Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 334

Voorstel van wet van het lid Van Tongeren tot
verandering in de Grondwet, strekkende tot
invoering van de bevoegdheid tot toetsing van
wetten aan een aantal bepalingen van de
Grondwet door de rechter

Nr. 9

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 juni 2017
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van uw Kamer heeft mij op
15 juni jl. gevraagd naar mijn standpunt met betrekking tot de verdere
behandeling van het voorstel van wet van het lid Van Tongeren tot
verandering in de Grondwet, strekkende tot invoering van de
bevoegdheid tot toetsing van wetten aan een aantal bepalingen van de
Grondwet door de rechter (hierna: het wetsvoorstel-Van Tongeren).1
De regeling voor wijziging van de Grondwet is neergelegd in artikel 137
van de Grondwet. De procedure begint met een eerste lezing in de vorm
van een wetsvoorstel dat verklaart dat een wijziging van de Grondwet in
overweging zal worden genomen. Indien dit wetsvoorstel wordt aangenomen en bekrachtigd, wordt de «verklaringswet» bekendgemaakt.
Daarna wordt de Tweede Kamer ontbonden. Nadat de nieuwe Tweede
Kamer is samengekomen, overwegen beide kamers het in de verklaringswet opgenomen voorstel tot wijziging van de Grondwet in tweede
lezing. Zij kunnen dit alleen aannemen met ten minste twee derden van
het aantal uitgebrachte stemmen.
Het wetsvoorstel-Van Tongeren betreft de tweede lezing van een voorstel
tot wijziging van de Grondwet. De aan dit wetsvoorstel ten grondslag
liggende verklaringswet is bekendgemaakt op 17 maart 2009.2 De
ontbinding van de Tweede Kamer en de eerste samenkomst van de
nieuwe Tweede Kamer vond plaats op 17 juni 2010.3 Kort voordien maakte
het toenmalige lid van de Tweede Kamer mevrouw Halsema het
wetsvoorstel in tweede lezing aanhangig.4 De inhoudelijke behandeling
van dit wetsvoorstel startte – na de advisering door de Raad van State –
1

Kamerstuk 32 334.
Stb. 2009, nr. 120.
Stb. 2010, nr. 131.
4
Kamerstuk 32 334, nr. 2.
2
3

kst-32334-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 334, nr. 9

1

op de dag van eerste samenkomst van de nieuwe Tweede Kamer.5 In
oktober 2010 heeft de toenmalige Tweede Kamer verslag uitgebracht over
het wetsvoorstel.6 De behandeling door de Tweede Kamer is echter tot op
heden niet afgerond, noch door de daartoe in 2010 grondwettelijk gekozen
Tweede Kamer, noch door de daaropvolgende Tweede Kamer, die in
maart 2017 is ontbonden.
Zoals mijn ambtsvoorganger in 2009 in een notitie inzake de grondwetsherzieningsprocedure heeft uiteengezet, sluit artikel 137 van de Grondwet
niet uit dat in uitzonderlijke omstandigheden de behandeling van de
tweede lezing plaatsvindt door een Kamer die niet direct volgt uit de
grondwetsverkiezingen.7 Deze grondwetsuitleg verdisconteert het feit dat
het hedendaagse gebruik van het ontbindingsrecht er in de praktijk toe
leidt dat de parlementaire zittingsduur en de kabinetsperiode vrijwel gelijk
op lopen. Hoewel artikel 137 van de Grondwet in combinatie met
artikel 52, eerste lid, van de Grondwet uitgaat van de (impliciete) gedachte
dat de parlementaire zittingsduur vier jaar is, kan deze periode via de
tussentijdse ontbinding ingevolge artikel 64 van de Grondwet ernstig
worden bekort. Er kan dan onvoldoende tijd overblijven voor een
adequate parlementaire behandeling van de tweede lezing.
In de notitie wordt echter ook benadrukt dat het zeker niet de voorkeur
heeft dat de Tweede Kamer die na de ontbindingsverkiezingen wordt
gekozen de behandeling van de tweede lezing niet afrondt en dat het in
elk geval zeer onwenselijk zou zijn als regering en/of Tweede Kamer de
behandeling van de tweede lezing zouden uitstellen met als achterliggende reden dat een «gunstiger» samenstelling van een volgende Tweede
Kamer wordt voorzien. Deze lijn heb ik de afgelopen jaren bij verschillende gelegenheden uitgedragen, onder meer in het debat dat op
11 maart 2014 plaatsvond in de Eerste Kamer over de staat van de
rechtsstaat.8
Ik constateer dat de behandeling van het wetsvoorstel-Van Tongeren niet
voortvarend ter hand is genomen. Hoewel in augustus 2014 nog een nota
naar aanleiding van het verslag is uitgebracht9 en in maart 2015 is
begonnen met de mondelinge behandeling van het wetsvoorstel,10 is de
behandeling als gezegd niet meer afgerond door de eerder dit jaar
ontbonden Tweede Kamer. Dat het wetsvoorstel-Van Tongeren na de
laatste verkiezingen van de Tweede Kamer controversieel is verklaard,11
wekt de indruk dat de politieke haalbaarheid van het wetsvoorstel een rol
speelt bij het bepalen van het tempo van de behandeling van het
wetsvoorstel. Zoals de Raad van State heeft opgemerkt, gaat de «leer van
het achterwege laten van de behandeling van omstreden wetsvoorstellen» (controversieelverklaring) immers niet op voor een aanhangig
voorstel tot grondwetswijziging in tweede lezing.12
Tegen deze achtergrond heb ik mij – tijdens de mondelinge behandeling
van het wetsvoorstel houdende verklaring dat er grond bestaat een
voorstel in overweging te nemen tot verandering van de Grondwet,
strekkende tot het opnemen van een algemene bepaling – op het
standpunt gesteld dat zelfs bij een royale uitleg van artikel 137 van de
5

Kamerstuk 32 334, nr. 4.
Kamerstuk 32 334, nr. 5.
Kamerstuk 31 570, nr. 14.
8
Handelingen I 2013/14, nr. 22, item 5, p. 52–53.
9
Kamerstuk 32 334, nr. 8.
10
Handelingen II 2014/15, nr. 60, item 11.
11
Kamerstuk 34 707, nr. 3, p. 7. Ook eerdere uitlatingen (Kamerstuk 31 570, nr. 22, p. 13) wekken
die indruk.
12
Kamerstuk 29 200 VII, nr. 36, p. 5.
6
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 334, nr. 9

2

Grondwet het wetsvoorstel-Van Tongeren niet meer voldoet aan de
procedurele eisen van dat artikel en om die reden niet meer ter tafel ligt
en in ieder geval niet meer kan worden aangenomen.13 Ik heb begrepen
dat uw Kamer de Afdeling advisering van de Raad van State om
voorlichting verzoekt over de vraag hoe de behandeling van het
wetsvoorstel-Van Tongeren zich verhoudt tot de procedure die is
voorgeschreven in artikel 137 van de Grondwet en wat het antwoord op
deze vraag betekent voor de verder met betrekking tot dit wetsvoorstel te
volgen procedure. Ik zie de voorlichting van de Afdeling advisering en uw
reactie daarop met veel belangstelling tegemoet.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

13

Handelingen II 2016/17, nr. 66, item 15, p. 17–19 en Handelingen II 2016/17, nr. 81, item 7,
p. 11–13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 334, nr. 9

3