Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Datum:
Telef oon:

9 juni 2021

Uw kenmerk:1836729-219114-PDC19
E-mail:

Ons kenmerk: 1837859/2376066/JVDB/ym/078
Bijlagen:
-

Onderwerp: aanbieding adv ies Vaccinatie van kinderen met een medisch risico en ringvaccinatie
Publicatienummer: 2021/29

Geachte minister,
Het vaccin van BioNTech/Pfizer (merknaam Comirnaty) tegen COVID-19 is op 28 mei jl. door
het Europees Medicijn Agentschap (EMA) positief beoordeeld voor gebruik bij kinderen vanaf
12 jaar oud, en op 31 mei jl. hiervoor geregistreerd door de Europese Commissie. 1 Vaccinatie
bestaat uit twee doses met een interval van 3 weken. In dit advies komt de Gezondheidsraad
tegemoet aan uw adviesvraag van 2 maart jl. over vaccinatie van kinderen. U vraagt of kinderen
jonger dan 18 jaar gevaccineerd kunnen worden, met welk vaccin dat zou kunnen en of
ringvaccinatie raadzaam is indien kinderen zelf geen vaccin kunnen ontvangen. Op 9 april jl.
heeft de raad een eerste advies uitgebracht over vaccinatie van 16- en 17-jarigen die behoren
tot de hoog-risicopatiëntgroepen. 2 Deze groep kinderen wordt inmiddels gevaccineerd.
De Commissie Medische Aspecten van COVID-19 heeft zich gebogen over vaccinatie van
kinderen vanaf 12 jaar. In dit advies wordt ingegaan op kinderen met een medisch risico en op
ringvaccinatie van huisgenoten. Binnen enkele weken kunt u het advies verwachten over
vaccinatie van alle kinderen vanaf 12 jaar. Zoals gebruikelijk voor de werkwijze van de
Gezondheidsraad zijn in de commissie experts uit alle relevante gebieden van de klinische
gezondheidszorg en de volksgezondheid vertegenwoordigd. Een overzicht van de
commissiesamenstelling vindt u onderaan deze brief. Het advies is getoetst door de
beraadsgroep van de Gezondheidsraad.
Ziektelast bij kinderen
Directe gezondheidseffecten
COVID-19-infecties komen in alle leeftijdsgroepen voor, ook bij kinderen. Tot nu toe is van bijna
280.000 kinderen in Nederland bekend dat zij besmet zijn geraakt. 3 In verreweg de meeste
gevallen is er sprake van milde symptomen, zoals neusverkoudheid en hoesten. Soms verloopt
een infectie ernstiger en is ziekenhuisopname noodzakelijk. In de leeftijdsgroep 0-12 jaar zijn
379 kinderen opgenomen geweest in het ziekenhuis. In de leeftijdsgroep 13-17 jaar zijn dat er
101 (periode 1 september 2020 – 23 mei 2021). Er zijn in totaal drie kinderen overleden; een
kind in de leeftijdsgroep 0-4 jaar en twee in de leeftijdsgroep 15-19 jaar. Deze kinderen hadden
alle drie een onderliggende aandoening.
Kinderen met een chronische aandoening hebben in vergelijking met gezonde kinderen een
verhoogd risico op een ernstig beloop van COVID-19. Uit een meta-analyse blijkt dat het risico
op een ernstig beloop bij kinderen met comorbiditeit ongeveer 1,8 maal hoger is (95%
betrouwbaarheidsinterval (95%BI): 1,27-2,51) dan voor gezonde kinderen. 4 Uit gegevens van
een Nederlandse studie in ziekenhuizen komt naar voren dat ongeveer de helft van de kinderen

Bezoekadres
Korte Voorhout 7
2511 CW Den Haag

e. inf o@gr.nl
t.
www.gezondheidsraad.nl

Pagina 1 v an 7

die vanwege COVID-19 in het ziekenhuis opgenomen worden, een chronische aandoening
heeft. 5 Van de 42 kinderen in de studie bij wie COVID-19 matig of ernstig verliep (extra
zuurstofbehoefte en/of IC-opname of overleden), hadden 27 kinderen (64%) een chronische
aandoening, zoals een long- of hartziekte, immuundeficiëntie, of ontwikkelingsproblemen. De
leeftijd van deze kinderen varieerde tussen 6 maanden en 16 jaar.
Een complicatie van COVID-19 bij kinderen is Multisystem Inflammatory Syndrome – Children
(MIS-C). Dit is een ernstige ontstekingsreactie waarbij meerdere orgaansystemen zijn
aangedaan en die levensbedreigend kan zijn. Deze complicatie is zeldzaam en is tot nu toe in
de Nederlandse studie bij 69 kinderen vastgesteld.5 Het werkelijke aantal ligt naar schatting
twee keer zo hoog. Er zijn geen kinderen aan overleden. MIS-C komt zowel bij jonge als bij
oudere kinderen voor en risicofactoren, zoals bijvoorbeeld bepaalde chronische aandoeningen,
zijn nog niet bekend.
Net als bij volwassenen, kunnen kinderen en adolescenten ook langdurige klachten ontwikkelen
na een COVID-19-infectie. Dit wordt ook wel Post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection
(PASC), Post-COVID conditions of Long COVID genoemd. Er zijn zeer weinig gegevens over
langdurige klachten bij kinderen. Een wetenschappelijk artikel uit Zweden beschrijft bij 5
kinderen van gemiddeld 12 jaar oud klachten die 6 tot 8 maanden na diagnose aanhielden.6
Een studie uit Italië die nog niet beoordeeld is door vakgenoten (peer-review), beschrijft de
klachten van 129 kinderen met COVID-19 van gemiddeld 11 jaar oud. 7 Het merendeel van deze
kinderen had symptomatische COVID-19 (74%) en 6 kinderen werden in het ziekenhuis
opgenomen. Ruim de helft van de kinderen (58%) had 4 maanden na de diagnose nog
klachten. De meest genoemde zijn slapeloosheid, luchtwegklachten en neusverstopping,
vermoeidheid, spier- en gewrichtspijn en concentratieproblemen. Een studie uit Rusland, ook
nog niet peer-reviewed, beschrijft soortgelijke klachten bij ruim 500 kinderen (gemiddelde
leeftijd 10 jaar) die in het ziekenhuis opgenomen zijn geweest. 8 Een kwart van deze kinderen
had na ziekenhuisopname langdurige klachten, die in sommige gevallen tot 8 maanden
aanhielden. Deze studies zijn slechts beschrijvend en hieruit kunnen vooralsnog geen
conclusies getrokken worden.
Indirecte gezondheidseffecten
COVID-19 kan niet alleen directe, maar ook indirecte nadelen voor kinderen opleveren. 9
Indirecte nadelen hebben betrekking op de gezondheid en het algemeen welbevinden van
kinderen. Er zijn nog altijd groepen kinderen met een medisch risico die door de COVID-19epidemie, ondanks versoepeling van de coronamaatregelen, beperkt worden in essentiële
activiteiten zoals naar school gaan, sporten en sociale contacten. Vooral jongeren die tot de
medische risicogroepen behoren kunnen buitensporige mentale en sociaal-emotionele
gevolgen ondervinden van de epidemie. 10 Zo kan er bij deze groep angst blijven bestaan om
ernstig ziek te worden als gevolg van een virusbesmetting. Daarnaast kan juist versoepeling
van de coronamaatregelen tot meer eenzaamheid leiden, omdat leeftijdgenoten bepaalde
vrijheden wel terug hebben gekregen en deze jongeren (nog) niet.
Werkzaamheid
De werkzaamheid van het BioNTech/Pfizer-vaccin is onderzocht in een fase 3-trial met ruim
2.200 kinderen tussen 12 en 15 jaar oud. De helft van hen kreeg het vaccin en de andere helft
kreeg een placebo toegediend. Er werden op basis van een PCR-test 16 gevallen van COVID-

1837859/2376066/JVDB/ym/078 | Pagina 2 van 7

19 vastgesteld, allemaal in de controlegroep. Hieruit is berekend dat de werkzaamheid van het
vaccin 100% was (95%BI: 75,3-100%). 1 Daarnaast bleken de antistofniveaus van de 12-15
jarigen een maand na vaccinatie ruim 1,5 keer zo hoog als de antistofniveaus van de 16-25
jarigen. Daaruit wordt afgeleid dat de immuunrespons van 12-15 jarigen niet-inferieur (ten
minste even goed) is als die van 16-25 jarigen.
Veiligheid
Reactogeniciteit
Het BioNTech/Pfizer-vaccin heeft, net als alle geneesmiddelen, bijwerkingen. Vaccinatie gaat
gepaard met tijdelijke lokale symptomen zoals pijn, roodheid en zwelling op de plek van de
injectie en systemische reacties zoals koorts, vermoeidheid, spierpijn en hoofdpijn. De meest
voorkomende symptomen en reacties bij kinderen zijn bij het BioNTech/Pfizer-vaccin pijn op de
plaats van de injectie (>90%), vermoeidheid en hoofdpijn (>70%) en spierpijn en rillingen
(>40%).1 De bijwerkingen kunnen matig zijn van ernst en treden vaker op na de tweede dosis.
Koorts kwam na de eerste dosis voor bij 10% van de gevaccineerden en na de tweede dosis bij
20%. De meeste bijwerkingen waren binnen enkele dagen verdwenen.
Myocarditis
Het EMA onderzoekt momenteel meldingen van myocarditis (ontsteking van de hartspier) na
vaccinatie met BioNTech/Pfizer en Moderna.11 Wereldwijd zijn er gevallen van myocarditis
gemeld, maar het is nog onduidelijk of het optreden van myocarditis gerelateerd is aan
vaccinatie met BioNTech/Pfizer en/of Moderna. Myocarditis wordt meestal veroorzaakt door een
virusinfectie en de klachten zijn veelal aspecifiek zoals koorts, spierpijn en vermoeidheid. Soms
is er sprake van (ernstig) hartfalen of hartritmestoornissen.
In Israël zijn er na de eerste dosis BioNtech/Pfizer 27 meldingen van myocarditis bij ruim 5,4
miljoen gevaccineerden. 12 Na de tweede dosis zijn er 121 gevallen gemeld bij ruim 5 miljoen
gevaccineerden. De meeste meldingen kwamen van mannen tussen 16 en 19 jaar oud.
Ongeveer de helft van de gevallen kwam voor bij mensen met een onderliggende aandoening.
In verreweg de meeste gevallen (95%) was het beloop mild. Volgens de Israëlische
gezondheidsautoriteit is er mogelijk sprake van een verband tussen vaccinatie met
BioNTech/Pfizer en myocarditis. Ook in de Verenigde Staten zijn er meldingen gedaan. 13 Het
CDC (Centers for Disease Control and Prevention) onderzoekt of er een oorzakelijk verband is,
en adviseert vooralsnog om vaccinatie met het BioNTech/Pfizer-vaccin in adolescenten voort te
zetten.14
Advies: vaccinatie van kinderen met een medisch risico
De commissie constateert op basis van de beschikbare gegevens dat het BioNTech/Pfizervaccin voldoende werkzaam en voldoende veilig is voor gebruik bij kinderen vanaf 12 jaar.
Specifiek voor kinderen die tot de risicogroepen behoren, beoordeelt de commissie dat
vaccinatie met het BioNTech/Pfizer-vaccin aanvaardbaar is. Vaccinatie van deze kinderen
levert zowel directe als indirecte gezondheidswinst op. De commissie kent groot gewicht toe
aan de indirecte gezondheidswinst. Daarom adviseert de commissie het BioNTech/Pfizervaccin aan te bieden aan kinderen in de leeftijd van 12 tot en met 17 jaar (geboortecohorten
2009-2004) die jaarlijks worden uitgenodigd voor vaccinatie tegen het influenzavirus. Hoewel de
risicogroepen voor COVD-19 en voor influenza niet helemaal gelijk zijn, beschouwt de
commissie voor kinderen de bestaande indicaties voor influenzavaccinatie als de beste en

1837859/2376066/JVDB/ym/078 | Pagina 3 van 7

meest praktische benadering om kinderen te identificeren die in aanmerking komen voor
COVID-19-vaccinatie. Aanvullend beveelt commissie aan om obesitas (≥ graad 2 volgens NHGStandaard) als indicatie voor vaccinatie op te nemen. Ten slotte kan in bijzondere, individuele
gevallen waarbij er sprake is van aanzienlijke directe of indirecte nadelige gezondheidseffecten
de behandelend arts ook een indicatie voor vaccinatie stellen. De commissie is op de hoogte
van de meldingen van myocarditis na vaccinatie met het BioNTech/Pfizer-vaccin. Het EMA
onderzoekt momenteel de meldingen van myocarditis na COVID-19-vaccinatie. Zodra daar
aanleiding toe is, zal de commissie opnieuw adviseren.
Ringvaccinatie
Sommige kinderen uit risicogroepen kunnen om medische redenen niet zelf gevaccineerd
worden. Deze groepen kunnen indirect beschermd worden door het vaccineren van personen
om hen heen (‘ringvaccinatie’). Om deze kinderen zo goed mogelijk te beschermen tegen
ernstige ziekte, adviseert de commissie vaccinatie van al hun huisgenoten vanaf 12 jaar. De
raad adviseerde eerder om af te zien van ringvaccinatie, vanwege de schaarste aan vaccins en
onvoldoende sterk bewijs dat vaccinatie transmissie voorkomt.2 Inmiddels zijn er voldoende
vaccins beschikbaar en is duidelijk geworden dat vaccinatie transmissie tot op zekere hoogte
kan voorkomen. Hierover heeft de Gezondheidsraad op 20 mei jl. advies uitgebracht. 15 Twee
studies in huishoudens en één in een verpleeghuis laten zien dat vaccinatie met één dosis
BioNTech/Pfizer- of AstraZeneca-vaccin transmissie vermindert met ongeveer 30 tot 50%. 16-18
Daarnaast kan volgens de commissie ringvaccinatie van gezonde kinderen van 12 tot en met
17 jaar toegepast worden in bijzondere situaties wanneer een kind een huisgenoot uit een
risicogroep heeft die om medische redenen niet zelf gevaccineerd kan worden of bij wie een
vaccin onvoldoende werkt. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij een ernstig
immuungecompromitteerde ouder, broer of zus. Met ringvaccinatie kan indirecte bescherming
van deze patiënten worden nagestreefd. De commissie benadrukt dat ringvaccinatie van
gezonde kinderen primair tot doel heeft de gezondheid van een huisgenoot te beschermen,
terwijl zij er zelf weinig direct gezondheidsvoordeel van hebben. Wel kan ringvaccinatie
indirecte voordelen voor kinderen opleveren, bijvoorbeeld omdat extra gezinsdruk door een
zieke ouder voorkomen wordt, kinderen minder zorgen hebben over een gezinslid of omdat zij
bepaalde vrijheden terugkrijgen, zoals naar school gaan. In deze bijzondere situaties berust de
rechtvaardiging voor vaccinatie van gezonde kinderen grotendeels op de indirecte voordelen.

1837859/2376066/JVDB/ym/078 | Pagina 4 van 7

Tot slot
De commissie realiseert zich dat het vanuit het perspectief van de uitvoering wenselijk had
kunnen zijn om beide deeladviezen tegelijk uit te brengen. Wanneer de commissie bijvoorbeeld
ook voor gezonde kinderen vanaf 12 jaar zou adviseren om vaccinatie in te zetten, zou
onderscheid in de uitvoering niet nodig zijn. Echter, de commissie benadrukt dat vaccinatie van
(alle) kinderen om andere redenen, zoals indammen van de virusverspreiding, een bredere
medische, epidemiologische, ethische en juridische afweging vraagt. De huidige fase van de
epidemie en het COVID-19-vaccinatieprogramma staat de zorgvuldigheid toe om deze andere
afweging in een hierop volgend advies uit te brengen. De commissie van mening dat het beter
is om niet te wachten met het advies over kinderen uit medische risicogroepen en
ringvaccinatie, temeer omdat zij nog niet vooruit kan lopen op het advies over vaccinatie van
alle kinderen vanaf 12 jaar.
Met vriendelijke groet,

prof. dr. B.J. Kullberg,
voorzitter

prof. dr. J.M. Geleijnse,
vicevoorzitter

1837859/2376066/JVDB/ym/078 | Pagina 5 van 7

Literatuur
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

11

12
13
14

15
16
17
18

European Medicines Agency (EMA). Comirnaty product information. Amsterdam, 2 juni
2021.
Gezondheidsraad. Vaccinatie van k inderen. Den Haag, 2021; publicatie nr. 2021/18.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Epidemiologische situatie van
SARS-CoV-2 in Nederland. 1 juni 2021.
Tsankov BK, Allaire JM, Irvine MA, Lopez AA, Sauve LJ, Vallance BA, et al. Severe
COVID-19 Infection and Pediatric Comorbidities: A Systematic Review and MetaAnalysis. Int J Infect Dis 2021; 103: 246-256.
Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). COPP Studie.
https://www.covidkids.nl/scientific-dashboard/. Geraadpleegd: 4 juni 2021.
Ludvigsson JF. Case report and systematic review suggest that children may
experience similar long-term effects to adults after clinical COVID-19. Acta Paediatr
2021; 110(3): 914-921.
Buonsenso D, Munblit D, De Rose C, Sinatti D, Ricchiuto A, Carfi A, et al. Preliminary
Evidence on Long COVID in children. medRxiv 2021:
Osmanov IM, Spiridonova E, Bobkova P, Gamirova A, Shikhaleva A, Andreeva M, et al.
Risk factors for long covid in previously hospitalised children using the ISARIC Global
follow-up protocol: A prospective cohort study. medRxiv 2021:
Klass P, Ratner AJ. Vaccinating Children against Covid-19 - The Lessons of Measles.
N Engl J Med 2021; 384(7): 589-591.
Fegert JM, Vitiello B, Plener PL, Clemens V. Challenges and burden of the Coronavirus
2019 (COVID-19) pandemic for child and adolescent mental health: a narrative review
to highlight clinical and research needs in the acute phase and the long return to
normality. Child Adolesc Psychiatry Ment Health 2020; 14: 20.
European Medicines Agency (EMA). Meeting highlights from the Pharmacovigilance
Risk Assessment Committee (PRAC) 3-6 May 2021.
https://www.ema.europa.eu/en/news/meeting-highlights-pharmacovigilance-riskassessment-committee-prac-3-6-may-2021. Geraadpleegd: 7 juni 2021.
Ministry of Health Israel. Surveillance of Myocarditis (Inflammation of the Heart Muscle)
Cases Between December 2020 and May 2021 (Including)
https://www.gov.il/en/departments/news/01062021-03. Geraadpleegd: 7 juni 2021.
Marshall M, Ferguson ID, Lewis P, Jaggi P, Gagliardo C, Collins JS, et al. Symptomatic
Acute Myocarditis in Seven Adolescents Following Pfizer-BioNTech COVID-19
Vaccination. Pediatrics 2021:
Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Considerations: Myocarditis and
Pericarditis after Receipt of mRNA COVID-19 Vaccines Among Adolescents and Young
Adults. https://www.cdc.gov/vaccines/covid-19/clinical-considerations/myocarditis.html.
Geraadpleegd: 7 juni 2021.
Gezondheidsraad. Transmissie na vaccinatie. Den Haag, 2021; publicatie nr. 2021/22.
Harris R, Hall J, Zaidi A, Andrews N, Dunbar J, Dabrera G. Impact of vaccination on
household transmission of SARS-COV-2 in England [preprint]. 29 april 2021:
Monge S, Olmedo C, Alejos B, Lapeña M, Sierra M, Limia A, et al. Direct and indirect
effectiveness of mRNA vaccination against SARS-CoV-2 infection in long-term care
facilities in Spain [preprint]. medRxiv 2021:
Shah A, Gribben C, Bishop J, Hanlon P, Caldwell D, Wood R, et al. Effect of
vaccination on transmission of COVID-19: an observational study in healthcare work ers
and their households. medRxiv 2021 [preprint]:

1837859/2376066/JVDB/ym/078 | Pagina 6 van 7

Samenstelling Commissie Medische aspecten van COVID-19 bij het advies Vaccinatie
van kinderen met een medisch risico en ringvaccinatie
• prof. dr. B.J. Kullberg, hoogleraar interne geneeskunde en infectieziekten, internistinfectioloog, Radboudumc, Nijmegen, voorzitter
• drs. M.W.H. van Beek, klinisch geriater, Catharina Ziekenhuis, Eindhoven
• prof. dr. C.J.P.A. Hoebe, hoogleraar sociale geneeskunde en infectieziektebestrijding,
Maastricht UMC, GGD Zuid-Limburg
• prof. dr. M.P.G. Koopmans, hoogleraar virologie, hoofd afdeling viroscience, Erasmus MC,
Rotterdam
• prof. dr. M.E.T.C. van den Muijsenbergh, hoogleraar gezondheidsverschillen en
persoonsgerichte eerstelijnszorg, huisarts, Radboudumc, Nijmegen
• dr. R.H.M. Pierik, universitair hoofddocent rechtsfilosofie, Universiteit van Amsterdam
• prof. dr. J.M. Prins, hoogleraar interne geneeskunde en infectieziekten, internist-infectioloog,
Amsterdam UMC
• prof. dr. M.H.N. Schermer, hoogleraar filosofie van de geneeskunde, Erasmus MC,
Rotterdam
• prof. dr. C. Schultsz, hoogleraar global health, arts-microbioloog, Amsterdam UMC-AMC
• dr. H.E. de Melker, afdelingshoofd epidemiologie en surveillance RVP, Centrum
Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven, structureel geraadpleegd deskundige*
• prof. dr. E.A.M. Sanders, chief science officer, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM,
Bilthoven, incidenteel geraadpleegd deskundige*
• dr. N.G. Hartwig, kinderarts-infectioloog, Franciscus Gasthuis & Vlietland, Rotterdam,
incidenteel geraadpleegd deskundige*
Waarnemers
• drs. J.A. van Vliet, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven
• dr. S. Gevers, College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Utrecht
• dr. E. Wijnans, College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Utrecht
• drs. D. van Bentem, VWS, Den Haag
• dr. H.N. Hoffenkamp, VWS, Den Haag
• dr. N. Kenters, VWS, Den Haag
Secretarissen
• dr. J. van der Berg, Gezondheidsraad, Den Haag
• dr. S. Kalkman, Gezondheidsraad, Den Haag

*Geraadpleegd deskundigen w orden door de commissie geraadpleegd vanw ege hun deskundigheid.

Geraadpleegd deskundigen en w aarnemers hebben spreekrecht tijdens de vergadering. Ze hebben geen
stemrecht en dragen geen verantw oordelijkheid voor de inhoud van het advies van de commissie.

1837859/2376066/JVDB/ym/078 | Pagina 7 van 7