Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer,

Creativiteit is
belangrijk
essentieel om
een welvarende,
duurzame en
innovatieve
samenleving te
realiseren.

1 / 14

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Let op: u ziet een PDF-versie van
deze brief, bedoeld voor archivering.
Lees de rijk geïllustreerde versie van deze brief online
door op onderstaande link te klikken:
www.creatieveindustrieinbeeld.nl

2 / 14

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

De creatieve industrie verbeeldt ideeën, creëert innovaties en biedt
oplossingen voor maatschappelijke opgaven. Daarom ondersteunen
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en minister
van Economische Zaken, de creatieve industrie. Dit doen we met
verschillende maatregelen, onder andere vanuit het cultuurbeleid,
het topsectorenbeleid en het generieke bedrijvenbeleid. We doen dit
samen met onder meer het Ministerie van Buitenlandse Zaken en
de andere overheden.
In deze brief geven wij een kabinetsreactie op het gezamenlijke advies De waarde van
creativiteit van de Raad voor Cultuur en de Adviesraad voor Wetenschap, ­Technologie
en Innovatie. We schetsen daarnaast de ontwikkelingen die de creatieve sector de
afgelopen jaren heeft doorgemaakt en beschrijven hoe wij samen met ondernemers,
instellingen en andere overheden de creatieve industrie verder willen versterken. We
doen dat aan de hand van de thema’s die voor de verdere groei van de creatieve industrie van groot belang zijn, nadat we eerst kenmerken van de sector geschetst hebben:
1 leren en ontwikkelen
2 internationalisering
3 onderzoek

De scope van deze brief is daarmee breder dan het advies van de raden.
Wij vragen de raden ook in de toekomst de vinger aan de pols te houden en ons
te ­adviseren over deze sector, elk vanuit hun eigen kennis, verantwoordelijkheden
en doelstellingen. Juist de samenkomst van expertise bij deze raden is van belang
­vanwege de verschillende culturele en economische waarden die de creatieve
industrie vertegenwoordigt.

3 / 14

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Kenmerken van de sector

Als verzameling van diverse marktgeoriënteerde culturele sectoren1
– variërend van mode tot architectuur en van gaming tot dance – is
de creatieve industrie een bron van toegepaste creativiteit. Die creativiteit zet de sector in bij het ontwerpen van haar producten en
diensten, van jurk tot tv-format en van app tot gebouw.

De creatieve industrie kenmerkt zich niet alleen door innovatieve producten en diensten met artistieke of economische waarde, maar onderscheidt zich ook door haar
werkwijze. Een creatieve ondernemer stelt de behoefte van de gebruiker centraal en
gebruikt onder meer verbeelding en prototyping om het resultaat al vanaf het begin
tastbaar te maken. Daardoor is de creatieve industrie in staat complexe vraagstukken
te doorgronden en met onverwachte oplossingen te komen, waarbij vaak gebruik
wordt gemaakt van de nieuwste technologieën. Ook zien we dat deze sector creativiteit inzet om maatschappelijke opgaven aan
te pakken. Zoals het Nederlandse kledingmerk
G-STAR, dat samen met Pharrell Williams
kleding maakt van plastic afval uit zee. Andere
voorbeelden zijn te vinden in: Crossover Works
(deel 1, deel 2, deel 3).
Daarnaast kenmerkt de creatieve industrie zich
door haar dynamische karakter: de creatieve
industrie is bij uitstek een voorbeeld van de
sterk groeiende netwerkeconomie van mkb’ers,
zzp’ers, en start ups, naast een kleiner aantal
grote bedrijven.
Deze dynamiek heeft voordelen. Door het werRaw for the oceans – GSTAR. Denim van
ken in flexibele, internationale netwerken is de
gerecycled plastic uit zee.
sector in staat snel op nieuwe ontwikkelingen in
te spelen. Door de grote hoeveelheid start ups
is er sprake van een sterke vernieuwingskracht en vele innovatieve ideeën. Kennis of
vaardigheden die ontbreken, worden gevonden in een netwerk met andere creatieve
bedrijven en er wordt nauw samengewerkt in interdisciplinaire, internationale teams.
Een sector met een dergelijke dynamiek kent ook risico’s. Het aantal bedrijven is de
afgelopen jaren aanmerkelijk sterker toegenomen dan het aantal werkzame personen.
Deze schaalverkleining gaat samen met een verlies aan productiviteit en toegevoegde
waarde. Het zorgt er tevens voor dat creatieve ondernemers vaak weinig tijd, capaciteit en financiële middelen hebben voor een toekomstbestendige ontwikkeling van
hun product, bedrijf of medewerkers. Traditionele financieringsinstrumenten zijn
vanwege de omvang of aard van creatieve bedrijven vaak niet toegankelijk. Daar
tegenover staat dat de creatieve industrie een voorloper is in het ontwikkelen en
benutten van alternatieve financieringsvormen zoals crowdfunding (bijvoorbeeld
Kickstarter of Voordekunst) of microkredieten (zoals Qredits).

4 / 14

1) De creatieve industrie is een optelsom
van een aantal sectoren, die met elkaar
gemeenschappelijk hebben dat zij het vermogen
hebben vernieuwing te creëren, te verbeelden,
betekenis te genereren en die vervolgens te
exploiteren. Er bestaan verschillende definities
en afbakeningen van de creatieve industrie. In
deze brief zullen wij focussen op het gebied waar
OCW en EZ samenwerken aan beleid. Dit is een
gebied waar met name, maar niet uitsluitend,
de ontwerpende disciplines onder vallen, zoals
mode en vormgeving, gaming en digital design
en architectuur en stedenbouw.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

De introductie van de term creatieve industrie heeft veel losgemaakt in de sector. Het
aanwijzen van de creatieve industrie als Topsector in 2011 heeft geleid tot de oprichting van het Topteam Creatieve Industrie 2. Het Topteam fungeert als aanjager van
samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid. Bovendien is de sector
zich beter gaan organiseren. Voorbeelden
hiervan zijn de oprichting van de adviesraad
Dutch Creative Council 3, van de koepel van
brancheverenigingen Federatie Dutch Creative
Industries 4 en van het Topconsortium voor
Kennis en Innovatie CLICKNL 5. Ongeveer
gelijktijdig is uit een fusie van verschillende
publieke cultuurfondsen het Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie 6 gevormd en uit een fusie
van drie culturele sectorinstituten Het Nieuwe
Instituut 7. Met deze ontwikkelingen heeft de
creatieve industrie zich als sector op de
kaart gezet.
Markthal Rotterdam – MVDRV.
Multidisciplinair ontwerp, multifunctioneel
eindresultaat.
Fotocredit: Ossip van Duivenbode

Leren en ontwikkelen:
van creatieve vaardigheden tot
permanent leren

De maatschappij verandert in een hoog tempo en vraagt om flexibele, responsieve professionals met vaardigheden die passen bij de
21ste eeuw. Vanwege het dynamische karakter van de creatieve
industrie is de behoefte aan professionals met deze vaardigheden
des te groter.

Het kunnen werken in een interdisciplinaire omgeving vraagt om mensen die open
staan voor samenwerking over de grens van hun vakgebied heen. Mensen die een
ondernemende houding hebben, technologie begrijpen en bovenal een groot creatief
vermogen hebben. De negen topsectoren hebben de handen ineengeslagen en hiertoe
een gezamenlijke human capital agenda opgesteld waarin onder andere vaardigheden
voor de toekomst en permanent leren thema’s zijn. Dit zijn thema’s die ook wij
ondersteunen.

Onderwijs voor creativiteit en ondernemerschap
De vraag naar responsieve professionals betekent allereerst iets voor het onderwijs.
Onderwijs moet mensen voorbereiden op de wereld die we nu nog niet kennen.
Het gaat niet alleen om welke kennis je meebrengt, maar vooral om je vermogen
om nieuwe kennis te ontwikkelen en in te spelen op veranderingen in je omgeving.

5 / 14

2) Voor iedere topsector is een Topteam
samengesteld. Dit team adviseert het kabinet.
In het Topteam zitten vertegenwoordigers
vanuit de overheid, kennisinstellingen en het
bedrijfsleven, de ‘gouden driehoek’. Het Topteam
Creatieve Industrie houdt zich bezig met de
agenda’s internationalisering, human capital en
kennis & innovatie. Vanuit al deze agenda’s
is speciale aandacht voor crossovers
tussen sectoren.
3) De Dutch Creative Council is de
onafhankelijke strategische adviesraad. De leden
van de Council zijn werkzaam in het creatief
bedrijfsleven of kennisinstellingen en nemen
deel op eigen titel. De Council is aanspreekpunt
en gesprekspartner voor de andere economische
(top)sectoren en de overheid.
4) De Federatie Dutch Creative Industries
vertegenwoordigt momenteel acht brancheen beroepsorganisaties met in totaal bijna
6.000 individuele leden en ca. 2.500
creatieve bedrijven.
5) CLICKNL is het Topconsortium voor Kennis
en Innovatie (TKI’s) voor de Topsector Creatieve
Industrie. CLICKNL is een netwerkorganisatie
die samen met het Topteam Creatieve
Industrie en haar netwerk een breed gedragen
innovatieagenda opstelt. De samenwerking
tussen onderzoek, bedrijfsleven en overheid
staat hierbij centraal.
6) Het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie is
een door overheid gefinancierd cultuurfonds.
Het fonds ondersteunt culturele projecten en
instellingen op het terrein van e-cultuur en
gaming, productontwerp, grafisch ontwerp
en mode, architectuur, stedenbouw en
landschapsarchitectuur en allerlei mogelijke
samenwerkingen met en tussen deze disciplines.
Talentontwikkeling, onderzoek en experiment
en internationalisering zijn speerpunten van
het fonds.
7) Het Nieuwe Instituut is het culturele
sectorinstituut voor de creatieve industrie
en richt zich op de disciplines mode en
vormgeving, architectuur en stedenbouw,
e-cultuur en gaming. Ze ondersteunt
netwerkvorming en kennisdeling in de
sector, biedt een podium, ondersteunt
internationalisering en heeft museale- en
archieftaken op het gebied van architectuur.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Het Platform Onderwijs2032 buigt zich met input van betrokken partijen over de
vraag wat dit betekent voor het basis- en voortgezet onderwijs en adviseert hierover
binnenkort de staatssecretaris van OCW. Zij signaleert dat onderwijs de creativiteit
en de nieuwsgierigheid van leerlingen moet prikkelen en toekomstige burgers moet
helpen buiten bestaande kaders te leren denken en werken. Wij zien op verschillende
plaatsen goede ontwikkelingen op dit gebied. Bijvoorbeeld in techniekonderwijs en
cultuuronderwijs, waar samenwerken, expressie, werken met je handen en kritisch
denken belangrijke ingrediënten zijn.
Ook in het middelbaar en hoger onderwijs zien we steeds meer innovatieve onderwijsvormen, waar creativiteit en nieuwsgierigheid belangrijke thema’s zijn. Zoals het
vorig jaar opgerichte hbo-domein creative technologies, dat ontwerpende en technische disciplines combineert. En in het wetenschappelijk onderwijs werkt bijvoorbeeld de TUdelft in het project Design innovation for healthcare 8 met studenten aan
ontwerpvraagstukken uit de zorg. Het kabinet investeert in Centra voor Innovatief
Vakmanschap (CIV) in het mbo 9 en de Centres of Expertise (CoE) 10 in het hbo, waar
vragen van het bedrijfsleven centraal staan en onderzoek en onderwijs gecombineerd
worden. Dergelijke onderwijsvormen prikkelen het creatief denken, stimuleren een
ondernemende houding en stellen de toekomstig creatief ondernemer in staat om
meer dan zijn eigen vaktaal te spreken.
Met al dat creatief vermogen is het niet verwonderlijk dat veel creatieven tijdens
of na hun studie een idee voor een product of dienst hebben en een bedrijf starten
waarin dat idee vorm krijgt. Nederland heeft een indrukwekkende infrastructuur van
groeiprogramma’s (zoals incubators en accelerators), creatieve broedplaatsen 11 en het
netwerk StartupDelta, om de verdere ontwikkeling van startups te ondersteunen. Een
voorbeeld van een groeiprogramma dat innovatieve bedrijven ondersteunt vanuit de
creatieve industrie is Open House.

Permanent leren
Juist in een sector waar creativiteit zo centraal staat, is vernieuwing essentieel.
Persoonlijke ontwikkeling, blijven leren, is daarvoor van groot belang. Dit is dan ook
een speerpunt van dit kabinet, waarvoor verschillende middelen en instrumenten
worden ingezet.
Wij constateren dat de creatieve industrie als geheel geen sterke traditie heeft in het
koppelen van het denken over bedrijfsontwikkeling aan een bewust ontwikkel- of
leerplan voor de medewerkers van een bedrijf; dat geldt ook voor de vele zzp’ers in
de sector. Dit hangt onder andere samen met de omvang van de meeste creatieve ondernemingen. Bovendien ligt de prioriteit van veel ondernemers bij het verwerven en
uitvoeren van opdrachten. Daar tegenover staat dat de creatieve industrie uitstekend
in staat is om kennis uit te wisselen en werklast te verdelen in netwerken en coöperaties. Datzelfde samenwerkingsvoordeel kan ze op het gebied van talentontwikkeling
en permanent leren uit haar netwerk halen. Hiervan zijn al goede voorbeelden. Zo
wordt er in creatieve broedplaatsen, zowel georganiseerd als informeel, veel kennis
uitgewisseld tussen ondernemers. En er zijn creatief ondernemers die samenkomen
met een mentor of in intervisiegroepen, om samen te werken en van elkaar te leren.
Toch gebeurt dit nog onvoldoende. Er moet nog een professionaliseringsslag gemaakt
worden. Wij zien het als een belangrijke rol voor de brancheverenigingen, coöperaties
en netwerken om hun leden bewust te maken van het belang van permanent leren en

6 / 14

8) Een mooi voorbeeld is KonneKt, voor
het Princess Maxima Centrum voor
kinderoncologie, dat sociale interactie tussen
kinderen in het ziekenhuis stimuleert.
9) Een voorbeeld is CIV Denim City, waar voor
ambachtelijke spijkerstof nieuwe toepassingen
worden gevonden en wordt geëxperimenteerd
met recyclemethoden. Deze CIV wordt met
behulp van het Regionaal Investeringsfonds
MBO bekostigd.
10) Een ander voorbeeld is COE UCreate waar
studenten, ontwerpers en gedragsweten­
schappers samen onderzoeken hoe met behulp
van ontwerp gedrag kan worden beïnvloed.
11) Een groeiprogramma, zoals een incubator
of accelerator, is een programma waarbij jonge,
talentvolle ondernemers en/of studenten
ondersteund worden in het opbouwen van hun
bedrijf en ze vaak direct een platform krijgen.
Een creatieve broedplaats is doorgaans een
fysieke plek waar verschillende (creatieve)
disciplines goedkoop kunnen werken omdat
ze faciliteiten delen, zoals een gebouw en
nutsvoorzieningen, maar ook juridisch
advies, marketingkennis, etc. Door veel
(georganiseerde) uitwisseling tussen de
bedrijven, ontstaan nieuwe netwerken,
ideeën en oplossingen. Ook zijn er veel
mengvormen en ecosystemen, waar een
broedplaats bijvoorbeeld ook een
incubatorprogramma heeft. De creatieve
broedplaatsen zijn onder andere verenigd
in het Dutch Creative Residencies Network.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

het hebben van een visie op toekomstgericht HRM-beleid. Daar hoort bij dat zij relevante netwerken, platforms en instrumenten in kaart brengen of zelf organiseren, en
hun achterban hierover informeren.

Creatief vakmanschap
Een onderdeel van de creatieve industrie waar leren en ontwikkelen extra aandacht
verdienen, is het terrein van creatief vakmanschap. Naast elke goede ontwerper
staat een vakman die zijn ideeën tot uitvoering kan brengen, van meubelmaker tot
programmeur. Hoewel deze expertise in het buitenland vaak goedkoper aanwezig
is, zien wij dat er steeds meer behoefte is aan kwalitatieve vakmensen in Nederland.
Vakmensen die onderdeel kunnen zijn van het hele ontwerpproces, van idee tot
­product. Samen zoeken ontwerper en vakman de grenzen van het materiaal en de
vorm op.

Wandtapijt - Claudy Jongstra. De gehele keten in één bedrijf: van schapen houden tot wandtapijt.
Fotocredit: Fries Museum Leewarden – 2013

Sommige specialismes dreigen echter te verdwijnen. In de Kamerbrief over het behoud van kleinschalige, specialistische beroepsopleidingen is een aantal waarborgen
geïntroduceerd om kleine, unieke opleidingen te behouden. Maar we zien dat hier
ook buiten opleiding aan wordt gewerkt; bijvoorbeeld in het Zuiderzeemuseum, waar
in meester-gezel constructies zeven oude ambachten worden overgedragen en zo ook
het immaterieel erfgoed levend gehouden wordt. Daarnaast zit vakkennis veelal bij
hobbyisten en is er behoefte bij ondernemers en het beroepsonderwijs om te weten
waar ze die kennis kunnen vinden. Een mooi particulier initiatief dat specialistische
kennis verbindt aan specifieke behoeftes in bedrijfsleven en beroepsonderwijs is de
Crafts Council Nederland.
We gaan de komende tijd in gesprek met verschillende partijen om te verkennen
wat er nodig om het aanwezige vakmanschap zichtbaar te maken en te koppelen aan
­behoefte in onderwijs en bedrijfsleven.

7 / 14

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Internationalisering:
van artistieke uitwisseling tot
handelsbevordering

Veel creatieve ondernemers, bedrijven en instellingen zijn actief in
het buitenland. Zij houden zich bezig met handel, het uitvoeren van
opdrachten voor buitenlandse opdrachtgevers, onderzoekssamenwerking of artistieke uitwisseling.
Nederland staat in het buitenland bekend om zijn Dutch Design, DJ’s en tv-formats.
Meer en meer wordt ook de Dutch Approach een exportproduct. Dit is een multidisciplinaire werkwijze die de Nederlandse creatieve industrie hanteert bij ontwerpopgaven. Een voorbeeld hiervan is Rebuild by Design.
Het kabinet stimuleert verdere internationale oriëntatie, zowel vanuit economisch,
cultureel, als maatschappelijk oogpunt. Culturele doelen zijn bijvoorbeeld talentontwikkeling door artistieke uitwisseling of het vergroten van het werkterrein.
Economische doelen zijn vergroting van het handelsvolume van bedrijven in de
creatieve industrie en het naar Nederland halen van buitenlandse investeringen.
Daarnaast zijn er nog doelen die de individuele creatieve ondernemer overstijgen, zoals de promotie van Nederland als innovatief land. Sustainable Urban Delta, de slogan
waarmee Holland Branding Nederland promoot, is hiervan een voorbeeld. Culturele,
economische en promotionele doelen zijn verschillend, maar vullen elkaar wel aan.
De Ministeries van EZ, OCW en BZ trekken daarom samen op in de ondersteuning
van de creatieve industrie bij internationalisering.
Omdat de doelen voor internationalisering verschillen, zijn de instrumenten en
programma’s divers. Noodzakelijk is dat er goede samenhang is tussen de instrumenten zodat deze goed aansluiten op de behoeften van creatieve ondernemers. Het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie ondersteunt ontwerpers, creatieve ondernemers en culturele instellingen met subsidies en programma’s. Het hanteert hierbij een
cultureel of maatschappelijk doel als vertrekpunt. Het Nieuwe Instituut wordt eveneens uit de cultuurbegroting gefinancierd en fungeert op het terrein van internationalisering als platform en expertisecentrum. De RVO 12 werkt in opdracht van de ministeries van BZ en EZ en kent instrumenten die gericht zijn op handelsbevordering en
versterking van het vestigingsklimaat.

Knelpunten en oplossingen
De Raad voor Cultuur en de AWTI doen een aantal aanbevelingen voor verbeteringen
van het internationaliseringsbeleid voor de creatieve industrie. De raden signaleren
allereerst een diversiteit aan instrumenten in hun advies en stellen dat er winst te
behalen is wanneer de beleidsinstrumenten van de ministeries van OCW, EZ en BZ
beter op elkaar aansluiten. Tegelijk erkennen de raden dat de instrumenten verschillende doelen dienen. Uit gesprekken met de sector blijkt dat niet zozeer de aansluiting
van de instrumenten van de verschillende ministeries als een probleem wordt ervaren,
maar blijkt dat deze instrumenten niet altijd de doelgroep bereiken.

8 / 14

12) De Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) is een uitvoeringsorganisatie
van het Ministerie van EZ. RVO ondersteunt
ondernemers in Nederland met subsidies, helpt
ondernemers aan zakenpartners en biedt kennis
over wet- en regelgeving.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Het kabinet is van mening dat een betere afstemming en samenwerking in de dienstverlening aan creatieve ondernemers noodzakelijk is. Als de verschillende organisaties die internationalisering ondersteunen van elkaar weten en naar elkaar kunnen
doorverwijzen, ontstaat meerwaarde. Wanneer een ontwerper bijvoorbeeld door
middel van een programma van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie zijn werk
heeft getoond op de designbeurs in Milaan en daar eerste contacten heeft opgedaan,
is het goed als hij wordt doorverwezen naar het juiste loket bij de RVO om een volgende stap te zetten. We nemen daarom het initiatief om RVO, het Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie, Het Nieuwe Instituut en Dutch Culture hun werkzaamheden en
activiteiten beter op elkaar af te laten stemmen.
De Federatie Dutch Creative Industries en de ministeries van OCW, BZ en EZ hebben het afgelopen jaar de handen reeds ineen geslagen, wat geleid heeft tot de website
Creative Holland. Dit is een website voor creatieve ondernemers en bedrijven die willen internationaliseren, alsook voor buitenlandse posten en andere partijen die zich
willen informeren over de Nederlandse creatieve industrie. Creative Holland biedt
informatie over financieringsinstrumenten, ondersteuningsmogelijkheden, best-practices, do’s and don’ts.
De raden stellen ten tweede dat, om de mogelijkheden van de creatieve industrie in
het buitenland te vergroten, beleidsmaatregelen beter moeten worden afgestemd op
de praktijk. Wij zien echter dat de creatieve industrie niet altijd een scherp geformuleerde en goed gecoördineerde vraag bij de overheid neer heeft weten te leggen.
Mede door de inzet van het Topteam en de Dutch Creative Council is de afgelopen
jaren een aantal stappen gezet op dit terrein. Dit heeft onder andere geleid tot een
gedragen internationaliseringsagenda van de Federatie Dutch Creative Industries,
het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, het Nieuwe Instituut en de Dutch Creative
Council. Voor 2015 en 2016 is bijvoorbeeld de keuze gemaakt te focussen op
Duitsland 13 en zijn er afspraken gemaakt over gezamenlijke promotie op een aantal
‘strategische beurzen’. Het kabinet ziet een rol weggelegd voor de Federatie Dutch
Creative Industries om het formuleren van scherpe en gedragen vragen verder te
coördineren.
Voor activiteiten gericht op culturele doelen zijn Het Nieuwe Instituut en het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie de aangewezen organisaties om een coördinerende rol te vervullen. Het Nieuwe Instituut start hiervoor vanaf eind 2015 een coördinatiepunt. Het Nieuwe Instituut ontvangt vanaf 2017 jaarlijks 300.000 euro extra
uit de cultuurbegroting ten behoeve van internationalisering van ontwerpdisciplines.
Hiermee kan Het Nieuwe Instituut ook invulling geven aan een betere informatievoorziening aan de buitenlandse posten. We vragen het Stimuleringsfonds en Het
Nieuwe Instituut om hun activiteiten en werkzaamheden goed op elkaar af te stemmen en op de meer economisch georiënteerde Federatie Dutch Creative Industries,
zodat lacunes worden weggenomen en overlap wordt voorkomen.
De Raad voor Cultuur en de AWTI adviseren ten derde dat binnen de buitenlandse
posten tussen de culturele-, economische- en innovatieafdelingen beter moet worden
samengewerkt. Via het programma Modernisering diplomatie werken wij momenteel
aan het versterken van deze samenwerking.
Er is regelmatig afstemming met de topsectoren over de invulling van inkomende
en uitgaande missies. Wij zijn van mening dat er een kans ligt voor platforms als de
Dutch Design Week, Amsterdam Dance Event, What Design Can Do en brancheorganisaties en overheden om de handen ineen te slaan en samen inkomende missies

9 / 14

13) Hiervoor is het Duitslandprogramma 2015
en 2016 gestart, waarmee de creatieve sector
samen via strategische beurzen, economische
missies en een gezamenlijke branding de waarde
van de creatieve industrie in Duitsland over het
voetlicht brengt.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

voor de creatieve industrie te organiseren. Zodat ook ín Nederland de kracht van de
creatieve industrie aan het buitenland kan worden getoond.

Sandwichbike - Pedalfactory. Prijswinnende fiets overal ter wereld in klein pakketje thuisbezorgd.
Fotocredit: Raw Herring

De raden stellen in de vierde plaats dat er behoefte is aan een flexibele inzet van middelen, onder meer voor cross-sectorale samenwerking met andere topsectoren. In het
strategische beurzen programma, een ondersteuningsfaciliteit voor collectieve promotie van de topsectoren in het buitenland vanuit het Ministerie van Buitenlandse Zaken
is in 2015-2016 een pilot gestart onder anderen gericht op het faciliteren van crossovers met andere (top) sectoren. Doel van de pilot is ook dat het, zoals de Raden ook
constateren, nuttig is naast grote beurzen ook te kunnen aansluiten op festivals en
tentoonstellingen. De resultaten van deze pilot worden meegenomen in de evaluatie
van het strategische-beurzen-programma.
Vanuit verschillende organisaties en verschillende doelstellingen wordt er gewerkt
aan verdere internationalisering van de creatieve industrie. Een goede afstemming,
samenwerking en communicatie is hierbij onontbeerlijk. We zullen ons de komende
tijd inzetten dit te verbeteren, onder andere door eventuele belemmeringen vanuit de
overheid weg te nemen.

10 / 14

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Onderzoek:
van experiment tot innovatie
Bij een volwassen creatieve sector hoort een stevige kennisbasis.
Hiervoor is onderzoek en experiment nodig. Hiermee wordt het
innovatievermogen van de sector versterkt waardoor de ­creatieve
industrie bijdraagt aan oplossingen voor maatschappelijke
­uitdagingen en haar concurrentievermogen vergroot.
Onderzoek, experiment en innovatie binnen de creatieve industrie kent vele vormen:
van een kunstenaar die experimenteert met materialen tot een wetenschapper die fundamenteel wetenschappelijk onderzoek doet en van puur nieuwsgierigheidsgedreven
onderzoek tot een consortium van ontwerpers, instellingen en wetenschappers die
samen een complex praktijkvraagstuk ter hand nemen. Al deze vormen dragen bij aan
nieuwe inzichten en innovaties. Daarnaast maakt het wetenschappelijk valideren van
bijvoorbeeld ontwerpprincipes, businessmodellen of methoden het mogelijk om creatieve oplossingen te onderbouwen richting opdrachtgevers.
Experiment en onderzoek via prototyping zijn eigen aan de creatieve sector. Ook is de
creatieve industrie een zeer belangrijke initiator van innovatie in andere sectoren en
levert hiermee een belangrijke bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke vragen.
Een voorbeeld hiervan is de zorgrobot Alice.
Met ons beleid stimuleren wij de verschillende vormen van onderzoek. Sinds 2006
programmeert NWO 14 nationaal en internationaal onderzoek voor de creatieve
industrie. Met de komst van het Topteam Creatieve Industrie, het Topconsortium
voor Kennis en Innovatie CLICKNL, het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en
programma’s zoals CRISP zijn er verdere stappen gezet in het creëren van een kennisinfrastructuur voor de creatieve industrie. Publiek-private samenwerking in de gouden driehoek van bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid is het uitgangspunt.
Hiervoor is onlangs het derde innovatiecontract afgesloten, waarin het budget voor
onderzoek in de creatieve industrie is vastgelegd.
In een publiek-private samenwerking bedenken creatieve ondernemers, organisaties
buiten de creatieve sector, overheden, onderwijs- en kennisinstellingen gezamenlijk
de onderzoeksvragen en –methoden, gericht op resultaten die voor alle partijen relevant zijn en aan alle manieren van verantwoording voldoen. Een mooi voorbeeld is
het programma CRISP, dat meer dan 150 wetenschappelijke publicaties opgeleverde,
alsook concrete producten, zoals de Tovertafel voor dementerenden, waarvan er al
meer dan 100 verkocht zijn.
Ook opdrachtgevers buiten de creatieve sector zijn zich steeds meer bewust van het
nut om te participeren in onderzoek met en in de creatieve sector. Bedrijven als KLM
en Philips lopen hierin voorop. En ook in de zorg zijn vele voorbeelden. Zo werd de
Temstem-app ontwikkeld voor de Parnassia Groep, een specialist in geestelijke gezondheid. De app helpt tegen het horen van stemmen en won hiervoor de Rotterdam
Designprijs. Een ander voorbeeld is het project Art & Science of Dementia Care, waar
zorgaanbieder Cordaan samen met ontwerpers, wetenschappers, zorgdeskundigen en
producenten samen op locatie werken aan betere zorg voor mensen met dementie.

11 / 14

14) NWO is de Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek. Zij valt onder
de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris
van OCW. Haar hoofdtaak is het financieren
van wetenschappelijk onderzoek aan
Nederlandse publieke onderzoeksinstellingen,
in het bijzonder de universiteiten. NWO richt
zich op alle wetenschappelijke disciplines en
onderzoeksvelden. De middelen worden
ingezet via nationale competitie op basis van
kwaliteit en onafhankelijke beoordelingen selectieprocedures.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Knelpunten en oplossingen
De samenwerking tussen onderzoekers en ondernemers binnen en buiten de creatieve
industrie is nog lang niet vanzelfsprekend in inhoudelijke noch in financiële zin. Hun
werelden en werkpraktijk liggen daarvoor te ver uit elkaar. Relevante inzichten uit
onderzoek vinden daarom nog te vaak onvoldoende hun weg naar de creatieve sector.
Aan het bewustzijn van de waarde van onderzoek voor de creatieve industrie moet
komende jaren hard worden gewerkt. Wij zien hier een belangrijke rol weggelegd
voor CLICKNL en de Federatie Creative Industries. Ook de Wetenschapsvisie en de
daaruit volgende Nationale Wetenschapsagenda dragen hieraan bij.
De Raad voor Cultuur en de AWTI stellen in hun advies dat instrumenten van de
verschillende ministeries niet voldoende op elkaar aansluiten en daardoor op het
terrein van onderzoek kansen onbenut blijven. Evenals bij het beleid voor internationalisering, erkennen de raden dat er verschillende economische en culturele doelen
achter de beleidsinstrumenten liggen, die niet zomaar inwisselbaar zijn. Naar aanleiding van het advies hebben wij met verschillende partijen uit de sector gesproken die
op dit terrein een rol spelen, zoals NWO, RVO, CLICKNL en het Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie. Naar onze mening is van belang dat deze organisaties elkaars taal
spreken en elkaars instrumenten kennen. Wij zullen ervoor zorgen dat bovengenoemde instellingen met elkaar in gesprek gaan om waar mogelijk instrumenten op elkaar
af te stemmen.
Volgens de raden blijven ook kansen onbenut omdat de instrumenten niet aansluiten bij de praktijk van de creatieve industrie. Er is behoefte aan onderzoek dat
aansluit bij de kortere innovatiecycli van creatieve ondernemers. Wij zien echter dat
instrumenten zoals de KIEM-call 15 van NWO of de MIT 16 of een subsidie van het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie laagdrempelig, kleinschalig en kortlopend zijn
en daarom wel goed aansluiten bij de eigenschappen van de creatieve industrie. Deze
instrumenten zijn dan ook bij uitstek geschikt om creatieve ondernemers voor een
eerste keer in aanraking te brengen met onderzoek.
De raden noemen SIA-Raak 17 en de NWO-call Research Through Design 18 als goede
voorbeelden die navolging en meer geld verdienen, omdat ze goed aansluiten bij de
creatieve industrie door hun praktijkgerichtheid. In het onlangs afgesloten innovatiecontract is voor het eerst SIA-Raak–geld, bedoeld voor toegepast onderzoek in het
hbo, gedeeltelijk gelabeld voor de creatieve industrie en is er een sterkere verbinding
gelegd tussen de topsectoren en SIA-Raak. Uit gesprekken blijkt dat de creatieve
sector hier echter kansen laat liggen omdat veel aanvragen uit de creatieve hbo-lectoraten vergeleken met andere sectoren kwalitatief beter kunnen. De sector mist nog
traditie en ervaring in het ontwikkelen en schrijven van dit soort aanvragen. Wanneer
de kwaliteit van de aanvragen verbetert, zal er meer geld richting onderzoek voor de
creatieve industrie gaan. Voor het continueren van de research through design- call
biedt het innovatiecontract voldoende aanknopingspunten. Het besluit om deze
werkwijze te continueren gaat NWO echter pas nemen als de onlangs afgeronde call is
geëvalueerd.
Wij zien dat de belangrijkste bottleneck voor de creatieve ondernemer zit in het
leveren van de vaak vereiste private bijdrage. Vanwege de geringe omvang van veel
creatieve bedrijven en het ontbreken van een traditie in het samenwerken met onderzoekers, is er weinig mogelijkheid en bereidheid om in (langlopende) onderzoeken te investeren. De vaak lange doorlooptijd van wetenschappelijk onderzoek sluit
niet aan bij de meer op de korte termijn gerichte creatieve sector. In het programma

12 / 14

15) KIEM heeft als doel om het opzetten
van samenwerkingsverbanden tussen
kennisinstellingen en private partijen,
waaronder het midden- en klein bedrijf
(MKB), te stimuleren.
16) De mkb-innovatiestimulering Regio en
Topsectoren (MIT) heeft als doel innovatie te
stimuleren bij het midden- en kleinbedrijf. De
MIT heeft daartoe verschillende instrumenten
beschikbaar.
17) Het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht
Onderzoek SIA financiert en stimuleert
praktijkgericht onderzoek van hogescholen.
Het Raak-programma maakt het mogelijk
dat bedrijven of instellingen samen met
een hogeschool concrete innovatievragen
onderzoeken. Een voorbeeld van een Raakproject voor de creatieve industrie is Virtuele
verwachtingen, fysieke beleving.
18) Het Research Through Design-programma
is gericht op wetenschappelijk en technisch
onderzoek, waarbij design wordt gebruikt
als onderzoeksmethode.

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

CRISP zijn echter goede ervaringen opgedaan in het betrekken van mkb’ers bij (fundamenteel) onderzoek. Er is behoefte aan een aantal vergelijkbare grote, langlopende
publiek-private programma’s, met daarin ruimte voor projecten met kortere doorlooptijden, toegesneden op het mkb. Dit biedt zowel wetenschappelijk talent langjarig
perspectief en maakt het voor het bedrijfsleven aantrekkelijk en relevant om te participeren. Daarom gaan wij in gesprek met de sector hoe we dergelijke publiek-private
programma’s kunnen opzetten, hierbij zullen we nadrukkelijk de grotere bedrijven uit
de creatieve industrie betrekken.
Goede informatie aan bedrijven en instellingen uit de creatieve sector en daarbuiten
over de mogelijkheden voor onderzoek is noodzakelijk. Een overzicht van wat er
aan financieringsinstrumenten is met daarbij per instrument doelstelling, doelgroep,
voorwaarden vermeld, is welkom. Daarnaast
is het van groot belang dat resultaten van onderzoek gedeeld worden en dat kennis wordt
uitgewisseld. We roepen NWO (inclusief
SIA-Raak), het Stimuleringsfonds Creatieve
Industrie en CLICKNL op om hiertoe de handen ineen te slaan en hun dienstverlening aan
de sector gezamenlijk te versterken.
Gezien de aanvankelijke afwezigheid van een
kennisinfrastructuur in de creatieve industrie
is in de afgelopen jaren veel opgebouwd. Voor
een toekomstbestendig R&D-systeem zijn nog
wel veel inspanningen nodig. Door de aard
van de sector zijn de onderzoeksthema’s en
3D-geprinte jurk – Iris van Herpen.
-projecten versnipperd. Voor het verkrijgen
Nederlandse innovatie in de traditionele
van meer slagkracht en duurzaamheid is grote
mode-industrie.
Fotocredit: Bart Oomes, No 6 Studio
behoefte aan het formeren van een aantal grote
publiek-private programma’s. Deze zorgen
voor bewustwording van de toegevoegde waarde van onderzoek, laagdrempelige samenwerking binnen en buiten de creatieve industrie, gezamenlijke vraagarticulatie en
kennisdeling. Wij reserveren in 2016 gezamenlijk 1 miljoen euro voor het opzetten
van zo’n groot publiek-privaat programma, onder de voorwaarde dat het Topteam
in overleg met TKI CLICKNL hiervoor een goed onderbouwd plan indient met voldoende privaat commitment en betrokkenheid van hbo en wetenschap.

13 / 14

Creatieve industrie in beeld

23 november 2015

Tot slot
De creatieve industrie is in veel opzichten een voorloper. Zowel in haar innovatieve vermogen als in haar manier van werken en bedrijfsvoering. Om het creatieve
­vermogen van deze sector maximaal te benutten, is het van belang dat ze zich verder
professionaliseert. Dit geldt voor zowel de individuele creatieve ondernemer als de
sector als geheel. Dat te doen zonder haar dynamische kenmerken te verliezen, is een
blijvende uitdaging.

Sensation - ID&T. Het belevingsformat dat de hele wereld afreist.

Een professionele creatieve industrie richt zich op permanent leren, grijpt kansen in
het buitenland en investeert in publiek-private samenwerkingen op het gebied van
onderzoek. De overheid ondersteunt dit, waarbij een goede afstemming tussen de
verschillende instrumenten essentieel is. Samenwerking tussen verschillende uitvoerende instellingen is eveneens van belang om de creatieve industrie optimaal te
ondersteunen.

Deze brief vormt de kabinetsreactie op het advies De waarde van creativiteit (Raad voor Cultuur en
de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie) – Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en Ministerie van Economische Zaken - November 2015

14 / 14