Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2020

Nr. 125

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 juni 2020
Hierbij bied ik u het boek «Lokale democratie op zoek naar zichzelf» aan1.
Deze publicatie is tot stand gekomen vanuit het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie en bevat een serie interviewprofielen van
burgemeesters en essays van (voormalig) hoofdredacteur over het
functioneren van de lokale democratie.
Democratie in Actie
Nederland heeft al eeuwen een sterke lokale democratie. De inrichting en
het functioneren van de lokale democratie is niet statisch, maar beweegt
mee met nieuwe ontwikkelingen en uitdagingen in de samenleving.
Gemeenten werken aan complexe maatschappelijke opgaven zoals de
energietransitie, de invoering van de Omgevingswet en de uitvoering van
nieuwe taken in het sociaal domein. Onderwerpen die direct ingrijpen op
het dagelijks leven van inwoners. Momenteel spelen gemeenten
daarnaast een grote rol bij het opvangen van de sociale, maatschappelijke
en economische gevolgen van de coronacrisis. Ondertussen houden zij
zelf hun besluitvorming draaiende, mede dankzij de tijdelijke wet digitale
besluitvorming.
Om deze opgaven goed aan te kunnen pakken zoeken gemeenten volop
naar versterking en vernieuwing van hun lokale democratie. Er zijn
bijvoorbeeld veel sprekende voorbeelden van gemeenten die op
vernieuwende wijzen met inwoners, ondernemers en (maatschappelijke)
organisaties samenwerken. Ik zie het als mijn taak om hen zo goed
mogelijk te helpen bij het versterken en vernieuwen van hun lokale
democratie. In het «Plan van Aanpak Versterking Lokale Democratie en

1

kst-35300-VII-125
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 125

1

Bestuur»2 heb ik u geïnformeerd over mijn ambitie om de verbondenheid
van inwoners met hun (gemeente)bestuur te versterken, volksvertegenwoordigers, bestuurders en ambtenaren hiervoor toe te rusten en de
weerbaarheid van de lokale democratie te vergroten. Samen met
gemeenten, provincies, waterschappen, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten en de beroeps- en belangenverenigingen geven we hier
uitvoering aan in het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie3.
Over de veranderende opgaven en context waarin onze lokale democratie
en het openbaar bestuur werken gaf ik Uw Kamer eind 2019 een uitgebreide duiding in mijn brief «Toekomst van het openbaar bestuur»4. De
verantwoordelijkheden van gemeenten zijn, onder andere op het gebied
van zorg, leefbaarheid en veiligheid, in de afgelopen jaren substantieel
gegroeid. Dit komt niet alleen door een groeiend takenpakket, maar ook
doordat inwoners veel van de overheid verwachten. In de afgelopen jaren
zijn ze daarvoor in toenemende mate naar hun gemeente gaan kijken.
Tegelijkertijd vragen inwoners op andere terreinen juist om steeds meer
en verdergaande ruimte voor eigen initiatief. Daarnaast spelen steeds
meer opgaven waar gemeenten mee te maken hebben op regionaal
niveau. Dit vraagt om veelal complexe samenwerkingsconstructies.
Interviews en essays over de lokale democratie
Ik vind het belangrijk om, in de volle breedte, over deze onderwerpen de
discussie te voeren. En het denken over onze lokale democratie staat zeker
niet stil. In de laatste voortgangsbrief5 van Democratie in Actie informeerde ik u al over de verschillende onderzoeken die recent op dit gebied
zijn uitgevoerd.
Voor een goed en praktisch beeld van het functioneren van onze lokale
democratie is, naast de verschillende wetenschappelijke onderzoeken,
vanuit Democratie in Actie bijgevoegde reeks verhalen van belangrijke
spelers in onze lokale democratie opgetekend. Dit is gedaan in de vorm
van een serie interviewprofielen van burgemeesters uit verschillende
delen van het land, van grote tot kleine gemeenten, en een zevental
essays van (voormalig) hoofdredacteur van regionale dagbladen.
Burgemeesters, zo zien we ook in de moeilijke coronacrisis-tijd, staan pal
voor hun lokale gemeenschap. Als voorzitter van de gemeenteraad, het
college van B&W en als burgervader/-moeder, overzien ze de verschillende perspectieven van de lokale democratie. Journalisten zijn, als lokale
tegenmacht, onmisbaar in een vitale democratische gemeenschap en
bieden een waardevolle aanvulling op het perspectief van de burgemeesters. Hun verhalen zijn gebundeld in het boek «Lokale democratie op
zoek naar zichzelf» dat ik u hierbij toestuur. Deze bundeling laat zien hoe
vitaal de lokale democratie op veel plaatsen is en hoe inwoners, volksvertegenwoordigers, bestuurders én journalisten de lokale democratie
dagelijks tot uitvoering brengen.
Zorgen en kansen van de lokale democratie
Tegelijkertijd laten de interviewprofielen en essays zien dat de lokale
democratie niet zonder zorgen en spanningen is. Hoewel de verschillende
verhalen in de eerste plaats de (regionale) diversiteit van de lokale
democratie laten zien, zijn er een aantal terugkomende zorgen en kansen.
2

Kamerstuk 34 775 VII, nr. 69
www.lokale-democratie.nl/democratieinactie
4
Kamerstuk 35 300 VII, nr. 7
5
Kamerstuk 35 000 VII, nr. 100
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 125

2

Deze verdienen onze aandacht in het denken over de versterking en
vernieuwing van de lokale democratie.
Zo laten de verhalen in dit boek bijvoorbeeld zien dat er volop en met
succes wordt gewerkt aan nieuwe en vergaande vormen van burgerparticipatie, maar dat dit in de praktijk soms complexer is dan het in eerste
instantie lijkt. Een goede verbinding tussen de representatieve en
participatieve democratie blijkt in de praktijk niet vanzelfsprekend. Naast
de voordelen van een sterke participatieve democratie, zoals groter
draagvlak voor gemeentebeleid en betere uitvoering van overheidstaken,
kan deze ook de rol en invloed van gekozen volksvertegenwoordigers
beperken. Daarnaast waarschuwen verschillende burgemeesters in dit
boek dat we burgerparticipatie niet zomaar als oplossing van elk
probleem in de lokale democratie mogen zien.
Een ander terugkerend onderwerp is dat de bestuurskracht van, met name
kleinere gemeenten, soms op gespannen voet staat met de nieuwe grote
maatschappelijke opgaven waar zij voor staan en de regionalisering die
de afgelopen decennia heeft plaatsgevonden. Meerdere burgemeesters
wijzen erop dat dit niet alleen gaat om de regionalisering van het bestuur,
maar ook dat maatschappelijke en economische vraagstukken zich vooral
bovenlokaal afspelen.
Zoals verschillende praktijkverhalen in het boek laten zien is het voor
gemeenteraden niet altijd eenvoudig om in een steeds complexer
wordende lokale democratie, met nieuwe taken, regionale samenwerkingsverbanden, inwoners die ruimte vragen en een geprofessionaliseerd
gemeentebestuur, hun volksvertegenwoordigende rol uit te oefenen.
Lokale democratie versterken
De praktijkverhalen in dit boek ondersteunen de noodzaak van mijn
aanpak om de lokale democratie te versterken en te vernieuwen. Met
Democratie in Actie bied ik gemeenten bijvoorbeeld de mogelijkheid om
middels de Quick Scan Lokale Democratie in kaart te brengen hoe zij hun
lokale democratie kunnen versterken. Hierbij werken leden van het college
van B&W, ambtenaren en inwoners samen. Voor lokale volksvertegenwoordigers en bestuurders is daarnaast een concreet en divers ondersteuningsaanbod gecreëerd, onder andere in de vorm van een trainings- en
opleidingsmogelijkheden. Daarbij is specifieke aandacht voor onderwerpen zoals de energietransitie, de Omgevingswet en regionale
samenwerking.
Tevens bieden we gemeenten uitgebreide ondersteuning bij participatie,
onder andere door de ontwikkeling van en kennisdeling over innovatieve
instrumenten, zoals digitale participatie en het Uitdaagrecht. Daarnaast
ontwikkel ik voor het einde van dit jaar, samen met ProDemos, een
digitaal afwegingskader voor burger- en overheidsparticipatie en werk ik
aan een wijziging van artikel 150 van de Gemeentewet. Deze wetswijziging beoogt de huidige inspraakverordening te verbreden tot een
participatieverordening en het Uitdaagrecht in de Gemeentewet te
verankeren. Op het gebied van regionale samenwerking wil ik er met een
wetswijziging van de Wet gemeenschappelijke regelingen voor zorgen dat
de politieke verantwoording over gemeentelijke samenwerkingen
versterkt wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 125

3

Specifiek voor het ambt van burgemeesters werk ik, op basis van de
Agenda burgemeester en met alle betrokken partijen, aan concrete acties
om hun rol en positie te bestendigen.6
Tot slot
De versterking van de lokale democratie is een traject van lange adem. Ik
heb hiervoor het nodige in gang gezet, maar daarmee is de lokale
democratie niet af. Een sterke lokale democratie, die met de tijd meebeweegt, vraagt ook op de langere termijn om besluiten. De verhalen,
ideeën en ook de zorgen van de mensen die onze lokale democratie
maken zijn daarbij onmisbare input. Democratie is immers mensenwerk.
Het is mijn voornemen om ons in de discussie en het denkwerk over het
versterken en vernieuwen van de lokale democratie met hun verhalen te
blijven voeden. Democratie in Actie zal, mede op basis van dit boek en in
de vorm van een interbestuurlijke werkgroep, daarom ook vervolg geven
aan het ophalen en delen van verhalen uit de lokale democratie. Daarbij
zal expliciet aandacht besteed worden aan de complexe maatschappelijke
opgaven waar gemeenten voor staan en een bredere groep politieke
ambtsdragers worden betrokken. Over de precieze invulling daarvan zal ik
u, na de zomer van 2020, in de eerstvolgende voortgangsrapportage van
Democratie in Actie informeren. Daarin zal ik tevens rapporteren over de
stand van zaken van het hele pakket aan acties, wetgevingstrajecten en
onderzoeken die in het kader van dit samenwerkingsprogramma
plaatsvinden.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

6

Kamerstuk 35 300 VII, nr. 108

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 125

4