Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2001–2002

28 354

Voorstel van wet van het lid Giskes tot wijziging
van de Pensioen- en spaarfondsenwet
(bestuursstructuur pensioenfondsen)

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING

1. ALGEMEEN

HOOFDSTUK 1. VOORGESCHIEDENIS
In 1968 spraken de samenwerkende organisaties van gepensioneerden in
de overheidssector (SPO) in een memorandum de wens uit om een eigen
vertegenwoordiging te verkrijgen in de Raad van Toezicht van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP). Zij vonden dit redelijk omdat de
gepensioneerden het meest betrokken zijn bij een goede functionering
van het fonds. Het memorandum leidde tot schriftelijke vragen in de
Tweede Kamer aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, de heer
Van Veen. Gevraagd werd of hij bereid was te bevorderen dat een vertegenwoordiging van de gepensioneerdenorganisaties in de Raad van
Toezicht van het ABP zouden worden opgenomen1. De vraag werd
ontkennend beantwoord omdat het toezicht ten nauwste verband zou
houden met de materiële inhoud van de Algemene Burgerlijke
Pensioenwet. De pensioenvoorziening zou het sluitstuk vormen van de
ambtelijke rechtspositie, waarover uitsluitend met de centrales van
overheidspersoneel overleg plaatsvond.
Een Kamerlid bracht deze zaak bij de behandeling van de begroting van
het hoofdstuk Binnenlandse Zaken eind 1968 opnieuw ter sprake. Als
gevolg hiervan werd in juni 1969 de afspraak gemaakt dat de Raad van
Toezicht van het ABP vertegenwoordigers van de toenmalige Nederlandse
Bond van Gepensioneerden, die deel uitmaakte van de SPO, zal uitnodigen zijn vergaderingen bij te wonen bij gelegenheid van het verschijnen
van het jaarverslag van de directie en van de actuariële balans van het
fonds2.

Aanhangsel Handelingen Tweede Kamer:
1967–1968, vraag 540; 1971–1972, vraag 1276;
1984–1985, vraag 556 (Nypels).
2
Tweede Kamer 9800 VII, nr. 19 (staatssecretaris Van Veen)

Omdat het volgens de genoemde afspraak niet mogelijk bleek voldoende
deel te nemen in het werk van de Raad verzocht de SPO begin 1972 in een
brief aan de minister van Binnenlandse Zaken, de heer Geertsema, toch
zitting te mogen nemen in de Raad van Toezicht van het ABP. In dezelfde
periode zijn toen opnieuw in de Tweede Kamer vragen gesteld van gelijke
strekking1. Het verzoek werd afgewezen.

KST61553
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2002

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

1

1

Eind 1973 werden in de Tweede Kamer tijdens de behandeling van een
wetsvoorstel tot wijziging van de Algemene Burgerlijke Pensioenwet en
de Spoorwegpensioenwet een tweetal amendementen ingediend. Volgens
deze amendementen zouden de SPO-organisaties de gelegenheid krijgen
een eigen vertegenwoordiger aan te wijzen in de raden van toezicht van
het ABP en het Spoorwegpensioenfonds, naast die van de reeds vertegenwoordigde organisaties. Om de pariteit niet te doorbreken, werd voorgesteld het aantal leden van die raden met twee uit te breiden1. De amendementen werden verworpen.
Na de omvorming van de SPO tot CSPO werd in 1983 in een brief aan de
minister van Binnenlandse Zaken, de heer Rietkerk, de claim op een zelfstandige zetel voor de gepensioneerdenorganisaties in de Raad van
Toezicht opnieuw op tafel gelegd. In een hoorzitting van de Tweede Kamer
over het ABP in september 1984 werd dit herhaald. In dezelfde maand is
tijdens discussies in de Tweede Kamer over de positie van het ABP een
motie ingediend waarin de regering werd verzocht te bevorderen dat de
CSPO een voordracht mocht doen voor de benoeming van een lid van de
Raad van Toezicht2. De minister van Binnenlandse Zaken voerde met
name als bezwaar tegen de motie aan, dat dit het gevaar zou oproepen
van een wel zeer enge behartiging van eigen belangen, terwijl de
pensioenbelangen van ambtenaren naar zijn oordeel wel degelijk door de
centrales van overheidspersoneel werden behartigd. De motie werd
verworpen.
In 1985 verscheen het rapport van de Nederlandse Federatie voor
Bejaardenbeleid met de titel: De vertegenwoordiging van gepensioneerden in de besturen van pensioenfondsen. Dit rapport bevatte een
krachtig pleidooi voor de toekenning van een zelfstandig wettelijk recht
voor gepensioneerden op vertegenwoordiging in de fondsbesturen. Alle
ouderen- en gepensioneerdenorganisaties in ons land, toen aangesloten
bij COSBO, CSPO en OVGO, ondersteunden het pleidooi uit het
NFB-rapport. Direct na het verschijnen van het rapport zijn in de Tweede
Kamer vragen gesteld aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de heer L. de Graaf, of hij bereid was een wijziging van de
Pensioen- en spaarfondsenwet (PSW) te bevorderen, waardoor ook vertegenwoordigers van de gepensioneerden in de pensioenfondsbesturen
opgenomen zullen worden3 De staatssecretaris zag daar geen reden voor,
met name omdat de wet aan de betrokken «partijen», namelijk de werkgevers en de werknemers, daartoe voldoende ruimte zou laten.

1

Tweede Kamer 11 049, nr. 16 (Goudsmit).
Tweede Kamer 18 112, nr. 10; 19 008, nr. 1–4
e.v. (Nypels).
3
Aanhangsel Handelingen Tweede Kamer:
1967–1968, vraag 540; 1971–1972, vraag 1276;
1984–1985, vraag 556 (Nypels).
2

Naar aanleiding van het afwijzend oordeel van de staatssecretaris over
wetgeving terzake werd nog in hetzelfde jaar, 1985, vanuit de Tweede
Kamer een initiatief wetsvoorstel ingediend met de titel: Wet vertegenwoordiging gepensioneerden in pensioenfondsbesturen2. Het wetsvoorstel was in belangrijke mate voorbereid door een projectgroep bestaande
uit deskundigen uit de ouderenwereld. Over het wetsvoorstel is door de
staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in 1986 advies
gevraagd aan de Sociaal Economische Raad (SER). De SER bracht het
gevraagde advies uit in 1987 (Advies ex-deelnemers pensioenfondsen).
Hierin werd een zelfstandig vertegenwoordigingsrecht voor gepensioneerden in de fondsbesturen afgewezen. Een dergelijk recht zou volgens
de SER onnodig en ongewenst zijn omdat:
– de belangen van de huidige gepensioneerden wettelijk zouden zijn
veilig gesteld;
– de belangen van actieve deelnemers en van gepensioneerden niet
wezenlijk zouden verschillen;
– de werknemersorganisaties geacht zouden kunnen worden ook de
gepensioneerden te vertegenwoordigen; en
– toekenning van een vertegenwoordigingsrecht aan de gepensio-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

2

neerden een doorkruising zou betekenen van het verband met het
arbeidsvoorwaardenoverleg.
De SER wees eveneens een wettelijke regeling van deelnemersraden met
participatie van gewezen deelnemers (gepensioneerden en slapers) af.
Wel deed de SER een beroep op de fondsbesturen om het op basis van
vrijwilligheid mogelijk te maken dat een gewezen deelnemer zitting heeft
in het bestuur namens werkgever(s) of werknemers.
De regering en een Kamermeerderheid sloten zich aan bij het afwijzende
SER-standpunt ten aanzien van een vertegenwoordigingsrecht van gepensioneerden in de besturen. De Tweede Kamer was echter vrijwel unaniem
van mening dat wel een wettelijke regeling wenselijk was voor de instelling van adviserende deelnemersraden, waarin naast werknemers ook
gepensioneerden participeren. In overeenstemming met deze wens heeft
de indiener het initiatiefvoorstel aangepast. De citeertitel van het voorstel
werd als gevolg van de karakterwijziging veranderd in: Regeling medezeggenschap bij pensioenfondsen. Het aangepaste voorstel werd daarna met
algemene steun in de beide Kamers der Staten-Generaal aangenomen. De
initiatiefwet trad op 1 maart 1990 in werking. De nieuwe wet kende criteria
voor de instelling en samenstelling van deelnemersraden, een opsomming van de minimumbevoegdheden van deze raden met betrekking tot
de advisering, alsmede een klachtrecht. Doordat de indiener een amendement had overgenomen werd tevens aan de pensioenfondsbesturen een
nieuwe plicht opgelegd namelijk om in hun pensioenbeleid te waken voor
een evenwichtige afweging van de belangen van de verschillende
groepen belanghebbenden (artikel 6, lid 4; thans artikel 5, lid 4 PSW).
De effecten van de initiatiefwet zijn onderzocht door het onderzoeksbureau Research voor Beleid b.v. Het onderzoeksrapport «Evaluatie Regeling medezeggenschap bij pensioenfondsen» kwam in 1996 gereed. Uit de
evaluatie kon de conclusie getrokken worden dat ondanks de nieuwe wet
de medezeggenschap van gepensioneerden in de verschillende fondsen
nog maar beperkt was gevorderd. Op grond daarvan heeft de staatssecretaris voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de heer F. de Grave, in 1997
voorgesteld om aan gewezen deelnemers (gepensioneerden en slapers)
een wettelijk recht toe te kennen op vertegenwoordiging in de
pensioenfondsbesturen. Bovendien wilde hij alle besturen wettelijk
verplichten om verantwoording af te leggen voor het gevoerde beleid aan
een algemene deelnemersvergadering of aan een deelnemersraad1.
Tijdens een algemeen overleg met de Vaste commissie voor Sociale Zaken
en Werkgelegenheid uit de Tweede Kamer in mei 1997 kreeg hij hierover
overeenstemming met een grote meerderheid van de fracties2.

1

Tweede Kamer 2500 XV, nr. 47 (staatssecretaris De Grave).
Tweede Kamer 2500 XV, nr. 60 (Vaste
Commissie SoZaWe).

2

Regering en parlement hebben echter voorshands van algemene wetgeving hierover afgezien toen het Coördinatieorgaan Samenwerkende
Ouderen-organisaties (CSO) met de Stichting van de Arbeid (STAR) in juni
1998 een convenant overeenkwamen over verbetering van de medezeggenschap van gepensioneerden. Op grond van dit medezeggenschapsconvenant heeft de STAR enkele aanbevelingen gedaan aan de pensioenfondsen. Aanbevolen werd voor bedrijfspensioenfondsen waar nodig over
te gaan tot de instelling van een deelnemersraad. Voor ondernemingspensioenfondsen met een substantieel aantal gepensioneerden werd
aanbevolen via een bepaalde procedure te kiezen tussen een deelnemersraad of een directe vertegenwoordiging van gepensioneerden in het
bestuur. Voor pensioenregelingen met een substantieel aantal gepensioneerden, ondergebracht bij verzekeraars werd de instelling van een
deelnemersvergadering in overweging gegeven. Bovendien was in het
convenant nadrukkelijk opgenomen dat er geen bezwaar bestond tegen
verdergaande vormen van medezeggenschap. De convenantpartijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

3

verzochten de regering in zogenaamde ondersteunende wetgeving te
regelen dat de gepensioneerden een eigen geleding in de fondsbesturen
kunnen hebben (dus geen recht hierop) en dat deelnemersraden een
beroepsrecht verkrijgen. De regering was bereid aan dit verzoek te
voldoen. Deze ondersteunende wetgeving trad op 23 juni 2000 in werking.
Het convenant liep tot 1 juli 2001. Onder auspiciën van de SER is door het
onderzoeksbureau Regioplan een evaluatieonderzoek verricht naar de
resultaten. Dit onderzoek werd op 18 juli 2001 gepubliceerd. Ook uit deze
evaluatie blijkt dat er aan de medezeggenschap van gepensioneerden nog
veel is te verbeteren.

HOOFDSTUK 2. RECHTSGROND VAN HET WETSVOORSTEL
De pensioenregelingen hebben zich in feite ontwikkeld tot een integraal
onderdeel van de arbeidsvoorwaarden. Een deel van de individuele
arbeidsbeloning wordt gereserveerd voor een pensioenvoorziening. Deze
pensioenvoorziening behoort beschouwd te worden als een onderdeel
van de arbeidsbeloning. Onder meer uit de nota «Franchises in pensioenregelingen» blijkt dat ook het kabinet dit principe erkent. Voor Nederland
houdt het arrest van de Hoge Raad van 27 november 1981 met betrekking
tot pensioenverrekening bij echtscheiding de juridische erkenning in dat
pensioen tot de arbeidsbeloning behoort. Op Europees niveau was dat het
geval in het zogenaamde Barber-arrest van het Europese Hof van Justitie
van 17 mei 1990. Bij het Barber-arrest ging het om de toepassing van
artikel 119 van het EEG-verdrag met betrekking tot gelijke beloning van
mannen en vrouwen. Het EG-hof bepaalde toen uitdrukkelijk dat het
beginsel van gelijke beloning op elk individueel element van de beloning
moet worden toegepast, met name ook voor het pensioenelement
daarvan.
In de praktijk worden de pensioenpremies of pensioenbijdragen vaak ten
dele betaald door de werkgevers en ten dele door de werknemers. Soms
betalen de werkgevers deze zelfs geheel. Voor het karakter van pensioen
is dit echter niet relevant. Deelname aan de pensioenregeling is een
arbeidsvoorwaarde. Evenals de lonen maken de door de werkgevers
betaalde premies of bijdragen deel uit van de loonkosten; ze komen ten
laste van de zogenaamde loonruimte. De totale loonkosten voor een werknemer in enig jaar zijn voor de werkgever de kosten van de factor arbeid
in dat jaar en tegelijkertijd voor de werknemer de beloning van zijn arbeid.
Het maakt in principe niet uit of het loon hoog is en de werknemer daaruit
zelf zijn pensioenpremie/bijdrage betaalt of dat het loon lager is en de
werkgever daarbij (een deel van) de premie of bijdrage betaalt (uitspraak
Hoge Raad van 13 maart 1935, herhaald op 25 november 1959).
Prof. mr. Th.L.J. Bod wijst er op dat in eerste instantie het uitvoerend
pensioenfonds de pensioenverplichtingen dient na te komen. Daarbij
bestaan vier soorten verplichtingen. In de eerste plaats de pensioenverplichtingen van de werkgever, gebaseerd op de afspraken die de
sociale partners in het arbeidsvoorwaardenoverleg over de pensioenregeling hebben gemaakt. Daarnaast gelden wettelijke voorschriften
(PSW, gelijke behandeling, echtscheiding, enz.) en Europese richtlijnen en
verdragen. Voorts kunnen verplichtingen ontstaan die door de deelnemer
zelf met het pensioenfonds worden overeengekomen zoals bij vrijwillige
voorzieningen. Tenslotte ontstaan verplichtingen op basis van besluiten
van het fondsbestuur zoals het verlenen van toeslagen. Deze constateringen brengt Bod tot de conclusie dat de pensioentoezegging van de
werkgever niet meer kan gelden als rechtsgrond van die verplichtingen.
Op grond van de deelneming in een pensioenregeling verwerft men
aanspraken op pensioen jegens het pensioenfonds. De pensioen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

4

toezegging van de werkgever moet worden gekwalificeerd als de initiële
rechtshandeling tengevolge waarvan de werknemer gaat deelnemen in
een pensioenregeling. De bepalingen van de pensioenregeling en de
uitvoering daarvan door het pensioenfonds hebben evenwel volgens Bod
voor de pensioenopbouw van de deelnemer een autonome betekenis
verkregen. Hij beschouwt daarom als pensioen hetgeen is opgebouwd op
grond van de autonome pensioenregeling en de uitvoering daarvan door
het fonds1.
Volgens de meest gangbare opvatting zijn de pensioenvermogens het
juridisch eigendom van de rechtspersoon die de pensioenregeling
uitvoert, meestal een stichting. Economisch gezien vormt de verkregen
pensioenvoorziening een onderdeel van de beloning van de productiefactor arbeid. De pensioeninstellingen en de pensioenvermogens zijn er
om voor de collectiviteit van verzekerden een beloningselement te realiseren. Daarom is het vanzelfsprekend dat zowel aan de actieve deelnemers als aan de gepensioneerden en de slapers direct of indirect zeggenschap toekomt in hun pensioeninstellingen. Daarbij behoort de
beschikkingsmacht over de pensioenvermogens in principe eveneens te
berusten bij de collectiviteit van verzekerden. Dit houdt in dat een
pensioenfondsbestuur het vermogen beheert namens deze collectiviteit
en dat de bestuurssamenstelling representatief dient te zijn voor alle
groepen verzekerden gezamenlijk.
In deze Memorie van Toelichting wordt het begrip medezeggenschap
gebruikt als verzamelbegrip voor de gestructureerde mogelijkheden om
invloed uit te oefenen op het te voeren beleid. Hiertoe behoort binnen een
pensioeninstelling in ieder geval de mogelijkheid om deel te nemen aan
het bestuur alsmede de mogelijkheid om deel te nemen aan organen met
advies- en/of instemmings- of goedkeuringsbevoegdheden. Het gaat
hierbij zowel om medebeslissingsrecht binnen het bestuur als om
verschillende vormen van controle op het bestuur. In deze memorie wordt
het begrip «verzekerden» gebruikt als verzamelbegrip voor de actieve
deelnemers (werknemers), gepensioneerden en slapers van pensioenfondsen en van collectieve pensioenregelingen die bij de particuliere
verzekeraars (rechtstreekse regelingen) zijn ondergebracht.
De volgende zwaarwegende argumenten bestaan volgens de initiatiefneemster om aan gepensioneerden en slapers dezelfde medezeggenschapsrechten toe te kennen met betrekking tot deelname in
pensioenfondsbestuur, deelnemersraad of deelnemersvergadering als aan
de actieve deelnemers (de werknemers).

1

Th. L. J. Bod: De autonomie van de pensioenregeling en van de uitvoering daarvan
door het pensioenfonds, Onverdeeld
Vermogen, 1996

1. Een deel van de individuele arbeidsbeloning wordt gereserveerd voor
een pensioenvoorziening. Deze pensioenvoorziening behoort daarom
beschouwd te worden als een onderdeel van de arbeidsbeloning voor
de productiefactor arbeid. Pensioeninstellingen en pensioenvermogens zijn er om voor de collectiviteit van verzekerden dit
beloningselement te realiseren. Dit geldt niet alleen voor de huidige
werknemers, maar evenzeer voor de werknemers van vroeger: de
huidige gepensioneerden en de huidige slapers. De pensioenvermogens zijn voor een belangrijk deel ontstaan door de premiestortingen door of voor de huidige gepensioneerden en slapers. Beide
groepen zijn in feite volwaardige deelnemers. Uit cijfers van de
Verzekeringskamer blijkt dat in 1997 ongeveer 40% van de pensioenvermogens in ons land valt toe te rekenen aan de gepensioneerden
(inclusief de weduwen, wezen en invaliden). Voor de slapers is dit
percentage ruim 9%. Het aandeel van door en voor de gepensioneerden en slapers samen opgebrachte pensioenvermogens is dus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

5

bijna 50% van het totaal. Door vergrijzing valt zelfs te verwachten dat
dit percentage nog zal gaan stijgen tot 60%.
2. De inhoud en verplichtingen van pensioenregelingen worden niet
uitsluitend bepaald door het arbeidsvoorwaardenoverleg, maar eveneens door wettelijke voorschriften (zoals PSW) en Europese richtlijnen
en verdragen, door aanvullende individuele overeenkomsten en door
besluiten van het fondsbestuur (bijvoorbeeld met betrekking tot toeslagen). De inhoud van de pensioenregeling en de uitvoering daarvan
door het pensioenfonds hebben voor de opbouw van pensioenaanspraken van de verzekerden een autonome betekenis verkregen. In
overeenstemming hiermee heeft een pensioenfonds eigen taken en
verantwoordelijkheden met betrekking tot belangenafweging, beheer,
beleggingsbeleid, besteding van overschotten, sanering van tekorten,
toepassing van statuten en reglementen en uitvoering van klachtenregelingen. Deze eigen taken en verantwoordelijkheden vloeien
grotendeels voort uit de PSW (artikel 5, vierde lid, artikel 7, eerste lid
en artikel 18). Met betrekking tot deze taken en verantwoordelijkheden
komen de gepensioneerden en slapers als direct-belanghebbenden
volwaardige medezeggenschapsrechten toe.
Koopkrachthandhaving vormt een onverbrekelijk onderdeel van een
pensioenvoorziening. De toekenning van koopkrachttoeslagen (indexering) is evenwel niet wettelijk geregeld. Deze is meestal afhankelijk van
het financieel beleid en de financiële positie van het fonds. De pensioenen
bevatten daardoor vrijwel altijd een voorwaardelijk element. De hoogte
van de pensioenen wordt hierdoor in feite jaarlijks vastgesteld. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en verschillende schrijvers1 hebben er op gewezen dat de gepensioneerden en de slapers hierbij
een asymmetrisch risico lopen. Zij gaan uit van het gegeven dat de
waarde- of welvaartsvaste indexering vrijwel altijd afhankelijk is van de
financiële positie van het fonds. In de meeste gevallen zal er een
indexeringsplafond zijn, ook als de positie van het fonds meer toelaat. Is
het fonds echter krap bij kas, dan moet aan de rem worden getrokken en
blijft indexering geheel of ten dele achterwege. Deze asymmetrie wordt
des te belangrijker als de financiële positie van pensioenfondsen door
nieuwe beleggingsvormen gericht op een hoger rendement op de lange
termijn, meer zal fluctueren. Daardoor dreigt het risico van zulke beleggingen in onevenredige mate te worden afgewenteld op de gepensioneerden en de slapers. In het algemeen geldt dat wanneer door financiële
tegenslagen of door slecht beheer onvoldoende geld in het fonds beschikbaar is, zelfs de nominale pensioenaanspraken van de gewezen deelnemers kunnen worden aangetast. Het is daarom ook van betekenis een
goede positie voor (vertegenwoordigers van) deze groep verzekerden te
garanderen bij de besluitvorming binnen de fondsen.

1

WRR, Generatiebewust beleid, 14 december;
A. M. J. de Bekker: Pensioenfondsbeleggingen
in zakelijke waarden – de lusten en de lasten,
De Actuaris, 1994, nr. 2; R.M.A. Jansweijer:
Geen sober, maar beheersbaar pensioen, ESB,
11-09-1996; J.B. Kuné: Bestaat er een
belangentegenstelling tussen actieven en
gepensioneerden?, Het Verzekeringsarchief,
1998, nr. 4.

4. Er bestaan belangrijke potentiële belangentegenstellingen tussen de
groepen gepensioneerden en slapers enerzijds en de werkgevers en
werknemers anderzijds. Overschotten en beleggingsopbrengsten in de
vorm van overwinst kunnen aangewend worden voor verhoging
(indexering) van de reeds ingegane pensioenen en de aanspraken van
slapers, maar ook voor verhoging van pensioenaanspraken ten gunste
van de actieve deelnemers of voor verlaging van de premies. Een
«premieholiday» kan de financiële positie van een fonds zodanig
verzwakken dat dit ten koste gaat van de indexering van de ingegane
pensioenen en de slapersaanspraken in latere jaren. Binnen een
pensioenfonds zal vaak een afweging gemaakt moeten worden of men
kiest voor steun aan de inkomenspositie van de gepensioneerden of
slapers (toeslagen) of voor steun aan de inkomenspositie van de werknemers (verlaging werknemerspremies). Daarnaast bestaat het streven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

6

van de werkgevers naar beperking van de arbeidskosten (verlaging
werkgeverspremies). De fondsbesturen behoren in hun pensioenbeleid
te waken voor een zorgvuldige afweging van de belangen van de
verschillende groepen belanghebbenden (evenwichtige belangenbehartiging). De PSW draagt dit ook aan de fondsbesturen op (artikel
5, lid 4). In verband daarmee dient de samenstelling van het
pensioenfondsbestuur representatief te zijn voor de collectiviteit van
verzekerden als geheel.
5. Veel ouderen beschouwen het ontbreken van gelijkwaardige
medezeggenschapsrechten als een achterstelling of discriminatie. Bij
de invoering van de PSW zijn reeds gepensioneerden en slapers
uitdrukkelijk van medezeggenschapsrechten uitgesloten omdat zij
«niet meer aan de onderneming verbonden» waren. Nu – een halve
eeuw later – zijn deze groepen fors toegenomen in aantal en financieel
gewicht (zie punt 1). De maatschappelijke rechtvaardigheid verdraagt
thans niet meer dat zo’n groot belang wordt uitgesloten van het
bestuur en beheer. De tijd van bevoogding en betutteling van ouderen
is voorbij (emancipatie). Veel ouderen hebben bewust gekozen voor de
opbouw van eigen belangenorganisaties. De bij het Coördinatieorgaan
Samenwerkende Ouderenorganisaties (CSO) aangesloten ouderen- en
gepensioneerdenorganisaties hebben tezamen ruim 600 000 leden.
Burgers behoren het recht te hebben om zich te laten vertegenwoordigen door de belangenorganisaties die zij zelf kiezen. In feite gaat het
hier om een vergelijkbaar recht als de «vrijheid van (vak)vereniging».
Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven heeft staatssecretaris De Grave in
februari 1997 voorgesteld om voor pensioenfondsbesturen een
verantwoordingsplicht in te voeren ten opzichte van een algemene
deelnemersvergadering of deelnemersraad. Hiervoor valt veel te zeggen.
Vrijwel alle pensioenfondsen kennen de stichtingsvorm. Naar het oordeel
van prof. dr. P.M.C. de Lange is een dubieus element in de wettelijke
stichtingsconstructie het gegeven dat alle macht en bevoegdheid kan
worden geconcentreerd bij het bestuur dat volstrekt autonoom is. De
checks en balances die bijvoorbeeld in het verenigingsrecht wel aanwezig
zijn, omdat dwingendrechterlijk een aantal bevoegdheden aan de algemene ledenvergadering is toegekend, ontbreekt in het stichtingenrecht.
Dat ligt bij het bestuur van een pensioenfonds wellicht iets genuanceerder
door de deelname van werknemers(organisaties) in het bestuur, maar het
is volgens De Lange toch de vraag of de deelnemer en zeker de gepensioneerde deelnemer zich inderdaad voldoende betrokken kan voelen bij het
fonds. Om hierin verbetering te brengen werden deelnemersraden ingesteld en werd het medezeggenschapsconvenant tussen het CSO en de
Stichting van de Arbeid gesloten. Maar als algemene conclusie kan
volgens De Lange worden gesteld dat deze materie, vanuit de invalshoek
van invloed, inspraak en medezeggenschap van de deelnemers, nog niet
erg dwingend is geregeld. Een meer passende oplossing is volgens hem
de invoering bij pensioenfondsen van de rechtsvorm van onderlinge
waarborgmaatschappij, een bijzondere vorm van vereniging.1

1

P.M.C. de Lange: Subjectief Pensioenrecht,
K.U.N., 3 februari 1999.

In het voetspoor van staatssecretaris De Grave acht de initiatiefneemster
het van algemeen maatschappelijk belang dat wettelijk een
verantwoordingsplicht wordt vastgelegd van de pensioenfondsbesturen
ten opzichte van de belanghebbenden of een vertegenwoordiging
daarvan. Zoals De Lange aangeeft kan in een stichting alle macht en
bevoegdheid worden geconcentreerd bij het bestuur dat volstrekt autonoom is. Alhoewel er een aantal fondsen is waarin de besturen vrijwillig
een goede verantwoording afleggen ten opzichte van een deelnemersraad
of deelnemersvergadering, is dit geen algemene regel. Vele pensioenstichtingen kennen nog een autocratische bestuursvorm. Het stichtingen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

7

recht kent geen verplichting voor het bestuur om rekening en verantwoording af te leggen aan alle directbelanghebbenden. Naar het oordeel van
de initiatiefneemster is hier sprake van een rechtstekort. De pensioenfondsen beheren tezamen voor de collectiviteiten van belanghebbenden
(verzekerden) vermogens van meer dan € 450 miljard. Anderzijds zijn de
belangen van de gepensioneerden en slapers, die nu nog vaak buitenspel
worden gehouden, zo groot dat het onredelijk is aan hen een verantwoordingsplicht door de fondsen te onthouden. Die verantwoordingsplicht
dient voor pensioenfondsen in de PSW te worden voorgeschreven ongeacht de rechtsvorm.
De initiatiefneemster wil niet zover gaan om een bepaalde rechtsvorm
voor pensioenfondsen voor te schrijven. Ook binnen de stichtingsvorm
zijn structuren mogelijk waarin volwaardige bestuursparticipatie van alle
groepen verzekerden (dus inclusief de gewezen deelnemers) en een
volwaardige verantwoordingsplicht voor de besturen ten opzichte van de
verzekerden kunnen worden gerealiseerd. Momenteel bestaat er reeds
een aantal pensioenfondsen waarbij vertegenwoordigers van gepensioneerden in het bestuur zitten. Door de wetgeving die het medezeggenschapsconvenant ondersteunt ontstaat bovendien de mogelijkheid dat
vertegenwoordigers van de gepensioneerden en slapers een eigen zelfstandige geleding in het bestuur gaan vormen. Daarnaast blijkt uit het
onderzoek van 1996 door Research voor Beleid, dat er toen reeds in ons
land een dertigtal deelnemersraden met gepensioneerden bestonden,
welke goedkeuringsbevoegdheden bezaten ten aanzien van statuten,
reglementen en jaarstukken. Ook via een dergelijke opzet kan een
verantwoordingsplicht voor besturen vorm gegeven worden.
Bij de keuze van het orgaan ten opzichte waarvan het bestuur verantwoording moet afleggen verschilt de initiatiefneemster van opvatting met
staatssecretaris De Grave. De voorkeur van deze laatste ging in eerste
instantie uit naar de algemene deelnemersvergadering, terwijl de initiatiefneemster een duidelijke voorkeur heeft voor de deelnemersraad. Deze
voorkeur is gebaseerd op de volgende overwegingen: Bij grotere fondsen
met duizenden verzekerden (laat staan bij fondsen met een orde van
grootte zoals ABP en PGGM) is het onmogelijk een goed functioneren van
een algemene deelnemersvergadering met een goede meningsvorming te
garanderen. De verantwoording van het bestuur kan effectiever worden
afgelegd ten opzichte van de deelnemersraad als vertegenwoordigend
orgaan van de pensioenverzekerden. Een dergelijke raad is relatief beperkt
van omvang. Hierin kan men uit de kring van verzekerden de meest
deskundige personen benoemen. Gerichte scholing kan deze deskundigheid nog vergroten. Door de beperkte omvang kan beter gezorgd worden
dat de raad voldoende documentatie ontvangt voor de standpuntbepaling. De deelnemersraad heeft een eigen leiding en een eigen secretariaat, hetgeen voor het onafhankelijk functioneren van betekenis is. Dit
alles bevordert een goede meningsvorming. De kosten van een
deelnemersraad zullen in het algemeen belangrijk lager zijn dan die van
een algemene deelnemersvergadering, zelfs als deze raad veel regelmatiger bijeenkomt.
Op grond van het voorgaande is de initiatiefneemster van opvatting dat
het uit maatschappelijk oogpunt essentieel is dat binnen een pensioenfonds de collectiviteit van verzekerden zeggenschap heeft over het te
voeren beleid en de controle op dat beleid. Hiertoe dient een verantwoordingsplicht te bestaan van het bestuur ten opzichte van het vertegenwoordigend orgaan van de verzekerden, de deelnemersraad. De actieve deelnemers, de gepensioneerden en de slapers behoren daarbij in beginsel
dezelfde rechten op vertegenwoordiging in beide colleges te bezitten.
Deze opvatting is gebaseerd op het feit dat economisch gezien de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

8

pensioenvoorziening onderdeel uitmaakt of heeft uitgemaakt van de
arbeidsbeloning van de verzekerden.
Uit het medezeggenschapsonderzoek van Research voor Beleid van 1996
viel af te leiden dat slechts een beperkt percentage van de pensioenfondsen zowel een bestuur als een deelnemersraad of een deelnemersvergadering kende waarin gepensioneerden met gelijke vertegenwoordigingsrechten zijn opgenomen. Blijkens het onderzoek van Regioplan in
2001 is door het medezeggenschapsconvenant tussen het CSO en de
Stichting van de Arbeid hierin ook niet veel verandering gekomen. Dat
valt te verklaren. Voor ondernemingspensioenfondsen werd in het convenant de mogelijkheid van zo’n combinatie wel genoemd, maar dit is door
de Stichting van de Arbeid niet aanbevolen. Aanbevolen werd hieruit een
keuze te maken. Voor bedrijfspensioenfondsen is zelfs met betrekking tot
de deelname van vertegenwoordigers van gepensioneerden in de
besturen helemaal geen aanbeveling gedaan. Ten aanzien van de slapers
bevatte het convenant ook geen aanbevelingen. De zeggenschap voor alle
pensioenverzekerden valt daarom alleen binnen een beperkte periode via
wetgeving te realiseren. Hiervoor pleit nog in het bijzonder het feit dat –
zoals de historische inleiding in hoofdstuk 1 aangaf – deze kwestie al
zolang speelt. Hierbij komt dat bij deze aangelegenheid vitale financiële
belangen van de gewezen deelnemers in het geding zijn. Dit vormt de
rechtsgrond voor dit wetsvoorstel.

HOOFDSTUK 3. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

Inleiding
Alvorens in te gaan op artikelen van dit wetsvoorstel wil de initiatiefneemster graag opmerken dat dit voorstel uitsluitend betrekking heeft op de
artikelen die direct verband houden met medezeggenschap. Echter, naar
het oordeel van de initiatiefneemster behoeft de PSW ook op enkele
andere punten aanpassing. Het betreft ondermeer de volgende punten:
– De PSW gaat nog steeds uit van de pensioentoezegging van de werkgever. Dat begrip is zeer gedateerd en stamt nog uit de tijd dat een
werkgever als gunst en eenzijdig zijn werknemer(s) een pensioen
toezegde. Tegenwoordig ligt dat anders; nu zegt een werknemer zijn
arbeid toe en de werkgever zijn arbeidsbeloning, waaronder meestal
een pensioen. Als beide met elkaars toezegging akkoord gaan is er een
overeenkomst. Als er een pensioen is overeengekomen is er sprake
van een pensioenovereenkomst. Die pensioenovereenkomst is een
overeenkomst tussen twee partijen. De initiatiefneemster is van
mening dat die overeenkomst de basis dient te zijn voor de
pensioenwet, niet de pensioentoezegging van de werkgever. Het
gevoel van eenrichtingverkeer wordt daardoor weggenomen, er
ontstaat een gelijkwaardige positie tussen beide partijen van de overeenkomst en het geeft een heldere basis voor medezeggenschap van
alle belanghebbenden in pensioenfondsen.
Er is geen eenduidige term waaronder allen die aanspraken op een
fonds hebben worden begrepen en, voor zover diverse termen daarvoor worden gebruikt, zijn er geen definities van. Dat heeft tot gevolg
dat er door de PSW verschillende woorden voor worden gebruikt of
dat iedere keer de lange opsomming moet worden gegeven van «deelnemers, gewezen deelnemers en overige belanghebbenden» (art 5 lid
4) of nog uitgebreider. De initiatiefneemster pleit er daarom voor om
artikel 1 uit te breiden met zo’n begrip en definitie en daarna de
gekozen term consequent te gebruiken. Uit het vierde lid van artikel 5
en het daarop betrekking hebbende deel van de daarbij behorende
Memorie van Toelichting (TK 26 415, nr. 3, blz 12 en 30) blijkt dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

9

«belanghebbenden» allen met aanspraken op een fonds betreft. Het is
dan ook gewenst dat eenduidig in het eerste lid van artikel 1 op te
nemen. Als tekst zou daarvoor kunnen gelden: «belanghebbende»: een
ieder bij een pensioenfonds of pensioenverzekering met aanspraken
op pensioen van dat fonds of die verzekering.
Een zelfde opmerking geldt ten aanzien van «slapers». Dit woord wordt
zeer algemeen gebruikt en eenieder weet (min of meer) wat eronder
wordt verstaan. Toch komt het in de PSW niet voor. In plaats daarvan
worden verschillende termen gebruikt, waaronder «gewezen deelnemer met premievrije aanspraken op ouderdomspensioen» (art. 6a).
Het woord «slaper» is kort en helder. De initiatiefneemster pleit er
daarom voor om in lid 1 van artikel 1 deze begripsomschrijving op te
nemen.
De initiatiefneemster heeft moeite met de term «deelnemer», althans
met de omschrijving in de PSW, danwel de interpretatie daarvan. De
PSW omschrijft de deelnemer als iemand voor wie gelden in een fonds
worden bijeengebracht. De interpretatie daarvan is dat, ook in gevallen
waar geen premie wordt betaald, de actieven deelnemer zijn, maar de
slapers en de gepensioneerden niet. De initiatiefneemster acht dat niet
juist. Bij veel pensioenfondsen zijn de inkomsten uit beleggingen
aanzienlijk hoger dan de inkomsten uit premies. Die beleggingen zijn
mede ontstaan door de in het verleden betaalde premies van de
slapers en gepensioneerden en de inkomsten uit die beleggingen
dragen nog steeds bij aan het inkomen van hun fonds. Op deze wijze
worden ook ten bate van slapers en gepensioneerden gelden in een
fonds bijeengebracht en dienen zij tot de deelnemers te worden gerekend. Dit spreekt temeer in die fondsen waar de beleggingsopbrengsten of de vermogenspositie zodanig zijn dat er ook voor de actieven
geen premie meer wordt betaald.
In dit wetsvoorstel gaat de initiatiefneemster uit van de bestaande
begripsomschrijvingen, maar kiest voor de toelichting voor een vrijer
woordgebruik.

Artikel I
A

Lid 1
Het uitgangspunt voor dit voorgestelde lid 1 van artikel 6 is het – binnen
bepaalde grenzen – creëren van een aanzienlijke vrijheid voor de
pensioenfondsen in de samenstelling van het bestuur. Daarmee wordt in
belangrijke mate tegemoet gekomen aan de wens van de partijen die het
medezeggenschapsconvenant hebben gesloten. Op pagina 7 daarvan
zeggen zij: «Gelet op de grote diversiteit welke in de pensioensector
bestaat, zowel wat betreft de wijze van uitvoering als ook wat betreft
grootte en samenstelling van de groepen van belanghebbenden, zijn de
Stichting van de Arbeid en het CSO van oordeel, dat het in beginsel aan
partijen, waaronder de gepensioneerden en hun organisaties, is om een
geëigende weg te vinden om voor hun pensioenregeling de
medezeggenschapspositie van gepensioneerden te verbeteren.»
In hetzelfde convenant wordt – evenals in de hoofdstukken 1 en 2 van
deze Memorie van Toelichting – nog eens weergegeven dat pensioen een
arbeidsvoorwaarde is en dat het beheer van het fonds en de uitvoering
van de regeling een zaak is van het pensioenfondsbestuur. Dat beheer en
die uitvoering zijn voor alle belanghebbenden van groot belang. Daarom
is in dit artikel als hoofdregel vastgelegd dat gepensioneerden en werknemers evenredig naar aantallen in het bestuur zitting dienen te hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

10

Voor actieven en gepensioneerden sluit het getalscriterium het beste aan
bij de huidige praktijk. Echter, indien dit ook toegepast zou worden op de
slapers zou die groep een te zwaar gewicht krijgen: in ieder fonds hebben
ze vaak maar een klein belang. Daarom is per pensioenfonds het bestuur
de mogelijkheid gegeven om te bezien hoe groot het aantal slapers is en
hoe groot het belang van de groep is in het fonds, zodat op basis van die
afweging kan worden besloten ook slapers in het bestuur op te nemen. Dit
sluit aan op thans reeds bestaande tekst van artikel 6a ten aanzien van de
deelnemersraden. Met de toevoeging «met in achtneming van artikel 6b»
wordt bedoeld dat ook het wijzigen van de samenstelling van het bestuur
de instemming behoeft van de deelnemersraad.
In de tekst is de mogelijkheid gegeven om afwijkende afspraken over de
zetelverdeling te maken, indien alle betrokken partijen (werkgevers, werknemers en gepensioneerden) daarmee instemmen. Dat betekent op dit
punt dus de invoering van regelend recht in plaats van dwingend recht.
Gedacht kan worden aan een verdeling naar rato van de belangen die de
verschillende geledingen van verzekerden in het fonds hebben. Tenslotte
is een pensioenfonds een financiële instelling waar de belanghebbenden
een financieel belang in hebben; een parallel met aandeelhouders in een
vennootschap ligt dan voor de hand, zij het dat hier uitsluitend bedoeld
wordt de zetelverdeling over de verschillende geledingen te bepalen. De
gekozen of benoemde bestuursleden zelf hebben daarna alle een gelijke
stem. Het mooie van dit criterium is dat daarmee ook de rol van de
slapers perfect gedefinieerd is en zij de plaats kunnen krijgen die overeenkomt met het belang van hun groep. Ook is het mogelijk een andere
verhouding tussen vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers te
kiezen.
Slapers hebben evenzeer belangen in hun fonds als de overige belanghebbenden, zij het dat materieel gezien hun belangen doorgaans minder
zijn dan die van gepensioneerden en actieven. Dat toch niet wordt voorgesteld dwingend voor te schrijven dat zij in het bestuur (en in de deelnemersraad) vertegenwoordigd moeten zijn heeft meerdere redenen. Allereerst zijn er de praktische bezwaren dat slapers niet of nauwelijks
georganiseerd zijn en dat van een deel van hen de adressen niet bekend
zijn. Daarnaast worden op grond van de verplichting in het lid 8 van artikel
8 aan slapers dezelfde toeslagen toegekend als aan gepensioneerden. In
dat opzicht worden hun belangen reeds door de gepensioneerden behartigd.
Een pensioenfonds is er voor de belanghebbenden. Daarom heeft de
initiatiefneemster ervoor gekozen allereerst voorschriften te geven voor
de zetelverdeling tussen de geledingen van die belanghebbenden. Voor
de verhouding tussen de aantallen vertegenwoordigers van de werknemers en de werkgever(s) is aangesloten bij de huidige tekst van lid 2 van
artikel 6 van de PSW, hetgeen inhoudt dat het aantal werknemerszetels
ten minste gelijk dient te zijn aan het aantal werkgeverszetels. Zoals hierboven reeds gesteld, kan evenwel met instemming van alle partijen van
deze verhouding worden afgeweken. Analoog dient de Wet betreffende
verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds te worden aangepast. Hoewel vanzelfsprekend, is het toch goed expliciet vast te leggen dat
alle bestuursleden gelijke rechten en plichten hebben. Dit laat onverlet dat
bijvoorbeeld een voorzitter en een secretaris aanvullende taken hebben.
Ieder lid moet wel voor de voorzitters of secretarisfunctie in aanmerking
komen.

Lid 2
In overeenstemming met de huidige praktijk en analoog aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

11

deelnemersraad zijn er twee mogelijkheden voor het samenstellen van het
bestuur: per geleding of sub-geleding verkiezen door de belanghebbenden van die (sub-)geleding of benoemen per (sub-)geleding door
organisaties van belanghebbenden. Het instellen van sub-geledingen is
een mogelijkheid in die gevallen dat er verschillende duidelijk aanwijsbare
groepen in een geleding zijn aan te wijzen, bijvoorbeeld bij bedrijven met
verschillende vestigingen in het land of met verschillende groepen personeel met eigen arbeidsvoorwaarden. Hoewel rechtstreekse verkiezing
door de belanghebbenden de meest zuivere vertegenwoordiging geeft
kunnen er omstandigheden zijn om tot een andere wijze van vaststellen
van de samenstelling van het bestuur over te gaan. Dan dient benoeming
door verenigingen naar rato van hun ledentallen per (sub-)geleding plaats
te vinden. De vraag of bestuursleden verkozen danwel benoemd worden
behoort in de statuten van het fonds te worden beantwoord.

Lid 3
Dit lid is conform de huidige PSW, maar nu ook van toepassing op het
bestuur.
Uit het voorgaande blijkt dat in artikel 6 voor bedrijfstakpensioenfondsen
en ondernemingspensioenfondsen dezelfde opzet voor het bestuur kan
worden gehanteerd en dat daardoor tevens de huidige eerste drie leden
van artikel 6 worden vervangen door één lid.
B

Lid 1
Ook ten aanzien van artikel 6a heeft de initiatiefneemster ervoor gekozen
zoveel mogelijk voor bedrijfstakpensioenfondsen en ondernemingspensioenfondsen dezelfde opzet te hanteren. De tekst sluit goed aan bij de
huidige PSW. Algemeen uitgangspunt is dat voor ieder fonds een
deelnemersraad dient te worden ingesteld. Hoofdlijn hierin is dat
besturen, die namens de belanghebbenden geld beheren, daarover tegenover die belanghebbenden verantwoording moeten afleggen. Echter, om
niet verplicht te zijn een deelnemersraad in te stellen als daar geheel geen
behoefte aan bestaat, blijft de verplichting tot instelling afhankelijk van
een verzoek hiertoe door een gekwalificeerd deel van de belanghebbenden. Uit de praktijk en uit een onderzoek van het bureau Research
voor Beleid uit 1996 blijkt dat het huidige 5%-vereiste een te grote barrière
vormt bij grotere pensioenfondsen. Daarom is thans aansluiting gezocht
bij de representativiteitseis die genoemd wordt in lid 1 van het huidige
artikel 6a, namelijk 1%, of – als dat minder is – 250 belanghebbenden.
Zoals in hoofdstuk 2 reeds is aangegeven kan een deelnemersraad
beschikken over een aanzienlijk betere kennis van zaken en over een
betere structuur dan een deelnemersvergadering. Vanzelfsprekend zal de
omvang van een deelnemersraad verschillen per fonds en voor een
belangrijk deel worden bepaald door de grootte van het fonds. Er is geen
noodzaak de grootte dwingend voor te schrijven, maar artikel 6 van de
Wet op de ondernemingsraden is wel een goede richtlijn. Daarom ook is
geen uitzondering gemaakt voor kleine pensioenfondsen. Immers, bij
kleine fondsen zal er ook een kleine deelnemersraad zijn, maar ook dan
gelden de eerder genoemde argumenten voor het instellen van een
deelnemersraad.
Met de toevoeging «met inachtneming van artikel 6b» in het eerste lid
wordt bedoeld dat ook het wijzigen van de samenstelling van de
deelnemersraad de instemming behoeft van de deelnemersraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

12

Ook hier is het goed expliciet vast te leggen dat alle deelnemersraadsleden gelijke rechten en plichten hebben. Dit laat onverlet dat
bijvoorbeeld een voorzitter en een secretaris aanvullende taken hebben.
Ieder lid moet wel voor de voorzitters of secretarisfunctie in aanmerking
komen.

Lid 2
De initiatiefneemster heeft zich beraden over de wijze waarop medezeggenschap bij pensioenregelingen ondergebracht via rechtstreekse verzekeringen vormgegeven zou kunnen worden. Uitgangspunt daarbij is de
pensioenovereenkomst tussen werkgever en werknemer en het daarin
vervatte complex van wederzijdse rechten en verplichtingen. Deze
verplichtingen worden bij rechtstreeks verzekerde regelingen door middel
van verzekeringscontracten ondergebracht bij verzekeraars. Verplichtingen terzake van medezeggenschap worden daarmee evenwel niet
overgebracht naar de verzekeraar (zie bladzijde 11, prof. mr. Bod). De
initiatiefneemster meent dat ook bij rechtstreeks verzekerde regelingen
een vorm van medezeggenschap verwezenlijkt dient te worden.
De ondernemingsraad is voorzien van bevoegdheden terzake van
pensioenaangelegenheden, indien een pensioenregeling niet in de CAO is
opgenomen. De positie van gepensioneerden en slapers, die immers niet
in de ondernemingsraad vertegenwoordigd zijn, zou versterkt kunnen
worden door in de Wet op de ondernemingsraden voor te schrijven, dat
de ondernemingsraad in pensioenkwesties ook de belangen van gepensioneerden en slapers expliciet mede in de besluitvorming zou moeten
betrekken. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door inschakeling van een vertegenwoordiging van de gepensioneerden en eventueel van de slapers.
Een andere mogelijkheid is de medezeggenschap van gepensioneerden
(en van slapers) te regelen via deelnemersraden, in te stellen door de
desbetreffende werkgevers. Het argument hiervoor is dat de werkgever
een beslissende invloed heeft op de inhoud van het verzekeringscontract.
In dit voorontwerp is deze gedachte uitgewerkt in de nieuw voorgestelde
artikelen van de PSW (lid 2, artikel 6a; lid 3, artikel 6b en lid 5, artikel 6c).
Naar het oordeel van de initiatiefneemster is een nadere studie naar de
juridische vormgeving van de beoogde medezeggenschap van gepensioneerden (en slapers) bij de rechtstreekse regelingen op zijn plaats.

Lid 3
In dit lid zijn geen getalscriteria opgenomen voor kandidaat stellende
verenigingen, zoals wel het geval is in het huidige lid 1 van artikel 6a. De
reden daarvoor is dat bij verkiezingen de belanghebbenden de vrije keus
hebben uit kandidaten. Het is dan niet relevant door wie die kandidaat zijn
gesteld. Wanneer de deelnemersraadsleden benoemd worden zal een (te)
kleine vereniging op grond van het beperkte ledental geen zetels toebedeeld krijgen. Er is dan ook in beide gevallen geen noodzaak iets te
regelen. Ook hier dient de keuze tussen benoeming door verenigingen of
verkiezingen statutair te worden geregeld.

Lid 4
Dit lid is conform de huidige PSW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

13

C

Lid 1
Een pensioenfonds is er voor de belanghebbenden. Het ligt dan ook voor
de hand dat die belanghebbenden een beslissende stem hebben in
belangrijke besluiten van hun fonds. Een deelnemersraad is een zo goed
mogelijke afspiegeling van de populatie van die belanghebbenden en is
de vertegenwoordiging ervan. Daarom moet de deelnemersraad, namens
de belanghebbenden, belangrijke besluiten van het bestuur toetsen
voordat ze worden uitgevoerd. Het uitbrengen van een advies door de
deelnemersraad in combinatie met het afleggen van verantwoording
achteraf heeft weinig zin; veelal zijn de besluiten dan al uitgevoerd en niet
meer terug te draaien. Het is te vergelijken met het verschil tussen het
vóór de kruising plaatsen van een stopbord of na de kruising het nummer
van de ambulance.
In het eerste lid zijn de voor alle belanghebbenden belangrijke zaken
genoemd waarvoor de deelnemersraad zijn instemming of goedkeuring
dient te geven. Zij komen nagenoeg overeen met de punten die thans
genoemd zijn in lid 1 van artikel 6b en waarover het bestuur verplicht is
advies te vragen.
Bij diverse pensioenfondsen heeft de deelnemersraad thans reeds
instemmingsrechten en daar werkt het tot tevredenheid.

Lid 2
In het tweede lid wordt aangegeven dat de deelnemersraad – conform de
huidige tekst van lid 1 van artikel 6b – over de overige besluiten van het
bestuur adviesrecht heeft.
D
Artikel 6c
Wil de deelnemersraad goed kunnen functioneren en een voldoende
tegenwicht kunnen vormen tegenover het bestuur, dan dient hij te kunnen
beschikken over voldoende faciliteiten en voldoende kennis. Artikel 6c
heeft tot doel dat te regelen zonder alles in teveel detail vast te leggen.
Het uitgangspunt voor dit artikel zijn de artikelen 17 en 18 van de Wet op
de ondernemingsraden.
Alle faciliteiten genoemd in het eerste, tweede en vierde lid dienen ter
beschikking van de deelnemersraad te zijn voor zover die redelijkerwijs
nodig zijn voor het vervullen van de taak. Het is in de eerste plaats aan de
deelnemersraad zelf om te bepalen wat hij noodzakelijk vindt. Kan een
bestuur van een fonds zich daarmee niet verenigen, dan ontstaat een
overlegsituatie tussen deelnemersraad en bestuur. Mocht dat overleg niet
tot resultaat leiden, dan kan het bestuur zich wenden tot de rechter (overeenkomstig artikel 27 lid 4 van de Wet op de ondernemingsraden).
De praktijk wijst uit dat er grote belangentegenstellingen kunnen bestaan
tussen de verschillende betrokkenen bij een pensioenfonds of -regeling. In
de huidige PSW wordt dit ook erkent; daarom is er de mogelijkheid van
een minderheidsadvies en de mogelijkheid voor de minderheid om een
klacht in te dienen bij de Pensioen- en verzekeringskamer. Gegeven deze
soms aanwezige grote belangenverschillen bestaat de kans dat de meerderheid van de deelnemersraad de minderheid alle faciliteiten onthoudt.
Daarom moet wettelijk worden vastgelegd dat ook een minderheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

14

deelnemersraad recht heeft op de faciliteiten van het fonds en op het
raadplegen van deskundigen.

Lid 1
De faciliteiten waarover een pensioenfonds kan beschikken dienen in
principe ook beschikbaar te zijn voor de deelnemersraad. Dit kan ondermeer bestaan uit vergaderfaciliteiten, secretariële ondersteuning,
kopiëren, verzenden van post, etc. Ook dient de deelnemersraad te
kunnen beschikken over de kennis die bij het fonds en het personeel
daarvan aanwezig is. Veel pensioenfondsen hebben hun werkzaamheden
geheel of gedeeltelijk uitbesteed aan gespecialiseerde uitvoerders en
beheerders. Ook zijn er fondsen die hun staf hebben ondergebracht in een
aparte BV. In al die gevallen dient het fondsbestuur ervoor te zorgen dat
met die derden wordt afgesproken dat de deelnemersraad van de faciliteiten en van de kennis van die derden gebruik kan maken.

Lid 2
Voor het goed functioneren van de deelnemersraad is het niet voldoende
dat er wordt vergaderd. Willen die vergaderingen zinvol zijn dan dient de
deelnemersraad over voldoende kennis te beschikken. Allereerst is daarvoor scholing nodig. Echter, de pensioenmaterie is ingewikkeld en de
scholing is doorgaans niet toereikend om deze moeilijke zaken zelf te
kunnen doorgronden. Daarvoor zal soms een deskundige moeten worden
geraadpleegd. De scholing geeft de deelnemersraad wel voldoende algemeen inzicht en stelt hem daardoor in staat de deskundige te begrijpen.
Naast de scholing in pensioentechnische zaken dient de deelnemersraad
ook gevormd te worden, bijvoorbeeld in vergadertechniek en in
medezeggenschapsaspecten.
De staf van het pensioenfonds is in dienst van het fondsbestuur of is
daarvan de adviseur. Voor het verkrijgen van een neutraal advies of objectieve informatie kan de deelnemersraad daarom niet altijd bij het fondspersoneel terecht. Om die reden moet de deelnemersraad toegang
hebben tot externe adviseurs.

Lid 3
De deelnemersraad bestaat uit actieven en post-actieven. Wil de
deelnemersraad alle belanghebbenden goed kunnen vertegenwoordigen,
dan moeten alle vertegenwoordigers van die belanghebbenden in staat
zijn de vergaderingen en scholingen van de deelnemersraad bij te wonen.
Deze vergaderingen zullen doorgaans tijdens werkuren plaats vinden,
zeker bij continubedrijven. De werknemersleden van de deelnemersraad
dienen daarom door hun werkgever in staat te worden gesteld in werktijd
en met behoud van loon de vergaderingen en scholingen bij te wonen.

Lid 4
De deelnemersraad is een orgaan van het pensioenfonds en werkt ten
behoeve van het fonds. Het spreekt dan ook vanzelf dat de kosten die het
werk van de raad met zich meebrengen ten laste van dat fonds komen.
Dat houdt ook de kosten in die door de individuele leden van de raad
worden gemaakt, evenals eventuele vacatiegelden. Enige beperking geldt
ten aanzien van de kosten van externe deskundigen: die kunnen hoog
oplopen; vandaar dat het bestuur vooraf van het maken van die kosten in
kennis dient te worden gesteld. Kan een bestuur van een fonds zich
daarmee niet verenigen, dan ontstaat de in de inleiding van dit artikel
genoemde overlegsituatie tussen deelnemersraad en bestuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

15

Lid 5
In dit lid wordt vastgesteld dat ook een minderheid van de deelnemersraad recht heeft op de faciliteiten van het fonds en op het raadplegen van
deskundigen.

Lid 6
Veel pensioenregelingen zijn rechtstreeks ondergebracht bij een verzekeraar. Ook dan dient een deelnemersraad over faciliteiten te beschikken. De
artikelen worden niet apart herhaald. Volstaan kan worden met een algemene verplichting voor de werkgever om aan de deelnemersraad dezelfde
faciliteiten te verlenen als bij een pensioenfonds.
F
Artikel 6d
Artikel 6d van dit wetsontwerp komt overeen met artikel 6c van de huidige
PSW en behandelt het recht van de deelnemersraad om tegen een besluit
van het bestuur in beroep te gaan bij de Ondernemingskamer. Dit wetsontwerp staat twee wijzigingen voor. Zij zijn het gevolg van het invoeren
van het instemmingsrecht voor de deelnemersraad en van het beroepsrecht voor minderheden uit de deelnemersraad.

Lid 2
Getracht is zo goed mogelijk aan te sluiten bij het tweede lid van het
huidige artikel 6c. Omdat de deelnemersraad in dit wetsontwerp
instemmingsrecht heeft op belangrijke besluiten van het bestuur dient de
tekst daarop te worden aangepast. Omdat het instemmingsrecht van
toepassing is op alle belangrijke besluiten van het bestuur is ook het
beroepsrecht daaraan gekoppeld. Afgezien is dan ook van de mogelijkheid
voor de deelnemersraad om in beroep te gaan wanneer adviezen van de
deelnemersraad door het bestuur niet worden gevolgd.
In het tweede deel van dit lid worden de mogelijkheden omschreven van
een minderheid van de deelnemersraad om tegen een besluit van het
bestuur in beroep te gaan. De praktijk wijst uit dat er grote belangentegenstellingen kunnen bestaan tussen de verschillende betrokkenen bij
een pensioenfonds ofregeling. Daarbij dient bedacht te worden dat de
stemmenverhouding tussen actieven en postactieven in de deelnemersraad dezelfde is als van de belanghebbenden in het bestuur. Daarom kent
de huidige PSW de mogelijkheid van een minderheidsadvies en de mogelijkheid voor de minderheid van tenminste 10% van de leden van een
deelnemersraad om een klacht in te dienen bij de Pensioen- en
verzekeringskamer. Daarbij is de wetgever uitgegaan van het huidige
adviesrecht van de deelnemersraad. Echter, in dit wetsontwerp wordt
uitgegaan van het instemmingsrecht van de deelnemersraad voor alle
belangrijke onderwerpen. Daarom is in dit lid voor een minderheid van
een deelnemersraad het beroepsrecht omschreven.

Lid 10
Hier is aangegeven dat ook de kosten voor het voeren van een rechtsgeding door een minderheid van de deelnemersraad voor rekening van het
fonds komen. Weggelaten uit de huidige lid 10 is de eis van redelijkerwijs
noodzakelijk voor de vervulling van de taak, omdat dat enerzijds lastig
aantoonbaar is en mogelijk een aparte rechtszaak vereist en anderzijds
mag worden aangenomen dat een deelnemersraad of een minderheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

16

een deelnemersraad niet lichtvaardig tot een rechtsgeding zal overgaan,
gegeven de zware belasting die dat met zich brengt.
G
Artikel 7, Lid 5
Dit artikel spreekt eigenlijk voor zich. In statuten van veel ondernemingspensioenfondsen komen vetorechten (instemmingsrechten) van de werkgever voor op besluiten van het bestuur, evenals andere voorrechten voor
de werkgever. Diverse malen is reeds vastgesteld dat deze instemmingsrechten en voorrechten in strijd zijn met (de bedoeling van) het BW en de
PSW. Ze stammen meestal uit een ver verleden en zijn blijven bestaan
omdat, hoewel impliciet verboden, dat verbod nergens expliciet is vastgelegd. In de nota naar aanleiding van het verslag bij wetsvoorstel 26 674
(wijziging van de PSW) schreef de staatssecretaris van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid op 20 oktober 1999: «Het bestaan van vetorechten bij
ondernemingspensioenfondsen is het kabinet bekend. Echter, ook de
Verzekeringskamer heeft deze praktijk geconstateerd en heeft sinds enige
tijd haar toezichtbeleid in dezen aangescherpt. Uitgangspunt daarbij is dat
op basis van de huidige wetgeving reeds geconcludeerd moet worden dat
het bestuur zelf verantwoordelijk is voor de besluiten die het neemt.
Instemming van derden staat daarmee op gespannen voet.»
Voor alle duidelijkheid is het wenselijk dit expliciet in de PSW vast te
leggen. Artikel 7 van de PSW is daarvoor de meest geëigende plaats.
Daarmee is er inhoudelijk niets veranderd, maar er is wel duidelijkheid
ontstaan.
Giskes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 354, nr. 3

17