Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 VI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2010

Nr. 96

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 april 2010
Naar aanleiding van vragen van leden van uw Kamer op 2 juli 2009 heb ik
mede namens de Minister voor Wonen, Wijken en Integratie toegezegd
om onderzoek te doen verrichten naar het voorkomen van shariarechtspraak in Nederland. U werd daarover geïnformeerd bij brief van
7 oktober 2009 (Kamerstukken II 32 123 VI, nr. 8). Hierbij zend ik u het
onderzoeksrapport1, vergezeld van mijn reactie, die ik u mede namens de
Minister voor Wonen, Wijken en Integratie doe toekomen.
De hoofdconclusie van het rapport is, dat er geen aanwijzingen zijn
gevonden voor het bestaan van shariarechtbanken of shariarechtspraak in
Nederland. Wel bestaat er advisering op grond van geloofsregels. Het
gaat dan bijvoorbeeld om een poging om een echtscheiding te
voorkomen door bemiddeling. Er kan wel gesproken worden van
geschilbemiddeling, maar niet van geschilbeslechting.
Inhoud van het onderzoek
Onderzoeksopzet

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

kst-32123-VI-96
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Door een groep onderzoekers verbonden aan de Radboud Universiteit
Nijmegen is een verkennend empirisch onderzoek uitgevoerd naar
geschilbeslechting op basis van sharia in Nederland, de mate waarin dit
voorkomt en met betrekking tot welke geschillen. Het is een exploratieve,
verkennende studie. De onderzoekers hebben 93 diepteinterviews
gehouden met moslims van verschillende stromingen van Islam, geslacht
en achtergrond. Daarnaast hebben de onderzoekers met focusgroepen
groepsgesprekken gehouden. Op grond van de uitkomsten van de
interviews en de gesprekken in de focusgroepen worden uitspraken
gedaan over de beleving van geschilbeslechting op grond van de sharia
onder moslims. Voor het formuleren van de theoretische uitgangspunten
is een literatuuronderzoek gedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VI, nr. 96

1

Nadere specificatie van shariarechtspraak
Volgens het onderzoek is sharia een begrip dat op vele verschillende
manieren wordt uitgelegd. Niet iedere moslim is bekend met het begrip
sharia, en niet iedere moslim verstaat onder het begrip sharia hetzelfde.
Wanneer het begrip bekend is, wordt het vaker geassocieerd met
religieuze normen en waarden dan met juridische zaken. In het onderzoek
wordt uitgegaan van een werkdefinitie van sharia als een systeem van
normen en waarden op basis van de Islam. Het laat zich het best
beschrijven als «goed islamitisch gedrag».
Het onderzoek gaat uit van een brede opvatting van rechtspraak, waarbij
niet alleen is gekeken naar volledig geïnstitutionaliseerde rechtbanken,
maar ook naar geschilbeslechting, het (bijdragen aan het) oplossen van
een conflict tussen twee mensen, en advisering, het eenzijdig vragen van
advies.
Belangrijkste bevindingen ten aanzien van advisering
Er is volgens het onderzoek sprake van advisering op basis van sharia
wanneer een persoon een autoriteit benadert met als doel om advies in te
winnen. De respondenten benaderen hiervoor de sociale groep, familie,
voorbeeldfiguren, imams in Nederland, imams en geleerden in het
buitenland, bestuursleden van moskeeën en maatschappelijke organisaties.
Advisering is blijkens het onderzoek niet bindend: het is aan de
betrokkene zelf om het advies op te volgen of naast zich neer te leggen. Er
zijn verschillende onderwerpen waarover advies wordt gevraagd. Het gaat
daarbij in eerste instantie om advies over religieuze waarden met
betrekking tot maatschappelijke vragen, zoals verplichtingen omtrent het
gebed of het geven van gaven aan goede doelen, maar ook over respect
voor ouders, opvoeding van kinderen, huwelijk, drugsgebruik of werk.
Belangrijkste bevindingen ten aanzien van geschilbemiddeling
Geschilbemiddeling komt volgens de onderzoekers aanmerkelijk minder
voor dan advisering. In eerste instantie wordt vaak advies gevraagd aan
familie en vrienden in de naaste omgeving. In tweede instantie wordt de
imam of een moskeebestuurder ook wel benaderd om bij een conflict te
adviseren. Het gaat bij geschilbemiddeling in de eerste plaats om het
oplossen van het conflict. Een beroep op de sharia wordt daarbij gedaan
om partijen te overtuigen van de juistheid van de oplossing.
De onderwerpen waarvoor bemiddeling wordt gevraagd liggen vooral in
de persoonlijke levenssfeer. Het gaat bijvoorbeeld om kwesties van
opvoeding en gedrag binnen het huwelijk. Veel van deze kwesties zijn
nauwelijks te kwalificeren als juridische kwesties. Een uitzondering is de
sluiting en ontbinding van informele «huwelijken».
De institutionalisering is zeer gering. Er zijn geen georganiseerde vormen
van geschilbeslechting vergelijkbaar met een rechtbank aangetroffen. In
één geval was sprake van een commissie gevormd door de imam, de
voorzitter van de moskee en een derde. Deze commissie houdt zich bezig
met het wassen van overledenen, bidden voor overledenen, het verzorgen
van zieken en geschilbemiddeling.
De afdwingbaarheid van voorgestelde oplossingen is gering. Alle imams
die betrokken zijn bij advisering en bijna alle andere respondenten wijzen
erop dat het de eigen verantwoordelijkheid van de mensen is om het
advies al dan niet op te volgen. Het komt voor dat partijen een advies
naast zich neerleggen. Anderzijds, aldus onderzoekers, kunnen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VI, nr. 96

2

adviezen door sociale druk vanuit de omgeving door de betrokkenen wel
als bindend ervaren worden. In hoeverre dat in bepaalde gevallen leidt tot
onaanvaardbare druk, kan op grond van het onderzoek niet worden
gezegd. Geen van de respondenten zegt zelf ooit een advies te hebben
opgevolgd vanwege sociale druk.
Internet en televisie
Internet en televisie zijn blijkens het onderzoek belangrijke informatiebronnen voor sharia. Veel moslims maken van het internet gebruik om
informatie te vergaren, zowel in zijn algemeenheid over de juiste
islamitische leefwijze als met betrekking tot een concrete kwestie die zich
voordoet. Er is een groot aanbod aan opvattingen van nationale en
internationale islamitische geleerden.
De bindendheid van deze adviezen is zeer betrekkelijk. Mensen hebben
zelf de keuze om een advies op te zoeken of niet, welk advies ze als
uitgangspunt nemen en enige controle op navolging van een advies is
vrijwel onmogelijk. Voor geschilbemiddeling lijkt internet, mede om
bovenstaande redenen, niet te worden gebruikt.
Kabinetsstandpunt
Algemeen
Het kabinet heeft waardering voor de wijze waarop de onderzoekers
binnen een relatief korte tijd een beeld hebben geschetst van geschilbemiddeling op grond van de sharia.
Er zijn geen aanwijzingen voor het bestaan van shariarechtbanken in
Nederland. Hetgeen aan geschilbemiddeling plaatsvindt in moskeeën is
lichter geïnstitutionaliseerd dan in andere kerkgenootschappen en bij
canonieke rechtbanken. Onderwerp van advisering en bemiddeling is
goed gedrag op grond van religieuze waarden. Er worden in veel gevallen
geen rechtsgevolgen beoogd. Uitzondering hierop is de sluiting en
ontbinding van informele huwelijken. Deze kwestie wordt hieronder nader
besproken.
Sociale druk
Uit het onderzoek komt naar voren dat advisering en geschilbemiddeling
niet tegen de wil van betrokkenen in geschiedt. Respondenten gaven ook
niet aan dat zij adviezen opvolgden vanwege sociale druk. Desalniettemin
achten wij waakzaamheid geboden bij de observatie van de onderzoekers
dat sociale druk binnen een (geloofs)gemeenschap niet op voorhand kan
worden uitgesloten. Veel zal afhangen van de concrete omstandigheden
van het geval, van de eventuele betrokkenheid van naaste familie bij de
advisering en van de vraag in hoeverre iemand in staat is om zich te
onttrekken aan de invloedssfeer van de gemeenschap. Het kabinet ziet
daarbij een rol voor de overheid in twee situaties: daar waar informatie
een tegenwicht kan bieden voor de opvattingen binnen de groep,
bijvoorbeeld rond de rechtsgeldigheid van bepaalde ceremonies, en daar
waar moet worden voorkomen dat sociale druk afbreuk doet aan de
persoonlijke vrijheid van de betrokkenen.
Informele huwelijken
Een punt van aandacht, waar religieuze advisering en geschilbemiddeling
raakt aan de Nederlandse rechtsorde, betreft de kwestie van zogenaamde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VI, nr. 96

3

«informele huwelijken». Het komt voor dat imams informele huwelijken
sluiten en ontbinden; het komt ook voor dat partijen zonder tussenkomst
van een imam een informeel huwelijk sluiten of ontbinden.1 Bij informele
huwelijken kan zowel sprake zijn van dwang als van onbekendheid met de
– juridische – situatie, waardoor de zwakkere partij minder weerbaar is. Dit
kan maatschappelijk ongewenste gevolgen hebben omdat de zwakkere
partij, in veel gevallen de vrouw, onvoldoende beschermd wordt. Een
religieus huwelijk is geen huwelijk naar Nederlands recht. Het sluiten van
een religieus huwelijk heeft geen rechtsgevolgen naar burgerlijk recht,
waardoor er bijvoorbeeld geen onderhoudsplicht ontstaat. Het is in
Nederland daarenboven verboden voor een geestelijk bedienaar om enige
religieuze plechtigheid te voltrekken zonder een voorafgaand burgerlijk
huwelijk op grond van artikel 449 Sr.
Maatregelen tegen dwanghuwelijken
Het kabinet zet in op de versterking van de huwelijksvrijheid door het
consequent bestrijden van huwelijksdwang en achterlating.2 De erkenning
van in het buitenland gesloten polygame huwelijken wordt beperkt, de
huwbare leeftijd wordt verhoogd naar achttien jaar en de huwelijksbeletsels wegens verwantschap worden uitgebreid naar huwelijken tussen
familieleden in de derde en vierde graad.
Daarnaast worden strafrechtelijke maatregelen voorbereid ter bestrijding
van huwelijksdwang.3 Het strafmaximum waarmee het misdrijf dwang,
artikel 284 Sr., wordt bedreigd, wordt hiertoe verhoogd van negen
maanden naar twee jaar. Hieronder vallen ook bepaalde vormen van
psychische dwang. Het kabinet is voornemens om de mogelijkheden tot
het uitoefenen van extraterritoriale rechtsmacht bij huwelijksdwang te
verruimen. Hiermee wordt beoogd om strafrechtelijke vervolging onder
voorwaarden mogelijk te maken wanneer huwelijksdwang in het
buitenland geschiedt. Er zal in de Aanwijzing aanpak eergerelateerd
geweld door het openbaar ministerie aandacht worden besteed aan de
opsporing en vervolging van huwelijksdwang. Ook wordt momenteel
onderzocht hoe hulpverlening rondom huwelijksdwang, opsluiting en
geweld een rol kan spelen in inburgeringslessen.
Verhoging van de weerbaarheid: bekendheid met de rechtsstaat
Het kabinet zet in op het versterken van de mogelijkheden van eenieder
om zijn of haar weg te vinden naar de instituties in onze democratische
rechtsstaat. Versterking van kennis van de rechtsstaat is hierbij van groot
belang. Het kabinet draagt hieraan bij door programma’s gericht op onder
andere inburgering, polarisatie en radicalisering, actief burgerschap,
vrijwillige en verplichte inburgering, de preventie van eergerelateerd
geweld en het bespreekbaar maken van homoseksualiteit binnen
migrantengemeenschappen. Daarnaast ondersteunt het kabinet projecten
die het verbeteren en versterken van de positie en weerbaarheid van
migrantenvrouwen tot doel hebben, zoals rond huwelijksdwang en
achterlating. Daarmee probeert het kabinet te bewerkstelligen dat
migrantenvrouwen op de hoogte zijn van hun rechten en plichten in de
Nederlandse samenleving.
1
Ik heb u hierover eerder geïnformeerd naar
aanleiding van een onderzoek naar informele
huwelijken, Kamerstukken II, 2009–2010,
32 123 VI, nr. 83 en bijbehorende bijlage.
2
Kamerstukken II 2009–2010, 32 175, nr. 5 en
Kamerstukken II 2009–2010, 32 123 VI, nr. 83.
3
Kamerstukken II, 2009–2010, 32 123 XVIII,
nr. 57.

Het kabinet blijft het als zijn taak zien, te zorgen dat er geen parallelle
samenlevingen ontstaan waar mensen het recht in eigen hand nemen of
een eigen rechtssysteem hanteren dat zich buiten de kaders van onze
rechtsorde begeeft.
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VI, nr. 96

4