en flexibel te bouwen, zijn deze voor meer
generaties aantrekkelijk en zijn ze ook in de toekomst voor andere dan woonfuncties geschikt.
• Transitie land- en tuinbouw: Nederland telt zeven greenports waarbinnen tuinbouwbedrijven
intensief samenwerken om gebiedsopgaven integraal te benaderen. Daarbij gaat het om
noodzakelijke gebiedsontwikkeling om de transitie naar klimaat neutrale en circulaire tuinbouw
te realiseren. In dit planMER wordt in prioriteit 4 (par. 4.4) nader aandacht besteed aan deze
transitie.

Beleidskeuze 2.3: Optimale (inter)nationale bereikbaarheid
Ingezet wordt op een optimale (inter)nationale bereikbaarheid van steden en economische
kerngebieden, die belangrijk zijn voor onze economie. Ingezet wordt op het wegnemen van ontbrekende
schakels in de infrastructuur en het met elkaar verknopen van nationale infrastructuurstelsels.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Ruimtelijke Economische Ontwikkel strategie: Het versterken van de vijf grootste steden en vier
metropoolregio’s en van het netwerk dat zij met elkaar en met andere steden in binnen- en
buitenland vormen, omvat onder andere het versterken van de connectiviteit van toplocaties, het
verbeteren van de digitale infrastructuur en de transformatie van (binnen)stedelijke gebieden.
• Optimale (inter)nationale netwerken: Het Rijk stuurt aan op het behoud en de realisatie van
optimale nationale netwerken en Trans Europese Netwerken (TEN’s); het hoofdwegennet, een
hoogwaardige railinfrastructuur met goede regionale en internationale IC-verbindingen, een
goed functionerend vaarwegennetwerk, voldoende capaciteit in de energie- en buisleidingen
infrastructuur en een state of the art data-infrastructuur.
• Luchtvaart: Integrale beleidskeuzes met betrekking tot de luchtvaart worden gemaakt in de
Luchtvaartnota 2020-2050 en de Luchtruimherziening en niet in de Nationale Omgevingsvisie
(NOVI). In dit planMER is derhalve beperkt ingegaan op effecten met betrekking tot de
luchtvaart.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

83

Beleidskeuze 2.4: Investeren in aantrekkelijke, gezonde en veilige
leefomgeving
Overheden investeren in een aantrekkelijke, gezonde en veilige leefomgeving in steden en regio’s en
bevorderen een onderscheidend en aantrekkelijk vestigingsklimaat.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Regionale bereikbaarheid en een goed functionerend woon-werkverkeer is voor het economisch
functioneren van onze steden en metropoolregio’s essentieel. Behoefte bestaat aan voldoende
ontwikkelingsruimte voor een kwalitatief hoogwaardig aanbod aan werklocaties. De
beschikbaarheid van goede en betaalbare woningen en een gezonde, schone, veilige en
aantrekkelijke leefomgeving worden steeds bepalender voor het economische succes.
• Het vraagt extra inzet in stedelijke regio’s om de leefomgevingskwaliteit, het milieu en de
bereikbaarheid op peil te brengen. De overheid kan ruimte bieden aan dergelijke initiatieven en
sociaal ondernemerschap om innovatie en verdere ontwikkeling van onze duurzame
kenniseconomie te stimuleren.

Beleidskeuze 2.5: Bevorderen grensoverschrijdende verbindingen
Institutionele, technisch-operationele belemmeringen en knelpunten in regelgeving die goede
grensoverschrijdende (spoor-, lucht-, weg- en water-) verbindingen belemmeren, moeten worden
opgelost.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Grensoverschrijdend perspectief: Een grensoverschrijdend perspectief op duurzame en vitale
gebiedsontwikkeling, wonen, werken, infrastructuur (mobiliteit) en voorzieningen is nodig, met
bijzondere aandacht voor de dynamiek in de grensregio’s. Met de buurlanden bestaan diverse
zorg-, woon-, werk- en onderwijsrelaties. Ook zijn er grensoverschrijdende effecten te zien op het
gebied van water, natuur en landschap. Om grensoverschrijdende samenwerking optimaal te
kunnen benutten zijn afspraken op het niveau van nationale overheden noodzakelijk.
• Ontwikkelen omgevingsagenda’s in grensregio’s: Grensoverschrijdende uitwisseling van
arbeidspotentieel wordt in de weg gestaan door verschillen in diploma’s, regelgeving en fiscale
systemen. Grensoverschrijdend OV, voor woon-werkverkeer, kent nog veel beperkingen. Het
ontwikkelen van Omgevingsagenda’s vindt daarom plaats in overleg met, in elk geval, het
Vlaamse en het Waalse Gewest en de Duitse deelstaten Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen.

Beleidskeuze 2.6: Ruimte voor datacenters
Het Rijk faciliteert, in samenwerking met de andere overheden, de netbeheerders en het bedrijfsleven,
ruimte voor vestiging van datacenters en voor de uitrol van nieuwe netwerken.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Ruimtelijke Strategie Datacenters: Datacenters kunnen, volgens de Ruimtelijk Strategie
Datacenters, daar worden gevestigd waar: (1) duurzame energie beschikbaar is via huidige (en
toekomstige) duurzame energienetwerken, (2) de levering van restwarmte aan
warmtenetwerken mogelijk is voor levering aan het stedelijk gebied, en (3) voldaan kan worden
aan de eisen die marktpartijen stellen aan digitale connectiviteit.
• Datakabels en netwerk: De aanlanding van nieuwe internationale datakabels via de Noordzee zal
mogelijk blijven en in het Noordzee programma verder worden uitgewerkt, om de internationale
connectiviteit te waarborgen. Voor de uitrol van het nieuwe netwerk is reservering van (veel)
meer ruimte voor antennes en masten noodzakelijk ten opzichte van de huidige situatie.

84

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Beleidskeuze 2.7: Afstemmen vraag en aanbod kantoren,
bedrijventerreinen en winkels
Locaties van nieuwe kantoren, bedrijventerreinen en (groot)winkelbedrijven moeten passen bij het
verkeers- en vervoersnetwerk, moeten goed afgestemd zijn op de vraag van bedrijven én de
economische vitaliteit en de kwaliteit en aantrekkelijkheid van stad en land versterken.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Tekorten én overschotten aan kantoren, winkels en bedrijventerreinen zijn voor een groot deel te
voorkomen. Een zorgvuldige raming van ruimtebehoefte en aanbod op regionaal niveau is
daarbij van groot belang. Clustering van bedrijvigheid op locaties bij knooppunten van
infrastructuur kan de economische vitaliteit van een regio bevorderen. Dit beleid dient een
nationaal belang, maar vraagt decentrale uitwerking. (Boven)Regionale overheden voorkomen
deze overschotten zowel als tekorten en houden bij inpassing (van bijvoorbeeld
distributiecentra) rekening met de kwaliteit van het landschap.

Beleidskeuze 2.8: Spreiding toerisme
Nieuwe vestiging van toeristische attracties vindt bij voorkeur plaats buiten de huidige toplocaties en in
de nabijheid van OV of bestaande aansluitingen op het hoofdwegennet.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Toerisme en recreatie zijn van toenemend economisch belang voor Nederland maar zorgen ook
voor enorme druk op onze hoofdstad en enkele andere (historische en kust-) locaties en de lokale
infrastructuur. Om het toerisme en de recreatie in goede banen te leiden en de druk op onze
hoofdstad te verkleinen, is spreiding over het land nodig, door gerichte marketing en
samenwerking van regionale en lokale overheden.

4.3.2 De kansen en risico’s in beeld
Concrete effecten zijn nu nog niet aan de orde. Of zich effecten zullen voordoen én de aard en
omvang van eventuele effecten (zowel positief als negatief) hangt af van de nadere uitwerking van
het beleid in vervolgbesluiten en plannen van zowel Rijk als van de decentrale overheden. De
voorgestelde beleidskeuzes betreffen principiële strategische keuzes die richting geven aan in de
toekomst te nemen besluiten en de nader uit te werken plannen. Met oog op die toekomstige
besluiten, doen zich als gevolg van de beleidskeuzes wel kansen en risico’s voor, voor de fysieke
leefomgeving. Hierna zijn de kansen en risico’s van de beleidskeuzes in beeld gebracht aan de hand
van het ´Rad van de Leefomgeving´. De belangrijkste conclusies zijn per kwadrant van het Rad
toegelicht.
Met de (autonome) referentiesituatie in 2030 als vertrekpunt, geven de groene pijlen kansen weer voor
verbetering van de staat van de fysieke leefomgeving en geven de rode pijlen risico’s weer voor
verslechtering van de staat van de fysieke leefomgeving. De dikte van de pijlen wordt bepaald door het
aantal beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI dat leidt tot een kansen en/of risico voor de specifieke
aspecten uit het Rad; hoe dikker een pijl, hoe meer kansen of risico’s. De dikte van de pijlen zegt dus niets
over de aard of omvang van kansen en risico’s of de aannemelijkheid dat deze zich kunnen voordoen; de
complexiteit en daarmee samenhangende onzekerheden over de uitvoering van het beleid zijn hiervoor
te groot.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

85

Het onderstaande figuur van het RAD is op 2 manieren interactief. (1) De buitenste rand van het RAD
is interactief. Wanneer u op bijv. het aspect 'Milieukwaliteit & gezondheid' gaat staan verschijnt er
een pop-up. Wanneer u op de pop-up klikt komt u uit bij een toelichting op de effectbeoordeling van
het betreffende aspect. (2) Ook de pijltjes in het onderstaande figuur van het RAD zijn interactief.
Wanneer u op een pijltje klikt verschijnt er een pop-up met de belangrijkste kansen of risico's per
aspect in relatie tot de beleidskeuzen in deze prioriteit. Deze informatie is ook weergegeven in het
samenvattende overzicht van de kansen en risico's van dit aspect.

Figuur 4.4 | Kansen en risico’s van beleidskeuzes over duurzaam economisch groeipotentieel voor
Nederland

86

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Veilige en gezonde leefomgeving
De inzet naar een meer circulaire en CO2-neutrale en meer duurzame economie genereert kansen
voor het klimaat. Het slim positioneren van datacenters en energie-intensieve industrie nabij
belangrijke aanlandingspunten voor duurzame energie biedt kansen voor de reductie van de emissie
van broeikasgassen. Er wordt beter gebruik gemaakt van restwarmte, waardoor er minder uitstoot
plaats vindt. Ook het klimaat- en energieneutraal bouwen van kantoren en woningen zorgt voor een
afname van CO2-uitstoot. Het stimuleren goede (grensoverschrijdingen) OV-verbindingen kan leiden
tot een modal shift (van milieubelastende vervoerwijzen naar milieuvriendelijke bijvoorbeeld) met
meer vervoer over het spoor (en daarmee minder CO2-uitstoot en milieuhinder). Het investeren in
een aantrekkelijk, gezonde en veilige leefomgeving stimuleert daarnaast gezond gedrag.
Tegelijk brengt de transitie naar een meer duurzame en circulaire economie ook risico’s met zich mee.
Ruimtebeslag, de komst van nieuwe functies en de hiermee gepaard gaande logistiek leiden tot
risico’s voor milieu en gezondheid, met name in de omgeving van woongebieden en in gebieden waar
haven- en industriegebieden worden getransformeerd naar woongebied. Er kan sprake zijn van een
toenemende uitstoot van luchtverontreinigende stoffen, geluidshinder en geur. Ook is er impact op
de omgevingsveiligheid. Dit brengt risico’s met zich mee voor de milieugezondheid, milieurampen en
emissie van broeikasgassen.
Het behoud van het groeivermogen van de Nederlandse economie brengt risico’s met zich mee voor
milieu & gezondheid: in gebieden waar industrieën worden geclusterd en haven- en
industriegebieden ruimte nodig hebben om de duurzame transities te kunnen accommoderen
bestaat een risico op toename van milieudruk op de het leefmilieu en gezondheid. Het actief ruimte
bieden aan nieuwe energie intensieve industrie kan bovendien leiden tot een verhoogd risico op
milieu-incidenten.
Tot slot zijn er ook kansen voor het verhogen van de verkeersveiligheid door het sturen op een slimme
spreiding van toerisme en recreatie.
Belangrijkste kansen: milieugezondheidsrisico, gezond gedrag, verkeersveiligheid, emissie & vastlegging
van broeikasgassen.
Belangrijkste risico’s: milieugezondheidsrisico, milieurampen, emissie & vastlegging van broeikasgassen.

Goede omgevingskwaliteit
Het behoud van het groeivermogen van de Nederlandse economie en de transitie naar een meer
duurzame en circulaire economie brengt risico’s met zich mee voor natuur, landschap en openbare
ruimte. Daar waar industriegebieden ruimte nodig hebben om de duurzame transities te kunnen
accommoderen en infrastructuur verbeterd moet worden, bestaat een risico op verstoring van natuur
(zie ook Arcadis, 2017; Rijkswaterstaat & Royal HaskoningDHV, 2014). Ook kunnen natuurgebieden in
omvang afnemen of samenhang en milieucondities verslechteren. Een te hoge dichtheid van
bebouwing kan ten koste gaan van de kwaliteit van de openbare ruimte. Voor de aanlanding van
bestaande en nieuwe internationale datakabels via de Noordzee is een ruimtelijke reservering
gewenst. Er is veel meer ruimte noodzakelijk voor antennes en masten ten opzichte van de huidige
situatie. De ingrepen kunnen waardevolle landschappen en archeologische waarden mogelijk
verstoren. Uitgaande van minder lozing van warm afvalwater op het oppervlaktewater (als gevolg
van hergebruik van water) is er wel sprake van een kans op verbetering van het oppervlaktewater.
Door spreiding van recreatie worden ook in relatief stille en donkere gebieden (buiten de Randstad)
een toename van toerisme verwacht. Dit vormt een risico voor deze gebieden met betrekking tot
stilte en duisternis, evenals waardevolle landschappen. Door spreiding van toerisme neemt de
recreatiedruk (en daarmee de verstoring op natuurwaarden) in bijvoorbeeld kustplaatsen ter hoogte
van Natura 2000-gebieden wel af. Het is echter maar de vraag of dit ook resulteert in een positief
effect op natuur. In andere gebieden neemt de recreatiedruk weer toe waardoor de verstoring van
natuurwaarden ook zal toenemen. In enkele gebieden zoals het IJsselmeergebied en de Veluwe is dit
in de huidige situatie al een groot probleem.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

87

Belangrijkste kansen: oppervlaktewater, biodiversiteit, areaal natuurgebieden, verbondenheid, soorten
& habitats, waardevolle landschappen, openbare ruimte en erfgoed & archeologie.
Belangrijkste risico’s: stilte en duisternis, biodiversiteit, areaal natuurgebieden, verbondenheid, soorten
& habitats, waardevolle landschappen, openbare ruimte, erfgoed & archeologie.

Economische omgeving
De beleidsprioriteit ‘duurzaam groeipotentieel van Nederland’ biedt kansen voor natuurlijke
hulpbronnen: er zijn minder hulpbronnen nodig indien woningen en kantoren duurzaam worden
gebouwd. Ook is er sprake van een grotere mate van grondstoffenbehoud wanneer gebruikte
producten worden opgeslagen bij verzamelplekken en industrieën nabij energiegebruikers worden
gelokaliseerd. Datacenters gebruiken aan de andere kant veel energie. Het ruimtegebruik wordt
duurzamer. Als gevolg van het bieden van ruimte voor deze centra neemt het gebruik van minerale
grondstoffen en hulpbronnen juist toe. Dit vormt een risico.
Voor de werkgelegenheid en het verdienvermogen zijn er vanuit de energietransitie ook veel kansen
te benoemen. De vele nieuw te bouwen en te renoveren kantoren en woningen genereren werk in de
bouw en installatietechniek. Ook wordt er meer werk verwacht in de opslag, overslag en transport
van brandstoffen en genereert het spreiden van toerisme en recreatie kansen voor werkgelegenheid
in gebieden waar nu leegstand is (b.v. Friesland). Een kanttekening is dat de werkgelegenheid in de
afvalverwerking afneemt. Er is een kans dat de transformatie naar circulaire economie ‘dwingt’ tot
innovatie: dit biedt kansen voor innovatiekracht (kennis & innovatie), wat de sleutel kan zijn voor de
sector. Ook zijn er kansen voor de nationale veiligheid als gevolg van het minder afhankelijk zijn van
het buitenland voor energie en grondstoffen.
Kansen voor een verbeterde bereikbaarheid zijn er als gevolg van o.a. de inzet op optimale
(internationale) bereikbaarheid van steden en kerngebieden, goede grensoverschrijdende
verbindingen en het spreiden van toerisme en recreatie.
Het slim localiseren van nieuwe industrieën en datacenters biedt kansen voor een efficiënter
energienetwerk (vraag en aanbod dichter bij elkaar). De ruimtelijke reservering voor aanlanding van
bestaande en nieuwe internationale datakabels via de Noordzee (om de internationale connectiviteit
te waarborgen) geeft kansen voor het digitale netwerk. Tot slot kan de kwaliteit als vestigingslocatie
toenemen (kans) door o.a. de investeringen in een aantrekkelijke, gezonde en veilige leefomgeving in
steden en regio’s.
Belangrijkste kansen: minerale & fossiele hulpbronnen, grondstoffenbehoud, duurzaam ruimtegebruik,
werkgelegenheid, verdienvermogen, kennis & innovatie, nationale veiligheid, bereikbaarheid,
energienetwerk, digitaal netwerk en vestigingslocaties.
Belangrijkste risico’s: minerale & fossiele hulpbronnen, werkgelegenheid, verdienvermogen.

88

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Woonomgeving
Er zijn kansen voor woningbouw, voorzieningen en recreatie die hangen samen met de
verduurzamingen van woningen, de inzet op optimale (inter)nationale bereikbaarheid van steden en
regio’s en het voorkomen van tekorten en overschotten aan kantoren, winkels en bedrijventerreinen.
De inzet ten aanzien van goede grensoverschrijdende verbindingen kan een antwoord zijn op de
uitdagingen die krimp, woningmarkt en een tekort aan voorzieningen vormen. Dit biedt kansen voor
woningbouwlocaties en voorzieningen.
Het stimuleren van toerisme en recreatie in krimpgebieden, waar sprake is van leegstand, kan de
sociale samenhang in die gebieden versterken. De inzet op een optimale bereikbaarheid en oplossen
van institutionele, technische en operationele belemmeringen draagt positief bij aan de inclusiviteit:
de mate waarin iedereen gelijke kansen heeft om deel te nemen aan de samenleving vergroot
hierdoor.
De ruimte voor datacentra, industrieën en havenactiviteiten kan ten koste gaan van de ruimte voor
woningen en voorzieningen. Ter hoogte van steden zoals Rotterdam en Amsterdam kan dit tot
knelpunten leiden. Ook recreatie kan ten kosten gaan van de benodigde ruimte (b.v. uitloopgebied
voor wandelen en/of fietsen). Dit levert risico’s op voor woningbouwlocaties, voorzieningen en
recreatie.
Belangrijkste kansen: woningbouwlocaties, voorzieningen, recreatie, sociale samenhang en inclusiviteit.
Belangrijkste risico’s: woningbouwlocaties, voorzieningen, recreatie en inclusiviteit.

Samenvattend overzicht van kansen en risico’s
Belangrijkste kansen

Belangrijkste risico’s

Beleidskeuze 2.1: Duurzame en circulaire economie
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op afname gebruik minerale en fossiele hulpbronnen
• Kans op sluiten van grondstofkringlopen
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename kennisontwikkeling en innovatie
• Kans op toenemende garantie nationale veiligheid

• Risico op toename milieugezondheidsrisico
• Risico op milieurampen als gevolg van risico’s van
economische activiteiten
• Risico op afname aantal banen in sectoren
• Risico op afname verdienvermogen in sectoren

Beleidskeuze 2.2: Duurzame energiebronnen en verandering productieprocessen
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op verbetering van de kwaliteit en natuurlijk systeem van
het oppervlaktewater
• Kans op afname gebruik minerale en fossiele hulpbronnen
• Kans op sluiten van grondstofkringlopen
• Kans op duurzaam landgebruik
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename kennisontwikkeling en innovatie
• Kans op toenemende garantie nationale veiligheid

• Risico op toename milieugezondheidsrisico
• Risico op milieurampen als gevolg van risico’s van
economische activiteiten
• Risico voor biodiversiteit
• Risico voor afname areaal natuurgebieden
• Risico voor afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte
• Risico op verkleining areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Risico op afname aantal banen in sectoren
• Risico op afname verdienvermogen in sectoren
• Risico op afname areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Risico op vermindering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Risico op afname aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

89

Beleidskeuze 2.3: Optimale (inter)nationale bereikbaarheid
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd
bereikt kan worden.
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de
samenleving

•
•
•
•

Risico op toename milieugezondheidsrisico
Risico voor biodiversiteit
Risico voor afname areaal natuurgebieden
Risico voor afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Risico op vermindering areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen

Beleidskeuze 2.4: Investeren in aantrekkelijke, gezonde en veilige leefomgeving
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en
daarmee een kans op een toename van gezond gedrag en een
gezonde leefstijl
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename kennisontwikkeling en innovatie
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd
bereikt kan worden
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid
van voorzieningen
• Kans op toename kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden

• Risico op afname gelijke kansenom deel te nemen aan de
samenleving

Beleidskeuze 2.5: Bevorderen grensoverschrijdende verbindingen
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd
bereikt kan worden
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op toename gelijke kansenom deel te nemen aan de
samenleving

90

| PlanMER NOVI

• Risico op toename milieugezondheidsrisico
• Risico op toename emissie van broeikasgassen

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Beleidskeuze 2.6: Ruimte voor datacenters
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op toename kennis en innovatie
• Kans op verbetering verbondenheid vraag en aanbod energie
door de aanwezigheid van energienetwerk
• Kans op verbeteren digitale verbondenheid door de
aanwezigheid van een digitaal netwerk

• Risico op toename milieugezondheidsrisico
• Risico voor biodiversiteit
• Risico op afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte
• Risico voor behoud en ontwikkeling van archeologie,
gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Risico op toename gebruik minerale en fossiele hulpbronnen
• Risico op afname areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties

Beleidskeuze 2.7: Afstemmen vraag en aanbod kantoren, bedrijventerreinen en winkels
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op verbetering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
Beleidskeuze 2.8: Spreiding toerisme
• Kans op vermindering van het aantal verkeerslachtoffers en
verandering van het gedrag van deelnemers en
mobiliteitsontwikkelingen
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename areaal natuurgebieden
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Kans op verbeteren milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd
bereikt kan worden
• Kans op verbetering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de
samenleving

• Risico op afname van het areaal stille, rustige en donkere
gebieden
• Risico voor biodiversiteit
• Risico op afname areaal natuurgebieden
• Risico op afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Risico op verkleining areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte
• Risico voor behoud en ontwikkeling van archeologie,
gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

91

4.4 Sterke en gezonde steden en regio’s
Wat is het toekomstperspectief en de ambitie?
De stad van de toekomst en de regio van de toekomst vragen om nieuwe keuzes in de inrichting van
onze leefomgeving. Steden en regio’s met een optimaal woon- en werkklimaat voor iedereen en een
hoog voorzieningenniveau zijn de ambitie. Dat betekent compact bouwen met woningen voor
iedereen en het werk dichtbij. Een gezonde, veilige en klimaatbestendige stad met ruimte voor groen,
natuur en water. Met openbare ruimte die uitnodigt tot ontmoeten en bewegen. Een duurzaam
mobiliteitssysteem om te zorgen dat alles bereikbaar is, liefst te voet, met de fiets of het OV. Een stad
met ruimte voor nieuwe economie en initiatieven die bijdragen aan de kwaliteit van de stad en haar
bewoners.
Kortom, Nederland wil niet alleen in de top 5 van duurzame economische landen staan, maar ook in
de top van landen met gezonde, veilige en leefbare steden.
Om de economische concurrentiekracht te versterken én tegelijkertijd de attractiviteit,
verduurzaming en bereikbaarheid van de stedelijke regio’s te verbeteren is een systeemsprong
noodzakelijk. Essentieel wordt om verstedelijkingsopgaven in samenhang te bezien en aan te pakken
met gewenste transities op het gebied van mobiliteit, klimaat en energie.

92

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Figuur 4.5 | Sterke en gezonde steden en regio’s

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

93

4.4.1 Wat zijn de beleidskeuzes?
Voor deze prioriteit bevat de ontwerp-NOVI zes beleidskeuzes; het betreffen principiële strategische
keuzes die richting geven aan in de toekomst te nemen vervolgbesluiten en nader uit te werken
plannen. Hierbij is belangrijk om te vermelden dat deze keuzes aanvullend zijn, soms een
aanscherping betreffen of een bestendiging zijn van bestaand (sectoraal) beleid en plannen van
zowel Rijk als regio. In de toelichting hierna is de nadruk gelegd op nieuwe, principiële elementen uit
de beleidskeuzes die mogelijk gevolgen hebben voor de staat van de fysieke leefomgeving; hierop is
het planMER gericht. Daarnaast bevatten de beleidskeuzes allerlei procesmatige elementen; deze
leiden vooralsnog niet tot gevolgen en blijven in de beoordeling dan ook buiten beschouwing.
Hierna zijn de zes beleidskeuzes voor deze prioriteit toegelicht.
Prioriteit 3 | Sterke en gezonde steden en regio’s
•
•
•
•
•
•
•

Beleidskeuze 3.1: Duurzame ontwikkeling steden
Beleidskeuze 3.2: Integrale verstedelijkingsstrategie
Beleidskeuze 3.3: Woningvraag sluit aan bij aanbod
Beleidskeuze 3.4: Geconcentreerde verstedelijking
Beleidskeuze 3.5: Klimaatbestendige steden en regio’s
Beleidskeuze 3.6: Bereikbaarheid stad en regio
Beleidskeuze 3.7: In gebieden met bevolkingsdaling versterken we de vitaliteit en leefbaarheid

Beleidskeuze 3.1: Duurzame ontwikkeling steden
Steden ontwikkelen zich duurzaam door een samenhangende aanpak van wonen, werken, mobiliteit,
gezondheid en leefomgevingskwaliteit.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Quality of life voorop: Het is essentieel dat stedelijk gebied en de steden gezond, aantrekkelijk,
veilig en schoon zijn om in te wonen en te werken, dat er goede betaalbare woningen
beschikbaar zijn en dat woon- en werklocaties bereikbaar zijn. Dit vraagt om zorgvuldige en
gebiedsgerichte inzet van veel partijen én een extra impuls.
• Gezonde steden en regio’s: Het gezond kunnen wonen, werken en ontspannen van de inwoners
van steden en regio’s vereist een goede leefomgevingskwaliteit, op het gebied van bodem, water,
lucht, geluid, geur en externe veiligheid (waarbij gezondheid altijd meegewogen moet worden).
Schoon verkeer en een vervoersysteem dat mensen aanzet tot bewegen, helpen de stad
gezonder te maken. Vanuit dit oogpunt is een mobiliteitssysteem gewenst dat actieve
vervoersvormen (fietsen en lopen) en OV-gebruik stimuleert. Daarnaast dient de openbare
ruimte voldoende ruimte te bieden om te ontspannen, bewegen en spelen en de interactie
tussen de stadsbewoners te stimuleren. De leefomgeving kan een belangrijke bijdrage leveren
aan het verleiden tot een gezondere leefstijl en het vergroten van het gezondheidspotentieel van
kwetsbare groepen. Gezondheidsbevordering via de leefomgeving wordt dan ook met voorrang
toegepast in wijken en buurten met gezondheidsachterstanden. Dit vraagt om een sterkere
wederkerige samenwerking tussen het ruimtelijk domein en het sociale gezondheidsdomein.
• Groen en water in en rond de stad: Overheden zetten extra in op het vergroenen van de steden
en het toevoegen van water, het vergroten van de recreatieve mogelijkheden en zo mogelijk ook
op de natuurwaarde van de stedelijke groene gebieden. Het combineren van een stedelijk beleid
van compactheid en vergroening vormt een ontwerpopgave. De ontwikkeling van een stedelijk
groenfonds kan bij dragen aan de vergroening.
• Cultureel erfgoed als drager voor aantrekkelijke steden en regio’s: Erfgoed is steeds
nadrukkelijker gericht op behoud door ontwikkeling, met oog op de toegevoegde waarde voor de
omgeving. Door erfgoed te verbinden aan de maatschappelijke opgaven en als drager te zien
voor de ontwikkeling kan het een belangrijke bijdrage leveren aan de kwaliteit van de steden en
regio’s.

94

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Brede afweging op maat: Door slim te combineren leidt toevoeging van nieuwe functies tot
weinig extra ruimtebeslag. Een geconcentreerde stedelijke ontwikkeling is de inzet. Dit moet
ruimte en kwaliteit bieden voor wonen, leven en werken die de maatschappij nu en in de
toekomst vraagt. En die economisch, ruimtelijk efficiënt is en onnodige verplaatsingskilometers
voorkomt.

Beleidskeuze 3.2: Integrale verstedelijkingsstrategie
Het Rijk hanteert een integrale verstedelijkingsstrategie.
Gezien de grote vraag naar ruimte en de beperkte beschikbaarheid daarvan in de stedelijke gebieden
is het verstandig om voor elk stedelijk gebied uit te gaan van een gebiedsgerichte en integrale
verstedelijkingsstrategie. Integrale omgevingskwaliteiten dienen voorop te staan als basis voor de te
maken keuzes. Er moet daarbij worden gezorgd dat er flexibel en snel kan worden ingespeeld op
nieuwe wensen en ontwikkelingen in de samenleving.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Verstedelijkingsstrategie: Er voor de gebiedsgerichte en integrale verstedelijkingsstrategie een
aantal stappen worden gevolgd: (1) breng kwaliteitseisen van de omgeving in beeld (2) breng
ruimtelijke fysieke behoeften in beeld en (3) breng de verstedelijkingsmogelijkheden in beeld.

Beleidskeuze 3.3: Woningvraag sluit aan bij aanbod
Het woningaanbod in de regio’s sluit aan bij de vraag naar aantallen en typen woningen, woonmilieus
en prijsklasse.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Steden verder kunnen groeien. Mensen willen in stedelijke regio’s wonen waar veel
arbeidsplaatsen zijn. Ook om onnodige mobiliteit te voorkomen worden woningen gerealiseerd
in de regio’s waar de vraag is. Daarbij zorgt het Rijk voor een woonaanbod dat aansluit op de
woonbehoefte in de regio en voldoende is gedifferentieerd in type, woonmilieu en prijsklasse
(met expliciete aandacht voor het middensegment). Overheden in stedelijke regio’s zorgen er
gezamenlijk voor dat er woningen zijn voor alle doelgroepen (ook ouderen) en maken afspraken
over de verdeling van de sociale woningbouw. De sociale samenhang wordt bevorderd door
voldoende afwisseling in woningtypen en prijsklassen, de ontwikkeling van gemengde woon-/
werkmilieus en een veilige, toegankelijke en aantrekkelijke, gezond ingerichte openbare ruimte.
• Woondeals: Met de meest gespannen woningmarktregio’s (de metropoolregio’s Amsterdam,
Rotterdam-Den Haag, Utrecht, Amersfoort, Eindhoven en de stad Groningen) maakt het Rijk
afspraken in de woondeals, om versnelling en vergroting van de bouwproductie te realiseren.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

95

Beleidskeuze 3.4: Geconcentreerde verstedelijking
De verstedelijking gebeurt geconcentreerd en de grote open ruimten tussen stedelijke regio’s behouden
hun openheid. De groengebieden in de stad en aan de stadsranden nemen in omvang en aantal toe,
hebben een goede kwaliteit en dragen bij aan de gezondheid van de bevolking en een hoge
leefomgevingskwaliteit.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Geconcentreerde verstedelijking: Om de toegang tot groen en natuur voor de stedelingen te
behouden, is het van belang dat de basisvorm van de stedelijke regio’s en de open ruimten in het
netwerk, zoals het Groene Hart, behouden blijven. Goede verbindingen tussen de stedelijke
regio’s zijn daarbij nodig om de kracht van het netwerk als geheel te benutten.
• Randen stedelijk gebied: Extra aandacht is nodig voor de randen van het stedelijk gebied. Hier is
vaak sprake van wisselende ruimtelijke kwaliteit. Op sommige plekken is er een mooie overgang
tussen woongebieden en een groen stedelijk uitloopgebied. Op andere plekken is verrommeling
zichtbaar en is een sterke kwaliteitsverbetering gewenst. Stadsranden en het ommeland zijn
gebieden waarmee zorgvuldig moeten worden omgegaan. Ze kunnen door bestaande of nieuw
te ontwikkelen functies waarde toevoegen aan de omgeving.

Beleidskeuze 3.5: Klimaatbestendige steden en regio’s
Steden en regio’s worden klimaatbestendig ontwikkeld.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Klimaatadaptatie: Klimaatadaptatie dient ook onderdeel te zijn van ruimtelijke ingrepen en
investeringen die vanwege andere ontwikkelingen en de grote transities gedaan moeten
worden. Compacte verstedelijking in combinatie met voorbereiding op de gevolgen van
klimaatverandering vragen om een doordachte en afgewogen invulling van het openbare en
private ruimtegebruik. Een afgewogen locatiekeuze dient te worden gemaakt voor nieuwe
(woningbouw en infrastructurele) ruimtelijke plannen. Ongunstige locaties voor
waterhuishouding of bodemdaling moeten worden vermeden (diepe polders, slappe grond,
verdroging, zoute kwel) of het effect moet worden gemitigeerd. Nieuwe ontwikkelingen achter
de dijken en duinen worden zoveel mogelijk uitgevoerd op een wijze dat de overstromingsrisico's
niet toenemen. Hierbij speelt vergroening een belangrijke rol. Vanaf 2020 dienen overheden
besluiten over de ontwikkeling en inrichting van het stedelijk gebied te toetsen op de gevolgen
voor klimaatbestendigheid. De gehele gebouwde omgeving dient in 2050 waterrobuust en
klimaatbestendig ingericht te zijn.

Beleidskeuze 3.6: Bereikbaarheid stad en regio
Het mobiliteitssysteem (voor zowel personen als goederen) in, rondom en tussen de steden levert een
goede bereikbaarheid. We zorgen dat modaliteiten onderling zijn verknoopt en worden benut op hun
specifieke kwaliteiten. Het stedelijk mobiliteitssysteem draagt bij aan een gezonde leefomgeving en een
gezonde leefstijl.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Ander mobiliteitsgedrag: In compacte steden kunnen mensen zich gemakkelijker en efficiënter
verplaatsen met de fiets, te voet en met het openbaar vervoer. Dat leidt tot minder
ruimtebeslag, minder CO2-uitstoot en energieverbruik, een betere luchtkwaliteit, minder
geluidsoverlast en een betere gezondheid. Het mobiliteitssysteem dient dit mobiliteitsgedrag te
stimuleren. Het mobiliteitssysteem in en rondom de steden wordt daartoe meer geïntegreerd en
duurzaam ingericht, waarbij modaliteiten op hun specifieke kwaliteiten worden benut.
• Systeemsprong in OV systeem: In groeiende stedelijke regio’s met een hoge dichtheid is naast
het efficiënter benutten van het bestaande netwerk een systeemsprong in het stedelijk OVsysteem nodig om verdere verdichting en verduurzaming van de mobiliteit mogelijk te maken.

96

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Smart mobility: Met benuttingsmogelijkheden en smart mobility-oplossingen kan de capaciteit
van het huidige netwerk beter worden benut. Maar waar noodzakelijk wordt de infrastructuur
uitgebreid. Er komt veel verkeer over de weg de stedelijke regio’s in. Meer overstap- of
overslagmogelijkheden kunnen gecreëerd worden door bestaande infrastructuur aan te passen.
• Vervoershubs: Om tot een goede integratie van het vervoerssysteem te komen en de reizigers
een gebruiksvriendelijke overstap te bieden, moeten de vervoersmodaliteiten op strategische
plekken aan de rand van de regio of de stad aan elkaar worden gekoppeld. Overheden reserveren
ruimte voor (de ontwikkeling van) hubs aan de randen van de stad of de regio en zetten zich
gezamenlijk in om de vervoerssystemen te integreren en deze knooppunten te ontwikkelen. Ook
voor de stedelijke distributie zullen overheden ruimte moeten reserveren aan de rand van de
stad voor overslag. De maatschappelijke partijen werken aan invoering van een stedelijk
distributiesysteem, waarmee vanaf 2025 de stadskernen van de 30 tot 40 grootste gemeenten
emissievrij worden bevoorraad.

Beleidskeuze 3.7: In gebieden met bevolkingsdaling versterken we
de vitaliteit en leefbaarheid
Ondanks dat Nederland als geheel groeit, heeft een aantal delen van het land te maken met
bevolkingsdaling. Het Rijk zet zich met decentrale overheden in om op andere wijze de vitaliteit en
leefbaarheid in gebieden met bevolkingsdaling te versterken.
De inzet richt zit op het ontwikkelen of versterken van regionaal economische
toekomstperspectieven en een toegesneden instrumentarium met ruimte voor innovatie en
experimenten. Daarbij wordt ook gekeken naar de bereikbaarheid van en binnen deze gebieden. De
regelgeving moet voldoende ruimte bieden om verschillende voorzieningen te combineren, te
experimenteren en maatschappelijke initiatieven te ondersteunen. De overheden passen waar nodig
hun regelgeving hierop aan.

4.4.2 De kansen en risico’s in beeld
Concrete effecten zijn nu nog niet aan de orde. Of zich effecten zullen voordoen én de aard en
omvang van eventuele effecten (zowel positief als negatief) hangt af van de nadere uitwerking van
het beleid in vervolgbesluiten en plannen van zowel Rijk als van de decentrale overheden. De
voorgestelde beleidskeuzes betreffen principiële strategische keuzes die richting geven aan in de
toekomst te nemen besluiten en de nader uit te werken plannen. Met oog op die toekomstige
besluiten, doen zich als gevolg van de beleidskeuzes wel kansen en risico’s voor, voor de fysieke
leefomgeving. Hierna zijn de kansen en risico’s van de beleidskeuzes in beeld gebracht aan de hand
van het ´Rad van de Leefomgeving´. De belangrijkste conclusies zijn per kwadrant van het Rad
toegelicht.
Met de (autonome) referentiesituatie in 2030 als vertrekpunt, geven de groene pijlen kansen weer voor
verbetering van de staat van de fysieke leefomgeving en geven de rode pijlen risico’s weer voor
verslechtering van de staat van de fysieke leefomgeving. De dikte van de pijlen wordt bepaald door het
aantal beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI dat leidt tot een kansen en/of risico voor de specifieke
aspecten uit het Rad; hoe dikker een pijl, hoe meer kansen of risico’s. De dikte van de pijlen zegt dus niets
over de aard of omvang van kansen en risico’s of de aannemelijkheid dat deze zich kunnen voordoen; de
complexiteit en daarmee samenhangende onzekerheden over de uitvoering van het beleid zijn hiervoor
te groot.
Het onderstaande figuur van het RAD is op 2 manieren interactief. (1) De buitenste rand van het RAD
is interactief. Wanneer u op bijv. het aspect 'Milieukwaliteit & gezondheid' gaat staan verschijnt er
een pop-up. Wanneer u op de pop-up klikt komt u uit bij een toelichting op de effectbeoordeling van
het betreffende aspect. (2) Ook de pijltjes in het onderstaande figuur van het RAD zijn interactief.
Wanneer u op een pijltje klikt verschijnt er een pop-up met de belangrijkste kansen of risico's per
aspect in relatie tot de beleidskeuzen in deze prioriteit. Deze informatie is ook weergegeven in het
samenvattende overzicht van de kansen en risico's van dit aspect.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

97

Figuur 4.6 | Kansen en risico’s van beleidskeuzes over sterke en gezonde steden en regio’s

98

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Veilige en gezonde leefomgeving
Een compacte en klimaatbestendige stad met een duurzaam en efficiënt mobiliteitssysteem biedt
kansen voor gezond gedrag (mensen nemen eerder de fiets of gaan lopen) een lagere CO2-uitstoot
(minder reiskilometers door een compactere stad) en – indien een systeemsprong in het OV wordt
gerealiseerd - een betere luchtkwaliteit. Meer inzet op een klimaatbestendige inrichting van de stad,
zoals b.v. de aanleg van groene daken en groengebieden in de stad en aan de stadsranden, biedt
daarnaast kansen om wateroverlast, hitte en droogte te beperken, alsmede de gevolgen van
overstromingen in te perken.
Terwijl compacte verstedelijking kansen biedt voor het leefmilieu in het landelijk gebied en voor de
standsranden, brengt compacte verstedelijking (met functiemenging van wonen en werken) ook
risico’s met zich mee. In compacte of ‘verdichtende’ steden komen meer bewoners, bezoekers en
economische activiteiten bij elkaar in gebieden waar nu al sprake is van een relatief slechte
milieukwaliteit. De groei van het aantal economische activiteiten, bewoners en bezoekers kan
bovendien de milieukwaliteit (lucht, geluid, stank, omgevingsveiligheid) verder verslechteren.
Wanneer de milieucondities geen ruimte bieden aan de toevoeging van bebouwing en activiteiten,
dan is inbreiding alleen mogelijk met aanvullende maatregelen om een veilige en gezonde
milieukwaliteit te kunnen garanderen in de steden waar verdichting is voorzien. De keuze voor een
integrale verstedelijkingsstrategie moet er aan bijdragen dat wordt voorkomen dat nieuwe
woningbouw wordt gerealiseerd op plekken met een slechte milieukwaliteit en risico’s voor
gezondheid en omgevingsveiligheid. Een consequente toepassing van de verstedelijkingsstrategie is
belangrijk; indien de eerste stap in de strategie wordt overgeslagen of te beperkt wordt ingevuld, dan
bestaan er risico’s op toename van de milieugezondheidsrisico’s en op afname van de
omgevingsveiligheid. Ook kan dan een risico ontstaan voor wat betreft de veiligheid tegen
overstromingen en wateroverlast.
Verder kunnen mensen zich in compacte steden gemakkelijker en efficiënter verplaatsen met de fiets,
te voet en met het openbaar vervoer. Ten opzichte van uiteengelegde bebouwing buiten de
bestaande steden leidt dit tot minder ruimtebeslag en minder CO2-uitstoot en energieverbruik. Voor
de luchtkwaliteit, geluidsoverlast en de gezondheid van bewoners en bezoekers is dit echter niet per
definitie het geval. Met meer economische activiteiten, bewoners en bezoekers neemt de uitstoot en
geluidoverlast in de steden toe en het aantal mensen dat daarvan gezondheidsschade kan
ondervinden ook. De gezondheidsbescherming in stedelijke gebieden vormt daarom een
aandachtspunt. Ook kan - als gevolg van de toenemende druk op het mobiliteitssysteem - de
verkeersveiligheid lokaal afnemen (meer verplaatsingen in een kleiner gebied) en nemen de gevolgen
bij milieurampen toe (hogere bevolkingsdichtheid). De keuze voor een integrale
verstedelijkingsstrategie draagt bij aan het beheersen van risico’s die gepaard gaan met (compacte)
verstedelijking en voor het benutten van kansen voor de leefomgeving.
Meer groen en water in de stad leidt mogelijk tot risico’s voor infecties/ziektes bij mensen, b.v. door
een slechte waterkwaliteit of blootstelling aan teken, muggen en allergenen. Indien verdere
verdichting ten koste gaat van de kwaliteit van het gebied (b.v. de ruimte voor groen of waterberging)
kan wateroverlast of hittestress ontstaan (zie ook Royal HaskoningDHV, 2011 en Arcadis, 2017).
Belangrijkste kansen: milieugezondheidsrisico, gezond gedrag, overstromingen, verkeersveiligheid,
emissie & vastlegging van broeikasgassen, hitte & droogte en wateroverlast.
Belangrijkste risico’s: milieugezondheidsrisico’s, milieurampen, verkeersveiligheid, hitte & droogte,
wateroverlast.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

99

Goede omgevingskwaliteit
Een meer klimaatbestendige inrichting van steden en regio’s biedt veel kansen voor een goede
omgevingskwaliteit. Voor natuur liggen er kansen voor het vergroten van de biodiversiteit binnen
stedelijk gebied. Dit kan door meer groen en water in (en aan de randen van) de stad. Een natuurinclusieve stad met doorlopende groenstructuren en ecologische verbindingszones biedt veel kansen
voor natuur. Ook kan het areaal natuurgebied hierdoor toenemen en treedt als gevolg van een meer
compacte stad mogelijk minder versnippering op van natuur buiten de stad (verbondenheid). Echter
door de grenzen aan de inbreiding bestaat de mogelijkheid dat toch ruimte nodig is voor de
verstedelijking. Hier bestaat een risico op een toename van de milieudruk. Uitbreiding van
infrastructuur en meer opstap- of overslagmogelijkheden kunnen ten kosten gaan van de kwaliteit
van de openbare ruimte, soorten en habitats en verbondenheid van natuurgebieden.
Een compacte verstedelijking biedt ook kansen om waardevolle landschappen buiten de stad
(bijvoorbeeld het Groene Hart) te sparen (zie ook PBL, 2019 voor nadere informatie), de kwaliteit van
de openbare ruimte te verbeteren en over te gaan tot herontwikkeling van bebouwd cultureel
erfgoed. De kwaliteit van de openbare ruimte kan echter ook afnemen indien over de grenzen van
verdichting wordt heengegaan. Hetzelfde geldt voor waardevolle landschappen grenzend aan
stedelijk gebied. Indien wordt besloten om buiten te stad uit te breiden bestaat het risico dat dit ten
koste gaat van deze landschappen. Het versterken van de vitaliteit en leefbaarheid van gebieden met
bevolkingsdaling genereert ook kansen voor het verbeteren van de kwaliteit van de openbare ruimte
in die gebieden (b.v. in de provincies Friesland of Zeeland).
Verder vormt de toenemende druk op de omvang en kwaliteit van de openbare ruimte een risico als
gevolg van de keuze voor compacte verstedelijking. De keuze voor een integrale
verstedelijkingsstrategie draagt bij aan het beheersen van eventuele risico’s die gepaard gaan met
(compacte) verstedelijking en voor het benutten van kansen voor de leefomgeving.
Belangrijkste kansen: biodiversiteit, verbondenheid, soorten & habitats, waardevolle landschappen,
openbare ruimte, erfgoed & archeologie.
Belangrijkste risico’s: waardevolle landschappen, openbare ruimte, verbondenheid en soorten &
habitats.

Economische omgeving
In compacte steden kunnen mensen zich gemakkelijker en efficiënter verplaatsen met de fiets, te
voet en met het openbaar vervoer. Met meer economische activiteiten, bewoners en bezoekers
neemt de mobiliteit toe. Hoewel infrastructuur beter kan worden benut, is de vraag of het groeiend
OV-gebruik op langere termijn in de steden kan worden geaccommodeerd zonder aanvullende
investeringen. Het mobiliteitssysteem dient te worden ingericht op de vereisten van relatief
compacte en verdichte steden en dus ruimte moeten bieden aan fietsers, voetgangers en OVgebruikers en die moeten faciliteren. Het mobiliteitssysteem in en rondom de steden wordt daartoe
meer geïntegreerd en duurzaam ingericht, waarbij modaliteiten op hun specifieke kwaliteiten
worden benut en in stedelijke centra de ruimte voor de privéauto wordt beperkt.
Het koppelen van vervoersmodaliteiten en efficiënter gebruik van het mobiliteit systeem genereert
kansen voor economische vitaliteit: een betere bereikbare stad is positief voor de werkgelegenheid en
een afname van verkeersknelpunten/files verbetert het verdienvermogen. Het is echter nog onzeker
hoe het bezit versus het gebruik in mobiliteit zich ontwikkelt. Ook innovaties in mobiliteit en
organisatie er van (b.v. MaaS) kunnen worden gestimuleerd. Een duurzame ontwikkeling van steden
draagt bij aan de werkgelegenheid en verdienvermogen. Evenals het inzetten op versterken van de
vitaliteit en leefbaarheid in gebieden met bevolkingsdaling. Een duurzame inrichting van steden met
oog voor kwaliteit biedt daarnaast potentie om het vestigingsklimaat voor bedrijven te verbeteren en
te voorzien van voldoende duurzame energie (zie ook Arcadis, 2017).

100

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Aan de andere kant kan compacte verstedelijking (indien over de grenzen van verdichting heen wordt
gegaan) risico’s opleveren voor de aantrekkelijkheid voor bedrijven om zich te gaan vestigen. Indien
onvoldoende wordt geïnvesteerd in mobiliteit kan de bereikbaarheid mogelijk gaan knellen bij
verdere verdichting. Dit vormt een aandachtspunt. Maatregelen tegen droogte (vanuit een
klimaatbestendige inrichting) hebben een positief effect op de drinkwatervoorziening. De
beschikbaarheid van drinkwater kan beter worden gegarandeerd.
Belangrijkste kansen: drinkwater, werkgelegenheid, verdienvermogen, kennis & innovatie,
bereikbaarheid, energienetwerk en vestigingslocaties.
Belangrijkste risico’s: bereikbaarheid en vestigingslocaties.

Woonomgeving
Een duurzame inrichting van de gebouwde omgeving biedt kansen om de leefbaarheid van steden te
verbeteren door o.a. aanpassingen aan klimaatveranderingen (voldoende wateropvang),
kwaliteitsverbetering (voldoende groen, ontwikkeling cultureel erfgoed) en de aanleg extra
recreatiemogelijkheden. Ook wordt ingezet op een betere bereikbaarheid van steden en het
aansluiten van een woonaanbod bij de woningbehoefte. Dit vergroot de aantrekkelijkheid voor
wonen, voorzieningen en recreatie. Het versterken van de vitaliteit en leefbaarheid in gebieden met
bevolkingsdaling draagt ook positief bij aan de aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen in krimpgebieden. Binnen Nederland neemt hierdoor ook de gelijke kans om deel te
nemen aan de samenleving toe. Een compacte verstedelijking kan aan de andere kant mogelijk ten
kosten gaan van deze kwaliteiten wanneer een te hoge verdichting optreedt. Dit vormt een risico
voor de kwaliteit van woningbouwlocaties en voorzieningen. Minder knelpunten met betrekking tot
bereikbaarheid bieden kansen om de sociale samenhang te verbeteren. Een duurzame en
klimaatbestendige stad of regio met meer groen en ontmoetingsruimten kan hier ook aan bijdragen.
Tot slot brengt een compacte stad ook risico’s voor sociale samenhang en inclusiviteit met zich mee:
een grotere vraag in de binnensteden zorgt voor hogere prijzen van woningen (met kans op sociale
segregatie). Ouderen en armere bevolkingsroepen worden hierdoor mogelijk uit de stad gedrukt.
Belangrijkste kansen: woningbouwlocaties, voorzieningen, recreatie, sociale samenhang en inclusiviteit.
Belangrijkste risico’s: woningbouwlocaties, voorzieningen, sociale samenhang en inclusiviteit.

Samenvattend overzicht van kansen en risico’s
Belangrijkste kansen

Belangrijkste risico’s

Beleidskeuze 3.1: Duurzame ontwikkeling steden
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en een
gezonde leefstijl
• Kans op afname van het aantal verkeerslachtoffers, verandering
van het gedrag van verkeersdeelnemers en
mobiliteitsontwikkelingen.
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en droogte
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van wateroverlast
• Kans op verbeteren van de kwaliteit van openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd bereikt
kan worden.
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren

• Risico op verslechtering (ruimtelijke) sociale
samenhang
• Risico op afname gelijke kansen om deel te nemen aan
de samenleving

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

101

• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden
• Kans op verbetering (ruimtelijke) sociale samenhang
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de
samenleving
• Kans voor biodiversiteit
• Kans op toename ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Kans op verbeteren milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
Beleidskeuze 3.2: Integrale verstedelijkingsstrategie
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en een
gezonde leefstijl
• Kans op verlagen kans en het gevolg van overstromingen vanuit
de rivieren en de zee
• Kans op afname van het aantal verkeerslachtoffers, verandering
van het gedrag van verkeersdeelnemers en
mobiliteitsontwikkelingen.
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en droogte
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van wateroverlast
• Kans voor biodiversiteit
• Kans op verbeteren milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd bereikt
kan worden.en daarmee een kans op een toename van de
bereikbaarheid
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden
• Kans op verbetering (ruimtelijke) sociale samenhang
Beleidskeuze 3.3: Woningvraag sluit aan bij aanbod
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering (ruimtelijke) sociale samenhang
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de
samenleving
Beleidskeuze 3.4: Geconcentreerde verstedelijking
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en een
gezonde leefstijl
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van wateroverlast
• Kans op verminderen emissie van broeikasgassen
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en droogte
• Kans voor biodiversiteit
• Kans op toename ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Kans op vergroting areaal en kwaliteit waardevolle landschappen
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd bereikt
kan worden.

102

| PlanMER NOVI

• Risico op toename milieugezondheidsrisico
• Risico op milieurampen als gevolg van risico’s van
economische activiteiten
• Risico op toename aantal verkeersslachtoffers,
verandering gedrag van verkeersdeelnemers en
mobiliteitsontwikkelingen. En daarmee een toename van
het risico op de verkeersveiligheid
• Risico op toename van de intensiteit en periode van hitte
en droogte
• Risico op toename kans op en de gevolgen van
wateroverlast
• Risico op afname areaal en kwaliteit waardevolle
landschappen
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op verbetering (ruimtelijke) sociale samenhang
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de
samenleving

• Risico op afname aantal banen dat binnen een uur
reistijd bereikt kan worden.
• Risico op afname kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Risico op afname areaal en kwaliteit van
woningbouwlocaties
• Risico op verslechtering aanwezigheid, kwaliteit en
nabijheid van voorzieningen
• Risico op afname gelijke kansen om deel te nemen aan
de samenleving
• Risico op verslechtering (ruimtelijke) sociale
samenhang

Beleidskeuze 3.5:Klimaatbestendige steden en regio’s
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en een
gezonde leefstijl
• Kans op verlagen kans en het gevolg van overstromingen vanuit de
rivieren en de zee
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van wateroverlast
• Kans op verminderen emissie van broeikasgassen
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en droogte
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Kans op verbeteren milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans voor behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kans op toename volume en kwaliteit drinkwatervoorraad
• Kans op verbetering verbondenheid vraag en aanbod door de
aanwezigheid van energie infrastructuur
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

103

Beleidskeuze 3.6: Bereikbaarheid stad en regio
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en een gezonde
leefstijl
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van broeikasgassen
• Kans op afname van het aantal verkeerslachtoffers, verandering van het
gedrag van verkeersdeelnemers en mobiliteitsontwikkelingen.
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op vergroten kennisontwikkeling en innovatie
• Kans op toename aantal banen dat binnen een uur reistijd bereikt kan
worden.
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke
sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op verbetering (ruimtelijke) sociale samenhang
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de samenleving

• Risico op verslechtering (ruimtelijke) sociale
samenhang
• Risico op afname gelijke kansen om deel te nemen
aan de samenleving
• Risico voor afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Risico op afname kwaliteit van de openbare ruimte

Beleidskeuze 3.7: In gebieden met bevolkingsdaling versterken we de vitaliteit en leefbaarheid
• Kans op toename kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke
sectoren
• Kans op verbetering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
voorzieningen
• Kans op toename gelijke kansen om deel te nemen aan de samenleving

4.5 Toekomstbestendige ontwikkeling van het
landelijk gebied
Wat is het toekomstperspectief en de ambitie?
Nederland gaat voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Dit betekent dat
landgebruik in balans wordt gebracht met natuurlijke systemen en ontwikkelingen in het landelijk
gebied niet ten koste gaan van de landschappelijke kwaliteiten. Zo krijgt Nederland een vitale
landbouw, met gezonde ondernemingen in een gezonde omgeving. In het landelijk gebied spelen
veel nationale belangen, waaronder de ontwikkeling van een duurzame (kringloop-) landbouw voor
voedsel en agroproductie, het waarborgen van de waterveiligheid en klimaatbestendigheid,
duurzame drinkwatervoorziening en voldoende zoetwater, het behouden en versterken van cultureel
erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten en het verbeteren en beschermen van de
biodiversiteit.
Het landbouw– en voedselsysteem moet op verschillende schaalniveaus gaan werken in kringlopen.
Restproducten worden zoveel mogelijk hergebruikt en afval wordt gerecycled. Het landschap in het
landelijk gebied van de toekomst wordt daarmee een stuk diverser.
Voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied wordt landgebruik in balans
gebracht met natuurlijke systemen, gaan ontwikkelingen in het landelijk gebied niet koste van de
landschappelijke kwaliteiten en kan een vitale landbouw, met gezonde ondernemingen in een
gezonde omgeving, plaatsvinden. Veel nationale belangen spelen in het landelijk gebied, waaronder
de ontwikkeling van een duurzame landbouw, het verbeteren van de biodiversiteit, het versterken
van het landschap en het zorgdragen voor voldoende zoetwatervoorziening. Het onderling goed
wegen van deze belangen is al een grote uitdaging, maar ook nieuwe ontwikkelingen en
ruimteclaims in het landelijk gebied vragen om keuzen. Bijvoorbeeld de verstedelijkingsdruk,
ontwikkelruimte voor de circulaire en bio-economie, de opwekking, winning en opslag van energie en
ruimte voor militaire activiteiten.

104

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Figuur 4.7 | Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

105

4.5.1 Wat zijn de beleidskeuzes?
Voor deze prioriteit bevat de ontwerp-NOVI vier beleidskeuzes; het betreffen principiële strategische
keuzes die richting geven aan in de toekomst te nemen vervolgbesluiten en nader uit te werken
plannen. Hierbij is belangrijk om te vermelden dat deze keuzes aanvullend zijn, soms een
aanscherping betreffen of een bestendiging zijn van bestaand (sectoraal) beleid en plannen van
zowel Rijk als regio. In de toelichting hierna is de nadruk gelegd op nieuwe, principiële elementen uit
de beleidskeuzes die mogelijk gevolgen hebben voor de staat van de fysieke leefomgeving; hierop is
het planMER gericht. Daarnaast bevatten de beleidskeuzes allerlei procesmatige elementen; deze
leiden vooralsnog niet tot gevolgen en blijven in de beoordeling dan ook buiten beschouwing.
Hierna zijn de vier beleidskeuzes voor deze prioriteit toegelicht.
Prioriteit 4 | Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied
•
•
•
•

Beleidskeuze 4.1: Verbeteren balans tussen landgebruik en omgevingskwaliteiten
Beleidskeuze 4.2: Biodiversiteit en natuurlijk kapitaal
Beleidskeuze 4.3: Duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem
Beleidskeuze 4.4: Versterken en beschermen landschappelijke kwaliteiten

Beleidskeuze 4.1: Verbeteren balans tussen landgebruik en
omgevingskwaliteiten
In het landelijk gebied verbetert de balans tussen het landgebruik en de kwaliteit van landschap,
bodem, water en lucht.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Bodem en water: Het verbeteren van de balans tussen landgebruik en omgevingskwaliteiten
wordt gedaan door zorgvuldiger om te gaan met de natuurlijke systemen in het landelijk gebied.
Dit vraagt betere afstemming van ontwikkelingen in de bovengrond op de natuurlijke processen
in de bodem- en watersysteem, de ondergrond en omgeving. Op de hoger gelegen
(zand)gronden leiden langere perioden van droogte tot het wegzakken van (grond)waterstanden
en daarmee een tekort aan zoet water. Zoetwatertekorten worden zoveel mogelijk binnen
gebieden opgelost. In gebieden met zoetwatertekorten (nu of op lange termijn) worden geen
nieuwe ontwikkelingen met een zoetwatervraag gerealiseerd – denk b.v. aan industrie,
intensieve landbouw of waterstoffabrieken - zonder dat er voldoende voorzieningen voor een
duurzame watervoorziening zijn getroffen. Daarnaast wordt een duurzame
drinkwatervoorziening gewaarborgd en wordt gezorgd voor voldoende nieuwe en alternatieve
bronnen om ook in de toekomst over voldoende drinkwater te beschikken. Provincies wijzen
Aanvullende Strategische Voorraden (A.S.V.) aan met bijbehorend beschermingsregime. In de
tussengelegen gebieden is door de aanvoer van rivieren over het algemeen voldoende water
beschikbaar. De ondergrond leent zich hier goed voor intensieve vormen van landgebruik, zoals
hoogproductieve landbouw. Bodemerosie in de grote rivieren zorgt hier wel voor uitdagingen. In
het rivierengebied is een krachtig samenspel van dijkversterking en rivierverruiming de ambitie,
en het behouden van ruimte voor de toekomstige veiligheid van het rivierengebied.
• Bodemdaling: Laaggelegen gebieden langs kuststroken zullen door zeespiegelstijging en
bodemdaling in toenemende mate met verzilting te maken krijgen. Op sommige locaties, b.v.
waar verzilting optreedt, kan dat leiden tot functiewijzigingen – zoals van landbouw naar natuur
– of tot andere typen natuur of gewassen. Ook speelt hier de bodemdalingsproblematiek van
veenweidegebieden. In delen van veengebieden is verhoging van het grondwaterpeil op termijn
noodzakelijk, op voorwaarde dat er een goed toekomstperspectief voor de huidige gebruikers
kan worden geboden. Provincies organiseren/faciliteren een proces met grondgebruikers,
maatschappelijke actoren, bewoners en medeoverheden gericht op de opstelling van een
programma per veenweidegebied (regionale veenweide strategie). Er wordt een Nationaal
Programma Veenweide ontwikkelt waarmee op integrale wijze invulling wordt gegeven aan de
nationale verantwoordelijkheid voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het
veenweidegebied

106

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Beleidskeuze 4.2: Biodiversiteit en natuurlijk kapitaal
De biodiversiteit wordt beschermd en versterkt en het natuurlijk kapitaal duurzaam benut.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Waterkwaliteit: Uiterlijk in 2027 zijn voldoende maatregelen genomen om de doelen van de
Kaderrichtlijn Water te behalen. Om dit mogelijk te maken is het vereist om rekening te houden
met de opbouw van de bodem en watersystemen. Aanvullend worden de maatregelen van de
programmatische aanpak grote wateren uitgevoerd. In het Programma Noordzee (2022-2027)
krijgt het belang van een goede milieutoestand van de zee, met een duurzaam en verantwoord
gebruik, aandacht.
• Natuur: Het nationaal Natuurnetwerk wordt in de toekomst verder beschermd, vergroot en
verbonden (conform de afspraken in het Natuurpact). Door het verbinden van de opgaven in het
landelijk gebied kunnen nieuwe kansen ontstaan voor de natuur. De transitie naar
kringlooplandbouw is ook noodzakelijk voor het verbeteren van de biodiversiteit en
natuurherstel. Via een gebiedsgerichte aanpak met alle betrokken partijen kunnen optimale
mogelijkheden gevonden worden voor natuur in combinatie met landbouw en andere functies.
Met provincies zullen wordt daarnaast verkend wat nog meer nodig is om de (internationale)
biodiversiteitsdoelen binnen bereik te krijgen, aanvullend op de afspraken uit het Natuurpact. De
transitie van de landbouw en aanvullende afspraken met provincies zullen, op basis van de
Natuurverkenning van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in 2020, hun weerslag
moeten krijgen in tussendoelen en nadere afspraken over de invulling van het Vogel en Habitat
Richtlijn- doelbereik voor 2050.
• Stedelijk gebied: Tenslotte kan niet alleen het landelijke gebied, maar ook het stedelijke gebied
bijdragen aan de biodiversiteitsdoelstellingen (zie ook de prioriteit Sterke en gezonde steden en
regio’s). Het stedelijke gebied vormt al een ecosysteem voor diverse flora en fauna. Door
vergroening en inpassing van meer water in stedelijke gebieden neemt de natuurkwaliteit toe en
wordt bovendien bijgedragen aan doelen op het gebied van klimaatadaptatie en gezondheid.
Ook hier liggen kansen om het groen vanuit het buitengebied beter te verbinden met het
stadslandschap.

Beleidskeuze 4.3: Duurzaam en vitaal landbouw- en
voedselsysteem
Er wordt een duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem mogelijk gemaakt, gebaseerd op
kringlopen en natuurinclusiviteit.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Kringlooplandbouw: De kern van de omslag naar kringlooplandbouw is dat de huidige keten –
met een begin, een einde en lekken in schakels – verandert in een systeem met minimale
onnodige verliezen. Landbouw, tuinbouw en visserij worden onderdeel van een circulair
voedselsysteem. Kringlopen van grondstoffen en hulpbronnen worden op een zo laag mogelijk
schaalniveau gesloten; regionaal, nationaal of internationaal. Akkerbouw, veehouderij en
tuinbouw gebruiken in de eerste plaats grondstoffen uit elkaars ketens en reststromen uit de
voedingsmiddelenindustrie en voedingsketens. Gewasresten, voedselresten, procesafval en mest
worden opnieuw benut of verwerkt tot nieuwe producten. Kringloopbedrijven verbruiken zo min
mogelijk energie en gebruiken zo veel mogelijk hernieuwbare energie. Kringlooplandbouw speelt
in op lokale omstandigheden: de agrarische functie maakt op duurzame wijze gebruik van het
bodem- en watersysteem. Zo wordt een vitaal systeem gerealiseerd. Het Rijk ondersteunt en
faciliteert deze ontwikkeling o.a. door de inzet vanuit het vernieuwde Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid en trajecten Herbezinning mestbeleid en Verduurzaming veehouderij. Met de
transitie naar kringlooplandbouw en de combinatie tussen landbouw en natuur, levert het
landelijk gebied in de toekomst nog veel grotere bijdragen aan ecosysteemdiensten en
biodiversiteitsherstel en wordt afwenteling op de omgeving voorkomen.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

107

Verduurzaming veehouderij: Verduurzaming is het meest urgent in de meest milieubelaste
en kwetsbare gebieden, zoals nabij waardevolle natuurgebieden,
grondwaterbeschermingsgebieden, bij gebieden waar de concentratie van bedrijven groot is
of waar bedrijven dicht op bewoond gebied zijn gesitueerd. In het regeerakkoord zijn
maatregelen aangekondigd om gezondheids- en leefomgevingsrisico’s in gebieden met zeer
hoge veedichtheid te verminderen.
Verschillende ruimteclaims en indeling landelijk gebied: Kringlooplandbouw vraagt voor
gelijkblijvende waarde in veel gevallen meer ruimte, terwijl er vanuit andere ontwikkelingen
ook behoefte is aan diezelfde ruimte. Nieuwe ruimte vragende functies mogen de
leefomgevingskwaliteit zo min mogelijk aantasten. Een goede indeling van het landelijk
gebied is nodig om een vitaal platteland te behouden, waar het prettig is om te werken,
wonen en recreëren.

Beleidskeuze 4.4: Versterken en beschermen landschappelijke
kwaliteiten
Unieke landschappelijke kwaliteiten worden versterkt en beschermd. Nieuwe ontwikkelingen in het
landelijk gebied voegen landschapskwaliteit toe. Wildgroei van distributiecentra is ongewenst.
Bepalende elementen die de ontwerp-NOVI bij deze beleidskeuze benoemd zijn:
• Landschapskwaliteit: Landschapskwaliteit is een zachte waarde, die moeilijk in geld is uit te
drukken, maar wel van (economische) betekenis is. Sommige landschappen zijn zo waardevol
voor Nederland dat ze extra bescherming behoeven. Natuur en landschappelijke kwaliteit
moeten behouden blijven en vragen extra aandacht. Voor een select aantal gebieden wil het Rijk
zich aanvullend inzetten voor de bescherming van het landschap samen met bewoners en
andere betrokken partijen. Het Rijk zich in elk geval op de volgende landschappen:
Kustlandschap, Waddenlandschap, Groene Hart, Veluwe, IJsselmeer, Lage midden van Fryslân en
de Nationale Parken. Het is denkbaar dat vanuit de NOVI op termijn ook andere landschappen
worden aangeduid als zijnde van nationale importantie, zoals bestaande of nieuwe gebieden
met een UNESCO status.
• Besluit Kwaliteit leefomgeving: De unieke cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke
kwaliteiten van de Nederlandse landschappen bij ontwikkelingen in het landelijk gebied worden
behouden en versterkt. Waar mogelijk worden nieuwe kwaliteiten toegevoegd, zoals rust en
ontspanning, weidsheid, natuurlijkheid en identiteit van het landschap. Bij landschappelijke
ontwikkeling is het ook belangrijk rekening te houden met de woon- en leefbaarheid, waarbij
ook wordt nagedacht over de toegankelijkheid met onder andere goede fiets- en wandelnetten.
Regionale partijen werken, waar dat nog niet is gebeurd, samen met partijen deze unieke
landschappelijke kwaliteiten en onderliggende waarden gebiedsgericht uit.

108

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

4.5.2 De kansen en risico’s in beeld
Concrete effecten zijn nu nog niet aan de orde. Of zich effecten zullen voordoen én de aard en
omvang van eventuele effecten (zowel positief als negatief) hangt af van de nadere uitwerking van
het beleid in vervolgbesluiten en plannen van zowel Rijk als van de decentrale overheden. De
voorgestelde beleidskeuzes betreffen principiële strategische keuzes die richting geven aan in de
toekomst te nemen besluiten en de nader uit te werken plannen. Met oog op die toekomstige
besluiten, doen zich als gevolg van de beleidskeuzes wel kansen en risico’s voor, voor de fysieke
leefomgeving. Hierna zijn de kansen en risico’s van de beleidskeuzes in beeld gebracht aan de hand
van het ´Rad van de Leefomgeving´. De belangrijkste conclusies zijn per kwadrant van het Rad
toegelicht.
Met de (autonome) referentiesituatie in 2030 als vertrekpunt, geven de groene pijlen kansen weer voor
verbetering van de staat van de fysieke leefomgeving en geven de rode pijlen risico’s weer voor
verslechtering van de staat van de fysieke leefomgeving. De dikte van de pijlen wordt bepaald door het
aantal beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI dat leidt tot een kansen en/of risico voor de specifieke
aspecten uit het Rad; hoe dikker een pijl, hoe meer kansen of risico’s. De dikte van de pijlen zegt dus niets
over de aard of omvang van kansen en risico’s of de aannemelijkheid dat deze zich kunnen voordoen; de
complexiteit en daarmee samenhangende onzekerheden over de uitvoering van het beleid zijn hiervoor
te groot.
Het onderstaande figuur van het RAD is op 2 manieren interactief. (1) De buitenste rand van het RAD
is interactief. Wanneer u op bijv. het aspect 'Milieukwaliteit & gezondheid' gaat staan verschijnt er
een pop-up. Wanneer u op de pop-up klikt komt u uit bij een toelichting op de effectbeoordeling van
het betreffende aspect. (2) Ook de pijltjes in het onderstaande figuur van het RAD zijn interactief.
Wanneer u op een pijltje klikt verschijnt er een pop-up met de belangrijkste kansen of risico's per
aspect in relatie tot de beleidskeuzen in deze prioriteit. Deze informatie is ook weergegeven in het
samenvattende overzicht van de kansen en risico's van dit aspect.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

109

Figuur 4.8 | Kansen en risico’s van beleidskeuzes over de toekomstbestendige ontwikkeling van het
landelijk gebied

110

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Veilige en gezonde leefomgeving
Een toekomstbestendige inrichting van het landelijk gebied geeft kansen voor het klimaat. Het
verbeteren van de balans tussen het landgebruik en de omgevingskwaliteiten van bodem, water,
lucht en de transformatie naar natuur inclusieve landbouw vermindert (met name in kwetsbare
gebieden) risico’s op droogte en wateroverlast. Door het landgebruik beter af te stemmen op de
zoetwaterbeschikbaarheid neemt de druk op verschillende functies af. Het bodemgebruik sluit zo
veel mogelijk aan bij de natuurlijke karakteristieken ervan. Emissie van broeikasgassen kunnen dalen
door het tegengaan van bodemdaling (met oxidatie) in veenweidegebieden 3 (zie ook LTO, 2018;
Dienst Landelijk Gebied & Tauw, 2015), lagere milieubelasting van de landbouw en de transformatie
naar kringlooplandbouw. Er zijn echter ook trade-offs tussen verschillende doelen.
Verder kan het investeren in de bodemkwaliteit - door het toevoegen van organische stof aan de
bodem - leiden tot een hogere CO2-uitstoot; door het toevoegen van organische stof wordt meer CO2
opgeslagen in de bodem die ook weer wordt afgebroken met CO2-uitstoot als gevolg. Vergroten van
het welzijn van dieren en het kunnen beleven van landbouwdieren, kan de hoeveelheid fijnstof
vergoten doordat de dieren buiten verblijven. Dit kan worden voorkomen door het aantal dieren
terug te brengen. Deze integrale aanpak vraagt om een andere manier van denken (systeemgericht)
en sturen.
Er zijn kansen voor het gezondheidsrisico als gevolg van de transformatie naar kringlooplandbouw en
verduurzaming van de veehouderij. Reststromen worden zoveel mogelijk benut als grondstoffen voor
landbouwproductie. Hierbij komt zo min mogelijk afval vrij en is de uitstoot van schadelijke stoffen zo
klein mogelijk. Kringlooplandbouw kan aan de andere kant ook een risico opleveren voor infecties
voor de mens in de omgeving, namelijk door het terugbrengen van afval en reststoffen in de
kringloop. Bescherming en versterking van de biodiversiteit met vergroening en inpassing van water
nodigt uit tot gezond gedrag met (meer wandelen en fietsen).
Met betrekking tot veiligheidsrisico’s kan gesteld worden dat de gevolgen van overstromingen
kunnen afnemen wanneer bodemdaling in veenweidegebied verder wordt tegengegaan.
Belangrijkste kansen: gezond gedrag, milieugezondheidsrisico, overstromingen, emissie & vastlegging
van broeikasgassen, hitte & droogte, wateroverlast.
Belangrijkste risico’s: milieugezondheidsrisico en emissie & vastlegging van broeikasgassen.

Goede omgevingskwaliteit
Een toekomstbestendige inrichting en gebruik van het landelijk gebied versterkt de benutting van
ecosysteemdiensten en biodiversiteit. Een landgebruik dat de omgevingskwaliteiten versterkt zorgt
voor schoon grond- en oppervlaktewater en een schone lucht (en daarmee kansen voor biodiversiteit
en natuurgebieden). Het verlagen van de snelheid van bodemdaling in veenweidegebieden biedt
kansen voor het verbeteren van de waterkwaliteit (minder oxidatie) en bodem (minder inklinking met
mogelijke schade aan historisch erfgoed als gevolg).
Het opzetten van het waterpeil in veenweidegebieden leidt tot verstoring van de huidige doelen voor
Natura 2000 en de landschappelijke kwaliteit. Aan de andere kant ontstaan kansen voor andere
natuur- en landschappelijke waarden en de openbare ruimte. Waardevolle landschappen kunnen
behouden en ontwikkeld worden door de afstemming van functies en landgebruik op de
karakteristieken van de ondergrond.
De landschappelijke kwaliteiten veranderen en versterken. Deze vernieuwing betekent voor sommige
mensen een lagere belevingswaarde van het landschap.
Belangrijkste kansen: biodiversiteit, areaal natuurgebieden, verbondenheid, soorten & habitats, bodem
& ondergrond, grondwater, oppervlaktewater, waardevolle landschappen, erfgoed & archeologie,
openbare ruimte.
3

Een aandachtspunt hierbij vormt dat bepaalde moerasvorming toch ook kan leiden tot een toename van emissies. Dit dient
tegen te worden gegaan.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

111

Belangrijkste risico’s: grond- en oppervlaktewater, biodiversiteit, areaal natuurgebieden, verbondenheid,
soorten & habitats en waardevolle landschappen.

Economische omgeving
Er zijn kansen voor natuurlijke hulpbronnen als gevolg van de ambities in het landelijk gebied.
Duurzame inrichting en grondgebruik in het landelijk gebied leidt door de integrale aanpak tot meer
mogelijkheden voor afstemming met andere claims in het landelijk gebied, zoals de winning van het
diepe grondwater en de conservering van water. Dit genereert kansen voor drinkwater en behoud
(minerale) grondstoffen.
De transitie van het landbouw en voedselsysteem brengt risico’s met zich mee voor het rendement
van het landgebruik. Kringlooplandbouw heeft bij een gelijkblijvende toegevoegde waarde meer
ruimte nodig. De vraag is of die extra ruimte er is. Er is hierdoor een risico op afname van productie
en daarmee afname werkgelegenheid en verdienvermogen. Het opzetten van het waterpeil in
veenweidegebieden is risicovol voor de landbouw: er is minder areaal landbouwgrond beschikbaar, er
moet worden overgestapt op andere vormen van landbouw en er is minder water om te irrigeren.
Tenslotte is er een risico voor voedselzekerheid op de langere termijn (nationale veiligheid) als de
productie wijzigt. Tegelijkertijd is het een kans als de afhankelijkheid van import afneemt (lokaal
produceren/ circulariteit). De transitie van het landbouw- en voedselsysteem nodigt uit tot innovatie:
dit biedt kansen voor innovatiekracht wat de sleutel kan zijn voor de sector.
Voor de ruimtelijke economische structuur zijn er alleen voor vestigingslocaties zowel kansen als
risico’s te benoemen vanuit veenweidegebieden: Het opzetten van het peil biedt
ontwikkelingskansen voor het creëren van specifieke woon- en werkmilieus. Er ontstaat ruimte voor
nieuwe functies, mogelijk ook economische sectoren (met name recreatie gerelateerd). Aan de
andere kant wordt het vestigingsklimaat voor de landbouw mogelijk slechter.
Belangrijkste kansen: drinkwater, minerale & fossiele grondstoffen, grondstoffenbehoud, duurzaam
landgebruik, werkgelegenheid, verdienvermogen, kennis & innovatie, vestigingslocaties en nationale
veiligheid.
Belangrijkste risico’s: werkgelegenheid, verdienvermogen, nationale veiligheid, vestigingslocaties.

Woonomgeving
Een meer toekomstbestendige inrichting van het landelijk gebied biedt kansen voor recreatie. Het
transformeren naar natuurinclusieve landbouw, het tegengaan van de bodemdaling in
veenweidegebied, het versterken van unieke landschappelijke kwaliteiten en de bescherming en
versterking van de biodiversiteit bieden kansen voor de recreatiesector (meer groen en water).
Ontwikkelingskansen voor het creëren van specifieke woon- en werkmilieus in veenweidegebied (als
gevolg van het opzetten van het waterpeil) biedt ook kansen voor de woningbouwlocaties.
Verzakkingen worden tevens beperkter.
Belangrijkste kansen: woningbouwlocaties en recreatie.

112

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Samenvattend overzicht van kansen en risico’s
Belangrijkste kansen

Belangrijkste risico’s

Beleidskeuze 4.1: Verbeteren balans tussen landgebruik en omgevingskwaliteiten
• Kans op verbeteren kwaliteit bodem en ondergrond
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van wateroverlast
• Kans op beperken kans en gevolgen van overstromingen vanuit
de rivieren en de zee
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en droogte
• Kans op verminderen emissie van broeikasgassen
• Kans op verbetering van de kwaliteit en natuurlijk systeem van het
oppervlakte- en grondwater
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename areaal natuurgebieden
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Kans voor verbeteren milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kansen op behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed
• Kansen op toename volume en kwaliteit drinkwater
• Kans op toename aantal banen in sectoren
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren
• Kans op toename duurzaam beheer van het areaal buitengebied
• Kans voor toename kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren
• Kans op toename areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatie

• Risico voor biodiversiteit
• Risico voor afname areaal natuurgebieden
• Risico voor afname ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden
• Risico voor milieucondities ten behoeve van het duurzaam
instandhouden van soorten en habitats
• Risico op vermindering areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Risico op afname aantal banen in sectoren
• Risico op afname verdienvermogen in sectoren
• Risico op afname kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren

Beleidskeuze 4.2: Biodiversiteit en natuurlijk kapitaal
• Kans op toename verplaatsingen lopend of met de fiets en gezond
gedrag
• Kans op verbetering van de kwaliteit en natuurlijk systeem van het
oppervlakte- en grondwater
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename areaal natuurgebieden
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Kans voor verbeteren milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans op verbetering kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatie
Beleidskeuze 4.3: Duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem
• Kans op afname milieugezondheidsrisico
• Kans op verminderen emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Kans op verbeteren kwaliteit bodem en ondergrond
• Kans op voorkomen en beperken gevolgen van wateroverlast
• Kans op vermindering intensiteit en periode van hitte en droogte
• Kans op verbetering van de kwaliteit en natuurlijk systeem van het
oppervlakte- en grondwater
• Kans voor biodiversiteit
• Kans voor toename ruimtelijke samenhang van natuurgebieden
• Kans voor verbeteren milieucondities ten behoeve van het
duurzaam instandhouden van soorten en habitats
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kans op verbetering kwaliteit van de openbare ruimte
• Kans op toename duurzaam beheer van het areaal buitengebied
• Kans op toename verdienvermogen in sectoren

• Risico op toename milieugezondheidsrisico
• Risico op toename emissie en vastlegging van
broeikasgassen
• Risico op verslechtering kwaliteit en natuurlijk systeem van
het oppervlakte- en grondwater
• Risico op afname aantal banen in sectoren
• Risico op afname verdienvermogen in sectoren
• Risico op afnemende garantie nationale veiligheid

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

113

•
•
•
•
•
•

Kans op afname gebruik minerale en fossiele hulpbronnen
Kans op toename volume en kwaliteit drinkwater
Kans op perspectief op sluiten grondstofkringlopen
Kans op toename kennisontwikkeling en innovatie
Kans op toenemende garantie nationale veiligheid
Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden

Beleidskeuze 4.4: Versterken en beschermen landschappelijke kwaliteiten
• Kans voor vergroting areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
• Kansen op behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd
erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed.
• Kans op toename aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatie

-

4.6 Samenhangende effecten in gebieden
In bepaalde gebieden moeten meerdere beleidskeuzes tegelijkertijd worden uitgewerkt. Er dient dan
te worden bekeken of effecten onderling afhankelijk zijn en er sprake is van samenhangende
effecten. Bovendien kunnen de keuzes hier leiden tot conflicterende claims en kunnen keuzes
conflicteren met andere ontwikkelingen en/of bestaand gebruik. De druk op deze gebieden is groot,
waarvoor gebiedsgericht maatwerk nodig. Op basis van de effectbeschouwing zijn vier gebieden
geïdentificeerd die nadrukkelijk aandacht behoeven en waarvoor in dit planMER specifieke
aandachtspunten in beeld zijn gebracht. Het betreft de stedelijke regio’s, het landelijk gebied, havenen industriegebieden en de Noordzee. Bij de uitwerking van programma’s, perspectiefgebieden en bij
andere vervolgbesluiten is een integrale afweging van belangen en kansen en risico’s nodig; dit is
verder toegelicht in hoofdstuk 6. Hierna zijn voor de vier genoemde gebieden aandachtspunten
uitgewerkt die van belang zijn om hierbij te overwegen. Specifieke aandachtspunten voor Natura
2000-gebieden zijn uitgewerkt in hoofdstuk 5.

114

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Figuur 4.9 | Gebieden waar beleidskeuzes en bijbehorende kansen en risico’s samenvallen.

In de navolgende paragrafen komen de volgende gebieden aan de orde:
•

•
•
•
•

Samenhangende effecten in stedelijke regio’s
Samenhangende effecten in het landelijk gebied
Samenhangende effecten in haven- en Industriegebieden
Samenhangende effecten op de Noordzee

•
Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

115

4.6.1 Samenhangende effecten in stedelijke regio’s
Stedelijke regio’s zijn, naast de haven en industrieregio’s, belangrijke economische motoren. In
stedelijke regio’s met een sterke economische structuur is het beleid ook gericht op factoren die
belangrijk zijn voor groei, innovatie en het creëren van aantrekkelijke, leefbare plekken om te wonen
en werken (PBL, 2017). De gebruiksruimte in stedelijke regio’s staat onder druk door een toename van
de benodigde ruimte voor nieuwe woningen binnen bestaand bebouwd gebied (13.000 tot 17.000 ha
extra in 2040), infrastructuur (o.a. OV-systemen), voorzieningen en bedrijvigheid. Voor de kwaliteit
van het stedelijk leven en de aantrekkelijkheid van de stad moet een gezonde en veilige leefomgeving
geborgd worden met ruimte voor groen, water, klimaat- en energieopgaven (PBL, 2019). De
verstedelijking en de ontwikkeling verschilt per regio.

Figuur 4.12 | Samenhangende keuzes in stedelijke regio’s
In de digitale rapportage zijn onderstaande teksten tevens interactief gelinkt aan de nummers in het
figuur
In stedelijke regio’s komen de volgende keuzes samen (zie bovenstaand figuur). Andere keuzes leiden
niet tot grote, onoverkomelijke conflicterende claims in stedelijke regio’s. Mogelijk kunnen wel
condities en voorwaarden vanuit het ene gebruik aan de uitvoering van een ander gebruik worden
gesteld, bijvoorbeeld: de uitbreiding van woningbouwlocaties kan energieneutraal en
klimaatbestendig worden uitgevoerd. De ontwikkeling van woon- en werklocaties moet plaatsvinden
ter hoogte van OV-knooppunten of bestaande infrastructuur en alleen daar waar de milieukwaliteit
(met name lucht, geluid, stank, omgevingsveiligheid) daar ruimte voor biedt.
Hieronder worden de samenhangende effecten die spelen in stedelijke regio’s kort toegelicht:

116

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Ruimte voor woon- en werklocaties vs. bereikbaarheid
Voor een goed (internationaal) vestigingsklimaat is het van belang dat woon- en werklocaties goed
bereikbaar zijn. Investeringsruimte voor infrastructuur kan conflicten geven met de opgave voor
compacte verstedelijking. Woon- en werklocaties kunnen worden geconcentreerd nabij bestaande
OV-knooppunten, wegen, nieuwe ontwikkellocaties. De lokalisering van woon- en werklocaties heeft
invloed op de mobiliteitsdruk en de benodigde investeringsruimte voor infrastructuur (beleidskeuze
3.1 en 3.6).Wanneer de milieukwaliteit voldoende goed is, kunnen woon- en werklocaties worden
geconcentreerd:
1. Nabij bestaande OV-knooppunten (b.v. REOS-toplocaties, zoals Schiphol, Zuidas, Utrecht
Stationsgebied, Den Haag Central Innovation District, de binnenstad van Rotterdam en de
stationsomgeving Eindhoven).
2. Op locaties waar er sprake is van een goede bereikbaarheid over de weg.
3. Nog te ontwikkelen locaties op plekken waar bereikbaarheid (via de weg of het OV) nog moet
worden gerealiseerd.
De lokalisering van woon- en werklocaties heeft invloed op de mobiliteitsdruk en de benodigde
investeringsruimte voor infrastructuur. Een belangrijke ruimtelijke factor voor de (internationale)
concurrentiepositie van regio’s is een goede fysieke bereikbaarheid. Door compacte verstedelijking
kan de bereikbaarheid worden verbeterd, bijvoorbeeld doordat meer woningen en arbeidsplaatsen in
of nabij steden en nabij openbaarvervoerhaltes en snelwegopritten komen te liggen. Ook zijn er in
compacte stedelijke regio’s meer bestemmingen op korte afstand bereikbaar. Echter, tegelijkertijd zijn
er ook risico’s op een verslechtering van de bereikbaarheid door een toename van de congestie maar
ook door een grotere spreiding van wonen en werken binnen de regio's, waardoor reistijden per
openbaar vervoer en fiets toenemen. Indirect kan dit ook risico’s vormen voor o.a. de
aantrekkelijkheid van vestigingslocaties en een gezonde en veilige leefomgeving (Royal
HaskoningDHV, 2011).
De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze conflicterende claim
(concentreren van woon- en werklocaties nabij bestaande OV-knooppunten, wegen of nieuwe
ontwikkellocaties) beïnvloed worden zijn:
• Bereikbaarheid: Het inzetten op het concentreren van woon- en werklocaties nabij bestaande
OV-knooppunten legt extra druk op het al steeds drukker wordende OV (Programma
Toekomstbeeld OV, 2019). Het inzetten op het concentreren van woon- en werklocaties nabij
wegen kan extra druk leggen op het bestaande wegennet. Dit kan risico’s geven voor de
bereikbaarheid van bepaalde stedelijke gebieden via de weg of via het OV. Wanneer er sprake is
van nog te ontwikkelen locaties zijn er kansen om de bereikbaarheid te verbeteren, b.v. door
multimodaliteit en multimodale knooppunten, waarbij ruimtelijk een bundeling van functies tot
stand komt (Royal HaskoningDHV, 2011; Min. I&M 2012a; Min. I&M 2012b).
• Uitstoot broeikasgassen: Stedelijke functies brengen, via energiegebruik, uitstoot van
broeikasgassen met zich mee. Maar ook fijn stof en NOx. Onder andere vervoer via de weg
brengt risico’s op een grotere CO2-uitstoot, externe veiligheidsrisico’s, verkeersveiligheid en de
milieukwaliteit en gezondheid van gebieden (toename geluidhinder, verslechtering
luchtkwaliteit). Bij kortere afstanden is de concurrentiepositie van het openbaar vervoer beter en
zijn de risico’s op CO2-uitstoot, externe veiligheid en milieukwaliteit en gezondheid kleiner (Royal
HaskoningDHV, 2011; Arcadis, 2017). Wanneer er sprake is van nog te ontwikkelen locaties zijn er
kansen om risico’s te mitigeren.
• Economische vitaliteit: Een efficiënter gebruik van een mobiliteitssysteem levert tijd op (afname
knelpunten en files) en daarmee een toename van het verdienvermogen en werkgelegenheid.
Ruimte voor kantoren, winkels en bedrijfslocaties vs. ruimte voor wonen
Voor een goed (internationaal) vestigingsklimaat is het van belang dat er in stedelijke regio’s ruimte
wordt geboden aan de realisatie van kantoren, winkels en bedrijfslocaties. Echter, deze ruimteclaim
kan conflicteren met de opgave voor wonen en bereikbaarheid in de stad, alsmede met de opgave om
te zorgen voor een goede milieukwaliteit (compacte verstedelijking in bestaand gebouwd gebied
(beleidskeuze 3.4).

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

117

Op dit moment is er in bepaalde gebieden sprake van een overschot in de bestaande plancapaciteit in
bestemmingsplannen, van functies waar minder behoefte aan is (PBL, 2016). Voor een goed
(internationaal) vestigingsklimaat is het van belang dat er in stedelijke regio’s ruimte wordt geboden
aan de realisatie van kantoren, winkels en bedrijfslocaties. Echter, wel daar waar de behoefte is.
Daarnaast moet rekening gehouden worden dat deze opgave voor compacte (binnenstedelijke)
verstedelijking risico’s met zich mee kan brengen voor (de realisatie van nieuwe)
woningbouwlocaties.
De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze conflicterende claim
beïnvloed worden zijn:
• Vestigingsklimaat: Er kan sprake zijn van kansen voor een (internationaal) aantrekkelijk
vestigingsklimaat, omdat er meer ruimte voor kantoren, winkels en bedrijven is om zich te
vestigen. Een aandachtspunt hierbij is of de regionale en lokale bedrijven evenveel profiteren als
internationale bedrijven. Dit kan risico’s met zich meebrengen waarbij de kwaliteit van de
bedrijventerreinen zal afnemen met nadelige gevolgen voor het lokale en regionale economische
vestigingsklimaat. Ruimte aan kantoren, winkels en bedrijven kunnen ook risico’s met zich
meebrengen voor de milieukwaliteit en gezondheid, de veiligheid en daarmee de
aantrekkelijkheid van woningbouwlocaties (Royal HaskoningDHV, 2011).
• Veiligheidsrisico’s: Wettelijk is bepaald dat (beperkt) kwetsbare objecten, zoals woningen, niet
toegestaan zijn in een PR10-6 contour van riscobronnen (b.v. bepaalde bedrijven). Meer
risicobronnen betekent een toename van de veiligheidsrisico’s en de aanwezige ruimte voor
woningbouwlocaties (Arcadis, 2017). Zorgvuldigheid en terughoudendheid met nieuwe
woonfuncties is dus veelal op zijn plaats in (of in de nabijheid van) haven- en industriegebieden
en bedrijventerreinen. Gehele of gedeeltelijke transformatie van dergelijke gebieden kan alleen
wanneer de omgevingsveiligheid dat toelaat. Wanneer bedrijven (of de bedrijfsvoering) van
karakter veranderen, aanvullende veiligheidsmaatregelen nemen of van locatie veranderen, kan
dit anders komen te liggen.
• Milieugezondheidsrisco: Een toename aan kantoren, winkels en bedrijfslocaties kan een
toename betekenen van het aantal geluidgehinderden in de omgeving van deze locaties. Dit
betekent risico’s voor de milieugezondheid van woningen in die omgeving.
• Sociale samenhang: Detailhandel, horeca en maatschappelijke voorzieningen leveren een
levendige en aantrekkelijke omgeving op. Hierdoor kan de sociale controle en daarmee sociale
veiligheid van het gebied toenemen (Arcadis, 2017). Dit zorgt voor een aantrekkelijke omgeving
om te wonen.
Ruimte voor duurzame transities vs. compacte verstedelijking
In stedelijke gebieden kan ruimte worden geboden aan duurzame transities, zoals de aanleg van
energie infrastructuur, zonnepanelen op daken, warmtenetten én verzamelplekken/ hubs t.b.v. de
transitie naar een circulaire economie (b.v. Energierijk Den Haag). Echter, ruimte voor duurzame
transities kan conflicteren met de opgave voor wonen, werken en bereikbaarheid (compacte
verstedelijking) (beleidskeuze 1.4 en 2.2).
De energievraag in stedelijke regio’s stijgt en daarmee ook de CO2-uitstoot. In stedelijke gebieden kan
ruimte worden geboden aan duurzame transities, zoals de aanleg van energie infrastructuur,
warmtenetten én verzamelplekken t.b.v. de transitie naar een circulaire economie (bijv. Energierijk
Den Haag). Dergelijke duurzame transities claimen ruimte die niet door andere functies ingevuld kan
worden. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze conflicterende
claim beïnvloed worden zijn:
• Reductie emissie broeikasgassen: Door de inzet van duurzame transities, zoals restwarmte,
geothermie, CO2-opslag (Carbon Capture & Storage) en de toename van het gebruik van het
openbaar vervoer liggen er kansen voor de reductie van de emissie van broeikasgassen en
vastlegging van CO2 ten opzichte van verstedelijking zonder duurzame transities
(Witteveen+Bos, 2013; Royal HaskoningDHV, 2011; Gemeente Den Haag, 2015; Arcadis, 2017).
• Het ontwikkelen van een bovenregionaal warmtenetwerk is kansrijk voor natuur en
biodiversiteit, milieugezondheidsrisico (luchtkwaliteit) en het levert een bijdrage aan het
behalen van duurzame energiedoelstelling ten opzichte van verstedelijking zonder duurzame
transities (Witteveen+Bos, 2013; Royal HaskoningDHV, 2011; Arcadis, 2017).
• Bodemenergiesystemen brengen verstoringen aan in diepere ondergrond. Ten opzichte van
verdichting hebben duurzame transities daarom dus grotere risico’s voor de waterhuishouding
en archeologische waarden.

118

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Verzamelhubs zijn gericht op grondstoffenbehoud en het hergebruik van afval en bieden
daarmee kansen voor een circulaire economie. Echter, er zijn ook milieugezondheidsrisco’s en
risico’s op een verslechtering van de kwaliteit van de openbare ruimte. Tevens kunnen de locaties
van verzamelhubs niet gebruikt worden voor andere functies, zoals wonen, voorzieningen en
vestigingslocaties voor bedrijven.
Ruimte voor klimaatadaptatie, water, groen en gezonde leefomgeving vs. verstedelijking
Woon- en werklocaties kunnen ontwikkeld worden in relatie tot opgaven voor klimaatadaptatie,
water en groen. Echter, de noodzaak om te zorgen voor gezonde woon-, werk- en
leefomstandigheden, een goede milieukwaliteit en ruimte voor groen en water kunnen conflicteren
met de opgave voor compacte verstedelijking (beleidskeuze 3.1, 3.4 en 3.5). Zonder gerichte,
aanvullende maatregelen betekent compacte verstedelijking in de praktijk een verslechtering van de
milieuomstandigheden.
Groen en water in en om de steden krijgt hier meer ruimte, zoals Amsterdam Zaan-IJ corridor
(Havenstad), Utrecht Merwedekanaalzone, Eindhoven Strijp S, Den Haag Central Binckhorst en
Rotterdam Innovation District (Min I&M, 2016). Echter, ruimte voor groen en water en de inzet om te
komen tot betere milieuomstandigheden conflicteert met de opgave voor compacte verstedelijking.
Hoe verstedelijking en het patroon van de verstedelijking de mogelijkheden voor klimaatadaptatie
beïnvloeden is in NOVI niet concreet uitgewerkt. Dit onderwerp dient aan de orde te komen in de
plannen waarin concrete woningbouwlocaties worden aangewezen en uitgewerkt. Hierin kunnen
bijvoorbeeld bodemcondities en overstromingsgevoeligheid worden betrokken in de afweging (Royal
HaskoningDHV, 2011). De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze
conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Milieukwaliteit & gezondheid: Compacte verstedelijking gaat gepaard met een toenemende
druk op de openbare ruimte en het leefmilieu in de stad en daarmee de bescherming van
gezondheid. Meer inwoners, meer economische activiteit en meer mobiliteit en het intensiever
combineren van functies leidt tot risico’s voor milieu en gezondheid door bijvoorbeeld een
afname van de luchtkwaliteit, toename van geluidsoverlast en omgevingsveiligheid.
• Klimaat: Meer ruimte voor groen en water biedt kansen om tot een klimaatbestendige inrichting
te komen waar ruimte is voor waterberging. Zo zijn er kansen om de nadelige effecten van
verharding, zoals hittestress, droogte en wateroverlast tegen te gaan. Uitbreiding en verdichting
leidt tot een groei aan verhard oppervlak. Dit kan zorgen voor een toename aan wateroverlast en
overstromingsrisico’s. Ook nemen de effecten (risico’s) bij een eventuele overstroming toe bij
verdichting (Royal HaskoningDHV, 2011; Arcadis, 2017).
• Biodiversiteit: Wanneer er meer ruimte wordt gecreëerd voor groen en water kan dit mogelijk
ten koste gaan van bestaande bebouwing. Hierdoor bestaat het risico op verlies van bestaande
vaste nest- en verblijfplaatsen van vogels en vleermuizen. Daarentegen biedt groen en water
ruimte voor nieuwe biotopen en daarmee kansen voor een toename aan biodiversiteit. Bij
verdichting is er minder ruimte voor groen en water en daarmee een risico voor de biodiversiteit
(Royal HaskoningDHV, 2011; Arcadis, 2017). Door natuur inclusief ontwerp kan rekening worden
gehouden met biodiversiteit; natuur inclusief ontwerp en beheer is daarvoor van belang.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

119

4.6.2 Samenhangende effecten in het landelijk gebied
Het landelijk gebied biedt ruimte aan een groot aantal verschillende gebruiksfuncties, waaronder
landbouw, wind- en zonne-energie, natuur, wonen, infrastructuur, industrie-, kantoor- en
bedrijventerreinen, glastuinbouwcomplexen en recreatievoorzieningen. Het gedereguleerde
landschapsbeleid heeft geleid tot een versnippering van het landschap. Het Nederlandse landschap
staat onder druk door de grote vraag naar woningbouw (13.000 tot 17.000 ha. extra tot 2040), de
uitbreiding van natuurgebieden (tot 2027 totaal 670.000 ha NNN) en nieuwe ruimteclaims van
transitieopgaven in de landbouw, namelijk: energietransitie en klimaatadaptatie. Op sommige
plekken zullen grote landschappelijke veranderingen noodzakelijk zijn, op andere plekken zal het
gaan om geringe aanpassingen (PBL, 2019).

Figuur 4.11 | Samenhangende keuzes in het Landelijk gebied
In de digitale rapportage zijn de onderstaande teksten tevens interactief gelinkt aan de nummers in
de figuur
In het landelijk gebied komen de hierna volgende keuzes samen die onderling kunnen conflicteren
(zie bovenstaand figuur voor nummering). Andere keuzes leiden niet tot grote, onoverkomelijke
conflicterende claims in het landelijk gebied. Mogelijk kunnen wel condities en voorwaarden vanuit
het ene gebruik aan de uitvoering van een ander gebruik worden gesteld, bijvoorbeeld: de uitbreiding
van woningbouwlocaties kan vooral plaatsvinden buiten gebieden met een hoge landschappelijke
kwaliteit.
Hieronder worden de conflicterende claims die spelen in het landelijk gebied kort toegelicht:
Ruimte voor transitie kringlooplandbouw vs. overig landgebruik
De landbouw legt de grootste ruimteclaim in het landelijk gebied en zorgt voor een grote uitstoot en
een verslechterde bodemkwaliteit. Kringlooplandbouw biedt mogelijkheden om ecosysteemdiensten
te verduurzamen en de bodemkwaliteit te verbeteren. Kringlooplandbouw vereist bij gelijkblijvende
waarde meer ruimte wat kan leiden tot een conflict met andere maatschappelijke gebruiksfuncties,
zoals natuur, landschap, water, energie en woningbouw (beleidskeuze 4.3).

120

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Landbouw is een belangrijke economische sector voor Nederland en is van belang voor de
voedselvoorziening, economie en werkgelegenheid. De intensieve vormen van de Nederlandse
landbouw kunnen hoge stikstof- en fosfaatuitstoot, verdroging en een negatieve impact op de
bodemkwaliteit veroorzaken. Bij kringlooplandbouw gebruiken akkerbouw, veehouderij en tuinbouw
grondstoffen uit elkaars ketens en reststromen uit de voedingsmiddelenindustrie en voedingsketens.
Kringlooplandbouw biedt met een efficiënter gebruik van meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen
en zoet water mogelijkheden om emissies te laten afnemen en de luchtkwaliteit te verbeteren. Ook
zijn er kansen om ecosysteemdiensten o.a. op het gebied van waterberging, zoet- en
drinkwatervoorziening, bodemvruchtbaarheid en biodiversiteit te verduurzamen en te verbeteren.
“De inzet van het kabinet is dat kringlopen van grondstoffen en hulpbronnen in 2030 op een zo laag
mogelijk – nationaal of internationaal – schaalniveau zijn gesloten en dat Nederland koploper is in
kringlooplandbouw.” (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2018, Visie Landbouw,
Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden p. 20). Ruimte voor kringlooplandbouw vereist bij
gelijkblijvende waarde meer ruimte dit geeft een conflict met andere maatschappelijke
gebruiksfuncties, zoals water, energie, natuur en woningbouw. Innovatie in niet grond gebonden
landbouw, denk aan kassen, zou deze spagaat juist kunnen doorbereken. Kassen combineren met
wind en zon is kansrijk. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze
conflicterende claim beïnvloed worden zijn (WUR, 2017):
• Bodem en ondergrond: De intensieve vormen van landbouw kunnen leiden tot een verslechterde
bodemkwaliteit door een hoog gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen.
Europees beleid (nitraatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water, NEC-richtlijn voor ammoniak,
gewasbeschermingsmiddelenrichtlijn) draagt bij aan de vermindering van de milieudruk van de
huidige intensieve landbouw. Door intensieve landbouw in te vullen met kringlooplandbouw kan
er sprake zijn van een verminderd gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en dierlijke
meststoffen en. Een verminderd gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen biedt
nog meer kansen (boven op huidig EU-beleid) voor een betere bodemkwaliteit (afname van de
belasting van de bodem met stikstof, fosfaat en zware metalen).
• Emissies en vastlegging van broeikasgassen: De emissies naar de lucht hebben betrekking op de
emissies door landbouwdieren, mest van landbouwdieren en bemesting van dierlijke mest en
kunstmest op landbouwgrond in Nederland. Door intensieve landbouw in te vullen met
kringlooplandbouw kan er sprake zijn van een afname van het gebruik van dierlijke- en
kunstmest en aantallen dieren. Deze afname gaat doorgaans gepaard met een afname van de
emissie van de broeikasgassen methaan (CH4) en lachgas (N2O)
Ruimte voor transformatie veenweidegebieden vs. overig landgebruik
Een verhoging van het waterpeil in veenweidegebieden kan bijdragen aan het maximaal tegengaan
van bodemdaling en CO2-emissies in veenweidegebieden. Een verhoging van het waterpeil in
veenweidegebieden kan een conflict geven met andere landschappelijke gebruiksfuncties, zoals
landbouw, wonen en infrastructuur (beleidskeuze 4.1).
Veenweidegebieden hebben karakteristieke landschappelijke waarde en zijn te herkennen aan de
openheid, de karakteristieke dijk- en lintdorpen, de veelal historische smalle strokenverkaveling en
watergangen. Door de ontwatering van veengebieden voor landbouwkundig gebruik wordt de
grondwaterstand onder het maaiveld gehouden (drooglegging). Het drooggelegde veen oxideert en
leidt tot emissie van CO2, bodemdaling, droogte, verzilting en druk op de biodiversiteit. Om de
huidige landbouwfunctie (veeteelt) van veenweidegebieden te behouden, zullen steeds meer
maatregelen genomen moeten worden om water af te voeren. Afhankelijk van de uitwerking in
vervolgbesluiten brengt peilverhoging kansen voor natuur (o.a. biodiversiteit), landschap en
stikstofdepositie (Alliantie Markermeerdijken, 2017; Dienst Landelijk Gebied & Tauw, 2015; Tauw,
2017; Royal HaskoningDHV, 2018). De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die
door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Emissie en vastlegging van broeikasgassen en bodemdaling: Door oxidatie van veen daalt de
bodem en stijgt de CO2-emissie. Vernatting, oftewel verhoging van het waterpeil, biedt kansen
om veenoxidatie te beperken en daarmee de CO2-uitstoot te verminderen. Bij het instandhouden
of verlagen van het huidige waterpeil zal een toename van de bodemdaling en CO2-uitstoot
plaatsvinden (LTO, 2018; Dienst Landelijk Gebied & Tauw, 2015).

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

121

• Biodiversiteit: Bij verhoging van het waterpeil krijgen kenmerkende natuurwaarden in met name
de veenweidegebieden meer ruimte voor natte natuur, waardoor biodiversiteit (b.v.
internationaal belangrijke weidevogelpopulaties) en natuurwaarden kunnen toenemen.
Vernatting van een gebied kan ook zorgen voor licht negatieve effecten op grondgebonden
(beschermde) diersoorten. Bij het behouden van het waterpeil zijn er geen kansen voor de
biodiversiteit (Reinks et. All, 2002; Royal HaskoningDHV, 2018; Dienst Landelijk Gebied & Tauw,
2015).
• Economische vitaliteit: de transformatie van het veenweidegebied biedt ontwikkelingskansen
voor het creëren van specifieke woon- en werkmilieus. Ook ontstaat er ruimte voor andere
economische sectoren (bijvoorbeeld recreatie gerelateerd). Aan de andere kant is er sprake van
risico’s voor de landbouwsector als gevolg van het opzetten van het waterpeil. Dit kan ten koste
gaan van werkgelegenheid, verdienvermogen en vestigingslocaties landbouw.
Ruimte voor grootschalige energielandschappen vs. overig landgebruik
In het kader van de energietransitie wordt steeds meer ruimte geboden aan energieproductie op land
(windparken en zonneweides). Ruimte voor dergelijke grootschalige energielandschappen
(zonneweides en/of windturbineparken) leidt tot (ruimte) beperkingen voor (of verstoring van)
andere gebruiksfuncties, zoals landbouw, natuur, landschap, water en wonen (beleidskeuze 1.4).
Veranderingen in de energievoorziening kunnen de komende jaren een grote impact krijgen.
Grootschalige energielandschappen (windparken en zonneweides) hebben een groot ruimtelijk
beslag en kunnen, afhankelijk van de locatie, een grote impact hebben op de belevingswaarde van
het landschap, natuur, externe veiligheid, hinder (geluid en slagschaduw) en gebruiksruimte van
overige functies (o.a. landbouw, wonen, recreëren). Clustering vermindert de ruimtelijke afwenteling,
kan beter afgestemd worden met het hoofd-elektriciteitsnetwerk en leidt tot lagere kosten.
Zonneweides of windturbines kunnen ook economische dragers voor het landelijk gebied worden.
Productie van duurzame energie levert inkomsten op voor de landbouw en kan vooral kansen bieden
in gebieden waar landbouw onder druk staat. De belangrijkste aspecten van het Rad van de
Leefomgeving die door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Waardevolle landschappen: Er is een grote kans dat de beleving van landschappelijke kwaliteiten
sterk wordt beïnvloed. Moderne windturbines kunnen bij heldere atmosferische condities en in
open landschappen vanaf 10 km goed zichtbaar zijn. Grootschalige windparken kunnen daarom
een verstorend effect hebben op open landschappen (horizonvervuiling en belevingswaarde). Bij
bepaalde landschapstypen, zoals grootschalige haven- en industriecomplexen en dijken,
snelwegen, bruggen of sluizen kunnen de risico’s kleiner zijn en zijn er kansen voor meervoudig
ruimtegebruik. Hier spelen echter vaak veiligheidsrisico’s en is er beperkte vrije ruimte. Bij
overige vormen van landgebruik, zoals natuur, kunnen de risico’s voor de verstoring van
waardevolle landschappen kleiner zijn en eventueel zelfs kansen bieden (Royal HaskoningDHV,
2013).
• Natuur: Windturbines leveren risico’s voor (trek)vogels en vleermuizen. Als gevolg van de bladen
kunnen er slachtoffers ontstaan.
Ruimte voor windenergie vs. ruimte voor zonne-energie
In het energieakkoord is afgesproken om in 2020, 6.000 MW windenergie in gebruik te hebben en
ontwikkeling van windenergie op land te bevorderen. In energielandschappen kunnen windturbines
samengaan met zonnevelden en er zijn goede combinaties met netaansluiting mogelijk. Indien
grootschalige zonneweides al aanwezig zijn, zijn windturbines echter moeilijk in te passen; de ruimte
is beperkt (beleidskeuze 1.4).

122

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

In een robuust energienetwerk is sprake van verschillende vormen van energieproductie. Hierbij kan
men o.a. de keuze maken tussen windenergie en zonne-energie. In beide gevallen moet er rekening
gehouden worden met de mogelijke impact op waardevolle landschappen. Een nadeel van
zonneweides is dat deze bij gelijkblijvende productie een groter ruimtebeslag hebben dan moderne
windturbines, maar zonneweides kunnen ook minder risico’s vormen voor natuur, veiligheid en
geluidhinder. Zo kunnen zonneweides kansen bieden voor biodiversiteit, omdat tussen de
zonnepanelen ruimte ontstaat voor natuurwaarden (BügelHajema, 2018; Pardal, 2018). De
belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze conflicterende claim
beïnvloed worden zijn:
• Natuur: Windturbines vormen een risico voor de biodiversiteit, met name voor trekvogels en
vleermuizen. Daarentegen kunnen zonneweides een geschikt biotoop vormen voor
grondgebonden zoogdieren, amfibieën en foerageergebied voor vogels (BügelHajema, 2018;
Pardal, 2018).
• Milieugezondheidsrisico (geluidhinder): Veel losstaande bebouwing in een gebied kan bepalend
zijn voor de mogelijkheden van plaatsing van windturbines, omdat deze tegen overmatige
geluidhinder beschermd moeten worden. Bij zonneweides is er geen sprake van geluidhinder
(BügelHajema, 2018; Pardal, 2018) maar wel van schittering.

4.6.3 Samenhangende effecten in haven- en
Industriegebieden
De grote zeehavens zijn voor de internationale positie en economische kracht van Nederland
essentieel. Met Rotterdam als verreweg de grootste haven van Europa is het een belangrijke
toegangspoort tot de Europese markt van 500 miljoen consumenten en met een overslag van 465
miljoen ton een belangrijk knooppunt voor de wereldwijde goederenstromen. Ook Amsterdam als de
nummer vier van Europa 4 , de haven van Vlissingen (in samenhang met Terneuzen en Gent) en
Eemshaven hebben hierin een aandeel. Het haven- en industriegebied van Rotterdam is één van ’s
werelds grootste olie- en chemiecentra. Ook heeft Rotterdam het grootste biobased cluster van
Europa. Andere grote industrieclusters in Nederland betreffen Eemshaven, IJmuiden/
Noordzeekanaalgebied, Terneuzen/Vlissingen en Chemelot.

4

De grootste Europese zeehavens in tonnage zijn: (1) Rotterdam, (2) Antwerpen, (3) Hamburg, (4) Amsterdam, (5) Algeciras, (6)
Marseille en (7) Bremen/Bremerhaven

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

123

Figuur 4.13 | Samenhangende keuzes in haven- & industriegebieden
In de digitale rapportage worden onderstaande teksten tevens interactief gelinkt aan de nummers in
de figuur
In haven- en industriegebieden komen de hierna volgende keuzes samen die onderling kunnen
conflicteren (zie bovenstaand figuur voor nummering). Andere keuzes leiden niet tot grote,
onoverkomelijke conflicterende claims in haven- en industriegebieden. Mogelijk kunnen wel condities
en voorwaarden vanuit het ene gebruik aan de uitvoering van een ander gebruik worden gesteld,
bijvoorbeeld: bij de locatiekeuze voor nieuwe woningbouw moet de bereikbaarheid en het
functioneren van de haven gegarandeerd blijven.
Hieronder worden de conflicterende claims die spelen in de haven- en industriegebieden kort
toegelicht:
Ruimte voor zeehavens vs. natuur, landschap, recreatie & leefmilieu
Eventuele uitbreiding van havengebieden kan ten koste gaan van aanwezige natuurwaarden,
landschappelijke waarden en recreatieve voorzieningen. Intensivering van het ruimtegebruik in de
havens kan negatieve effecten hebben op de milieukwaliteit (lucht, geluid, stank,
omgevingsveiligheid) in de havengebieden. Er kan dus druk ontstaan op het leefmilieu (beleidskeuze
2.2).

124

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

Fysieke ruimte is nodig om de groei van de havens te accommoderen en de positie van onze havens te
behouden en te versterken. Het bieden van ruimte voor zeehavens lijkt in lijn te zijn met de
bestaande mainportstrategie, waardoor er ten opzichte van de referentiesituatie weinig kansen en
risico’s te verwachten zijn. Daarnaast maken andere functies (met name woningbouw en regionale
bereikbaarheid) aanspraak op de ruimte van de havens van Rotterdam en met name Amsterdam, die
daarmee onder flinke druk staan. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die
door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Milieugezondheidsrisico: Bij het intensiveren en/of het uitbreiden van havengebieden zal de
geluidhinder toenemen en de luchtkwaliteit verslechteren. Dit geeft risico’s voor het leefmilieu
en speciaal voor gebruiksfuncties die gevoelig zijn voor geluid (in de zin van de Wet geluidhinder)
en een slechtere luchtkwaliteit (Rijkswaterstaat & Royal HaskoningDHV, 2014). Wel kunnen er
compenserende maatregelen worden genomen en gebiedsgericht en flexibel met milieunormen
om worden gegaan. Mogelijk is Haven-Stad Amsterdam hiervoor een interessant voorbeeld, al
maakt de uitspraak van de rechter met betrekking tot het Zaanse Hembrugterrein helder dat
milieukwaliteit scherpe eisen stelt aan een eventuele transformatie naar een woongebied (Antea
Group, 2017).
• Milieurampen: Het intensiveren en/of uitbreiden van de ruimte voor zeehavens biedt ruimte
voor de vestiging en uitbreiding van risicobronnen, waarbij er sprake zal zijn van een toename
van het transport van gevaarlijke stoffen en risico’s op het overschrijden van
veiligheidscontouren (Arcadis, 2017). Daarentegen zijn deze risico’s bij andere gebruiksfuncties
als natuur, landschap en recreatie er in mindere mate (Rijkswaterstaat & Royal HaskoningDHV,
2014).
• Werkgelegenheid en verdienvermogen: Het intensiveren en/of uitbreiden van de ruimte voor
zeehavens biedt kansen voor een groei in de werkgelegenheid en het verdienvermogen.
Daarentegen zijn deze kansen bij andere gebruiksfuncties als natuur, landschap en recreatie er in
mindere mate (Royal HaskoningDHV, 2018; Royal HaskoningDHV, 2011).
• Ruimte voor zeehavens kan kansen bieden voor de aanwezigheid van vestigingslocaties voor
bedrijven, maar kan risico’s meebrengen voor de aanwezige ruimte voor andere gebruiksfuncties,
zoals natuur, landschap en recreatie. Wanneer er ruimte wordt geboden aan deze
gebruiksfuncties is de milieugebruiksruimte voor zeehavens (en daarmee vestigingslocaties voor
bedrijven) kleiner (Royal HaskoningDHV, 2018; Royal HaskoningDHV, 2011). Met natuur- en
landschap inclusief ontwerp en beheer kan rekening worden gehouden met deze functies.
Ruimte voor energie-intensieve industrie vs. bestaande havenactiviteiten en industrie
Het benutten van reststoffen door de industrie en restwarmte door tuinbouw, kantoren en woningen
stelt eisen aan de nabijheid van aanbieders en gebruikers. Havengebieden en industriegebieden
worden daarom getransformeerd. Nieuwe industrieën moeten slim worden gelokaliseerd ten
opzichte van zowel de potentiële energiegebruikers als de energie-infrastructuur, om enerzijds
overschotten (warmte) en (anderzijds) tekorten (elektriciteit) via het netwerk te kunnen voorkomen.
De ruimte die nodig is voor de energie-intensieve industrie kan ten koste gaan van andere functies
zoals de bestaande havenactiviteiten en industrie. Als dat geval zou zijn, ontstaat extra druk op
gebieden in de directe nabijheid van de haven die (nog) geen havenfunctie vervullen (beleidskeuze
2.1 en 2.2).
De groei van haven- en industriële activiteiten heeft een grote impact op de fysieke leefomgeving en
vergt mogelijk extra fysieke ruimte. Met betrekking tot die opslag zijn ondergronds nieuwe
infrastructuren nodig voor restwarmte, waterstof en ondergrondse CO2-opslag en –transport.
Bovengronds is het ruimtebeslag ook aanzienlijk, met meer windturbines, zonneweides, nieuwe
hoogspanningsleidingen en decentrale opwekkingseenheden. De aanlanding van grootschalige
opgewekte wind op zee biedt goede vestigingsvoorwaarden voor hoogwaardige energie-intensieve
bedrijven (zoals datacenters) en de verduurzaming van de industrie ter plaatse. Het bieden van
ruimte voor energie-intensieve industrie kan bestaande havenactiviteiten en industrie verdringen. De
belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze conflicterende claim
beïnvloed worden zijn:
• Vestigingslocaties: Energie-intensieve industrie (zoals datacenters) kan de beschikbare ruimte
voor andere havenactiviteiten (b.v. containerterminals) onder druk zetten en mogelijk
verminderen. Echter, er komt op termijn ook ruimte doordat fossiele industrie in mindere mate
nodig is (Arcadis, 2017). Er is voornamelijk een verandering in de invulling van de aanwezige
soorten industrie. Hoe dit in de praktijk zal uitpakken is op het niveau van de NOVI niet in te
schatten.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

125

• Energienetwerk: Invulling met diverse vormen van energie-intensieve industrie vraagt ter
plaatse van aanlandingsplekken een intensivering van het energienetwerk en biedt kansen voor
het verder accentueren van het industrieel karakter van een havengebied ten opzichte van
bestaande havenactiviteiten en industrie (Royal HaskoningDHV, 2013).
Ruimte voor duurzame transities vs. bestaande havenactiviteiten en industrie
De ruimte voor havens is extra nodig omdat gedurende langere tijd op- en overslag van zowel fossiele
als niet fossiele brandstoffen zullen plaatsvinden en de lineaire en circulaire economie in de
energietransitiefase naast elkaar zullen blijven bestaan. Hetzelfde geldt voor opslag, overslag,
transport en gebruik van fossiele én niet fossiele brandstoffen. De extra benodigde ruimte kan ten
koste gaan van bestaande havenactiviteiten en industrie. Als dat geval zou zijn, ontstaat extra druk
op gebieden in de directe nabijheid van de haven die (nog) geen havenfunctie vervullen (beleidskeuze
2.2).
Naast bestaande havenactiviteiten en industrie vragen duurzame transities extra ruimte voor
circulaire en bio-based productiefaciliteiten en verzamelplekken om gebruikte producten een nieuw
leven te geven (bouwgrondstoffen- en andere –hubs). Anderzijds is op termijn minder ruimte nodig
voor traditionele afvalverwerking. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die
door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Vestigingslocaties: Ruimte voor verzamelplekken/hubs kan de beschikbare ruimte voor andere
havenactiviteiten (b.v. containerterminals) verminderen. Echter, wanneer er geen ruimte wordt
geboden voor dergelijke hubs zijn er risico’s dat een circulaire economie (en daarmee het
grondstoffenbehoud) niet van de grond komt.
• Verdienvermogen: De bestaande havenactiviteiten en industrie leveren meer op in vergelijking
tot verzamelplekken. Het bieden van ruimte voor verzamelplekken biedt dus risico’s, omdat
andere gebruiksfuncties mogelijk meer rendabel zijn.
Ruimte voor verstedelijking vs. bestaande havenactiviteiten
Andere functies (met name woningbouw en regionale bereikbaarheid) maken aanspraak op de
ruimte van de havens van Rotterdam en met name Amsterdam, die daarmee flink onder druk staan.
Uitbreidingsplannen voor woningbouw kunnen op gespannen voet staan met bestaande
havenactiviteiten en industrie en de (milieu)ruimte die daarvoor noodzakelijk is (beleidskeuze 2.1, 2.2
en 2.3).
Wanneer de verstedelijkingsstrategie van de NOVI wordt gevolgd, wordt voorafgaand aan besluiten
over aantallen woningen, voorzieningen, etc. helder welke milieu- c.q. leefomgevingskwaliteiten
spelen en of, en zo ja in hoeverre, er ruimte is voor woonfuncties in huidige haven- en
industriegebieden. Wanneer toch wordt gekozen voor deze transformatie, dan zijn aanvullende,
gerichte maatregelen noodzakelijk, b.v. verplaatsing van haven- en industrieactiviteiten. Mocht ervoor
gekozen worden de transformatie niet of maar ten dele uit te voeren, dan zullen nieuwe stedelijke
functies elders moeten worden geaccommodeerd. De belangrijkste aspecten van het Rad van de
Leefomgeving die door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Milieugezondheidsrisico: Bij het intensiveren en/of uitbreiden van havengebieden zal de
geluidhinder toenemen en de luchtkwaliteit verslechteren. Dit geeft risico’s voor het leefmilieu
en speciaal voor gebruiksfuncties die gevoelig zijn voor geluid (in de zin van de Wet geluidhinder)
en een slechtere luchtkwaliteit (Rijkswaterstaat & Royal HaskoningDHV, 2014). Wel kunnen er
compenserende maatregelen worden genomen en gebiedsgericht en flexibel met milieunormen
om worden gegaan. Mogelijk is Haven-Stad Amsterdam hiervoor een interessant voorbeeld, al
maakt de uitspraak van de rechter met betrekking tot het Zaanse Hembrugterrein helder dat
milieukwaliteit scherpe eisen stelt aan een eventuele transformatie naar een woongebied
(Antea, 2017).
• Milieurampen: Het uitbreiden van de ruimte voor havens biedt ruimte voor de vestiging en
uitbreiding van risicobronnen, waarbij er sprake zal zijn van een toename van het transport van
gevaarlijke stoffen en risico’s op het overschrijden van veiligheidscontouren (Arcadis, 2017).
Daarentegen zijn deze risico’s bij verstedelijking er in mindere mate (Rijkswaterstaat & Royal
HaskoningDHV, 2014).

126

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Werkgelegenheid en verdienvermogen: De bestaande havenactiviteiten bieden kansen voor een
groei in de werkgelegenheid en het verdienvermogen. Daarentegen zijn deze kansen bij andere
gebruiksfuncties, zoals wonen, er in mindere mate (Royal HaskoningDHV, 2018; Royal
HaskoningDHV, 2011).

4.6.4 Samenhangende effecten op de Noordzee
De Noordzee is een complex en open marien ecosysteem, relatief ondiep en voedselrijk. Het gebied
biedt ruimte aan een groot aantal verschillende gebruiksfuncties. Het is één van de meest intensief
gebruikte zeeën ter wereld. Het Nederlandse deel van de Noordzee beslaat een oppervlakte van circa
58.000 km2. Dit is 10% van de gehele Noordzee (Royal HaskoningDHV, 2014).

Figuur 4.10 | Samenhangende keuzes op de Noordzee
In de digitale rapportage worden onderstaande teksten tevens interactief gelinkt aan de nummers in
de figuur
Op de Noordzee komen de volgende keuzes samen die onderling kunnen conflicteren:
• Om de energie- en klimaatambities te realiseren is voldoende ruimte op zee nodig voor
energieopwekking, conversie (met platforms en/of kunstmatige eilanden) en de aanlanding van
de duurzame energieopwekking met elektriciteitskabels of gasleidingen. De benodigde ruimte
voor wind op zee, CO2-opslag en andere energievormen kan conflicteren met ruimte voor natuur;
visserij; defensie; en het niet uitsluiten van een eventuele luchtvaart in de toekomst
(beleidskeuze 1.2 en 1.3).
• Kustverdediging vereist voldoende zandwinningsmogelijkheden op zee in de toekomst en
mogelijk ruimte voor zeewaartse kustverdediging. De benodigde ruimte op zee voor
zandwinning kan conflicteren met ruimte voor wind op zee (beleidskeuze 1.2)

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

127

Andere keuzes leiden niet tot grote, onoverkomelijke conflicterende claims op de Noordzee. Mogelijk
kunnen wel condities en voorwaarden vanuit het ene gebruik aan de uitvoering van een ander
gebruik worden gesteld, bijvoorbeeld: voor CO2-opslag kan veelal gebruik worden gemaakt van
bestaande infrastructuur of is de verwachting dat nieuwe infrastructuur onder voorwaarden goed
inpasbaar is (North Sea Energy, 2018); voor zeehavens wordt bereikbaarheid en nautische veiligheid
gegarandeerd met het verkeersscheidingsstelsel en een eventuele zeewaartse uitbreiding van de
zeehavens binnen 12-mijlszone overlapt niet met nieuwe gebieden voor windenergie.
Hieronder worden de conflicterende claims die spelen op de Noordzee met betrekking tot de
grootschalige uitrol van windenergie op zee kort toegelicht:
Ruimte voor natuur vs. ruimte voor wind op zee
De Noordzee heeft een belangrijke functie voor natuur, en delen van de Noordzee zijn aangewezen
als Natura2000-gebied (Noordzeeloket). De mariene biodiversiteit staat hoog op de internationale
beleidsagenda. Het benutten van ruimte voor wind op zee betekent dat minder ruimte beschikbaar is
voor uitsluitend natuur. De uitrol van wind op zee, zoals vastgelegd in de Routekaart 2030 (Ministerie
Economische Zaken en Klimaat, 2018a), levert nu al spanning op ten aanzien van de ‘ecologische
gebruiksruimte’ op de Noordzee. Indien de ruimte voor wind op zee beperkt wordt tot de beschikbare
ecologische ruimte, betekent dit dat minder ruimte beschikbaar is voor wind op zee en op land extra
ruimte gevonden moet worden om de energietransitie mogelijk te maken. Mogelijk biedt een
combinatie van natuur in windparken een oplossing. Dit is al onderdeel van de huidige kavelbesluiten
in de vorm van een voorschrift gericht op maatregelen ter vergroting van het geschikte habitat voor
van nature in de Noordzee voortkomende soorten (Ministerie Economische Zaken, 2018b; Voorschrift
4.8). Een verdere uitwerking hiervan kan mogelijkheden bieden voor combinatie van
natuurontwikkeling in windparken. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die
door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn:
• Natuur: impact op soorten en habitats door aanleg en operaties van windparken op zee
(Rijkswaterstaat, WOZEP).
• Natuurlijke systemen: impact van windparken op zee op natuurlijke processen van zeebodem en
zeestromingen (Royal HaskoningDHV, 2014).
Ruimte voor visserij vs. ruimte voor wind op zee
De Noordzee is een belangrijk gebied voor de commerciële visserij. De beschikbare ruimte voor de
visserijsector staat al onder druk door de aanwijzing van beschermde natuurgebieden (Royal
HaskoningDHV, 2014). Deze komt verder onder druk te staan als de maximale ruimte voor wind op
zee wordt benut. Indien de ruimte voor de visserij op de Noordzee wordt gehandhaafd, betekent dit
dat minder ruimte beschikbaar is voor wind op zee en op land extra ruimte gevonden moet worden
om de energietransitie mogelijk te maken. Mogelijk biedt een combinatie van gebruiksfuncties
uitkomst, waarbij visserij, onder voorwaarden en aanpassing van vismethoden, in windparken wordt
toegestaan. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die door deze conflicterende
claim beïnvloed worden zijn (Royal HaskoningDHV, 2014):
• Economische vitaliteit: Het verlies van visgronden heeft voor de visserijsector een economische
doorwerking. Daarbij moet opgemerkt worden dat het verlies aan beschikbare visgronden niet
betekent dat vissers minder vis vangen, het betekent wel dat vissers mogelijk verder moeten
varen en intensiever zullen vissen in andere gebieden. Bovendien brengt omvaren extra
brandstofverbruik (CO2-emissie) en kosten met zich mee.
• Welzijn: Het verlies aan visgronden heeft voor de visserijsector een sociale doorwerking.
Ruimte voor defensie vs. ruimte voor wind op zee
Het Ministerie van Defensie oefent met schepen, onderzeeërs, straaljagers en helikopters over delen
van de Noordzee, daarvoor zijn militaire oefengebieden ingericht, bijvoorbeeld ten noorden van de
Waddeneilanden waar een militair oefengebied ligt waar met scherp wordt geschoten (Royal
HaskoningDHV, 2014). Om de maximale ruimte voor wind op zee te kunnen benutten zal de ligging
en/of oriëntatie van de oefengebieden aangepast moeten worden. De oefenruimte zelf zal dan

128

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

worden behouden, maar mogelijk neemt de afstand waarover de oefengebieden moeten worden
bereikt toe. Indien de oefengebieden op zee worden gehandhaafd, betekent dit dat minder ruimte
beschikbaar is voor wind op zee en op land extra ruimte gevonden moet worden om de
energietransitie mogelijk te maken. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die
door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn (Royal HaskoningDHV, 2014):
• Veiligheidsrisico’s: het benodigde oppervlak aan oefengebied staat niet ter discussie, mogelijk
neemt de afstand om er te komen toe. Een toename in de afstand kan de verkeersveiligheid op
zee en in de lucht beïnvloeden.
• Natuurlijke hulpbronnen: mogelijke impact in relatie tot eventueel verder vliegen/varen van
militair materieel naar de oefengebieden.
Ruimte voor mogelijke, toekomstige luchthaven op zee vs. ruimte voor wind op zee
Het Rijk wil op dit moment niet uitsluiten dat in de toekomst een luchthaven in zee gerealiseerd
wordt. Het maximaal benutten van de ruimte voor wind op zee kan betekenen dat in de toekomst
Schiphol niet meer uitgebreid/verplaatst kan worden naar zee. Indien ruimte voor een eventuele
luchthaven op zee op lange termijn niet wordt uitgesloten, betekent dit dat minder ruimte
beschikbaar is voor wind op zee en op land extra ruimte gevonden moet worden om de
energietransitie mogelijk te maken. De belangrijkste aspecten van het Rad van de Leefomgeving die
door deze conflicterende claim beïnvloed worden zijn (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2019):
• Milieukwaliteit en gezondheid: verbetering omgeving Schiphol vs. verslechtering kustregio’s, op
het gebied van o.a. emissies, zicht en geluidsbelasting.
• Veiligheidsrisico’s: combinatie van eilanden voor de kust kan bijdragen aan mogelijkheden voor
kustverdediging; tegelijkertijd zijn er ook veiligheidsaspecten t.a.v. de bereikbaarheid van het
eiland en mogelijkheden voor vliegbewegingen i.v.m. weersomstandigheden op zee.
• Natuurlijke systemen: impact van eiland op natuurlijke processen van zeebodem en
zeestromingen, zoals slibstromen en langer termijn morfologie.
• Natuur: impact van eiland en aanvliegroutes over zee op soorten en habitats, met name voor
(trek)vogels en vissen.
• Economische vitaliteit: groeimogelijkheden voor luchtvaartsector door beschikbaarheid van
ruimte op zee vs. groeimogelijkheden voor bestaande sectoren op zee zoals zandwinning, visserij
en windenergie; maar ook invloed op strand- en verblijfsrecreatie langs de kust.
• Ruimtelijke economische structuur: toename van bereikbaarheid in luchtvaartsector, maar
tegelijkertijd ook toename van transport naar luchthaven op zee.
• Wonen en woonomgeving: vrijkomen van ruimte voor wonen en natuurontwikkeling in het
Schipholgebied (inschatting 20.000 hectare), maar ook meer druk op woonomgeving in
kustregio’s door toenemende transportbewegingen.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

129

4.7 Effecten voor buurlanden
Grensoverschrijdende effecten treden met name op als gevolg van ontwikkelingen waarbij een toeof afname van vervuilende stoffen in de lucht (CO2, NOx, PMx, ed.) verwacht kan worden of bij
ruimtelijke ingrepen in het grensgebied (b.v. windturbines). Indien in vervolgbesluiten concreter
bekend is op welke wijze invulling wordt gegeven aan het beleid, dient extra aandacht besteed te
worden aan eventuele grensoverschrijdende effecten.
Hierna zijn de beleidskeuzes benoemd die kansen en risico’s benoemd die consequenties kunnen
hebben op het grondgebied van Vlaanderen, Duitsland of het Verenigd Koninkrijk.

Grensoverschrijdende effecten van beleidskeuzes over klimaatadaptatie
en energietransitie
Beleidskeuze 1.1: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust
• Overstromingen - kans: Een klimaatbestendige inrichting van Nederland, waarbij rekening wordt gehouden met een duurzaam
functionerend riviersysteem, kan bovenstrooms van Nederland positief doorwerken met betrekking tot waterveiligheid (verlaging
waterstanden rivieren bij piekafvoeren).
Beleidskeuze 1.2: De Noordzee biedt kansen voor inpassing duurzame energie
• Emissie van broeikasgassen - kans: de inzet op duurzame energie op zee kan bijdrage aan een afname van CO2-concentraties en
daarmee aan de mondiale aanpak van klimaatverandering.
• Biodiversiteit en ruimtelijke samenhang natuurgebieden - risico: Wanneer windturbines op locaties worden geplaatst waar
belangrijke vliegroutes van vogels liggen, is er een risico op significante effecten (externe werking). Windturbines op zee liggen vaak
op internationaal belangrijke trekroutes voor vogels.
• Waardevolle landschappen - risico: Windturbines zijn van grote afstand zichtbaar. Indien windturbines in zee aan de rand van
Nederland geplaatst worden is er een risico voor verstoring van landschappelijke waarden in het buitenland (afname openheid, e.d.).
• Stilte en duisternis - risico: Windturbines zijn van grote afstand zichtbaar en zijn verlicht. Indien windturbines aan de randen van
Nederland geplaatst worden is er een risico op afname van donkere gebieden.
Beleidskeuze 1.4: Realiseren opgave duurzame energie op land
• Emissie van broeikasgassen - kans: de inzet op duurzame energie (windturbines, CO2 opslag ed.) op land kan bijdragen aan
afname van CO2 concentraties en daarmee aan de mondiale aanpak van klimaatverandering.
• Biodiversiteit en ruimtelijke samenhang natuurgebieden - risico: Wanneer windturbines op locaties worden geplaatst waar
belangrijke vliegroutes van vogels liggen, is er een risico op significante effecten (externe werking).
• Waardevolle landschappen - risico: Windturbines zijn van grote afstand zichtbaar. Indien windturbines aan de rand van Nederland
geplaatst worden is er een risico voor verstoring van landschappelijke waarden in het buitenland (afname open landschappen, ed.).
• Stilte en duisternis - risico: Windturbines zijn van grote afstand zichtbaar en zijn verlicht. Indien windturbines aan de randen van
Nederland geplaatst worden is er een risico op afname van donkere gebieden.

Grensoverschrijdende effecten van beleidskeuzes over duurzaam
economisch groeipotentieel
Beleidskeuze 2.1: Duurzame en circulaire economie
• Emissie en vastlegging van broeikasgassen – kans: de inzet van een duurzame en circulaire economie kan bijdragen aan afname
van CO2 concentraties en daarmee aan de mondiale aanpak van klimaatverandering.
• Milieugezondheidsrisico – risico: een duurzame, circulaire economie brengen risico’s met zich mee voor de milieugezondheid
(afname luchtkwaliteit, geluidshinder, veiligheidsrisico’s). Effecten kunnen tot in het buitenland reiken.
Beleidskeuze 2.2: Duurzame energiebronnen en verandering productieprocessen
• Emissie van broeikasgassen – kans: de inzet van een duurzame energiebronnen kan bijdragen aan afname van CO2 concentraties
en daarmee aan de mondiale aanpak van klimaatverandering.
• Milieugezondheidsrisico – risico: ruimte voor duurzame energie in zeehavens en industrie brengen risico’s met zich mee voor de
milieugezondheid (afname luchtkwaliteit). Effecten kunnen tot in het buitenland reiken.
• Biodiversiteit - risico: Wanneer de milieudruk in de grensstreek toeneemt door bijvoorbeeld energie intensieve industrieën en
verkeer kan dit risico’s met zich meebrengen voor natuurgebieden en biodiversiteit in de buurlanden, zoals voor de Natura 2000gebieden.
Beleidskeuze 2.3: Optimale (inter)nationale bereikbaarheid
• Bereikbaarheid - kans: Door de inzet op een optimale internationale bereikbaarheid neemt de kans op aantal banen dat binnen een
uur reistijd bereikt kan worden toe. Dit geldt ook voor het buitenland.
• Milieugezondheidrisico -risico: Het verbeteren van de bereikbaarheid brengt risico’s met zich meer voor milieugezondheid (afname
luchtkwaliteit en toename geluidshinder door meer verkeersbewegingen).
Beleidskeuze 2.5: Bevorderen grensoverschrijdende verbindingen

130

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

• Milieugezondheidsrisico - kans en risico: Het stimuleren van vervoer over spoor is negatief voor de milieugezondheid.
Spoorvervoer produceert namelijk veel geluidhinder (ook in het buitenland). Mogelijke afname van vliegverkeer kan aan de andere
kant weer bijdragen aan een afname van CO2 concentraties in de lucht in het buitenland.
• Emissie en vastlegging van broeikasgassen - kans en risico: het bevorderen van grensoverschrijdende verbindingen kan door
afname vliegverkeer bijdragen aan een afname van CO2 concentraties en daarmee aan de mondiale aanpak van klimaatverandering.
Aan de andere kant zijn er ook risico’s op toename van CO2 concentraties (meer transport over weg, spoor, ed.).
• Werkgelegenheid, woningbouwlocaties en voorzieningen – kans: De inzet van het Rijk om grensoverschrijdende verbindingen te
verbeteren biedt kansen voor Vlaanderen, Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen. Ondanks cultuurverschillen blijken er diverse zorg-,
woon-, werk- en onderwijsrelaties te zijn.
• Bereikbaarheid - kans: Door de inzet op het bevorderen van grensoverschrijdende verbindingen neemt de kans op aantal banen dat
binnen een uur reistijd bereikt kan worden toe. Dit geldt ook voor het buitenland.
Beleidskeuze 2.6: Ruimte voor datacenters
• Emissie en vastlegging van broeikasgassen – kans: de plaatsing van datacenters daar waar levering van restwarmte aan
warmtenetten mogelijk is en duurzame energie beschikbaar is biedt kans op efficiënt duurzaam energiegebruik (en daarmee minder
uitstoot van broeikasgassen).
• Milieugezondheidsrisico –risico: ruimte voor datacentra brengen risico’s met zich mee voor de milieugezondheid (afname
luchtkwaliteit). Effecten kunnen tot in het buitenland reiken.

Grensoverschrijdende effecten van beleidskeuzes over sterke en gezonde
steden en regio’s
Beleidskeuze 3.6: Bereikbaarheid stad en regio
• Milieugezondheidsrisico – kans: de inzet op ander mobiliteitsgedrag en een beter stedelijk OV systeem draagt bij aan afname
luchtverontreinigingen en geluidshinder. Dit effect kan positief doorwerken naar het buitenland.
• Emissie en vastlegging van broeikasgassen - kans: de inzet op ander mobiliteitsgedrag en een beter stedelijk OV systeem draagt
bij aan afname van emissie van broeikasgassen. Dit effect kan positief doorwerken naar het buitenland.
Beleidskeuze 3.7: In gebieden met bevolkingsdaling versterken vitaliteit en leefbaarheid
• Werkgelegenheid – kans: Het ontwikkelen en versterken van de regionaal economische toekomstpersectieven in gebieden met
bevolkingsdaling biedt kansen voor werkgelegenheid in het buitenland.Grensoverschrijdende samenwerking en verbindingen met de
buurlanden kunnen de sociaal economische situatie tevens in het buitenland verbeteren.

Grensoverschrijdende effecten van beleidskeuzes over de ontwikkeling
van het landelijk gebied
Beleidskeuze 4.1: Verbeteren balans tussen landgebruik en omgevingskwaliteiten
• Emissie en vastlegggingvan broeikasgassen - kans: Emissie van broeikasgassen kunnen dalen door het tegengaan van
bodemdaling (met oxidatie) in veenweidegebieden. Dit draagt bij aan de mondiale aanpak van klimaatverandering.
Beleidskeuze 4.3: Duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem
• Milieugezondheidsrisico – kans en risico: Er zijn kansen voor het gezondheidsrisico als gevolg van de transformatie naar
kringlooplandbouw. Reststromen worden zoveel mogelijk benut als grondstoffen voor landbouwproductie. Hierbij komt zo min mogelijk
afval vrij en is de uitstoot van schadelijke stoffen zo klein mogelijk. Kringlooplandbouw kan aan de andere kant echter ook infecties
veroorzaken voor de mens. Dit geneert ook kansen en risico’s in het buitenland.
• Emissie en vastlegging van broeikasgassen – kans en risico: Emissie van broeikasgassen kunnen dalen door lagere
milieubelasting van de landbouw en de transformatie naar kringlooplandbouw. Tegelijkertijd kan het investeren in de bodemkwaliteit door het toevoegen van organische stof aan de bodem - leiden tot een hogere CO2-uitstoot; door het toevoegen van organische stof
wordt meer CO2 opgeslagen in de bodem die ook weer wordt afgebroken met CO2 uitstoot als gevolg.

Hoofdstuk 4 | KANSEN EN RISICO’S VAN BELEIDSKEUZES IN DE ONTWERP-NOVI

PlanMER NOVI |

131

Hoofdstuk 5 | PASSENDE BEOORDELING VAN
GEVOLGEN VOOR NATURA 2000
De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) bevat nieuwe richtinggevende beleidskeuzes, waarvan het niet
op voorhand is uit te sluiten dat deze afzonderlijk of in samenhang kunnen leiden tot significante
effecten op Natura2000-gebieden. Daarom dient op grond van de Wet natuurbescherming een
passende beoordeling van de NOVI te worden opgesteld.
De passende beoordeling is de wettelijke plantoets die hoort bij kaderstellende plannen waarvan een
significant negatief effect op voorhand niet uitgesloten kan worden.
Het doel van de passende beoordeling is:
• Het in beeld brengen van de risico’s op significant negatieve effecten op de natuurlijke
kenmerken van het Natura2000-netwerk als gevolg van het nieuwe beleid uit de NOVI.
• Beschrijven van mitigerende maatregelen en/of beleidsaanpassingen die nodig zijn om
significante effecten te voorkomen. Het gaat hier met name om aanbevelingen voor de
uitwerking van de uitvoeringsbesluiten
• Waar relevant: kansen op positieve effecten.
Het detailniveau van de passende beoordeling sluit aan bij het detailniveau van NOVI. Het beleid uit
de NOVI is nog niet zo concreet uitgewerkt dat uit de passende beoordeling blijkt dat onderdelen niet
uitvoerbaar zijn en dat in de NOVI al passende maatregelen getroffen moeten worden. Wel zijn er
beleidskeuzes die een verhoging van de milieudruk met zich meebrengen en waar in de
vervolgbesluiten aandacht voor nodig is. Hiervoor geldt bij de uitwerking een grote opgave voor
mitigerende en/of compenserende maatregelen.
In de navolgende paragrafen volgen de conclusies uit de passende beoordeling. In de bijlage ‘De
passende beoordeling’ is de volledige uitwerking opgenomen.

5.1 Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
Windenergie op zee en de aanlandingspunten langs de kust hebben het grootste risico op significant
negatieve effecten. Deze maatregelen vinden plaats in of in de nabijheid van de Natura 2000landschappen Noordzee, Waddenzee en Delta, de Duinen en het Rivierengebied. Omdat de
milieudruk hier zal toenemen is er sprake van een (grote) opgave voor mitigerende en/of
compenserende maatregelen. Voor wind op zee moet een integrale afweging leiden tot een locatie
met de minste gevolgen voor de natuurwaarden. Het beleid is daarmee niet onuitvoerbaar. Het harde
substraat van de windturbinevoeten biedt ook nieuw leefgebied voor benthos en heeft daarmee een
positief effect op de voedselbeschikbaarheid van vissen, vogels en zeezoogdieren. Daarnaast kunnen
de aterveiligheidsmaatregelen mogelijk tot negatieve effecten leiden vanwege ruimtelijke ingrepen
in Natura 2000-gebieden.
De grootschalige clustering van duurzame energie en industrie op land vraagt om extra ruimte, maar
vanwege de status van het Natura 2000-netwerk is het niet aannemelijk dat dit binnen de Natura
2000-begrenzing zal plaatsvinden. Zonneweides veroorzaken verder geen milieudruk. Windparken
kunnen leiden tot verstoring en aanvaringsslachtoffers onder vogels (en vleermuizen), met name ter
hoogte van rustgebieden en migratieroutes. Een goede positionering, eventueel aangevuld met een
stilstand voorziening kan het risico op negatieve effecten verkleinen. Industriële ontwikkelingen
verhogen in zijn algemeenheid wel de milieudruk door productieprocessen en verkeersbewegingen.
Hier zijn brongerichte maatregelen mogelijk. Door een clustering neemt de milieudruk op andere
locaties af. Dit principe heeft geen negatieve invloed op het Natura 2000-netwerk.

Hoofdstuk 5 | PASSENDE BEOORDELING VAN GEVOLGEN VOOR NATURA 2000

PlanMER NOVI |

133

Op welke wijze warmtenetten worden gebruikt is nog niet uitgewerkt. Het risico bestaat dat bij
gebruik van bodemenergie met een open systeem grondwateronttrekkingen nodig zijn. Veel Natura
2000-landschappen ondervinden op dit moment een knelpunt als gevolg van verdroging en de
reikwijdte kan groot zijn waardoor op relatief grote afstand nog negatieve effecten te verwachten
zijn.
De zonneladder heeft tot doel om ecologische waarden beter te betrekken bij locatiekeuzes van
zonneparken en heeft daarmee geen negatief effect op het Natura2000-netwerk. Er zijn wel risico’s
bij het aanleggen van zonneparken op land. Met name waar het gaat om zonneparken op
waterplassen binnen Natura2000-gebieden of landbouwgronden die foerageergebied zijn voor
grasetende watervogels.
Beleid dat gericht is op energiebesparing en gebruik van restwarmte voorziet nog niet in fysieke
ingrepen waardoor geen negatieve effecten op het Natura2000-netwerk aan de orde is.

5.2 Duurzaam economisch groeipotentieel
Dit beleid omvat een aantal ontwikkelingen die extra ruimte vragen en die daarnaast de milieudruk
op het Natura 2000-netwerk verder kan doen vergroten. Nieuwe industrieën en uitbreiding van
infrastructuur zullen de grootste milieudruk veroorzaken omdat hier sprake zal zijn van een grote
toename aan verkeersbewegingen en productieprocessen die met name een toename van verstoring
en stikstofdepositie veroorzaken. Wanneer deze ontwikkelingen nabij het Natura 2000-netwerk
worden gerealiseerd kan er een grote opgave voor mitigerende en/of compenserende maatregelen
ontstaan. Met een goede locatieafweging en voldoende brongerichte maatregelen is de
uitvoerbaarheid van dit beleid niet onmogelijk.
Datacenters, aanlanding van datakabels en regionale bereikbaarheid, recreatieve ontwikkelingen
zullen eveneens een toename van de milieudruk veroorzaken, maar ingeschat is dat dit op kleinere
schaal zal plaatsvinden en deze ontwikkelingen minder locatie gebonden zijn waardoor eenvoudiger
invloed op het Natura 2000-netwerk vermeden kan worden, gecombineerd met brongerichte
maatregelen. Enkele Natura 2000-gebieden kennen op dit moment een knelpunt als gevolg van
verstoring door recreatie. Het IJsselmeergebied en de Veluwe zijn hier voorbeelden van. Een goede
zonering van recreatie is hier nodig. Dit beleid is door het treffen van mitigerende maatregelen
uitvoerbaar.
Het verduurzamen van kantoren en woningen, afspraken met betrekking tot grensoverschrijdende
verbindingen en gebruik van reststoffen en restwarmte hebben in beginsel geen negatieve invloed
op het Natura2000-netwerk.

5.3 Sterke en gezonde steden en regio’s
Nieuw in dit beleid is met name de focus op het verbeteren van de leefbaarheid en
klimaatbestendigheid van het bestaande stedelijk gebied. Dit heeft over het algemeen geen
negatieve invloed op het Natura 2000-netwerk. Daarnaast is klimaatadaptatie van de bebouwde
omgeving belangrijk om beter te kunnen inspelen op bijvoorbeeld hittestress en wateroverlast door
klimaatverandering. Er wordt ingezet op een compacte verstedelijking en het mobiliteitssysteem in
en rondom steden wordt gebruiksvriendelijker. Mogelijk dat de ruimtevraag voor verstedelijking en
goede ontsluiting negatieve gevolgen heeft voor het Natura 2000-netwerk. Het beleid is uitvoerbaar.

134

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 5 | PASSENDE BEOORDELING VAN GEVOLGEN VOOR NATURA 2000

5.4 Toekomstbestendige ontwikkeling van het
landelijk gebied
Deze beleidskeuzes hebben onder meer tot doel om de biodiversiteit te vergroten en een betere
balans te creëren tussen landgebruik en de omgevingskwaliteiten. Dit beleid zorgt niet voor een
toename van ontwikkelingen die extra milieudruk veroorzaken zoals versnippering, verstoring en
vermesting, zodat er geen risico is op een significant negatief effect.
Nabij natuurgebieden wordt gestreefd naar landbouw met een lage milieudruk. Door de verdere
uitvoering van de KRW-maatregelen wordt de waterkwaliteit verbetert wat gunstig is voor het
Natura 2000-netwerk.
In het beleid is nog niet concreet uitgewerkt welke maatregelen getroffen worden om de
bodemdaling in het veenweidegebied tegen te gaan. Opzetten van het waterpeil is een mogelijkheid.
Het Natura 2000-landschap meren en moerassen komt met name voor in het veenweidegebied.
Wanneer de uitvoering van deze maatregel tot gevolg heeft dat hele gebieden onder water worden
gezet, dan bestaat het risico dat dit significant negatieve effecten veroorzaakt omdat de
hydrologische omstandigheden in de betreffende Natura 2000-gebieden zodanig veranderen dat de
natuurlijke kenmerken niet gewaarborgd kunnen worden.

5.5 Kansen voor Natura 2000
Vanwege de meest logische ligging nabij stedelijk gebied en bestaande industrieën en door de
vergroting van de milieudruk is de kans om een positieve bijdrage aan het Natura 2000-netwerk te
leveren vanuit prioriteit 1 en 2 niet aannemelijk. Wanneer de ontwikkelingen leiden tot een
ruimtelijke concentratie kan de milieudruk afnemen op andere locaties, in vergelijking met een
situatie zonder deze visie.
Windparken op zee bieden ook kansen voor de biodiversiteit en de kwaliteit van het Natura 2000landschap. Er komt meer hard substraat onder water waar benthos van kan profiteren en als gevolg
daarvan ook de vispopulatie en zeezoogdieren. Met name wanneer de windparken worden
aangewezen als rustgebieden waar ook geen visserij plaatsvindt wordt de meeste winst voor natuur
geboekt.
Door een betere verdeling van de zoetwaterbeschikbaarheid liggen er kansen bij die Natura 2000landschappen die gevoelig zijn voor verdroging, wat door klimaatverandering versterkt zal worden.
Dit zijn met name de Natura 2000-landschappen van de hogere zandgronden, beekdalen, heuvelland
en hoogveen waar het diep wegzakken van de grondwaterstand een groot knelpunt is.
Er liggen kansen om de milieudruk binnen het Natura 2000-netwerk te verlagen door een goede
invulling van de kringlooplandbouw en landbouw rondom natuurgebieden waardoor de milieudruk
als gevolg van bijvoorbeeld verdroging en vermesting wordt verlaagd.
Bij oplossen van de problematiek rondom bodemdaling in de veenweidegebieden bestaan er kansen
om knelpunten rondom verdroging binnen met name het Natura 2000-landschap meren en
moerassen te verminderen. Door het opzetten van waterpeil worden CO2-emissies verlaagd,
bodemdaling verminderd en liggen er kansen om de natuurkwaliteit te verbeteren.
De Natura 2000-doelen zijn daarnaast ook afhankelijk van de natuurwaarden en milieucondities
buiten het Natura 2000-netwerk. Door bij de verdere uitwerking van het beleid een natuur inclusieve
aanpak te hanteren waarbij wordt gekeken op welke wijze natuur per saldo versterkt kan worden,
kan uitvoering van het beleid bedragen aan vergroting van de biodiversiteit in deze gebieden.

Hoofdstuk 5 | PASSENDE BEOORDELING VAN GEVOLGEN VOOR NATURA 2000

PlanMER NOVI |

135

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN
AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG
In een context waar veel leefomgevingsaspecten onder druk staan, kent de uitvoering van de
ontwerp-NOVI - en daarmee de effecten voor de staat van de fysieke leefomgeving - nog veel
onzekerheden. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken, afhankelijk van de
uitwerking in (gebiedsgerichte) programma’s, de doorwerking naar vervolgbesluiten van zowel Rijk
als decentrale overheden en van het in te zetten instrumentarium. De beleidskeuzes in de ontwerpNOVI bieden zowel kansen als risico’s voor alle aspecten van de fysieke leefomgeving; er zijn meer
kansen dan risico’s. Gezien de onzekerheden - en om kansen te verzilveren en gesignaleerde risico’s
het hoofd te bieden - is het noodzaak om tijdens de doorwerking en uitvoering van het beleid de
‘hand aan de kraan’ te houden. Hiervoor zijn een vorm van regie voor een samenhangende aanpak én
samenhangende monitoring van de effectiviteit van het beleid en van optredende effecten cruciaal
voor zorgvuldige doorwerking naar vervolgbesluiten, mét gelegenheid voor optimalisatie om kansen
te verzilveren en risico’s te beheersen.
Dit hoofdstuk bevat de belangrijkste conclusies van het planMER en de passende beoordeling en
aandachtspunten voor het vervolg.
In de digitale rapportage verwijst de bovenstaande knop naar: Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN
AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG, conclusies en aanbevelingen
In de digitale rapportage verwijst de bovenstaande knop naar: Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN
AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG, aandachtspunten voor het vervolg

6.1 Conclusies en aanbevelingen
De belangrijkste conclusies en aanbevelingen zijn:
1. Autonome trends en ontwikkelingen zorgen ervoor dat de staat van de fysieke leefomgeving
over het algemeen genomen richting 2030 steeds meer onder druk komt te staan. Ondanks de
inspanningen die in de regio in gang zijn gezet en de investeringen die door Rijk en regio worden
gedaan, keert voortzetting van bestaand beleid de meeste negatieve trends naar verwachting
niet. Dit geldt zowel voor de veilige en gezonde leefomgeving (vooral milieugezondheidsrisico’s
en klimaat), voor goede omgevingskwaliteit (vooral biodiversiteit), voor de economische
omgeving (vooral natuurlijke hulpbronnen en de ruimtelijk-economische structuur) en voor de
woonomgeving (vooral welzijn). Hierbij bestaan er in de autonome ontwikkeling van de staat
van de leefomgeving regionale verschillen, verschillen tussen stad en land, verschillen binnen en
buiten natuurgebieden en verschillen in de impact die verschillende bevolkingsgroepen ervaren.
2. De ontwerp-NOVI is een strategisch plan en omvat beleidskeuzes die globaal richting geven voor
een samenhangende aanpak om ruimte te bieden aan klimaatadaptatie en energietransitie, voor
duurzaam economisch groeipotentieel voor Nederland, voor sterke en gezonde steden en regio’s
en voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. In de context waarin veel
aspecten van de fysieke leefomgeving onder druk staan, bieden de beleidskeuzes zowel kansen
als risico’s voor de fysieke leefomgeving; er zijn meer kansen dan risico’s. Met de focus op de vier
prioriteiten kan worden geconcludeerd dat de beleidskeuzes belangrijke (vooral ruimtelijke)
opgaven ten aanzien van de staat van de fysieke leefomgeving expliciet adresseren, waaronder
klimaat, natuurlijke hulpbronnen en de ontwikkeling en verduurzaming van de ruimtelijke
economische structuur en economie.
3. De ontwerp-NOVI bevat geen concrete besluiten die nu al zullen leiden tot uitvoering van
maatregelen. Dit betekent ook dat een besluit over de ontwerp-NOVI nog niet direct zal leiden
tot effecten en dat de gevolgen voor de staat van de fysieke leefomgeving op langere termijn
nog met onzekerheid is omgeven. Zonder nadere uitwerking van het beleid in meer concrete
vervolgbesluiten en zonder flankerend beleid voor de in dit planMER geïdentificeerde kwetsbare

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

137

4.

5.

6.

7.

8.

9.

138

onderwerpen - met in bijzonder milieukwaliteit, gezondheid, welzijn, natuur en landschap - zal
de ontwerp-NOVI de meeste negatieve trends naar verwachting niet of niet voldoende keren.
Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken, afhankelijk van de te nemen
vervolgbesluiten van zowel Rijk als de decentrale overheden en van het in te zetten
instrumentarium.
Vooral beleidskeuzes die leiden tot risico’s voor de kwetsbare onderwerpen milieukwaliteit,
gezondheid, welzijn, natuur en landschap vergen nadrukkelijk aandacht, omdat de ontwikkeling
van de staat van deze aspecten van de fysieke leefomgeving al onder druk staat én omdat nietruimtelijke elementen van deze kwetsbare onderwerpen niet of in beperkte mate onderdeel
uitmaken van de beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI. Te denken valt aan bijvoorbeeld
milieukwaliteit (geur, geluid, lucht, stilte en duisternis, gevaarlijke stoffen en
omgevingsveiligheid), gezondheid (bescherming en bevordering), welzijn en biodiversiteit.
Bovendien geldt specifiek voor natuur en landschap dat zich naast kansen om negatieve trends
te keren tegelijk ook veel risico’s voordoen. Het risico bestaat dat deze onderwerpen in algemene
zin of in gebiedsuitwerkingen onvoldoende aandacht krijgen. Zonder aanvullende keuzes en
maatregelen zullen de negatieve trends naar verwachting niet worden gekeerd. Voor een
samenhangende aanpak is het aan te bevelen om voor deze onderwerpen aanvullend flankerend
beleid zo nodig te actualiseren of op te stellen.
Ten aanzien van de geïdentificeerde kansen en risico’s doen zich regionale verschillen voor,
verschillen binnen steden en in het landelijk gebied, verschillen binnen en buiten beschermde
natuurgebieden en verschillen voor verschillende groepen in de samenleving. Gebiedsgericht
maatwerk bij de uitvoering en doorwerking van het beleid is belangrijk om recht te doen aan deze
verschillen.
Vooral in de grootstedelijke regio’s, het landelijk gebied, haven- en industriegebieden en op de
Noordzee vallen ingrijpende keuzes samen en kunnen de keuzes hier op gespannen voet staan
met elkaar en met andere ontwikkelingen, belangen en bestaand gebruik. De druk op deze
gebieden is groot waardoor bij de uitwerking van (gebiedsgerichte) programma’s en bij
vervolgbesluiten voor deze gebieden een integrale afweging van belangen en kansen en risico’s
nodig is.
De keuze om in te zetten op compacte verstedelijking - en het in eerste instantie toevoegen van
nieuwe woonbebouwing binnen bestaand stedelijk gebied - biedt kansen voor de vitaliteit en
kwaliteit van stad en land (denk ook aan behoud van groene gebieden tussen steden). Deze
keuze kent echter ook risico’s voor milieu, gezondheid en welzijn, onder andere doordat deze
leidt tot meer bewoners, bezoekers en economische activiteiten in steden waar het leefmilieu nu
al onder druk staat (te denken valt aan een relatief slechte milieukwaliteit ten aanzien van lucht,
geluid, geur en omgevingsveiligheid). Gezien de centrale plek die aan compacte steden wordt
gegeven in de ontwerp-NOVI, is het belangrijk om deze risico’s bij regionale gebiedsuitwerkingen
tijdig onder ogen te zien om zo nodig voorwaarden te kunnen stellen aan ‘verdichting’ om
voldoende goede condities voor milieu, gezondheid (zowel gezondheidsbescherming als
-bevordering) en welzijn te kunnen garanderen. Groen in en om de stad kan hierbij een belangrijke
rol spelen en tevens bijdragen aan versterking van biodiversiteit. Het is dan ook aan te bevelen om
de voorgestelde verstedelijkingsstrategie uit te werken in alle regio’s waar naar locaties voor
nieuwe (woon)bebouwing wordt gezocht.
Of kansen en risico´s daadwerkelijk zullen leiden tot effecten, hangt af van de aard en het tempo
van de te nemen vervolgbesluiten en de doorwerking van NOVI in programma´s en plannen van
het Rijk en de decentrale overheden. Vanwege de complexiteit en de benodigde tijd voor het
vervolgproces en de onzekerheden die zich hierbij voordoen over de precieze uitwerking van het
beleid - b.v. met gebiedsgericht maatwerk - is het aannemelijk dat het daadwerkelijke effect van
een deel van de kansen en risico’s zich pas op langere termijn zal voordoen. Gezien de
onzekerheid over de ontwikkeling van de staat van de fysieke leefomgeving, over hoe beleid nader
wordt uitgewerkt én over het optreden van effecten, is het aan te bevelen om tijdens de uitvoering
van het beleid als samenwerkende overheden de ‘hand aan de kraan’ te houden. Hierbij is effectieve
interbestuurlijke samenwerking van groot belang om in samenhang de hiervoor gesignaleerde
risico’s het hoofd te bieden. Samenhangende monitoring van de effectiviteit van het beleid én van
optredende effecten is cruciaal voor een zorgvuldige uitwerking en doorwerking van
vervolgbesluiten met gelegenheid voor optimalisatie om kansen te verzilveren en risico’s te
beheersen.
Gezien genoemde onzekerheid over de concrete uitwerking en doorwerking van de NOVI waarbij zich zowel kansen als risico’s voordoen - is ook het doelbereik met onzekerheid omgeven.
Gericht op de werking van de NOVI, is parallel een Ex ante evaluatie uitgevoerd, gericht op een
beoordeling van de ontwerp-NOVI op criteria die zijn ontleend aan de randvoorwaarden voor
omgevingsvisies uit de Omgevingswet (PBL, 2019). De Ex ante evaluatie bevestigt het beeld dat
de ontwerp-NOVI veel beleidsruimte laat aan komende sectorale en gebiedsgerichte
beleidstrajecten en dat de uitvoering van het beleid hierdoor is omgeven met onzekerheid. Ook

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

constateert de Ex ante evaluatie dat sommige ontwikkelingen beslissingen vergen in samenhang
en op nationaal niveau. In de Ex ante evaluatie wordt onder andere aanbevolen om
randvoorwaarden te ontwikkelen voor het vervolgtraject, zoals visies, programma’s,
omgevingsagenda’s en perspectiefgebieden. Dit PlanMER biedt aanknopingspunten voor het
formuleren van dergelijke randvoorwaarden.
10. In een vroeg stadium van de voorbereiding van de NOVI zijn - op het moment dat dit
toegevoegde waarde had in het proces - alternatieve beleidsopties verkend om de hoeken van
het speelveld voor de beleidskeuzes te bepalen. Voor de beleidsopties zijn ook de kansen en
risico’s voor de fysieke leefomgeving globaal in beeld gebracht; een overzicht is bij dit planMER
bijgevoegd in het achtergronddocument Beschouwing beleidsopties voor de NOVI. Het inzicht in
alternatieve beleidsopties - met kansen en risico’s - legde de basis voor de uitwerking van de
ontwerp-NOVI; het in 2018 gepubliceerde Kabinetsperspectief gaf hiervoor de richting.
Daarnaast is het ‘brede milieubelang’ gedurende de voorbereiding van de ontwerp-NOVI op
verschillende momenten expliciet aan de orde gesteld vanuit het plan-m.e.r.-proces. Dit heeft
gedurende het opstellen van de ontwerp-NOVI geleid tot concrete aanscherpingen, zoals voor
milieu, gezondheid en biodiversiteit.
11. De passende beoordeling leidt op dit moment niet tot onoverkomelijke belemmeringen als
gevolg van mogelijk negatieve gevolgen voor instandhoudingsdoelstellingen die gelden voor
Natura 2000-gebieden, die een besluit over de ontwerp-NOVI nu in de weg staan. De ontwerpNOVI bevat geen concrete besluiten en de wijze waarop het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd
staat nu nog niet vast. Wel doen zich als gevolg van verschillende beleidskeuzes bij
vervolgbesluiten mogelijk risico’s voor ten aanzien van het Natura 2000-netwerk. Daarom kan de
uitvoerbaarheid van die vervolgbesluiten niet op voorhand worden gegarandeerd en zullen voor de
te nemen vervolgbesluiten de gevolgen voor natuur, met name Natura 2000-gebieden, ook dan
moeten worden getoetst.

6.2 Aandachtspunten voor het vervolg
De mate waarin de medeoverheden slagen in het verzilveren van kansen en het beheersen van risico’s
voor de fysieke leefomgeving hangt af van:
1. de afspraken die overheden maken over de samenwerking bij de samenhangende uitwerking en
doorwerking van beleidskeuzes naar de plannen van decentrale overheden, inclusief de verdeling
van rollen en de wijze van sturing;
2. de uitwerking van de beleidskeuzes in vervolgbesluiten over (nationale en regionale) programma
´s;
3. de nadere keuzes die worden gemaakt in flankerend beleid over kwetsbare onderwerpen die
relevant zijn voor een integrale benadering van de fysieke leefomgeving, zoals milieu,
gezondheid, welzijn en biodiversiteit;
4. de mate waarin in de adaptieve aanpak zo nodig tijdig wordt bijgestuurd met behulp van de
inzichten uit samenhangende monitoring en evaluatie.
De aandachtspunten zijn hierna uitgewerkt.
De rol van het Rijk en de wijze van sturing
De aanpak die is beschreven in de ontwerp-NOVI vraagt een duidelijke rolopvatting van het Rijk. Die
kan verschillend zijn, afhankelijk van de opgave, het gebied, de context en de gewenste interactie met
andere overheden en de samenleving. De aannemelijkheid dat het voorgestelde beleid wordt
gerealiseerd en de aannemelijkheid dat kansen kunnen worden verzilverd en risico’s zich zullen
voordoen of worden beheerst, hangt af van de wijze van sturing die wordt ingezet voor specifieke
opgaven.
In de ontwerp-NOVI worden drie rollen onderscheiden van het Rijk bij de uitvoering van de NOVI:
• Samenwerkend: Gemeenten, waterschappen en provincies zijn primair verantwoordelijk voor de
leefomgeving. Het Rijk werkt samen met andere overheden en maatschappelijke partijen. Het
Rijk zet voor het borgen van nationale belangen primair in op een samenwerkende rol, in
partnerschap met medeoverheden en de samenleving. Enerzijds door allianties bij elkaar te
brengen (regisseur, spelverdeler), anderzijds als partij aan tafel (gelijkwaardig partner).

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

139

• Faciliterend: Het Rijk biedt ruimte voor en zoekt aansluiting bij initiatieven van anderen. Het
brengt deze als dat nodig en gewenst is verder en stimuleert nieuwe samenwerkingsvormen,
innovatie, (kennis)ontwikkeling en transitie. Het Rijk heeft een rol als verbinder, mediator, expert,
kennismakelaar en begeleider. B.v. door het organiseren van gebiedsdialogen, aanbieden van
ontwerpateliers , financiering door stimuleringssubsidies en het bieden van experimenteer- en
innovatieruimte (de Crisis- en Herstelwet (sinds 2010 in werking) is hiervan een voorbeeld).
• Sturend en kaderstellend: Als het nationale belang of de specifieke opgave niet alleen door
samenwerken en faciliteren effectief kan worden opgepakt, kan de rol van het Rijk ook meer
sturend en kaderstellend zijn. Het Rijk stuurt dan op de nationale belangen en doelen via het
realiseren van projecten vanuit de eigen verantwoordelijkheid, het aanwijzen of uitsluiten van
gebieden voor bepaalde doeleinden (bijvoorbeeld nabij defensieterreinen, infrastructuur, Natura
2000, nationale parken), vanuit (internationale kaders, door normstelling en grenswaarden
(zoals b.v. eisen voor omgevingsveiligheid en normen voor geluid, waterkwaliteit,
omgevingsveiligheid en luchtkwaliteit) beperkingen opleggen, of met instructieregels sturen op
(on)gewenste ontwikkelingen.
Het Rijk geeft dus ruimte en richting, werkt samen en faciliteert waar het kan, en stuurt waar het
moet. Dit is samengevat in onderstaande figuur en verder uitgewerkt in hoofdstuk 5 van de ontwerpNOVI.

De Omgevingswet biedt de instrumenten waarmee de NOVI doorwerking en uitwerking moet
krijgen. De wijze van samenwerking en de inzet van instrumenten zal bepalend zijn voor de
implementatie van het beleid en daarmee voor de effecten die zich op termijn zullen voordoen voor
de fysieke leefomgeving.
Op basis van de conclusies van dit planMER is het aan te bevelen om in ieder geval voor de kwetsbare
aspecten van de fysieke leefomgeving die onder druk staan en waarvoor zich risico’s voordoen de
wijze van sturing als Rijk nadrukkelijk te overwegen en/of goede afspraken te maken voor een
samenhangende aanpak waarbij kansen kunnen worden verzilverd en risico’s kunnen worden
beheerst.

140

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

6.2.1 Aandachtspunten voor samenwerkingsafspraken
De uitwerking en doorwerking van beleidskeuzes zal mede vorm moeten krijgen in de plannen van
decentrale overheden (zoals de provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies). Bovendien zullen Rijk
en regio samenwerken in programma’s (zie verderop). De gedeelde verantwoordelijkheid voor de zorg
voor de fysieke leefomgeving en voor de samenwerking aan de opgaven en transities in de fysieke
leefomgeving maakt de uitwerking en doorwerking van het beleid een complexe opgave met
betrokkenheid van een groot aantal partijen. De NOVI biedt het kader voor de samenwerking van
medeoverheden.
In de tweede helft van 2019 - als de ontwerp-NOVI ter visie ligt - wordt een uitvoeringsagenda-NOVI
uitgewerkt en worden samenwerkingsafspraken gemaakt met medeoverheden. In de
uitvoeringsagenda wordt op hoofdlijnen uitgewerkt hoe de strategische beleidskeuzes van de
ontwerp-NOVI concreet worden opgepakt, o.a. door de inzet van juridische, financiële en andere
instrumenten. De sturingsvraag zal een belangrijk element zijn in de te maken afspraken.
Met het oog op de te maken samenwerkingsafspraken worden de volgende aandachtspunten
meegegeven het verzilveren van de kansen en het beheersen van risico’s voor de fysieke
leefomgeving:
• Maak in de samenwerkingsafspraken ook afspraken over kwetsbare aspecten in de fysieke
leefomgeving
De NOVI biedt veel kansen voor de fysieke leefomgeving en ook een aantal risico’s. De mate waarin de
in dit planMER geïdentificeerde kansen kunnen worden verzilverd en risico’s kunnen worden
beheerst, hangt af van de mate waarin men slaagt in een samenhangende uitvoering van het beleid.
De uiteindelijke impact voor specifieke aspecten hangt vaak af van een combinatie van interventies
door meerdere partijen voor meerdere opgaven op meerdere schaalniveaus. Heldere afspraken over
hoe regie wordt gevoerd op een samenhangende en gezamenlijke uitvoering van de NOVI is nodig om
te voorkomen dat kansen onbenut blijven en risico’s leiden tot negatieve effecten.
Op basis van de conclusies in dit PlanMER is dit in ieder geval van belang voor de volgende kwetsbare
opgaven in de staat van de fysieke leefomgeving:
• Het beschermen en verbeteren van milieukwaliteit, gezondheid en welzijn: Te denken valt aan
afspraken over de toepassing van de verstedelijkingsstrategie om te kunnen omgaan met de
toenemende druk bij compacte verstedelijking, afspraken over de transitie naar een circulaire
economie en afspraken over een sociaal inclusieve aanpak voor verstedelijking, bereikbaarheid,
energietransitie, circulaire economie en transitie naar kringlooplandbouw.
• Het beschermen en verbeteren van de kwaliteit van natuur en landschap: Te denken valt aan
afspraken over de verbetering van cruciale condities voor biodiversiteit (die onder toenemende
druk staat), zoals over verbondenheid, natuurlijke systemen en duurzaam landgebruik.
• De zorg voor het klimaat, met in het bijzonder het terugdringen van de emissie en vastlegging van
broeikasgassen én de zorg voor natuurlijke hulpbronnen: Te denken valt aan afspraken voor een
samenhangende aanpak voor de energietransitie, transitie naar een circulaire economie en
transitie naar kringlooplandbouw;
• Maak afspraken over een samenhangende aanpak voor gebieden waar belangrijke keuzes
samenvallen en risico’s ontstaan voor de staat van de fysieke leefomgeving

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

141

In een aantal gebieden met grote opgaven en complexe problematiek is gezamenlijke inzet van Rijk
en regio noodzakelijk. De huidige kaders bieden onvoldoende ruimte voor goede oplossingen. Daarom
worden perspectiefgebieden aangewezen. In goede afstemming met lopende trajecten wordt voor
deze gebieden gekeken naar mogelijke oplossingen, die de huidige kaders ter discussie durven te
stellen. Opgaven kunnen beter worden vervuld naarmate de gezamenlijke overheden (Rijk, provincie,
waterschappen, gemeenten) gebiedsgericht samenwerken en daarin meer als één overheid opereren,
en samen optrekken met bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en de inwoners
van dit land. In paragraaf 4.5 van dit planMER zijn samenhangende kansen en risico’s benoemd voor
vier specifieke gebieden waar ingrijpende keuzes samenvallen, namelijk:
•
•
•
•

de stedelijke regio’s
het landelijk gebied
de haven- en industriegebieden
de Noordzee

Aanbevolen wordt om de genoemde kansen en risico’s als aanknopingspunten te hanteren voor de
nadere gebiedsgerichte doorwerking om kansen te kunnen verzilveren en risico’s te beheersen.
• Maak afspraken over een samenhangende uitwerking en doorwerking van het beleid
De uitwerking en doorwerking van het beleid in verschillende kaders van zowel rijk als de decentrale
overheden is nog met onzekerheid omgeven. Verschillende keuzes grijpen op elkaar in en kunnen
consequenties hebben voor de staat van de fysieke leefomgeving. Een samenhangende uitvoering
van het beleid over programma’s en gebiedsuitwerkingen heen is daarom belangrijk, waarvoor een
vorm van regie op het niveau van de NOVI is aan te bevelen.

6.2.2 Aandachtspunten voor doorwerking in
vervolgbesluiten over programma’s
Door optimalisering bij de verdere doorwerking van het beleid kunnen eventuele risico’s worden
beheerst en kansen worden verzilverd. Concretisering van de in de ontwerp-NOVI opgenomen
beleidskeuzes zal pas plaatsvinden zodra duidelijk is waar en hoe het beleid uitwerking krijgt. De
uitwerking en doorwerking van beleidskeuzes zal in belangrijke mate vorm moeten krijgen in
sectorale en gebiedsgerichte programma’s.
• Betrek aandachtspunten op basis van belangrijke kansen en risico’s uit dit planMER bij
vervolgbesluiten over programma’s
Op basis van de kansen en risico’s die in dit planMER zijn beschreven, zijn hierna aandachtspunten
meegegeven ten behoeve van de nadere uitwerking en vervolgbesluiten over specifieke programma’s.
In veel gevallen zal het nodig zijn om op het niveau van vervolgbesluiten opnieuw een
milieubeoordeling uit te voeren. Voorgaande toelichting voor milieubeoordeling van decentrale
plannen kan ook gelden voor specifieke programma’s.

142

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

Tabel 6.2 | Overzicht aandachtspunten voor programma’s en andere vervolgbesluiten
Belangrijke risico’s en kansen:
Noordzee Strategie 2030
Nationaal Programma
Noordzee 2022-2027

Windenergie op zee levert een grote bijdrage aan
de energietransitie. De benodigde ruimte voor wind
op zee kan echter conflicteren met ruimte voor
natuur; visserij; defensie; en het niet uitsluiten van
een eventuele luchtvaart in de toekomst.
Belangrijke risico’s van windturbines (inclusief
platforms en/of eilanden voor conversie) op zee en
aanlandingspunten hangen o.a. samen met
mogelijke verstoring op natuurwaarden, landschap,
archeologische waarden, bodem en recreatie.
Een beperkt aantal aanlandingspunten voor wind op
zee risico’s geeft daarnaast risico’s voor het
optreden van fluctuaties op het energienet. Deze
disbalans in het energiesysteem verhoogt de
kwetsbaarheid ten aanzien van nationale veiligheid.

Programma Nationaal
Zonneweides en/of windturbineparken leiden tot
Energiesysteem
(ruimte) beperkingen voor (of verstoring van)
Nationaal Programma
andere gebruiksfuncties, zoals landbouw, natuur,
Regionale Energie Strategieën
landschap, water en wonen.
(RES)
Belangrijke risico’s van windturbines hangen o.a.
samen met afname biodiversiteit (met name voor
trekvogels en vleermuizen) en aantasting van open
landschappen. Ook zijn er risico’s voor wonen &
woonomgeving als gevolg van visuele verstoring,
slagschaduw, ed. Voor zonnevelden is er sprake
van het risico op een verminderde
bodembiodiversiteit. Dit hangt samen met het
tegenhouden van regenwater en licht. Daarentegen
kunnen zonneweides een geschikt biotoop vormen
voor grondgebonden zoogdieren, amfibieën en
foerageergebied voor vogels.

Aandachtspunten voor vervolg:
• Voor de plaatsing van windturbines
op zee dient rekening gehouden te
worden met belangrijke
foerageergebieden en trekroutes
van vogels en vleermuizen. Een
andere mogelijkheid is het
standstillprincipe. Daarnaast kan
knipperende verlichting of het
verminderen van verlichting in een
windpark (niet op iedere turbine
verlichting) het risico op
aanvaringslachtoffers verkleinen
• Tijdelijke hinder tijdens aanleg van
windturbines als gevolg van
onderwatergeluid, trillingen en
vertroebeling dient zo veel als
mogelijk beperkt of voorkomen te
worden (bv. het uitsluiten van heien
in gevoelige periodes voor
zeezoogdieren)
• Windturbines dienen op voldoende
afstand geplaatst te worden vanaf
de kust om horizonvervuiling te
beperken.
• Om de hinder voor recreatievaart te
verminderen kan gekozen worden
om veilige doorvaartcorridors door
windparken te garanderen. Het
vergroten van de
manoeuvreerruimte voor
zeeschepen langs
scheepvaartroutes vergroot
eveneens de verkeersvrijheid van de
recreatievaart.
• Door het weren van scheepvaart en
visserij binnen de windparken
ontstaat een betere
voedselbeschikbaarheid voor
bodemfauna, vis en zeezoogdieren.
• Aanlandingspunten zoveel mogelijk
concentreren in die gebieden waar
ook een grote vraag naar energie is,
buiten de kwetsbare natuurgebieden
• Voor de plaatsing van windturbines op land
dient rekening te worden gehouden met
beschermde natuurgebieden (bv Natura 2000
gebieden) en belangrijke foerageergebieden
en trekroutes van vogels en vleermuizen. En
andere mogelijkheid is het standstillprincipe.
• Bij de plaatsing van windturbines dient
voldoende rekening gehouden te worden met
de afstand tot woningen en bedrijven en/of
andere mitigerende maatregelen te worden
getroffen.
• Door concentraties van windparken en
zonneparken moeten meer waardevolle
gebieden t.a.v. landschap ontzien worden.
Voor zonneparken moet de focus vooral liggen
op het toepassen van de zonneladder. Dus in
eerste instantie op bestaande daken.

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

143

144

Het verduurzamen van nieuwe bouwwerken en
woningen brengt voor de biodiversiteit en soorten
en habitats zowel kansen als risico’s met zich mee.
Risico’s hangen samen met mogelijke afname van
bijvoorbeeld nestgelegenheid voor gebouw
bewonende vogels en verblijfplaatsen van
vleermuizen als gevolg van de renovatie. Kansen
kunnen worden gerelateerd aan een natuurlijkere
omgeving en natuur inclusief bouwen (bijvoorbeeld
realisatie nestplaatsen en groen ten behoeve van
biodiversiteit).

• Gevolgen van grootschalige zonneparken op
biodiversiteit is nog niet bekend en zou nader
onderzocht moeten worden.
• Natuur inclusief ontwerpen geeft de
mogelijkheid om verblijfplaatsen en
nestgelegenheden van gebouw bewonende
soorten in te passen.

Programma Nederland
Circulair in 2050
Programma Verstedelijking/
Wonen

Er is extra ruimte nodig voor circulaire economie in
haven- en industriegebieden. De groei van
productie in de haven, en de intensivering van het
grondgebruik van de haven, kunnen botsen met de
ontwikkelings- en bouwplannen in de omgeving.
Een duurzame, circulaire economie brengt risico’s
met zich mee voor de milieugezondheid (afname
luchtkwaliteit, geluidshinder, veiligheidsrisico’s).
Extra ruimtebeslag kan ten kosten gaan van
aanwezige natuurwaarden, landschappelijke
waarden en recreatieve voorzieningen. Ook kan er
druk ontstaan op het leefmilieu (geluidshinder en
luchtkwaliteit) en neemt hittestress en wateroverlast
mogelijk toe. Er zijn o.a. kansen voor
werkgelegenheid, verdienvermogen en
vestigingslocaties.

• Gezien de milieurisico’s van circulaire
economie dient er extra aandacht te zijn
voor woningbouwontwikkeling in gebieden
met veel productieactiviteiten (zoals havenen industriegebieden en andere
bedrijventerreinen).
• Natuur inclusief ontwerpen met daarbij
voldoende groen en water om hittestress en
wateroverlast te voorkomen
• Er zijn kansen voor afname emissie van
broeikasgassen en een efficiënt
energiesysteem doordat beter gebruik
gemaakt kan worden van restwarmte.

Nationale Ruimtelijke
Strategie Datacenters

Nieuwe datacenters moeten slim worden
gelokaliseerd ten opzichte van zowel de potentiële
energiegebruikers als de energie-infrastructuur, om
enerzijds overschotten (warmte) en (anderzijds)
tekorten (elektriciteit) via het netwerk te kunnen
voorkomen.

• Er zijn kansen voor afname emissie van
broeikasgassen en een efficiënt
energiesysteem doordat beter gebruik
gemaakt kan worden van restwarmte.

Actieplan bevolkingsdaling
(in relatie tot krimp- en
anticipeergebieden)

Er wordt ingezet op spreiding van recreatie.
Hierdoor wordt ook in relatief stille en donkere
gebieden (buiten de randstad) een toename van
toerisme verwacht. Dit vormt een risico voor deze
gebieden met betrekking tot stilte en duisternis. Aan
de andere kant neemt door spreiding van toerisme
de recreatiedruk (en daarmee de verstoring op
natuurwaarden af) in bijvoorbeeld kustplaatsen ter
hoogte van Natura 2000-gebieden.

• Zet in op toerisme in gebieden waar
momenteel sprake is van een
bevolkingskrimp en leegstand. Recreatie
kan zorgen voor een economische
kwaliteitsimpuls.
• Bij spreiding van recreatie dient rekening
gehouden te worden met de ligging van
beschermde natuurgebieden en waardevolle
stille en/of donkere gebieden. In gebieden
zoals het IJsselmeergebied en de Veluwe
zijn in de huidige situatie al een sprake van
knelpunten op het gebied van verstoring als
gevolg van recreatie.

Programma Verstedelijking/
Wonen
Woondeals met
spanningsregio’s met
verstedelijkingsafspraken

Een compacte stad vraagt ruimte voor wonen,
werken, bereikbaarheid, groen, water en duurzame
transities.
Compactere verstedelijking (waarbij wonen en
werken meer wordt gemengd) brengt risico’s met
zich mee indien over de grenzen van verdichting
wordt heengegaan. Dit kan ten koste gaan van de
kwaliteit van de openbare ruimte. Er is minder
ruimte voor groen en waterberging met hittestress
en wateroverlast als gevolg. Ook ontstaan er meer
verplaatsingen in een klein gebied met mogelijke
knelpunten in bereikbaarheid en milieu (lucht,
geluid, geur, omgevingskwaliteit). Tot slot brengt

• Aanbevolen wordt om voorafgaand aan
verdichting in stedelijk gebied een
zorgvuldige afweging te doen om na te gaan
of verdichting wel mogelijk/wenselijk is
gezien de mogelijke negatieve effecten op
de gezondheid van mensen. Breng zo nodig
maatregelen in beeld die nodig zijn om een
voldoende gezonde, woon, - werk- en
leefomstandigheden te zorgen. Door vooraf
te starten met het in beeld brengen van de
specifieke omgevingskwaliteiten (alvorens
over te gaan op de uitwerking van
verstedelijkingslocaties) kunnen negatieve
effecten van compacte verstedelijking
mogelijk worden tegengegaan.

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

een compacte stad ook risico’s voor sociale
samenhang en inclusiviteit met zich mee: een
grotere vraag in de binnensteden zorgt voor hogere
prijzen van woningen (met kans op sociale
segregatie).

Bereikbaarheidsprogramma’s
voor drie metropoolregio’s

Programma Veenweide
Visie Landbouw, Natuur en
Voedsel: Waardevol en
Verbonden
IBP Vitaal Platteland

• Het mengen van woon- en werkfuncties in
stedelijk gebied brengt risico’s met zich mee
voor milieu. Lang niet alle bestaande en
nieuwe werkfuncties zijn immers ‘schoon’ of
‘veilig’. Mogelijk zijn maatregelen nodig om
de omgevingskwaliteit in het algemeen en
de milieukwaliteit in het bijzonder te kunnen
waarborgen. Zonder dergelijke maatregelen
zijn dergelijke herontwikkelingen niet altijd
haalbaar en/of wenselijk.
• Natuur inclusief werken moet de norm zijn
bij planvorming en nieuwe ontwikkelingen.
De biodiversiteit moet per saldo versterkt
worden. Dit moet verder gaan dan wettelijk
compenseren wat verloren gaat. Hierbij
moet ook tekening gehouden worden met
voldoende groen en water om hittestress en
wateroverlast te voorkomen.
• Wanneer er sprake is van nog te
ontwikkelen locaties zijn er kansen om de
bereikbaarheid te verbeteren, bijv. door
multimodaliteit en multimodale
knooppunten, waarbij ruimtelijk een
bundeling van functies tot stand komt.

Een verhoging van het waterpeil in het
veenweidegebied biedt kansen om veenoxidatie te
beperken en daarmee de CO2-uitstoot te
verminderen. Bij het instandhouden of verlagen van
het huidige waterpeil zal een toename van de
bodemdaling en CO2-uitstoot plaatsvinden.
Bij verhoging van het waterpeil krijgen
kenmerkende natuurwaarden in met name de
veenweidegebieden meer ruimte voor natte natuur,
waardoor biodiversiteit kan toenemen. Vernatting
van een gebied kan ook zorgen voor licht negatieve
effecten op grondgebonden (beschermde)
diersoorten. De transformatie van het
veenweidegebied biedt daarnaast
ontwikkelingskansen voor het creëren van
specifieke woon- en werkmilieus en andere
economische sectoren. Aan de andere kant is er
sprake van risico’s voor de landbouwsector als
gevolg van het opzetten van het waterpeil. Dit kan
ten koste gaan van werkgelegenheid,
verdienvermogen en vestigingslocaties landbouw.
Transitie kringlooplandbouw: Duurzamer gebruik
van de bodem en het watersysteem alsmede inzet
op natuur inclusief geneert kansen voor
biodiversiteit en verbondenheid van
natuurgebieden. Er is sprake van een afname van
het gebruik van dierlijke- en kunstmest en
gewasbeschermingsmiddelen.
De transformatie naar kringlooplandbouw geeft
risico’s voor de werkgelegenheid en
verdienvermogen.

• Binnen de veenweidegebieden liggen een
groot aantal Natura 2000-gebieden die vaak
ook knelpunten ondervinden van een niet
optimale waterhuishouding. Mogelijk liggen
hier kansen om ook een belangrijke
verbeterslag te maken in het herstel van de
natuurlijke systemen. Verhoging van het
waterpeil ten behoeve van de ambities om
de bodemdaling en de CO2-uitstoot te
verminderen en de natuurlijke kenmerken
van de Natura 2000-gebieden kunnen met
elkaar conflicteren. Dit kan mogelijk leiden
tot de noodzaak om bestaande Natura
2000-doelen bij te stellen en deze passend
te maken bij de maatregelen die getroffen
moeten worden in het veenweidegebied.
Hierbij valt te denken aan meer
grootschalige moerasgebieden en open
water.
• De biodiversiteit in de landbouwgebieden
kent nog steeds een negatieve trend als
gevolg van het jarenlange intensieve
gebruik van deze gebieden. Hier is een
grote winst te halen door bij de nieuwe
ontwikkelingen ook een natuur inclusieve
aanpak te hanteren. Telkens moet de vraag
gesteld worden op welke wijze de
biodiversiteit verbeterd kan worden. Dit
moet structureel een onderdeel zijn van de
landbouwtransitie.
• Kringlooplandbouw heeft bij gelijkblijvende
waarde meer ruimte nodig. De vraag is of
die extra ruimte er is. Er is hierdoor een
risico op afname van productie en daarmee
afname werkgelegenheid en
verdienvermogen. Nieuwe verdienmodellen
vormen daarom een aandachtspunt.

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

145

• Als beleidskeuzes schadelijke effecten
hebben op de leefomgeving, dan wordt
nagaan of er voldoende maatregelen zijn
getroffen om die schadelijke effecten op de
leefomgeving weg te nemen. Op de
beleidsterreinen natuur en landbouw liggen
de bevoegdheden om natuurbeleid vorm te
geven of om de milieukwaliteit in zwaar
belaste gebieden te verbeteren, meestal op
decentraal niveau. Vaak zijn hiervoor
gebiedsprocessen georganiseerd, onder
regie van de provincie. In veel gevallen is
het Rijk nauw betrokken bij deze
gebiedsprocessen (b.v. het IBP Vitaal
Platteland). Deze aanpak met accent op
decentraal niveau is gebaseerd op de
sturingsfilosofie dat dergelijke maatregelen
voor verbetering van natuur en
milieukwaliteit maatwerk vergen en
betrokkenheid van alle actoren in het gebied
belangrijk is om tot gedragen oplossingen te
komen.

6.2.3 Aandachtspunten voor flankerend beleid over
kwetsbare onderwerpen
• Indien nodig actualiseren van flankerend beleid
Voor een samenhangende aanpak van de in dit planMER geïdentificeerde kwetsbare onderwerpen, is
het aan te bevelen om nadere keuzes vast te leggen en aanvullend flankerend beleid hiervoor zo
nodig te actualiseren of op te stellen. Het gaat hierbij om flankerend beleid voor onderwerpen die
nadrukkelijk aandacht vergen, omdat de ontwikkeling van de staat van deze aspecten van de fysieke
leefomgeving al onder druk staat én omdat niet-ruimtelijke elementen van deze kwetsbare
onderwerpen niet of in beperkte mate onderdeel uitmaken van de beleidskeuzes in de ontwerp-NOVI.
Te denken valt aan:
• milieukwaliteit (zoals geur, geluid, lucht, stilte en duisternis, gevaarlijke stoffen en
omgevingsveiligheid),
• gezondheid (zoals gezondheidsbescherming en -bevordering)
• welzijn (zoals sociale samenhang en inclusiviteit)
• natuur (vooral biodiversiteit)
In veel gevallen is bestaand beleid voorhanden; het verdient de aanbeveling het bestaande beleid
opnieuw te bezien in samenhang met de in de ontwerp-NOVI voorgestelde beleidskeuzes en in het
licht van de geïdentificeerde kansen en risico’s.
Voorbeeld uitwerking voor flankerend milieubeleid
Als concreet voorbeeld wordt hier genoemd de nadere uitwerking in de Milieuvisie. Autonome trends
en ontwikkelingen zorgen ervoor dat de milieukwaliteit (vooral milieugezondheidsrisico’s door b.v.
luchtkwaliteit, geluidhinder, geur, etc.) richting 2030 steeds meer onder druk komt te staan. De NOVI
keert die trends niet. Bovendien gaan de keuzes over de verduurzaming van Nederland gepaard met
risico’s voor milieukwaliteit en gezondheid. Verder zijn door het ruimtelijk-fysieke karakter van de
NOVI zijn diverse milieu gerelateerde onderwerpen (zoals asbest, kernafval, genetisch gemodificeerde
organismen, bestrijdingsmiddelen (w.o. glyfosaat), microverontreinigingen (w.o. nanodeeltjes) en
bewust omgaan met veiligheid) niet belicht, terwijl dat risico’s ten aanzien van deze onderwerpen
wel aandacht vergen.

146

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

Het verdient op dit punt aanbeveling om het (sectorale) beleid op deze onderwerpen zowel in de door
het kabinet aangekondigde Milieuvisie als in andere uitwerkingen van het beleid expliciet op te
nemen om risico’s ten aanzien van deze onderwerpen te ondervangen.
Met oog op het realiseren van een schone, gezonde en veilige leefomgeving, die door de inwoners
van Nederland ook als zodanig wordt ervaren, is het nodig dat milieu- en omgevingsveiligheidsrisico’s
verwaarloosbaar klein zijn en dat nieuwe risico’s tijdig gesignaleerd en aangepakt worden. De
volgende aanpak langs drie sporen kan hierbij behulpzaam zijn:
• Het ontwikkelen van instrumenten om risico’s te voorkomen (‘veilig aan de voorkant’).
• Het intensiveren van de huidige beleidsaanpak, waarin het beheersen van risico’s een centrale rol
speelt.
• Het actief betrekken van de samenleving bij de aanpak van milieurisico’s.
• Milieubeoordeling voor decentrale plannen
In veel gevallen zal het nodig zijn om op het niveau van vervolgbesluiten opnieuw een
milieubeoordeling uit te voeren. Op dat moment kunnen milieueffecten met meer zekerheid worden
ingeschat, en kunnen eventueel negatieve effecten worden gemitigeerd of gecompenseerd. Indien als
gevolg van het besluit aanzienlijke milieueffecten worden verwacht, zoals gedefinieerd in het Besluit
m.e.r., moet voor plannen een planMER worden opgesteld waarvan reikwijdte en detailniveau passen
bij het abstractieniveau van dat plan. Het in dit PlanMER gehanteerde beoordelingskader, de
beschouwing van de Staat van de Leefomgeving en de geïdentificeerde kansen en risico’s bieden
aanknopingspunten waar in provinciale en gemeentelijke planMER’en op kan worden voortgebouwd.

6.2.4 Aandachtspunten voor monitoring & evaluatie om te
kunnen omgaan met onzekerheden
De uitvoering van het beleid in verschillende kaders van zowel Rijk als de decentrale overheden is nog
met onzekerheid omgeven. Effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken,
afhankelijk van de nadere uitwerking van het beleid in het vervolg. Ook zijn er leemten in kennis; nog
niet alles om effecten in te kunnen schatten kunnen we nu al overzien. Om de 'hand aan de kraan' te
houden bij de uitvoering van het beleid, is monitoring en evaluatie cruciaal. Dit vormt bovendien een
randvoorwaarde voor de adaptieve aanpak die NOVI voorstelt.
Onzekerheid over de uitvoering van het beleid en over effecten
Zoals is aangegeven, is de uitvoering van het beleid en daarmee het al dan niet voordoen van effecten
met onzekerheid omgeven. Daarom is de effectbeschrijving in dit planMER gericht op het in beeld
brengen van kansen en risico’s die in potentie kunnen leiden tot effecten. De analyse van kansen en
risico’s is uitgevoerd door middel van expert judgement. Hierbij is gebruikt gemaakt van diverse
onderzoeksrapporten, beleidsdocumenten en bestaande MER’en. Onzekerheden bij het identificeren
van kansen en risico’s komen voort uit onzekerheden over autonome ontwikkelingen en
onzekerheden over de nadere uitwerking en doorwerking van het beleid. Bij vervolgbesluiten is
daarom nader milieuonderzoek nodig om gaandeweg een concreter beeld te vormen van de effecten
voor de fysieke leefomgeving.
Gezien de complexiteit van de in de ontwerp-NOVI beschreven transities in de fysieke leefomgeving is
tevens onzeker wat de exacte samenhangende gevolgen zullen zijn van het voorgestelde beleid.
Temeer omdat concrete uitwerkingen en keuzes op regionaal en lokaal niveau in een later stadium
zullen plaatsvinden in afzonderlijke trajecten, en al dan niet in vervolgbesluiten zullen worden
opgenomen.
Leemten in kennis
Bij de effectbeoordeling in dit milieueffectrapport kunnen twee typen leemten in kennis worden
aangeduid. Ten eerste bestaat er onduidelijkheid over de concrete consequenties van het
voorgestelde beleid; de uitwerking en wijze van uitvoering is nog niet bekend, vervolgbesluiten zijn
hiervoor nodig. Hierdoor is er nog geen zicht op concrete ingreep-effectrelaties om effecten in te
kunnen schatten; effecten kunnen vaak nog zowel positief als negatief uitpakken.

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

147

Met behulp van de foto van de leefomgeving is een beeld geschetst van de autonome ontwikkelingen
die zouden kunnen plaatsvinden. Deze simulaties van toekomstig ontwikkelingen gaan uit van
diverse aannamen, onder meer in relatie tot de verwachte bevolkingsomvang en de daarmee
samenhangende vraag naar ruimte voor wonen en werken. Hiervoor is gebruik gemaakt van de best
beschikbare kennis bij PBL en CBS, maar ook deze is omgeven met onzekerheden. Zo kan een snellere
dan verwachte bevolkingsgroei leiden tot een sterker effect, terwijl een langzamere groei minder
effect tot gevolg heeft. De ex-ante evaluatie van de NOVI die door PBL is uitgevoerd gaat nader in op
deze mogelijke range in effecten. Tevens is het nog niet duidelijk of het voorgestelde beleid tot
veranderende investeringen leidt. Onduidelijk is wat de concrete effecten zijn op zaken als
infrastructuur en natuurgebieden. Daarnaast is er een kennisleemte ten aanzien van de opstelling
van de decentrale overheden.
Monitoring voor een adaptieve NOVI
Voor een adaptieve NOVI is het nodig om vinger aan de pols te houden bij de te nemen
vervolgbesluiten gedurende de uitvoering van de NOVI, om zicht te houden op de feitelijke
ontwikkelingen en de stand van zaken van transitieprocessen en een goede basis te ontwikkelen voor
externe verantwoording. Dit vraagt om een op leren gericht monitoring- en evaluatieprogramma.
Monitor fysieke leefomgeving
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zal (in elk geval) de bestaande tweejaarlijkse monitor van
de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) omvormen tot een monitor voor de gehele fysieke
leefomgeving zoals beschreven in de NOVI. De door het College van Rijksadviseurs uitgewerkte
monitor voor het landschap wordt hierin waar mogelijk meegenomen. Om de voortgang met de
gewenste aansluiting met de provinciale omgevingsvisies en gemeentelijke omgevingsvisies en de
gebiedsgerichte aanpak te kunnen volgen, wordt de opzet van de monitor met de medeoverheden
verder uitgewerkt. Zodanig dat ook decentrale ontwikkelingen een plek in de monitor kunnen krijgen.
Deze monitor-NOVI zal primair de borging van de nationale belangen en prioriteiten onderzoeken.
Naast monitoring op doel- en effectbereik, worden ook de voortgang van de benoemde transities en
de gebiedsgerichte aanpak gemonitord. De monitor van de NOVI geldt ook als de monitor van het
doel- en effectbereik van de maatschappelijke doelstellingen van de Omgevingswet.
PlanMER en Monitoring & evaluatie
Wettelijk bestaat bij activiteiten die worden voorbereid met behulp van m.e.r. de verplichting om
evaluatieonderzoek te verrichten. In een MER dient daarom een voorstel voor een
evaluatieprogramma te worden opgenomen. Het beoordelingskader van het planMER biedt een basis
voor de te hanteren monitoringsparameters. Het planMER laat op hoofdlijnen zien hoe de kwaliteit
van de leefomgeving naar verwachting verandert. De referentie voor deze verandering is de in beeld
gebrachte huidige situatie. Deze huidige situatie kan daarmee als basis voor een ‘nulmeting’ voor de
monitoring en evaluatie van het beleid gebruikt worden. Voor de verdere planvorming kan
monitoring en evaluatie verschillende doelen dienen, namelijk:
• het betrekken van kansen en risico’s bij nog te nemen vervolgbesluiten;
• het waarborgen dat de verdere planvorming aansluit bij de gestelde doelen en de in dit planMER en voor de besluitvorming gehanteerde uitgangspunten;
• het vergelijken van de daadwerkelijk optredende milieugevolgen met de in dit planMER
voorspelde gevolgen (monitoring milieugevolgen);
• het invullen van (voor de besluitvorming essentiële) leemten in kennis.
Beleidsevaluatie
Naast het monitoren van de voortgang van het beleid uit de NOVI zal de werking van de NOVI
regelmatig worden geevalueerd. Deze beleidsevaluatie is gericht op het verbeteren van de werking
van het beleid uit de NOVI en zal eens in de vier jaar plaatsvinden. De minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties zal deze evaluatie in samenwerking met de betrokken collega’s
uitvoeren.

148

| PlanMER NOVI

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

Verantwoording
Op basis van monitoring en evaluatie wordt jaarlijks verantwoording afgelegd aan de Tweede Kamer
en kunnen eventuele aanpassingen in de visie en uitvoering worden gedaan.
Met oog op het verzilveren van de kansen en het beheersen van risico’s voor de fysieke leefomgeving,
wordt het volgende aandachtpunt meegegeven:
• Maak afspraken over samenhangende monitoring gericht op de ontwikkeling van de staat van
de fysieke leefomgeving
De NOVI stelt een adaptieve aanpak voor. Monitoring en evaluatie vormt een cruciaal onderdeel om
adaptieve aanpak mogelijk te maken. Om de 'hand aan de kraan' te houden bij de uitvoering van het
beleid is het belangrijk dat niet alleen het doelbereik van het beleid wordt ‘gemeten’, maar ook
belangrijke onzekerheden worden gemonitord en eventuele (indirecte) effecten voor kwetsbare
aspecten van de fysieke leefomgeving nauwlettend worden gevolgd. Hiervoor is het belangrijk dat
ook samenwerkingsafspraken worden gemaakt over een samenhangende monitoring. Aanbevolen
wordt om dit onder te brengen bij de monitor voor de fysieke leefomgeving die tweejaarlijks wordt
uitgevoerd door het PBL. Ook wordt aanbevolen om gebruik te maken van de verschillende
monitoringsprogramma’s die voor de fysieke leefomgeving al beschikbaar zijn, zoals bijvoorbeeld
voor natuur.
• Betrek kwetsbare aspecten in de fysieke leefomgeving in de Monitor fysieke leefomgeving
Gezien de negatieve trends in de staat van de fysieke leefomgeving en vanwege de onzekerheid over
de mate waarin kansen en risico’s zich daadwerkelijk zullen voordoen, vormt monitoring en evaluatie
een belangrijke randvoorwaarde om tijdens de uitvoering van het beleid ‘de hand aan de kraan’ te
kunnen houden. Om in beeld te krijgen of de uitwerking van het beleid daadwerkelijk leidt tot een
betere kwaliteit van de leefomgeving, moet er periodiek informatie over de toestand van de
leefomgeving en de resultaten van het tot dan uitgevoerde beleid beschikbaar zijn. Met het
voortschrijdend inzicht over het daadwerkelijk optreden van kansen en risico’s kan bijsturing worden
gegeven aan de omgevingsvisie en nadere uitwerking van het beleid.
Voor onderstaande aspecten wordt nadrukkelijk aanbevolen om - voor zover dit nog niet gebeurt - de
autonome ontwikkeling en de consequenties van effecten van beleid te monitoren door deze op te
nemen in het beoordelingskader van de door het PBL uit te voeren ‘Monitoring fysieke leefomgeving’,
deze aspecten te betrekken in de nulmeting en over eventuele effecten te rapporteren, in het licht
van de verplichting voor het uitvoeren van monitoring & evaluatie in de zin zoals bedoeld in de
procedure van de milieueffectrapportage. Het betreft in ieder geval de volgende indicatoren:
Aspect:

Indicatoren:

Toelichting:

Milieukwaliteit
& gezondheid

• Milieugezondheidsrisico

Verandering in omvang van het milieugezondheidsrisico, o.a. door luchtkwaliteit,
geluidhinder, geur, etc.
(met name i.r.t. compacte verstedelijking en verduurzaming van de economie en
transitie naar circulaire economie)

Klimaat

• Emissie en vastlegging van
broeikasgassen

Verandering in de emissie en vastlegging van broeikasgassen
(met name i.r.t. de uitvoerbaarheid van verschillende keuzes)

Natuur

• Biodiversiteit
• Natuurlijke systemen

Verandering in de biodiversiteit
Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van de bodem, ondergrond
en grondwater.
(met name i.r.t. negatieve trend en keuzes voor bv kringlooplandbouw)

Landschap &
openbare ruimte

• Landschap openbare ruimte

Verandering in de kwaliteit van het landschap en de openbare ruimte (met name
i.r.t. keuzes voor compacte verstedelijking en duurzame energielandschappen)

Welzijn

• Sociale samenhang
• Inclusiviteit

Verandering in de mate van (ruimtelijke) sociale samenhang en verandering in de
mate waarin iedereen gelijke kansen heeft om deel te nemen aan de samenleving.
(met name i.r.t. negatieve trends en de impact van keuzes voor verduurzaming en
compacte verstedelijking)

Hoofdstuk 6 | CONCLUSIES EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET VERVOLG

PlanMER NOVI |

149

BIJLAGE 1: Geraadpleegde bronnen en
literatuur
Bronvermelding
• Atlas Natuurlijk Kapitaal (2019). Atlas van natuurlijk kapitaal. Website: https://
www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/kaarten
• Binnenlands Bestuur (2009). Nederland krijgt prijs voor aanpak milieurampen. Website: https://
www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/nieuws/nederland-krijgt-prijs-voor-aanpakmilieurampen.114925.lynkx
• Bouwend NL (2015). Tot 2040 één miljoen woningen nodig. Website: https://
www.bouwendnederland.nl/data/sitemanagement/media/Onderdeel%20Nieuws/
Tot%202040%201%20miljoen%20nieuwe%20woningen%20nodig.pdf
• CBS (2018). Economisch beeld nagenoeg onveranderd.
• CBS (2018a). In 2017 meer verkeersdoden op de fiets dan in de auto. Website: https://
www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/17/in-2017-meer-verkeersdoden-op-de-fiets-dan-in-de-auto
• CBS (2018b). Werkgelegenheid groeit in derde kwartaal. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/
nieuws/2018/46/werkgelegenheid-groeit-ook-in-derde-kwartaal
• CBS (2018c). Economisch beeld nagenoeg onveranderd. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/
nieuws/2018/33/economisch-beeld-nagenoeg-onveranderd
• CBS bevolkingsprognose, (2018d) en WLO scenario’s demografie, 2015. Website: https://
www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/04/bijna-66-duizend-nieuwbouwwoningen-in-2018
• CBS (2019). Aantal huishoudens in Nederland, 1950-2018. Website: https://statline.cbs.nl/
Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=37296ned&D1=52-56&D2=0,10,20,30,40,50,(l-1)-l&VW=T
• CBS (2019a). Nabijheidsstatistieken per wijk/buurt. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/
nederland-regionaal/wijk-en-buurtstatistieken/nabijheidsstatistieken-per-wijk-buurt
• CLO (2016). Veiligheid primaire waterkeringen 2001-2013. Website: https://www.clo.nl/
indicatoren/nl2043-veiligheid-primaire-waterkeringen
• CLO (2016a). Milieukwaliteit en natuur: Gebiedsgrootte terrestrische ecosystemen, 1990-2014.
Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1588-gebiedsgrootte-ecosystemen
• CLO (2017). Bevolking en wonen. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl2100opleidingsniveau-bevolking?ond=20907
• CLO (2018). Aantal bedreigde soorten in Nederland per 2018
• CLO (2018a). Fietsgebruik, 2000-2016.Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl2144fietsgebruik
• CLO (2018b). Bereikbaarheid met de auto en het openbaar vervoer (ov) in 2014, op basis van de
bereikbaarheidsindicator (BBI). Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl2138bereikbaarheidsindicator-autobereikbaarheid
• CLO (2018c). Energieverbruik door huishoudens, 1990-2016. Website: https://www.clo.nl/
indicatoren/nl0035-energieverbruik-door-de-huishoudens
• CLO (2018d). Energieverbruik per sector, 2011-2016. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/
nl0052-energieverbruik-per-sector
• CLO (2018e). Rode Lijst Indicator, 1995-2017. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1521rode-lijst-indicator
• CLO (2018f). Fauna in agrarisch gebied. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1580-trendfauna-agrarisch
• CLO (2018g). Fauna Noordzee. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1575-trend-marienefauna----living-planet-index
• CLO (2018h). Milieukwaliteit en natuur: Kwaliteit en trend stikstofbeschikbaarheid ecosystemen,
2017. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1592-kwaliteit-stikstofgevoelige-ecosystemen
• CLO (2018i). Milieukwaliteit en natuur: Kwaliteit en trend zuurgraad ecosystemen, 2017.
Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1593-kwaliteit-verzuringsgevoelige-ecosystemen
• CLO (2018j). Milieukwaliteit en natuur: Kwaliteit grondwaterafhankelijke ecosystemen, 2017.
Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1594-kwaliteit-grondwaterafhankelijke-ecosystemen
• Conventie voor Biologische Diversiteit (2018). Conventie voor Biologische Diversiteit. Website:
https://www.cbd.int/
• CPB (2010). Samenvatting The Netherlands of 2040. Website: https://www.cpb.nl/sites/default/
files/publicaties/bijlagen/nederlandse-samenvatting.pdf

BIJLAGE 1: Geraadpleegde bronnen en literatuur

PlanMER NOVI |

151

• Defensie (2018). NAVO-top: Nederland nog altijd achter halen 2%-norm. Website: https://
www.defensie.nl/actueel/nieuws/2018/07/11/navo-top-nederland-nog-altijd-achter-halen-2norm
• Deltacommissaris (2015a). Deltaprogramma Waterveiligheid 2015. Website: https://
www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/documenten/publicaties/2014/09/16/
deltaprogramma-2015-factsheet-waterveiligheid
• Deltacommissaris (2015b). Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie 2015. Website: https://
www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/gebieden-en-generieke-themas/ruimtelijkeadaptatie
• Denderen, P.D. van (2015).+B1:B78 Ecosystem effects of bottom trawl fishing. Proefschrift
Wageningen Universiteit, Wageningen
• Dutch datacenters (2019). Website: https://www.dutchdatacenters.nl/
• ECN (2017). Nationale energieverkenning. Website: http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/
publicaties/pbl-2017-nationale-energieverkenning-2017_2625.PDF
• EU (2011). De biodiversiteitsstrategie van de EU voor de periode toto 2020. Website: http://
ec.europa.eu/environment/pubs/pdf/factsheets/
biodiversity_2020/2020%20Biodiversity%20Factsheet_NL.pdf
• EUR-Lex (2018). Samenvatting Kaderrichtlijn Water. Website: https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/?uri=LEGISSUM:l28002b
• IPO, Ministerie van LNV en BIJ12 (2018). Vierde Voortgangsrapportage Natuur. Natuur in
Nederland, Stand van zaken eind 2017 en ontwikkelingen in 2018.
• Kenniscentrum InfoMil (2018). Grenswaarden en andere luchtkwaliteitsnormen. Website:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/luchtkwaliteit/regelgeving/wetmilieubeheer/beoordelen/grenswaarden/#h91e707e3-2514-4472-a236-7bf5dcff7217
• KiMnet (2015). Fietsen en lopen: de smeerolie van onze mobiliteit. Website: https://
www.kimnet.nl/actueel/nieuws/2015/10/26/fietsen-en-lopen-de-smeerolie-van-onze-mobiliteit
• KiMnet (2017). Mobiliteitsbeeld 2017. Website: https://www.kimnet.nl/publicaties/rapporten/
2017/10/23/mobiliteitsbeeld-2017
• KNMI (2010). Klimaatatlas: Gemiddeld aantal warme dagen. Website: http://
www.klimaatatlas.nl/klimaatatlas.php?
wel=temperatuur&ws=kaart&wom=Gemiddeld%20aantal%20warme%20dagen
• KNMI (2011). Klimaatatlas: Klimaatverandering. Website: http://www.klimaatatlas.nl/
klimaatverandering_index.html
• KNMI (2011). Klimaateffectatlas: Droogte. Website: http://www.klimaateffectatlas.nl/nl/
kaartverhaal-droogte
• KNMI (2015). Klimaatscenario's. Website: http://www.klimaatscenarios.nl/
scenarios_samengevat/
• KNMI (2018). Jaaroverzicht aardbevingen 2017. Website: https://www.knmi.nl/kennis-endatacentrum/achtergrond/jaaroverzicht-aardbevingen-2017
• KNMI (2019). Klimaatatlas: Hitte. Website: http://www.klimaateffectatlas.nl/nl/kaartverhaalhitte
• Lenntech (2018). Milieurampen. Website: https://www.lenntech.nl/milieurampen.htm
• Ministerie EZK (2019). Innovatie: wat is het beleid? Website: https://
www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/themas/innovatie/innovatie-wat-is-het-beleid
• Ministerie IenM (2012). Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2012/03/13/structuurvisie-infrastructuur-enruimte
• Ministerie IenW (2018). Concept-NOVI. Den Haag: Ministerie IenW (niet openbaar).
• Ministerie IenW (2018a). MJPO Jaarverslag 2017. Den Haag: Ministerie IenW.
• Ministerie van Justitie en Veiligheid (2018). Veiligheidsmonitor 2017. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/03/01/tk-bijlage-veiligheidsmonitor-2017
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2017). Implementatieplan VN-verdrag inzak
de rechten van personen met een handicap. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2018/06/01/programma-nederland-en-het-vn-verdrag-handicap
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Programma Nederland en VN-vedrag
handicap. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/06/01/
programma-nederland-en-het-vn-verdrag-handicap
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Nationaal preventieakkoord. Website:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/11/23/nationaalpreventieakkoord
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Nationaal Sportakkoord. Website:
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?
did=2018D36300&id=2018Z12507

152

| PlanMER NOVI

BIJLAGE 1: Geraadpleegde bronnen en literatuur

• MJPO (2018). Jaarverslag 2017. Meerjarenprogramma Ontsnippering. Utrecht: Ministerie van
Infrastructuur en Milieu
• Mommaast, H., M. van den Heuvel en W. Knulst (2000). De vrijetijdsindustrie in stad en land. Den
Haag: Sdu uitgevers.
• NBTC (2015). Vrijetijdsactiviteiten in eigen land. Website: https://kerncijfers.nbtc.nl/nl/
magazine/12053/825057/vrijetijdsactiviteiten_in_eigen_land.html
• PBL (2015). Maatschappelijke kosten en baten prijsbeleid personenauto's. Website: http://
www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2015_CPB-PBLAchtergronddocument-13apr2015-mkba-prijsbeleid-personenautoos_1693.pdf
• PBL (2016). Monitor Infrastructuur en Ruimte. Website: https://www.pbl.nl/sites/default/files/
cms/publicaties/pbl-2018-monitor-infrastructuur-en-ruimte-3225.pdf
• PBL (2016a). De energieke samenleving en duurzame mobiliteit. Website: http://www.pbl.nl/
sites/default/files/cms/publicaties/
PBL_2014_De%20energieke%20samenleving%20en%20duurzame%20mobiliteit_1332.pdf
• PBL (2016b). Balans van de Leefomgeving 2016. Website: https://themasites.pbl.nl/
balansvandeleefomgeving/jaargang-2016/themas/natuur/rode-lijst-soorten
• PBL (2018). Kleine kansen, grote gevolgen. Website: https://themasites.pbl.nl/risicooverstromingen/#
• PBL (2018a). Analyse van het voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord. Website: https://
www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2018-analyse-van-het-voorstel-voorhoofdlijnen-van-het-klimaatakkoord-3380.pdf
• PBL (2018b). Balans van de Leefomgeving 2018. Website: https://themasites.pbl.nl/
balansvandeleefomgeving/jaargang-2018/themas/natuur
• PBL (2018c). Natuur, landschap en biodiversiteit. Website: https://www.pbl.nl/onderwerpen/
natuur-landschap-en-biodiversiteit/inleiding-natuur-en-biodiversiteit%5cInleiding_landschap
• Primos (2018). Rapportage Primos 2018. Website: https://www.abfresearch.nl/publicaties/
rapportage-primos-2018/
• Platform Geothermie (2017). Geothermie en aardbevingen. Website: https://geothermie.nl/
images/bestanden/170330_Geothermie_en_aardbevingen.pdf
• Polet, H. en J. Depestele (2010). Impact assessment of the effects of a selected range of fishing
gears in the North Sea. Oostende: ILVO Technisch Visserij-onderzoek.
• Programma Toekomstbeeld OV (2019). Contouren Toekomstbeeld OV 2040. Den Haag:
Programma Toekomstbeeld OV.
• REOS (2017). Uitvoeringsprogramma 2017-2018. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Kninkrijksrelaties.
• RHDHV (2016). Achtergronddcoument Bouwsteen Referentiesituatie Omgevingsrapportage
NOVI.
• Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (2019). Werelderfgoed. Website: https://
www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/werelderfgoed
• Rijksoverheid (2017). Nederland versterkt positie als Europees innovatieleider. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2017/06/20/nederland-versterkt-positie-als-europeesinnovatieleider
• Rijksoverheid (2018). Minister Van Nieuwenhuizen: Rij MONO, fiets MONO. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkeersveiligheid/nieuws/2018/09/13/minister-vannieuwenhuizen-rij-mono-fiets-mono
• Rijksoverheid (2018a). NAVO-top: onderweg naar militaire snelweg. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/07/11/navo-top-onderweg-naar-militaire-snelweg
• Rijksoverheid (2018b). Het strategisch verkeersplan Verkeersveiligheid. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/12/05/bijlage-1-het-strategisch-planverkeersveiligheid-2030-veilig-van-deur-tot-deur
• Rijksoverheid (2018c). Klimaatakkoord. Website: https://www.klimaatakkoord.nl/
• Rijksoverheid (2018d). Structuurvisie Ondergrond. Website: https://www.rijksoverheid.nl/
documenten/rapporten/2018/06/11/structuurvisie-ondergrond
• Rijksoverheid (2018e). Erfgoed telt. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
beleidsnotas/2018/06/22/erfgoed-telt-de-betekenis-van-erfgoed-voor-de-samenleving
• Rijksoverheid (2018f). Visie Landbouw, Natuur en Voedsel. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-landbouw-natuur-en-voedselkwaliteit/
documenten/beleidsnota-s/2018/09/08/visie-landbouw-natuur-en-voedsel-waardevol-enverbonden
• Rijksoverheid (2018g). Actieplan Digitale Connectiviteit. Website: https://www.rijksoverheid.nl/
documenten/rapporten/2018/07/03/actieplan-digitale-connectiviteit
• Rijksoverheid (2012). Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR). Website: https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2012/03/13/structuurvisie-infrastructuur-enruimte

BIJLAGE 1: Geraadpleegde bronnen en literatuur

PlanMER NOVI |

153

• Rijksoverheid (2013). Natuurpact 2013. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
brieven/2013/09/18/natuurpact-ontwikkeling-en-beheer-van-natuur-in-nederland
• Rijksoverheid (2019). Wet Maatschappelijke ondersteuning. Website: https://wetten.overheid.nl/
BWBR0020031/2014-07-16
• RIVM (2001). Vuurwerkramp Enschede: Metingen van concentraties, verspreiding en depositie
van schadelijke stoffen: rapportage van het milieuonderzoek. Website: https://www.rivm.nl/
bibliotheek/rapporten/609022002.pdf
• RIVM (2017). Circulaire economie. Website: https://www.rivm.nl/circulaire-economie
• RIVM (2018). Milieugezondheidsrisico. Website: https://www.rivm.nl/milieugezondheidsrisico-s
• RIVM (2018a). VTV-2018. Website: https://www.rivm.nl/volksgezondheid-toekomst-verkenningvtv/vtv-2018
• RIVM (2018b). Monitoringsrapportage NSL 2018. Website: https://www.rivm.nl/bibliotheek/
rapporten/2018-0135.pdf
• RIVM (2018c). Quickscan mogelijke impact Nationaal Preventieakkoord. Website: https://
www.rivm.nl/sites/default/files/2018-11/010933_FS_Quickscan_Preventieakkoord_TG.pdf
• RIVM (2018d). Milieuongevallen. Website: https://www.rivm.nl/ongevallen-en-rampen/
milieuongevallen
• RIVM (2018e). Recreatie. Website: https://www.atlasleefomgeving.nl/meer-weten/recreatie
• RIVM, RWS & Ministerie IenW (2018), Atlas van de leefomgeving. Website: https://
www.atlasleefomgeving.nl/kaarten
• RLI (2015). Verkenning technologische innovaties in de leefomgeving. Den Haag: Raad van de
Leefomgeving.
• Staat van Zuid-Holland (2017). Bodemdaling. Website: https://staatvan.zuid-holland.nl/
portfolio_page/bodemdaling/
• SWOV (2015). Verkeersveiligheid in 2020 en 2030. Website: https://www.swov.nl/sites/default/
files/publicaties/rapport/r-2015-17.pdf
• SWOV (2017). Wegwijzer: verkeersveiligheidscijfers. Website: https://www.swov.nl/feiten-cijfers/
datasheet/wegwijzer-verkeersveiligheidscijfers
• SWOV (2018). Monitor Verkeersveiligheid 2018. Website: https://www.swov.nl/publicatie/
monitor-verkeersveiligheid-2018
• Tummers, L.J.M., en J.M. Tummers-Zuurmond (1997). Het land in de stad. Bussum: Uitgeverij
THOTH.
• UNESCO (2019). The criteria for selection. Website: https://whc.unesco.org/en/criteria/
• VNG (2015). Overzicht trends en ontwikkelingen. Website: https://vng.nl/files/vng/20150707vtsd-scenario.pdf
• Volksgezondheidszorg (2018). Geluid. Website: https://www.volksgezondheidenzorg.info/
onderwerp/fysieke-omgeving/cijfers-context/geluid#!node-hinder-door-geluid
• Volkskrant (2017). Raad van State vernietigt gasbesluit: vier vragen over de toekomst van de
Nederlandse gaswinning. Website: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/raad-vanstate-vernietigt-gasbesluit-vier-vragen-over-de-toekomst-van-de-nederlandsegaswinning~be655008/
• Volkskrant (2018). Een aardbeving in een gebied waar de gaswinning is stilgelegd - hoe kan dat?
Website: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/een-aardbeving-in-een-gebied-waarde-gaswinning-is-stilgelegd-hoe-kan-dat~b520cf68/
• WLO (2015). Cahier Mobiliteit. Website: https://www.wlo2015.nl/wp-content/uploads/
PBL_2015_WLO_Mobiliteit_1686.pdf

154

| PlanMER NOVI

BIJLAGE 1: Geraadpleegde bronnen en literatuur

BIJLAGE 2: Begrippen en afkortingen
Afkorting

Betekenis

AMS-IX

Amsterdam Internet Exchange

ASV

Aanvullende strategische voorraden

Barro

Besluit algemene regels ruimtelijke ordening

BBI

Bereikbaarheidsindicator

BBP

Bruto Binnenlands Product

CBD

Conventie voor Biologische Diversiteit

CBS

Centraal Bureau van de Statistiek

CBS Statline Centraal Bureau van de Statistiek waar cijfermatige data opgehaald kan worden.
CCS

Opvang en opslag van CO2

CH4

Methaan

CLO

Compendium voor de Leefomgeving

CO2

Koolstofdioxide

CPB

Centraal Planbureau

dB(A)

Eenheid waarin de sterkte van het geluid wordt weergegeven

EAM

Environmental Assessment Module

EU

Europese Unie

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

G4

De vier grote steden van Nederland: Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag

Gbps

Gigabit per seconde

GE

Global Economy

GLG

Gemiddeld laagste grondwaterstand

HFK

Fluorhoudend gas

HWBP

Hoogwaterbeschermingsprogramma

IenM

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

IenW

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

KE-contour

Geluidscontour rondom luchthavens.

KiM

Kennisinstituur voor Mobiliteitsbeleid

KNMI

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

KRW

Kaderrichtlijn Water

MaaS

Mobility as a Service

Mbps

Megabit per seconde

MJPO

Meerjarenprogramma Ontsnippering

mkb

Midden-kleinbedrijf

MOD

Milieu Ongevallen Dienst

MTR

Midterm review; tussentijdse evaluatie bodemconvenant

N2O

Distikstofoxide

NAP

Normaal Asterdams Peil

NAVO

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie

NBTC

Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen

NCP

Nederlands Continentaal Plat

NNGB

Nederlandse Norm Gezond Bewegen

NNN

Natuurnetwerk Nederland

NO2

Stikstofdioxide

NOC*NSF

Een fusie van het Nederlands Olympisch Comité en de Nederlandse Sport Federatie

BIJLAGE 2: Begrippen en afkortingen

PlanMER NOVI |

155

156

NOVI

Nationale Omgevingsvisie

NSL

Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit

OV

Openbaar vervoer

PAS

Programma Aanpak Stikstof

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

PFK

Fluorhoudend gas

PJ

Petajoule. Eenheid waarin energie wordt weergegeven.

PlanMER

plan-milieueffectrapport

PM10

Fijnstofdeeltjes kleiner dan 10 micrometer

PM2,5

Fijnstofdeeltjes kleiner dan 2,5 micrometer

PPS

Publiek-private samenwerkingen

Rarro

Reglement algemene regels ruimtelijke ordening

RC

Regional Communities

REOS

Ruimtelijk-Economische Ontwikkelstrategie

RHDHV

Royal HaskoningDHV

RIVM

Rijksinstituut van Volksgezondheid en Mlieu

RLI

Raad van de Leefomgeving en Infrastructuur

Rli

Rode Lijst-indicator

RWS

Rijkswaterstaat

SF6

Fluorhoudend gas

SGBP

Stroomgebiedbeheerplannen

SNL

Subsidiestelsel Natuur en Landschapsbeheer

SPV

Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2030

svi

stand van instandhouding

SVIR

Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte

SWOV

Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid

UNESCO

Organisatie der Verenigde Naties voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur (United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization, UNESCO)

UOV’s

Universal Outstanding Values voor Werelderfgoed

USD

Afkorting valuta van de Verenigde Staten.

VHR

Vogel-en Habitatrichtlijn

WHO

World Health Organisation

WKO

Warmte Koude Opslag

WLO

Nederland in 2030-2050: twee referentiescenario’s – Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving

WMO

Wet Maatschappelijke Ondersteuning

| PlanMER NOVI

BIJLAGE 2: Begrippen en afkortingen

BIJLAGE 3: Overizicht van aan de NOVI
gekoppeld beleid
Onderstaand volgt een opeensomming van gekoppeld beleid. Dit is beleid, dat niet opgaat in de
NOVI, maar dat inhoudelijk wel verband houdt met de nationale belangen die in de NOVI aan bod
komen. Immers, die nationale belangen zijn vaak gestoeld op breder rijksbeleid. Voor een nadere
toelichting hiervan wordt verwezen naar de ontwerp NOVI.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Beleidsnota Bewust Omgaan met Veiligheid
Beleidsnota Nuchter Omgaan met Risico’s
Programma Modernisering Omgevingsveiligheid
Programma Gezondheid in Milieu
Actieagenda Ruimtelijke ontwerp
Cultuur in een open samenleving
Besluit externe veiligheid buisleidingen
Basisvisie Recreatietoervaart Nederland (BRTN) 2015-2020 (BRTN; bestuurlijke afspraken én
basisvisie, Partners overleggen over voortzetting van deze afspraken na 2020)
Agenda Fiets 2017-2020 (Tour de Force)
Structuurvisie Ondergrond
Nationale woonagenda en regionale Woondeals
Ladder Duurzame Verstedelijking
Huisvestingswet en Woningwet
Programma Langer Thuis en Actieplan ‘Toegankelijkheid voor de bouw’
Meerjarenagenda beschermd wonen en maatschappelijke opvang
Actieprogramma Dak- en Thuisloze jongeren
Actie-agenda vakantieparken 2018-2020
Actieplan Studentenhuisvesting
Bouwbesluit (Bij Omgevingswet Besluit bouwwerken leefomgeving)
Programma aardgasvrije wijken, wijkgerichte aanpak (2018)
Innovatieprogramma verduurzaming gebouwde omgeving
Actieplan bevolkingsdaling
Overkoepelende ambitie op het terrein van mobiliteit (naam nog onbekend, verwacht 2019)
Nationale Agenda Laadinfrastructuur
Brandstofvisie
Contouren Toekomstbeeld OV 2040
Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie
De Nederlandse Maritieme Strategie 2015-2025
Strategisch plan Verkeersveiligheid
Afspraken en programma’s in het kader van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Mobiliteit
en Transport (MIRT)
Ruimtelijke Economische Ontwikkelstrategie (REOS) (uitwerking van de SVIR)
Topsector Logistiek
Goederenvervoeragenda (verwacht voorjaar 2019)
Ontwerp van het Klimaatakkoord (sector mobiliteit)
Wet Luchtvaart
Luchtvaartnota 2020 - 2050 (verwacht 2019)
Wet Basisnet
Smart Mobility Dutch reality
Programma Onbeperkt Meedoen!
VN-verdrag inzake de rechten van personen met een beperking
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte
Besluit Toegankelijkheid voor personen met een handicap of chronische ziekte
Actieplan toegankelijkheid voor de bouw
Bouwregelgeving: Alle bouwwerken in Nederland moeten voldoen aan de minimumeisen uit het
Bouwbesluit
Instructieregel voor de openbare buitenruimte: Deze instructieregel betreft het voor personen
bevorderen van de toegankelijkheid van de openbare buitenruimte en is onderdeel van het Bkl
Regeling Toegankelijkheid van het Openbaar Vervoer:

BIJLAGE 3: Overizicht van aan de NOVI gekoppeld beleid

PlanMER NOVI |

157

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Het programma ‘Iedereen onderweg’
Klimaatakkoord
Structuurvisie Ondergrond (STRONG)
Rijksstructuurvisie Windenergie op Zee
Beleidsnota Noordzee 2016-2021
Structuurvisie Windenergie op Land
Energieakkoord voor Duurzame Groei
Regionale Energiestrategieën (RESsen)
Besluit externe veiligheid buisleidingen (Bevb)
Bestuursakkoord Water
Aanvullende afspraken Bestuursakkoord Water
Deltaplan Waterveiligheid
Beleidslijn Grote Rivieren
Beleidslijn Kust
Nationale visie kust
Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
Uitvoeringsprogramma Nationale Klimaatadaptatiestrategie
Bestuursakkoord Klimaatadaptatie
Deltaplan Zoetwater
Delta-aanpak Waterkwaliteit
Beleidsnota Drinkwater
Programmatische Aanpak Grote Wateren
Meerjarenplan 2018-2020 Uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond

• Nitraatrichtlijn/6e actieprogramma nitraat
• Ruimtelijk Economische Ontwikkelstrategie (REOS) / Bestuurlijke intentieverklaring en het
interbestuurlijk Uitvoeringsprogramma REOS geeft uitvoering aan dit belang (voortzetten als
programma onder NOVI)
• Brainport Nationale Actieagenda
• TK-brief EZK: ‘Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid’
• TK-Brief EZK: Missies/vervolg op Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid
• Beleidsbrief ‘De bijdrage van buitenlandse bedrijven aan onze economie’
• Borging van de dubbele doelstelling van de Mainportontwikkeling Rotterdam (Barro art 2.2);
• Werkprogramma Maritieme strategie en zeehavens 2018 – 2021, en de nieuwe havennota
• Topsector Logistiek: actieplan (o.a. multimodaliteit; data bundelen; douane) (april 2019);
• Nationale Digitaliseringsstrategie
• Ruimtelijke Strategie Datacenters
• Nederlandse Digitaliseringsstrategie
• Actieplan Digitale connectiviteit
• Normen Elektromagnetische Magneetvelden (EMV)
• LNV-visie Waardevol en verbonden
• Verduurzaming veehouderij en sanering varkenshouderij
• Nationale Tuinbouwagenda 2019-2030
• Toekomstvisie Gewasbescherming 2030, naar weerbare planten en teeltsystemen
• Uitvoering Pakket van maatregelen emissiereductie gewasbescherming open teelten
• Kaderrichtlijn Water
• Kaderrichtlijn Mariene Strategie
• Meststoffenwet
• Nitraatrichtlijn
• Programmatische Aanpak Stikstof
• Wet Milieubeheer, titel 5.2: luchtkwaliteitseisen en Europese richtlijn (2008/50/EG) voor
luchtkwaliteit.
• Erfgoed Telt
• Actieagenda ruimtelijk ontwerp en Visie erfgoed en ruimte
• Wet Natuurbescherming voor Natura 2000, aanwijzingsbesluiten en beheerplannen Natura
2000
• Natuurnetwerk Nederland -vergroten areaal van natuurgebieden
• Natuurambitie Grote Wateren/Programmatische aanpak Grote Wateren
• Noordzeestrategie 2030
• Structuurvisie Wadden
• Programmatische aanpak stikstof (PAS)
• Nitraatactieprogramma
• (vergroening) gemeenschappelijk landbouwbeleid (Landbouwwet)
• (vergroening) gemeenschappelijk visserijbeleid (Visserijwet 1963)

158

| PlanMER NOVI

BIJLAGE 3: Overizicht van aan de NOVI gekoppeld beleid

• Internationale afspraken, o.a. in AEWA-verband 5 (trekvogels die van Afrika naar Europa vliegen
en vice-versa)
• Toelating gewasbeschermingsmiddelen (Wet gewasbescherming en biociden)
• Bekendmaking rode lijsten

5

Internationale afspraken, o.a. in AEWA-verband

BIJLAGE 3: Overizicht van aan de NOVI gekoppeld beleid

PlanMER NOVI |

159

Achtergronddocumenten
Achtergronddocument bij het milieueffectrapport voor de Nationale Omgevingsvisie: 'De staat van de
fysieke leefomgeving'
Achtergronddocument bij het milieueffectrapport voor de Nationale Omgevingsvisie: 'Beschouwing
alternatieve beleidsopties'
Achtergronddocument bij het milieueffectrapport voor de Nationale Omgevingsvisie: 'Passende
beoordeling Natura2000'

160

| PlanMER NOVI

Achtergronddocumenten