Mirjam Stuij | Resie Hoeijmakers | Janine van Kalmthout | Rens Cremers | Jorien Slot-Heijs

Mulier Instituut | 2023

Met steun van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
Mulier Instituut
Mirjam Stuij
Resie Hoeijmakers
Janine van Kalmthout
Rens Cremers
Jorien Slot-Heijs

Voor meer informatie kunt u contact
opnemen met het Mulier Instituut.
© Mulier Instituut
Utrecht, 15 juni 2023
www.mulierinstituut.nl
info@mulierinstituut.nl
Disclaimer
U mag delen uit deze publicatie overnemen op voorwaarde van bronvermelding:
Auteurs, de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Er gelden gebruiksvoorwaarden voor de foto's in deze publicatie. Neem foto's daarom niet over zonder
toestemming van het Mulier Instituut.

Het Mulier Instituut doet sportonderzoek voor

Ons doel is bijdragen aan goed onderbouwd beleid,

beleid en samenleving. Voor overheden,

gericht op de bevordering van sport, sportief

maatschappelijke organisaties,

bewegen en versterking van de sportsector. Dit doen

onderwijsinstellingen, sportorganisaties en

we op verschillende manieren:

bedrijven onderzoeken we allerlei thema’s op het
gebied van sport en sportief bewegen: van de

We verzamelen data en monitoren de Nederlandse

sportdeelname van (groepen) Nederlanders tot de

sportsector en beleidsprogramma’s.

motorische vaardigheden van kinderen, en van
diversiteit en inclusie in de sport tot de
economische impact van sportevenementen.

We ontwikkelen kennis en onderzoeksmethoden via
verkennende en verdiepende studies.
We duiden onderzoeksuitkomsten en vertalen deze

Het Mulier Instituut is een onafhankelijke stichting
zonder winstoogmerk.

naar de beleidspraktijk.
We onderbouwen beleidsbeslissingen met expertise
en advies.
We bieden gevraagd en ongevraagd duiding en
reflectie in de rol van ‘kritische vriend’ van de
sportsector.
We zetten ons in voor de bevordering van de
sportwetenschap.

Samenvatting

Dit rapport gaat over uiteenlopende uitdagingen waar sportverenigingen in
Nederland anno 2023 mee te maken hebben. De aanleiding daarvoor zijn zorgen
over het voortbestaan van een deel van de verenigingen. Toch is het beeld over
verenigingen divers. Een deel van hen heeft het (heel) moeilijk, terwijl een ander
deel er juist (heel) goed voor staat.
Het doel van dit verkennende onderzoek is inzicht geven in die verschillen.
Daarvoor hebben we twintig verenigingsbestuurders geïnterviewd. Deze resultaten
hebben we aangevuld met een analyse van vragenlijstonderzoek. Dit onderzoek
voerden we uit met steun van het ministerie van VWS.

Dit rapport gaat over de belangrijkste uitdagingen waar sportverenigingen
tegenaan lopen. Ook laat het zien waardoor het, tegen het licht van uiteenlopende
uitdagingen, met de ene vereniging (heel) goed gaat en met de andere (veel) minder.
Deze resultaten helpen om invulling te geven aan verenigingsondersteuning.

In recent vragenlijstonderzoek geven verenigingsbestuurders het vaakst aan
(zeer) grote problemen te ervaren met energielasten (36%) en de
ontwikkeling van het aantal vrijwilligers (30%) en het ledenbestand (26%). Uit
de interviews komt een uiteenlopend beeld naar voren van problemen met
energielasten. Wel hebben vrijwel alle geïnterviewde bestuurders zorgen
over ontwikkelingen in het ledenbestand en, in samenhang daarmee, vooral
het aantal vrijwilligers voor structurele taken. De toegenomen hoeveelheid
en complexiteit van wet- en regelgeving speelt hierbij een rol.
Er is een spanningsveld tussen de gevraagde vaardigheden om een
vereniging te organiseren en (te) weinig leden die (veelal tijdrovende en
verantwoordelijke) bestuursfuncties op zich nemen. Daarbij kan een
positieve of juist negatieve spiraal ontstaan: bij verenigingen waar de
organisatie in de basis goed draait, kunnen nieuwe bestuursleden makkelijker
instappen en is meer ruimte voor (andere) uitdagingen – waaronder het vele
achterliggende uitzoek- en regelwerk – en 'proactief' inspringen op
maatschappelijke trends. Bij verenigingen waar de basis minder stevig is,
bijvoorbeeld door een onderbezet bestuur, blijven zaken vaker liggen en kost
het veel meer tijd en (deels negatieve) energie van de zittende bestuurders.
Zij ervaren op meer onderwerpen (grotere) problemen. Dit maakt
verenigingen meer of minder kwetsbaar als het om hun voortbestaan gaat.

Hoofdstuk 1

Dit rapport bevat de uitkomsten van een verkennende studie naar de
uitdagingen waar sportverenigingen anno 2023 mee te maken hebben. Daarbij
gaan we in op achterliggende oorzaken én op verschillen tussen verenigingen. In
dit hoofdstuk beschrijven we de achtergrond, doelstelling en vraagstelling.

De aanleiding van dit onderzoek zijn zorgen over het voortbestaan van een deel van
de sportverenigingen in Nederland (Dalhuisen et al., 2023; Motivaction, 2023;
RVVB, 2023). Daar spelen uiteenlopende uitdagingen bij mee.
Zo hebben veel verenigingen in de afgelopen jaren gevolgen ondervonden van de
coronacrisis (Hoeijmakers & Van Kalmthout, 2022) en de stijging van de
energieprijzen (Van Kalmthout, 2022; Dalhuisen et al., 2023).
Een probleem waar veel verenigingen al langer mee te maken hebben is
bijvoorbeeld het vinden van voldoende vrijwilligers (Manders & Kropman, 1977;
Van Kalmthout & Van Ginneken, 2017; CBS, 2022). En recenter is de toegenomen
ervaren regeldruk bij sportverenigingen onderwerp van aandacht (RVVB, 2023).
Toch is het beeld over verenigingen heel divers. Een deel van hen heeft het (heel)
moeilijk, terwijl een ander deel er juist (heel) goed voor staat (Hoeijmakers & Van
Kalmthout, 2021; Van Kalmthout & Hoeijmakers, in voorbereiding). Ook spelen niet
alle problemen bij elke vereniging of sporttak, en niet op dezelfde manier of in
dezelfde mate.
Zo toont kwalitatief verdiepend onderzoek aan dat al langer bestaande
ongelijkheden tussen twee voetbalverenigingen in verschillende wijken in dezelfde
stad tijdens de coronacrisis verder zijn uitvergroot (Stuij et al., 2023). Daarbij gaat
het om hun financiële situatie, maar ook om de mate van ledenbinding.
Dat maakt het relevant beter te begrijpen hoe sportverenigingen zichzelf anno
2023 georganiseerd krijgen, wat maakt dat het met de ene vereniging beter gaat
dan met de andere en wat dat voor ondersteuning van verenigingen betekent.

Het doel van dit verkennende onderzoek is inzicht geven in wat maakt dat het
momenteel met een deel van de sportverenigingen (heel) goed gaat en met ander
deel (veel) minder. Daarbij gaat het vooral om hoe verenigingen (kunnen) omgaan
met de uiteenlopende uitdagingen waarmee zij te maken hebben. En om waar zij
mee geholpen zijn als het gaat om externe ondersteuning.

De hoofdvragen voor dit onderzoek zijn:

1. Wat zijn volgens verenigingsbestuurders de belangrijkste uitdagingen
waar sportverenigingen tegenaan lopen?

2. Wat maakt dat het, tegen het licht van de uiteenlopende uitdagingen,
met de ene sportvereniging (heel) goed gaat en met de andere (veel)
minder?

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 staat de onderzoeksmethode. Hoofdstuk 3 gaat over hoe
sportverenigingen naar de toekomst kijken en waardoor zij wel of niet
optimistisch gestemd zijn. In hoofdstuk 4 beschrijven we de verschillende
uitdagingen waar verenigingen mee te maken hebben. Hoofdstuk 5 gaat over
hoe verenigingen (kunnen) omgaan met de verschillende uitdagingen waar ze
mee te maken hebben. Wat maakt dat het met de ene vereniging beter gaat
dan met de andere? In hoofdstuk 6 volgen de conclusies van dit onderzoek.

Hoofdstuk 2

In dit hoofdstuk beschrijven we de onderzoeksvragen, gehanteerde methode en
gehanteerde kwaliteitscriteria.

Met dit verkennende onderzoek beantwoorden we twee hoofdvragen, die uit
verschillende deelvragen zijn opgebouwd:
1.

Wat zijn volgens verenigingsbestuurders de belangrijkste uitdagingen
waar sportverenigingen tegenaan lopen?
1.1 Wat zijn verschillen naar achtergrondkenmerken van verenigingen?
1.2 Wat zijn de ontwikkelingen in de afgelopen jaren?
1.3 Wat maakt deze onderwerpen een uitdaging?
1.4 Wat zijn volgens bestuurders de achterliggende oorzaken?

2.

Wat maakt dat het, tegen het licht van de uiteenlopende uitdagingen, met
de ene vereniging (heel) goed gaat en met de andere (veel) minder?
2.1 Hoe kijken verenigingsbestuurders naar de toekomst en wat maakt dat ze
daar (niet) optimistisch over zijn?
2.2 Wat vraagt het anno 2023 om sportverenigingen te besturen?
2.3 Welke eerste inzichten voor invulling van verenigingsondersteuning
komen hieruit voort?

Om deze vragen te beantwoorden hebben we online interviews gevoerd met twintig
verenigingsbestuurders. Die hebben we aangevuld met een analyse van
vragenlijstonderzoek onder verenigingsbestuurders.

De 363 verenigingen die begin 2023 via het MI Verenigingspanel1 een vragenlijst
hebben ingevuld (Van Kalmthout & Hoeijmakers, in voorbereiding), ontvingen een
mail met de vraag of ze aan een interviewstudie wilden deelnemen. Ongeveer
zeventig verenigingen reageerden positief. Daarvan hebben we er twintig
geselecteerd.
Tien verenigingen hebben we geselecteerd omdat ze er volgens deze peiling (heel)
goed voor staan, onder andere gebaseerd op hoe ze naar de toekomst kijken. De
andere tien gaven aan er minder of niet goed voor te staan, waarvan drie meldden
‘enigszins’ op omvallen te staan.

1

Zie https://www.mulierinstituut.nl/producten-diensten/dataverzameling/panels/

Daarbij hebben we zo veel mogelijk gekozen voor steeds twee verenigingen uit
dezelfde sporttak (zie kader 1.1). Waar mogelijk hebben we rekening gehouden met
spreiding over het land en variatie in mate van stedelijkheid.

Kader 1.1. Achtergrond van de verenigingen in de interviewstudie
Bij de selectie van verenigingen hebben we gekeken naar variatie in binnenData
en buitensport en de grootte van de vereniging. De vertegenwoordigde
Klik of tik om tekst in te voeren.
sporttakken zijn: basketbal, golf, gymnastiek (2, waarvan 1 een
omnivereniging), handbal (2), jeu de boules (2), korfbal (2), roeien (2),
schaatsen, tafeltennis, tennis (2, waarvan 1 ook padel), vecht- en
verdedigingssport, voetbal (2) en zwemmen.
Deze verenigingen hebben gemiddeld 343 leden (minimaal 45 en maximaal
1.450). Drie verenigingen hebben tot maximaal 100 leden en drie meer dan
600. Dertien verenigingen hebben een accommodatie in eigen beheer.

Alle twintig verenigingsbestuurders wilden na uitleg over het onderzoek
deelnemen. De interviews vonden plaats via MS Teams. De gespreksonderwerpen
waren:
hoe de vereniging te typeren is;
hoe de vereniging er op dit moment voor staat;
wat de belangrijkste knelpunten zijn, inclusief de oorzaken en hoe de
vereniging ermee omgaat;
hoe de vereniging naar de toekomst kijkt;
welke externe ondersteuning de vereniging krijgt, hoe ze die waarderen en
welke (andere) ondersteuningsbehoeften ze nog hebben.
Bij de knelpunten hebben we specifiek doorgevraagd naar de ledenontwikkeling, de
vrijwilligers, de invulling van het bestuur, de ervaren regeldruk, de financiële situatie
(incl. energielasten en verhoogde prijzen), de accommodatie en de gevolgen van de
coronacrisis.
Deze gesprekken duurden 45 minuten tot anderhalf uur. Met toestemming hebben
we een geluidsopname van de gesprekken gemaakt. Na afloop hebben we de
opnames letterlijk uitgewerkt tot een transcript.
Deze transcripten hebben we narratief-thematisch geanalyseerd op de inhoud
(Riessman, 2008). Dat betekent dat we in de eerste fase per vereniging het geheel
(‘narratief’) hebben geanalyseerd op de verschillende thema’s, inclusief hun
samenhang. Twee onderzoekers hebben alle transcripten geanalyseerd en
samengevat in portretten.
In de tweede fase hebben we alle portretten en achterliggende transcripten naast
elkaar gelegd om overeenkomsten en verschillen te bestuderen. Zowel op de
thema’s als op het onderscheid tussen meer en minder optimistische (‘zonnige’)

verenigingen. Het hele onderzoeksteam is twee keer samengekomen om de analyse
te bespreken en zo tot overeenstemming te komen.

Voor dit deelonderzoek hebben we voornamelijk resultaten uit een recente peiling
geanalyseerd. Dit was een vragenlijstonderzoek naar de gevolgen van de
energiekosten, ingevuld namens 982 sportverenigingen in Nederland. De data
hebben we verzameld van 2 februari t/m 6 maart 2023.
De vragenlijst hebben we uitgezet onder het MI Verenigingspanel en via een open
link. Deze open link hebben we verspreid via sociale media en onder sportbonden
met medewerking van NOC*NSF. Om de representativiteit van de steekproef te
waarborgen hebben we de steekproef gewogen naar grootte van de vereniging en
type sport (zie Dalhuisen et al., 2023).
Om de ontwikkelingen in uitdagingen te schetsen hebben we de resultaten
vergeleken met eerdere peilingen onder sportverenigingen in september 2022
(Hoeijmakers & Van Kalmthout, 2022) en februari 2021 (Hoeijmakers & Van
Kalmthout, 2021).
Om zicht te krijgen op de trend in toekomstperspectief hebben we de meest recente
resultaten vergeleken met eerdere onderzoeken via het MI Verenigingspanel uit
2009, 2012 en 2019 (Hoeijmakers & Van Kalmthout, 2019).

Dit onderzoek is verkennend vanwege het korte tijdsbestek waarin we het hebben
uitgevoerd. Dat was een kleine twee maanden. Gezien de aard van de
dataverzameling en vooral de zeer gedetailleerde analyse per interviewtranscript,
konden we maximaal twintig gesprekken voeren.
Dit aantal is meer dan voldoende voor een goede verkenning. Bovendien hebben we
de kwalitatieve resultaten ingebed in een omvangrijke hoeveelheid kwantitatieve
onderzoeksresultaten. Maar gezien de diversiteit in zowel verenigingen als
uitdagingen, is het bijvoorbeeld mogelijk dat er nog andere oorzaken zijn voor
uitdagingen bij een specifieke vereniging of tak van sport. Dat betekent dat we
mogelijk niet op alle onderwerpen dataverzadiging hebben bereikt.
Als het gaat om de tweede hoofdvraag – over verschillen tussen zonnige en minder
zonnige verenigingen – hebben we dataverzadiging wel bereikt: we verwachten bij
nieuwe interviews niet dat de belangrijkste bevindingen veranderen. Dat komt
doordat we bij verenigingen die afwijken van deze bevindingen kunnen begrijpen
waardoor dat komt (zie paragraaf 5.3). Ook passen de hoofdconclusies bij het beeld

dat uit ander recent kwantitatief en kwalitatief onderzoek onder verenigingen naar
voren komt.2
Om de kwaliteit van het onderzoek te waarborgen, bestond het projectteam uit
(zeer) ervaren sportonderzoekers. Met zowel de benodigde inhoudelijke als
methodologische kennis en expertise. Deels zijn dat onderzoekers uit het
verenigingsonderzoek, deels juist minder. Andere onderzoekers hebben veel
ervaring met onderzoek naar diversiteit in de sport – dus naar verschillen tussen
(groepen) mensen. Daardoor konden we elkaar kritisch bevragen.
In de beschrijving van de kwalitatieve resultaten blijven we dicht bij wat
verenigingsbestuurders vertelden: we illustreren de bevindingen met veel citaten
(‘thick description’). De citaten die we per bestuurder uitlichten passen ook bij de rest
van wat hij of zei vertelde (het hele ‘narratief’). Dat maakt dat de bevindingen goed
in de data gegrond zijn.

2

En, hoewel we daar in dit rapport niet op ingaan, bij toenemende ongelijkheden tussen (groepen)
mensen in (kunnen) meedoen in de steeds complexere samenleving (zie bijvoorbeeld SCP, 2023).

Hoofdstuk 3

Dit hoofdstuk gaat over hoe sportverenigingen naar de toekomst kijken.
Daarbij laten we ook zien waardoor zij (zeer) zonnig of juist (zeer) somber
gestemd zijn. De resultaten komen uit een vragenlijst die
982 verenigingsbestuurders hebben ingevuld in februari/maart 2023.

Ongeveer vier op de tien sportverenigingen in Nederland maken zich nauwelijks
zorgen om hun voortbestaan en zien hun toekomst (zeer) zonnig in (37%, zie figuur
3.1). Dat is ongeacht of zij een eigen accommodatie en/of kantine hebben.

Figuur 3.1
Ervaren toekomst sportverenigingen begin 2023, uitgesplitst naar achtergrondkenmerken verenigingen
(in procenten, n=982)
0

20

Totaal

16

60

80

47

T/m 100 leden

19

101 t/m 250 leden

19

Meer dan 250 leden

40

7

100

37

50
40

31
41

46

47

Zaalsport (o.a.judo, basketbal, gymnastiek)

16

48

36

Overig binnensport (o.a.zwemmen, bridge, darts)

15

48

37

Veldsport ( o.a. voetbal, hockey, tennis)
Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport, atletiek, jeu
de boules)

23
12

46
47

31
41

Eigen accommodatie

15

48

36

Geen eigen accommodatie

17

46

37

Eigen kantine

16

48

36

Geen eigen kantine

17

45

38

(Zeer) somber

Niet zonnig en ook niet somber

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten voor sportverenigingen, februari/maart 2023.

(Zeer) zonnig

Bijna de helft van de verenigingen (47%) ziet hun toekomst niet positief, maar ook
niet somber in (figuur 3.1). De meeste van deze verenigingen geven in de toelichting
aan uitdagingen te zien voor het voortbestaan van de vereniging, maar te
verwachten dat ze deze ontwikkelingen het hoofd kunnen bieden.
Eén op de zes sportverenigingen (16%) heeft weinig vertrouwen en ziet de
toekomst van de vereniging (zeer) somber in. Hiervan geeft ongeveer een kwart
(22%) aan op het punt van omvallen te staan.
Van alle sportverenigingen in deze peiling geeft 4 procent aan op dit moment op het
punt van omvallen te staan en 12 procent enigszins (zie ook Dalhuisen et al., 2023).

Grote verenigingen (> 250 leden, 47%), overige buitensportverenigingen (o.a.
paardensport, wielersport, atletiek, jeu de boules, 41%) en middelgrote
verenigingen (101-250 leden, 41%) zijn vaker optimistisch over hun toekomst (zie
figuur 3.1).
Deze verenigingen hebben we gevraagd hun antwoord toe te lichten. Hieruit blijkt
dat een stijging van het ledenaantal en een financieel gezonde situatie de
belangrijkste redenen zijn waardoor verenigingen positief gestemd zijn.
Ongeveer vier op de tien verenigingen die positief zijn, geven ledengroei (39%)
en/of een financieel gezonde huishouding (36%) als voornaamste reden. Zo zeggen
ze: 'Mensen blijven het leuk vinden om in verenigingsverband te sporten en
gezelligheid te delen' en 'Geen zorgen over ledenbestand en toekomstbestendigheid
van de hobby'.
Hoewel de positieve verenigingen ook de gevolgen van de energiecrisis signaleren,
geven zij aan hier minder last van te hebben vanwege hun type vereniging. Zo zegt
een vereniging: 'Ons energieverbruik zit vooral in de maanden april t/m september en
dan is het meestal goed weer en is de temperatuur prima'. Of ze kunnen deze
opvangen door buffers en/of verduurzaming: 'We denken de stijgende energiekosten
op te kunnen vangen door investeringen in verduurzaming' en 'investeringen gepland
voor zonnecollectoren, vloerisolatie en hybridepomp'.
Ook geven verschillende verenigingen aan de negatieve ontwikkeling van corona te
boven te zijn gekomen en hierdoor weer positief naar de toekomst te kijken. Dit zijn
met name binnensportverenigingen, aangezien deze door langere sluiting van de
binnensportaccommodaties de grootste gevolgen van de coronacrisis kenden.
Bijvoorbeeld: 'Na de dip van corona is het ledenaantal weer op peil' en 'We zijn als
vereniging, na de dip tijdens corona, weer volop in opbouw en groei'.
Tot slot geven ongeveer twee op de tien verenigingen als belangrijkste reden dat ze
over voldoende leden beschikken (19%) of een vernieuwde of verduurzaamde
accommodatie hebben gerealiseerd (18%).

Veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis, 23%), kleine verenigingen
(≤ 100 leden, 19%) en middelgrote verenigingen (101-250 leden, 19%) zijn vaker
negatief over hun toekomst (zie figuur 3.1).
Ook deze verenigingen hebben we gevraagd dit toe te lichten. Krimp van het
ledenbestand is de meest genoemde reden voor pessimisme. Meer dan de helft van
de verenigingen die somber zijn (55%), noemt een negatieve ontwikkeling van het
ledental als voornaamste reden. Bijvoorbeeld: 'Doordat het aantal leden sterk daalt
en er nauwelijks aanwas is, naderen we een kritische ondergrens'.
Dat verenigingen een daling van leden als voornaamste reden zien, is niet
verrassend. Verenigingen zijn als ledenorganisaties afhankelijk van leden en als deze
wegvallen, leidt dit in veel gevallen tot diverse andere problemen. Zo geven
verenigingen aan: 'Dit zorgt ook weer voor minder inkomsten uit contributie en
kantine', 'laag ledenaantal, daarmee weinig vrijwilligers' en 'minder bijdrage/inzet
aan verenigingsdoelen'.
Twee derde van de sombere verenigingen noemt de energielasten (36%) en/of
stijging van kosten (37%) als belangrijkste reden. Met name de hoogte van de
energielasten noemen ze vaak. Zo zeggen ze: 'Onze energiekosten zijn meer dan
verDRIEvoudigd' en 'De stijgende energiekosten hakken erin. Het is niet alleen onze
eigen energierekening, maar alle andere kosten stijgen in zekere zin net zo hard mee,
omdat natuurlijk ook alle andere organisaties te maken hebben met stijgende
energiekosten'.
Stijging van de kosten behelst dus niet alleen energielasten. Zo geeft een vereniging
aan: 'Stijgende kosten zijn onder andere herziening erfpacht, gas, elektra en inkoop'.
Een andere vereniging spreekt over 'inflatie, hogere huurkosten en hogere
bondsafdracht'.
Deze problemen staan veelal niet op zichzelf. Zo geeft een vereniging aan dat de
oplopende kosten tot ledendaling leiden: 'We zien aan de ene kant oplopende
energiekosten en aan de andere kant dat leden aangeven te stoppen met sporten door
alle gestegen kosten. Hierdoor hebben we én minder contributie opbrengsten én
oplopende vaste kosten'.
Contributieverhoging is voor een deel van de verenigingen lastig. 'Die zijn al tegen
de grens. De vraag is hoe lang we dat nog kunnen volhouden', licht een vereniging
toe. En een ander: 'Alles doorbelasten naar onze leden is simpelweg geen oplossing.
De situatie zoals deze op dit moment is, kan niet voor langere periode doorgaan'. Dit
laat zien dat niet alle verenigingen de hogere kosten kunnen opvangen met
contributieverhoging.

In 2023 is het aandeel sportverenigingen dat de toekomst van de vereniging
negatief inziet verder toegenomen ten opzichte van eerdere jaren (zie figuur 3.2). In
2009 was 6 procent van de verenigingen somber over hun toekomst. Dit aandeel is
in veertien jaar tijd gestegen naar 16 procent van de verenigingen in 2023.
Ook is het aandeel verenigingen dat positief is gestemd, ten opzichte van 2019 en
2012 gedaald. Vooral middelgrote verenigingen (101-250 leden, van 7% in 2019
naar 19% in 2023) en verenigingen met een eigen accommodatie (van 5% naar 15%)
zijn ten opzichte van 2019 pessimistischer geworden (niet in figuur).
Figuur 3.2
Ervaren toekomst sportverenigingen in 2009 (n=623), 2012 (n=493), 2019 (n=526) en 2023 (n=982)
(in procenten)
0

20

40

60

80

Totaal 2009

6

45

49

Totaal 2012

7

42

51

Totaal 2019

Totaal 2023

11

45

16

44

47

(Zeer) somber

100

Niet zonnig en ook niet somber

37

(Zeer) zonnig

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2009, 2012 en voorjaar 2019 en Vragenlijst gevolgen energiekosten voor sportverenigingen
februari /maart 2023.

Voor een aantal specifieke ontwikkelingen hebben we verenigingen gevraagd in
welke mate ze daar problemen mee ervaren. In 2023 geven verenigingen het vaakst
aan (zeer) grote problemen te ervaren met energielasten (36%), de ontwikkeling van
het aantal vrijwilligers (30%) en de ontwikkeling van het ledental (26%; cijfers niet in
figuur3).

3

Deze resultaten zijn afkomstig uit een peiling naar de gevolgen van energiekosten voor verenigingen.
Verenigingen met energieproblematiek en verenigingen met een eigen accommodatie en/of kantine
waren hierin vermoedelijk iets oververtegenwoordigd (Dalhuisen et al., 2023). Gezien de

In figuur 3.3 staan de ervaren problemen uitgesplitst naar het ervaren
toekomstperspectief van de vereniging. Hieruit blijkt dat niet alleen de (zeer)
sombere verenigingen met (zeer) grote problemen kampen, maar ook een deel van
de neutrale en optimistische verenigingen.
Figuur 3.3
Mate waarin verenigingen (zeer) grote problemen ervaren in 2023, uitgesplitst naar ervaren toekomst
(in procenten, n=982)
0

20

40

60

80

19

Ontwikkeling energielasten

40
66
5

Ontwikkeling ledenbestand

28
66
14

Ontwikkeling aantal vrijwilligers

33
55
3

Financiële situatie van de vereniging

8
46
13

Ontwikkeling aantal trainers/instructeurs/lesgevers

22
36
7
6

Beschikbaarheid van sportaccommodatie(s) waar de vereniging
gebruik van maakt

15
2

Wet- en regelgeving (bijv. drank- en horecawet, hygiëne, milieu)

6
12
1

Veranderingen in de bevolkingssamenstelling in de regio

6
10

(Zeer) zonnig

Niet zonnig en ook niet somber

(Erg) somber

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten voor sportverenigingen, februari/maart 2023.

Twee derde van de (zeer) sombere verenigingen ervaart de ontwikkeling van de
energielasten (66%) en de ontwikkeling van het ledenbestand (66%) als een (zeer)
groot probleem (zie figuur 3.3). Ongeveer de helft van de (zeer) sombere
verenigingen geeft aan (zeer) grote problemen te ervaren met de ontwikkeling van
het aantal vrijwilligers (55%) en de financiële situatie van de vereniging (46%).
Ook bij de verenigingen die niet zonnig, maar ook niet somber zijn over hun
toekomst, spelen (zeer) grote problemen door de ontwikkeling van de energielasten
(40%), het aantal vrijwilligers (33%) en het ledenbestand (28%).
maatschappelijke situatie – waarin de energiekosten al geruime tijd al veel hoger zijn dan voorheen – is
het overigens niet verwonderlijk dat dit onderwerp hoog scoort als het gaat om ervaren problemen voor
verenigingen.

100

De verenigingen met een (zeer) zonnig toekomstperspectief ervaren het minst vaak
(grote) problemen. Maar ook bij een deel van deze verenigingen spelen (zeer) grote
problemen door de energielasten (19%) en het aantal vrijwilligers (14%) en/of
trainers, instructeurs en lesgevers (13%).

Hoofdstuk 4

In dit hoofdstuk belichten we de verschillende uitdagingen waar
sportverenigingen voor staan (grotendeels) apart van elkaar. En de
achterliggende oorzaken die verenigingsbestuurders noemen. Per uitdaging
geven we eerst het bredere beeld op basis van het vragenlijstonderzoek en
volgt daarna een verdieping op basis van de interviews met bestuurders.

Bredere beeld: problemen energielasten afgelopen jaar verdubbeld
In het afgelopen jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van de energielasten fors gestegen (zie figuur 4.1).
Figuur 4.1
Mate waarin verenigingen problemen ervaren met de ontwikkeling van de energielasten in 2022 (n=926)
en 2023 (n=982), uitgesplitst naar achtergrondkenmerken van de vereniging in 2023
(in procenten)
0

20

2023 (n=982)

40

30

2022 (n=926)

60

80

34

100

36

48

33

19

0

T/m 100 leden

37

101 t/m 250 leden

29

26

Meer dan 250 leden

34

36

15

38

43

42

0

Zaalsport (o.a.judo, basketbal, gymnastiek)

50

Overig binnensport (o.a.zwemmen, bridge, darts)

45

Veldsport ( o.a. voetbal, hockey, tennis)
Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport, atletiek, jeu
de boules)

8

25

25

32

23

33

59

19

41

40

0

Eigen accommodatie

13

Geen eigen accommodatie

39
52

48
27

20

0

Eigen kantine

14

Geen eigen kantine
Geen probleem

39

48

55

26

19

Klein/matig probleem

(Zeer) groot probleem

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten (februari/maart 2023), vragenlijst gevolgen coronacrisis (september 2022).

In september 2022 gaven twee op de tien verenigingen (19%) aan dat de
ontwikkeling van de energielasten een (zeer) groot probleem was voor de
vereniging. In februari/maart 2023 is dit aantal bijna verdubbeld (37%; figuur 4.1).
In 2023 hebben met name veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis, 59%),
verenigingen met een eigen accommodatie (48%) en verenigingen met een eigen
kantine (48%) (grote) problemen met hun energielasten.
Verdieping: wisselend beeld energieproblematiek door verschillende factoren
Uit de interviews blijkt dat de mate waarin verenigingen te maken hebben met de
verhoging van de energielasten sterk afhankelijk is van hun energiecontract, de
hoeveelheid energie die ze afnemen, de accommodatie die ze gebruiken, het seizoen
waarin ze actief zijn en de constructie met de gemeente.
Sommige verenigingen zijn in de wintermaanden gesloten zijn, hebben in het
verleden duurzaamheidsmaatregelen geïmplementeerd of kunnen teren op
gemeentelijke constructies waarbij de huurprijzen gelijk zijn gehouden. Zij hebben
weinig last van de verhoogde energielasten.
Een buitensportvereniging licht toe: 'Gewoon de thermostaat wat lager. Wij sporten
buiten. Dus het is alleen koffie drinken en even verkleden waarvoor je binnen bent'
[SV8 – roeien]. Een andere vereniging zegt: 'Wij hebben van alle elektrische
apparaten bekeken wat het verbruik was en daar kwam uit dat het om de vriescel
ging. Dat was een gigantische slurper. Die hebben we afgekoppeld en we hebben
gewoon een goedkope vrieskist of -kast gekocht' [SV2 – jeu de boules].
Over de rol van de gemeente zeggen verenigingen: 'De gemeente heeft de stijging
van de energiekosten nauwelijks in de huur doorgerekend' [SV7 – gymnastiek]. En:
'Het gasverbruik ging van 2000 naar 6000 in de maand (…) en dat is volledig
gecompenseerd door de gemeente' [SV6 – handbal]. Bij een andere vereniging is de
huur wel fors verhoogd door indexatie van de energierekening door de verhuurder:
'Ja sorry jongens, de contributie gaat omhoog en eigenlijk heeft dat tot nu toe niet
veel verloop gegeven' [SV14 – zwemmen].
Voor de verenigingen die te maken hebben met stijgende energielasten heeft dit
verschillende gevolgen. Sommige verenigingen geven aan de verhoogde kosten te
kunnen opvangen met hun reserves. Maar vaak vangen ze hogere energielasten op
door de stijging door te berekenen in een verhoging van contributies, lesgelden
en/of kantineprijzen.
Het gevolg van doorberekening van de stijgende kosten naar leden verschilt per
vereniging, en dan vooral op basis van de groep die zij bedienen. Een vereniging die
vorig jaar de contributie heeft verhoogd, geeft aan dat dat kan omdat de leden niet
'uit de onderkant van de samenleving' komen [SV12 – roeien].
Andere verenigingen noemen wel het risico van verhoging: 'De contributie gaan we
wel een beetje verhogen, maar die kan natuurlijk niet van 140 naar 200, want dan
stopt iedereen. Dus nou komt er volgend jaar een tientje bij. Ja, op 200 leden is dat

nog geen bedrag van waar je zegt dat tikt lekker aan' [SV11 – voetbal]. Het risico
waarmee deze verenigingen lijken te kampen, is dat ze nog meer problemen krijgen
als leden afhaken.
Op dit moment leidt de energiecrisis vooral ook tot onzekerheid en zorgen. Zo zegt
een vereniging die tot januari dit jaar nog een vast energiecontract had: 'Ik krijg in
juni, begin juli, meestal de afrekening van de energie. Dus ja, ik kan nu niet inschatten
wat de gevolgen gaan zijn. Als die energieprijs zo hoog blijft, gaat die klap natuurlijk
volgend jaar nog groter worden' [SV11 – voetbal].
Concluderend
Hoewel verenigingen in het afgelopen jaar steeds vaker problemen ervaren met de
ontwikkeling van de energielasten, treft deze problematiek niet alle verenigingen in
gelijke mate. Diverse factoren in de structuur en organisatie van verenigingen
spelen hierbij een rol. Onduidelijkheid en onzekerheid over de (financiële) gevolgen
voor verenigingen op langere termijn speelt ook mee.

Bredere beeld: problemen vooral bij kleine verenigingen
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van hun ledenbestand ongeveer gelijk gebleven (zie figuur 4.2). In
februari 2021 gaf een kwart van de verenigingen (25%) aan dat de ontwikkeling van
het ledenbestand een (zeer) groot probleem voor ze was. In februari/maart 2023 is
dit nog steeds ongeveer een kwart (26%).
Positief is dat het aantal verenigingen dat de ontwikkeling van het ledenbestand niet
als een probleem beschouwt, is gestegen in de afgelopen drie jaren (van 19% in
2021 naar 32% in 2023). Dit lijkt te betekenen dat het pessimisme over de invloed
van de coronalockdowns op de ontwikkeling van het ledenbestand weer enigszins is
afgenomen.
In 2023 kampen met name kleine verenigingen (≤ 100 leden, 35%),
zaalsportverenigingen (o.a. judo, basketbal, gymnastiek, 30%), verenigingen zonder
eigen accommodatie (29%) en verenigingen zonder eigen kantine (29%) met (grote)
problemen met hun ledenbestand.

Figuur 4.2
Mate waarin verenigingen problemen ervaren met de ontwikkeling van het ledenbestand in 2021 (n=549),
2022 (n=926) en 2023 (n=982), uitgesplitst naar achtergrondkenmerken van de vereniging in 2023
(in procenten)
0

20

40

60

80

100

2023 (n=982)

32

42

26

2022 (n=926)

29

47

24

2021 (n=549)

19

56

25

0

T/m 100 leden

25

40

101 t/m 250 leden

35

36

Meer dan 250 leden

43
45

21
49

6

0

Zaalsport (o.a.judo, basketbal, gymnastiek)

32

38

30

Overig binnensport (o.a.zwemmen, bridge,
darts)

30

42

28

Veldsport ( o.a. voetbal, hockey, tennis)

30

42

28

Overig buitensport (o.a. paardensport,
wielersport, atletiek, jeu de boules)

35

45

20

0

Eigen accommodatie

31

Geen eigen accommodatie

33

46
38

23
29

0

Eigen kantine

33

Geen eigen kantine

31

44
41

Geen probleem

Klein/matig probleem

24
29

(Zeer) groot probleem

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten (februari/maart 2023), vragenlijst gevolgen coronacrisis (september 2022), MI
Verenigingspanel (februari 2021).

Verdieping: ledenproblematiek veelal aanstichter andere problematiek
Sportverenigingen zijn in hun levensvatbaarheid afhankelijk van hun
bestaansmiddelen. Het grootste gedeelte van deze middelen verwerven ze uit hun
eigen organisatie: via leden die contributie betalen en zich vrijwillig voor de club
inzetten.
Uit de interviews komt naar voren dat de meeste bestuurders niet direct zorgen
hebben over het aantal leden van hun vereniging. De meesten geven aan dat dit
redelijk stabiel is of in de afgelopen tijd zelfs is toegenomen. Sommigen hebben al
wel langer zorgen over een afnemend ledenaantal.
Maar de grootste zorgen als het gaat om het ledenbestand, die veel verenigingen
delen, gaan over de binding van leden aan de vereniging. Dit is onder andere
zichtbaar in een grote doorstroom van leden en de moeite die het kost om leden ook

als vrijwilliger bij de vereniging te betrekken (zie paragraaf 4.3 voor meer over het
betrekken van vrijwilligers). Met te weinig vrijwilligers is het ook weer lastig om
voldoende activiteiten uit te voeren om leden te werven en te binden én om
voldoende trainers te hebben. Zo werken deze onderwerpen in elkaar door.
Bij problemen met het ledenbestand noemen bestuurders voornamelijk externe,
deels samenhangende, maatschappelijke dynamieken als achterliggende oorzaken.
Dit zijn soms factoren waar ze zelf op (kunnen) inspelen. De externe dynamieken die
ze vooral noemen zijn:
Verminderde aanwas en binding van jeugdleden
Een verminderde aanwas en binding van jeugdleden maakt dat verenigingen
zich zorgen maken over veroudering van het ledenbestand en wat dit
betekent voor de continuïteit van de vereniging: 'Waar ik mij zorgen over
maak is de vergrijzing. Wat je ziet is dat oudere mensen tijd en geld hebben en
tijdverdrijf nodig hebben en dus veel golfen. Als er geen balans is tussen de
instroom, ja dan is het op gegeven moment gewoon een sterfhuisconstructie en
eindig' [SV5 – golf]. Of: 'Ik vraag me af hoe het nou over vijf jaar gaat zijn als
bijvoorbeeld een vijfde elftal, dat zijn dan bij ons 50-plussers, als die over vijf
jaar stoppen of er dan vanuit de jeugd voldoende aanwas is om zo'n vijfde
elftal in leven te houden. Nou daar voorzie ik problemen' [SV11 – voetbal].
Consumentisme van leden
Meerdere bestuurders spreken in het kader van individualisering over de
maatschappelijke trend van ‘consumentisme’. Hiermee bedoelen ze dat
mensen in de huidige tijd minder snel geneigd zijn zich te binden aan een
vereniging. Dit komt ook tot uiting in de vrijwilligersproblematiek.
Bijvoorbeeld: 'En het is ook wel lastig om leden toch te interesseren voor het
verenigingsleven. Leden worden toch een beetje consumenten, over het
algemeen is sport gewoon consumeren. En het is toch lastig om ze ertoe te
bewegen van, kom gezellig naar de clubavond. Het is niet zo heel
vanzelfsprekend dat mensen daar naartoe komen. Ja, iedereen heeft het druk
he, met alle activiteiten' [SV3 – schaatsen]. En: 'Mensen willen meer
individueler sport. Bijvoorbeeld een uurtje yoga en niet meer gebonden aan
een vereniging' [SV17 – gymnastiek]. Verenigingen die in een dorp liggen
benadrukken wel vaak dat het verenigingsleven daar vanzelfsprekend(er) is,
wat positief doorwerkt in de ledenbinding.
Toegenomen concurrentie van andere sporten
Verschillende bestuurders constateren een toegenomen concurrentie
doordat er meer sportaanbod is. Zo zegt een vereniging: 'En we merken ook,
kinderen doen natuurlijk ook meerdere sporten. Dat is ook heel goed, dat ze
dingen natuurlijk uitproberen, maar op een gegeven moment merk je ook wel
met opzeggingen van “nou ja, m'n dochter gaat toch liever hockeyen” of “ze
doet toch liever dit”' [SV3 – schaatsen]. En: 'Ja er is gewoon veel meer
tegenwoordig. Er wordt in onze omgeving heel veel aangeboden. Je hoeft niet

heel ver met je kind om andere sporten te gaan doen. Dus je hebt meer
concurrentie daarin' [SV17 – gymnastiek].
Verandering in de populariteit van sporten
De populariteit van de sport is een belangrijke factor voor de ledendynamiek.
Zo geven verenigingen met een stabiel of stijgend ledental aan: 'Er is gewoon
heel veel animo voor deze sport' [SV8 – roeien]. En: 'Je ziet een grote “boom”
bij golf. Maar dus dat betekent dat er ook gewoon meer golfers zijn' [SV5 –
golf]. Dit heeft ook consequenties voor wervingsacties: 'Heel eerlijk gezegd
organiseren we ongeveer één open dag per jaar en de rest komt gewoon
aanlopen. Dus we doen daar relatief weinig aan' [SV12 – roeien].
Corona-effecten
Ook noemen verschillende bestuurders een corona-effect als externe factor.
Voor sommige verenigingen betekende dit een terugloop aan leden, voor
andere verenigingen juist een toename. Voor de verenigingen met
ledendaling lijkt het grootste deel van de leden wel te zijn teruggekeerd. Zo
zegt een geïnterviewde: 'Het leek wel alsof na corona iedereen meer wilde
gaan sporten of zo. Want toen kregen we best wel veel, hebben we heel veel
aanloop gehad van nieuwe senioren en nieuwe jeugd. En dat schoot ineens echt
de lucht in' [SV19 – tafeltennis].
Hoewel voor verenigingen met een stabiel of groeiend ledenbestand vaak
meespeelt dat ze de wind mee hebben als het gaat om populariteit van hun sport,
erkennen zij ook vaak dat hun omgeving dynamisch is en dat ze echt wat moeten
doen om te overleven. 'Kijk, je kunt niet achterover gaan zitten en denken van dat
gaat vanzelf komen. Dus je merkt wel: als we naar 100 man willen, dan moet je wel
actief aan de bak gaan' [SV9 – vecht- en verdedigingssport]. En: 'De wereld
verandert iedere dag. Ik zie hele grote kansen, maar je moet wel realiseren dat de
buitenwereld veranderd is, dat je dus moet inspelen op die buitenwereld' [SV15 –
korfbal].
Geïnterviewden noemen dan ook verschillende interne processen en/of activiteiten
als voorwaarden voor een gezond en toekomstbestendig ledenbestand:
Communiceren met leden, omdat je zo kunt ophalen wat er leeft en wat leden
willen, en een sfeer van betrokkenheid kunt creëren: 'Communiceren met de
leden, zorgen dat iedereen weet wat er speelt' [SV5 – golf]. Ook noemen
verenigingen dat het als bestuur belangrijk is om in te zetten op het creëren
van een gemeenschapsgevoel door leden persoonlijk te benaderen, met leden
te praten en een sfeer van betrokkenheid te creëren.
Het organiseren van activiteiten en promotie, zoals schooltennis of clinics:
'We hebben vorig jaar een actie gedaan op meerdere basisscholen aan de
noordkant van Rotterdam in de wijk. En toen kwam één van onze trainers daar
naar binnen op zijn skeelers met zijn pakje aan. En met de vraag van, als jullie

het leuk vinden, kom vooral bij ons skeeleren. Dat heeft ons toen ineens ook
weer leden extra opgeleverd' [SV3 – schaatsen].
Sportaanbod aanpassen aan maatschappelijke trends om toekomstbestendig
te blijven. Eén van de gymverenigingen heeft het aanbod inmiddels uitgebreid
met onder andere yoga, freerunning en dans. Een bestuurder van een tennisen padelvereniging vertelt: 'De vroege aanleg van padelbanen heeft gezorgd
voor een ledengroei. Als die investering niet was gedaan, zou de vereniging nu
minder goed draaien' [SV10 – tennis & padel]. Bij de andere tennisvereniging
lukt het door ruimte- en geldgebrek niet om padelbanen aan te leggen, terwijl
twee naburige verenigingen die inmiddels wel hebben. De voorzitter
verwacht dan ook dat nieuwe leden eerder bij een van die verenigingen zullen
starten. Een schaatsvereniging heeft inlineskaten opgepakt: 'Wij zien ook wel
van ja, als wij als vereniging willen blijven bestaan, moeten wij echt de
samenwerking aangaan, ons ontwikkelen, nieuwe dingen bedenken ook om de
jeugd, om het voor de jeugd aantrekkelijk te maken om bij ons te komen
sporten' [SV3 – schaatsen].
Concluderend
Ledenproblematiek zien bestuurders vaak als gevolg van andere problematiek, zoals
gebrek aan vrijwilligers en organisatiekracht om leden te werven en te binden. Maar
ze zien het ook als aanstichter van andere problematiek. De afname van leden is
voor veel verenigingen de oorzaak van een afname van de inkomsten (contributie en
baromzet) en het aantal vrijwilligers. Ledenproblematiek kan zo dus vaak gevolg én
oorzaak van andere problematiek zijn.
De ontwikkeling van het aantal leden lijkt een samenspel te zijn van interne en
externe omstandigheden. Verenigingen benoemen een verminderde aanwas van
jeugd, leden die zich als consumenten opstellen, toenemende concurrentie en een
afname van de populariteit van de sport. Daarmee plaatsen ze de grootste
uitdagingen voor een stabiel ledenbestand in de externe maatschappelijke
omgeving, buiten de invloedsferen van bestuurders.
Wel noemen ze interne processen als communicatie, aanpassing van sportaanbod
en activiteiten die binnen hun vermogen liggen als oplossingen. Werken aan een
gezonde ledendynamiek lijkt ook binnen het vermogen van bestuurders te liggen.
Uit de interviews blijkt dat vrijwilligersproblematiek hierbij de directe bron van zorg
is. Met te weinig vrijwilligers is het lastig om voldoende activiteiten uit te voeren om
leden te werven en te binden.

Bredere beeld: problemen vooral bij zaal- en veldsportverenigingen
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van het aantal vrijwilligers toegenomen (zie figuur 4.3). In februari
2021 gaf een op de vijf verenigingen (20%) aan dat de ontwikkeling van het aantal

vrijwilligers een (zeer) groot probleem was. In februari/maart 2023 zijn dit drie op
de tien verenigingen (30%).
Figuur 4.3
Mate waarin verenigingen problemen ervaren met de ontwikkeling van het aantal vrijwilligers in 2021
(n=549), 2022 (n=926) en 2023 (n=982), uitgesplitst naar achtergrondkenmerken van de vereniging in
2023
(in procenten)
0

20

40

60

80

100

2023 (n=982)

19

52

30

2022 (n=926)

21

51

29

2021 (n=549)

26

54

19

0

T/m 100 leden

22

101 t/m 250 leden

48

17

Meer dan 250 leden

30

54

12

29

59

29

0

Zaalsport (o.a.judo, basketbal, gymnastiek)

20

Overig binnensport (o.a.zwemmen, bridge, darts)

35

45

27

Veldsport ( o.a. voetbal, hockey, tennis)
Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport, atletiek, jeu
de boules)

49

11

54

23
35

18

63

18

0

Eigen accommodatie

15

Geen eigen accommodatie

58
24

43

27
33

0

Eigen kantine
Geen eigen kantine

15

57
25

Geen probleem

29
43

Klein/matig probleem

31

(Zeer) groot probleem

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten (februari/maart 2023), vragenlijst gevolgen coronacrisis (september 2022), MI
Verenigingspanel (februari 2021).

Het aandeel verenigingen dat de ontwikkeling van het aantal vrijwilligers niet als een
probleem ziet, is afgenomen in de afgelopen drie jaren (van 26% in 2021 naar 19%
in 2023; zie figuur 4.3). In 2023 kampen met name zaalsportverenigingen (o.a. judo,
basketbal, gymnastiek, 45%) en veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis,
35%) met (grote) problemen met de ontwikkeling van het aantal vrijwilligers.
Verdieping: vrijwilligers voor structurele taken zorg voor bijna iedereen
Opvallend is dat vrijwel alle bestuurders in de interviewstudie zich zorgen maken
over het aantal mensen dat zich als vrijwilliger voor de vereniging inzet.
Hoewel men al decennia spreekt van een kaderprobleem bij sportverenigingen,
komt uit de interviews het beeld naar voren dat de kaderproblematiek in de

afgelopen jaren steeds ernstiger is geworden. Zo constateren de geïnterviewden
een afname in het aantal vrijwilligers, de frequentie van vrijwilligerswerk en de
bereidheid van leden om structurele en vooral bestuurstaken op zich te nemen. Ook
de hoge leeftijd van de vrijwilligers en de beperkte aanwas vanuit jongere generaties
baart ze zorgen:

‘Het enige waar we écht tegenaan lopen en dat begint nu écht pijn te doen, is
de vrijwilligers. (…) We hebben nog voldoende instructeurs, alleen die zijn
inmiddels echt oud en dat gaat spaak lopen.’ [SV12 – roeien]
‘Ik denk dat dat de grootste uitdaging is: om voldoende kader te vinden om de
vereniging levend te houden.’ [SV7 – gymnastiek]
‘Daar waar je twintig jaar geleden nog relatief makkelijk een vervanger kon
vinden, is dat niet meer zo.’ [SV15 – korfbal]
‘Dat zijn allemaal 75-plussers [onze huidige vrijwilligers]. Kijk, wie gaat dat
vervangen hè? Ik kan daar geen sluitend antwoord op geven. Maar ik vrees
toch dat dat steeds moeilijker gaat worden. Ja, ik ben toch benieuwd hoe de
vereniging er over vijf jaar uitziet.’ [SV11 – voetbal]

Verenigingen geven aan dat het hierbij met name gaat om structurele taken, zoals
bestuursfuncties. Voor incidentele of afgebakende projecten, zoals een activiteit of
het schilderen van het clubhuis, zijn meestal wel vrijwilligers te vinden. Sommige
verenigingen lukt het ook om commissies goed bezet te houden, hoewel ze daar wel
veel energie in moeten steken. Die commissies nemen veel werk voor het bestuur
uit handen.
Maar nieuwe bestuursleden vinden is voor bijna alle geïnterviewde verenigingen
een heel lastig punt. Bij de tennis- en padelvereniging zijn er voor andere taken wel
voldoende vrijwilligers 'maar het gat met, voor deze vereniging die toch nog al fors is,
met bestuursfuncties, dat is wel echt groot, dat willen niet veel mensen. Nee, die
bestuurlijke verantwoordelijkheid, de taak is te fors, de tijd die mensen eraan kwijt
zijn is te fors, te capaciteiten die ervoor worden gevraagd, ja, nou ja, die zijn best wel
flink eigenlijk. Dus ja, dat is het moeilijkste eigenlijk' [SV10]. Ook de penningmeester
van de jeu-de-boulesvereniging ziet dat 'de bereidheid om in het bestuur te zitten
niet groot is' [SV2]. Zowel de bestuurlijke verantwoordelijkheid als de krapte aan
bestuurders komt in hoofdstuk 5 verder aan bod.
Verenigingen zien de vrijwilligersproblematiek als maatschappelijke ontwikkeling
waar niet meer aan te ontkomen is. Net als bij ledenproblematiek noemen ze vaak
de maatschappelijke trend van ‘consumentisme’. Hiermee bedoelen geïnterviewden
dat leden alleen nog maar een uurtje willen sporten en verder niet bij de vereniging
betrokken zijn: 'De tennisvereniging [in de gemeente] noemde dat Mc Tennis, dus echt
gewoon het consumentisme. Dat merk je af en toe, dat mensen op hun strepen gaan
staan en allerlei eisen gaan stellen. En die dan niet goed begrijpen van joh, je kan niks
eisen, want we doen het met elkaar allemaal' [SV8 – roeien].

Meerdere bestuurders spreken over een ‘andere’ generatie, die drukker is en zich
liever niet wil vastleggen, zeker niet structureel: '[Als je ze vraagt voor] zo’n
bestuursfunctie, dan is het van “nee, ik heb daar geen tijd voor”' [SV7 – gymnastiek].
En: 'Iedereen heeft het tegenwoordig druk. Dus dat is lastig. Je merkt ook gewoon met
ledenvergaderingen, ik bedoel met de jaarvergadering dat de oude garde die zit er en
verder aan nieuwe aanwas die is er niet' [SV17 – gymnastiek].
Ook benoemen verenigingen dat de binding van leden met de club is afgenomen,
versterkt door corona. De sportvereniging is nu een van de sociale plekken,
waardoor mensen minder binding voelen: 'Nou wat ik wel merk is dat veel mensen na
de coronatijd gewoon beter nadenken over wat ze met hun eigen tijd doen. Dus ze
hebben geen zin om zich vast te leggen aan een bepaalde functie, ze voelen dat als een
grote verantwoordelijkheid' [SV18 – tennis].
Toch zijn er ook verenigingen waar het goed gaat. Deze geven aan dat ze
bestuurswerk over zoveel mogelijk mensen verdelen: 'Daar ben ik wel blij om dat we
er tien hebben, want anders dan wordt het waarschijnlijk nog wel erg druk voor
sommige mensen. Nu zijn de taken goed gespreid en is het aantal uren per persoon te
behappen' [SV11 – voetbal].
Of dat het belangrijk is om leden van jongs af aan te socialiseren in het doen van
vrijwilligerswerk: 'Bij ons is het gewoon een opdracht dat je als jeugdlid ook
jeugdwedstrijden fluit. Dus het wordt wel eigenlijk van jongs af aan aangeleerd om
meer te doen dan alleen twee keer in de week trainen en je wedstrijd spelen' [SV6 –
handbal].
Ook zegt vrijwel iedereen dat het belangrijk is om mensen veelvuldig persoonlijk te
vragen: 'De ervaring is, als je het vraagt, dan komen er vaak mensen naar voren
waarvan je het bijvoorbeeld niet verwacht. En als je het niet vraagt, dan weten die
mensen het niet en wij weten het niet' [SV19 – tafeltennis].
Een andere oplossing die verenigingen noemen is professionalisering. Zo zegt een
sterk geprofessionaliseerde vereniging: 'En bij ons doen de vrijwilligers natuurlijk
harstikke veel, maar ja de golfbaan kan gewoon bestaan zonder die vrijwilligers' [SV5
– golf]. Een andere vereniging heeft de ledenadministratie recent professioneel
uitbesteed.
Hoewel professionalisering voor sommige verenigingen een oplossing kan zijn, gaat
dit gepaard met hogere kosten die niet iedere vereniging kan dragen. Zo zegt een
vereniging: 'Nu doen we het allemaal zelf, moeten we het allemaal zelf doen. Kunnen
we het uitbesteden of stoppen we ermee, meer smaak hebben we in mijn ogen niet. En
als we alles uit gaan besteden dan is deze vereniging niet houdbaar' [SV12 – roeien].
En: 'Wij kunnen ons voorstellen dat dat misschien op enig moment ook nodig gaat zijn
en dan heb je wel echt een flinke hap uit je kosten dat je inderdaad iemand moet
betalen' [SV8 – roeien].

Concluderend
Hoewel het zoeken naar vrijwilligers voor verenigingen van alle tijden is, lijkt de
vrijwilligersproblematiek sterk te zijn toegenomen in de afgelopen jaren. Vrijwel alle
bestuurders in de interviewstudie maken zich grote zorgen over het aantal mensen
dat zich als vrijwilliger voor de vereniging inzet.
De oorzaak zien ze voornamelijk in een maatschappelijk fenomeen. Een groot
gedeelte van de verenigingen is duidelijk zoekende hoe ze hiermee om kunnen gaan.
Dit zet het geloof in de toekomst van de vereniging en het verenigingsmodel onder
druk.
Mensen leggen zich minder makkelijk vast in met name structurele
bestuursfuncties, maar de functies zijn ook omvangrijker en complexer geworden
met meer verantwoordelijkheid. Een gedeelte van de verenigingen gaat hier actief
mee om door een proactief vrijwilligersbeleid te voeren, maar ook deze inzet kost
veel tijd en energie van vrijwilligers.

Bredere beeld: problemen ontwikkeling financiën nemen toe
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van hun financiën toegenomen (zie figuur 4.4). In februari 2021 gaf
5 procent van de verenigingen aan dat hun financiële ontwikkeling een (zeer) groot
probleem was. In februari/maart 2023 is dit ruim verdubbeld (12%).
Ook het aandeel verenigingen dat de ontwikkeling van hun financiën niet als een
probleem beschouwt, is afgenomen in de afgelopen drie jaren (van 58% in 2021
naar 48% in 2023). Dit lijkt het resultaat van hogere energielasten en de afgelopen
coronasteunmaatregelen.

Figuur 4.4
Mate waarin verenigingen problemen ervaren met de ontwikkeling van hun financiën in 2021 (n=549),
2022 (n=926) en 2023 (n=982), uitgesplitst naar achtergrondkenmerken van de vereniging in 2023
(in procenten)
0

20

40

2023 (n=982)

60

80

48

40

2022 (n=926)

12

64

2021 (n=549)

100

31

58

5

36

6

0

T/m 100 leden

48

38

15

101 t/m 250 leden

45

44

11

Meer dan 250 leden

52

41

8

0

Zaalsport (o.a.judo, basketbal, gymnastiek)

51

Overig binnensport (o.a.zwemmen, bridge, darts)

33

57

Veldsport ( o.a. voetbal, hockey, tennis)
Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport, atletiek,
jeu de boules)

40

16
36

44

45

8
16

45

11

0

Eigen accommodatie

40

Geen eigen accommodatie

48
59

13
29

12

0

Eigen kantine

41

Geen eigen kantine

46
59

Geen probleem

Klein/matig probleem

13
29

12

(Zeer) groot probleem

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten (februari/maart 2023), vragenlijst gevolgen coronacrisis (september 2022), MI
Verenigingspanel (februari 2021).

In 2023 kampen met name zaalsportverenigingen (o.a. judo, basketbal, gymnastiek,
16%), veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis, 16%) en kleine
verenigingen (≤ 100 leden, 15%) met (grote) problemen met de ontwikkeling van
hun financiën.
Verdieping: financiën afgelopen jaren sterk beïnvloed door corona en energie
Tussen de geïnterviewde verenigingen bestaan aanzienlijke verschillen in hun
financiële huishouding. Zo varieert het van verenigingen die zeggen 'financieel
gezond' [SV12 – roeien] en 'we staan er financieel supergezond voor: we draaien echt
dikke plussen elk jaar' [SV1 – voetbal] tot verenigingen die verklaren 'we draaien
ieder jaar een beetje verlies' [SV16 – basketbal] of aangeven net rond te komen:
'Financieel staan we er best goed voor, maar we hebben niet ruimte om grote
investeringen te doen. Dus we zijn een gezonde vereniging, maar als er echt, ja, stel

dat de lichtmasten omvallen dan hebben we wel een probleem, dan is het geld gelijk
op als dat weer hersteld moet worden' [SV18 – tennis].
Voor de meeste verenigingen betekent een stabiel ledenbestand ook een gezonde
financiële huishouding. De drie belangrijkste inkomstenbronnen voor
sportverenigingen zijn contributies, sponsoring en kantineomzet. Dit betekent dat
verenigingen met ledendaling ook vaker financiële problemen kennen. Ledendaling
betekent minder contributie, minder vrijwilligers die sponsoren werven en een
minder kantineomzet.
Zo beschrijft een vereniging met stijgend ledental de invloed van leden: 'Dat is het
verschil tussen financieel erg sappelen en het wordt nu wel heel ingewikkeld, tot aan
de penningmeester die met een glimlach aan de bestuurstafel zit en gewoon weer een
botenaanschaf goedkeurt' [SV12 – roeien].
Maar er zijn ook verenigingen zonder kantine en dus kantineomzet. Voor deze
verenigingen is het lastig om extra inkomsten te genereren in moeilijkere periodes.
Zo geeft een vereniging aan: 'Kijk en we zijn een kleine vereniging en ja als je kijkt
naar de voetbal[vereniging vlakbij]: die hebben dan nog een kantine waar inkomsten
uit vandaan komen. Die kantine hebben wij niet, want wij hebben geen eigen
accommodatie. We zitten in drie verschillende zalen in het dorp. Dus ja dat is voor ons
ook gewoon lastig' [SV17 – gymnastiek].
Ook sponsoren werven is niet voor iedere vereniging gemakkelijk. Zo zegt een
vereniging die aangeeft ‘in een uithoek’ van het land te zitten: 'En als je dan in een
grote stad zit, dan heb je misschien 1.000 ondernemingen, 1.000 bedrijven en daar
zitten er misschien tien tussen die voetbalminded zijn en die zeggen van ik wil er wel
mijn portemonnee voor trekken als sponsoring. Maar als je in een kleine streek zit
waar ook weinig ondernemerschap is. Ja dan wordt het natuurlijk een lastig verhaal,
hè?' [SV11 – voetbal].
Naast de dynamiek van contributies, kantineomzet en sponsoring hebben
verenigingen de afgelopen jaren met diverse externe omstandigheden te maken
gehad die van grote invloed waren op de financiële situatie.
Zo hebben veel verenigingen, met name binnensportverenigingen, door de sluiting
van de sportaccommodaties tijdens de coronacrisis te maken gehad met een daling
van het aantal leden en daardoor van de lidmaatschapsgelden. Andere verenigingen,
veelal voor buitensport en individuele sporten, geven zijn juist aan dat ze gegroeid
zijn in coronatijd en daardoor 'ruimer in [hun] jasje zitten' [SV12 – roeien].
Naast de invloed op de ledenontwikkeling blijkt de coronacrisis juist een financieel
gunstige periode te zijn geweest door de vele subsidieregelingen van de overheid.
Zo zegt een vereniging: 'Ja en het klinkt heel wrang, maar de coronaperiode is voor
ons een goudmijntje geweest. Omdat we dus geen veldhuur hoefden te betalen, geen
zaalhuur hoefden te betalen, van de overheid subsidie hebben gekregen voor
gederfde inkomsten, zijn we financieel behoorlijk gegroeid' [SV15 – korfbal]. En: 'Het

hele trieste daarvan is dat we in coronatijd de beste financiële jaren hebben gedraaid
ooit. Dat kwam met name door [de steun van] de overheid' [SV1 – voetbal].
Daarnaast geven verenigingen aan dat de coronacrisis invloed heeft gehad op
sponsoren. Zo zegt een vereniging: 'Dus we zijn op dit moment allemaal heel hard
bezig om het sponsortraject weer op te zetten. Dat is door corona heel erg in elkaar
geklapt. Dus we zijn nu bezig om dat weer nieuw leven in te blazen, om op die manier
toch wat financiële ondersteuning te krijgen zodat we de contributiekosten zo laag
mogelijk kunnen houden' [SV17 – gymnastiek].
Naast de coronacrisis en de verhoging van de energielasten noemen verenigingen
ook subsidies van de gemeente als externe bepalende factor. Aangezien gemeenten
voor accommodaties zelden kostendekkende tarieven hanteren, kan de korting
hierop sterk verschillen.4 Zo zegt een vereniging: 'De velden zijn van de gemeente.
En de huurprijs is relatief laag. Want onze oud-voorzitter heeft toen bij de verhuizing
van het oude complex naar het nieuwe complex voor elkaar gekregen dat we maar de
helft van de officiële huurprijs moeten betalen. Dus dat is wel gunstig' [SV11 –
voetbal].
Veranderingen in deze (verborgen) subsidie kunnen drastische consequenties
hebben: 'Ik denk dat we in de afgelopen vijf jaar 75 procent van onze subsidie van de
gemeente kwijt zijn geraakt' [SV17 – gymnastiek].
Concluderend
De financiële situatie van verenigingen is sterk afhankelijk van interne en externe
dynamieken. In een stabiele omgeving bepaalt de ledendynamiek grotendeels de
financiële huishouding. Deze is namelijk bepalend voor inkomsten van contributies,
sponsoren en kantineomzet. Die ledendynamiek wordt, met name de afgelopen
jaren, aanzienlijk beïnvloed door externe omstandigheden, zoals de coronacrisis.
Maar ook externe ontwikkelingen als verhoging van energielasten of veranderingen
in subsidies zorgen voor financiële gevolgen voor verenigingen.

Bredere beeld: toename problemen met wet- en regelgeving
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met
wet- en regelgeving licht toegenomen (zie figuur 4.5). Dan gaat het bijvoorbeeld om
wet- en regelgeving over drank en horecawet, hygiëne en milieu.
In februari 2021 gaf 5 procent van de verenigingen aan dat de wet- en regelgeving
een (zeer) groot probleem voor ze was. In februari/maart 2023 is dit 7 procent.

4

De meeste verenigingen beschikken niet over een eigen accommodatie en kantine en huren een
sportaccommodatie (Lucassen & Van der Roest, 2018). Verenigingen huren deze soms van particuliere
eigenaren, maar meestal van gemeenten. De huurtarieven van accommodaties variëren per gemeente.
Vaak werken gemeenten met historisch gegroeide tariefstelsels (Hoekman et al., 2011).

Figuur 4.5
Mate waarin verenigingen problemen ervaren met wet- en regelgeving (bijv. drank- en horecawet,
hygiëne, milieu) in 2021 (n=549), 2022 (n=926) en 2023 (n=982), uitgesplitst naar achtergrondkenmerken
van de vereniging in 2023
(in procenten)
0

20

40

2023 (n=982)

60

62

2022 (n=926)

80

100

32

5

71

2021 (n=549)

24

76

4

20

4

0

T/m 100 leden

68

101 t/m 250 leden

27

61

Meer dan 250 leden

5

33

50

5

44

6

0

Zaalsport (o.a.judo, basketbal, gymnastiek)

76

Overig binnensport (o.a.zwemmen, bridge, darts)

19

70

Veldsport ( o.a. voetbal, hockey, tennis)
Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport,
atletiek, jeu de boules)

25

45

5
5

48

7

59

36

6

0

Eigen accommodatie

52

41

Geen eigen accommodatie

76

7

20

4

0

Eigen kantine

51

42

Geen eigen kantine

81

Geen probleem

Klein/matig probleem

7
16

4

(Zeer) groot probleem

Bron: Mulier Instituut, vragenlijst gevolgen energiekosten (februari/maart 2023), vragenlijst gevolgen coronacrisis (september 2022), MI
Verenigingspanel (februari 2021).

Het aandeel verenigingen dat de wet- en regelgeving niet als een probleem
beschouwt, is afgenomen in de afgelopen drie jaar (van 76% in 2021 naar 62% in
2023).
In 2023 kampen met name veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis, 7%),
verenigingen met een eigen accommodatie (7%) en verenigingen met een eigen
kantine (7%) met (grote) problemen met wet- en regelgeving.
Verdieping: veel en complex, maar wisselend beeld van belasting
Ook uit de kwalitatieve analyse blijkt dat verenigingen in toenemende mate te
maken hebben met wet- en regelgeving op allerlei gebieden. Vrijwel alle
verenigingen herkennen dat de regeldruk voor bestuurders (te) hoog is en de
afgelopen jaren fors is toegenomen.

Hoewel verenigingen ook het belang van wet- en regelgeving inzien, leeft het gevoel
dat de hoeveelheid en complexiteit aan regels niet past bij de context van
amateursportverenigingen. Zo vertelt een vereniging: ‘Ja en dan ook zo’n VOG,
jongens ik snap dat het moet, maar moet dat nou echt zo ingewikkeld?’ [SV12 –
roeien]. En: 'Minder regels, minder, minder regels. Meer praktisch gerichte dingen. Je
moet zo weinig mogelijk opleggen, omdat de mensen [bij verenigingen] gezond
verstand genoeg hebben’ [SV15 – korfbal].
De grootste frustratie lijkt dan ook in de hoeveelheid en complexiteit van wet- en
regelgeving te zitten. En dit kost verenigingen veel tijd:

‘Wij zijn afgelopen december bij de notaris geweest om onze statuten te laten
wijzigen. Daar hebben we best écht heel veel werk van gehad. Want wat we
voorheen in vier kantjes aan statuten hadden, is zowat een boekwerk
geworden. Dus daar hebben we best wel wat werk van gehad, ja. Daar zijn heel
wat avonden aan vooraf gegaan voordat dat rond was.’ [SV17 - gymnastiek]
‘Toen ik begon had ik aan 12 uur per week genoeg. Alles stond in één mapje. En
nu ben ik 24 uur [per week] bezig. Dat komt vooral door alles wat erbij is
gekomen vanuit de overheid. AVG, WBTR, VOG, enzovoort. Eén VOG is 1 uur
werk door alle verschillende handelingen.’ [SV20 – handbal]
‘Ik vraag me af: waarom zijn er nou geen simpele regels voor verenigingen en
stichtingen? Kijk, voor het bedrijfsleven snap ik dat het een ander verhaal is.
Maar waarom moet het voor verenigingen en stichtingen dan ook weer zo
moeilijk gemaakt worden? Dat vraag ik me wel eens af. [Zorg nou] dat zaken zo
geregeld worden dat ze ook voelen als hulp. En niet als: je moet er een studie
voor doen om eruit te komen.’ [SV11 – voetbal]

Daarnaast is het voor verenigingen soms lastig in te schatten of ze voor alle
wetgeving in aanmerking komen: 'Heb ik er de hele week tijd in gestoken, komen we
er niet voor in aanmerking' [SV11 – voetbal].
Of ze vinden dat het niet past bij hun situatie: 'Nou plotseling komt er een oekaze van
het ministerie dat ook bestuursleden een VOG moeten hebben. En dan zeg ik een
VOG, wat een onzin is dit? Waarom moet een bestuurslid een VOG hebben? Wij
werken zelf niet met die kinderen. Onze trainers wel. En wat zegt zo'n VOG nou?'
[SV7 – gymnastiek].
Hoewel per vereniging en tak van sport verschilt welke wet- en regelgeving ze
moeten volgen, geven verenigingen die minder last lijken te hebben van een
toegenomen hoeveelheid werk ook vaak aan dat ze mensen met tijd, vaardigheden
(zoals kennis en expertise) en/of interesse hebben. Zoals 'maar dat was ook omdat
mijn voorganger de tijd had, was 70-plus, om daarin te duiken en die interesse had'
[SV8 – roeien]. Of:

‘De bestuurlijke verantwoordelijkheid die toch wel, ja, op je gelegd wordt.
AVG, ja, als ik zie wat we nu hebben moeten doen om onze statuten te
wijzigen, om die AVG-proof te maken, om dat te integreren in je statuten, nou
dat is echt wel een klus hoor. Daar heb je echt capabele mensen voor nodig.’
[SV10 – tennis & padel]

Een alternatief is taken professioneel uitbesteden: 'We hebben de WBTR bij de
notaris neergelegd' [SV7 – gymnastiek]. En: 'Het landschap van een golfbaan in
Nederland is natuurlijk ingewikkelder geworden met pesticide en water en noem alles
maar op wat daar met regelgeving in bredere zin [bij komt kijken]. Daar is steeds
verdergaande professionalisering gebeurd [en daardoor ook meer betaalde functies
bij onze vereniging]' [SV5 – golf].
Of handelen naar de geest van de wet: 'Ik ga het niet juridisch aanvliegen, want dan
denk ik ook van we zijn een vereniging. (…) We doen ons best, maar we zijn
vrijwilligers.' [SV8 – roeien]. Daarmee bekijken ze dan per keer hoe nauw ze de
regels (willen en kunnen) opvolgen. In hoofdstuk 5 gaan we verder op dit onderwerp
in.
Concluderend
De toegenomen hoeveelheid en complexiteit van wet- en regelgeving lijkt eraan te
hebben bijgedragen dat bestuurswerk minder leuk, complexer en tijdrovender is
geworden. Daardoor kunnen bestuurders minder tijd besteden aan het vervullen
van hun corebusiness: het organiseren van de sport.
Hier lijkt dan ook de grootste ondersteuningsbehoefte te zitten. Volgens
verenigingen kan de overheid hierbij helpen door niet alleen advies te geven, maar
ze werk uit handen te nemen, zodat het behapbaar blijft 'voor de gewone man' [SV8
– roeien]. Nu lijken verenigingen vaak zelf het wiel opnieuw te moeten uitvinden en
dat is tijdrovend.

Hoofdstuk 5

Dit hoofdstuk gaat over hoe verenigingen (kunnen) omgaan met de
verschillende uitdagingen waar ze voor staan. Aan de hand van de interviews
met verenigingsbestuurders laten we zien wat maakt dat de ene vereniging
optimistischer naar de toekomst kijkt dan de andere. Ook gaan we in op wat dit
betekent voor ondersteuning van sportverenigingen.
Uit hoofdstuk 3 blijkt dat ook sportverenigingen die de toekomst (zeer) zonnig
inzien, te maken kunnen hebben met (zeer) grote problemen. De interviews
bevestigen dit, maar laten wel zien dat de verenigingen die het moeilijker hebben,
meer en grotere problemen hebben dan de verenigingen die er beter voor staan.
Ook blijkt dat problemen met elkaar vervlochten zijn en elkaar kunnen versterken.
Het overkoepelende spanningsveld dat uit de interviews naar voren komt, is de
problematiek rondom het vinden van voldoende leden die structurele taken met
verantwoordelijkheden, vooral bestuursfuncties, oppakken en de (ervaren)
toegenomen complexiteit om verenigingen te organiseren. Of, in de professionele
term die meerdere bestuurders gebruiken, te 'managen', zoals de voorzitter van een
korfbalvereniging [SV15] toelicht:

‘Je kan mensen krijgen voor de activiteiten om te helpen, maar laten we
zeggen, mensen die kunnen managen, die zijn er niet meer dan wel willen niet
meer. (…) Iedere vereniging heeft gewoon vijf, zes, zeven trekkers nodig. En die
zijn er bij ons te weinig.’

Wel varieert hoe verenigingen met dit spanningsveld (kunnen) omgaan en wat dat
voor het draaiende houden van de vereniging betekent. De balans hierin lijkt voor
iedereen belangrijk om de vereniging goed draaiende te houden. Hoewel dat niet
voor alle verenigingen geldt (zie voor een voorbeeld paragraaf 5.3), is er op dit punt
een onderscheid zichtbaar tussen de verenigingen die de toekomst zonniger of
minder zonnig tegemoet zien. Daar gaan we in dit hoofdstuk verder op in.

De geïnterviewde bestuurders brengen vaak veel tijd bij de vereniging door en zijn
zeer betrokken. Een deel doet dat met plezier; dat geldt in ieder geval voor twee
bestuurders van verenigingen die er goed voor staan. Zo is de voorzitter van een
van de voetbalverenigingen 30 uur per week bij de vereniging, samen met 'een
handjevol die heel veel tijd aan [de club] besteden' [SV1]. De penningmeester van de
jeu-de-boulesvereniging steekt er wekelijks ook 'echt heel veel tijd' in, maar vindt
dat 'een lekkere bezigheid' als gepensioneerde [SV2].
Voor anderen is die hoeveelheid benodigde tijd (inmiddels) minder positief of
vrijwillig, vooral bij verenigingen die er minder goed voor staan. De voorzitter van de
handbalvereniging is 24 uur per week kwijt, maar had 'toen ik begon aan 12 uur
genoeg' [SV20]. De inmiddels oud-voorzitter van de tennisvereniging 'deed gewoon
echt heel veel', maar ziet anderen niet oppakken wat hij nu niet meer doet. Zoals de
verkoopacties die extra inkomsten voor de tennisvereniging opleveren. En 'dat kan
financieel wel even, maar je krijgt wel gaten [in de begroting]' [SV18].
Hierbij speelt mee dat zeker zes van de verenigingen die minder optimistisch over
de toekomst zijn een onderbezet bestuur hebben. Daardoor blijven zaken liggen. Bij
de zwemvereniging is er met drie bestuursleden geen ruimte om het
vrijwilligersbeleid vorm te geven of een sponsor te zoeken. De basketbalvereniging
heeft al vijf jaar lang geen voorzitter, waardoor de andere bestuursleden deze taken
'een beetje' overnemen. Het bestuur van een van de roeiverenigingen mist al lang
ofwel een penningmeester ofwel een secretaris.
Eigenlijk is de functie van vijf geïnterviewden vacant. Ze zitten er nog omdat er geen
opvolger is. Dat geldt bijvoorbeeld voor de voorzitter van een gymvereniging, die
ook 'half secretaris, nee, heel secretaris en ook nog half penningmeester' is [SV7]. De
huidige secretaris heeft vanwege een nieuwe baan geen tijd meer, maar zo is 'bij de
Kamer van Koophandel de functie gevuld'. De penningmeester betaalt wel facturen,
maar geeft zelf aan dat ze niet weet 'hoe een begroting of rekening in elkaar zit'.
Daardoor liggen financiële taken en verantwoordelijkheden deels ook bij de
voorzitter.
Een niet volledig bezet of klein bestuur is een minder groot probleem als er
voldoende taken bij anderen zijn belegd, bijvoorbeeld in commissies of door deze
professioneel uit te besteden. Dit zorgt er ook voor dat het besturen minder werk is,
het bestuur minder groot hoeft te zijn en je als bestuur 'echt kan besturen'.
Bij deze verenigingen – in dit onderzoek zijn dat vooral de verenigingen die de
toekomst (zeer) zonnig inzien – is er meer ruimte om bezig te zijn met bijvoorbeeld
een visie op de omgang met diverse maatschappelijke dynamieken, aanpassingen in
het sportaanbod om dat aantrekkelijker te maken voor (nieuwe) leden, en
allerhande uitzoek- en regelwerk. Dan gaat het bijvoorbeeld om aanpassingen in het

sportaanbod of subsidies aanvragen voor verduurzaming (zie paragraaf 5.2). Dat
maakt dat de vereniging er weer sterker voor komt te staan.
Ook bij deze verenigingen vraagt het veel tijd en energie om mensen als vrijwilliger
te betrekken. Zo heeft de voetbalvereniging een vrijwilligerscoördinator, volgens de
voorzitter 'een van de belangrijkste functionarissen van de vereniging' [SV1]. Alsnog
is het daar 'monnikenwerk' om mensen te betrekken. Maar als dat voldoende lukt,
betaalt dat zich wel uit, zoals bij de korfbalvereniging: 'Op het moment dat die vlek
eenmaal begint te lopen, dan gaat het alleen maar steeds makkelijker, dat besef ik
ook wel' [SV4]. Deze verenigingen zetten sterk in op het vrijwilligersbeleid en
hebben daar de ruimte (in tijd/mensen) voor. Daardoor kunnen leden gemakkelijk
instappen.
Dat betekent ook dat het bij verenigingen die er bestuurlijk goed voor staan,
makkelijker is als nieuw lid in het bestuur te beginnen. En daarmee, hoewel niet altijd
gemakkelijk, ook om een opvolger te vinden. De clubmanager van de
korfbalvereniging [SV4] geeft aan dat hij 'niet onvervangbaar' is en dat hij dat een
belangrijk onderdeel van de club vindt. Het bestuurslid van de handbalvereniging
[SV6] vindt het geruststellend dat er voldoende schouders zijn om alles te dragen;
dat hielp om weer als bestuurslid te beginnen (zie vignet 5.1).
Andersom is er verenigingen met een te klein bestuur meer werk dat gedaan of nog
opgepakt moet worden. Dat maakt de drempel om in te stappen hoger, net als de
druk op de zittende bestuurders om het vol te houden. Meerdere geïnterviewden
betwijfelen dan ook of de vereniging alle taken wel kan blijven vervullen of zelfs blijft
bestaan als zij er mee ophouden: 'Want ja dat is misschien een beetje arrogant, maar
ik denk dat de vereniging de vernieling in gaat als mijn vrouw en ik stoppen' [SV15 –
korfbal]. En: 'Als er geen mensen opstaan als vrijwilliger zou het me niet verbazen als
we verdwijnen' [SV18 – tennis]. Daarmee zet de vrijwilligersproblematiek het geloof
in de toekomst van de vereniging onder druk.
Ook schemert bij verschillende van deze bestuursleden een zekere vermoeidheid
door. Zo geeft de voorzitter van de roeivereniging aan dat het hem, doordat leden
geen structureel vrijwilligerswerk op willen pakken, 'vele malen meer energie kost
om iets voor elkaar te krijgen dan voorheen. En dat is zo veel dat ik er inmiddels tabak
van heb'. De voorzitter van de zwemvereniging laat weten dat hij er niet meer tijd in
gaat steken dan hij nu al doet. Daar speelt bij mee dat veel bestuurders signaleren
dat het organiseren van de vereniging complexer is geworden. Daar gaat de
volgende paragraaf over.

Tijdelijke onderbezetting bestuur geen probleem
Wat maakt dat het bij onze handbalvereniging zo goed gaat? Sowieso de
betrokkenheid bij de club. Er zijn veel mensen die al lang meelopen en ook wel een
bepaalde mores hebben die afstraalt op anderen. De schouders eronder zetten. Bij
ons is het gewoon de opdracht dat je als jeugdlid ook jeugdwedstrijden fluit. Dus
het wordt van jongs af aan aangeleerd om meer te doen dan alleen twee keer in de
week trainen en je wedstrijd spelen. We zorgen er wel voor dat het overzichtelijk is
wat je van mensen vraagt. Zodat ze niet elke keer denken ‘poeh, dat is een flinke
klus’, maar dat het te overzien is. Duidelijke taken afbakenen en zorgen dat de
brokken niet te groot zijn.
We hebben in het verleden wel eens gezegd van ‘goh, hoe lang gaat dit goed?’
Maar het gaat eigenlijk al heel lang goed. Er is een periode geweest, toen zat er een
bestuur met zes man waarvan er vier zeiden ‘goh, het is een mooie maand om te
stoppen’. En toen bleven er in één keer nog twee over. Toen was het bestuur redelijk
onthand, maar alles wat eronder zat aan commissies was wel goed bemenst. Dus
ondanks dat er toen drie maanden bijna geen bestuur was, draaide de club wel
door.
En toen waren wij met een aantal mensen die zeiden van ‘het kan eigenlijk niet dat
er maar twee bestuursleden zijn’. Dus ik werd gevraagd en twee anderen ook. Toen
hadden we allemaal de argumenten van ‘ja, we hebben het al druk en dit er nu bij,
dat is eigenlijk wel te veel; zeker omdat er nog maar twee mensen zijn’. Toen
hebben we gezegd van ‘we vinden allemaal dat er iets moet gebeuren en we vinden
het allemaal te veel, dus als we nou met z'n drieën tegelijk instappen, dan hebben
we ook de garantie dat we weer gewoon met vijf man zijn en dan komt die zesde er
vanzelf bij’.
Dus toen was het ook weer in één keer op orde. Maar ook dan zie je weer dat de
zekerheid dat je met voldoende mensen bent, ook de geruststelling geeft van ‘het
komt niet allemaal op mijn schouders’.

Vignet 5.1
De handbalvereniging [SV6]

Verschillende geïnterviewden, waarvan sommigen al decennia actief zijn, geven aan
dat het besturen inmiddels niet meer op 'een bierviltje' [SV8] of 'een sigarenkistje'
[SV7] kan. Anderen geven aan dat het werk niet 'matcht met het aantal uren voor
vrijwilligerswerk' [SV12] of inmiddels eigenlijk 'professioneel werk' [SV20] is dat niet
meer te doen is door vrijwilligers. Meerdere bestuurders geven aan dat er veel tijd
en energie in gaat zitten die niet bijdraagt aan de 'corebusiness' van de vereniging,
namelijk de sport zelf.
Een belangrijke reden voor de toegenomen complexiteit van het organiseren van
een vereniging is dat de veranderde maatschappij meer en soms nieuwe bestuurlijke
capaciteiten vraagt. Hoewel sportverenigingen van oorsprong autonome
organisaties zijn, zijn zij in meer of mindere mate afhankelijk van hun omgeving. Die
is erg dynamisch, door bijvoorbeeld grotere maatschappelijke trends en opgaven
(zoals een verandering in de populariteit van een sport, consumentisme en
verduurzaming), maatschappelijke crises (corona en energie) en financiële
afhankelijkheden van de overheid (zoals wisselende subsidiemogelijkheden en
afspraken over huurconstructies).
Hoewel maatschappelijke dynamiek van alle tijden is, en een deel van de uitgelichte
problematiek verre van nieuw, laat hoofdstuk 4 zien dat op verschillende gebieden
de ontwikkelingen ongunstig zijn: het aandeel verenigingen met zorgen over
specifieke onderwerpen neemt veelal toe.
Die losse uitdagingen komen, in verschillende varianten, samen bij een vereniging.
En die vragen (toenemend) organiserend vermogen, met ook nieuwe capaciteiten,
van een vereniging om daarmee om te gaan – op veel verschillende vlakken.
Daarbij gaat het niet alleen om het aantal betrokken vrijwilligers (bestuursleden),
maar ook om de vaardigheden (waaronder kennis en expertise) die in huis is en het
netwerk dat er via leden is. De ervaringen van een van de roeiverenigingen, die de
toekomst somber inziet, rondom de wet- en regelgeving illustreren deze beide
kanten (vignet 5.2).
Zo is de omgang met de als steeds omvangrijker en complexer ervaren regelgeving
gemakkelijker als er leden met specifieke kennis en expertise betrokken zijn.
Meermaals genoemde voorbeelden zijn het belang van mensen met een
professionele financiële, juridische of leidinggevende achtergrond voor de
vereniging. Verschillende geïnterviewden noemen het voorzitter- en
penningmeesterschap als lastigst in te vullen functies: daar is deze kennis en
expertise bij uitstek voor nodig, net als voldoende tijd.
Er kan dus sprake zijn van een positieve of juist een negatieve spiraal: bij vereniging
waar de organisatie in de basis goed draait en nieuwe bestuursleden makkelijker in
kunnen stappen, is meer ruimte om met (andere) uitdagingen om te gaan of

proactief in te springen op maatschappelijke trends. De geïnterviewde bestuurders
van de verenigingen waar dit minder het geval is, zien de toekomst minder zonnig in.
Zij ervaren, afgelezen aan hun antwoorden in het vragenlijstonderzoek, ook op meer
onderwerpen (grotere) problemen dan de andere tien verenigingen. Dit maakt
verenigingen kwetsbaarder of minder kwetsbaar als het om hun voortbestaan gaat.

Vignet 5.2: een illustratie van wat wet- en regelgeving vraagt
Onze roeivereniging is met zo’n 240 leden financieel gezond. We zijn bezig met het
vervangen van de boten, want die slijten, maar dat is bijna klaar. Het ledenaantal
groeit. Het enige waar we écht tegenaan lopen, en dat begint nu écht pijn te doen,
is de vrijwilligers.
Onze leden willen best projecten doen. We zijn bijvoorbeeld nu het clubhuis aan
het opknappen. Daar vind ik voldoende vrijwilligers voor om twee of drie avonden
schilderwerk te doen. Maar structurele taken, dat doen ze niet. We hebben nog
voldoende instructeurs, maar die zijn inmiddels echt oud en dat gaat spaak lopen.
En op alle gebieden loopt het nu al spaak.
Bijvoorbeeld: het bestuur is nog niet compleet geweest. Of we missen een
secretaris, of we missen een penningmeester. Dus het is altijd gedoe, altijd gezeur.
En we hebben een aantal vrijwilligers die inmiddels ook boven de 80 zijn en die
hebben aangegeven ermee te gaan stoppen. Geen idee hoe we dat op gaan lossen.
En wat je dan ook ziet hè, je hebt nu de wet toezicht bestuurders, je hebt dat hele
UBO-gedoe met banken, iemand heeft bedacht dat er VOG’s moeten komen. Dat
is op zich niet erg, maar VOG’s aanvragen kan alleen maar als je E-herkenning
hebt. Nou, daar gaan we weer. Die E-herkenning kost gewoon nog ordinair geld. En
onwaarschijnlijk veel moeite en energie.
Dus als ik kijk wat wij binnen het bestuur allemaal zitten te doen, werkelijk, het is te
zot voor woorden. Wij doen zaken met Mollie en die doen net alsof wij een
terroristenclub zijn. Dat kost zo verschrikkelijk veel tijd en energie. Dan stuur je een
mailtje terug: ‘jongens, wij zijn een roeivereniging met 240 leden, wat denken jullie
wel niet van ons?’ En dan komt er heel formeel weer wat terug en dan ben je er
weer uren mee zoet mee. Ja, weet je, dat zijn allemaal activiteiten, al dat
administratieve gedoe, die geen positieve bijdrage leveren aan de vereniging.
Daar komt bij dat het een continue strijd is om het roeiwater te behouden. Dat is
echt enorm lobbyen, bijvoorbeeld nu er een plan is voor een brug over het water of
een pontje. Nou ben ik al weer anderhalf jaar bezig om te zorgen dat dat pontje
geen vergunning krijgt en zeker geen voorrang [op het water]. Daar zijn ook zo veel
gemeentes en professionele organisaties bij betrokken, dat is allemaal best
ingewikkeld. Ik ben sportbestuurder, mijn collega’s zijn dat ook, wij zijn geen
beroepspolitici. Bijvoorbeeld het waterschap, dat is voor ons bijna een

Vignet 5.2
De roeivereniging [SV12]

ondoordringbare vesting waar we heel veel moeite mee hebben. Heb ik uiteindelijk
contact, krijg ik met een jurist te maken. Kom op zeg.
Het contact met de gemeentes gaat wat beter, maar dat komt heel stiekem omdat
we daar wat meer contacten hebben. Een lid dat met een fractievoorzitter is
getrouwd. Bij de andere gemeente hebben we per ongeluk iemand die in de raad
zit. Dus daar hebben we wel onze contacten om op z’n minst aan tafel te komen.
En bij dat waterschap werkt dat gewoon niet.

Van de verenigingen die de toekomst niet zonnig (maar ook niet per se somber)
tegemoetzien, is er een waar het bestuur wel goed bezet is. Met tien bestuursleden
draait de voetbalvereniging [SV11] 'prima' en zijn er voldoende mensen om het
werk over te verdelen.
De zorgen voor de toekomst zitten bij de voorzitter in de binding van jeugdleden, de
vrijwilligerstaken die vooral bij de 'oudere garde' liggen en de 'berg kosten die
noodzakelijk zijn om de vereniging te laten draaien'. Dan gaat het bijvoorbeeld om de
hoge reiskosten voor trainers en wedstrijden omdat ze 'in een dusdanige uithoek'
van het land zitten. Ook is nu nog onbekend wat de energiekosten dit jaar gaan zijn,
maar gaan die er vermoedelijk ‘flink inhakken’ nu het vaste energiecontract per
afgelopen januari verlopen is. Hoe de vereniging te verduurzamen is zowel
financieel als in ‘weten wat we moeten en wat we kunnen’ een heel lastig vraagstuk
voor deze vereniging.
Dit voorbeeld laat zien dat het, als het gaat om verenigingsondersteuning, belangrijk
is naar een individuele vereniging te kijken. De meest concrete aanbeveling, door
meerdere verenigingsbestuurders aangedragen, is om als of namens de (lokale)
overheid met verenigingen in gesprek te gaan. De voorzitter van de tennis- en
padelvereniging [SV10] zegt daarover:

‘Er is geen wethouder [of iemand anders van de gemeente] die een keer een
half uur per jaar ff koffie komt drinken en zegt: “hé, ja, hoe gaat het met jullie?”
Gewoon zo’n gesprek als wij nu hebben, een uur, dan ben je echt al een heel
eind hoor.’

Een gesprek over hoe de vereniging ervoor staat, waar zorgen zitten, wat de
gemeente aan ondersteuningsmogelijkheden biedt en of de vereniging iets (anders)
nodig heeft, kan een startpunt voor passende ondersteuning zijn.
Niet alle verenigingsbestuurders geven aan hulp nodig te hebben bij het draaiende
houden van hun vereniging. Zo zijn er verenigingen die goed draaien en dat graag zo

zelfstandig mogelijk blijven doen. Zoals de penningmeester van de jeu-deboulesvereniging aangeeft: 'Ik vind het wel prettig om zelfstandig te zijn' [SV2].
Er zijn ook verenigingen die de toekomst zonnig tegemoet zien, al het benodigde
(regel)werk zelf kunnen verzetten en een maatschappelijke functie (willen en
kunnen) vervullen. Zo vertelt de korfbalvereniging dat het contact met de gemeente
nu wel goed is, maar dat kostte 'vijf jaar lobbyen en keihard werken en aanwezig zijn
en duidelijk maken dat je als club meer bent dan alleen maar een sportvereniging'
[SV4]. Voor deze verenigingen is het prettig als de gemeente ook zelf contact
initieert en ze zo samen kunnen kijken wat er (nog meer) mogelijk is.
Bij verenigingen die nu geen ondersteuning nodig hebben, is het raadzaam wel een
vinger aan de pols te houden. Ook bij hen kan de situatie, om wat voor reden dan
ook, veranderen.
Aan de andere kant zijn er verenigingen die de toekomst minder zonnig inzien. Zij
hebben niet allemaal behoefte aan of concrete wensen voor externe hulp, maar
voorbeelden die zij vaker noemen zijn:
Toegankelijkheid als gemeente: verschillende bestuurders geven aan dat de
afstand tot de gemeente is vergroot. Bijvoorbeeld doordat de gemeente is
gefuseerd, waardoor dingen minder snel en makkelijk zijn te regelen [SV11].
Of omdat steeds meer digitaal gaat en je naar verschillende afdelingen wordt
verwezen: 'Van het kastje naar de muur. Dan moet je hier wezen, nee, heb je
dat, dan moet je daar wezen. Ja, nee, dat doen wij niet, dat regelen wij niet. Ja,
hallo!' [SV17]. Of omdat het personeelsverloop bij de gemeente groot is,
waardoor je steeds opnieuw een relatie moet opbouwen [SV15]. De
secretaris van de basketbalvereniging [SV16] vertelt dat het contact veel
zakelijker is geworden: 'Je moet van tevoren aanmelden en dan moet je in de
wachtkamer zitten tot je opgehaald wordt. [En dan] mag je praten met één van
de mensen. Ook dat is wel wat minder, wat zakelijker geworden lijkt het wel.
Ja, maar waarom? Dat weet ik niet. Vroeger belde je op en zei je: "Kan ik even
langskomen?" [en was het antwoord:] "Ja is goed, kom maar.”'. Het is daarom
belangrijk dat verenigingen makkelijk kunnen vinden bij wie ze met een
vraagstuk terecht kunnen. Bijvoorbeeld via een vast aanspreekpunt.
Sportinhoudelijke ondersteuning: bijvoorbeeld door trainers op te leiden in
communicatie met de jeugd [SV14 – zwemmen] of door uitwisseling van best
practices te faciliteren, bijvoorbeeld met andere verenigingen [SV19 –
tafeltennis]. Meerdere bestuurders geven aan dat elke vereniging steeds
voor verschillende onderwerpen zelf 'het wiel' moet uitvinden, terwijl
uitwisseling of zelfs samenwerking (zie volgend punt) dat gemakkelijker kan
maken.
Praktisch werk uit handen nemen: via ‘hands-on’ hulp op verschillende
vlakken door bijvoorbeeld een sportbedrijf, waar twee verenigingen goede
ervaringen mee hebben [SV13 – jeu de boules; SV19 – tafeltennis].

Bijvoorbeeld bij het opbouwen van een netwerk of het schilderen van het
clubhuis.
Maar praktisch werk uit handen nemen kan ook door de regeldruk bij
verenigingen te verminderen [SV7 – gymnastiek; SV12 – roeien; SV15 –
korfbal; SV20 – handbal]. Hoe precies is geen onderwerp van dit onderzoek,
maar eerste suggesties die naar voren komen zijn:
minder regels opleggen en het regelwerk minder complex maken;
hulp bieden bij het regelwerk;
regelwerk collectief organiseren, bijvoorbeeld met andere verenigingen
in de gemeente of uit dezelfde tak van sport.
Dit zou voor alle verenigingen – ook de verenigingen die nu geen of weinig
last van regeldruk hebben – tijd en energie schelen, wat ten goede komt aan
wat zij in de kern (willen) doen: mensen verenigen in hun sport.

Hoofdstuk 6

In dit slothoofdstuk volgen de antwoorden op de hoofd- en deelvragen van dit
verkennende onderzoek naar (verschillen in) uitdagingen voor
sportverenigingen anno 2023. Om dit te onderzoeken interviewden we twintig
verenigingsbestuurders. Dit vulden we aan met een analyse van
vragenlijstonderzoek, waaronder een peiling ingevuld door 982
verenigingsbestuurders begin 2023.

1. Wat zijn de belangrijkste uitdagingen waar sportverenigingen tegenaan
lopen?

In vragenlijstonderzoek uit februari/maart 2023 geven verenigingsbestuurders het
vaakst aan (zeer) grote problemen te ervaren met de energielasten (36%), de
ontwikkeling van het aantal vrijwilligers (30%) en de ontwikkeling van het
ledenbestand (26%).
Uit de interviews komt een uiteenlopend beeld naar voren van de problemen met
energielasten, door diverse oorzaken. Wel hebben vrijwel alle geïnterviewde
bestuurders zorgen over ontwikkelingen in het ledenbestand en, in samenhang
daarmee, vooral het aantal vrijwilligers voor structurele taken. De toegenomen
hoeveelheid en complexiteit van wet- en regelgeving speelt hierbij een rol.
Om de hoofdvraag te beantwoorden hebben we per uitdaging het volgende
onderzocht: verschillen naar achtergrondkenmerken van verenigingen (deelvraag
1.1), de ontwikkelingen in de afgelopen jaren (deelvraag 1.2), wat de onderwerpen
een uitdaging maakt (deelvraag 1.3) en wat de achterliggende oorzaken zijn
(deelvraag 1.4). Een antwoord op deze deelvragen volgt per uitdaging:
Ontwikkeling van de energielasten
In het afgelopen jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van de energielasten fors gestegen. In 2023 hebben met name
veldsportverenigingen (59%), verenigingen met een eigen accommodatie (48%) en
verenigingen met een eigen kantine (48%) (grote) problemen met hun
energielasten.
Toch treft deze problematiek niet alle verenigingen in gelijke mate. In hoeverre
verenigingen te maken hebben met verhoging van de energielasten, is sterk
afhankelijk van hun energiecontract, hun energieverbruik, de accommodatie die ze

gebruiken, het seizoen waarin ze actief zijn, de constructie met de gemeente en de
mate waarin ze hun complex al hebben verduurzaamd.
Ontwikkelingen ledenbestand
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van hun ledenbestand ongeveer gelijk gebleven. In 2023 kampen met
name kleine verenigingen (≤ 100 leden, 35%), zaalsportverenigingen (30%),
verenigingen zonder eigen accommodatie (29%) en verenigingen zonder eigen
kantine (29%) met (grote) problemen met hun ledenbestand.
De ontwikkeling van het ledental lijkt een samenspel te zijn van interne en externe
factoren. Extern noemen geïnterviewden maatschappelijke dynamieken als een
verminderde aanwas en binding van jeugd, dat leden zich steeds meer als
consumenten opstellen, toenemende concurrentie van andere sporten en een
afname van de populariteit van de sport. De mate waarin verenigingen hier (al
langer) op (kunnen) inspelen varieert, bijvoorbeeld afhankelijk van het aantal
betrokken vrijwilligers.
Interne factoren die helpen hiermee om te gaan zijn goed communiceren met leden,
aanpassing van het sportaanbod en andere activiteiten. Uit de interviews blijkt dat
vrijwilligersproblematiek hierbij de meest directe bron van zorg is. Met te weinig
vrijwilligers is het lastig voldoende activiteiten uit te voeren om leden te werven en
van trainers te voorzien.
Ontwikkelingen van het aantal vrijwilligers
De mate waarin verenigingen problemen ervaren met de ontwikkeling van het
aantal vrijwilligers is in de afgelopen drie jaar toegenomen. Anno 2023 kampen met
name zaalsportverenigingen (45%) en veldsportverenigingen (35%) met (grote)
problemen met de ontwikkeling van het aantal vrijwilligers.
Opvallend is dat vrijwel alle bestuurders in de interviewstudie zich (grote) zorgen
maken over het aantal mensen dat zich als vrijwilliger voor de vereniging inzet, ook
met het oog op de toekomst. Een deel van de verenigingen voert hier (al langere tijd)
een heel proactief vrijwilligers beleid op. Dit kost veel tijd en energie van de zittende
vrijwilligers, maar betaalt zich bij hen wel uit.
Het algemene beeld in de interviews is dat leden zich minder kunnen/willen
vastleggen, vooral voor structurele taken, maar dat deze taken (met name
bestuursfuncties) ook omvangrijker en complexer zijn geworden, met meer
verantwoordelijkheden. Dit zet voor een deel van de geïnterviewden het geloof in
de toekomst van de vereniging en het verenigingsmodel onder druk.
Financiële ontwikkelingen
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met de
ontwikkeling van hun financiën toegenomen. In 2023 kampen met name
zaalsportverenigingen (16%), veldsportverenigingen (16%) en kleine verenigingen
(≤ 100 leden, 15%) met (grote) problemen met de ontwikkeling van hun financiën.

De financiële situatie van verenigingen is sterk afhankelijk van interne en externe
dynamieken. In een stabiele omgeving bepaalt met name de ledendynamiek de
financiële huishouding. Die dynamiek is bepalend voor inkomsten van contributies,
sponsoren en kantineomzet. Maar die dynamiek wordt, met name in de afgelopen
jaren, aanzienlijk beïnvloed door externe omstandigheden, zoals de coronacrisis.
Ook zorgen externe ontwikkelingen als compensatiesubsidies (corona,
energielasten), verhoging van energielasten of veranderingen in subsidieafspraken
met gemeenten voor financiële voor- of nadelen bij verenigingen.
Omgang met wet- en regelgeving
In de afgelopen drie jaar is de mate waarin verenigingen problemen ervaren met
wet- en regelgeving, bijvoorbeeld rondom de drank- en horecawet, hygiëne en
milieu, licht toegenomen. In 2023 kampen met name veldsportverenigingen (7%),
verenigingen met een eigen accommodatie (7%) en verenigingen met een eigen
kantine (7%) met (grote) problemen met wet- en regelgeving.
Ook uit de kwalitatieve analyse blijkt dat verenigingen in toenemende mate te
maken hebben met wet- en regelgeving op allerlei gebieden. Veel geïnterviewden
ervaren dat de hoeveelheid werk voor bestuurders (te) groot is en fors is
toegenomen in de afgelopen jaren. De toegenomen hoeveelheid en complexiteit van
wet- en regelgeving lijkt eraan te hebben bijgedragen dat bestuurswerk minder leuk,
complexer en tijdrovender is geworden. Daardoor kunnen bestuurders minder tijd
besteden aan hun corebusiness, namelijk het organiseren en besturen van de
vereniging. Hier lijkt dan ook de grootste ondersteuningsbehoefte te zitten.

2. Wat maakt dat het, tegen het licht van de uiteenlopende uitdagingen,
met de ene sportvereniging (heel) goed gaat en met de andere (veel)
minder?

Ook de tweede hoofdvraag hebben we opgedeeld in deelvragen. Die beantwoorden
we eerst per deelvraag, om tot slot een antwoord op de hoofdvraag te geven.
Deelvraag 2.1: Hoe kijken verenigingsbestuurders naar de toekomst en wat
maakt dat ze daar (niet) optimistisch over zijn?
Eén op de zes sportverenigingen (16%) heeft weinig vertrouwen en ziet de
toekomst van de vereniging (zeer) somber in. Hiervan geeft ongeveer een kwart
(22%) aan op het punt van omvallen te staan (4% van het totaal).
Veldsportverenigingen (23%), kleine verenigingen (≤ 100 leden, 19%) en

middelgrote verenigingen (101-250 leden, 19%) zijn vaker negatief over hun
toekomst.
In 2023 is het aandeel sportverenigingen dat de toekomst van de vereniging
negatief inziet verder toegenomen ten opzichte van eerdere jaren. In de
toelichtingen van bestuurders komt vaak een positief of juist negatief samenspel van
factoren naar voren.
Zo geven zorgen over het ledental ook weer zorgen over de inkomsten en het aantal
vrijwilligers. Ook de toename van (energie)kosten komt veel naar voren. Die heeft
financiële gevolgen voor verenigingen, maar kan ook maken dat leden minder
contributie kunnen betalen en stoppen met sporten. Andersom geven bestuurders
die de toekomst (zeer) zonnig tegemoetzien vaak aan dat het ledental groeit en/of
de vereniging financieel gezond is. Ook geven zij aan minder last te hebben van de
energiecrisis, omdat ze al veel verduurzaamd hebben of weinig energie verbruiken.
Dit helpt weer om financieel gezond te blijven.
Deelvraag 2.2: Wat vraagt het anno 2023 om sportverenigingen te besturen?
Uit de interviews komt duidelijk naar voren dat het besturen van een
sportvereniging meer vraagt dan in vroeger tijden. Enerzijds in het aantal uren,
anderzijds in de benodigde (professionele) vaardigheden die van verenigingen
gevraagd worden.
De verschillende uitdagingen die bij verenigingen liggen, vragen (toenemend)
organiserend en bestuurlijk vermogen, op veel verschillende vlakken en met
uiteenlopende vaardigheden. Daarbij helpt het als er voldoende betrokken leden
zijn met specifieke kennis en expertise én voldoende tijd en energie. Professionele
financiële, juridische of leidinggevende achtergronden zijn vaak genoemde
voorbeelden.
Deelvraag 2.3: Welke eerste inzichten voor invulling van
verenigingsondersteuning komen hieruit voort?
De meest concrete aanbeveling is: ga als (lokale) overheid met verenigingen in
gesprek over hoe de vereniging ervoor staat, waar zorgen zitten en of ze hulp nodig
hebben. Verenigingen zijn namelijk zeer divers, bijvoorbeeld in hun organisatie en
type sport, en de uitdagingen lopen per vereniging uiteen (in hun mate en
achtergronden). Niet alle verenigingen hebben ondersteuningsbehoeften, maar ook
dan is af en toe contact en een vinger aan de pols houden wenselijk. Die behoeften
kunnen immers veranderen.
De verenigingen die de toekomst minder zonnig tegemoetzien, hebben niet allemaal
behoefte aan of concrete wensen voor ondersteuning. Maar toegankelijker zijn als
gemeente, sportinhoudelijke ondersteuning en praktisch werk uit handen nemen
zijn suggesties die meermaals genoemd worden.
Hoe precies is geen onderwerp van dit onderzoek, maar de regeldruk verminderen
helpt verenigingen ook. Minder regels, hulp bieden bij het regelwerk of dit collectief

organiseren zijn eerste suggesties hiervoor. Dit zou alle verenigingen – ook de
verenigingen die nu geen of weinig last van regeldruk hebben – tijd en energie
schelen, wat ten goede komt aan wat zij in de kern (willen) doen: mensen verenigen
in hun sport.

Het doel van dit verkennende onderzoek is inzicht geven in wat maakt dat het met
een deel van de sportverenigingen (heel) goed gaat en met ander deel (veel) minder.
Uit de interviews met verenigingsbestuurders komt naar voren dat er veel
bestuurlijk vermogen nodig is om de vereniging goed draaiende te houden.
Daarmee bedoelen we de vaardigheden binnen de vereniging – van de verenigde
leden – om met deze uitdagingen om te gaan en de vereniging goed draaiende te
houden. Dan gaat het bijvoorbeeld om de kennis, de expertise, de beschikbaarheid
en het netwerk van de leden die structureel, vooral in bestuursfuncties, betrokken
zijn.
Spanningsveld tussen gevraagde vaardigheden en te kort aan vrijwilligers
Hoewel het per vereniging verschilt welke uitdagingen precies samenkomen, en
deels wat de achterliggende oorzaken zijn, is een duidelijk spanningsveld zichtbaar
tussen de gevraagde vaardigheden om een vereniging te ‘managen’ en de (beperkte)
hoeveelheid leden die (tijdrovende en/of verantwoordelijke) bestuursfuncties op
zich nemen. Op dit punt is een onderscheid zichtbaar tussen de verenigingen die de
toekomst zonniger of minder zonnig tegemoetzien.
Verenigingen in positieve of negatieve spiraal
Dit onderzoek laat zien dat er sprake kan zijn van een positieve of juist een
negatieve spiraal: bij verenigingen waar de organisatie in de basis goed draait,
kunnen nieuwe bestuursleden makkelijker instappen en is meer ruimte om met
(andere) uitdagingen – waaronder het vele achterliggende uitzoek- en regelwerk –
om te gaan en 'proactief' in te springen op maatschappelijke trends.
Bij verenigingen waar de basis minder stevig is, bijvoorbeeld door een onderbezet
bestuur, blijven zaken vaker liggen en kost het veel meer tijd en (deels negatieve)
energie van de zittende bestuurders. Zij ervaren op meer onderwerpen (grotere)
problemen dan de andere verenigingen. Dit maakt verenigingen kwetsbaarder of
minder kwetsbaar als het om hun voortbestaan gaat.
Beeld wijst op toename ongelijkheden tussen verenigingen
De inzichten uit dit onderzoek wijzen erop dat ongelijkheden tussen verenigingen
toenemen. Dit beeld sluit aan bij inzichten uit ander kwalitatief en kwantitatief
onderzoek.
Zo liet een etnografische studie al gedetailleerd zien hoe bij twee
voetbalverenigingen in wijken met uiteenlopende huishoudinkomens een spiraal in
het samenspel van voor- of nadelen ontstond (Stuij et al., 2023). Daar bleek de aanof afwezigheid van financiële zorgen bij de vereniging negatief of juist positief door

te werken in bijvoorbeeld de ledenbinding tijdens de coronacrisis en ook weer
andersom.
Ook op grote schaal is een toenemende tweedeling tussen verenigingen zichtbaar.
Uit de meest recente vitaliteitsmeting van het Mulier Instituut blijkt dat in de
afgelopen twee jaar zowel het aandeel vitale verenigingen als het aandeel kwetsbare
verenigingen is toegenomen (Van Kalmthout & Hoeijmakers, in voorbereiding).
De inzichten uit ons onderzoek – uitgevoerd bij verenigingen met verschillende
achtergronden en sporttakken – passen in dit beeld en geven meer inzicht in de
achtergronden en dynamieken. Het laat dit zien dat het samenspel van uitdagingen
niet gelijk onder sportverenigingen verdeeld is, net als de mogelijkheden om
daarmee om te gaan.

Bronnenlijst

CBS (2022).
Steeds minder mensen doen vrijwilligerswerk. https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2022/42/steeds-minder-mensen-doen-vrijwilligerswerk
Dalhuisen, C., Aarnink, A., Van Kalmthout, J., & Van Eldert, P. (2023).
Gevolgen van de energiecrisis voor sportverenigingen. Mulier Instituut.
Hoekman, R. H. A., Romijn, D., & Rutten, T. (2011).
Een veld voor de helft. Over sociale tarieven en subsidies. Een tarieven- en
subsidievergelijking vanuit verenigingsperspectief voor Brabant Stad. W.J.H.
Mulier Instituut.
Hoeijmakers, R., & Van Kalmthout, J. (2019).
Hoe zien sportverenigingen hun toekomst? De grootste uitdagingen voor
sportclubs [Factsheet 2019/17]. Mulier Instituut.
Hoeijmakers, R., & Van Kalmthout, J. (2021).
Vitaliteit sportverenigingen in Nederland. Ontwikkeling tussen 2018 en 2021
[Factsheet 2021/14]. Mulier Instituut.
Hoeijmakers, R., & Van Kalmthout, J. (2022).
Hoofdstuk 3. Sportverenigingen. In I. Pulles, P. Van Eldert, & H. Van der
Poel, H. (Reds.), Monitor Sport en corona V: de gevolgen van
coronamaatregelen voor de sportsector (pp. 29-47). Mulier Instituut.
Lucassen, J. M. H., & Van der Roest, J. (2018).
Sportverenigingen in Nederland: veerkrachtige verbanden voor sport,
brancherapport sport. Mulier Instituut.
Manders, T., & Kropman, J. (1977).
Kaderbehoefte bij sportverenigingen: samenvatting van de belangrijkste
onderzoeksresultaten. Instituut voor toegepaste sociologie.
Motivaction (2023).
Voortbestaan 22% Nederlandse clubs en verenigingen bedreigd.
https://www.motivaction.nl/actualiteiten/nieuwsberichten/voortbestaan22-nederlandse-clubs-en-verenigingen-bedreigd
Riessman, C. K. (2008).
Narrative Methods for the Human Sciences. Sage Publications.
RVVB (2023).
Verdiepend onderzoek: "Toekomstbestendigheid sportverenigingen".
SCP (2023).
Eigentijdse ongelijkheid. De postindustriële klassenstructuur op basis van vier
typen kapitaal – Verschil in Nederland 2023.
Stuij, M., Gooren, G., Koster, M., & Van den Bogert, K. (2023).
Coronamaatregelen en sociale ongelijkheid in het amateurvoetbal: een
etnografie van twee voetbalverengingen. Mulier Instituut.

Van Kalmthout, J. (2022).
Energielasten ondernemende sportaanbieders en sportverenigingen [Factsheet
2022/14]. Mulier Instituut.
Van Kalmthout, J., & Hoeijmakers, R. (in voorbereiding).
Ontwikkeling vitaliteit sportverenigingen. Mulier Instituut.
Van Kalmthout, J., & Van Ginneken, Z. (2017).
Verenigingsmonitor: jaarbericht 2016. Mulier Instituut.

Mirjam Stuij
m.stuij@mulierinstituut.nl
Resie Hoeijmakers
r.hoeijmakers@mulierinstituut.nl
Janine van Kalmthout
j.vankalmthout@mulierinstituut.nl
Rens Cremers
r.cremers@mulierinstituut.nl
Jorien Slot-Heijs
j.slot@mulierinstituut.nl
Mulier Instituut | 2023