N

Nationale
Energieverkenning 2014

1

Nationale Energieverkenning
© Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)
Petten 2014

Stuurgroep
Jaco Stremler (EZ), Diederik de Jong (I&M), Jos van Dalen (BZK), Hans
Koning (FIN), Foppe de Haan (SER), Remko Ybema (ECN), Pieter Boot
(PBL), Gerard Eding (CBS) en Bert Stuij (RVO.nl)

Eindverantwoordelijkheid
Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)

Opmaak en figuren
Sixtyseven
Remy Jon-Ming Information design

Projectcoördinatie
Michiel Hekkenberg (ECN) en Martijn Verdonk (PBL)

U kunt deze publicatie downloaden. Delen uit deze publicatie
mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
M. Hekkenberg en M. Verdonk (2014), Nationale Energieverkenning
2014. ECN-O--14-036. Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland.

Contact en website
energieverkenning@ecn.nl
www.ecn.nl/energieverkenning
Auteurs, projectteam en inhoudelijke bijdragen
ECN: Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril, Joost Gerdes,
Coen Hanschke, Marit van Hout, Bronia Jablonska, Jeroen de Joode,
Paul Koutstaal, Carolien Kraan, Sander Lensink, Marijke Menkveld,
Jamilja van der Meulen, Arjan Plomp, Koen Schoots, Jeffrey Sipma,
Johan Slobbe, Koen Smekens, Joost van Stralen, Casper Tigchelaar,
Omar Usmani, Cees Volkers
PBL: Martijn Verdonk, Philip de Blois, Corjan Brink, Eric Drissen, Hans
Elzenga, Gerben Geilenkirchen, Anco Hoen, Robert Koelemeijer,
Raymond de Niet, Jos Notenboom, Kees Peek (RIVM), Steven van
Polen, Jan Ros, Marian van Schijndel
CBS: Maarten van Rossum, Sjoerd Schenau, Reinoud Segers, Stephan
Verschuren, Joram Vuik, Daan Zult
RVO.nl: Verschillende experts van RVO.nl

Deze publicatie is vervaardigd in opdracht van het ministerie van
Economische Zaken, het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, het ministerie van Infrastructuur en Milieu en
de Borgingscommissie Energieakkoord en tot stand gekomen met
inhoudelijke bijdragen van het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL), het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland (RVO.nl).

2

ECN
Het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) is een internationale topspeler op het gebied van energie-innovatie. Het ECN doet
onderzoek op het gebied van zonne-energie, windenergie, biomassa,
afval, energiebesparing, milieu en duurzame energiesystemen. ECN
beleidsstudies heeft een taakfunctie bij de Nederlandse overheid
voor energieverkenningen, beleidsevaluaties en strategische
adviezen. ECN en PBL zijn samen verantwoordelijk voor de
toekomstverkenningen, de evaluatieve uitspraken en de redactie en
editing van het rapport.

CBS
Het Centraal Bureau voor de Statistiek is het nationale statistische
bureau verantwoordelijk voor de verzameling van en verwerking van
gegevens ten behoeve van nationaal en internationaal maatschappelijk relevante en samenhangende statistieken. Het CBS draagt
met haar werk bij aan het maatschappelijk debat. Het CBS is, tenzij
anders vermeld, in deze publicatie verantwoordelijk voor de cijfers
over de realisaties en mede verantwoordelijk voor de feitelijke
toelichting daarop.

PBL
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale
instituut voor strategische beleidsanalyses op het gebied van
milieu, natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de kwaliteit van de
politiek-bestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen,
analyses en evaluaties waarbij een integrale benadering vooropstaat.
Het PBL is vóór alles beleidsgericht. Het verricht zijn onderzoek
gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en altijd wetenschappelijk gefundeerd. ECN en PBL zijn samen verantwoordelijk voor de
toekomstverkenningen, de evaluatieve uitspraken en de redactie en
editing van het rapport.

RVO.nl
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland ondersteunt
ondernemend Nederland met subsidies, zakenpartners, kennis en
regelgeving; bij duurzaam, agrarisch, innovatief en internationaal
ondernemen. RVO.nl is in deze publicatie verantwoordelijk voor een
aantal gegevens over het nu en het verleden uit de uitvoering van
verschillende beleidsinstrumenten.

3

V

Voorwoord

4

Energiebeleid staat hoog op de politieke agenda. Onzekerheid over
olie en gas uit Rusland en het Midden-Oosten, oliewinning in het
noordpoolgebied, aardbevingen door gaswinning in Groningen,
het nationale Energieakkoord voor duurzame groei en discussie
over schaliegas vragen om een politieke reactie. Het maken van
keuzes in energiebeleid is echter niet eenvoudig, omdat er een
complex spectrum van belangen op het spel staat. Afwegingen
worden belemmerd door onvolledige, onevenwichtige of zelfs
onjuiste informatie. Feitelijke en actuele informatie is een cruciale
voorwaarde, maar dat alleen is nog niet voldoende. Om informatie
te kunnen duiden is een compleet samenhangend beeld van de
Nederlandse energiehuishouding nodig. Dat is niet alleen van
belang voor beleidsmakers, maar ook voor alle andere partijen in de
samenleving die bij die ontwikkelingen een rol spelen, of de gevolgen
ervan voelen. De Nationale Energieverkenning heeft de ambitie
om dit samenhangende complete beeld te bieden. De politieke
antwoorden zult u echter niet vinden in dit boekwerk, dat is aan de
beleidsmakers.

De opdracht is uitgevoerd door ECN Beleidsstudies, het Planbureau
voor de Leefomgeving, het Centraal Bureau voor de Statistiek
en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. De verzamelde
kennis van deze instellingen maakt het duiden van ontwikkelingen
uit het verleden en in de toekomst mogelijk. Bovendien geeft
de gezamenlijke kennis een goed beeld van de concrete werking
van beleid in de praktijk. Op die manier kan de grote samenhang
optimaal worden geschetst. Met deze samenwerking is tevens een
stap gezet om de informatiestromen rond de Nederlandse energiehuishouding verder op elkaar af te stemmen.
Het consortium is trots dat ze dit product heeft kunnen maken.
Toch is ook bescheidenheid gepast: deze eerste Nationale
Energieverkenning maakt vast nog niet alle verwachtingen waar.
Deze eerste Nationale Energieverkenning kunt u zien als onderdeel
van een groeimodel, dat in volgende jaren verder ontwikkeld zal
worden. Om te komen tot het product waar u als gebruiker steeds
op teruggrijpt willen we daarom graag uw commentaar en wensen
horen. In de volgende Nationale Energieverkenning in 2015 hopen we
hier aan tegemoet te komen.

Deze Nationale Energieverkenning is tot stand gekomen op initiatief
van het Ministerie van Economische Zaken. De beleidsopgaven van
het Ministerie vragen om een jaarlijks compleet en feitelijk overzicht
van ontwikkelingen in de Nederlandse energiehuishouding. Maar
de ambitie van compleetheid en de breedte van de opgave in het
nationale Energieakkoord vereisen deelname van meer partijen.
Ook de Ministeries van Infrastructuur en Milieu en Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, alsmede de Borgingscommissie van
het Energieakkoord, hebben daarom als opdrachtgevers opgetreden.

Namens de samenwerkende instellingen:

Paul Korting (CEO ECN)
Maarten Hajer (directeur Planbureau voor de Leefomgeving)

5

S

Samenvatting

6

Nationale Energieverkenning

De toekomst is inherent onzeker. Het interpreteren van projecties
is niet goed mogelijk zonder rekening te houden met onzekerheden.
Allerlei zaken, zoals prijzen, economische groei, specifieke ontwikkelingen binnen sectoren, of ontwikkelingen in het buitenland kunnen
anders lopen dan in de projecties is aangenomen. Waar relevant en
mogelijk zijn onzekerheden daarom vertaald naar bandbreedtes in de
projecties, die het bereik aangeven waarbuiten een toekomstwaarde
zich waarschijnlijk niet bevindt.

De Nationale Energieverkenning (NEV) schetst de stand van
zaken van de Nederlandse energiehuishouding. De NEV beschrijft
daartoe de waargenomen ontwikkeling vanaf 2000 tot heden,
en geeft de verwachting voor de verdere ontwikkeling tot 2030.
Onderwerpen die aan bod komen betreffen zowel fysieke indicatoren,
zoals energievraag, energieaanbod en de emissie van broeikasgassen,
als economische factoren, zoals toegevoegde waarde en werkgelegenheid die samenhangen met energie. Hiermee beoogt de NEV een
feitenbasis te verschaffen voor het maatschappelijk debat over energie
in Nederland.

Algemeen beeld
De Nederlandse energiehuishouding is gevoelig voor ontwikkelingen in het buitenland. Energieprijzen worden grotendeels bepaald
op internationale markten en deze hebben invloed op de binnenlandse
energievraag en de binnenlandse energievoorziening. Via deze route
hebben recentelijk bijvoorbeeld de ramp met de kerncentrale in
Fukushima, de snelle ontwikkeling van schaliegas in de Verenigde
Staten en de onrust in het Midden-Oosten invloed gehad op wat er
in de Nederlandse energiehuishouding gebeurt. Daarnaast is de open
Nederlandse economie afhankelijk van de buitenlandse vraag, en is
technologieontwikkeling een mondiale aangelegenheid.

De NEV geeft de meest plausibele verwachting bij twee ´beleidsvarianten´. Het toekomstbeeld in de NEV beoogt een weergave te
zijn van de meest plausibele ontwikkeling, gebaseerd op inzichten
rond prijzen, markten, technologie en beleid volgens de stand
per mei 2014. De NEV maakt projecties voor twee verschillende
beleidsvarianten, waarin zowel overheidsbeleid als maatregelen en
activiteiten van andere maatschappelijke actoren zijn opgenomen.
De variant ‘vastgesteld beleid’ gaat uit van concrete, officieel
gepubliceerde of zoveel mogelijk bindende maatregelen. De
variant ‘voorgenomen beleid’ gaat daarnaast uit van openbare
voornemens voor maatregelen die begin mei 2014 concreet genoeg
waren om in de berekeningen te verwerken. Veel afspraken uit het
Energieakkoord zijn opgenomen binnen de variant voorgenomen
beleid.

Energie en broeikasgassen ontkoppelen van economische groei.
Structurele veranderingen in de samenleving, toepassing van steeds
energiezuinigere technologieën en andere energiebesparingsmaatregelen en de opkomst van hernieuwbare energie hebben in het afgelopen
decennium gezorgd voor een ontkoppeling van economische groei,

7

energieverbruik en de emissie van broeikasgassen in Nederland. De
verwachting is dat deze ontkoppeling in de periode tot 2030 door zal
zetten. Ondanks de aangenomen groei van de economie met 30 procent

tussen 2013 en 2030 blijft het energieverbruik in deze periode naar
verwachting vrijwel constant, en zal de emissie van broeikasgassen in
deze periode afnemen met 17 [8-23] procent (zie onderstaande kerntabel).

Kerntabel Nationale Energieverkenning
2000

2010

2012

20202)
V3

bbp (index)

20302)
VV3

V3

VV3

100*

113

113

124

147

Olieprijs1 (US dollar per vat)

37

86

113

127

143

Gasprijs (eurocent per m )

15

18

23

30

32

Kolenprijs (euro per ton)

50

88

96

89

94

CO2-prijs (euro per ton)

nvt

16

7

9

12

15

21

Finaal energieverbruik (petajoule)

2245

2215

2185

2163

2132

2193

2161

Energiebesparingstempo4
(procent per jaar in voorgaand decennium)

nvt

1,1

1,0

1,2

0,7

0,7

Aandeel hernieuwbare energie in eindverbruik (procent)

1,4

3,7

4,5

10,6
(2023: 13,1)

12,4
(2023: 15,1)

20

20

Broeikasgasemissies (megaton CO2-eq)

213

209

192

183

176

161

158

nvt

125

115

97

96

90

89

Energiegerelateerde werkgelegenheid
(x1000 voltijdbanen)

81*

84

89

106

Toegevoegde waarde als aandeel van bbp5 (procent)

4,1*

4,7

5,3

5,2

1

3

1

1

6

waarvan niet-ETS
5

1) Constante prijzen 2013. 2) Getoonde cijfers kennen forse onzekerheidsbandbreedtes. Deze worden besproken in de betreffende hoofdstukken. 3) V = bij vastgesteld
beleid; VV = bij vastgesteld en voorgenomen beleid. 4) Energiebesparingstempo volgens het Protocol Monitoring Energiebesparing, in primaire termen. 5) Waargenomen
activiteiten, exclusief activiteiten uit investeringen voor conventionele energieopwekking. 6) Temperatuur gecorrigeerd. * 2001 ipv 2000

8

Energieverbruik

Energiebesparing

Het totale energieverbruik van eindverbruikers in Nederland
vertoont sinds 2004 een licht dalende trend. Gecorrigeerd voor
temperatuurinvloeden was het totale energieverbruik van eindverbruikers in Nederland in het jaar 2013 bijna 3 procent lager dan in het
jaar 2000 en ruim 5 procent lager dan in het jaar 2004.

Het gemiddelde jaarlijkse besparingstempo in Nederland was in de
periode 2000 – 2010 ongeveer 1,1 procent. Voor de periode 2010 tot
2020 wordt bij uitvoering van de vastgestelde (beleids)maatregelen
een jaarlijks besparingstempo van 1,0 procent verwacht. Rekening
houdend met onzekerheden zal dit tempo waarschijnlijk binnen de
bandbreedte van 0,7 tot 1,2 procent liggen. Het gebruik van steeds
zuinigere apparaten en voertuigen en beter geïsoleerde gebouwen zijn
hiervoor de belangrijkste verklaring.

Bij uitvoering van de vastgestelde beleids(maatregelen)
neemt het verbruik in de periode 2013 – 2020 waarschijnlijk
nog licht verder af, met ongeveer 1 procent. Rekening houdend
met onzekerheden zal de verandering van het energieverbruik in
2020 uitkomen binnen een bandbreedte van -6 tot +4 procent ten
opzichte van 2013. Vooral in de gebouwde omgeving en het verkeer
en vervoer worden trendbreuken verwacht, van stijgend energieverbruik in het verleden naar dalend verbruik het komende decennium.
Dit komt door een combinatie van factoren, waaronder een tragere
economische groei, langzamere bevolkingsgroei, technologische
vooruitgang en meer aandacht voor energie-efficiëntie.

Bij uitvoering van zowel de vastgestelde als de voorgenomen
(beleids)maatregelen wordt een grotere energiebesparing
verwacht, van gemiddeld 1,2 procent per jaar. De onzekerheidsbandbreedte bedraagt dan 1,0 tot 1,4 procent. De extra besparing wordt
voor een belangrijk deel verklaard door uitvoering van maatregelen
uit het Energieakkoord. Naar verwachting loopt het besparingstempo
na 2020 terug, doordat gangbare maatregelen een grote penetratie
hebben bereikt en steeds minder aanvullend effect sorteren.
Nog niet alle energiebesparingsdoelen liggen binnen bereik. De
Nederlandse doelstelling volgens de Europese richtlijn energie-efficiëntie wordt bij vastgesteld beleid waarschijnlijk niet gehaald.
Wanneer ook rekening wordt gehouden met het voorgenomen beleid,
dan ligt het doel naar verwachting binnen bereik. Het doel uit het
Energieakkoord van 100 petajoule extra besparing in 2020 wordt met
de nu bekende maatregelen in beide beleidsvarianten niet gehaald.

Uitvoering van zowel de vastgestelde als de voorgenomen
(beleids)maatregelen leidt tot een verwachte daling van het energieverbruik met ongeveer 2,5 procent tussen 2013 en 2020, binnen
een bandbreedte van -8,5 tot +3 procent. Het energieverbruik ligt in
deze variant lager vanwege de uitvoering van extra besparingsmaatregelen. Na 2020 neemt het energieverbruik mogelijk weer iets toe,
onder andere door groei van de industriële productie.

9

Primaire energievoorziening

elektriciteit met aardgas geproduceerd. Afgelopen jaren, en met name
in 2014, neemt dit echter sterk af en neemt de inzet van kolen juist
toe.

Aardgas verliest zijn positie als meest gebruikte energiedrager in
Nederland. Het aardgasgebruik in Nederland laat al jaren een dalende
trend zien. Een verdere afname van de gasvraag bij eindverbruikers
samen met de daling van de gasinzet in gasgestookte elektriciteitscentrales en wkk-installaties leidt ertoe dat deze dalende trend zich tot
2030 voortzet. Het gebruik van steenkool neemt op korte termijn fors
toe, om vervolgens tot 2030 terug te lopen. Het gebruik van energie
uit hernieuwbare bronnen neemt fors toe. Doordat het gebruik van
olie als grondstof in de industrie de komende jaren toeneemt, blijft
ondanks dalende vraag naar olieproducten in het verkeer en vervoer
de totale vraag naar olie relatief constant. Vanaf het midden van het
huidige decennium zal aardolie hierdoor de positie van aardgas als
meest gebruikte energiedrager in de energiehuishouding overnemen.

Dit komt door ongunstige marktomstandigheden voor aardgasgestookte elektriciteitscentrales en warmtekracht­installaties. Hier
speelt een combinatie van factoren een rol: een relatief lage prijs voor
kolen ten opzichte van aardgas, een lage prijs van CO2-emissierechten,
een hoge productiecapaciteit in Nederland en lage elektriciteitsprijzen
in Duitsland. De verwachte sluiting van vijf oude kolencentrales in
2016-2017 brengt geen wezenlijke verandering in de marktsituatie,
doordat nieuwe kolencentrales in bedrijf zullen komen en de
capaciteit van elektriciteitsverbindingen met het buitenland wordt
uitgebreid. Voortgaande groei van hernieuwbare elektriciteitsproductie in Nederland zal na 2020 ook de marktsituatie voor elektriciteitsproductie uit kolencentrales ongunstiger maken.

Nederland maakt tussen 2025 en 2030 de omslag van netto-exporteur naar netto-importeur van aardgas. De Nederlandse
gasproductie daalt de komende 10 jaar slechts beperkt, maar zal
daarna sterk afnemen door uitputting van de voorraden. Ondanks de
verwachte dalende gasvraag zal Nederland hierdoor aan het eind van
het volgende decennium netto-importeur van aardgas worden.

De lage groothandelsprijzen van elektriciteit in Nederland
blijven de eerstkomende jaren gehandhaafd. De omstandigheden
op de elektriciteitsmarkt hebben geleid tot een laag niveau van
groothandels­prijzen. Op de langere termijn zullen de prijzen van gas
en kolen naar verwachting stijgen. Tezamen met een afname van de
overcapaciteit zal hierdoor richting 2020 de elektriciteitsprijs stijgen.

Elektriciteitsvoorziening en elektriciteitsmarkt

De toename van hernieuwbare elektriciteitsproductie heeft
vooral na 2020 een dempend effect op de groothandelsprijs.
Wind- en zonnestroom verdringen in de loop van de tijd steeds
meer de productie uit gas- en kolencentrales met hogere marginale

Fossiele brandstoffen hebben een dominante rol in de productie
van elektriciteit. In de periode 2000 tot 2010 werd de meeste

10

productiekosten. Dit leidt na 2020 tot een ongeveer gelijk blijvende
groothandelsprijs, ondanks stijgende kolen-, gas- en CO2-prijzen.

van 10,5 tot 13,0 procent. Het in Europees verband overeengekomen
Nederlandse doel voor hernieuwbare energie (14 procent in 2020) valt
buiten de genoemde bandbreedtes.

Hernieuwbare energie

Groei vindt naar verwachting plaats bij vrijwel alle technologieën,
maar de belangrijkste bijdragen komen uit windenergie, zonnestroom
en verschillende toepassingen van biomassa. De extra groei bij
voorgenomen beleid wordt vooral veroorzaakt door de verwachte
meestook van biomassa in kolencentrales en een versnelde groei van
wind op zee.

Het aandeel hernieuwbare energie zal in het komende
decennium fors groeien. In het afgelopen decennium is het aandeel
hernieuwbare energie in het eindverbruik gestegen van 1,4 procent in
het jaar 2000 tot 4,5 procent in 2013. De eerstkomende jaren wordt nog
gematigde groei verwacht, maar onder invloed van onder andere exploitatiesubsidies uit SDE en SDE+, regulering van hernieuwbare energie in
vervoer, energieprestatienormen voor gebouwen en fiscale maatregelen,
zal dit aandeel vanaf 2017 fors groeien. Deze verwachte groeiversnelling
wordt mede verklaard doordat enkele vertraagde grote projecten in 2017
naar verwachting gereed komen.

Na 2020 groeit het aandeel hernieuwbare energie door tot
ongeveer 20 procent in 2030. Bij vastgesteld beleid wordt een aandeel
van 13,1 procent in 2023 verwacht, binnen een bandbreedte van 11,5 en
13,7 procent. Wanneer ook het voorgenomen beleid wordt uitgevoerd,
ligt het verwachte aandeel in 2023 op 15,1 procent. Rekening houdend
met de onzekerheden zal het aandeel bij voorgenomen beleid in 2023
waarschijnlijk tussen 13,1 en 15,9 procent liggen. De doelstelling uit het
Energieakkoord (16 procent in 2023) kan daarmee alleen worden gehaald
als alle onzekerheden gunstig uitpakken.

De groei van hernieuwbare energie kent forse onzekerheden. Die
hangen samen met de onzekere ontwikkeling van investeringsbereidheid, kosten, draagvlak en beschikbaarheid van kapitaal.
Daarnaast spelen er technologie-specifieke onzekerheden. Zo wordt
geconstateerd dat het beleid voor wind op zee volop in beweging is
om uitvoering te geven aan de afspraken in het Energieakkoord. Bij
vaststaand beleid wordt in 2020 een aandeel van 10,6 procent verwacht.
Rekening houdend met deze onzekerheden, zal het aandeel waarschijnlijk liggen binnen een bandbreedte van 9,1 tot 11,1 procent. Wanneer ook
het voorgenomen beleid wordt uitgevoerd, ligt het aandeel in 2020 naar
verwachting hoger, namelijk op 12,4 procent, binnen een bandbreedte

In 2030 zal, onder aanname van voortgaande stimulering van
hernieuwbare energie via de eerdergenoemde regelingen, naar
verwachting ongeveer 20 procent van het finale energieverbruik
van hernieuwbare bronnen afkomstig zijn. Bijna 50 procent van de
binnenlands opgewekte elektriciteit zal dan hernieuwbare energie zijn.

11

Energierekening

van 147 tot 175 megaton. Wanneer ook het voorgenomen beleid wordt
uitgevoerd, daalt de emissie tot 158 megaton, binnen een bandbreedte
van 147 tot 170 megaton. De daling in deze periode komt grotendeels
voor rekening van de teruglopende emissie van CO2 en is sterk energie-gerelateerd. Bij de ongeveer gelijkblijvende energievraag ontstaat
deze daling met name door het steeds hogere aandeel hernieuwbare
energie.

Energiebesparing en zonnestroom leiden tot een gemiddeld lagere
energierekening voor huishoudens, ondanks de prijsstijging
van aardgas en elektriciteit. De gemiddelde energierekening van
huishoudens is in het afgelopen decennium flink gestegen. Na een piek
in de periode 2006-2009 ligt de gemiddelde rekening sinds 2010 op een
relatief stabiel niveau. Door toenemende energiebesparing en eigen
opwekking van zonnestroom neemt de gemiddelde levering van gas en
elektriciteit aan huishoudens in de periode tot 2020 af. Hoeveel kosten
een huishouden hiermee vermijdt hangt uiteraard af van het verbruiksgedrag en de mate waarin van de maatregelen gebruik gemaakt wordt.
Gemiddeld is de kostendaling naar verwachting groter dan de stijging
van de leveringstarieven en de opslag voor duurzame energie in deze
periode, als wordt uitgegaan van de huidige tarieven in de energiebelasting. De gemiddelde rekening is hierdoor in 2020 ongeveer 3,5 procent
(60 euro per jaar) lager dan in 2014.

Nederland zal naar verwachting ruimschoots voldoen aan zijn
Europese doel voor de emissie van broeikasgassen in 2020.
Nederland heeft alleen een in Europees verband afgesproken nationale
doelstelling voor de emissie van broeikasgassen die niet gereguleerd
worden door het systeem van Europese emissiehandel (ETS). Dit doel
heeft betrekking op de cumulatieve (niet-ETS) emissie in de periode
2013-2020 en is gesteld op 897 megaton CO2-equivalenten. De emissie
uit bronnen die niet onder het ETS vallen daalt bij vaststaand beleid
in de periode 2013-2020 van 105 naar 97 [88-106] megaton CO2-eq. Bij
voorgenomen beleid is de daling iets sterker, naar 96 [87-105] megaton
in 2020. De cumulatieve emissie komt bij vastgesteld beleid op
ongeveer 811 megaton. Bij voorgenomen beleid bedraagt de cumulatieve
emissie in deze periode 808 megaton. Daarmee zal Nederland dus naar
verwachting ruimschoots voldoen aan het gestelde doel.

Broeikasgassen
De emissie van broeikasgassen in Nederland vertoont een dalende
trend. De totale emissie van broeikasgassen in Nederland is tussen
2000 en 2013 met 9 procent gedaald tot 192 megaton CO2-equivalenten.
Een groot deel van deze daling komt voor rekening van de overige
broeikasgassen, die niet gerelateerd zijn aan de energiehuishouding.
De totale emissie zal in de periode tot 2030 flink verder dalen, tot 161
megaton bij vaststaand beleid, binnen een onzekerheidsbandbreedte

Innovatie
De publieke bestedingen aan energie innovaties in Nederland
dalen sinds 2010. Het verloop van de private bestedingen in deze

12

sector is over die periode onbekend. Een gunstig innovatieklimaat
is van belang om op een kostenefficiënte wijze de omschakeling naar
een koolstofarm energiesysteem te realiseren. Dit zou tevens kansen
kunnen creëren voor het Nederlandse bedrijfsleven. De ontwikkeling
van het aantal patenten voor duurzame energie is redelijk vergelijkbaar
met het Europese gemiddelde. Nederland loopt wel achter ten opzichte
van het wereldgemiddelde. Ten opzichte van het buitenland valt in
Nederland het relatief hoge aandeel van patenten voor biomassa
op. De aandacht voor innovaties in de energiehuishouding neemt in
Nederland toe. Zo is voor de systeeminnovatie wind op zee duidelijk
sprake van steeds hechtere samenwerking tussen partijen. Innovatie
speelt een belangrijke rol bij de kostenreductie van wind op zee waar
Nederland met het Energieakkoord zwaar op inzet. Ook de stimulering
van (semi-) elektrische personenauto’s in de afgelopen jaren is een
krachtige prikkel om innovaties in het personenvervoer te stimuleren.

energie­sectoren in Nederland is hierdoor zeer groot. Deze sectoren
zitten echter in woelig vaarwater. De olie- en gassector krijgt te maken
met stagnatie of krimp. De elektriciteits­producenten kampen met
verliezen op gasgestookte centrales en warmtekrachtkoppeling.
Een belangrijk deel van de activiteiten wordt op dit moment niet
direct waargenomen ten behoeve van de economische statistiek.
Modelbenadering laat zien dat de totale energiegerelateerde werkgelegenheid ruim tweemaal zo groot is als direct wordt waargenomen
(200.000 banen in 2013). Ongeveer de helft van de banen hangt
samen met ‘duurzame energie-activiteiten’ (hernieuwbare energie
en energiebesparing). De verwachting is dat vooral deze duurzame
energie-activiteiten in omvang zullen groeien, waardoor het totaal
aantal banen in 2020 rond 230.000 zal liggen. De groei vindt in
belangrijke mate plaats in de bouwsector. In deze cijfers is geen
rekening gehouden met verdringing bij andere activiteiten.

Groei en werkgelegenheid

De werkgelegenheid van energie-exploitatie-activiteiten is tussen
2005 en 2013 met 14 procent gestegen. Vooral de exploitatie van
aardgas- en elektriciteitsnetwerken en de productie van hernieuwbare
energie leverden een belangrijke bijdrage aan deze groei. Naar
verwachting zal de werkgelegenheid uit energie-exploitatie tot 2020
ongeveer gelijk blijven. Er vindt een lichte verschuiving plaats van
conventionele naar hernieuwbare energie. Na 2020 zet de groei bij
hernieuwbare energieproductie door, maar die kan de teruggang in
werkgelegenheid door dalende aardgaswinning en andere exploitatie
van fossiele energie niet volledig compenseren. Hierdoor neemt de
werkgelegenheid uit exploitatie-activiteiten op termijn af.

Energiegerelateerde activiteiten leveren een belangrijke bijdrage
aan de Nederlandse economie. Zowel de exploitatie van energie,
als investeringen die daaruit voortvloeien zorgen voor toegevoegde
waarde en werkgelegenheid. Het aandeel van de waargenomen
activiteiten aan het bruto binnenlands product bedroeg in 2012 5,4
procent. Het aandeel in de werkgelegenheid van deze waargenomen
activiteiten is met 1,3 procent in 2013 veel kleiner. Met name de
winningsbedrijven zorgen voor relatief hoge toegevoegde waarde
per werknemer. De economische betekenis van de conventionele

13

De waargenomen activiteiten die voortvloeien uit investeringen
op het gebied van hernieuwbare energie en energiebesparing
groeiden in de periode 2005-2013 hard, namelijk met bijna 60
procent. Met name activiteiten gerelateerd aan zonne-energie (o.a.
installatie zonnepanelen) en wind (zowel in offshore activiteiten als
in activiteiten op land) zijn de afgelopen jaren sterk gegroeid. De
werkgelegenheid gerelateerd aan elektrisch transport is nog klein,
maar de afgelopen vier jaar wel flink toegenomen. Investeringen
in conventionele energie-activiteiten, zoals de bouw van nieuwe
kolencentrales, hebben de afgelopen jaren extra werkgelegenheid
opgeleverd. Deze zal de komende jaren weer iets teruglopen door een
dalend investeringsniveau. De investeringen in energiebesparing in
de gebouwde omgeving en hernieuwbare energieopwekking zullen
leiden tot verdere groei van de bruto werkgelegenheid tot 2020.

14

I

Inhoud

Voorwoord

4

Samenvatting

6

1 Inleiding Nationale Energieverkenning

18

1.1 Aanleiding en vraagstelling

19

1.2 Rollen van de consortium partners

21

1.3 Algemene aanpak
1.3.1 Methoden en algemene uitgangspunten
1.3.2 Beleidsvarianten en beleidsmatige uitgangspunten

21
21
24

1.4 Centrale definities en begrippen

26

1.5 Leeswijzer

27

2 Omgevings­factoren

28

2.1 Beleidsontwikkelingen energie en klimaat
30
2.1.1 Zwaartepunt Nederland: uitvoering Energieakkoord 30
2.1.2 Zwaartepunt Europa: verder kijken dan uitvoering
2020-raamwerk voor energie- en klimaatbeleid
31
35
2.1.3 Zwaartepunten in omringende landen

15

2.2 Economische ontwikkeling van Nederland
2.2.1 Demografische ontwikkelingen
2.2.2 Macro-economische ontwikkelingen
2.2.3 Sectorale ontwikkelingen

41
41
42
43

2.3 Ontwikkelingen op de internationale energie­markten
2.3.1 Ontwikkeling oliemarkten
2.3.2 Ontwikkeling aardgasmarkt
2.3.3 Ontwikkeling kolenmarkten
2.3.4 Ontwikkeling bio-energiemarkten
2.3.5 Ontwikkeling Europese elektriciteitsmarkt

45
45
46
47
48
49

3 Nationale ontwikkelingen:
energie en broeikasgassen

4 Sectorale ontwikkelingen

52

3.1 Energievraag door eindverbruikers
3.1.1 Ontwikkeling van de finale energievraag

54
55

3.2 Energieaanbod
3.2.1 Ontwikkeling Nederlandse energiemix
3.2.2 Ontwikkeling hernieuwbare energie

57
57
58

3.3 Energiebesparing en energie-intensiteit
3.3.1 Energie- intensiteit
3.3.2 Energiebesparing

64
65
66

3.4 Emissie van broeikasgassen

70

16

76

4.1 Gebouwde omgeving
4.1.1 Huishoudens
4.1.2 Diensten
4.1.3 Energie en emissie in de gehele sector gebouwde
omgeving

78
79
86
90

4.2 Verkeer en vervoer

92

4.3 Landbouw

97

4.4 Industrie

101

4.5 Energievoorziening
4.5.1 Elektriciteitsvoorziening
4.5.2 Warmtevoorziening
4.5.3 Aardgasvoorziening
4.5.4 Olie en motorbrandstoffen
4.5.5 Energie infrastructuur

105
105
112
114
115
116

4.6 Overige broeikasgassen
4.6.1 Overige broeikasgassen uit de landbouw
4.6.2 Overige broeikasgassen uit de overige sectoren

116
117
118

5 Innovatie in het energiesysteem

120

6.5 De betekenis van energie voor export en import

155

5.1 Van ontdekking tot marktpenetratie

122

6.6 De energiesector economisch in beeld

157

5.2 Innovatieklimaat in Nederland
5.2.1 Beschikbaar budget
5.2.2 Beginfase van toepassing
5.2.3 Betrokkenheid en samenwerking
5.2.4 Onderzoeksresultaten vertaald in patenten

124
124
126
127
127

5.3 Specifieke systeeminnovaties
5.3.1 Elektrische personenauto’s
5.3.2 Windenergie op zee

129
129
132

6 Groei en werkgelegenheid

136

6.1 Afbakening van energiegerelateerde
economische activiteiten

139

6.2 Exploitatieactiviteiten: Productie, handel
en transport van energie

143

6.3 Investeringen in de energie-exploitatie

147

6.4 Economische activiteiten voortvloeiend uit
investeringen in de energie-exploitatie

151

17

Referenties

162

Bijlage A Maatregelen meegenomen in de NEV

170

1

Inleiding Nationale
Energieverkenning

18

Ter inleiding op de Nationale Energieverkenning (NEV) wordt
in dit hoofdstuk de aanleiding, het doel en de ambitie van de
verkenning toegelicht. Benadrukt wordt dat deze eerste NEV past in
een groeimodel met als doel om de komende jaren de gegevens en
onderliggende methoden steeds beter op elkaar te laten aansluiten.
De inleiding gaat tevens in op de methodes en definities die aan de
NEV ten grondslag liggen.
1.1 Aanleiding en vraagstelling

kolencentrales, niet belemmerd door de lage CO2-prijzen, meer zijn gaan
produceren. In Nederland zelf zijn we ons, mede door de aardbevingen
in Groningen, veel bewuster geworden van de eindigheid van onze eigen
gaswinning. Aan de horizon doemt het moment op dat we van netto
exporteur een netto importeur van gas worden. Deze ontwikkelingen
vragen om een maatschappelijke reactie.

De Nederlandse energiehuishouding is in beweging
Verschillende gebeurtenissen en ontwikkelingen hebben in de afgelopen
jaren grote invloed gehad op zowel de vraag naar energie als de energievoorziening zelf. De economische recessie leidde eind 2008 tot een
ongekend snelle daling van de industriële productie, waardoor de vraag
naar energie eveneens snel daalde. Ook is gebleken dat Nederland niet
immuun is voor ontwikkelingen in het buitenland. Vanwege de hoge
aandelen zon- en windenergie en kolencentrales in de Duitse elektriciteitsvoorziening importeert Nederland stroom tegen tarieven waartegen
Nederlandse gascentrales niet meer winstgevend kunnen produceren.
De snelle ontwikkeling van schaliegas in de Verenigde Staten heeft
daarnaast tot lagere kolenprijzen geleid waardoor veel Europese

Transitie naar een duurzaam, klimaatvriendelijk energiesysteem
De Nederlandse overheid voert samen met belanghebbenden en
andere Europese lidstaten beleid om de energiehuishouding in enkele
decennia te transformeren naar een koolstofarme energiehuishouding.
Dit zou tevens economische kansen moeten creëren voor nieuwe,
duurzame groei. De Europese klimaat- en energiedoelen voor 2020
zijn daarvoor een eerste stap. Het gevoerde beleid is een complex

19

raamwerk van normen, subsidies, convenanten en andere vormen van
regelgeving, gericht op vrijwel alle onderdelen van de economie, die
zowel veranderingen op de korte termijn (tot 2020) moeten bewerkstelligen als de innovatieve oplossing voor verdere decarbonisatie van het
energiesysteem (tot 2050) moeten leveren. De effecten van dit beleid
beginnen steeds meer zichtbaar te worden. Zo neemt de aandacht voor
energiebesparing steeds meer toe en verovert hernieuwbare energie een
steeds grotere plek in de energievoorziening. Momenteel is de energiehuishouding in Nederland echter nog grotendeels gebaseerd op fossiele
energie en kent deze een relatief hoge emissie van broeikasgassen. Dat
impliceert dat er nog grote veranderingen nodig zijn, die consequenties
zullen hebben voor de hele samenleving.

en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (Wonen) en de
Borgingscommissie van het Energieakkoord hebben het consortium
gevraagd om jaarlijks een Nationale Energieverkenning uit te voeren.
Het consortium bestaat uit het Energieonderzoek Centrum Nederland
(ECN), het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) en de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO.nl). Gezamenlijk heeft dit consortium de beschikking
over de gegevens en de expertise om de trends in de energiehuishouding
te presenteren, op een onafhankelijke wijze te duiden en in de juiste
context te plaatsen. Door het jaarlijks uitbrengen van deze Nationale
Energieverkenning kan het maatschappelijke debat rekenen op een
consistente en actuele informatiebasis.

Nationale Energieverkenning biedt brede kennisbasis voor maatschappelijk debat
Om het maatschappelijke en politieke debat over onze toekomstige
energiehuishouding te kunnen voeren is heldere en feitelijke informatie
over de stand van zaken en de verwachte ontwikkelingen essentieel.
Het is de ambitie van de Nationale Energieverkenning (NEV) om in
deze informatiebehoefte te voorzien. De NEV biedt inzicht in zowel
de fysieke kant van de energiehuishouding, met details en samenhang
van verschillende onderdelen, als economische aspecten, zoals
investeringen, kosten en werkgelegenheid. Door de realisaties uit het
verleden te verbinden met verwachte ontwikkelingen in de toekomst
(ramingen), brengt de NEV trends en afhankelijkheden in beeld.

Eerste NEV past binnen een groeimodel
U heeft de eerste Nationale Energieverkenning in handen. Deze past
in een groeimodel waarbij gebruikte methoden en dataverzameling
de komende jaren steeds verder op elkaar worden afgestemd om zo
de onderlinge consistentie en waar mogelijk de beleidsrelevantie van
de NEV verder te vergroten. Jaarlijks zullen er in de NEV thema’s en
onderwerpen worden uitgewerkt die aansluiten bij de actualiteit.
Informatiebron voor rapportageverplichtingen
De Nationale Energieverkenning heeft tevens een rol in de diverse
rapportageverplichtingen die Nederland kent rond de energiehuishouding en het energiebeleid. De NEV biedt onder andere op nationaal
niveau een basis voor rapportages aan de Tweede Kamer en de
rapportagecyclus van de Borgingscommissie van het Energieakkoord.
Op Europees niveau biedt de NEV de informatie voor verschillende

Consortium biedt een onafhankelijke duiding van trends
De ministeries van Economische Zaken, van Infrastructuur & Milieu

20

rapportages aan de Europese Commissie. Op mondiaal niveau kan de
NEV behulpzaam zijn voor rapportages aan onder andere de Verenigde
Naties en het Internationale Energie Agentschap. Cijfers in de NEV
zullen overigens niet altijd precies overeen komen met de cijfers
in internationale rapportages over energie en CO2. Internationale
rapportages gebruiken soms afwijkende definities en vragen in het
algemeen statistieken die definitief zijn vastgesteld. In de NEV wordt
ook gebruik gemaakt van (nader) voorlopige statistieken om zo actueel
mogelijk te zijn.

heeft actuele energiegerelateerde bedrijfseconomische gegevens en
informatie over beleid in wording ingebracht.

1.3 Algemene aanpak
1.3.1 Methoden en algemene uitgangspunten
Vernieuwend product met beproefde basis
De Nationale Energieverkenning 2014 is een vernieuwend product, maar
met een beproefde basis. De NEV vindt zijn belangrijkste basis in de
methodieken van de referentieramingen van ECN en PBL (ECN & PBL
2010, PBL & ECN 2012), de energiebalansstatistieken en de economische
radar duurzame energie van het CBS (CBS, 2013). Ten behoeve van
de NEV zijn deze methoden waar nodig aangepast en uitgebreid met
aanvullend deelonderzoek. De NEV bouwt daarmee voort op bestaande
en bewezen onderzoeksmethoden die worden toegepast door ECN,
PBL, CBS en RVO.nl. In vergelijking met de referentieramingen plaatst
de NEV 2014 de verwachte trendontwikkelingen meer in een historisch
perspectief en geeft meer aandacht aan ontwikkelingen op de korte
termijn. Daarnaast neemt de NEV niet alleen de fysieke ontwikkelingen
maar ook de economische aspecten en de innovatieprocessen mee,
waardoor een meer integrale beschouwing van het energiesysteem
ontstaat.

1.2 Rollen van de consortium partners
De Nationale Energieverkenning is door samenwerking tussen ECN,
PBL, CBS en RVO.nl tot stand gekomen. Alhoewel de Nationale Energie
Verkenning namens dit consortium is opgesteld, heeft ieder instituut
daarin een eigen rol en verantwoordelijkheid. ECN was verantwoordelijk voor de algemene coördinatie, met het PBL als mede-coördinator.
ECN en PBL zijn daarnaast verantwoordelijk voor de cijfers en teksten
over de projecties rond de energiehuishouding en de energiegerelateerde CO2-emissies. De teksten over realisaties zijn een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van alle consortiumpartners. ECN heeft een
aparte verantwoordelijkheid voor de projecties met betrekking tot de
werkgelegenheidseffecten. Het PBL is samen met het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) verantwoordelijk voor de cijfers
over de niet-CO2 broeikasgasemissies. Het CBS is verantwoordelijk
voor de historische cijfers over de realisaties van het energieverbruik,
het energie-aanbod en de economische indicatoren. RVO.nl, tenslotte,

Activiteiten bepalen het energieverbruik en de emissies
De NEV 2014 gebruikt bottom-up analyses om een energiebalans

21

van de Nederlandse energiehuishouding te construeren, zowel voor
het verleden als de toekomst. Ontwikkelingen in de verschillende
maatschappelijke en economische sectoren die tot een energievraag
leiden of waardoor energie geproduceerd wordt zijn geanalyseerd.
Op basis daarvan zijn alle energiestromen in kaart gebracht. Daarbij
wordt zoveel mogelijk gewerkt vanuit de kwantitatieve ontwikkeling
van de activiteiten zelf, zoals de productie van goederen, het gebruik
van apparaten, het verwarmen van gebouwen en het aantal gereden
kilometers. Voor de historie wordt daarvoor de feitelijke informatie
verzameld door het CBS uit vragenlijsten voor bedrijven en registraties
van netbedrijven en overheden. Voor de toekomstprojecties worden
de verwachte veranderingen van deze activiteiten berekend op basis
van aannames over ontwikkelingen in de economie, demografie en
energiemarkten. De projecties houden daarbij zoveel mogelijk rekening
met aangekondigde projecten en voornemens van overheden en andere
maatschappelijke actoren. De verwachte activiteitenniveaus worden
vervolgens omgerekend naar het daarbij horende energieverbruik en
de daarvoor benodigde energieproductie. Daarbij spelen de verwachte
technologische ontwikkelingen een belangrijke rol, zoals een verbetering
van de energie-efficiëntie en veranderingen in de brandstofmix voor
elektriciteitsproductie. Het energieverbruik wordt tenslotte omgerekend
naar CO2-emissies. De overige broeikasgasemissies worden uit de activiteitenniveaus van daarvoor relevante activiteiten bepaald.

de gebruikte modellen en de daarbij gehanteerde uitgangspunten (ECN
2013) is beschikbaar op de NEV-website.
De methoden die zijn gehanteerd bij het bepalen van de economische
indicatoren (toegevoegde waarde, investeringen en werkgelegenheid)
zijn voor wat betreft de waarnemingen beschreven in CBS (2014a,
2014b). Voor de projecties is een methode gehanteerd waarbij de
economische ontwikkeling van de exploitatiesectoren is afgeleid uit
de volume- en prijsontwikkelingen van de belangrijkste energieproducten van deze sectoren. Daarbij is ook rekening gehouden met de
inkoopkosten van energie. Voor de reële lonen, arbeidsproductiviteit
en ontwikkeling van vaste kosten zijn voor de sectoren representatieve trends aangehouden. De toekomstige investeringen in energieproductiecapaciteit zijn gebaseerd op in de verkenning opgenomen
ontwikkelingen.
Genoemde beschrijvingen, verschillende achtergronddocumenten
en een rubriek frequently asked questions zijn ontsloten via de
NEV-website.
Referentiescenario NEV 2014
De toekomst is inherent onzeker. Ontwikkelingen in economie,
demografie, brandstofprijzen, technologie en menselijk gedrag
zijn slechts beperkt te voorspellen. Omdat deze factoren een
grote invloed uitoefenen op de energiehuishouding kennen de
NEV-toekomstprojecties onvermijdelijk een grote onzekerheid. Het
doel van de NEV is echter niet om alle mogelijke ontwikkelingen en
onzekerheden in kaart te brengen, maar om op basis van de meest

De NEV 2014 maakt gebruik van een combinatie van modellen voor de
verschillende onderdelen van de energiehuishouding, die onderling
gegevens uitwisselen. Gezamenlijk leiden deze tot een volledige en
consistente energiebalans voor Nederland. Een beknopte toelichting op

22

actuele inzichten over genoemde factoren een beeld te geven van
de meest plausibele toekomstsituatie. De NEV 2014 geeft daarom
één inschatting van de toekomst voor deze veelal exogene ontwikkelingen. Er ontstaat daarmee een scenario dat het voorwaardelijke
uitgangspunt vormt voor de projecties: áls de ontwikkelingen zo gaan
als wordt aangenomen, dán zijn de consequenties voor de energiehuishouding zoals beschreven. Dat neemt overigens niet weg dat er (grote)
onzekerheden zijn rond (exogene) factoren zoals de olieprijs. Daarom
wordt gewerkt met onzekerheidsbandbreedtes (zie hieronder).

Onzekerheidsbandbreedtes en middenwaardes
Om een beeld te geven van de onzekerheden in de resultaten worden
in de NEV 2014 op verschillende plaatsen bandbreedtes gehanteerd.
Ook de effecten van beleidsmaatregelen kunnen onzeker zijn, omdat
de beïnvloeding van (markt)gedrag meestal moeilijk voorspelbaar is.
De NEV varianten gaan uit van de meest plausibele inschatting van het
beleidseffect, op basis van berekeningen en expertinschattingen. De
bandbreedtes houden rekening met de onzekerheid in dit beleidseffect.
De onzekerheidsbandbreedtes geven een 90 procent-betrouwbaarheidsinterval. Dat betekent dat uitkomsten buiten de bandbreedte zeer
onwaarschijnlijk, maar wel voorstelbaar zijn. Het effect van onzekere
ontwikkelingen is niet integraal doorgerekend. Zeker bij tegelijk
optreden van belangrijke afwijkingen kunnen effecten elkaar versterken.
De onzekerheidsanalyse houdt daarmee geen rekening. Ook met
extreme externe gebeurtenissen, zoals oorlogen of grote rampen, wordt
in de bandbreedte geen rekening gehouden.

Twee beleidsvarianten voor energie- en klimaatbeleid
De ontwikkeling van de energiehuishouding wordt verder beïnvloed
door beleid van overheden en maatregelen van andere maatschappelijke
actoren, zoals bedrijven. Energie- en klimaatbeleid is niet statisch, maar
wordt regelmatig bijgesteld om de ontwikkeling van de energiehuishouding in de gewenste richting bij te sturen. Het referentiescenario van de
NEV 2014 gebruikt twee beleidsvarianten, die slechts verschillen in welke
beleidsinstrumenten en afspraken worden meegenomen.

Correctie voor weersinvloeden
Een speciale variabele is die van weersinvloeden. Koude of warme
winters of zomers hebben een significante invloed op het energieverbruik en zon- en windrijkheid heeft invloed op de productie
hernieuwbare energie. De NEV 2014 maakt gebruik van temperatuurgecorrigeerde waarden van het gerealiseerde energieverbruik, zodat de
trends in de energiehuishouding beter zichtbaar worden. De gepresenteerde waarden wijken daardoor veelal af van de gerapporteerde
statistiek. Uitzonderingen hierop vormen de historische waarden voor
broeikasgasemissies, waarvoor waarden worden gepresenteerd die niet
gecorrigeerd zijn voor variaties in het weer.

De beleidsvariant ‘vastgesteld beleid’ geeft de verwachte ontwikkeling
van de energiehuishouding bij uitvoering van het beleid dat via wetten
en bindende afspraken is geïnstrumenteerd. De variant ‘voorgenomen
beleid’ neemt ook voorgenomen beleidsmaatregelen mee, die nog niet
formeel zijn vastgelegd maar al wel openbaar en voldoende concreet zijn.
Het verschil tussen beide varianten geeft daarmee een beeld van het
effect van de beleidsvoornemens. Paragraaf 1.4.2 geeft meer detail over
de precieze invulling van de beleidsvarianten, en over hoe de afspraken
uit het Energieakkoord hierin zijn verwerkt.

23

Alle projecties gaan uit van de verwachte gemiddelde temperatuur in
elk jaar, rekening houdend met de stijgende trend in de temperatuur.
Onzekerheid met betrekking tot afwijkingen van de gemiddelde jaartemperaturen zijn niet meegenomen in de bandbreedtes.

de Nationale rekeningen (CBS 2014c) en de herziene cijfers van de
Economische Radar duurzame energiesector (CBS 2014b).
NEV 2014 gebruikt prijspeil 2013
Alle bedragen in de NEV 2014 worden weergeven volgens het
gemiddelde prijspeil in 2013, tenzij anders vermeld. Historische bedragen
zijn voor inflatie gecorrigeerd via de Europees geharmoniseerde inflatiecorrectiemethode (HICP). Waar relevant is in de berekeningen voor
het toekomstige inflatieniveau in 2014 en 2015 1,5 procent aangenomen,
en in alle latere jaren 2 procent1. De wisselkoers van de euro met U.S.
dollars betreft de gemiddelde wisselkoers in 2012, conform de Macro
Economische Verkenning 2014 (uit september 2013) van het CPB 1,28
dollar per euro.

NEV sluit zoveel mogelijk aan bij definities van energiebeleid
De NEV sluit zo veel mogelijk aan bij de definities van energieverbruik,
energiebesparing en emissie van broeikasgassen zoals die gebruikt
worden in het energiebeleid. Doordat verschillende energiebeleidsdoelen niet altijd dezelfde afbakening hebben, kunnen de relevante
ontwikkelingen op basis van verschillende definities beschreven worden.
Daarbij valt een gedeelte van het energieverbruik momenteel buiten elk
van de beleidsdoelen voor energie, terwijl de NEV de gehele energiehuishouding beschrijft.

1.3.2 Beleidsvarianten en beleidsmatige
uitgangspunten

In de NEV is daarom uitgegaan van de specifieke beleidsdefinities
daar waar energiebesparing of emissies worden vergeleken met de
betreffende beleidsdoelen. In overige gevallen wordt zoveel mogelijk
uitgegaan van algemeen toepasbare definities. Waar van deze definities
wordt afgeweken, is dit specifiek vermeld.

Varianten met toekomstig energie- en klimaatbeleid
Zoals beschreven presenteert de NEV twee beleidsvarianten:
‘vastgesteld beleid’ en ‘voorgenomen beleid’. In deze beleidsvarianten
zijn de beleidsmatige uitgangspunten van het Nederlandse en Europese
beleid, inclusief de afspraken uit het Energieakkoord, opgenomen.
De variant ´vastgesteld beleid´ omvat de maatregelen die door de
Rijksoverheid of de Europese Unie zijn gepubliceerd en maatregelen
die door marktpartijen, ’maatschappelijke organisaties en andere

NEV 2014 gebruikt meest recente statistiek
Bij het bepalen van toekomstige ontwikkelingen in de energiesector
en emissies zijn de gebruikte modellen zoveel mogelijk afgestemd op
de meest recente statistieken. In veel gevallen is gebruik gemaakt van
voorlopige cijfers voor 2013, anders is teruggevallen op 2012. In uitzonderingsgevallen zijn gegevens van eerdere jaren gebruikt. De economische
cijfers voor de realisaties zijn gebaseerd op de gereviseerde cijfers van

1 In hoofdstuk 6 is het inflatieniveau in 2015 op 2 procent verondersteld.

24

overheden bindend zijn vastgelegd per eind april 2014. Enkele afspraken
uit het Energieakkoord die reeds concreet en bindend zijn vastgelegd
zijn ook in deze variant opgenomen. De variant ‘voorgenomen beleid’
neemt naast de vastgestelde maatregelen ook beleidsvoornemens mee.
Voorgenomen maatregelen zijn meegenomen voor zover dat in mei 2014
openbaar was, officieel medegedeeld, en concreet genoeg uitgewerkt.
Een groot deel van de afspraken uit het Energieakkoord valt hieronder
(zie ook hieronder). Tabel 1.1 geeft enkele belangrijke maatregelen en
verschillen tussen de varianten. Een volledig overzicht van maatregelen
die in de NEV 2014 zijn meegenomen, is weergegeven in bijlage A.

Tenzij beleidsinstrumenten specifiek als eenmalige of kortlopende instrumenten zijn vormgegeven is het algemene uitgangspunt dat beleidsinstrumenten in de toekomst in principe met gelijkblijvende intensiteit
doorlopen, ook waar dit formeel niet is vastgelegd. Voor enkele instrumenten met betrekking tot hernieuwbare energie bestaat daarover echter
significante onzekerheid. De Europese richtlijnen voor brandstofkwaliteit
en hernieuwbare energie lopen expliciet tot en met 2020, waardoor de
verplichting voor een aandeel hernieuwbare energie voor vervoer na 2020
op basis van EU-wetgeving niet langer gestimuleerd wordt. Ook is bij het
ontbreken van een bindend nationaal doel voor hernieuwbare energie na
2023 onzeker of na dat jaar nieuwe SDE+-beschikkingen zullen worden
uitgegeven, gegeven de discussie over Europese klimaat- en energiedoelen en een Europese harmonisatie van de stimulering van hernieuwbare energie. De NEV 2014 presenteert daarom specifiek met betrekking
tot hernieuwbare energie een extra beleidsvariant, waarin een striktere
interpretatie van deze instrumenten is toegepast. Deze variant is verder
gelijk aan de variant voorgenomen beleid.

Tabel 1.1 Belangrijke verschillen tussen NEV beleidsvarianten

NEV variant

Vastgesteld beleid

Vastgesteld en
voorgenomen beleid

Vastgesteld beleid
(strikt) en voorgenomen
beleid

Enkele belangrijke maatregelen
- Europese emissiehandel (ETS)
- Europese energie- en CO2-normen voor voertuigen
en apparaten
- subsidies hernieuwbare energie (o.a. SDE+)
- sluiting vijf kolencentrales

Afspraken Energieakkoord nog beperkt uitgewerkt
In 2013 is onder auspiciën van de SER het Energieakkoord getekend (SER
2013). Hierin heeft een groot aantal verschillende maatschappelijke
organisaties, inclusief ministeries, een groot aantal afspraken vastgelegd.
Het akkoord betreft zowel procesmatige afspraken en doelen, als uit te
voeren maatregelen, zoals het instellen van een fonds om energiebesparing in gebouwen te financieren. Voor zover de afspraken voldoen aan
de criteria die gelden voor vastgesteld en voorgenomen beleid zijn deze
opgenomen in de beleidsvarianten voor vaststaand of voorgenomen
beleid. Voor de invulling van de beleidsvarianten is zo goed als mogelijk

Belangrijke verschillen met variant vastgesteld
beleid:
- verlaging emissieplafond ETS
- aanscherping energienormen gebouwen
- meeste afspraken uit het Energieakkoord
Belangrijke verschillen met variant vastgesteld en
voorgenomen beleid:
- geen nieuwe openstellingen van subsidies voor
hernieuwbare energie vanaf 2023
- geen verplicht aandeel hernieuwbare energie
vervoer na 2020

25

aangesloten bij het proces dat via de Borgingscommissie van het
Energieakkoord loopt ten behoeve van de jaarlijkse voortgangsrapportage Energieakkoord (SER 2014).

bruto eindverbruik dient als noemer voor de berekening van het aandeel
hernieuwbare energie. Naast het finaal verbruik behandelt de NEV ook
het primaire energieverbruik. Hierin zijn ook de omzettingsverliezen
meegenomen, met name bij de elektriciteitsopwekking. De energiedragers die niet voor energiedoeleinden worden verbruikt, met name als
grondstof in de chemie en kunstmestindustrie, vallen grotendeels buiten
de scope van het energiebeleid. Dat geldt ook voor de bunkers van de
internationale zee- en luchtvaart. Toch zijn deze posten omvangrijk en
relevant voor de CO2-emissie en de energievoorzieningszekerheid.

De meeste afspraken en maatregelen van het Energieakkoord waren
ten tijde van dit schrijven echter nog onvoldoende concreet uitgewerkt.
Om toch rekening te kunnen houden met het Energieakkoord is er, voor
zover dat nodig was, uitgegaan van de veronderstelde invulling zoals
die is gehanteerd in de beoordeling van het Energieakkoord (ECN & PBL
2013). Vanwege de onzekerheid over de invulling van die afspraken is
het effect ervan dus ook nog niet goed te bepalen. Deze onzekerheid is
daarom opgenomen in de onzekerheidsbandbreedtes.

In sommige gevallen wordt ook het verbruikssaldo van energie als
maat voor energieverbruik gebruikt. Dit saldo betreft de som van alle
energiedragers die in een sector worden verbruikt, minus de levering van
energiedragers vanuit die sector naar andere sectoren.

1.4 Centrale definities en begrippen

Kortweg is energiebesparing hetzelfde doen met minder energieverbruik. De meest breed gedragen definitie in het nationale energiebeleid is vastgelegd in het protocol monitoring energiebesparing
(PME) (Boonekamp et al. 2001). Dit wordt ook als algemene maat voor
besparing in de NEV gebruikt. Veranderingen in energieverbruik worden
op basis van dit protocol toegeschreven aan volumeveranderingen
(meer of minder van een bepaalde activiteit), structuurveranderingen
(‘iets anders doen’ in plaats van ‘hetzelfde’) en energiebesparing. Het
besparingsniveau wordt berekend in termen van het primair energieverbruik; besparingen in het eindverbruik worden weergegeven in de
hoeveelheid primaire energie die daarmee wordt vermeden. Daarmee
vallen ook de ontwikkelingen in efficiëntie van de energieopwekking
binnen de definitie.

Energieverbruik: Centraal in de NEV staat het energieverbruik bij
eindverbruikers, het finaal energieverbruik. Voor het sectorale energieverbruik bestaat dit uit de som van het verbruik van energiedragers voor
energiedoeleinden die binnen de sector worden gebruikt. In geval van
inzet voor eigen opwekking van warmte en/of elektriciteit wordt niet de
input, maar de output in de vorm van de geproduceerde warmte en elektriciteit meegeteld. Het maakt voor die definitie dus niet uit of de warmte
en elektriciteit door de gebruiker zelf wordt opgewekt of van externe
leveranciers wordt betrokken. Voor het nationale totaal eindverbruik
wordt aangesloten bij de Europese definitie van het bruto eindverbruik.
Dat bestaat uit de optelsom van het sectorale finale energieverbruik,
met daarbovenop het gebruik voor vliegverkeer en netverliezen. Het

26

1.5 Leeswijzer

De methode voor het bepalen van energiebesparing die gebruikt wordt
in de Europese richtlijn energie-efficiëntie (EED) is een zeer complex.
Lidstaten kunnen van een aantal posten zelf bepalen of deze wel of
niet meetellen. De richtlijn bevat een cumulatief doel voor de totale
bespaarde energie in de periode 2014-2020, en een doel voor het gemiddelde jaarlijkse besparingstempo. Het gaat in die richtlijn alleen om de
energiebesparing die een lidstaat behaalt via nationale maatregelen;
besparing die het gevolg is van Europese regelgeving telt niet mee.

Hoofdstuk 2 beschrijft de factoren die bepalend zijn voor de ontwikkeling
van de Nederlandse energiehuishouding, zoals de ontwikkeling van de
economie, energieprijzen en het energie- en klimaatbeleid. Hoofdstuk
3 gaat in op de ontwikkeling van de energievraag en de energievoorziening op nationaal niveau. Belangrijke beleidsindicatoren zoals energiebesparing, hernieuwbare energie en de emissie van broeikasgassen
komen daarin aan bod. In hoofdstuk 4 wordt dieper ingegaan op de
nationale ontwikkelingen, door de ontwikkeling per sector te beschrijven.
Achtereenvolgens worden daarbij de gebouwde omgeving, verkeer en
vervoer, landbouw, industrie en de verschillende onderdelen van de
energievoorziening onder de loep genomen. Ook de ontwikkeling van de
overige broeikasgassen wordt in dit hoofdstuk behandeld. Hoofdstuk 5
belicht het innovatieproces en de omgeving waarbinnen dat plaatsvindt.
Het hoofdstuk focust op de rol van innovatie binnen de transitie naar een
koolstofarme energiehuishouding op de lange termijn. Er wordt ingezoomd op de innovatietrajecten van twee voor de energietransitie belangrijke technologieën: elektrische personenauto’s en wind op zee. Hoofdstuk
6, tenslotte, beschrijft de ontwikkelingen van werkgelegenheid, toegevoegde waarde, investeringen en internationale handel die samenhangen
met energiegerelateerde activiteiten.
De cijfermatige resultaten zijn te raadplegen in de tabellenbijlage die als
losse bijlage is gepubliceerd op de websites van de consortium­partners.
Daarnaast zijn resultaten van deze NEV te raadplegen op de MONITwebsite (http://monitweb.energie.nl). Daar kunt u zelf grafieken en
tabellen maken van onder meer het Nederlandse energie­verbruik en emissies, vanaf 1990 tot nu, naar behoefte uitgebreid met toekomstige jaren.

In het Energieakkoord zijn twee doelen ten aanzien van energiebesparing opgenomen, die een verschillende afbakening hebben. Het
‘100 petajoule doel’ heeft betrekking op extra besparing in 2020 op
finaal energieverbruik ten opzichte van de besparing die zonder het
Energieakkoord al verwacht werd. Het doel ‘energiebesparingstempo
1,5 procent’ heeft betrekking op het totale nationale energiebesparingstempo bij eindverbruikers; de definitie verschilt daarmee van het
besparingstempo in de EED. Energiebesparing door efficiëntere energie-omzetting valt buiten beide definities.
Broeikasgasemissie: Voor broeikasgassen wordt in de NEV uitgegaan
van definities volgens de richtlijnen van het Intergouvernementele
Panel over Klimaatverandering (IPCC) uit 1996. Dit betekent onder
meer dat de emissie door internationale lucht- en zeevaart niet wordt
toegerekend aan de nationale emissie. Voor de emissie in 2013 gaan de
(voorlopige) officiële statistieken uit van de IPCC-richtlijnen uit 2006.
Omdat de NEV 2014 daar nog geen rekening mee kon houden, zijn de
vermelde emissiecijfers over 2013 een inschatting uitgaande van de
richtlijnen uit 1996.

27

2

In dit hoofdstuk staan de factoren centraal
die bepalend zijn voor de ontwikkeling van

Omgevings­
factoren

de Nederlandse energiehuishouding.
Belangrijke bevindingen in dit hoofdstuk zijn:
• De economie blijft groeien, maar met een lager
tempo dan voor de recessie van 2008.
• Prijzen van fossiele brandstoffen stijgen in de
toekomst verder. De prijs van CO2-emissierechten
is in de afgelopen jaren flink gedaald, maar zal naar
verwachting weer geleidelijk stijgen.
• Nederland en andere Europese landen hebben
energie- en klimaatdoelen gesteld om hun energie­
huishouding te verduurzamen.

28

Belangrijke omgevingsfactoren
voor de Nederlandse
energiehuishouding

CO2-prijs

20%

Verandering tussen

2007

Olieprijs

Doel

2013

-80% 2013

Europees aandeel
hernieuwbare
energie in 2020

+95% 2020

Verandering tussen

Verandering tussen

2000

2013

Kolenprijs

2000

+61% 2013

2013

+10% 2020

+194% 2013
+17% 2020

Doel

16%

Economie
Verandering tussen

Nederlands aandeel
hernieuwbare
energie in 2023

2001

+12% 2013

2013

+13% 2020

Gasprijs
Verandering tussen

2000

2013

Doel

20%

+54% 2013

Europese vermindering
van broeikasgassen
tussen 1990 en 2020

+25% 2020
29

In dit hoofdstuk staan de factoren centraal die bepalend zijn voor
de ontwikkeling van de Nederlandse energiehuishouding. Met
uitzondering van het energie- en klimaatbeleid dat in Nederland
wordt gevoerd, zijn dit factoren waar Nederland geen of slechts
beperkte invloed op kan uitoefenen.
2.1.1 Zwaartepunt Nederland:
uitvoering Energieakkoord

Allereerst wordt het energie- en klimaatbeleid dat in Nederland,
Europa en omringende landen wordt gevoerd beschreven en in
context geplaatst. Vervolgens zal worden ingegaan op andere externe
factoren, zoals de ontwikkeling van de economie en brandstofprijzen.

Om de doelen van het Nederlandse energiebeleid (zie Tabel 2.1)
te halen, staat uitvoering van het ‘Energieakkoord voor Duurzame
Groei’ centraal (SER 2013). In het akkoord zijn concrete maatregelen
afgesproken voor de periode tot 2020/2023. Het Internationaal
Energieagentschap verbindt het succes van het Nederlandse energieen klimaatbeleid aan de realisatie van het akkoord en adviseert
Nederland om daarnaast een kostenefficiënt lange termijn kader
voor na 2020 te ontwikkelen (IEA 2014).

2.1 Beleidsontwikkelingen energie en klimaat
Het huidige Nederlandse energiebeleid richt zich op vier
samenhangende thema’s: beschikbaarheid van voldoende energie,
betaalbare energie voor bedrijven en huishoudens, schone energie,
en het optimaal benutten van economische kansen die samenhangen
met de energieverzorging. Bij de realisatie van het energiebeleid
spelen Europese afspraken een belangrijke rol, maar ook bredere
internationale afspraken zoals in het geval van de emissie van
broeikasgassen en luchtverontreinigende stoffen. Het stelsel van
Europese en deels daarvan afgeleide nationale doelen is richtinggevend voor het Nederlandse energie- en klimaatbeleid.

Het Energieakkoord heeft brede maatschappelijke en politieke steun
en draagt bij aan grotere continuïteit in het Nederlandse energie- en
klimaatbeleid. Partijen die het Energieakkoord hebben ondertekend
stellen (SER 2014a) dat er na een periode van wisselend beleid
met het akkoord nu een langetermijnperspectief is gekomen met
afspraken voor de korte en middellange termijn om zo vertrouwen

30

te creëren en investeringszekerheid bij burgers en bedrijven te
reduceren. Met het Energieakkoord is er een uitvoeringsplan voor
het realiseren van de voor 2020 geldende Europese doelstellingen
voor hernieuwbare energie en energiebesparing (ECN & PBL 2013).
Veel afspraken zijn of worden momenteel uitgewerkt; de effecten
daarvan moeten nog zichtbaar worden (SER 2014a). De voorzitter
van de Borgingscommissie stelt in zijn brief (SER 2014b) dat de
weg naar een duurzame energievoorziening lang is en vele hordes
kent, waarbij hij wijst op de aandachtspunten die er per implementatiedomein in de voortgangsrapportage 2014 zijn genoemd. Deze
aandachtspunten vormen risico’s die in de projecties van deze NEV
tot uitdrukking komen. In 2016 vindt een voortgangsevaluatie van het
akkoord plaats op grond waarvan over het vervolg wordt besloten.

verminderen van het gebruik van gefluoreerde gassen met een sterk
opwarmingspotentieel.

2.1.2 Zwaartepunt Europa: verder kijken dan uitvoering
2020-raamwerk voor energie- en klimaatbeleid
Het Europese beleidskader bepaalt in belangrijke mate de context
voor het Nederlandse energie- en klimaatbeleid. Het EU-beleid
voor 2020 is uitgewerkt in concrete doelen en instrumenten en
speelt in de uitvoering van het Nederlandse beleid een grote rol.
Op dit moment wordt gesproken over de concretisering van het
beleidskader voor 2030. Dit is een onderwerp met hoge prioriteit
waarin ook de recente politieke spanningen met Rusland een
belangrijke rol spelen.

Voor Nederland belangrijke beleidsinstrumenten vloeien deels voort
uit Europese afspraken, zoals het Europese emissiehandels-systeem
(ETS), de energieprestatienormen en -labels voor gebouwen en
apparaten, het verplichte aandeel hernieuwbare energie voor verkeer
en vervoer, reductieverplichting broeikasgasemissie in de brandstofketen en de CO2-prestatienormen voor voertuigen. Daarnaast kent
Nederland eigen instrumenten in de vorm van een uitgebreid stelsel
van fiscale regelingen, wettelijke normen, convenanten en subsidies.

Energie- en klimaatbeleid voor 2020
Het Europese raamwerk voor energie- en klimaatbeleid gericht
op 2020 kent doelen voor broeikasgasemissies, hernieuwbare
energie en energie-efficiëntie. De doelen zijn in verschillende mate
juridisch bindend voor lidstaten, en zijn gegoten in richtlijnen en
verordeningen. Tabel 2.1 geeft een overzicht van de doelen voor
Nederland en een aantal omringende landen. De meeste omringende
landen kennen, in aanvulling op de Europese afspraken, soms
vergaande nationale energie- en klimaatdoelen voor 2020 en verder.

Om de klimaatdoelen te halen wordt, naast beleid dat gericht
is op het verminderen van de CO2-emissies, ook beleid gevoerd
op het verminderen van de emissie van overige broeikasgassen.
Het gaat hier onder meer om afvalbeleid, zoals het beheer
van stortplaatsen en het behandelen van afvalwater, en het

Een belangrijk Europese instrument voor realisatie van de
2020-doelen is het Europese emissiehandelsysteem (ETS). Daarnaast

31

zijn er wettelijke instrumenten voor broeikasgasemissies die
niet onder het ETS vallen, hernieuwbare energie, CO2intensiteit
van brandstoffen, energie-efficiëntie (gebouwen, producten), en
de emissie van voertuigen. Ook kent de EU instrumenten voor
ondersteuning van projecten voor de afvang en opslag van CO2 (CCS).

beleidsdossier emissiehandel). De emissies van de niet-ETS sectoren
van alle lidstaten gezamenlijk zullen met 30 procent moeten worden
gereduceerd t.o.v. 2005 om het 40 procent-doel te kunnen realiseren.
Deze inspanning zal op basis van nader vast te stellen principes over
de lidstaten worden verdeeld.

Het post-2020 beleidskader
Europees energie- en klimaatbeleid voor na 2020 is nog niet
vastgesteld en wordt momenteel intensief besproken op basis van
voorstellen van de Europese Commissie. Deze heeft in januari 2014
een beleidskader voor klimaat en energie in de periode 2020-2030
voorgesteld (EC 2014a). Hiermee wordt voorzien in een behoefte van
lidstaten en investeerders om meer duidelijkheid te geven over de
richting van het beleid na 2020. Het voorstel voor het 2030-kader
is sindsdien aangevuld met een voorstel voor een strategie om de
Europese energiezekerheid te verbeteren (EC 2014b) en een analyse
van de bijdrage van energie-efficiëntie aan zowel de realisatie van
klimaatdoelen als het verbeteren van de energievoorzieningszekerheid. De Commissie stelt een 30 procent energie-efficiëntie doel voor
2030 voor (EC 2014c).

Onderdeel van het 2030-pakket is het voorstel voor een nieuw
bestuursmodel. Nationale plannen voor ‘concurrerende, veilige en
duurzame energie’ staan hierin centraal. Lidstaten moeten deze
plannen zelf opstellen op basis van een leidraad van de Commissie.
Deze uniforme aanpak moet bijdragen aan grotere investeringszekerheid, transparantie en coherentie. Coördinatie en toezicht
wordt door de EU versterkt. Deze plannen betreffen de gehele
energiehuishouding en gaan daarom verder dan de huidige nationale
actieplannen voor hernieuwbare energie (NREAP) en energiebesparing (NEEAP) waarin lidstaten dienen aan te geven hoe zij de
afgesproken doelen voor 2020 willen gaan realiseren.

Centraal in de voorstellen voor het 2030-beleidskader staan een
bindend broeikasgasreductiedoel van 40 procent in 2030 t.o.v.
1990 (te realiseren met maatregelen binnen de EU) en een bindend
doel voor hernieuwbare energie van ten minste 27 procent van
het finaal energieverbruik voor de EU als geheel. De Nederlandse
regering heeft zich voor deze doelen uitgesproken. Tevens doet
de Commissie voorstellen voor aanpassingen aan het ETS (zie

32

Tabel 2.1 Overzicht van de belangrijkste kwantitatieve doelen voor het energie- en klimaatbeleid in Nederland en omringende landen.
Er is onderscheid gemaakt tussen Europese afspraken en nationale doelen. De Nederlandse nationale energiedoelen zijn vastgelegd in het Energieakkoord (SER 2013).
Nederland

België

Denemarken

Duitsland

Frankrijk

Verenigd Koninkrijk

20%

14%

14%

16%

30%

18%

23%

15%

Energiebesparingstempo
1,5%/jaar (2013-2020)

34% broeikasgas-emissiereductie t.o.v. 1990

40% broeikasgas-emissiereductie t.o.v. 1990

100 petajoule additionele
besparing finaal
energieverbruik

12% reductie van het
primaire energieverbruik
t.o.v. 2006

20% reductie van het
primair energieverbruik
t.o.v. 2008

15.000 extra banen (20162020) gerelateerd aan
de uitvoering van het
Energieakkoord

35% hernieuwbare
energie in finaal
energieverbruik

18% hernieuwbare
energie in finaal
energieverbruik

50% windenergie in de
elektriciteits- consumptie

35% hernieuwbaar
opgewekte elektriciteit
(2025: 40-45%)

Europese doelen
Broeikasgasreductiedoel niet-ETS sectoren t.o.v. 2005
16%

15%

Aandeel hernieuwbare energie in finaal energieverbruik
14%

13%

2020

Nationale doelen

16% hernieuwbare
energie in finaal energieverbruik (2023)

10% biobrandstoffen in
de transportsector

6.000 megawatt wind
op land
4.450 megawatt wind op
zee (in 2023)

33

Nederland

België

Denemarken

Duitsland

Frankrijk

Verenigd Koninkrijk

géén olie voor warmte-productie en gebruik
van steenkolen

55% broeikasgas-emissiereductie
t.o.v. 1990

40% broeikasgas-emissiereductie t.o.v. 19901

50% broeikasgas-emissiereductie t.o.v. 1990
(2027)

100% hernieuwbare
elektriciteit- en warmteproductie in 2035

30% hernieuwbare
energie in finaal
energieverbruik

Nationale doelen

2030

17% broeikasemissie­
reductie in transport en
mobiliteit t.o.v. 1990

50% hernieuwbaar
opgewekte elektriciteit
(2035: 55-60%)

32% hernieuwbare
energie in finaal
energieverbruik1
30% reductie gebruik
fossiele brandstoffen
t.o.v. 20121
50% kernenergie in de
elektriciteits-productie
(2025)1

2050

80-95% broeikasgas­
emissiereductie t.o.v.
1990

100% hernieuwbare
energie in de energie en
transport sectoren

60% broeikasgasemissiereductie in transport en
mobiliteit t.o.v. 1990

80-95% broeikasgasemissiereductie t.o.v.
1990
50% besparing primair
energieverbruik t.o.v.
2008
60% hernieuwbare
energie in finaal
energieverbruik
80% hernieuwbaar
opgewekte elektriciteit

1 Op grond van de wetsvoorstellen van de Franse regering op 30 juli 2014.

34

75% broeikasgas-emissiereductie t.o.v. 1990
50% besparing primair
energieverbruik t.o.v.
20141

ten minste 80% broeikasgas-emissiereductie
t.o.v. 1990

2.1.3 Zwaartepunten in omringende landen

Als enig West-Europees land wordt België op korte termijn geconfronteerd met een capaciteitstekort in de elektriciteitsproductie.
Deze situatie is ontstaan door het ontbreken van een stabiel investeringsklimaat, ongunstige marktomstandigheden waardoor, net als
in andere West-Europese landen, gascentrales niet meer rendabel
kunnen draaien, en onvoldoende hoogspanningsverbindingen met de
buurlanden (De Meulemeester 2014; SIA 2014).

De Nederlandse energievoorziening valt niet los te bezien van de
ontwikkeling in omringende landen. Zo zijn elektriciteitsmarkten in
Noordwest-Europa relatief sterk met elkaar verbonden via infrastructuur en handel. Ook de handel in gas wordt beïnvloed door
ontwikkelingen in omringende landen. Wijzigingen in het beleid in
bijvoorbeeld Duitsland kan daarom grote gevolgen hebben voor de
Nederlandse energievoorziening. Deze paragraaf behandelt de meest
in het oog springende actuele ontwikkelingen.

Traditioneel is de Belgische elektriciteitsvoorziening sterk
georiënteerd op Frankrijk dat immers lang een exporteur was van
relatief goedkope atoomstroom. Nu Frankrijk in de winter geen
overschotten meer kent en de prijs van atoomstroom stijgt (zie
hieronder) moet België op zoek naar een andere oplossing. De hoogspanningsverbindingen met Nederland zijn beperkt en met Duitsland
afwezig. Hierdoor kan België maar in geringe mate profiteren van
de overcapaciteit in deze buurlanden en van de in Duitsland sterk
gedaalde groothandelsprijzen voor elektriciteit. Een verbinding met
Duitsland is in voorbereiding welke volgens huidige planning in 2019
beschikbaar komt (ELIA 2013).

België
België kent in aanvulling op de Europese afspraken voor 2020
geen aanvullende nationale doelstellingen voor het energie- en
klimaatbeleid (Tabel 2.1). De uitvoering van het beleid is belegd bij
de federale en de in hoge mate autonome regionale overheden. Zo
richt de federale overheid zich op wind op zee en houden de andere
overheden zich bezig met andere vormen van hernieuwbare energie
en met energiebesparing. De complexe institutionele structuur
bemoeilijkt de uitvoering van het beleid. Verschillende maatschappelijke partijen hebben zodoende de regering in juni 2014 opgeroepen
werk te maken van een Energiepact (zie: energiepact.be).

Om de capaciteitsproblemen in de elektriciteitsvoorziening te
ondervangen kent België vanaf 2014 een strategische reserve
voor de winter. Indien een tekort in de winter is voorzien kan de
Belgische netbeheer na toestemming van de federale minister een
centrale contracteren. Deze ontvangt dan een basisvergoeding, een
vergoeding voor activering indien nodig, en een prijs voor geleverde
stroom (Wathelet 2013).

Kernenergie speelt een belangrijke rol in de Belgische elektriciteitsvoorziening (50-60 procent van de elektriciteit wordt geleverd door
de centrales Doel en Tihange). De Belgische Kernuitstapwet regelt het
gefaseerd sluiten van kerncentrales vanaf 2015 tot uiterlijk in 2025. Bij
knelpunten in de voorzieningszekerheid kan dit traject worden aangepast.

35

Denemarken
Denemarken heeft een ambitieus energie- en klimaatbeleid waarin
energiebesparing en hernieuwbare energie een grote rol spelen.
Het land kent in aanvulling op de Europese afspraken verdergaande
nationale doelstellingen (zie Tabel 2.1). Denemarken streeft ernaar
om in 2050 onafhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen. Sinds
de oliecrises in jaren 70 van de vorige eeuw speelt dit in de Deense
politiek een grote rol (DEA 2012).

In de energieproductie is een belangrijke rol weggelegd voor
windenergie. Daarnaast zijn er subsidies en ondersteunings­
programma’s voor biogas en zonne-energie. Subsidies (feed-in premies)
voor groene elektriciteitsproductie worden betaald uit een heffing op
de elektriciteitsrekening van consumenten. In 2012 was deze heffing
gemiddeld ongeveer 2 eurocent/kilowattuur (MCEB 2013).
Duitsland
Het Duits energiebeleid, beter bekend als de Energiewende, heeft een
koolstofarm energiesysteem in 2050 tot doel, zonder kernenergie,
op basis van vooral energiebesparing en hernieuwbare energie. De
Energiewende kent een complexe voorgeschiedenis waarin niet alleen
de anti-kernenergiebeweging een grote rol heeft gespeeld maar
waarin ook altijd veel aandacht was voor de belangen van de Duitse
industrie. De uitgangspunten van de Energiewende zijn neergelegd
in het Energieconcept uit 2010 en het besluit uit 2011 om uit de
kernenergie te stappen (sluiting laatste centrale voorzien in 2022).
Kwantitatieve doelen tot 2050 voor verschillende onderdelen van het
energiesysteem geven richting aan het transitieproces. Voor 2020 zijn
er nationale doelen die verder gaan dan de Europese afspraken (Tabel
2.1) (Bmegawatti 2014a).

Het Deense energieakkoord 2012-2020 is een politieke overeenkomst
tussen vrijwel alle partijen in het Deense parlement. Het akkoord
geeft concrete doelen, uitgangspunten en middelen voor de periode
tot 2020 binnen de ambities voor 2050. De overeenkomst wordt
ook beschouwd als een belangrijke steun in de rug voor onderzoek,
ontwikkeling en demonstratie van groene technologieën (MCEB 2012).
Denemarken spant zich fors in om zowel de efficiëntie in de energieproductie te verhogen als de energieconsumptie te verlagen. Met de
energiebedrijven is een convenant gesloten om jaarlijks energie te
besparen. Veel aandacht is er voor energierenovatie van bestaande
gebouwen, daarvoor worden onder andere green deals ingezet. Om
de penetratie van hernieuwbare energie in de warmtevoorziening
van gebouwen te bevorderen is het vanaf 2013 verboden om in
nieuwe gebouwen olie- of aardgasverwarmingsinstallaties toe te
passen. Een specifieke subsidieregeling moet bedrijven bovendien
stimuleren hernieuwbare energie te gebruiken in productieprocessen
(MCEB 2013).

Een belangrijke rol in de Energiewende heeft de wet voor het stimuleren
van hernieuwbare energie (EEG) uit 2000. Deze regelt voorrang op
het net van hernieuwbaar opgewekte stroom en biedt producenten
een vaste vergoeding (feed-in tarief) voor 20 jaar. De EEG is sindsdien
herhaaldelijk op onderdelen aangepast maar tot voor kort niet
fundamenteel veranderd. Hierdoor kent Duitsland, als de voorganger

36

van de EEG wordt meegerekend, sedert 1990 een redelijk stabiel
stimuleringsregime voor hernieuwbare energie. Het gevolg is dat het
aandeel hernieuwbare energie in de stroommix snel is toegenomen, en
in 2013 ongeveer 24 procent bedraagt (Bmegawatti 2014a).

Later dit jaar wil de Duitse regering een groenboek uitbrengen over
hervormingen van de elektriciteitsmarkt. Het klassieke marktordeningsmodel op basis van handel in hoeveelheden opgewekte
elektriciteit (kilowattuur) staat onder druk vanwege het hoge
marktaandeel gesubsidieerde hernieuwbare elektriciteit (zon en
wind) waarvan de marginale productiekosten vrijwel nihil zijn.
Investeringsprikkels in zowel koolstofarme technologieën als
conventionele back-up capaciteit vallen hierdoor weg. Ook zijn er
onvoldoende marktprikkels voor investeringen in de flexibilisering
van het elektriciteitssysteem, welke nodig zijn om variabele wind- en
zonnestroom beter te accommoderen. Met een nieuw marktmodel
waarover in 2015 besloten wordt maar waarvan de contouren
nog niet duidelijk zijn, wil de Bondsregering deze problemen
ondervangen.

Duitsland ligt achter op schema bij de realisatie van zijn 2020-doelstellingen, met uitzondering van het doel voor de groei van het aandeel
hernieuwbare energie in de stroommix (Expertenkommission 2014). De
knelpunten in het Duitse energiebeleid die recent de meeste aandacht
krijgen zijn: (1) de oplopende kosten voor de EEG en de verdeling
daarvan; (2) de uitbreiding van het hoogspanningsnet dat achter blijft
bij de groei van hernieuwbaar opgewekte elektriciteit; (3) de gevolgen
van substantiële aandelen zon- en windenergie op het functioneren
van de elektriciteitsmarkt; en (4) de toenemende broeikasgasemissies
door de elektriciteitssector (Boot & Notenboom 2014).

Frankrijk
De afgelopen jaren is in Frankrijk een brede maatschappelijke
discussie gevoerd over de toekomstige energievoorziening. De
directe aanleiding was de toezegging van president Hollande in
2012 om het aandeel kernenergie in de elektriciteitsvoorziening in
2025 tot ongeveer 50 procent te reduceren. In juni dit jaar heeft de
Franse regering wetsvoorstellen gedaan waarin de lange termijn
energiedoelen zijn vastgelegd. Het voorstel gaat vergezeld van een
financieringsprogramma (Gouvernement Français 2014).

De Bondsregering heeft deze knelpunten onderkend en aangekondigd
verschillende initiatieven te zullen nemen om tot oplossingen te komen
(Bmegawatti 2014b). Als eerste stap is per 1 augustus 2014 een grote
hervorming van de EEG in werking getreden die ervoor moet zorgen
dat de verdere groei van hernieuwbare energie beheerst, kosten-efficiënt en marktgericht tot stand komt. Drie belangrijke nieuwe
elementen in deze EEG 2014 zijn het instellen van uitbouwpaden voor
zonne-energie, windenergie op land en bio-energie; het direct op de
markt verkopen van hernieuwbare energie als voorkeursprincipe (feedin-premium in plaats van feed-in-tarief); en het op termijn invoeren
van een veilingmechanisme op grond waarvan de hoogte van de
vergoeding wordt bepaald (Boot & Notenboom 2014).

Geen enkel land in Europa kent een groter aandeel kernenergie
in de elektriciteitsvoorziening dan Frankrijk. De 58 kernreactoren
produceren meer dan 70 procent van de elektriciteit. Mede vanwege

37

hogere veiligheidseisen voor kernreactoren zijn de productiekosten
van kernstroom tussen 2010 en 2013 met 20 procent gestegen tot
bijna 6 eurocent/kilowattuur in 2013. De verwachting is dat dit de
komende jaren doorzet (Cour de Comptes 2014).

1990 (CCC 2013). De budgetten worden vastgesteld na advies van het
Committee of Climate Change. In de adviezen spelen analyses, in welke
sectoren van de Britse economie de meest kosten-efficiënte emissiereductiemaatregelen kunnen worden getroffen, een belangrijke rol.

De Franse elektriciteitsproductie is voldoende om aan de gemiddelde
vraag in Frankrijk te voldoen. Er is echter sprake van een toenemende
piekvraag welke niet gedekt kan worden door binnenlandse
productie. Een belangrijke oorzaak is de grote penetratie van
elektrische verwarming waardoor in de winter bij elke graad temperatuurdaling de capaciteitsvraag met 2.300 megawatt toeneemt.
Daarnaast hebben elektriciteitsbedrijven problemen om hun vaste
kosten terug te verdienen met de opbrengsten uit de elektriciteitsmarkt, wat wordt versterkt door het groeiende aandeel hernieuwbare
energie met lage productiekosten. Om voldoende investeringen uit
te lokken in productiecapaciteit kent Frankrijk een nationaal en techniekneutraal capaciteitsmechanisme (Buchan 2014).

Het Verenigd Koninkrijk worstelt met het betaalbaar houden van
een betrouwbare energievoorziening. De binnenlandse productie
van olie en gas loopt terug en sinds 2005 is het Verenigd Koninkrijk
netto importeur. Van de totale Britse opwekkingscapaciteit voor
elektriciteit is ongeveer 20 procent sterk verouderd en moet
waarschijnlijk in dit decennium worden vervangen. Verschillende
technologieën worden van belang geacht voor de productie van
koolstofarme elektriciteit: hernieuwbare energie, kernenergie, en
afvang en opslag van CO2 (CCS) (IEA 2012).
Eind 2013 is de nieuwe energiewet in werking gestreden. Een belangrijk
onderdeel daarvan is de Electricity Market Reform (EMR). Hieronder
vallen onder meer een feed-in-tarief systeem op basis van contracts for
difference voor verschillende vormen van elektriciteitsopwekking zoals
wind- en kernenergie, een capaciteitsmarkt, en emissions performance
standards die de bouw van nieuwe kolencentrales tegengaat. In april 2013
heeft het Verenigd Koninkrijk al een carbon price floor geïntroduceerd. Op
onderdelen betekent de EMR een fundamentele breuk met marktprincipes, die traditioneel in het Britse energiebeleid een grote rol spelen, een
uiting van de zorg dat marktinstrumenten alleen onvoldoende zijn om
voorzieningszekerheid en decarbonisatie te garanderen (IEA 2012).

Verenigd Koninkrijk
Decarbonisatie van de energievoorziening is een belangrijke drijfveer
achter het Britse energiebeleid. Het land kent wettelijk vastgelegde
lange termijn broeikasgasemissiereductiedoelen en een systeem van
‘carbon budgets’. Zo’n budget legt de totale hoeveelheid koolstof
vast dat in een bepaalde periode mag worden uitgestoten. De eerste
vier budgets die lopen tot 2027 zijn vastgelegd in wetgeving en
consistent met nationale en Europese doelstellingen (Tabel 2.1). Als
wordt voldaan aan het vierde carbon budget (2023-2027) betekent dit
rond 2025 een CO2 emissiereductie van 50 procent ten opzichte van

38

Er is veel kritiek op het Britse energiebeleid, dat onzekerheid creëert en
tot gevolg heeft dat investeringen uitblijven (Helm 2013). Kritiek spitst
zich toe op de complexiteit van het Britse klimaat- en energiebeleid, de
hoge kosten voor consumenten, de gevolgen voor het concurrentievermogen, en de mogelijke strijdigheid met Europese staatssteunregels
(Keay 2013). Met name het hoge feed-in tarief dat de Britse regering is
overeengekomen voor levering van stroom uit twee nieuw te bouwen
kernreactoren springt daarbij in het oog.

De krapte op de markt neemt toe doordat de totale hoeveelheid
rechten die op de markt komt met circa 38 miljoen per jaar afneemt.
Sinds 2008 kunnen rechten onbeperkt worden meegenomen naar
volgende jaren (‘banking’).
Huidige CO2-prijs laag
In de periode 2008-2013 zijn er meer emissierechten op de markt
gekomen dan er nodig waren om de emissies in deze periode te
vereffenen. Dit kwam vooral door de aanhoudende economische
recessie in de EU sinds 2008, waardoor de emissies lager uitvallen
dan vooraf voorzien. Bovendien hebben bedrijven veel emissierechten aangekocht uit internationale emissiereductieprojecten
(CDM/JI) vanwege de lage prijs ervan. Dit heeft ertoe geleid dat er
de afgelopen jaren minder rechten nodig waren dan er op de markt
zijn gekomen. Doordat rechten uit eerdere jaren kunnen worden
meegenomen naar volgende jaren, heeft zich een groot surplus
opgebouwd. Nadat de rechten voor 2013 waren ingeleverd waren er
nog ruim 2 miljard niet gebruikte rechten in de markt (dat is meer
dan in totaal nodig was voor alle ETS-emissies in dat jaar). Bovendien
wordt verwacht dat de vraag naar rechten de komende jaren niet
sterk zal aantrekken. Deze ontwikkelingen hebben in afgelopen
jaren tot een sterke daling van de CO2-prijs geleid en voeden de
verwachting dat de CO2-prijs laag zal blijven (Figuur 2.1).

Emissiehandel: Centraal instrument in het Europees
klimaat- en energiebeleid
Sinds 2005 vallen emissies van broeikasgassen door de energie-intensieve industrie en elektriciteitsproductie in de EU onder het
Europese systeem voor emissiehandel (ETS).
ETS leidt tot kosteneffectieve emissiereductie
Het ETS is in het leven geroepen om broeikasgasemissies op kosten­
effectieve wijze te reduceren. Bedrijven onder het ETS mogen
alleen CO2 uitstoten als ze daarvoor ‘emissierechten’ hebben. De
hoeveelheid emissierechten is beperkt, waardoor ook de omvang van
de emissies wordt beperkt. Deze emissierechten zijn verhandelbaar
zodat reducties daar kunnen plaatsvinden waar dat het meest
voordelig is. Zo ontstaat er een markt voor emissierechten en krijgt
CO2-emissie een prijs. Het handelssysteem stimuleert bedrijven om
hun emissies te verminderen zolang de kosten daarvan lager zijn dan
de prijs die ze moeten betalen voor het mogen uitstoten van CO2.

39

koolstofarme technologieën. Deze zijn echter noodzakelijk om op
langere termijn tot een verdergaande emissiereductie te komen. Het
feit dat er nog steeds een CO2-prijs is, laat echter ook zien dat de
markt, ondanks de ruime beschikbaarheid van emissierechten, de
onzekerheid over de economische ontwikkeling en de onzekerheid
over het beleid, nog steeds bereid is te betalen voor emissierechten.
De verwachting is dat de prijs enigszins zal gaan toenemen, doordat
in de toekomst wel schaarste ontstaat. In de NEV gaan we zodoende
in de variant vastgesteld beleid uit van een prijs van 9 euro per ton
CO2 in 2020 en 15 euro in 2030 (Brink 2014). Bij voorgenomen beleid
wordt rekening gehouden met de recente hervormingsvoorstellen
voor het ETS, zoals hieronder beschreven. Daardoor wordt een iets
hogere prijs verwacht van respectievelijk, 12 euro per ton CO2 in
2020 en 21 euro per ton CO2 in 2030.

Figuur 2.1 Futureprijzen voor CO2-emissierechten European Union Allowance
(EUA) (bron Point Carbon)
CO2-prĳs
(Euro2013 per ton)

60,0
50,0
40,0
30,0
20,0
10,0

Lage prijs emissierechten leidt tot discussie hervorming EU ETS
Door de lage prijs ontstond er eind 2011 steeds meer discussie over
het functioneren van het ETS. Begin 2014 is daarom besloten om
het aanbod van emissierechten tijdelijk te beperken door de veiling
van 900 miljoen rechten een paar jaar uit te stellen (backloading).
Omdat de Europese Commissie verwacht dat het overschot
‘structureel en langdurig’ is, acht ze structurele versterking van het
ETS noodzakelijk. In november 2012 heeft de Commissie hiervoor
een aantal voorstellen gedaan (PBL, 2013). Als onderdeel van het
beleidskader voor klimaat en energie in de periode 2020-2030 doet
de Europese Commissie ook twee voorstellen voor aanpassing van
het ETS na 2020 (EC 2014a). Allereerst, een aanscherping van de
reductiefactor, een lineaire factor waarmee het aanbod van

2030

2029

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

0,0

Prĳzen Futures contracten (2013 prĳzen)
Projectie voorgenomen beleid
Bandbreedte voorgenomen beleid
Projectie vastgesteld beleid
Bandbreedte projectie vastgesteld beleid

Lage prijs geeft nauwelijks prikkel voor lange termijn energietransitie
In 2013 was de prijs van emissierechten gemiddeld circa 4,50 euro per
ton CO2, terwijl aanvankelijk rekening werd gehouden met prijzen
van 30 euro. De huidige lage CO2-prijs en de verwachting dat die prijs
laag zal blijven, geven nauwelijks stimulans voor investeringen in

40

2.2 Economische ontwikkeling van Nederland

emissierechten elk jaar wordt verlaagd, van 1,74 procent (circa 38
miljoen rechten) naar 2,2 procent (circa 48 miljoen rechten). Ten
tweede, het instellen van een marktstabiliteitsreserve (MSR)
waarmee het aanbod van rechten flexibeler wordt en meer in
overeenstemming met de vraag kan worden gebracht. Beide
voorstellen zullen naar verwachting een prijsverhogend effect
hebben (Brink et al 2014).

Economische en demografische ontwikkelingen hebben grote
invloed op de energiehuishouding. Deze paragraaf bespreekt
de belangrijkste ontwikkelingen in Nederland. De economische
ontwikkelingen worden daarbij ook op sectoraal niveau besproken.
Volumeontwikkelingen van de belangrijkste energieverbruikende
activiteiten komen in hoofdstuk 4 aan de orde.

ETS een pijler van het Energieakkoord
Het Energieakkoord geeft aan dat een goed functionerend systeem
voor emissiehandel een cruciale factor is in de lange termijn
ontwikkeling richting een duurzame energievoorziening. Het
Energieakkoord zet in op een versterking van het ETS, gericht op het
bereiken van het lange termijn doel van 80 tot 95 procent reductie
van broeikasgassen voor de gehele Europese economie in 2050. Het
voorstel van de Europese Commissie om de lineaire reductiefactor
te verhogen naar 2,2 procent sluit hier bij aan. Verder wordt in het
Energieakkoord aangegeven dat partijen zich zullen inzetten voor
borging van de positie van internationaal concurrerende bedrijven.
De inzet is het toedelen van 100 procent gratis rechten op basis van
sectorspecifieke benchmarks, waarbij het aantal rechten per bedrijf
wordt aangepast aan de werkelijke productie. Ook wordt ingezet op
compensatie van indirecte (elektriciteits)kosten, uitgaande van best
performance. In de voorstellen van de Europese Commissie worden
nog geen concrete voorstellen gedaan voor aanpassing van de wijze
van allocatie van ETS. Het is nog niet duidelijk of er binnen de EU
voldoende draagvlak is voor deze voorstellen.

2.2.1 Demografische ontwikkelingen
Bevolkingsgroei zwakt af
De bevolking zal volgens de bevolkingsprognose van het CBS nog tot
ver na 2030 in omvang blijven toenemen, maar het tempo zal licht
afvlakken (CBS 2012). De jaarlijkse groei ligt in de periode 2013 - 2030
ongeveer op de helft van de groei in 1990 - 2013 (Tabel 2.2). Door de
vergrijzing is de potentiële beroepsbevolking de laatste jaren gestabiliseerd. De verhoging van de AOW-leeftijd houdt de potentiële
beroepsbevolking langer beschikbaar voor de arbeidsmarkt,
waardoor het arbeidspotentieel het komende decennium weer zal
toenemen. Deze trend zal blijven bestaan totdat de vastgestelde
AOW-leeftijd de 67 bereikt, in 2023. Daarna zal de potentiële
beroepsbevolking weer afnemen.
Toename aantal kleine huishoudens
Voor het energieverbruik van consumenten is het aantal
huishoudens belangrijker dan de omvang van de bevolking omdat

41

2.2.2 Macro-economische ontwikkelingen

veel activiteiten binnen huishoudens plaatsvinden. Grotere
huishoudens hebben schaalvoordelen in vergelijking met kleinere
huishoudens, waardoor ze per persoon minder energie verbruiken.
De gemiddelde omvang van een huishouden neemt al decennia lang
af en die trend zet zich in de toekomst voort. De groei van het aantal
huishoudens is dan ook groter dan de groei van de bevolking. De
verwachting is dat het verschil in groei na 2020 iets afneemt.

Economie herstelt, maar groeitempo ligt lager dan voorheen
In de periode 2002-2013 is de Nederlandse economie (uitgedrukt in het
bruto binnenlands product) met gemiddeld 1,0 procent per jaar gegroeid.
De periode van 2002 tot en met 2008 kende een gemiddelde groei van
2,1 procent per jaar, maar mede door de financiële crisis die medio 2008
ontstond, is de economie in 2013 ten opzichte van 2008 met 2,9 procent
gekrompen (Figuur 2.2). Deze economische recessie heeft de afgelopen
vijf jaar haar sporen in de economie achtergelaten. Het economische
herstel lijkt zich in 2014 in te zetten. De verwachte groei in 2014 en 2015
is echter nog bescheiden en kent onzekerheden (CPB 2014). Na 2015 zal
het herstel voortzetten. De gemiddelde economische groei zal tot 2030
naar verwachting echter lager liggen dan het gemiddelde van de periode
2000-2008, en bedraagt naar verwachting gemiddeld 1,5 procent per jaar.
Een belangrijke oorzaak voor de lagere groei is de geringe groei van de
potentiële beroepsbevolking. De arbeidsproductiviteit, die ook belangrijk
is voor de economische groei, neemt volgens internationale studies
(bijvoorbeeld Europese Commissie; EC 2012) tot 2020 naar verwachting
met gemiddeld 1,4 procent per jaar toe en daarna met 1,5 procent. Deze
groei komt ongeveer overeen met de gemiddelde arbeidsproductiviteitsgroei in de drie decennia voor de recessie (1978 - 2007).
Met de aangegeven verwachte economische groei zit het bbp naar
verwachting in 2016 weer op hetzelfde niveau als voor de economische
recessie. Vanwege de bevolkingsgroei zal het welvaartspeil van
Nederlanders uitgedrukt in bbp per hoofd van de bevolking pas in 2018
het niveau van voor de recessie bereiken. Het consumptieniveau per
huishouden zal pas in 2019 het niveau van voor de recessie bereiken.

Tabel 2.2 Demografische ontwikkelingen in 2000-2030 (in miljoenen)
2000

2010

2013

2015

2020

2025

2030

Bevolking

15,9

16,6

16,8

16,9

17,1

17,4

17,6

Potentiële
beroeps­bevolking1

9,8

10,1

10,1

10,1

10,3

10,4

10,3

Particuliere
huishoudens

6,8

7,4

7,6

7,7

8,0

8,2

8,4

wv eenpersoonshuishoudens

2,3

2,7

2,8

2,9

3,1

3,3

3,4

Gemiddelde
huishoudens­grootte

2,3

2,2

2,19

2,17

2,13

2,09

2,07

1 De potentiële beroepsbevolking bestaat uit alle personen tussen 20 jaar en de
AOW-leeftijd. Bron CBS (2012, 2013) en CBS Statline.

42

aanjaagt. De export kromp in 2009 fors, maar herstelde zich meteen
al in 2010, heeft geen tweede dip gehad zoals de binnenlandse
consumptie en is daarna door blijven groeien. Tot 2020 zal de export
naar verwachting nog fors toenemen, daarna zwakt het iets af, maar
de groei van de export blijft ook ná 2020 ruim één procentpunt
boven de economische groei liggen. Voor de import geldt naar
verwachting hetzelfde als voor de export.

Figuur 2.2 Ontwikkeling van de macro-economische kernvariabelen in 1990-2030.
Index
(2013 = 100)
180
160
140
120

2.2.3 Sectorale ontwikkelingen

100

Vooral sectorale ontwikkeling bepalend voor energieverbruik
Voor het energieverbruik is de macro-economische groei geen
goede indicator omdat het energieverbruik sterk varieert tussen
de verschillende economische activiteiten. Grosso modo vragen
activiteiten in de dienstensector veel minder energie dan activiteiten
in de industrie of de landbouw. Maar ook binnen de sectoren kunnen
er grote verschillen bestaan. Zo zijn de basisindustrie binnen de
industrie en de glastuinbouw binnen de landbouw relatief energieintensieve deelsectoren. Het is daarom noodzakelijk om de
economische ontwikkelingen op sectorniveau te kennen. In deze
paragraaf worden de sectorale ontwikkelingen op hoofdlijnen
besproken. In hoofdstuk 4 zal verder worden ingegaan op de ontwikkelingen binnen de energie-intensievere sectoren.

80
60
40
20
2005

2010

2015

2020

2025

Economische groei (groei bbp)

Investeringen vaste activa bedrĳven

Consumptie huishoudens

Uitvoer van goederen en diensten

Consumptie overheid

Invoer van goederen en diensten

Het herstel van de economie komt de komende jaren niet van
de consumptie. Het herstel van de particuliere consumptie gaat
langzaam en op overheidsbestedingen wordt sinds de financiële
crisis bezuinigd. Het is vooral de export die het economische herstel

Dienstensector dominant in economie
Van het bruto binnenlands product (bbp) wordt momenteel ruim
drie kwart gerealiseerd in de dienstensector. Het aandeel van de

43

dienstensector is de afgelopen decennia toegenomen en zal ondanks
afname van het groeitempo in de toekomst verder toenemen.
Vooral de commerciële diensten zijn voor de groei verantwoordelijk.
Bezuinigingen in zowel de zorg, het onderwijs als het openbaar bestuur
leiden tot een lagere gemiddelde groei. Ondanks de vergrijzing zal de
groei in de zorg pas na 2020 boven de gemiddelde groei uitkomen. De
groei bij het onderwijs en het openbaar bestuur zal tot en met 2030
onder de gemiddelde economische groei blijven liggen.

Figuur 2.3 Aandelen van de verschillende sectoren in de productie, toegevoegde
waarde en werkgelegenheid. De energiesector bestaat uit de sectoren delfstoffenwinning, aardolie-industrie en energiebedrijven. De overige nijverheid bestaat uit de
bouwnijverheid en de afval- en waterbedrijven.
Procent
100
80

De industrie heeft historisch gezien als eerste profijt van het
herstel van de economie. Dit heeft tot gevolg dat haar aandeel in de
Nederlandse economie tot en met 2020 naar verwachting licht zal
toenemen. Verwacht wordt dat daarna het industriële aandeel van
het bbp weer licht daalt, waardoor het in 2030 ongeveer hetzelfde zal
zijn als in 2013.

60
40
20
0

Energieverbruik vooral beïnvloed door productie
Voor het energieverbruik is niet zozeer de toegevoegde waarde maar
vooral de fysieke productie van belang. Het aandeel van de dienstensector in de productie is veel lager dan het aandeel van de dienstensector in de toegevoegde waarde of werkgelegenheid (Figuur 2.3).
Momenteel is het aandeel van de dienstensector in de productie
ongeveer 60 procent. Voor de industrie, die relatief veel materialen
en halffabrikaten voor de productie gebruikt, is het aandeel in de
productie juist beduidend hoger dan het aandeel in de toegevoegde
waarde of werkgelegenheid. Het productie-aandeel ligt nu op zo’n 22
procent en zal om bovengenoemde reden tot 2020 licht toenemen en
daarna weer dalen.

2001

2013

2020 2030

2001

Productie

2013

2020 2030

Bruto toegevoegde
waarde

2001

2013

2020 2030

Werkgelegenheid

Niet-commerciële dienstverlening

Energiesector

Commerciële dienstverlening

Industrie, excl. aardolie-industrie

Overige nĳverheid

Landbouw

Het aandeel van de energiesector in de totale productie is ruim zes
procent terwijl het aandeel in de totale bruto toegevoegde waarde
ruim vijf procent is. Het aandeel van de energiesector in de totale
werkgelegenheid is echter maar zo’n half procent. Dat komt omdat de

44

toegevoegde waarde van deze sector niet zo zeer door de factor arbeid
wordt gerealiseerd, maar vooral in de exploitatiewinsten zit. Hoofdstuk
6 beschrijft in meer detail de economische betekenis van energiegerelateerde activiteiten, waarbij een bredere blik wordt gehanteerd dan de
traditionele energiesector.

Figuur 2.4 Realisatie Brent-olieprijs en de veronderstelde toekomstige wereldolieprijs. Bron CBS (historie), ICE (korte termijn), IEA (2013)
Olie-prĳs
(US dollar2013 per vat)

250
200

2.3 Ontwikkelingen op de internationale
energie­markten

150
100
50

Naast ontwikkelingen in beleid, de economie en de demografie, zijn
ontwikkelingen op internationale energiemarkten van groot belang
voor de Nederlandse energiehuishouding. Bepalend voor olie-, kolenen aardgasprijzen zijn vooral de internationale prijzen. Nederland
zelf heeft hierop nauwelijks invloed. De prijs van biomassa is
belangrijk voor de ontwikkeling van hernieuwbare energie. Tenslotte
zijn ontwikkelingen op de Noord-West Europese elektriciteitsmarkt
van groot belang; de elektriciteitsvoorziening in Nederland is
daarvan een integraal onderdeel.

0

2000

2005

Realisatie

2010
Projectie

2015

2020

2025

2030

Bandbreedte

Aardolie wordt wereldwijd verhandeld, waardoor veranderingen in
vraag en aanbod wereldwijde gevolgen kunnen hebben. Vanaf 2003 is
de prijs van aardolie door een sterk groeiende wereldeconomie en dus
grotere vraag fors gestegen (Figuur 2.4).
Tijdens de economische recessie daalde de vraag naar olie en daarmee
de olieprijs weer scherp. In de loop van 2009 nam de prijs weer fors
toe, maar nu vooral vanwege een sterk stijgende vraag in opkomende
economieën zoals China, gebrek aan reservecapaciteit bij de productie
en politieke onzekerheden in belangrijke producerende landen (zoals
Libië) (CBS et al, 2013). De instabiele situatie in landen als Irak, Libië
en Nigeria had in 2013 een drukkend effect op de productie, wat
gecompenseerd werd door de toename van onconventionele olie (zoals

2.3.1 Ontwikkeling oliemarkten
Grote schommelingen olieprijs in laatste decennia
Aardolie is wereldwijd van groot belang voor de transportsector,
maar ook voor de petrochemie en, vooral in niet-geïndustrialiseerde
landen, voor de elektriciteitsopwekking.

45

olie uit teerzanden, diepzee en schalie) in de Verenigde Staten. Sinds
februari 2011 kost een vat aardolie gemiddeld 110 US dollar.

de chemische industrie. Doordat aardgas tot dusver maar beperkt
verhandeld kan worden over grote afstanden, bestaat er nog geen
mondiale gasmarkt. Er worden globaal drie regionale markten met
eigen prijzen onderscheiden: Noord-Amerika, Europa (inclusief
Rusland) en Azië. Momenteel zijn de aardgasprijzen in Noord
Amerika het laagst en in Azië het hoogst. Deze verschillen worden
veroorzaakt door respectievelijk de schaliegasrevolutie in de VS en
de sterker dan verwachte vraag naar gas in met name Japan en China.
De Europese gasprijs bevindt zich hier de laatste jaren tussen in, en
de verwachting is dat dit zo zal blijven de komende jaren. De nieuwe
productiecapaciteit (vooral LNG) die naar verwachting op de markt
komt gedurende de komende 5 tot 10 jaar zal een dempend effect
hebben op de gasprijsontwikkeling in met name Azië. Omdat via
LNG de verschillende markten meer met elkaar verbonden raken,
kan dit indirect ook een dempend effect op de Europese gasprijs.

Olieprijs stijgt door groeiende vraag en hogere productiekosten
Op de korte termijn daalt de olieprijs tot iets boven de 100 US dollar
per vat conform de prijzen op de termijnmarkt op 30 mei 2014. Het
Internationaal Energie Agentschap verwacht dat met het huidige
beleid de mondiale vraag naar olie in de periode tot 2035 verder zal
toenemen. Hierdoor loopt de prijs in het in de NEV gehanteerde
Current Policies Scenario van de World Energy Outlook 2013 (IEA 2013)
op naar 127 US dollar per vat in 2020 en 143 US dollar per vat in 2030
(Figuur 2.4). Dit wordt vooral gedreven door de toenemende behoefte
aan transport in opkomende economieën (IEA 2013). In de ontwikkelde
economieën neemt de vraag naar olie juist langzaam af als gevolg van
toenemende efficiency en brandstofsubstitutie. De conventionele
velden raken langzaamaan op, terwijl er vooral onconventionele
bronnen bijkomen. De productiekosten van dergelijke bronnen zijn
veelal hoger dan van conventionele bronnen. In combinatie met
politieke onzekerheden in belangrijke producerende landen en de
beperkte mogelijkheden om op korte termijn de vraag naar olie aan te
passen levert dit grote onzekerheid over de toekomstige olieprijs.

Gestage stijging van de Nederlandse gasprijs
De Nederlandse gasprijs is sinds 2004 fors toegenomen (Figuur 2.5).
Vanaf 2008 is de Nederlandse gasprijs een aantal jaren wat gedaald
vanwege de lagere vraag naar gas als gevolg van de economische
recessie. De gasprijs neemt in de jaren 2014 - 2016 (gebaseerd
noteringen op de termijnmarkt) nog verder af. Deze lagere prijs op
de termijnmarkt hangt samen met de relatief warme winters van
2013 en 2014, en de verwachting dat Japan in de toekomst weer
van kernenergie gebruik zal gaan maken, waardoor de gasvraag zal
afnemen.

2.3.2 Ontwikkeling aardgasmarkt
Hoge gasprijs in Azië, lage gasprijs in de VS, Europa in het midden
Aardgas is wereldwijd van groot belang voor de elektriciteits­opwekking
en de warmtevoorziening en wordt als grondstof gebruikt door

46

tegen steeds hogere kosten moet worden gewonnen uit velden die
minder goed toegankelijk zijn. Het eventueel in productie nemen
van schaliegasreserves in verschillende delen van Europa zal naar
verwachting nauwelijks tot geen effect hebben op de Europese
gasmarkt. Verwacht wordt namelijk dat er sprake zal zijn van een
relatief geringe reserve-omvang en relatief hoge productiekosten.
De gasprijs die betaald wordt door Nederlandse grootverbruikers
ligt doorgaans enkele procenten lager dan de gemiddelde Europese
importprijs omdat de eigenproductie een prijsdrukkend effect
heeft. Het verschil tussen de gemiddelde Europese importprijs en
de gasprijs die Nederlandse grootverbruikers betalen, zal met het
toenemen van de importafhankelijkheid van Nederland verder
afnemen.

Figuur 2.5 Historische en veronderstelde toekomstige gasprijs voor Nederland.
Gasprĳs
(Euro2013 per m3)

0,45
0,40
0,35
0,30
0,25
0,20
0,15
0,10
0,05
0,00
2000

2005
Realisatie

2010
Projectie

2015

2020

2025

2.3.3 Ontwikkeling kolenmarkten

2030

Net als olie is er voor kolen een echte wereldmarkt. Reden daarvoor
is dat transport van kolen op wereldschaal met zeeschepen relatief
goedkoop is. Zeker voor Nederland, met goed toegankelijke
zeehavens en zonder eigen winning is wereldmarkt bepalend.

Bandbreedte

Op langere termijn wordt rekening gehouden met een stijging van
de gasprijs. Voor de lange termijn wordt hier aangesloten bij het
Europese prijspad zoals beschreven in het Current Policies Scenario
van de World Energy Outlook 2013 (IEA 2013). In deze projectie
komt tot uitdrukking dat de Europese Unie in toenemende mate
afhankelijk wordt van gasimport vanwege een stijgende vraag en
snel afnemende eigen productie. Het gevolg is dat het benodigde gas
voornamelijk zal moeten worden geïmporteerd, en mogelijk deels

Kolenprijzen afgenomen door opkomst schaliegas in VS en nieuwe
productie
Er zijn meerdere typen kolen die door de energie dan wel industrie
sectoren worden gebruikt. Steen- en bruinkool worden gebruikt in
de energiesector voor de productie van elektriciteit en warmte. De
gemiddelde kolenprijs laten een sterk fluctuerend beeld zien.

47

dat de prijs van kolen is gedaald (Figuur 2.6). Ook Nederland heeft
geprofiteerd van deze lagere prijs. Sinds 2000 is de import van kolen
gegroeid van 23 miljoen ton in 2002 naar 41 miljoen ton in 2013.

Figuur 2.6 Historische en veronderstelde toekomstige kolenprijzen.
Kolenprĳs
(Euro2013 per ton)

140

Na daling zal kolenprijs weer toenemen
De prijzen op de termijnmarkten laten medio 2014een verdere daling
zien naar een verwacht prijsniveau van rond de € 60 per ton in 2015.
Dit is een gevolg van verwachte overcapaciteit in de productie. Voor
de langere termijn, vanaf 2020, geeft de World Energy Outlook uit
2013 (IEA 2013) hogere prijzen, in de orde van grootte van €2012 90
per ton. De NEV gebruikt voor de jaren tot 2016 de prijzen van de
termijnmarkt en daarna prijzen die geleidelijk aansluiten bij het
niveau van de WEO-schattingen, zoals weergegeven in Figuur 2.6.

120
100
80
60
40
20
0
2000

2005
Realisatie

2010
Projectie

2015

2020

2025

2.3.4 Ontwikkeling bio-energiemarkten

2030

Markten biomassa voor energie nog sterk in ontwikkeling
De biomassa die ingezet wordt voor energietoepassingen, ook wel
‘bio-energie’ genoemd, omvat een breed scala aan typen organisch
materiaal, waaronder hout, zaden, en oliën. Deze typen biomassa
hebben geheel verschillende eigenschappen, herkomst en zodoende
handelsstromen. Markten hiervoor zijn nog sterk in ontwikkeling.
De vraag naar of het aanbod van bio-energie kan in relatief korte tijd
sterk fluctueren, waardoor de prijs van een bepaald type bio-energie
van een bepaalde herkomst enorm kan veranderen. Soms gaat het
daarbij om afval- of reststromen die (nog) geen andere toepassing
kennen. Door hun onbekendheid kan in eerste instantie de prijs voor

Bandbreedte

Ook hier laat de economische recessie haar sporen na: waar er nog
sprake was van een hoge prijs in 2008, volgde in 2009 een dal, om
na 2009 weer aan te trekken. De opkomst van schaliegas in de VS
heeft tot gevolg gehad dat het gebruik van steenkool in de VS fors
is afgenomen, en vervolgens kolen werden geëxporteerd. Voor
de wereldmarkt van kolen zijn ook de ontwikkelingen in Azië en
Australië belangrijk. Nieuwe kolenmijnen in Australië en Indonesië
hebben bijgedragen aan het huidige grote aanbod van kolen. Deze
toename van het aanbod op de wereldmarkt heeft ertoe geleid

48

dergelijke stromen zeer laag of zelfs negatief zijn. Men wil immers van
het afval af. Wanneer een toepassing voor zulke stromen ontstaat,
kan deze situatie in korte tijd omslaan en de prijs sterk toenemen.

Tabel 2.3 Veronderstelde bio-energieprijzen in 2020 en 2030
Type biomassa
Houtpellets

Bio-energie concurreert met andere toepassingen
Bepaalde typen biomassa hebben al een plaats op andere markten,
zoals plantaardige oliën, landbouwgewassen met suikers en zetmeel
of hout, waar ze voor andere doeleinden dan voor energie worden
verhandeld. Daar hebben deze grondstoffen een relatief hoge prijs.
Het is nog onduidelijk in welke mate dergelijke bio-massastromen
voor energie gebruikt zullen gaan worden. Biomassa verbouwen voor
energiedoeleinden kan betekenen dat landbouwgrond, oorspronkelijk
ingezet of bedoeld voor voedselproductie, nu wordt ingezet voor de
productie van bio-energie. Beleidsmakers zijn zich bewust van de
soms weinig duurzame effecten van de inzet van specifieke typen
biomassa. Om die reden worden ontwikkelingen gericht op deze
grondstoffen op dit moment eerder afgeremd dan versneld.

Prijs 2020 €(2012)/GJ

Prijs 2030 €(2012)/GJ

7,52

7,52

Chips (snoeihout)

4,13

4,13

Granen

8,37

8,37

Mais

3,45

3,07

Bermgras

0,63

0,63

Dierlijk afval

2,34

2,38

Afval industrie agroketen

2,34

2,38

Plantaardige olie (schoon)

13,50

13,50

Droge mest

1,0

1,0

Natte mest (co-substraat)

4,37

4,05

brandstofprijs. Voor huishoudelijk en GFT-afval, black liqour, stortgas
en slib van afvalwaterzuiveringsinstallaties wordt geen marktprijs
verondersteld. Waarschijnlijk is de komende jaren de productie van
biodiesel in Europa hoger dan de vraag. Als gevolg hiervan is een
lagere prijs te verwachten.

Prijzen bio-energie hoogst volatiel en onzeker
De ontwikkeling van bio-energieprijzen zijn om de eerder genoemde
redenen hoogst volatiel en onzeker. In de NEV zijn desalniettemin
veronderstellingen gemaakt over de ontwikkeling van biomassaprijzen voor de periode tot 2030 (zie Tabel 2.3). Deze zijn nog voor
een belangrijk deel gebaseerd op prijzen zoals tot nu toe op de markt
worden gehanteerd. De prijzen voor de huidige biobrandstoffen
liggen zo’n 20 procent hoger dan die van fossiele transportbrandstoffen, maar door de beperkte bijmenging en het grote aandeel van
belastingen heeft de bijmenging nauwelijks invloed op de

2.3.5 Ontwikkeling Europese elektriciteitsmarkt
Voor de Nederlandse energiehuishouding zijn de ontwikkelingen
rond de integratie van de Europese energiemarkten van groot
belang. Vooral in Noordwest-Europa vindt er een verdere integratie
van de elektriciteitsmarkt plaats. Deze wordt vooral mogelijk

49

gemaakt door een toenemend aantal fysieke verbindingen tussen
elektriciteitsnetten van de landen en door bijvoorbeeld de marktkoppeling in Centraal- en West-Europa. In de jaren tot 2012 was er
dan ook sprake van convergentie in de elektriciteitsprijzen tussen de
landen in Noordwest-Europa. Sindsdien echter zijn de prijzen weer
uit elkaar gaan lopen, met name tussen Duitsland en Nederland (zie
ook TenneT 2014). In Duitsland zijn de prijzen laag door de productie
van hernieuwbaar en de lage kolenprijs terwijl in Nederland de
prijzen relatief hoog waren. De verbinding tussen de hoogspanningsnetwerken van Duitsland en Nederland wordt daardoor bijna volledig
benut voor import vanuit Duitsland, maar dit is niet voldoende om
de prijzen gelijk te laten worden. Met de uitbreiding van de hoogspanningsverbindingen, verdere ontwikkelingen in de elektriciteitsproductie in Noordwest-Europa en door uitvoering van Europees
energiebeleid, is de verwachting dat de prijzen weer meer zullen
gaan convergeren. Dit blijft echter onzeker omdat naast de verbindingscapaciteit verschillend factoren zoals de samenstelling van het
productiepark en de toename van de vraag ook doorwerken op de
elektriciteitsprijs.

er één Europese markt is waarop energieaanbieders uit verschillende
landen onderling concurreren.
Derde Energie Pakket van de Europese Unie
Om één Europese energiemarkt tot stand te brengen is in 2011 door
de Europese Unie het Derde Pakket voor de Stroom- en Gasmarkt
aangenomen. Dit pakket maatregelen bestaat onder andere uit de
elektriciteit- en gasrichtlijnen en verordeningen over netwerktoegang. Netwerktoegang is belangrijk om voldoende mededinging
te realiseren op energiemarkten. Het gaat daarbij zowel om
netwerktoegang binnen landen als om toegang tot verbindingen
tussen landen. Daarnaast wordt in het Derde Pakket de ontvlechting
van netwerkbedrijven en productiebedrijven geregeld. Daarbij
zijn verschillende modellen toegestaan, uiteenlopend van volledig
onafhankelijke netwerkbeheerders (waarbij netwerken geen
eigendom meer zijn van energieproducenten) tot geïntegreerde
bedrijven (waarbij netwerken eigendom zijn van producenten, maar
onafhankelijk worden beheerd door een systeembeheerder).
Het Derde Pakket is overgenomen in de nationale wetgeving van de
lidstaten. Maar daarmee is de interne markt voor energie nog niet
afgerond. Zo worden er momenteel netwerkcodes ontwikkeld voor
de toegang tot de gas- en elektriciteitsnetwerken, voor de regels
voor de werking van markten en voor het beheer van netwerken. Bij
het ontwikkelen van deze netwerkcodes zijn de Europese koepels van
toezichthouders (Agency for the Cooperation of Energy Regulators) en
van netwerkbeheerders (European Network of Transmission Operators)
betrokken. Uniforme en transparante regels voor netwerktoegang,

Europese energiemarkten dragen bij aan betrouwbare en
betaalbare energievoorziening
Geïntegreerde Europese energiemarkten dragen bij aan een
betrouwbare en betaalbare energievoorziening. Vergeleken met
nationale energiemarkten is op een geïntegreerde Europese markt de
voorzieningszekerheid groter doordat capaciteit (zoals bijvoorbeeld
opslag voor gas of elektriciteitscentrales) ook beschikbaar is voor
andere landen. Bovendien zullen de kosten van energie lager zijn als

50

marktwerking en systeembeheer bevorderen de competitie tussen
marktpartijen.

Beleid lidstaten kan interne Europese markt verstoren
De wetgeving uit het Derde Pakket en uitbreiding van de infrastructuur dragen bij aan één geïntegreerde Europese energiemarkt. Maar
er zijn ook bedreigingen voor de interne markt, met name door
beleidsontwikkelingen binnen lidstaten. Verschillende steunregimes
voor hernieuwbare energie in lidstaten leiden tot verschillende
omstandigheden voor investeringen, bovendien beïnvloeden ze
de marktwerking en prijsvorming op de energiemarkt. Een andere
bedreiging is de introductie van capaciteitsmechanismen in landen
als Frankrijk, Groot-Brittannië en België en de discussie hierover
in bijvoorbeeld Duitsland (zie paragraaf 2.1.3). Bij dergelijke
mechanismen worden producenten betaald voor het op afroep
beschikbaar hebben van productiecapaciteit. Afhankelijk van de
mate waarin producenten in andere landen toegang hebben tot
dergelijke capaciteitsmechanismen, kunnen deze ook tot een
verstoring van de interne markt leiden. Daarom heeft de Europese
Commissie eind 2013 een communicatie uitgebracht over de
vormgeving van steun regimes voor hernieuwbare energie en voor
capaciteitsmechanismen (EC 2013).

Op weg naar een interne Europese elektriciteitsmarkt
Begin 2014 is er een belangrijke stap gezet naar een interne elektriciteitsmarkt door de marktkoppeling tussen 14 lidstaten en Noorwegen in
Centraal en West-Europa, waaronder Nederland. Binnen dit gebied wordt
alle vraag en aanbod van elektriciteit op de zogenaamde day-ahead
markt, de markt die 24 uur voor levering sluit, gecombineerd, waardoor
er één geïntegreerde markt is gecreëerd voor elektriciteit in deze landen.
Interconnecties worden uitgebreid
Naast de regelgeving uit het Derde Pakket en de marktontwikkeling
draagt ook de uitbouw van de fysieke verbindingen tussen landen
(interconnecties) bij aan de interne elektriciteitsmarkt. Het Ten Year
Network Development Plan van ENTSO-E geeft een overzicht van de
plannen voor interconnecties en van de voortgang van de projecten.
Er worden hierin tot 2030 twee belangrijke nieuwe interconnecties
in het elektriciteitsnetwerk voorzien. Ten eerste wordt de verbinding
Doetichem – Wesel aangelegd. Hierdoor neemt de capaciteit met
Duitsland met 60 procent toe. De verwachting is dat deze in 2016
operationeel is. Daarnaast is momenteel de aanleg van een verbinding
tussen Nederland en Denemarken in voorbereiding; de COBRA kabel.
Aangenomen is dat deze verbinding in 2023 operationeel is.
De praktijk leert dat er, onder andere vanwege de lange duur van
vergunningverlening, bij de realisatie van interconnecties vaak
vertragingen optreden.

51

3

Nationale
ontwikkelingen:
energie en
broeikasgassen

In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen
van de Nederlandse energievraag, de
energie­voorziening en de emissie van broei­
kasgassen besproken.
Belangrijke bevindingen in dit hoofdstuk zijn:
• Het totale energieverbruik van eindverbruikers in
Nederland vertoont sinds 2004 een licht dalende
trend en zal naar verwachting verder dalen.
• Het aandeel hernieuwbare energie in het eind­
verbruik zal in het komende decennium fors gaan
groeien maar kent forse onzekerheden.
• De emissie van broeikasgassen vertoont een dalen­
de trend. Sinds 2004 daalt ook de emissie van CO2.
Naar verwachting zet die trend zich in de toekomst
door.

52

Ontwikkeling energiehuishouding
op nationale schaal

* xx

Energieverbruik
Door eindverbruikers, in petajoule
2000

2245

2012

2185

xx

2020*

1,4%

voorgenomen beleid

2163
2131

Hernieuwbare energie
Aandeel in % van het energieverbruik
2000

met vastgesteld en

Emissie broeikasgassen

2013

2020*

4,5%

10,6%
12,4%

Miljoenen tonnen CO2-equivalenten
2000

213
53

2013

2020*

192

183
176

Dit hoofdstuk beschouwt de ontwikkeling van de energiehuishouding
op nationale schaal. Dit is de resultante van veranderingen die zich
binnen allerlei sectoren van de Nederlandse economie voordoen.
Centraal in het energiesysteem staat de ontwikkeling in de energie­
vraag en hoe die door aanbod wordt gedekt.
De economische recessie in de afgelopen jaren heeft invloed op de
vraag, maar ook op verbeteringen in de energie-efficiëntie, beide zaken
komen in dit hoofdstuk aan bod. De opkomst van hernieuwbare energie
is een belangrijke ontwikkeling aan de aanbodzijde en wordt in dit
hoofdstuk belicht. Eveneens komt de emissie van broeikasgassen aan
bod; deze is grotendeels gerelateerd aan de energiehuishouding. Voor de
volledigheid komen daarbij ook de niet-CO2 broeikasgassen aan bod, die
veel minder aan het energieverbruik gekoppeld zijn.

elektriciteitsverbruik in de gebruikssectoren. De energie voor de eindverbruikers wordt grotendeels geleverd door energiebedrijven, maar ook
deels door eindverbruikers zelf gewonnen (bijvoorbeeld hernieuwbare
energie) of omgezet (bijvoorbeeld warmte en elektriciteit uit gas). Een
belangrijk beleidsonderwerp voor de energievraag is energiebesparing.
Figuur 3.1 Bijdrage van sectoren aan bruto eindverbruik in 2012.
Gearceerde delen betreffen het elektriciteitsverbruik binnen de sectoren.

3.1 Energievraag door eindverbruikers

6%

8%
Gebouwde omgeving

35%

Deze paragraaf beschrijft de vraag naar energie door eindverbruikers.
Dat zijn de sectoren waarvoor energieverbruik ondersteunend is voor
hun hoofdactiviteiten: gebouwde omgeving, industrie, landbouw en
verkeer en vervoer. In 2012 had de gebouwde omgeving het grootste
aandeel in het eindverbruik, gevolgd door industrie en verkeer
(Figuur 3.1). Zo’n 17 procent van het bruto eindverbruik in 2012 betrof

24%

Industrie
Verkeer
Landbouw

28%

54

Overig eindverbruik

3.1.1 Ontwikkeling van de finale energievraag

Figuur 3.2 Ontwikkeling bruto eindverbruik 2000-2030

Bruto eindverbruik na crisis op lager niveau
Gedreven door economische groei vertoonde het energieverbruik
in Nederland tot 2005 een gestage groei. In volgende jaren was
een afvlakking zichtbaar, die onder invloed van de de economische
recessie aan het einde van het decennium in een daling van het
gebruik omboog. Een mix van factoren ligt aan deze trend ten
grondslag, waardoor niet één dominante verklaring voor de trend kan
worden aangewezen. Sommige factoren werken op allerlei vlakken
door, zoals de afnemende bevolkingsgroei; andere zijn specifiek voor
een bepaalde sector. In hoofdstuk 4 wordt per sector in meer detail
op de verschillende ontwikkelingen ingegaan. In het algemeen speelt
naast de economische en demografische trends, het energiebeleid
een steeds grotere rol. Zo zijn effecten van energienormen bij een
steeds groter deel van de in gebruik zijnde woningen, auto’s en
installaties zichtbaar. De afname van het finale energieverbruik van
2000 tot 2012 is vooral veroorzaakt door een daling van het verbruik
in de industrie en de landbouw. In de gebouwde omgeving en bij
verkeer en vervoer nam het verbruik nog toe, alhoewel daar in de
latere jaren een kentering optrad. Crisisjaar 2009 uitgezonderd, lag
het verbruik in 2012 door deze ontwikkelingen op het laagste niveau
sinds de eeuwwisseling (Figuur 3.2).

Bruto eindverbruik
(petajoule)

2450
2350
2250
2150
2050
1950
1850
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie (temperatuur gecorrigeerd)
Projectie vastgesteld beleid
Projectie voorgenomen beleid

Daling vooral door afnemend verbruik van warmte
De daling van het bruto eindverbruik wordt vooral door lager verbruik
van warmte veroorzaakt. Het verbruik van zowel elektriciteit en
transportbrandstoffen nam in deze periode juist licht toe.
Daling eindverbruik zet mogelijk tot 2020 door
Bij vastgesteld beleid daalt het verbruik tot 2020 waarschijnlijk zeer
licht (met één procent), alhoewel de daling niet robuust is wanneer
rekening wordt gehouden met onzekerheden [-6 tot +4 procent].

55

Figuur 3.3 Finaal elektriciteitsverbruik bij eindverbruikers

Figuur 3.4 Bijdrage van sectoren in het bruto eindverbruik

(V = vastgesteld beleid, VV = voorgenomen beleid)
Finaal elektriciteitsverbruik
(petajoule)

Bruto eindverbruik

500

(petajoule)

2500
450
2000
400
1500
350
1000
300
500
250
0

2000

2005

2012

2020 V 2020 VV

2030 V 2030 VV
200

Gebouwde omgeving
Landbouw

Verkeer

Industrie

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie

Overig eindverbruik

Projectie vastgesteld beleid
Projectie voorgenomen beleid

Bij voorgenomen beleid is er sprake van een sterkere daling van 2,5
procent, binnen een bandbreedte van -8,5 tot + 3 procent. In de periode
2012-2020 laten de gebouwde omgeving en het verkeer en vervoer een
daling in het energieverbruik zien, terwijl het verbruik in de industrie
stijgt (Figuur 3.3). Het verbruik in de landbouw blijft nagenoeg gelijk. De
sterkere daling bij voorgenomen beleid wordt vooral veroorzaakt door
een sterkere daling van het verbruik in de gebouwde omgeving.

Ook het verbruik in industrie en landbouw liggen door de maatregelen
in het voorgenomen beleid iets lager dan bij vastgesteld beleid.
Het is vooral het warmteverbruik dat naar verwachting bij zowel
vaststaande als voorgenomen beleid zal dalen, alhoewel ook het
verbruik van transportbrandstoffen afneemt. Het totale elektriciteitsverbruik in de eindverbruikssectoren zal in deze periode bij

56

vaststaand beleid nog toenemen, naar 386 petajoule [364 – 412
petajoule] in 2020 (Figuur 3.4). Voorgenomen beleid zal bijdragen aan
een stabilisatie van het elektriciteitsverbruik tot 2020, op ongeveer
381 petajoule [358 – 407 petajoule].

Aardgasverbruik neemt af
De aardgasinzet in de Nederlandse elektriciteitsproductie is tussen
2010 en 2014 in hoog tempo verschoven naar kolen en meer import.
Deze verschuiving werd ingeleid door het inzakken van de kolenprijs,
waardoor de aardgas-kolenprijsverhouding in het voordeel van elektriciteitsproductie door kolencentrales uitsloeg. Uitbreiding van de interconnectiecapaciteit met onze buurlanden, een toename van hernieuwbare
elektriciteit- en warmteproductie, en verminderde warmtevraag in
eindsectoren door energiebesparing zullen voor een gestage verdere
daling van het aardgasgebruik zorgen tussen 2020 en 2030.

Na 2020 neemt het eindverbruik naar verwachtinglicht toe
Na 2020 neemt het bruto eindverbruik naar verwachting licht toe.
Deze groei wordt met name gedreven door verwachte economische
ontwikkeling en bevolkingsgroei, en uitputting van gangbare besparingsmaatregelen. Dit vertaalt zich vooral in meer energieverbruik in
de landbouw en de industrie. De daling in de gebouwde omgeving van
het energieverbruik van vóór 2020 zet zich ook na 2020 door, al is de
daling kleiner dan in de periode vóór 2020. Het totaalverbruik in de
verkeer- en vervoerssector blijft in deze periode nagenoeg gelijk.

Verbruik van olie blijft stabiel
Stijging van het gebruik van olie als grondstof voor onder andere plastics
in de chemie compenseert de dalende vraag naar olieproducten in de
verkeerssector door toenemende voertuigefficiëntie. Het oliegebruik
blijft hierdoor na de terugval in verband met de crisis relatief stabiel.
Bij de geschetste ontwikkeling van aardgasverbruik, zal olie in de loop
van het decennium de nummer één positie van aardgas als belangrijkste
energiedrager in de Nederlandse energiehuishouding overnemen.
Wanneer alleen de energetische toepassing van energie­dragers wordt
bekeken, dus zonder het gebruik als grondstof, blijft aardgas wel de
belangrijkste energiedrager.

3.2 Energieaanbod
3.2.1 Ontwikkeling Nederlandse energiemix
Aardgas verliest dominantie
Aardgas is sinds jaar en dag de belangrijkste energiedrager in de
Nederlandse energiehuishouding. De dominante positie van aardgas
staat evenwel sinds het begin van dit decennium onder druk (Figuur 3.5).
Een mix van marktfactoren en de steeds sterkere doorwerking van het
energie- en klimaatbeleid, leidt ertoe dat aardgas zijn nummer één positie
waarschijnlijk voor het einde van het decennium zal verliezen aan olie.

57

Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE ) zorgde voor discontinuïteit. Daarnaast waren de criteria om een SDE-beschikking te kunnen
ontvangen licht, waardoor een significant aantal gecommitteerde
projecten in de SDE en de eerste SDE+-tenders niet of nog niet tot
realisatie zijn gekomen. Bovendien is een aantal projecten waarvan de
MEP subsidieperiode is afgelopen inmiddels gestopt met produceren.
Mede hierdoor stagneerde de groei van het aandeel hernieuwbare
energie sinds 2010 tot heden; het aandeel bedroeg in 2013 4,5 procent.

Figuur 3.5 Primair energieverbruik naar energiebron, temperatuur gecorrigeerd
Primair energieverbruik
(petajoule)

4000
3500
3000
2500

Eerste jaren nog gematigde groei verwacht
Ondanks een forse toename van het subsidiebudget en de
bijbehorende groei van projecten met toegekende subsidie, wordt op
basis van bottom-up projectinformatie voor de eerstkomende jaren
nog een gematigde stijging verwacht, van rond 5 procent in 2014 tot
iets meer dan 6 procent in 2016. Het beeld voor de komende jaren
wordt vooral bepaald door het opstarttempo van een paar grote
projecten. Er bestaat op korte termijn nog relatief grote onzekerheid
rond de doorlooptijd en uiteindelijke realisatie.

2000
1500
1000
500
0
2000
Kolen

2005

2010

2015

Olie

Aardgas

Hernieuwbaar

2020

2025

2030

Overig

Import elektriciteit

Later dit decennium flinke versnelling hernieuwbare energie
De verwachting is evenwel dat het aandeel hernieuwbare energie vanaf
2017 fors gaat groeien. De SDE+-regeling kent sinds enkele jaren een
aanscherping van de beoordelingen van de aanvragen en een scherpere
toetsing op de voortgang van de projectontwikkeling. Dit zal de uitval
van projecten in de toekomst kleiner maken dan in het verleden en
hierdoor kan onbestede budgetruimte sneller vrijvallen voor nieuwe
toekenningen. In 2017 zal een aantal vertraagde projecten in productie
gaan, waardoor in dat jaar een versnelde groei verwacht wordt.

3.2.2 Ontwikkeling hernieuwbare energie
Aandeel hernieuwbare energie is toegenomen
In de periode 2000-2009 is het aandeel hernieuwbare energie
gestegen van 1,4 tot 4,1 procent (Figuur 3.6). Deze groei werd voor een
groot deel veroorzaakt door de subsidieregeling Milieukwaliteit van de
Elektriciteitsproductie (MEP). De overgang van MEP naar de opvolger

58

Tekstbox 3-I

niet dat ook meer hernieuwbare-energieprojecten gestart worden.
Hierdoor ontstaat een reële kans dat het aandeel hernieuwbare
energie veel lager uitvalt dan geraamd, terwijl ‘meevallers’ voor deze
factoren het aandeel niet veel hoger doen uitvallen.

Grote onzekerheid rond het verwachte aandeel
hernieuwbare energie
Meerdere factoren beïnvloeden de grootte van het aandeel
hernieuwbare energie. Het gaat onder andere om technologieontwikkeling, kosten, investeringsbereidheid, draagvlak, beschikbaarheid van kapitaal en beleidsmaatregelen. De projecties in de NEV
gaan uit van het meest recente inzicht rond de ontwikkeling van
deze factoren en schetsen op basis daarvan de meest plausibele
toekomstontwikkeling. De ontwikkeling van de genoemde factoren is
onzeker en dat werkt door in grote onzekerheid rond de projecties.
De huidige inschatting van deze factoren valt gunstig uit voor de
geprojecteerde groei van hernieuwbare energie. De onzekerheid is
wel scheef verdeeld. Er zijn enkele factoren die het aandeel hoger
kunnen doen uitpakken, maar de neerwaartse risico´s zijn beduidend
groter. Zo zijn op dit moment in het algemeen de kapitaalvoorziening en het draagvlak voldoende om sterke groei van hernieuwbare
energie mogelijk te maken. Voor specifieke technologieën bestaan
voor deze factoren soms wel belemmeringen, zoals de financiering
bij biomassavergisting en draagvlak bij wind op land.

Naast deze algemene onzekerheden zijn er ook onzekerheden
bij de ingroei van specifieke technologieën. Afwijkingen van het
verwachte groeitempo kunnen tot flinke verschuiving van het
verwachte resultaat leiden. In hoofdstuk 4 worden de technologie
specifieke onzekerheden in meer detail toegelicht. Bij wind op zee
en wind op land gelden ook onzekerheden die samenhangen met de
invulling van het voor deze technologieën relevante beleid. Omdat
deze beleidsonzekerheden voor de interpretatie van de projecties
belangrijk zijn, worden ze hieronder toegelicht.
Beleidsontwikkeling wind op zee nog volop in beweging
Voor wind op zee is het beleid momenteel volop in beweging. Het
groeipad (inclusief doorlooptijd) en de voorwaarde van kostendaling
zoals afgesproken in het Energieakkoord zijn zeer ambitieus, zoals
ook hoofdstuk 5 laat zien. De doorrekening van het Energieakkoord
(ECN & PBL 2013) heeft gesteld dat deze ambitie onder bepaalde
voorwaarden gehaald kan worden. Kritische voorwaarden zijn onder
andere het vormgeven van tendervoorwaarden zodat deze optimaal
aansluiten bij de afgesproken kostenreductie, een optimale procedure
voor aanwijzing van tenderlocaties, het realiseren van de kostenreductie en verkorting van de planprocedure. Bij het opstellen van de
uitgangspunten voor deze NEV was de beleidsvorming om uitwerking
te geven aan de afspraken in het Energieakkoord nog in volle gang.

Voldoende kapitaal en adequaat draagvlak zijn randvoorwaarden
waaraan blijvend voldaan moet worden om tot sterke groei te
kunnen komen. Als de algemene situatie rond kapitaalvoorziening of
draagvlak verslechtert, kan dit de groei van hernieuwbare energie
hinderen. Echter, als er meer kapitaal beschikbaar komt, betekent dat

59

De afspraken uit het Energieakkoord zijn daarom volgens de in mei
2014 geldende inzichten geïnterpreteerd en in de beleidsvariant met
voorgenomen beleid opgenomen.

40 procent kostendaling binnen het gestelde tijdspad erg ambitieus
(zie ook hoofdstuk 5). Verwacht wordt dat de generieke kostendaling
iets onder het niveau van 40 procent blijft, maar dat windparken op
specifieke locaties wel aan de tendervoorwaarden kunnen voldoen.
In afwezigheid van een uitgewerkte procedure voor aanwijzing van
tenderlocaties, is de verwachting dat sommige tenders geen of geen
volledige invulling zullen krijgen. Onzekerheid over kostendaling
maakt het aandeel van de tenders dat succesvol wordt ingevuld
onzeker. Er vindt door tenderpaden in combinatie met aanwijzing van
TenneT als netbeheerder op zee naar verwachting wel een versnelling
van de uitrol van wind op zee plaats. Onzekerheid over het verkorten
van doorlooptijd van projecten zorgt voor onzekerheid in het
verwachte jaar waarin de gecommitteerde parken tot productie
komen.

Onderscheid tussen vastgesteld en voorgenomen beleid
De ontwikkeling van wind op zee kent hierdoor grote verschillen
tussen vaststaand en voorgenomen beleid. Bij vastgesteld beleid
geldt het huidige SDE+-regime: windenergie, inclusief wind op zee,
is onderdeel van de gefaseerde openstelling. Hoewel het maximum
basisbedrag van 15 cent per kilowattuur voor wind op zee de komende
jaren knellend is, zal op langere termijn hier wel aan voldaan kunnen
worden door kostendalingen. Zonder de aanvullende voorgenomen
maatregelen om de doorlooptijd van de projecten (tijd tussen planontwikkeling en realisatie) te verkorten, zal het extra vermogen voor
wind op zee bij vastgesteld beleid pas na 2023 online komen. In 2023
zal dan 1,5 gigawatt aan wind op zee opgesteld staan, tot 2030 zal dat
bij vaststaand beleid zijn gegroeid tot bijna 5 gigawatt.

Gegeven de combinatie van onzekerheden, wordt bij voorgenomen
beleid verwacht dat in 2023 3,2 gigawatt wind op zee gerealiseerd
zal zijn. In het minst gunstige geval zal het opgesteld vermogen
wind op zee in 2023 blijven steken op 2 gigawatt. Het aandeel
hernieuwbare energie zou daarmee 0,8 procentpunt lager uitpakken.
In het gunstigste geval wordt wel aan alle voorwaarden voldaan, en
kunnen alle afgesproken tenders doorgang vinden. Daarmee zou het
opgesteld vermogen in 2023 4,4 gigawatt bedragen, en het aandeel
hernieuwbare energie 0,8 procentpunt hoger uitpakken. Voor het
jaar 2020 geldt een vergelijkbare onzekerheid. Daarbij speelt dat de
doorlooptijd die nodig is om een nieuw park in 2020 operationeel
te hebben, tot nu toe in de Nederlandse praktijk nog niet is
gerealiseerd. Afhankelijk van de ontwikkeling kan het aandeel

Bij voorgenomen beleid worden aparte tenders voor wind op
zee uitgeschreven. Dit impliceert een separate budgetallocatie.
Windprojecten op zee kunnen SDE+-subsidie ontvangen, mits
voldaan wordt aan het criterium van 40 procent kostendaling uit het
Energieakkoord.
Kritische voorwaarden voor tenderrealisatie voorgenomen beleid
nog niet volledig ingevuld
De tendervoorwaarden waarin het kostenreductiecriterium is
uitgewerkt zijn nog niet volledig uitgewerkt. In algemene zin is een

60

hernieuwbaar in 2020 0,4 procentpunt hoger of 0,5 procentpunt
lager uitvallen (ten opzichte van de middenwaarde).

Aandeel hernieuwbare energie groeit na 2020 verder
Voor de interpretatie van de projecties voor hernieuwbare energie
is het belangrijk de onzekerheden die hierbij spelen op de juiste
wijze te duiden (tekstbox 3-I). Naast daar beschreven onzekerheden
bestaan ook specifieke onzekerheden bij andere technologieën
dan windenergie; deze worden toegelicht in hoofdstuk 4. Rekening
houdend met alle onzekerheden ligt de meest plausibele schatting
voor het aandeel hernieuwbare energie in 2020 bij vaststaand beleid
op 10,6 [9,1 - 11,1] procent (Figuur 3.6). Bij het voorgenomen beleid
vindt een versnelling plaats, waardoor in 2020 het aandeel naar
verwachting uitkomt op 12,4 [10,5 - 13,0] procent. Het in Europa en
Energieakkoord afgesproken aandeel van 14 procent in 2020 valt
buiten deze range. In de doorrekening van het Energieakkoord (ECN
& PBL 2013) is aangegeven dat het realiseren van dit doel onder
andere vereist dat zowel de subdoelen voor wind op land en wind
op zee worden gerealiseerd, als voor de overige technologieën de
bovenkant van de bandbreedte wordt gerealiseerd. Deze combinatie
van voorwaarden wordt bij de huidige inzichten waarschijnlijk niet
voldaan.

Wind op land kent meerdere belangrijke risico’s
Bij wind op land is de belangrijkste onzekerheid de snelheid waarmee
de grote projecten, typisch de rijkscoördinatieregelingprojecten,
gerealiseerd worden. Dat hangt onder meer af van de snelheid
waarmee bestuurlijke besluiten, zoals vergunningverlening en
acties gericht op het creëren van draagvlak, genomen worden.
Daarnaast hangt het realisatietempo af van de snelheid waarmee
investeringsbeslissingen genomen kunnen worden en kapitaal
wordt aangetrokken voor meerdere grote projecten tegelijkertijd.
Ook is onzeker of de sector in staat is op te schalen naar hogere
installatietempo’s in Nederland, bij gelijktijdige sterke groei in
omringende landen. Provincies hebben ruimte gereserveerd voor
6 gigawatt wind op land. Bij een slagingspercentage lager dan 100
procent, zullen alternatieven gevonden moeten worden, wat zal
leiden tot vertraging. Bij zowel vastgesteld als voorgenomen beleid
is de verwachting dat in 2020 ongeveer 5 gigawatt wind op land
gerealiseerd zal zijn. Wanneer bovenstaande onzekerheden zich
gunstiger ontwikkelen dan momenteel ingeschat, kan het opgestelde
vermogen in 2020 oplopen tot 6 gigawatt. Tegenvallers kunnen
evenwel betekenen dat het opgesteld vermogen op 4 gigawatt blijft
steken. Deze onzekerheid zorgt voor een half procentpunt hoger of
lager aandeel hernieuwbaar ten opzichte van de middenwaarde.

Het aandeel hernieuwbare energie groeit zowel bij vastgesteld als bij
voorgenomen beleid na 2020 flink door. In 2023 wordt bij vaststaand
beleid 13,1 [11,5 - 13,7] procent van de energievraag door duurzame
bronnen gedekt, bij voorgenomen beleid 15,1 [13,1 - 15,9] procent.
Daarmee wordt naar verwachting de doelstelling uit het Energie­
akkoord (16 procent) niet geheel gehaald. Bij gunstige omstandig­
heden kan het aandeel uitkomen op 16 procent, maar als het tegenzit
op 13 procent.

61

kasuitgaveplafonds voor de SDE+ in beide varianten ligt aan deze
lange termijn trend ten grondslag.

Figuur 3.6 Ontwikkeling aandeel hernieuwbare energie
Aandeel bruto eindverbruik
(procent)

De drijvende beleidsinstrumenten voor de groei zijn de exploitatiesubsidies van SDE en SDE+. Ook de stijgende verplichting voor
hernieuwbare energie voor vervoer, het meetellen van achterde-meter opgewekte hernieuwbare energie in de energieprestatienormen voor de gebouwde omgeving en fiscale maatregelen,
waaronder de salderingsregeling, voor decentrale energie dragen in
belangrijke mate bij aan de groei.

25

20

15

10

Tekstbox 3-II

5

Projectie hernieuwbare energie niet vergelijkbaar met
de beoordeling van het Energieakkoord uit 2013

0
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie

Korte termĳn projectie (bottom up)

Projectie vastgesteld beleid

Projectie voorgenomen beleid

In 2013 zijn door ECN en PBL de afspraken en doelen uit het
Energieakkoord beoordeeld (ECN & PBL 2013). De methode die bij die
beoordeling is gebruikt verschilt op het onderdeel hernieuwbare energie
in belangrijke mate van de NEV: de onderliggende onderzoeksvraag was
fundamenteel anders. De beoordeling stelde als vraag: “Kunnen de
afspraken uit het Energieakkoord gehaald worden?” Om die vraag te
beantwoorden is bepaald of er onder gunstige omstandigheden
voldoende potentieel zou zijn om de afspraken rond hernieuwbare
energie na te komen. De NEV beantwoordt de vraag: “Wat is de meest
plausibele ontwikkeling van hernieuwbare energie?” Om deze vraag te
beantwoorden is een aanpak gebruikt die uitgaat van de verwachte

Tekstbox 3-II beschrijft dat deze projectie voor hernieuwbare energie
methodologisch verschilt van de beoordeling van het Energieakkoord
(ECN & PBL 2013). Zowel bij vaststaand als voorgenomen beleid
groeit het aandeel hernieuwbare energie in de periode tot 2030
verder, tot rond de 20 procent. Het voorgenomen beleid leidt
dus vooral tot een versnelling van de groei en niet tot grotere
realisatie op lange termijn. De aanname van gelijke lange termijn

62

ontwikkelingen. Hierbij zijn naast de bereikbare potentiëlen ook andere
factoren, zoals het ondersteunend beleid en de marktsituatie van
technologieën bekeken. Deze aanpak veronderstelt niet bij aanname dat
aan de gestelde voorwaarden zouden worden voldaan. De resultaten uit
de beoordeling van vorig jaar en deze NEV kunnen dus niet zonder meer
met elkaar vergeleken worden.

stimulering van biobrandstofbijmenging geen vervolg wordt gegeven,
zal bijmenging naar verwachting vanaf 2021 niet langer plaatsvinden.
Dit kan dan een terugval van zo´n 1,7 procentpunt in het aandeel
hernieuwbaar betekenen. Dit is daarmee een risico voor het nationale
doel in 2023. Daarnaast bestaat er met het ontbreken van een nationaal
doel na 2023, en de discussie over Europese harmonisatie van de
stimulering van hernieuwbare energie, onzekerheid over de continuering
van de SDE+-regeling na 2023. Mocht na 2023 de SDE+-regeling gesloten
worden voor nieuwe projecten, dan zal het aandeel hernieuwbare
energie na 2023 mogelijk toch langzaam blijven groeien, doordat een
aantal projecten, zoals voor wind op land en geothermie, rendabel
worden zonder subsidie. Het aandeel hernieuwbare energie ligt bij deze
aannamen rond 15 procent in 2030.

De resultaten uit de NEV zijn wel te vergelijken met het referentiepad
dat is gebruikt bij de beoordeling van het Energieakkoord. Dit
referentiepad komt grotendeels overeen met de referentieraming uit
2012 dat op enkele punten was geactualiseerd (PBL & ECN 2013). In dat
referentiepad, met alleen vastgestelde maatregelen, kwam het aandeel
hernieuwbare energie op circa 8 procent in 2020. Met maatregelen die
tot het voorjaar 2012 waren voorgenomen, werd een aandeel van bijna 11
procent verwacht. Door wijzigingen in beleid en nieuwe inzichten in de
ontwikkeling van onder andere de economie en prijzen voor energie en
CO2 komt het aandeel hernieuwbare energie in deze NEV hoger uit dan
in de vorige raming. Voor een nadere toelichting van deze verschillen, zie
de rubriek frequently asked questions op de NEV website.

Groei van hernieuwbare energie verspreid over meerdere categorieën
De groei van hernieuwbare energie tot 2020 bestaat uit groei van zowel
hernieuwbare warmte als hernieuwbare elektriciteit. De groei van
hernieuwbare elektriciteit komt vooral door groei van windenergie, zowel
op land als op zee, en sterke groei van zon-PV (Figuur 3.7). De productie
van elektriciteit uit biomassa blijft rond het niveau van de afgelopen
jaren liggen. Variaties in hernieuwbare elektriciteit uit biomassa worden
hoofdzakelijk veroorzaakt door de inzet van biomassa in kolencentrales,
die bij vastgesteld beleid niet wordt gestimuleerd, en bij voorgenomen
beleid tot een maximum van 25 petajoule in de SDE+ wordt opgenomen.
De groei van hernieuwbare warmteproductie vindt zowel plaats door
toepassing van verschillende vormen biomassatoepassingen als door de
inzet van warmte uit bodem- en buitenlucht. Paragraaf 4.5.2 en 4.5.3 gaan
in meer detail in op de toename van specifieke technologieën.

Beleidsonzekerheid rond stimulering hernieuwbare energie na 2020
Voor de periode na 2020 bestaan rond de stimulering van hernieuw­bare
energie op enkele punten belangrijke beleidsonzekerheden die in deze
verkenning zijn uitgewerkt in een specifieke beleidsvariant, ‘Variant
voorgenomen beleid exclusief SDE+’. Het bijmengen van biobrandstoffen wordt in Europees verband via de richtlijn brandstofkwaliteit en
de richtlijn hernieuwbare energie gestimuleerd. Deze stimulering door
deze richtlijnen loopt echter formeel slechts tot 2020. Wanneer aan de

63

tot beperkingen in de uitrol van hernieuwbare energie. Dat diverse
vormen van hernieuwbare energie, zoals wind op zee, waarschijnlijk
achterblijven bij de beleidsmatig gewenste groei, vindt zijn oorzaak
niet primair in de financiële middelen die publiek beschikbaar
worden gesteld. Wel zijn de kasuitgaven voor SDE+ gevoelig voor de
ontwikkelingen in de energieprijzen. Hoewel uit deze verkenning
volgt dat het budget van de SDE+ geen direct knelpunt is, blijft het
zaak om de consequenties van de energieprijsontwikkelingen voor de
SDE+-uitgaven te monitoren, teneinde tijdig te kunnen reageren op
veranderde prijzen.

Figuur 3.7 Bijdrage van verschillende technologieën hernieuwbare energie
(V = vastgesteld beleid, VV = voorgenomen beleid)
Bĳdrage hernieuwbare energie
(petajoule)

500
450
400
350
300
250
200
150
100

3.3 Energiebesparing en energie-intensiteit

50
0
2000

2010

2015

2020 2020
V
VV

2023 2023
V
VV

Wind op zee

Wind op land

Biomassa meestook

Biobrandstoﬀen

Overig biomassa

Zon PV

In voorgaande paragraaf is de ontwikkeling van de energievraag
besproken. Hieruit is af te leiden dat het energieverbruik de komende
jaren, ondanks een groeiende economie, licht zal afnemen. Toch
kan hier niet één-op-één van worden afgeleid dat de Nederlandse
economie efficiënter wordt. Hiervoor moet ook rekening gehouden
worden met de verandering van de omvang van activiteiten in
Nederland. In deze paragraaf kijken we naar indicatoren voor
efficiëntie. Allereerst wordt de ontwikkeling van de energieintensiteit besproken, vervolgens die van energiebesparing volgens
verschillend definities (zie paragraaf 1.4 voor toelichting van
definities).

2030 2030
V
VV

Overig hernieuwbaar

Budget SDE+ vormt geen direct knelpunt
Het budget in de SDE+, dat in deze verkenning is gelimiteerd tot het
budget dat voor de SDE+ in het vooruitzicht is gesteld2, leidt niet

2 Zie regeerakkoord Rutte II. Zie tevens wijziging n.a.v. Energieakkoord op:
www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/regelingen/2013/09/06/
overzicht-budgettaire-gevolgen-energieakkoord.html

64

3.3.1 Energie-intensiteit

Figuur 3.8 Ontwikkeling energie-intensiteit 1995-2013

Energie-intensiteit daalt verder na periode van stagnatie
De meest globale indicator voor de energie-efficiëntie is energieintensiteit. Hierin wordt de totale omvang van de economie,
uitgedrukt in het bruto binnenlands product (bbp) vergeleken met
het totale energieverbruik. Figuur 3.8 laat zien dat de Nederlandse
economie sinds 1995 bijna 40 procent gegroeid is. Het energieverbruik is veel minder gegroeid, met ‘slechts’ 10 procent. Dit betekent
dat de energie-intensiteit van Nederland is afgenomen.

Index
(1995=100)

150
140
130
120
110
100

De energie-intensiteit van de Nederlandse economie vertoonde in
de jaren voor 2000 een duidelijk dalende trend, waarna de intensiteit
tot 2006 constant bleef om daarna weer licht te dalen. Vanaf 2009,
na het begin van de financiële crisis, zijn zowel het bbp als het
energieverbruik rond een constante waarde blijven schommelen en
daarmee ook de energie-intensiteit.

90
80
70
1995

2000
bbp

Uit deze historische cijfers kunnen we aflezen dat economische
groei en energieverbruik niet één-op-één aan elkaar verbonden
zijn. In feite is economische groei ontkoppeld van energieverbruik.
Ook voor de toekomst wordt deze ontkoppeling verwacht. Dit heeft
twee verschillende oorzaken. Allereerst zijn er structuureffecten in
de ontwikkeling van de economie: de groei in de energie-intensieve
sectoren is kleiner dan in de minder intensieve sectoren. Daarnaast
zijn er besparingseffecten: zo is het energieverbruik in de dienstensector sterk gekoppeld aan gebouwen en elektrische apparaten, die
door strikte regelgeving veel efficiënter worden.

Energieverbruik

2005

2010

Energie-intensiteit

Ontkoppeling economie van energieverbruik en CO2-emissie
Figuur 3.9 laat zien dat de CO2-emissie en het energieverbruik
ontkoppelen van de volumegroei in de economie. De figuur toont de
verwachte ontwikkeling van volume-effecten, structuureffecten en energiebesparing bij voorgenomen beleid. Het volume-effect is weergegeven
in de groene lijn. Voor de industrie, diensten en land- en tuinbouw
geeft die lijn de economische groei van de sector weer (de groei van
de toegevoegde waarde), voor huishoudens de groei van het aantal
woningen en voor transport de groei van het aantal voertuigkilometers.

65

Dit volume-effect beschrijft de theoretische ontwikkeling van het
energie­verbruik bij een constant veronderstelde structuur en energieefficiëntie in een groeiende economie. Dit zou in de periode 2000-2030
een toename in het energieverbruik van bijna 70 procent betekenen.
Door structuureffecten neemt het energieverbruik minder hard toe. Het
gasverbruik per woning voor koken en warm tapwater daalt bijvoorbeeld
door leefstijlveranderingen. In de dienstensector is de economische
groei groter dan de groei van de gebouwvoorraad vanwege een toename
in de arbeidsproductiviteit. In de industrie is de economische groei
groter dan de groei van de fysieke productie. Als we rekening houden
met structuurveranderingen in de samenleving dan is de verwachting dat
het energieverbruik niet met 70 procent, maar met ‘slechts’ 40 procent
groeit. Deze structuureffecten zijn dus een belangrijke oorzaak van de
ontkoppeling van economische groei en energieverbruik. Het effect van
energiebesparing is nog groter. De combinatie van structuurverandering
en besparing zorgt ervoor dat het energieverbruik nauwelijks stijgt ten
opzichte van 2000, ondanks de sterke groei van activiteiten.
Structuureffecten en besparing zorgen dus voor een stabilisatie van
het energieverbruik. Voor de ontwikkeling van de CO2-emissie moet
ook worden nagegaan uit welke bron het resterend energieverbruik
afkomstig is. In figuur 3.9 zien we dat door de overschakeling van fossiele
naar hernieuwbare energie het resterend energieverbruik gepaard
gaat met minder CO2-emissie. Ook eventuele veranderingen in de
gemiddelde emissiefactor van fossiel energieverbruik, door bijvoorbeeld
de omschakeling van kolen naar gas, zijn in deze stap opgenomen. Het
is dus een combinatie van structuurverandering, energiebesparing en de
opkomst van hernieuwbare energie die zorgt voor een reductie van de
CO2-emissie.

Figuur 3.9 De invloed van structuureffecten, energiebesparing en hernieuwbare
energie op het energieverbruik en CO2-emissie
Index
(2000=100)

180
160

Structuureﬀecten

140
120

Energiebesparing

100

Hernieuwbare
energie

80
60
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

(Economische) activiteiten
Structuurontwikkelingen
Energieverbruik na besparing
CO2-emissie ten gevolge van energieverbruik

3.3.2 Energiebesparing
Deze paragraaf en de twee uitgelichte beleidsdossiers beschrijven
de energiebesparing in Nederland volgens verschillende definities.
De lopende tekst beschrijft de besparing volgens het Protocol
Monitoring Energiebesparing (PME) (Boonekamp et al. 2001).

66

De definitie van energiebesparing in dit protocol verschilt van de
definitie die gehanteerd wordt in de Europese richtlijn energieefficiëntie en ook van die voor de afspraken in het Energieakkoord,
die beschreven worden in de beleidsdossiers. Besparingstempo’s in
de verschillende secties van de NEV zijn daarmee niet vergelijkbaar.
Voor een uitgebreidere uitleg bij de definities wordt verwezen naar
paragraaf 1.4.

In het algemeen zijn steeds nieuwe maatregelen nodig om het besparingstempo op peil te houden. Met name in de huishoudens, maar ook
in andere sectoren, raakt het potentieel van gangbare besparende
maatregelen uitgeput. Maatregelen zoals de plaatsing van HR-ketels en
dubbel glas zorgden in het verleden voor veel energiebesparing, maar
zijn nu in veel woningen al toegepast. Voor verdere verlaging van het
fossiele energieverbruik wordt de aandacht steeds meer verlegd naar
toepassing van hernieuwbare energie zoals zon-PV en warmtepompen.
Hoewel dit wel tot lager elektriciteit- of gasverbruik op de energierekening leidt, wordt het feitelijke energieverbruik hierdoor niet lager en
telt het dus niet mee als besparing volgens het PME. Door de uitputting
van de gangbare energiebesparende maatregelen en door beperkt
besparingsbeleid gericht op de periode na 2020, neemt de besparing af
naar 0,7 procent in de periode 2020 tot 2030.

Energiebesparingstempo stagneert en neemt na 2020 af
Het energiebesparingstempo in Nederland lag tussen 2005 en 2010
rond de 1,1 procent per jaar (Gerdes & Boonekamp 2012). Een deel van
deze besparing was het gevolg van beleid, een ander deel was ook
zonder beleidsstimulering gerealiseerd, bijvoorbeeld doordat oude
apparaten door energiezuinigere exemplaren worden vervangen zijn.
Het besparingstempo zal bij vaststaand beleid in de periode 2010 tot
2020 uitkomen rond de 1,0 procent [0,7 – 1,2 procent] per jaar.
Bij voorgenomen beleid ligt dit tempo iets hoger, op 1,2 procent
[1,0 – 1,4 procent] per jaar. In vergelijking met de periode voor 2010
zijn veranderingen zichtbaar in de factoren die leiden tot besparing.
Het uit gebruik nemen van wkk (zie paragraaf 4.3 en 4.4) heeft
een grote negatieve invloed op het besparingstempo, terwijl in het
verleden wkk juist een positieve invloed had. Daar tegenover staat
dat de besparing in de transport sector verkeer en vervoer juist groter
zal zijn, onder andere door Europese emissie-eisen en nationale
stimulering van zuinige auto’s. Ook voorgenomen beleid in de dienstensector leidt tot een toename van de energiebesparing in die sector
in de periode tot 2020.

Beleidsdossier-I:
Energiebesparing volgens Richtlijn Energie-Efficiëntie
Besparingsdoel uit de EU richtlijn energie-efficiëntie binnen
bereik met voorgenomen beleid
De Europese richtlijn energie-efficiëntie (EED) heeft als doel om in
Europa een energiebesparing van 20 procent in 2020 te bereiken.
Voor elke lidstaat is deze doelstelling vertaald naar een nationale
doelstelling. De doelstelling voor Nederland komt neer op een
cumulatieve energiebesparing op eindverbruik van 480 petajoule
in de periode 2014-20201. Omdat besparingsmaatregelen vaak
langdurig effect hebben, telt besparing die aan het begin van de

67

kan worden teruggevoerd. Onzekerheden stapelen zich bovendien op
door het cumulatieve karakter van het doel. De inschatting van de
verwachte besparing volgens de EED kent hierdoor een grote
onzekerheid.

Tabel 3.1 Cumulatieve besparing volgens EED in de beleidsvarianten3(petajoule)
Vastgesteld beleid

Voorgenomen beleid

Industrie

[28-155]

[41-169]

Land- en tuinbouw

[4 - 8]

[24 - 31]

Huishoudens

[177-236]

[197 – 263]

Diensten

[64-87]

[78 - 139]

Transport

[23-46]

[23 – 46]

Totaal 3

[346-490]

[432 – 591]

Tabel 3.1 toont de cumulatieve besparing per sector in de periode
2014-2020 bij vastgesteld en voorgenomen beleid. De doelstelling van
480 petajoule besparing wordt bij vastgesteld beleid waarschijnlijk niet
gehaald, bij voorgenomen beleid ligt de doelstelling binnen bereik.

periode wordt gerealiseerd sterker mee dan besparing aan het eind van
de periode. Besparing gerealiseerd in 2014 telt ook in 2015, 2016, etc.,
dus in totaal zeven keer mee, terwijl besparing gerealiseerd in 2020
maar één keer meetelt.
Alleen besparing die op nationaal beleid kan worden teruggevoerd,
bovenop wat door Europese regelgeving wordt afgedwongen, telt mee
voor de realisatie van doelstelling uit de EU richtlijn energieefficiëntie. Door interactie tussen beleidseffecten onderling en met
andere effecten, zoals bijvoorbeeld prijseffecten, is vaak moeilijk te
herleiden welk besparingseffect precies op welke beleidsmaatregel

3 Het totaal cijfer is bandbreedte waarin een combinatie van de verschillende
onzekerheden in de sectoren is verwerkt. Omdat het onwaarschijnlijk is dat
voor alle sectoren tegelijkertijd de onder- dan wel de bovenbandbreedte wordt
gerealiseerd is modelmatig een gecombineerde bandbreedte bepaald. Dit maakt
dat de afzonderlijke bandbreedtes niet optellen tot de totale bandbreedte.

68

Beleidsdossier-II:
Energiebesparing volgens het Energieakkoord voor
Duurzame Groei

Tabel 3.2 Energiebesparing in 2020 als gevolg van de instrumenten
overeengekomen in het Energieakkoord (petajoule finale energie)

Sector, Instrumenten

In het Energieakkoord voor Duurzame Groei hebben de partijen een
doelstelling van 100 petajoule extra besparing afgesproken. Het gaat
hierbij om besparing die (rechts)treeks samenhangt met maatregelen
die voortkomen uit afspraken uit het Energieakkoord. Besparingen door
ander (ouder) beleid en autonome besparingen tellen dus niet mee.
Na het afsluiten van het Energieakkoord zijn er vele maatregelen
opgepakt. Bij het vaststellen van uitgangspunten voor deze NEV waren
nog niet alle maatregelen concreet uitgewerkt. Er bestaat daardoor
onzekerheid over de mate waarin de maatregelen worden geconcretiseerd , naast ‘gebruikelijke’ onzekerheid over het effect van maatregelen.
De bijdrage van de sector verkeer en vervoer aan het energiebesparingsdoel volgens het Energieakkoord kon in deze NEV niet worden bepaald
omdat daar een uitgebreidere analyse voor nodig was. Tabel 3.2 geeft de
inschatting van het verwachte besparingseffect voor de verschillende
afspraken uit het Energieakkoord, gegeven deze onzekerheden.
De effectschatting van de afspraken is voor het grootste gedeelte
ongewijzigd sinds de inschatting bij de beoordeling van het
Energieakkoord (ECN & PBL 2013). Een belangrijk deel van de
onzekerheid blijft bestaan bij het effect van de versterkte handhaving
van energiebesparingseisen uit de wet Milieubeheer. De versterkte
handhaving kan zowel in de industrie als in de gebouwde omgeving een
belangrijke bijdrage aan het effect leveren.

Industrie totaal

[ 7 - 14 ]

Individuele afspraken bedrijven die deelnemen aan het
convenant Meerjarenafspraak energie-efficiency ETS
bedrijven

[ 0,5 - 0,5 ]

Handhaving convenant Meerjarenafspraak
energie-efficiency 3

[ 0,3 0,3 ]

Handhaving wet Milieubeheer bij gebouwgebonden
verbruik en processen overige industrie

[1-8]

Op peil houden energie-investeringsaftrek (EIA) voor
energiebesparing

[5-5]

Land- en tuinbouw totaal

[3-9]

Privaat systeem glastuinbouw

[1-3]

11 petajoule ambitie EA (50% besparing, 50% geothermie)

[2-6]

Gebouwde omgeving totaal

[ 10 - 39 ]

Koopsector

[2-4]

(Sociale) huursector

[ 3 - 122 ]

Handhaving wet Milieubeheer bij maatschappelijk en
overig vastgoed

[ 6 - 23 ]

Totaal

[ 19 - 61 ]

4

4 Waarvan 1,5 petajoule hernieuwbaar achter de meter.

69

Energiebesparing
(petajoule)
in 2020

3.4 Emissie van broeikasgassen

Met de publicatie van de maatregellijsten door het Ministerie van
I&M is een belangrijke vervolgstap gezet, waarmee de handhaving
vereenvoudigd wordt. De maatregellijsten bevatten voldoende
maatregelen om het eerder ingeschatte maximumeffect te bereiken.
Een deel van het potentieel in de gebouwde omgeving overlapt
echter met de Europese ecodesignnormen. Het maximumeffect is
daarop aangepast. De onzekerheid over hoe snel het beoogde effect
kan worden bereikt blijft nog bestaan. Dat hangt samen met twee
dingen: de voortvarendheid en het tempo waarmee toezichthouders
de handhaving gaan uitvoeren en de snelheid waarmee maatregelen
in gebouwen worden geïnstalleerd. Soms kan dat per direct, soms zal
dat pas op een natuurlijk vervangingsmoment zijn.

De emissie van broeikasgassen wordt gemonitord volgens het
protocol vastgesteld in het kader van het klimaatverdrag van de
Verenigde Naties. Deze paragraaf geeft op basis hiervan de emissies
voor Nederland. Een groot deel van de Nederlandse broeikasgas­
emissies wordt op Europese schaal gereguleerd, via het emissiehandelssysteem (ETS). Het andere deel wordt op nationale schaal
gereguleerd op grond van Europese afspraken. Voor het terugdringen
van emissies in deze laatste categorie, worden op nationaal niveau
doelen gesteld.
Emissie van broeikasgassen in Nederland gedaald ondanks
toename primaire energieverbruik
Alhoewel het primaire energieverbruik tussen 1990 en 2013 met
20 procent is toegenomen, is de emissie van broeikasgassen met
9 procent gedaald tot 192 megaton CO2-equivalenten (zie Figuur
3.10). Dit valt voornamelijk te verklaren doordat de emissie van
niet-CO2 broeikasgassen (methaan, lachgas en gefluoreerde gassen)
na 1995 sterk is gedaald als gevolg van reductiemaatregelen. Deze
zogenaamde ‘overige broeikasgassen’ zijn veelal niet gerelateerd
aan het energieverbruik. De emissie van CO2 nam tot 2004 juist toe
als gevolg van de groei van het energieverbruik. Na een piek van 181
megaton CO2 in 2004 zijn de CO2-emissies daarna gedaald tot 165
megaton in 2013, door een lager verbruik van fossiele brandstoffen,
een toename van hernieuwbare energie en milde winters. De emissie
van CO2 lag daarmee in 2013 zo’n 4 procent lager dan in het 1990.

Voor land- en tuinbouw is sinds ondertekening een verdere
uitwerking gemaakt van de afspraak een extra besparing te
realiseren. Afgesproken is dat er 11 petajoule extra reductie van
fossiel energieverbruik plaatsvindt. In de projectie is aangenomen
dat dit voor 50 procent met extra besparingsmaatregelen en 50
procent met het gebruik van geothermie wordt ingevuld. De
besparing is meegeteld voor het besparingsdoel van het energieakkoord. Het effect van deze afspraak zal evenwel mogelijk deels
interfereren met het effect van het sectorsysteem (zie paragraaf
4.3), waardoor het gecombineerde effect van beide maatregelen wat
lager uitpakt. Rekening houdend met alle onzekerheid kunnen de
activiteiten uit het energieakkoord in 2020 19 tot 61 petajoule aan
besparing opleveren. Dit is niet genoeg om de doelstelling van 100
petajoule te realiseren.

70

emissierechten beschikbaar om deze emissie te vereffenen. Daarmee
komt Nederland zijn verplichting uit het Kyoto Protocol na (PBL, 2013).

Figuur 3.10 Emissie van broeikasgassen 1990-2030 (in megaton
CO2-equivalenten)

Nationale broeikasgasemissies nemen verder af tot 2020
De emissie van broeikasgassen neemt naar verwachting in de periode
2013 tot 2020 af met 5 procent tot 183 megaton CO2-equivalenten.
Dit komt voornamelijk door dalende CO2-emissies in de gebouwde
omgeving, verkeer en vervoer en de glastuinbouw. Energiebesparing in
gebouwen en steeds energiezuinigere auto’s, en toenemend gebruik van
hernieuwbare warmte liggen hieraan ten grondslag. Ook de emissie van
overige broeikasgassen neemt verder af, zij het in een lager tempo dan
in het verleden. De CO2-emissies door de energie- en industriesector
nemen bij vastgesteld beleid tot 2020 nog verder toe. Dit is een gevolg
van economische groei en toenemende elektriciteitsproductie door
kolencentrales (zie paragraaf 4.5.1). Wanneer rekening wordt gehouden
met voorgenomen maatregelen dan dalen de emissies met 8 procent
tot 176 megaton CO2-equivalenten. De groei van de CO2-emissies ligt bij
deze beleidsvariant lager, door een snellere toename van het aandeel
hernieuwbare energie en extra energiebesparing bij gebouwen.

Broeikasgasemissie
(megaton CO2-equivalenten)

250

200

150

100

50

0

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

Industrie en energie (CO2 )

Gebouwde omgeving (CO2 )

Landbouw (CO2 )

Landbouw (overige BKG; excl. wkk)

Verkeer en vervoer (CO2 )

Overige sectoren (overige BKG)

2030

Toename hernieuwbare energie zorgt voor snelle daling emissie
broeikasgassen na 2020
In de periode 2020-2030 zal de emissie van broeikasgassen bij
vastgesteld beleid verder dalen tot 161 megaton CO2-eq in 2030.
Dit wordt vooral veroorzaakt door de verdere groei van het aandeel
hernieuwbare energie. Ook een verder dalend energieverbruik door
gebouwen en voertuigen draagt er aan bij. Het voorgenomen beleid
leidt tot een extra daling van ongeveer Drie megaton CO2-equivalenten

Nederland voldoet aan de Kyoto-verplichting 2008-2012
De totale emissie van broeikasgassen kwam in de periode 2008-2012,
volgens de nog voorlopige cijfers van het CBS, uit op 999 megaton
CO2-equivalenten. De Nederlandse overheid heeft meer dan voldoende

71

in 2030, via een iets hoger aandeel hernieuwbare energie en een iets
geringer energieverbruik in de gebouwde omgeving.

Het verschil met vastgesteld beleid wordt tussen 2020 en 2030
kleiner, doordat het verschil in het aandeel hernieuwbare energie
tussen beide varianten steeds kleiner wordt (zie paragraaf 3.2).

Figuur 3.11 Broeikasgasemissies van bedrijven die onder ETS vallen

Bedrijven die deelnemen aan ETS hebben emissierechten
overgehouden
Bedrijven die vallen onder de regelgeving voor het Europese emissiehandelssysteem (ETS), moeten voor hun emissie van broeikasgassen
emissierechten overdragen. Deze rechten zijn deels gratis aan de
bedrijven toebedeeld, deels worden deze door de lidstaten geveild.
De rechten kunnen met alle deelnemers binnen Europa verhandeld
worden, waardoor op nationaal niveau geen plafond bestaat voor de
emissies. De totale Europese uitgifte van rechten is wel begrensd.

(exclusief internationale luchtvaart). De realisatie is afkomstig van cijfers van de
Nederlandse Emissieautoriteit.
ETS broeikasgasemissie
(megaton CO2-equivalenten)

100
90
80
70
60
50

In de periode 2005-2012 schommelden de emissies van Nederlandse
ETS deelnemers rond de 80 megaton CO2-equivalenten (Figuur
3.11). Vanaf 2008 werden meer installaties onder de ETS-afspraken
gebracht waardoor de emissies onder het ETS aanvankelijk toenamen.

40
30
20
10

De economische recessie had tot gevolg dat de emissies na 2008
snel afnamen. Omdat de hoeveelheid beschikbare rechten in ETS
van tevoren vaststaat, hadden bedrijven in de periode 2008-2012
uiteindelijk 15 miljoen méér gratis emissierechten ontvangen dan zij
nodig hadden om hun emissies te vereffenen (PBL 2013). Daarnaast
hebben bedrijven nog 29 miljoen rechten uit buitenlandse projecten
ingeleverd om hun emissies te vereffenen (NEa 2013). Daarmee
hadden ETS-bedrijven de beschikking over ten minste 44 miljoen
emissierechten méér dan zij gezamenlijk nodig hadden. Bedrijven die

0
2005

2010

2015

2020

2025

2030

Projectie vastgesteld beleid
Projectie voorgenomen beleid
Realisatie

72

emissierechten hebben overgehouden, kunnen deze weer gebruiken in
de ETS handelsperiode tussen 2013 en 2020 en mogelijk ook daarna.

emissies) van 16 procent in 2020 ten opzichte van 2005. Het gaat
dan om de emissies uit de gebouwde omgeving, verkeer en vervoer,
het grootste gedeelte van de landbouwemissies en kleine industriebedrijven. Dit reductiedoel resulteert in een emissieplafond voor
Nederland van 120 megaton CO2-equivalenten in 2013, dat jaarlijks
daalt tot 104 megaton CO2-equivalenten in 2020. (Figuur 3.12)

Zonder voorgenomen beleid geen afname van ETS-emissies tot 2020
De Nederlandse ETS-emissies liggen in 2013 ruim 10 megaton
CO2-equivalenten hoger dan in 2012. Vanaf 2013 is een nieuwe
handelsfase van het ETS ingetreden, waarbij het ETS (opnieuw)
is uitgebreid. Hierdoor vallen de meeste procesemissies uit de
industrie onder ETS en wordt een ruimere definitie van verbrandingsprocessen gehanteerd. Geschat wordt dat deze uitbreiding ongeveer
8 megaton van het verschil verklaart. In de eerstkomende jaren dalen
de ETS-emissies bij zowel vastgesteld als voorgenomen beleid, met
name doordat import een deel van de binnenlandse elektriciteits­
productie vervangt. Daarna zullen door aantrekkende binnenlandse
fossiele elektriciteitsproductie de emissies weer toenemen, tot
85 megaton CO2-equivalenten in 2020 bij vastgesteld beleid. Bij
voorgenomen beleid zal de daling dieper zijn en de toename erna
minder snel verlopen, tot 80 megaton in 2020, door een lagere
productie uit kolencentrales. Na 2020 nemen de ETS-emissies tot
2030 af tot respectievelijk 71 en 69 megaton CO2-equivalenten. Die
afname wordt gedreven door een geleidelijk oplopende CO2-prijs en
verdere toename van het aandeel hernieuwbare energie. Dat tempo
ligt met voorgenomen beleid iets hoger dan met enkel vastgesteld
beleid.

Figuur 3.12 Broeikasgasemissies en emissieruimte die niet onder ETS vallen.
De realisatie is afkomstig van cijfers van RIVM emissieregistratie.
Niet ETS broeikasgasemissies
(Mton CO2-equivalenten)

130
120
110
100
90
80
70
60
2005

Vereffening van emissies met emissierechten
Nederland heeft zich in Europa gecommitteerd aan een reductie van
de broeikasgassen die niet onder het ETS vallen (ofwel de niet-ETS

73

2010

2015

2020

2025

Projectie vastgesteld beleid

Emissieruimte 2013-2020

Projectie voorgenomen beleid

Realisatie

2030

De totale emissieruimte in deze periode bedraagt 897 megaton
CO2-equivalenten. Over ieder jaar dient Nederland de emissies
met rechten te vereffenen. Eventuele tekorten kunnen in beperkte
mate worden ‘geleend’, gekocht van andere Europese lidstaten
of uit buitenlandse reductieprojecten uit het Clean Development
Mechanism (CDM). Overschotten kunnen worden bewaard voor
latere jaren of worden verhandeld. Uit de Kyoto verplichting voor de
periode 2008-2012 heeft Nederland naar inschatting circa 4 miljoen
buitenlandse emissierechten beschikbaar om aan het niet-ETS doel
te voldoen. De totale emissieruimte voor Nederland bedraagt dan
900 megaton CO2-equivalenten.

cumulatieve emissie in de periode 2013-2020 komt met vastgestelde
maatregelen naar verwachting uit op 811 megaton CO2-equivalenten,
ruim onder de emissieruimte van 900 megaton CO2. Daarmee zou
Nederland ongeveer 90 miljoen emissierechten overhouden. Bij
voorgenomen beleid is de verwachte cumulatieve emissie over de
periode 2013–2020 808 megaton CO2-equivalenten en komt het
overschot aan emissierechten uit op 92 miljoen.
Meeste niet-ETS doelen voor 2020 binnen bereik
Naast het nakomen van de Europese afspraken, heeft de
Rijksoverheid ook sectorale doelen gesteld voor emissies die niet
onder het ETS vallen (Ministerie van I&M 2011). Uitgaande van de
midden schatting, liggen de meeste sectorale doelen binnen bereik,
behalve voor de gebouwde omgeving (zie Tabel 3.4). In de gebouwde
omgeving neemt de gasvraag met name in de dienstensector minder
snel af dan beoogd. Dit komt onder meer doordat de gebouwenvoorraad verder toeneemt terwijl de bezettingsgraad afneemt en het
tempo van na-isoleren tegenvalt (zie verder paragraaf 4.1.3).

Broeikasgasemissies die niet onder het ETS vallen dalen
De niet-ETS broeikasgasemissies zijn tussen 2005 en 2013 afgenomen
van 129 tot 105 megaton CO2-equivalenten (Figuur 3.12). De emissies
zijn ook hier vooral gedaald vanwege de economische crisis in
combinatie met het feit dat meer bedrijven onder de ETS zijn gaan
vallen vanaf 2008. Geschat wordt dat door de uitbreiding van ETS
in 2013 ongeveer 8 megaton CO2-eq zijn verhuisd van de niet-ETS
naar de ETS-emissies. Daarnaast hebben koude of warme winters
bijgedragen aan de jaarlijkse fluctuaties van de emissies in het
verleden.
Tussen 2013 en 2020 dalen de emissies bij vastgesteld beleid
met 8 procent tot 97 megaton CO2-equivalenten [88-106]. Deze
daling wordt veroorzaakt door lagere emissies als gevolg van een
zuiniger wagenpark, energiebesparing in gebouwde omgeving en
meer gebruik van hernieuwbare energie in de glastuinbouw. De

74

Tabel 3.3 Sectorale niet-ETS emissieplafonds voor 2020
(in megaton CO2-equivalenten)
Sector

Emissies

Verwachte emissies

Emissie-plafond

2013*

2020 (vastgesteld beleid)

2020 (vastgesteld en voorgenomen)

2020

CO2 Industrie en energie

5

8 [7-8]

8 [7-8]

11

CO2 Verkeer en vervoer

36

34 [30-37]

34 [30-37]

36

CO2 Gebouwde omgeving

31

25 [23-28]

25 [22-27]

23

CO2 land- en tuinbouw

7

5 [4-6]

5 [4-7]

6

Niet-CO2 (landbouw)

16

16 [9-23]

16 [9-23]

16

Niet-CO2 (overige sectoren)

10

9 [8-10]

9 [8-10]

9

Totaal Nederland

105

97 [88-106]

96 [87-105]

105

* Schatting door RIVM emissieregistratie

Mogelijke doelstelling broeikasgassen voor 2030
Naar verwachting worden in de loop van 2014 ook nieuwe Europese
doelstellingen voor 2030 vastgesteld. De Europese Commissie heeft
lidstaten voorgesteld een 40 procent reductie van broeikasgassen
ten opzichte van 2005 in 2030 te realiseren. Emissies uit installaties
die onder het ETS vallen zouden dan in 2030 43 procent onder het
niveau van 2005 moeten liggen en sectoren buiten het ETS zouden

dan een reductiedoelstelling van 30 procent ten opzichte van 2005
krijgen. Dit niet-ETS doel dient dan nog verdeeld te worden over
lidstaten. Daarover moet nog een Europees besluit komen. In een
recente studie van ECN en PBL worden de reductieopties en de
kosten van mogelijke doelen voor Nederland geanalyseerd (ECN &
PBL 2014).

75

4

In dit hoofdstuk wordt ingezoomd op voor
de energie­huishouding relevante ontwik­

Sectorale
ontwikkelingen

kelingen binnen een aantal sectoren van de
Nederlandse economie.
Belangrijke bevindingen in dit hoofdstuk zijn:
•	Gas verliest naar verwachting langzaam zijn domi­
nante positie door afnemende winning en moeilijke
marktomstandigheden.
•	Hernieuwbare energie wordt steeds belangrijker
voor de elektriciteitsproductie.
•	Trendbreuk energieverbruik door gebouwen en
verkeer & vervoer: van stijgend energieverbruik
in het verleden naar dalend verbruik het komende
decennium.

76

Ontwikkelingen
energiehuishouding binnen
een aantal sectoren

Aanbod

Aardgas

Elektriciteit

Winning (in miljard m3 Groningen equivalenten)

Productie hernieuwbare elektriciteit in % van totale elektriciteitsproductie

2012

2000

2030

76

69

22

2000

2013

3%

12%

2030*

49%
53%

Verbruik
Industrie

Land- en tuinbouw

Verbruiksaldo inclusief non-energetisch verbruik, in petajoule
2000
2012
2020*

Petajoule
2000

2012

2020*

164

136

144
140

1122

1228

1213
1207

Gebouwde omgeving

Verkeer en vervoer

Petajoule
2000

2012

2020*

737

757

716
700

Petajoule
2000

514

* xx
xx

met vastgesteld beleid en
voorgenomen beleid

77

2012

526

2020*

511
511

In dit hoofdstuk wordt ingezoomd op voor de energiehuishouding
relevante ontwikkelingen binnen een aantal sectoren van de
Nederlandse economie. Enerzijds gaat het om de sectoren die de
vraag naar energie veroorzaken: de gebouwde omgeving, het verkeer
en vervoer, de landbouw en de industrie. Anderzijds gaat het om de
sector energievoorziening, die het aanbod verzorgt.
Een strikt onderscheid tussen vraag-en aanbodsectoren is niet altijd
goed mogelijk, omdat ook binnen de vraagsectoren soms energie
wordt opgewekt of omgezet en deze (deels) weer wordt doorgeleverd
aan andere sectoren. Voorbeelden daarvan zijn het gebruik van
warmtekrachtkoppeling en productie van hernieuwbare energie. De
beschikbare informatie verschilt sterk tussen de sectoren waardoor
niet elke sector in dit hoofdstuk in dezelfde mate van detail behandeld
wordt. De sectorale ontwikkelingen zijn veelal beschreven vanuit het
perspectief van het gevoerde beleid en convenanten.

4.1 Gebouwde omgeving

(paragrafen 4.1.1. en 4.1.2). In paragraaf 4.1.3 wordt deze ontwikkeling
geaggregeerd tot de totale energievraag en de emissie van broeikasgassen in de gebouwde omgeving. Huishoudens maken gebruik
van koopwoningen of (sociale) huurwoningen. Bij diensten gaat het
om bedrijven en instellingen die van gebouwen gebruik maken die
sterk van elkaar kunnen verschillen, zoals kantoorgebouwen, winkels,
en bedrijfsruimten. Het energieverbruik in de gebouwde omgeving
bestaat grotendeels uit aardgas voor verwarming en elektriciteit voor
verlichting en apparaten, inclusief warmtepompen. De energiehuishouding van de sector wordt ook beïnvloed door de opkomst van
zonnestroom welke typisch binnen de gebouwde omgeving wordt
toegepast.

De gebouwde omgeving beslaat zowel huishoudens als de dienstensector. De ontwikkeling van de energievraag en de emissie van
broeikasgassen worden eerst voor iedere deelsector apart beschreven

Convenanten die de Rijksoverheid met branche organisaties heeft
afgesloten spelen een belangrijke rol in het streven om het energieverbruik binnen de gebouwde omgeving terug te dringen. Zo hebben

78

de Rijksoverheid en verschillende branche organisaties in juni 2012
het Koepelconvenant energiebesparing in de gebouwde omgeving
ondertekend. Doel is een dalend gebouw gebonden energieverbruik, afgeleid van een CO2-emissie streefwaarde voor de sector in
2020. Daarnaast zijn convenanten afgesloten met verhuurders (het
Huurconvenant) en met de bouwsector over energiebesparing in de
nieuwbouw (Lenteakkoord) en bestaande bouw (Meer met Minder
convenant).

Figuur 4.1 Ontwikkeling gemiddeld gasverbruik per woning
(temperatuurgecorrigeerd, woningen met ruimteverwarming op gas)
Gemiddeld gasverbruik per woning
(m3 per jaar)

2500

2000

1500

4.1.1 Huishoudens

1000

Daling gemiddeld gasverbruik woningen door energiebesparing
De gemiddelde jaarlijkse gasvraag per woning is in de afgelopen
decennia fors gedaald van circa 2200 m3 in 1995 naar circa 1500 m3 in
2012 en zal naar verwachting in 2020 verder zijn gedaald naar circa
1350 m3 (Figuur 4.1).

500

0
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie
Projectie vastgesteld beleid
Projectie voorgenomen beleid

Een aantal ontwikkelingen is hiervan de oorzaak. Zo zijn in de meeste
woningen HR-ketels geïnstalleerd, zijn nieuwbouw woningen steeds
energiezuiniger en is een deel van de bestaande woningen beter
geïsoleerd. Ook is het gedrag en de leefstijl van bewoners veranderd,
waardoor het gasverbruik voor koken en warmtapwater per woning
is afgenomen. Er zijn steeds meer eenpersoons huishoudens, mensen
bereiden minder vaak een eigen maaltijd en ze douchen in plaats van
dat ze in bad gaan. Ook wordt er vaker elektrisch gekookt.

Minder nieuwbouw door crisis
De stagnerende woningmarkt van de afgelopen jaren heeft ertoe
geleid dat het nieuwbouwtempo fors is gedaald. Het aantal nieuwbouwwoningen is gedaald van gemiddeld meer dan 70 duizend
woningen per jaar in de periode 2000 - 2009 naar 43 duizend
woningen in 2013. De verwachting is dat de woningmarkt weer aan
zal trekken en het nieuwbouwtempo vanaf 2016 rond de 55 duizend
woningen per jaar zal liggen.

79

In 2015 wordt de energieprestatienorm van nieuwbouwwoningen
aangescherpt, de eis is dan dat ze moeten voldoen aan een energieprestatiecoëfficiënt (EPC) van 0,4. Bij voorgenomen beleid wordt
de norm in 2020 verder aangescherpt, zodat nieuwe woningen
vanaf dan bijna energieneutraal moeten zijn. Deze aangescherpte
eisen kunnen ingevuld worden door verbeterde woningisolatie,
toepassing van elektrische warmtepompen en hybride ketels, en
door toepassing van zon-PV. Het gemiddeld gasverbruik van een
nieuwbouwwoning die voor ruimteverwarming, warm tapwater
en koken van gas gebruikt maakt, neemt bij vastgesteld beleid
naar verwachting af, van 860 m3 in 2012 naar 630 m3 in 2016. Bij
voorgenomen beleid daalt het gasverbruik van zulke woningen
verder naar 540 m3 na 2020. Er zijn daarnaast ook woningen die
aangesloten zijn op stadsverwarming of die verwarmd worden met
elektrische warmtepompen. Zoals verderop beschreven neemt het
aantal daarvan de komende decennia toe.

Figuur 4.2 Totaal gasverbruik huishoudens (temperatuurgecorrigeerd)
Totaal gasverbruik woningen
(petajoule)

450
400
350
300
250
200
150
100

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie
Projectie vastgesteld beleid
Projectie voorgenomen beleid

Besparingstempo in bestaande bouw bepaalt daling warmtevraag
Door een relatief laag sloop- en vervangingstempo van de woningvoorraad is de gasvraag bij de huishoudens voor een belangrijk deel
afhankelijk van ontwikkelingen in de bestaande bouw. Zowel in de
huursector als in de koopsector zorgen verbeteringen in isolatieniveau, efficiëntere manieren van warmtevoorziening (HR-ketels) en
veranderende leefpatronen voor een afname van het gemiddelde
gasgebruik. De afgelopen jaren zijn bij ongeveer 200.000 woningen
per jaar twee of meer maatregelen genomen om het energieverbruik
terug te dringen (een kleine 3 procent van de woningvoorraad)
(RVO.nl 2014).

Het totale gasverbruik in de huishoudens neemt naar verwachting,
ondanks een groei van het aantal bewoonde woningen, af van 326
petajoule in 2012 naar 301 [263-338] petajoule in 2020 bij vastgesteld
beleid, en naar 294 [256-332] petajoule in 2020 bij voorgenomen beleid
(Figuur 4.2).
Tempo woningverbeteringen gaat omhoog
In het Meer met Minder convenant tussen de Rijksoverheid, UNETO/
VNI, Bouwend Nederland en Energie Nederland, is de doelstelling

80

opgenomen om tot 2020 jaarlijks totaal 300.000 woningen en andere
gebouwen met tenminste twee labelstappen energiezuiniger te maken.
De doelstelling van dit convenant is in het Energieakkoord overgenomen.
Hiertoe worden zowel in de huursector als in de koop­sector verschil­
lende maatregelen genomen, die hieronder worden besproken.

Versnelling nodig om doelen huurconvenant te realiseren
In het huurconvenant 2012-2022 hebben woningcorporaties en
de Rijksoverheid afgesproken te streven naar een gemiddelde
energie-index van 1,25 (label B) voor alle sociale huurwoningen in
2020. Momenteel wordt van circa 60.000 sociale huurwoningen5
per jaar het energielabel verbeterd, meestal met een of twee
labelstappen. Verondersteld is dat dit tempo bij vastgesteld beleid
gelijk blijft. Met dit tempo wordt het streven van gemiddeld label B
in 2020 niet gehaald.

Het blijkt zowel in de huur- als de koopsector niet makkelijk het
tempo van woningverbeteringen te versnellen. De verwachting is
dat bij vastgesteld beleid het tempo stijgt tot ongeveer 225.000
woningen per jaar door extra maatregelen gericht op de particuliere
koopsector. Bij voorgenomen beleid zal het aantal jaarlijks
verbeterde woningen stijgen naar ca. 250.000, omdat daarin ook
extra maatregelen in de huursector genomen worden.

In juni 2013 ondertekenden minister Blok, vier bouwers en zes
woningcorporaties ‘de Stroomversnelling’. Deze deal beoogt de
realisatie van 11.000 ’nul op de meter’ woningen in de sociale
huursector in 2014-2016. Dit levert een energiebesparing van 0,5
petajoule in 2020. Bij voorgenomen beleid wordt verondersteld dat
de aanpak uit de Stroomversnelling wordt overgenomen door andere
woningcorporaties en additioneel nog eens tot 100.000 ‘nul op de
meter’ woningen in de periode 2017-2020 leidt.

Versnelling energiebesparing particuliere koopsector onzeker
In het Energieakkoord is afgesproken energiebesparing in de
particuliere koopsector te stimuleren door een combinatie van
voorlichting, bewustwording, ontzorging en financieringsondersteuning aan particuliere woningbezitters. Dit gebeurt met het Nationaal
Energiebespaarfonds, de Blok-voor-Blok aanpak en een ondersteuningsprogramma vanuit de VNG.

Het Rijk heeft in het Energieakkoord afgesproken 400 miljoen euro
aan subsidie beschikbaar te stellen voor energiebesparing in de
sociale huursector in de periode 2014-2017. Dit is uitgewerkt in de
Stimuleringsregeling energieprestatie huursector (STEP), waaronder
verhuurders subsidie kunnen aanvragen voor energiebesparende

Deelname door woningeigenaren is vrijwillig. Een consequentie
daarvan is dat het effect van de aanpak onzeker is. Zowel bij
vastgesteld als bij voorgenomen beleid wordt verondersteld dat door
deze aanpak in de periode 2013-2020 gemiddeld 25.000 woningen
per jaar extra worden verbeterd. Dit leidt tot een verwachte
additionele besparing van 2,6 [1,6-3,6] petajoule in 2020.

5 Inclusief vrije sector huurwoningen bij woningcorporaties

81

maatregelen aan hun woningen6. De subsidieregeling is alleen
meegenomen bij voorgenomen beleid met de veronderstelling
dat het subsidiebudget niet volledig worden besteed, omdat het
gevraagde ambitieniveau voor subsidietoekenning flink hoger ligt
dan wat corporaties nu gewend zijn te doen (Tigchelaar 2014).
De investeringen kunnen door corporaties weliswaar worden
doorberekend in de huur, maar als corporaties de huur willen
verhogen voor zittende huurders hebben zij voor de maatregelen
toestemming nodig van 70 procent van de huurders. Daarnaast is de
verwachting dat een deel van het budget wordt besteed aan de ‘nul
op de meter’ woningen en aan verbeteringen die ook zonder subsidie
al zouden hebben plaatsgevonden.

De particuliere huursector betreft slechts een relatief klein deel van
de woningvoorraad. Het besparingstempo blijft achter bij dat van
de woningbouwcorporaties. Verwacht wordt dat de voorgenomen
maatregelen geen substantiële wijziging in het besparingstempo van
deze sector teweeg zullen brengen.
Opvolger HR-ketel bepalend voor toekomstige gasvraag
Een grote onzekerheid voor het gasgebruik bij huishoudens is de
vraag of en hoe snel elektrische warmtepompen of hybride ketels
gasgestookte HR-ketels gaan vervangen.
Figuur 4.3 Ontwikkeling conversietechnieken ruimteverwarming huishoudens,
projectie bij voorgenomen beleid

In de sociale huursector worden door deze maatregelen bij
voorgenomen beleid in de periode 2013-2020 175.000 extra woningen
verbeterd, gemiddeld dus zo’n 25.000 woningen extra per jaar. Dit
leidt ten opzichte van het vaststaande beleid tot een additionele
energiebesparing in 2020 van 6 petajoule waarvan 1 petajoule
ingevuld door toepassing van zon-PV. Dit getal kent echter een grote
bandbreedte [2,5-12 petajoule]. De bovenkant van die bandbreedte is
alleen mogelijk als de huursector het investeringstempo in energiebesparingsmaatregelen fors versnelt. Alleen dan komt het streven
van het huurconvenant binnen bereik.

100%

Stadsverwarming

90%

Blokverwarming

80%
70%
60%
50%
40%
30%

6 De regeling houdt in dat 20 procent subsidie wordt gegeven op de investering
in verbetering van het energielabel van woningen met drielabelstappen of meer
naar minimaal label B. Ook de ‘nul op de meter’ projecten uit de stroomversnelling kunnen van deze subsidie gebruik maken.

82

Elektrische
warmtepompen
Hybride ketel
HR-ketel
VR-ketel
CR-ketel

20%

Kachels

10%

Micro-wkk

0%
1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030

Overig

In de periode 2009-2012 zijn meer dan 50.000 warmtepompinstallaties in woningen geïnstalleerd (CBS 2013). In 2012 wordt ongeveer
1 procent van de woningen met warmtepompen verwarmd (Figuur
4.3). Verwacht wordt dat dit aandeel bij vastgesteld beleid zal
groeien naar 4 procent in 2020 en 7 procent in 2030. Voorgenomen
beleid zal dit effect versterken en leiden tot een groei naar 6 procent
in 2020 en 9 procent in 2030. De groei zal voornamelijk plaats vinden
in de nieuwbouw en in ‘nul op de meter’ woningen.

Sinds 2010 zijn in het kader van de Europese richtlijn Ecodesign
energie-efficiency eisen gesteld aan huishoudelijke apparaten en
verlichting. Door opeenvolging van steeds scherpere eisen worden
nieuwe apparaten steeds energiezuiniger.
Figuur 4.4 Gemiddeld elektriciteitsverbruik per woning naar functie,
projectie bij voorgenomen beleid
Elektriciteitsverbruik
(kilowattuur)

Trend elektriciteitsverbruik huishoudens bereikt kantelpunt
Energielabels en energieverbruikseisen op huishoudelijke apparaten
en verlichting volgens de Europese richtlijn Ecodesign hebben geleid
tot een trendbreuk in het elektriciteitsverbruik van huishoudens
(Figuur 4.4). Het elektriciteitsverbruik per woning liet tot 2010 een
stijgende trend zien. In 2010 was het gemiddeld 3300 kilowattuur.
Sinds 2010 neemt het gemiddeld elektriciteitsverbruik per woning
af. Het elektriciteitsverbruik per woning voor witgoed en verlichting
daalt snel (Figuur 4.4).

3500
3000
2500
2000
1500
1000

Nieuw verkochte apparaten A-label of beter
Sinds 1995 zijn energielabels op witgoed al verplicht. De Nederlandse
overheid heeft de aanschaf van energiezuinige apparaten
gestimuleerd met de Energiepremieregeling in de periode
2000-2003. Bij aanschaf van een koelkast, vriezer, vaatwasser of
wasmachine met een A-label kreeg men minimaal honderd gulden
terug op de aankoopprijs. Hoewel de subsidieregeling tijdelijk was,
heeft het ervoor gezorgd dat vanaf 2000 in Nederland bijna alleen
nog maar apparaten met A-labels verkocht werden (VLEHAN 2014).

500
0

2000

2005

Witgoed
Ventilatie en koeling
Electronica

83

2010

2015

2020

2030

Verlichting
Ruimteverwarming en tapwater
Overig

Totale elektriciteitsverbruik huishoudens neemt af na 2010
Het finale elektriciteitsverbruik van alle huishoudens samen is tot en
met 2010 toegenomen tot 83 petajoule (Figuur 4.5), zowel vanwege een
toenemend elektriciteitsverbruik per woning als een toename van het
aantal woningen. Na 2010 daalt de totale elektriciteitsvraag, naar 78
[73-84] petajoule in 2020. De daling wordt veroorzaakt door de bovenbeschreven daling van het elektriciteitsverbruik per huishouden. Vanaf
2025 neemt de elektriciteitsvraag weer licht toe. Het energiebesparende
effect van de huidige EU richtlijn Ecodesign raakt dan uitgewerkt (alle
apparaten zijn vervangen), terwijl het aantal woningen verwacht wordt
te stijgen.

Figuur 4.5 Finale elektriciteitsvraag en netto levering elektriciteit huishoudens
Elektriciteit
(petajoule)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

Het elektriciteitsverbruik van huishoudens bij voorgenomen beleid is
vrijwel gelijk als bij vastgesteld beleid. Het enige verschil betreft energiebesparingsmaatregelen in bestaande bouw en nieuwbouw. Deze
maatregelen zorgen voor een grotere penetratie van warmtepompen
en ventilatiesystemen, waardoor het elektriciteitsverbruik bij
voorgenomen beleid iets hoger ligt dan bij vastgesteld beleid.

0

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie finaal elektrisch verbruik
Finaal elektrisch verbruik vastgesteld beleid
Finaal elektrisch verbruik voorgenomen beleid
Realisatie levering elektriciteit
Levering elektriciteit vastgesteld beleid
Levering elektriciteit voorgenomen beleid

Netto levering elektriciteit daalt
Door de snelle opkomst van zon-PV daalt de netto levering van
elektriciteit door energiebedrijven aan huishoudens met bijna 20
procent in 2020 (Figuur 4.5). De rol van het energiebedrijf verschuift
door de komst van zon-PV van pure leverancier naar een bedrijf dat
levert ten tijde van vraag en afneemt ten tijd van aanbod. De salderingsregeling zorgt ervoor dat elektriciteitslevering en -afname voor
huishoudens tegen gelijk tarief plaats vindt.

Snelle opkomst zon-PV kan game changer zijn
De snelle opkomst van zon-PV kan een ‘game changer’ zijn voor het
energiebeleid gericht op huishoudens. Goedkope zonnestroom maakt
het business model van de ‘nul op de meter’ woning mogelijk in het
kader van de Stroomversnelling. Zon-PV maakt – als onderdeel van
een pakket maatregelen – verdere aanscherping van de EPC-eis voor
nieuwbouw en energieneutraal bouwen mogelijk. In de projecties
is verondersteld dat woningcorporaties voor een belangrijk deel

84

energiebesparende maatregelen als na-isolatie en HR-ketels gebruiken
om het energielabel van sociale huurwoningen te verbeteren. De
opkomst van zon-PV maakt die aanname echter onzeker, omdat
ook zon-PV meetelt voor de labelverbetering. Wanneer corporaties
ervoor kiezen om op grotere schaal dan verondersteld zon-PV toe
te passen, zullen minder besparingsmaatregelen nodig zijn en zal de
gasvraag minder dalen dan in bovenstaande verwachtingen. Deze
onzekerheid werkt daardoor ook door in de verwachte CO2-emissie
van huishoudens.

effect op de energierekening. De ODE op gas en elektriciteit samen
kost een gemiddeld huishouden 50 euro per jaar in 20201. Tegenover
deze kostenstijging staat de kostendaling door energiebesparing en
eigen opwekking door bijvoorbeeld zonnepanelen. Voor een gemiddeld
huishouden, dus inclusief woningen zonder zon-PV, scheelt dit 152 euro
op de elektriciteitsrekening in 2020. Samen zorgen deze ontwikkelingen voor een daling van de gemiddelde energierekening voor
huishoudens tussen 2014 en 2020 met zo’n 66 euro. Dit gemiddelde
verbergt het verschil tussen huishoudens die wel profiteren van
besparingsmaatregelen en eigen opwekking en huishoudens die dat
niet kunnen.

Tekstbox 4-I
Voor bedrijven werken de handelsprijzen voor energie sterker door
op de rekening, doordat voor grotere verbruikers lagere belastingtarieven gelden en er een relatief kleinere invloed is van de vaste
componenten. In de dienstensector is de relatieve daling van het
verbruiksniveau daarbij lager dan bij huishoudens; in de industrie
stijgt het totale verbruiksniveau. De sectorbrede trends kunnen echter
niet als maatgevend voor de ontwikkeling bij individuele verbruikers
worden gezien. Specifieke bedrijfsomstandigheden, zoals groei en het
al dan niet nemen van besparingsmaatregelen, bepalen het beeld. In
het algemeen zal naar verwachting de energierekening van de gehele
industrie- en dienstensector in de periode 2014-2020 stijgen.

Ontwikkeling Energierekening
Energierekening van gemiddeld huishouden daalt, ondanks
hogere energieprijzen
De energierekening voor eindverbruikers wordt bepaald door de
hoeveelheid geleverde energie maal de prijs voor energie, plus een
aantal vaste componenten. In Tabel 3.3 wordt voor een gemiddelde
woning weergegeven hoe de verschillende componenten veranderd
zijn in het verleden en hoe de verwachte ontwikkeling zal zijn in de
energierekening bij voorgenomen beleid. Door de onzekerheid in de
ontwikkeling van de energieprijzen en het verbruik zijn de gepresenteerde getallen voor 2015 en 2020 indicatief van aard.
Stijging van de groothandelsprijzen en een grotere prijsopslag voor
duurzame energie (ODE) hebben naar verwachting een opdrijvend

85

4.1.2 Diensten

Tabel 4.1 Historische gemiddelde energierekening huishoudens
in 2000, 2005, 2010 en 2014 en 2020 bij voorgenomen beleid

De dienstensector omvat een grote diversiteit aan activiteiten
welke plaatsvinden in een grote diversiteit aan gebouwen: kantoren,
winkels, scholen, zorginstellingen, maar ook bedrijfsruimten.

Bedragen inflatie gecorrigeerd euro2013
Euro

2000

2005

2010

2014

2020

Elektriciteitslevering*
[kilowattuur/jaar]

3,101

3,246

3,277

3,014

2,376

Variabele kosten

350

335

259

206

242

Vaste kosten

56

154

209

234

203

Energiebelasting

151

266

390

357

282

Heffingskorting

-39

-227

-340

-319

-319

Opslag Duurzame Energie

-

-

-

7

32

BTW

91

100

98

102

92

608

627

616

587

532

-

-

-

-15

-152

2,013

1,716

1,656

1,529

1,353

493

570

519

527

540

Subtotaal elektriciteitsrekening
Waarvan effect PV
Gasverbruik** [m3/jaar]
Variabele kosten
Vaste kosten

62

137

162

174

174

Energiebelasting

150

300

288

290

256

-

-

-

7

18

Opslag Duurzame Energie
BTW

123

191

184

210

208

Subtotaal gasrekening

828

1,198

1,154

1,208

1,196

Totale energierekening

1,436

1,825

1,770

1,794

1,728

Snelle groei gebouwvoorraad is voorbij
In Figuur 4.6 en Figuur 4.7 is de ontwikkeling van de gebouwvoorraad
weergegeven, opgedeeld naar bouwjaarklassen en gebruiksfunctie.
Tussen 1980 en 2010 is de gebouwvoorraad in de dienstensector bijna
verdubbeld. Maar de nieuwbouw is sinds 2010 sterk afgenomen.
Hier is het effect van economische recessie zichtbaar. De afnemende
groei komt echter niet alleen door de recessie. Ook op langere
termijn zal de groei van de voorraad utiliteitsgebouwen lager blijven
dan voorheen. Dit hangt samen met de verwachte demografische
ontwikkeling: vergrijzing, een kleinere beroepsbevolking en minder
studenten in het onderwijs. Trends als internet winkelen, ‘het nieuwe
werken’ en ouderen die langer thuis blijven wonen, spelen ook een
rol in de afnemende ruimtebehoefte.
Daarnaast is de leegstand de afgelopen jaren toegenomen, in 2013
stond 17 procent van het vloeroppervlak van kantoren leeg en 9
procent van de winkels. Die leegstand bestaat deels uit courant
overaanbod, vaak gedeeltelijke leegstand van kantoren die naar
verwachting bij aantrekkende economie weer verdwijnt. Verder is er
incourant overaanbod, gebouwen die door veroudering in onbruik
raken of in gebieden met minder perspectief (krimpregio’s) liggen.

* Levering is verbruik minus eigen opwekking door PV.
** Gemiddelde verbruik alle woningen verwarmd met aardgas (dus exclusief stadsverwarming en all-electric)

86

Figuur 4.6 Ontwikkeling gebruiksoppervlak dienstensector naar bouwjaarklassen

Figuur 4.7 Ontwikkeling gebruiksoppervlak dienstensector naar gebouwtype

(bron EIB)

(bron EIB)

Totaal aanwezig gebruiksoppervlak

Nieuw gebruiksoppervlak per jaar

(miljoen m2)

Gebruiksoppervlak

(miljoen m2)

500
450
400
350
300

(miljoen m2)

14

500

12

450

10

400
350

8

250

300
6

200
150

250

4

100
50
0
1980

1985

1990

1995

2000

2005

t/m 1945

1946 t/m 1975

2006 en later

Nieuwbouw

2010

2015

2020

2025

200

2

150

0

100

2030

50
0

1976 t/m 2005

1980

Trendbreuk in ontwikkeling gasverbruik diensten
Doordat de groei van de gebouwvoorraad utiliteitsbouw afneemt,
vlakt ook de groei van het gasverbruik in de periode 2005-2010 af en
zal naar verwachting in de komende jaren een dalende trend inzetten
(Figuur 4.8). Het aardgasverbruik in 2012 was 164 petajoule en daalt
naar 151 [134-170] petajoule in 2020 in het vastgesteld beleidsscenario
en 145 [125-164] petajoule in het voorgenomen beleidsscenario.

1985

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

Bedrĳfsruimte

Bĳeenkomst

Sport

Winkel

Kantoor

Logies

Overig

Horeca

Onderwĳs

2030

Gezondheidszorg

Een warmer klimaat versterkt dit effect, door kleinere warmtebehoefte. De dalende trend wordt versterkt door energiebesparende
maatregelen en energiezuinige nieuwbouw.

87

De huidige nieuwbouw heeft een energieverbruik per vierkante
meter dat bijna de helft lager ligt dan gemiddeld. De realisatie
van energiebesparende maatregelen in de bestaande bouw, zoals
na-isolatie, gebeurt slechts op beperkte schaal. Wel worden oude
verwarmingsketels vervangen door energiezuinige HR-ketels. De
versterkte handhaving van de wet Milieubeheer bij voorgenomen
beleid zal leiden tot meer energiebesparende maatregelen in de
bestaande bouw en dus bijdragen aan een snellere daling van het
gasverbruik.

Figuur 4.8 Aardgasverbruik dienstensector7
Aardgasverbruik
(petajoule)

200
180
160
140
120

Ook trendbreuk in elektriciteitsverbruik diensten verwacht
Een warmer klimaat doet het elektriciteitsverbruik juist toenemen door
extra vraag naar koeling. Ook de verwachte toename van het aantal
datacenters is een belangrijke factor; datacenters verbruiken maar liefst
een factor 60 meer elektriciteit dan kantoren van dezelfde grootte.

100
80
60
40
20

Deze toename wordt echter volledig gecompenseerd doordat het
elektriciteitsverbruik in alle gebouwen onder invloed van energieverbruikseisen in het kader van de EU richtlijn Ecodesign afneemt. Zo
zijn er eisen aan verlichting, pompen en ventilatoren vanaf 2013 met
aanscherping in de jaren daarna.

0
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Realisatie
Projectie vastgesteld beleid
Projectie voorgenomen beleid

De erkende maatregelenlijsten die gebruikt gaan worden bij een
versterkte handhaving Wet Milieubeheer (Ministerie van I&M 2014)
(zie ook volgende alinea’s) hebben overlap met deze richtlijn maar
leiden ook tot extra elektriciteitsbesparing. De toename van de
finale elektriciteitsvraag zal hierdoor naar verwachting vanaf het
midden van het decennium omslaan in een lichte daling, tot 134

7 Het aardgasverbruik en de finale elektriciteitsvraag in de dienstensector
zoals hier gepresenteerd wijken af van de cijfers over de dienstensector op
CBS-StatLine. Reden hiervoor is dat de klantenbestanden nog niet volledig
aansluiten bij de rest van de Energiebalans van het CBS. Hierdoor ontstaat een
restpost, die voor deze NEV is toegevoegd aan de dienstensector.

88

[120-148] petajoule in 2020 in de variant vastgesteld beleid en 129
[115-143] petajoule bij voorgenomen beleid (Figuur 4.9). Na 2025
hebben de huidige Ecodesign eisen verder geen effect meer. Dan is er
opnieuw sprake van een stijgende trend, parallel aan de groei van de
gebouwvoorraad.

Erkende maatregelenlijsten leiden tot energiebesparing
Voor de vastgoedsector geldt de verplichting uit de wet Milieubeheer
om energiebesparende maatregelen uit te voeren als deze zich
binnen vijf jaar terugverdienen. Deze wettelijke eis wordt tot nu
toe nauwelijks gehandhaafd. In het Energieakkoord is afgesproken
de handhaving te versterken door maatregelenlijsten te maken voor
verschillende sectoren met energiebesparende maatregelen die zich
binnen vijf jaar terugverdienen.

Figuur 4.9 Finale elektriciteitsvraag dienstensector
Finaal elektrisch verbruik
(petajoule)

De nu opgestelde erkende maatregelenlijsten voor kantoren,
scholen en onderwijs omvatten een breed scala aan maatregelen, die
toegepast op de gehele dienstensector optellen tot een potentieel
van 29 petajoule extra besparing. Onzeker is hoe snel dat beoogde
effect kan worden bereikt. Dat hangt samen met de voortvarendheid
waarmee milieudiensten de handhaving gaan uitvoeren en het tempo
waarmee de maatregelen in gebouwen worden genomen. Soms kan
dat direct, soms zal dat pas op een natuurlijk vervangingsmoment zijn.

160
140
120
100
80
60

De lijsten bestaan deels uit maatregelen met een effect op het
gasverbruik, zoals spouwmuurisolatie, warmteterugwinning uit
ventilatielucht, HR-ketels en boilers, en optimale afstelling van
CV-installaties. Daarnaast zijn er maatregelen met een besparend
effect op het elektriciteitsverbruik, zoals frequentieregeling
van ventilatoren, automatische tijdsschakeling, energiezuinige
verlichting, veegschakeling binnenverlichting, en schemer- en
tijdschakeling buitenverlichting. Verondersteld wordt dat milieudiensten vanaf 2015 beginnen met de handhaving van de energiebesparingseisen uit de wet Milieubeheer en in 2020 alle bedrijven

40
20
0
2000

2005

2010

Realisatie

2015

2020

2025

2030

Projectie vastgesteld beleid

Projectie voorgenomen beleid

89

en instellingen hebben bezocht. Natuurlijke vervangingsmomenten
zullen een rol blijven spelen bij de realisatie.

Figuur 4.10 Niet-ETS CO2-emissie van de gebouwde omgeving9
CO₂-emissie
(megaton)

In de praktijk kan het zo zijn dat tot en met 2020 niet alle bedrijven
en instellingen zijn bezocht maar ook dat maatregelen eerder worden
uitgevoerd. Energiezuinige verlichting en frequentieregeling ventilatoren
zijn maatregelen die ook door de energieverbruikseisen in het kader van
de EU richtlijn Ecodesign worden afgedwongen. Er zit overlap in het effect
van deze richtlijn en het effect van de wet Milieubeheer8. Het additionele
effect van de handhaving wet Milieubeheer wordt in 2020 op 11 petajoule
geschat en in 2025 op 19 petajoule. In de onzekerheidsanalyse wordt
rekening gehouden met een bandbreedte van 5,5 tot 23 petajoule in 2020.

35
30
25
20
15
10
5

4.1.3 Energie en emissie in de gehele sector gebouwde
omgeving

0
1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

Realisatie

Duidelijke trendbreuken in gas- en elektriciteitsverbruik
In het energieverbruik in de gebouwde omgeving is sprake van
duidelijke trendbreuken. Het gasgebruik in de dienstensector en het
elektriciteitsverbruik van zowel diensten als huishoudens volgden tot
in het vorige decennium een stijgende trend. Even stabiliseerde dit
verbruik om vervolgens een daling in te zetten. De verwachting is dat
deze dalende trend de komende tien jaar doorzet. Het gasgebruik bij
huishoudens daalt al langere tijd.

Projectie voorgenomen beleid
Projectie vastgesteld beleid

CO2-emissie gebouwde omgeving waarschijnlijk hoger dan
streefwaarde
In de Klimaatbrief van het kabinet van juni 2011 is de Europese
9 De historische cijfers in deze reeks zijn afgeleid van het temperatuur
gecorrigeerde gasgebruik. Dat is een van de redenen waarom deze cijfers
afwijken van de CO2-emissies uit de emissieregistratie, welke niet zijn
gecorrigeerd voor temperatuur.

8 In de doorrekening van het Energieakkoord (ECN & PBL 2013) is met deze
overlap geen rekening gehouden.

90

2030

doelstelling, 20 procent reductie in 2020, vertaald naar sectorale
streefwaarden (zie paragraaf 3.4). De niet-ETS emissies in de
gebouwde omgeving mogen in 2020 maximaal 22,5 megaton
bedragen. Alleen het verbruik van fossiele brandstoffen (aardgas) in
gebouwen leidt tot emissies in de sector zelf. Emissies door elektriciteitsopwekking en warmtelevering door energiebedrijven vinden
buiten de sector plaats en tellen dus niet mee in het sectordoel.
De niet- ETS CO2-emissie van de gebouwde omgeving was in 2012
nog ruim 29 megaton en daalt door het dalende gasverbruik bij
vastgesteld beleid naar verwachting tot 25,4 [23-28] megaton in
2020. Bij voorgenomen beleid daalt de emissie iets sterker, tot naar
verwachting 24,7 [22-27] megaton in 2020 (Figuur 4.10). Ook bij
voorgenomen beleid wordt de streefwaarde naar verwachting dus
overschreden, alhoewel deze waarde dan wel binnen de onzekerheidsbandbreedte ligt.

van de utiliteitsbouw is het totale gebouw gebonden energieverbruik
in 2008 gewijzigd ten opzichte van het Koepelconvenant en is nu
vastgesteld op 603 petajoule.
Met name door toename van het gasverbruik van de dienstensector
in de periode 2008-2012 blijft de verwachte daling tot dusverre achter
bij de afspraak. Door de crisis zakte het nieuwbouwtempo in, groeide
de leegstand en waren er minder werknemers in hetzelfde gebouw.
De gebouwvoorraad groeide echter nog steeds. Daarbij lag het tempo
van verbeterde isolatie lager dan verwacht. Het Meer met Minder
convenant zou een aanpak ontwikkelen richting de dienstensector, maar
dat is niet gebeurd. Met het Energieakkoord is voor deze aanpak de
versterkte handhaving van de Wet Milieubeheer in de plaats gekomen.
Deze wordt pas vanaf 2015 effectief.
In het voorgenomen beleidsscenario daalt het gebouw gebonden
energieverbruik naar 521 petajoule in 2020 (Tabel 4.2). De
doelstelling van 507 petajoule gebouw gebonden energieverbruik uit het Koepelconvenant wordt daarmee naar verwachting
niet gehaald. Door onzekerheden moet wel rekening gehouden
worden met een forse bandbreedte; alleen al het gasverbruik in
de gebouwde omgeving zou in 2020 circa 40 petajoule lager of
hoger kunnen zijn. De doelstelling valt daarmee dus wel binnen de
onzekerheidsbandbreedte.

Doelstelling Koepelconvenant naar verwachting niet gerealiseerd
In juni 2012 hebben het Rijk en verschillende branche organisaties
het Koepelconvenant energiebesparing in de gebouwde omgeving
ondertekend. Convenantspartijen spraken af zich in te zetten ten
behoeve van vermindering van het gebouw gebonden energieverbruik in de volle breedte van de gebouwde omgeving (woningen en
utiliteitsgebouwen, bestaande bouw en nieuwbouw). De afgesproken
vermindering betreft een afname van 617 petajopule in 2008 naar
maximaal 507 petajoule in 2020, met een tussenstap van 540 petajoule
in 2015. Deze doelstelling is destijds afgeleid van de eerder genoemde
streefwaarde voor CO2-emissie van 22,5 megaton in 2020. Door
wijzigingen in de energiestatistiek en een verbeterd referentiebeeld

91

Het energieverbruik is in de vorm van fossiele brandstoffen
(benzine en diesel), biobrandstoffen en elektriciteit. De CO2 die bij
de verbranding van fossiele brandstoffen vrijkomt, komt eveneens
in deze paragraaf aan bod. Het gaat binnen de sector verkeer en
vervoer vooral om personen-, bestel- en vrachtwagens, maar ook
om bussen, tweewielers, landbouwwerktuigen, binnenvaartschepen
en treinen. Het internationale vervoer - luchtvaart, internationale
binnenvaart en zeescheepvaart – valt buiten de scope van deze
paragraaf. Mobiele werktuigen worden in Nederland beleidsmatig
tot deze sector gerekend en daarom in deze paragraaf meegenomen.
Elektriciteit en biobrandstoffen tellen mee in het totale energieverbruik door de sector, maar niet in de CO2-emissie. De emissies
verbonden aan de productie van elektriciteit vallen onder de
energiesector. Een nadere toelichting van de resultaten in deze
sector zijn te vinden in Hoen et al. (2014).

Tabel 4.2 Gebouwgebonden energieverbruik
(V= vastgesteld beleid, VV = voorgenomen beleid) (in petajoule)

2015

2008

Huishoudens

Diensten

GO Totaal

2020

V

VV

V

VV

Aardgas

351

325

324

301

294

Warmte

9

10

10

10

10

Gebouwgebonden
elektriciteit

28

28

28

28

29

Aardgas (non ETS)

149

151

151

147

141

Warmte

12

13

13

13

13

Gebouwgebonden
elektriciteit

55

60

60

56

54

Aardgas (non ETS)

500

476

475

448

435

Warmte

21

23

23

23

23

Gebouwgebonden
elektriciteit

83

88

88

85

83

0

-5

-5

-19

-20

Aftrek PV
Totaal

603

582

581

537

Energieverbruik door vervoer neemt sinds 2008 af
Het verkeer en vervoer is de grootste sector die niet onder het
Europese emissiehandelsysteem valt. Figuur 4.11 laat zien dat het
energieverbruik van deze sector tot circa halverwege de jaren 2000
toeneemt. Deze stijging komt vooral door de volumegroei, met
name van het wegverkeer. Vanaf 2008 zet een trendmatige daling
van het energieverbruik en de CO2-emissie in, veroorzaakt door
de economische recessie (waardoor vooral het goederenvervoer is
afgenomen), in combinatie met verbeteringen in de energieprestaties van voertuigen onder invloed van de Europese CO2-normen en
fiscale stimulering van zuinigere voertuigen.

521

4.2 Verkeer en vervoer
Onder het verkeer en vervoer valt het fysieke transport van
goederen en personen en het daaraan gerelateerde energieverbruik.

92

dezelfde trend maar daalt na 2010 wat sterker vanwege een groeiend
aandeel bijgemengde biobrandstoffen in benzine en diesel.

Figuur 4.11 Ontwikkeling van energieverbruik en CO2-emissie
van het verkeer en vervoer
Energieverbruik

De totale CO2-emissie van de sector verkeer en vervoer wordt in 2020
geraamd op 33,9 [30-37] megaton. Dat is een daling van 3 megaton tussen
2012 en 2020. Na 2020 daalt de CO2-emissie naar verwachting heel licht
naar 33,3 [27-39] megaton in 2030. Hiermee ligt het doel van 25 megaton
CO2 dat in het Energieakkoord is afgesproken buiten bereik. Daarbij
moet worden opgemerkt dat in deze projectie niet alle afspraken uit het
Energieakkoord zijn meegenomen (zoals de Autobrief 2.0), omdat deze
nog niet tijdig (voldoende concreet) beschikbaar waren voor deze NEV.

CO₂-emissie

(petajoule)

(megaton)

600
42
550
37

500
450

32

400

Binnen de vervoerssector heeft het wegverkeer in zowel het totale energieverbruik als de CO2-emissie in 2020 een aandeel van circa 85 procent.
Daarvan komt 45 procent op het conto van personenauto’s.

27
350
300
2000

2005

2010

2015

2020

2025

Realisatie energieverbruik

Projectie energieverbruik beide varianten

Realisatie CO2-emissie

Projectie CO2-emissie beide varianten

22
2030

Het aandeel biobrandstoffen bereikt 8,5 procent in 2020
Zowel Europese als nationale wetgeving stimuleert het gebruik van
biobrandstoffen in het transport. De Europese wetgeving verplicht
het bereiken van een aandeel van 10 procent hernieuwbare energie in
het energieverbruik van de sector in 2020. Het betreft ingewikkelde
wetgeving die gedeeltelijk het dubbeltellen van de inzet van biobrandstoffen mogelijk maakt. Dit is gedaan om geavanceerde biobrandstoffen (uit bijvoorbeeld afval) te stimuleren. Door deze dubbeltelling
van geavanceerde biobrandstoffen kan met een feitelijk lager bijmengpercentage toch aan hogere doelstellingen worden voldaan.

Toekomstig energieverbruik daalt verder
Het energieverbruik door het verkeer en vervoer lag in 2012 op 526
petajoule. Ondanks een verwachte stijging van het aantal voertuigkilometers, neemt het toekomstige energieverbruik door de sector naar
verwachting af tot 511 [450-562] petajoule in 2020 en zal daarna naar
verwachting tot 2030 stabiliseren [413-592 petajoule]. De daling tussen
2012 en 2020 komt vooral door de CO2-normen voor nieuwe personenen bestelauto’s. De ontwikkeling van de broeikasgasemissie volgt globaal

In 2012 werd in totaal 14 petajoule aan biobrandstoffen bijgemengd

93

in Nederland. Dat is iets minder dan 3 procent van het totale energieverbruik van de sector verkeer en vervoer. Het aandeel geavanceerde
biobrandstoffen was vrij hoog in 2011 (40 procent) en 2012 (51 procent)
(NEa 2013). Vanwege de dubbeltelling van deze geavanceerde biobrandstoffen bedroeg de formele bijtelling in 2012 4,5 procent (NEa 2013). Tot
2015 zal het aandeel geavanceerd biobrandstoffen naar verwachting
hoog blijven. Na 2015 is de ontwikkeling onzeker. De verwachte
bijmenging uit de referentieraming 2010 en 2012 (Hoen et al. 2010)
is daarom niet gewijzigd. Verwacht wordt dat om aan de Europese
verplichting te voldoen het aandeel conventionele biobrandstoffen zal
groeien en in 2020 de feitelijke bijmenging 8,5 procent bedraagt. Het
aandeel geavanceerde biobrandstoffen bedraagt dan 1,5 procent.

groeipad mogelijk is, zal de CO2-emissie in de beleidsvariant met
voorgenomen beleid in de komende jaren iets lager uitvallen (circa 0,2
megaton per jaar). Vanaf 2020 wordt geen verschil verwacht, omdat het
aandeel hernieuwbare energie dan weer vergelijkbaar is.
Energieverbruik personenauto’s daalt ondanks toename
verkeersvolume
Het aandeel van personenauto’s in het totale energieverbruik en de
CO2-emissie van de transportsector lag in de jaren 1990 – 2012 op
50 tot 55 procent. In 2020 zal dit aandeel voor beiden bij vastgesteld
beleid gedaald zijn tot circa 45 procent. Deze daling is het gevolg van
het steeds zuiniger wordende wagenpark, onder invloed van Europese
CO2-normering en fiscale stimulering.

De Tweede Kamer heeft het kabinet in 2011 gevraagd om het groeipad
voor hernieuwbare energie voor vervoer te versnellen. Een voorwaarde
die bij deze versnelling werd gesteld is dat deze zou worden ingevuld
met geavanceerde biobrandstoffen. Een dergelijke voorwaarde is echter
niet mogelijk binnen de huidige Europese regelgeving. Begin 2013 heeft
het kabinet aangegeven dat er mogelijkheden zouden kunnen bestaan
om het groeipad met geavanceerde biobrandstoffen te versnellen, als
de wijziging van de richtlijn hernieuwbare energie en richtlijn brandstofkwaliteit met betrekking tot de indirecte landgebruikseffecten van
biobrandstoffen zou worden aangenomen. In 2017 zou dan de jaarverplichting hernieuwbare energie voor vervoer op 10 procent kunnen
uitkomen. De Europese onderhandelingen over deze wijziging hebben
langer geduurd dan verwacht. Naar verwachting bereiken het Europees
Parlement en de Raad hier aan het einde van 2014 overeenstemming
over. Ervan uitgaande dat de invoering van het voorgenomen versnelde

Het energieverbruik van personenauto’s in 2012 bedroeg 282
petajoule. Door het zuiniger worden van het autopark daalt het
energieverbruik naar 253 petajoule in 2020 en 241 petajoule in 2030.
De bijbehorende CO2-emissie daalt van 19,9 megaton in 2012 naar
16,6 megaton in 2020 en 15,4 megaton in 2030. De CO2-emissie daalt
sneller dan het energieverbruik vanwege de toenemende inzet van
biobrandstoffen.
De parkgemiddelde CO2-emissie van een personenauto daalt tussen
2010 en 2020 van 187 gram CO2 per kilometer naar 155 gram CO2 per
kilometer. In 2030 daalt de parkgemiddelde emissie verder naar 138
gram CO2 per kilometer. Het gaat hier over emissies in de praktijk.
De Europese CO2-normen zorgen samen met het fiscale beleid dus,
ondanks de tegenvaller door het toegenomen verschil tussen test- en

94

praktijkemissies (TNO 2014), voor een zuiniger wagenpark. Tussen
2010 en 2020 neemt naar verwachting het verkeersvolume toe met 8
procent en tussen 2020 en 2030 met nog eens 5 procent.

Figuur 4.12 Ontwikkeling aantal elektrische voertuigen in Nederland

Vooral door de tweede auto stijgt het aantal personenauto’s
Het aantal personenauto’s is tussen 1990 en 2012 gestegen van 5,2
miljoen naar 7,9 miljoen. Vooral de toegenomen arbeidsparticipatie
van vrouwen en het gestegen inkomensniveau heeft het autobezit
doen toenemen en inmiddels beschikken ook veel huishoudens over
een tweede auto. In de toekomst stijgt, zo is de verwachting, het
aantal personenauto’s verder tot 8,2 miljoen in 2020 en 8,9 miljoen
in 2030. Momenteel bestaat het grootste deel (81 procent) van het
autopark uit benzineauto’s. Dieselauto’s nemen 17 procent voor hun
rekening. Na 2010 neemt het aantal alternatief aangedreven auto’s,
zoals plug-in hybrides en elektrische auto’s en aardgasauto’s gestaag
toe met name ten koste van het aantal benzineauto’s.

Aantal elektrische voertuigen

(Bron RDW) E-REV = Elektrisch voertuig met range-extender; PHEV = Plug-in hybride
Vehicle; FEV = Full Electric Vehicle

(x1000)

45
40
35
30
25
20
15

Door fiscale prikkels zijn plug-in hybrides en elektrische auto’s de
laatste jaren sterk toegenomen
Momenteel (mei 2014) rijden er bijna 35.000 (semi-)elektrische
personenauto’s rond in Nederland, (Figuur 4.12). Dit aantal is in
2013 flink gestegen. De piek in de verkopen van plug-in hybrides en
elektrische auto’s in 2013 is vooral het gevolg van fiscale stimulering
(Geilenkirchen et al. 2014). Per 1 januari 2014 zijn de belastingvoordelen voor plug-in hybrides en elektrische auto’s ingeperkt waarna
de verkopen zijn afgenomen. De groei van het aantal plug-in hybrides
en elektrische auto’s komt ook doordat vanaf 2010 het aanbod op de
Nederlandse markt van dit soort auto’s is toegenomen.

10
5
0
2011

2012

2014

Motorfiets

Bedrĳfsauto <3500 kg

Quadricycles/driewielers

Personenauto E-REV/PHEV

Bus

Personenauto FEV

Bedrĳfsauto >3500 kg

95

2013

Ook zijn er in het kader van het ‘Plan van Aanpak Elektrisch rijden
in de Versnelling’, onder andere een serie proeftuinprojecten rond
elektrisch rijden gestart en is er werk gemaakt van het uitbreiden van
de laadinfrastructuur (Rijksoverheid 2011, RVO.nl 2014).

van circa 0,8 procent per jaar tussen 2015 en 2030. Ondanks de groei
van het verkeersvolume neemt het energieverbruik van bestelauto’s
af van 69 petajoule in 2012, naar 62 petajoule in 2030. De
CO2-emissie van bestelauto’s loopt door de bijmenging van biobrandstoffen sterker terug van 5,2 megaton in 2012, naar 4,1 megaton in
2030. De daling van het energieverbruik en de CO2-emissie is het
gevolg van de Europese CO2-normering waardoor de gemiddelde
CO2-emissie (in gram CO2 per kilometer) van het bestelautopark
daalt van 243 in 2010, naar 216 in 2020 en 186 in 2030. Het gaat hier
over de praktijkemissies. Ook voor bestelauto’s geldt dat het verschil
tussen test en praktijk toeneemt naarmate de testwaarden lager zijn
(de CO2-emissie per gereden kilometer is dan lager).

Verdere toename aantal plug-in hybrides en elektrische auto’s
erg onzeker
Op dit moment is het moeilijk te voorspellen hoe het aantal plug-in
hybrides en elektrische auto’s (en aardgasauto’s) zich verder gaat
ontwikkelen. Het Ministerie van Financiën zal in het najaar van
2014 de Autobrief 2.0 aan de Tweede Kamer aanbieden met daarin
de plannen voor de fiscale behandeling van de auto in de periode
2016-2019. De NEV 2014 heeft met deze plannen geen rekening
kunnen houden. Er is daarom een trendmatige continuering
verondersteld van het huidige fiscale beleid. Daarnaast is het lastig
om inschatting te maken over de ontwikkeling van het aanbod van
elektrische auto’s dat zal volgen in reactie op de aangescherpte
Europese CO2-normen voor personenauto’s. In combinatie met
de verdere uitrol van laadinfrastructuur en ander flankerend
beleid worden op deze wijze ruim 0,2 miljoen plug-in hybrides en
elektrische personenauto’s verwacht in 2020 en 0,8 miljoen in 2030.

Net als voor personenauto’s geldt dat op termijn een deel van
de bestelauto’s zal zijn vervangen door alternatief aangedreven
bestelauto’s, mede gedreven door de Europese CO2-normen voor
bestelauto’s. De huidige CO2-normen voor bestelauto’s vereisen
echter nog geen grootschalige introductie van alternatieve
technologie. Op basis van het huidige beleid wordt een bescheiden
instroom van alternatief aangedreven bestelauto’s tot 2030 verwacht.
In 2020 hebben aardgas, plug-inhybride en elektrische bestelauto’s
een aandeel in het totale kilometrage van circa 4 procent. Na 2020
neemt dit aandeel verder toe tot 10 procent in 2030.

Energieverbruik bestelauto’s neemt af, ondanks toename
verkeersvolume
In Nederland rijden momenteel ruim 800.000 bestelauto’s rond,
bijna allemaal met een dieselmotor. Door het verwachte herstel van
de economie zal ook het bestelautoverkeer verder groeien, maar niet
zo hard als in de jaren voor de recessie. Verwacht wordt een groei

Energieverbruik vrachtvervoer over de weg stijgt
Historische cijfers laten een gestage groei zien van het energieverbruik en de CO2-emissie door het vrachtvervoer over de weg. Tussen
1990 en 2008 stegen zowel het energieverbruik als de CO2-emissie

96

bijna 30 procent. Door de economische recessie daalde tussen
2008 en 2012 het energieverbruik van het vrachtvervoer met circa
8 procent. Na 2012 wordt een gestage groei van het vrachtvolume
voorzien. De belangrijkste oorzaak is het verwachte economisch
herstel vanaf 2013. Het energieverbruik van vrachtwagens stijgt
daardoor naar schatting tussen 2012 en 2020 met 9,5 petajoule tot
102 petajoule en verder naar 114 petajoule in 2030. De CO2-emissies
van vrachtwagens stijgt tussen 2012 en 2020 met 0,3 megaton CO2
tot ongeveer 6,9 megaton CO2. Voor 2030 wordt geraamd dat de
CO2-emissies van vrachtwagens verder stijgen tot 7,8 megaton.

Tabel 4.3 Energieverbruik en CO2-emissie door het niet-wegverkeer
Energieverbruik (E) in petajoule, emissie (CO2) in megaton CO2
2000

Energieverbruik niet-wegverkeer groeit licht
Het niet-wegverkeer bestaat onder meer uit binnenvaartschepen,
dieseltreinen en mobiele werktuigen (zie Tabel 4.3). Het energieverbruik van het niet-wegverkeer bedroeg 55 petajoule in 2012 en groeit
naar 62 petajoule in 2020 en 2030. De totale CO2-emissie van het
niet-wegverkeer bedraagt 4,6 megaton CO2 in zowel 2020 als 2030.
Dat is een halve megaton hoger dan in 2012. Mobiele werktuigen
en de (binnenlandse) binnenvaart leveren met, respectievelijk, circa
60 en 15 procent de grootste bijdrage aan het energieverbruik en de
CO2-emissie van het niet-wegverkeer. Beide laten een verwachte lichte
stijging zien van energieverbruik en de CO2-emissie, vooral onder
invloed van economische groei. Het energieverbruik en de CO2-emissie
van de zeevisserij neemt juist af omdat de dalende trend van de
afgelopen jaren in deze branche naar verwachting doorzet (LEI 2014).

2012

2020

2030

E

CO2

E

CO2

E

CO2

E

CO2

Mobiele werktuigen

35,7

2,7

32,3

2,4

39,3

2,9

40,5

3,0

Binnenvaart

8,0

0,6

9,4

0,7

8,9

0,7

9,9

0,7

Zeevisserij

16,9

1,3

7,1

0,5

5,3

0,5

3,5

0,3

Defensieactiviteiten

7,9

0,6

4,6

0,3

4,4

0,3

4,4

0,3

Railvervoer a)

1,5

0,1

1,1

0,1

1,1

0,1

0,9

0,1

Luchtvaart b)

0,4

<0,1

0,3

<0,1

0,3

<0,1

0,3

<0,1

Totaal

70,4

5,2

54,9

4,1

61,9

4,6

62,1

4,6

a) uitsluitend dieseltractie; b) binnenlandse vluchten

4.3 Landbouw
Deze paragraaf zoomt in op de glastuinbouw omdat die binnen de
landbouw verantwoordelijk is voor verreweg het grootste deel van
het energieverbruik. Bij de akkerbouw, veeteelt en overige landbouw
is er daarnaast ook brandstofgebruik door mobiele werktuigen,
dat wordt meegerekend bij de vervoersector. Het overige

97

energieverbruik in deze subsectoren, zoals het elektriciteitsverbruik,
maakt deel uit van de energie- en emissiecijfers in deze paragraaf,
maar wordt niet verder toegelicht. Warmtekrachtkoppeling speelt
in de glastuinbouw een belangrijke rol en wordt in deze paragraaf
behandeld.

Figuur 4.13 Finaal thermisch en elektrisch energieverbruik in de landbouw
(exclusief mobiele werktuigen) (V = vastgesteld beleid, VV = voorgenomen beleid)
Finaal energieverbruik
(petajoule)

160

Glastuinbouw dominant in energieverbruik
Binnen de landbouw is de glastuinbouw goed voor het grootste deel
van het energieverbruik. In het energieverbruik van de glastuinbouw
zijn verwarming van kassen en belichting gericht op de groei
en ontwikkeling van de plant dominant. wkk en ketels leveren
momenteel het grootste deel van de benodigde energie; de CO2 die
vrijkomt bij de verbranding van aardgas wordt vervolgens gebruikt
voor CO2-bemesting.

140
120
100
80
60
40
20

Energieverbruik landbouw stabiliseert na daling
Het totale verbruik van warmte in de landbouwsector is in de
periode 2000-2009 fors gedaald. Vanaf 2009 lijkt het verbruik echter
gestabiliseerd (Figuur 4.13). De besparingsmogelijkheden lijken in
de toekomst beperkt tot teeltoptimalisatie. Vanaf 2009 is weinig
voortgang in de besparing geboekt, grotendeels omdat het jaarlijkse
areaal nieuwe kassen sinds 2009 slechts een derde tot een kwart
bedraagt van de aanwas in 1999-2008 (LEI 2013). De verwachting is
dat op korte termijn de nieuwbouw, en dus ook besparing, op een
lager niveau blijft. Verwacht wordt dat de besparing op warmte
doorzet met een tempo van ongeveer een procent per jaar en
daarmee het toenemend energieverbruik door productiegroei en
intensivering compenseert.

0
2000

2005

2010

2015

2020

2025

Realisatie thermisch verbruik

Realisatie elektrisch verbruik

Projectie thermisch verbruik (V)

Projectie elektrisch verbruik (V)

Projectie thermisch verbruik (VV)

Projectie elektrisch verbruik (VV)

2030

De ambities van de sector zijn vooral gericht op verduurzaming
van de warmtevraag, onder meer met geothermie. Mede door deze
ontwikkeling daalt de gasvraag in de landbouw wel flink tot 2020. De
zeer hoge groei van het elektriciteitsverbruik in de glastuinbouw in
recente jaren (in de orde van zes tot acht procent per jaar) wordt op
termijn in minder hoog tempo voortgezet. Naast enige verzadiging

98

van toepassingen wordt ook de besparing op elektriciteit door
zuinige verlichting in kassen belangrijk. Tot 2020 wordt daardoor
een gematigde stijging van het energieverbruik van in totaal zo’n 10
procent verwacht.

de landbouw iets afneemt (Figuur 4.15). Op langere termijn krijgt wkk
bovendien meer concurrentie van goedkopere hernieuwbare warmte.
Toch blijft wkk waarschijnlijk wel een rol spelen, namelijk daar waar
de wkk in de eigen vraag naar elektriciteit voorziet en de rentabiliteit
gunstig is, en als leverancier van CO2 voor de teelt. De verwachting
is bovendien dat wkk een rol zal gaan spelen in combinatie met
duurzame warmtevoorziening, bijvoorbeeld als stroombron voor
warmte-koude opslagsystemen.

Schaalvergroting en verschuiving naar groenteteelt
Het areaal van de glastuinbouw is sinds 2000 licht afgenomen (7
procent). Schaalvergroting en clustering zijn de oorzaak van een
forse achteruitgang in het aantal bedrijven (57 procent). Verder heeft
er zich een verschuiving voorgedaan in het product dat deze branche
levert. Het accent is van (snij)bloemen verschoven naar groenten.
Men verwacht dat deze trend doorzet en het areaal glastuinbouw
licht blijft afnemen. De totale productie neemt wel verder toe door
intensivering en teeltoptimalisatie.

Figuur 4.14 Balans van fossiele warmtekrachtkoppeling in de landbouw en
projectie bij vastgesteld beleid.
Balans
(petajoule)

150
output

Warmtekrachtkoppeling belangrijk, maar staat onder druk
In geen enkele andere branche is de warmtekrachtkoppeling (wkk)
zo belangrijk. Tussen 2005 en 2010 is de inzet van gasmotoren sterk
toegenomen (Figuur 4.14); in 2012 was het opgestelde vermogen
iets meer dan 3000 megawatt (elektrisch). In tegenstelling tot bij de
industrie is opslag van warmte in warmtebuffers in de glastuinbouw
goed mogelijk, waardoor wkk zeer flexibel kan worden ingezet. Sinds
2008 is deze branche daarmee, ondanks een fors eigen gebruik,
netto producent van elektriciteit.

100
50
0
-50
-100
input
-150

Aangezien de elektriciteitsmarkt op dit moment lage prijzen kent en
dit tot ongunstige omstandigheden voor wkk leidt, is de verwachting
dat op korte termijn het aandeel wkk in de warmtevoorziening van

2000
Aardgas

99

2005

2010

Elektriciteit

2015
Warmte

2020

2025

2030

Continuering en intensivering van beleid
De Rijksoverheid kent een aantal specifiek op de glastuinbouw gerichte
beleidsinstrumenten. Dit betreft de regeling investeringen in milieu­
vriendelijke maatregelen (IMM, voorheen IRE), de subsidie marktintro­
ductie energie-innovaties (MEI), het CO2-sectorsysteem en het
programma kas als energiebron (KaE). Via het Energieakkoord wordt
vooral KaE geïntensiveerd, waardoor een extra energiebesparing van 5,5
petajoule kan worden gerealiseerd. De resterende 5,5, petajoule uit het
de aanvullende doelstelling voor de glastuinbouw uit het Energieakkoord
wordt met geothermie ingevuld. De energie-investeringsaftrek (EIA) en
SDE+-regeling zijn ook relevant voor de glastuinbouw.

Figuur 4.15 Voorziening van de warmtevraag in de glastuinbouw
Warmtevoorziening
(petajoule)

140
120
100
80
60
40

Privaat sectorsysteem voor CO2-emissies
Glastuinbouwbedrijven kennen een verlaagd tarief voor de eerste
twee schijven van de energiebelasting op aardgas. Om dit te
behouden heeft de sector zich gecommitteerd aan een bijkomend
systeem voor reductie van CO2-emissie (individueel sectorsysteem).
Dit is een individueel systeem voor CO2-emissies waar glastuinbouwbedrijven aan deelnemen die niet onder het Europese emissiehandelsysteem vallen. Dit individuele systeem hanteert een vaste
CO2-prijs van 20 euro per ton (of de ETS-prijs als die hoger is) voor de
teeltemissies (dus exclusief emissies door levering van elektriciteit
aan het net door wkk). Bedrijven moeten betalen bij een overschrijding van hun normverbruik, jaarlijks neemt dit normverbruik met 2
procent af. Naast dit individueel systeem kent de sector een branchesysteem voor CO2-regulering. In dit branchesysteem worden de
kosten van overschrijding van het sectoremissieplafond op basis van
het totale verbruik omgeslagen over alle glastuinbouwbedrijven.

20
0
2000

2005

WKK
Winning
Biomassaketel

2010

2015

2020

2025

2030

Levering door derden
Gasketel

Er ontstaat met het individuele systeem een veel gerichtere prikkel
voor emissiereductie waardoor naar verwachting 3 petajoule extra
energie wordt bespaard in 2020. Het nieuwe systeem zal waarschijnlijk op 1 januari 2015 starten.
Nieuwe technieken
De glastuinbouw is sterk in ontwikkeling. Semi-gesloten kassen, het

100

nieuwe telen (HNT) en toepassingsgebieden voor LED-verlichting
worden naar verwachting verder uitgebreid. Gestimuleerd door de
SDE+ regeling groeit de toepassing van geothermie en biomassa
in de warmtevoorziening. Bij vaststaand beleid groeit de bijdrage
van hernieuwbare warmte in de totale warmtevoorziening van de
glastuinbouw van 0,5 procent in 2012, naar zo’n 20 procent in 2020
en bijna 30 procent in 2030.

20 procent gedaald. Sindsdien heeft een lichte groei van het energieverbruik plaatsgevonden. Hoewel het dieptepunt sterk samenhangt
met de economische crisis is de lichte toename sindsdien nog geen
duidelijk teken van herstel. De economische groei van de industrie
lijkt pas in 2014 weer aan te trekken. Vooral de organische chemie
en basismetaalindustrie kenden een flinke daling van het energieverbruik in 2008 en 2009. Voor een groot deel komt dit doordat de
beschikbare capaciteit minder benut is, er is echter ook capaciteit
verdwenen. Zo is de primaire aluminiumindustrie in Nederland
gestopt met de faillissementen van Zalco in 2011 en Aldel in 2014. In
2013 bedroeg het finaal energieverbruik in de industrie 386 petajoule
warmte en 124 petajoule elektriciteit.

4.4 Industrie
Onder deze sector vallen een groot aantal industriële activiteiten
(chemie, basismetaal, voeding, bouw etc.) die gebuikt maken van
een groot aantal verschillende processen. Sommige activiteiten zijn
zeer energie-intensief. Er zijn weinig detailgegevens beschikbaar
over processen die ten grondslag liggen aan het energieverbruik
van de sector. Bij de inschatting van de ontwikkelingen binnen de
energie-intensieve sectoren wordt daarom gebouwd op expert-judgement, die is aangevuld met inzichten uit een recente studie van CE
Delft (2014). Hierdoor kan alleen op hoofdlijnen over het energieverbruik worden gerapporteerd. Energiebesparing is een belangrijk
aandachtspunt binnen de industrie waarover via convenanten tussen
overheid en industrie afspraken worden gemaakt. Naast industrieel
energieverbruik en besparing komt in deze paragraaf ook de positie
van warmtekrachtkoppeling aan de orde.

Een afnemend deel van het industrieel warmte- en elektriciteitsgebruik wordt opgewekt via warmtekrachtkoppeling (wkk). Sinds 2010
is een sterke daling van wkk-inzet opgetreden. Momenteel wordt nog
minder dan 20 procent van het finaal warmteverbruik in de industrie
opgewekt met wkk. Dit aandeel loopt tot 2020 terug naar 10 procent.
De overige warmtevraag wordt grotendeels ingevuld door gasketels,
waarin ook restgassen worden gestookt.
Het totale aardgasverbruik in de industrie is ongeveer 350 petajoule.
Een kwart van het aardgasverbruik wordt gebruikt als grondstof,
vooral voor de productie van kunstmest. Naast gas wordt ook een
grote hoeveelheid olie gebruikt als grondstof in de chemie, ook
wel aangeduid als non-energetisch gebruik. In het verleden nam
dit olieverbruik sterk toe met 3-4 procent per jaar. De omvang van
biomassa als grondstof voor de chemie is onbekend. Deze is naar

Crisis: daling industrieel energieverbruik
Van 2004 tot 2009 is het energieverbruik van de industrie met bijna

101

verwachting klein maar sterk in ontwikkeling. De inzet van biomassa
als energiedrager speelt in 2012 met circa 0,3 procent (4 petajoule),
nog geen wezenlijke rol in de industrie. De CO2-emissie uit de
industrie bedraagt in 2013 ongeveer 31 megaton. Het aandeel van
deze emissie dat valt onder het Europese emissiehandelssysteem
bedraagt ongeveer 86 procent.

is dat op korte termijn de productie nog licht kan toenemen en
daarmee ook het energieverbruik. Op langere termijn kunnen nieuwe
technieken voor staalproductie (bijvoorbeeld HIsarna technologie)
het energieverbruik sterk veranderen.
Figuur 4.16 Non-energetisch en finaal thermisch en elektrisch energieverbruik
in de industrie

Weinig ontwikkelingen in energieverbruik industrie
Het energieverbruik in de industrie groeit licht in de komende
decennia (Figuur 4.16). Bij vastgesteld beleid neemt de finale
warmtevraag tot 2020 licht toe tot een niveau van 416 petajoule
[370-463 petajoule]. Ook het elektriciteitsgebruik neemt in de
projectie weer licht toe naar 128 [113-142] petajoule in 2020, minder
dan een half procent per jaar. Het non-energetisch verbruik van
fossiele brandstoffen voor toepassing als grondstof groeit door
geleidelijke productiviteitsverbetering in de bestaande capaciteit,
minder dan 1 procent per jaar. De verdeling van energieverbruik over
de bedrijfstakken (Figuur 4.17) verandert in de komende decennia
niet wezenlijk. De chemische industrie blijft de grootste sector qua
energieverbruik, gevolgd door de basismetaalindustrie. Biomassa
als brandstof in de industrie neemt bij vaststaand beleid naar
verwachting toe naar circa 3 procent in 2023. Dit wordt gestimuleerd
door de subsidieregeling SDE+.

Energieverbruik
(petajoule)

800
700
600
500
400
300
200
100
0
2000

2005

2010

2015

Realisatie finaal elektrisch verbruik
Realisatie non-energetisch verbruik
Projectie Finaal thermisch verbruik

IJzer en staal weer op niveau; lichte groei op lange termijn
In 2012 is de ijzer- en staalproductie weer nagenoeg op het niveau
van voor de crisis. De concurrentiepositie van Tata steel is door
de ligging aan een diepzeehaven relatief gunstig. De verwachting

102

2020

2025

2030

Realisatie finaal thermisch verbruik
Projectie finaal elektrisch verbruik
Projectie non-energetisch verbruik

wkk krimpt
De wkk-installaties in de industrie staan onder druk door de
ongunstige verhouding van gas- en elektriciteitsprijs, de spark spread.
De bedrijfsuren van deze installaties zijn sterk afgenomen, of ze zijn
definitief stopgezet omdat ze aan vervanging of groot onderhoud
toe zijn. De wegvallende warmteproductie wordt ingevuld door
conventionele ketels.

Figuur 4.17 Verdeling van het totaal primair energetisch en non-energetisch
verbruik van energie over de deelsectoren van de industrie in 2013

Chemie
Voedingsen genotmiddelen
Basismetaal
Overige metaal

Energiebesparingstempo neemt af
In de periode 2000-2010 lag het besparingstempo in de industrie
op 1,2 procent (Gerdes en Boonekamp 2012). Bij vastgesteld beleid
ligt het besparingstempo tussen 2013 en 2020 naar verwachting op
0,5 procent per jaar. Uit besparingsrapportages en -plannen komt
het algemene beeld naar voren dat voor belangrijke processen de
gangbare energiebesparingsmaatregelen in de industrie uitgeput
raken. Het voorgenomen beleid gaat op twee punten verder dan
het vastgesteld beleid voor de industrie. Ten eerste de wat hogere
CO2-prijs, ten tweede de wat intensievere handhaving van de Wet
Milieubeheer betreffende energiebesparing. Bij voorgenomen beleid
ligt het besparingstempo daardoor naar verwachting iets hoger, op 0,6
procent per jaar. Na 2020 blijft het besparingstempo bij vastgesteld
beleid ongeveer gelijk. Ten tweede is het besparingstempo bij
voorgenomen beleid iets lager (0,4 procent per jaar), omdat handhavingsmaatregelen bij voorgenomen beleid in de tijd naar voren zijn
gehaald.

Papier
Overige industrie
Bouw
Bouwmaterialen
Non-energetisch

Chemie onder druk door hoge gasprijzen
De Nederlandse chemie groeit weliswaar licht op de langere termijn,
maar blijft daarbij wel achter bij de groei van de wereldmarkt.
Capaciteitsuitbreiding in Nederland ligt niet voor de hand. De
energie-intensieve chemie heeft last van de hoge gasprijs in Europa
ten opzichte van de lage gasprijzen in de Verenigde Staten en het
Midden-Oosten. De opkomst van de schaliegaswinning in de VS leidt
daar tot lage gasprijzen en een kostenvoordeel voor grootverbruikers
van aardgas. De lage gasprijs in de VS heeft onder meer geleid tot de
aankondiging van miljardeninvesteringen in de etheen en propeenproductie (CE Delft 2014, ICIS 2013).

Bestaand beleid wordt gedomineerd door convenanten
In de meerjarenafspraken energie-efficiency hebben de Nederlandse

103

overheid en het bedrijfsleven afgesproken te streven naar een jaarlijkse
energie-efficiencyverbetering van 2 procent per jaar. Het betreft
ongeveer 1000 bedrijfsvestigingen in de industrie en ongeveer 70
procent van het finaal energieverbruik in de sector.

Het PME besparingstempo wijkt op een aantal punten af van het
onder de convenanten bepaalde besparingstempo. Enerzijds hebben
de convenanten een andere dekking: er vallen ook een aantal
energiebedrijfstakken (raffinaderijen en gaswinning) en dienstensectoren onder. Daarentegen ontbreken de meeste industriële
kleinverbruikers. Daarnaast verschilt de waarnemingsmethode: in
de convenanten worden besparingsprojecten binnen bedrijven in
kaart gebracht, maar niet de totale ontwikkeling in de bedrijven en
in de sectoren. Besparing door warmtekrachtkoppeling valt wel weer
binnen het bereik van de convenanten. De verminderde energiebesparing door afname van de inzet van wkk is hier echter geen
aftrekpost. In de Europese besparingsrichtlijn en in het Nationale
Energieakkoord wordt besparing op het finale energieverbruik
beoogd, zodat wkk er buiten valt.

De meerjarenafspraken energie efficiency (MJA3) betreffen
middelgrote verbruikers. De meerjarenafspraak energie-efficiëncy ETS
bedrijven (MEE) betreft bedrijven met een groot energieverbruik die
deelnemen aan het Europese emissiehandelssysteem (ETS). Bedrijven
die participeren in deze convenanten dienen elke vier jaar een plan in
waarin staat aangegeven welke maatregelen zij gaan implementeren
om energie te besparen. Dit zijn niet alleen maatregelen die besparen
op het eigen energieverbruik (procesefficiency) maar ook maatregelen
die elders besparen in de productieketen, bijvoorbeeld materiaalbesparing. In de MJA3 zijn bovendien afspraken gemaakt over het gebruik
van hernieuwbare energie.

Energieakkoord: effecten verscherpte handhaving Wet
milieubeheer
De belangrijkste concrete maatregel uit het Energieakkoord is
de verscherpte handhaving van de Wet Milieubeheer, gericht op
bedrijven buiten de convenanten. Het verwachte additionele besparingseffect van deze maatregel binnen de industrie is 1-8 petajoule
(finaal). De opgestelde maatregellijsten bieden potentieel om de
bovenkant van deze bandbreedte te halen. De grote bandbreedte is
een gevolg van onduidelijkheid over de wijze waarop de handhaving
wordt ingericht. Om een goede beoordeling te kunnen geven in de
komende jaren is het belangrijk om zicht te krijgen op de plannen van
de Regionale Uitvoeringsdiensten (RUD’s). Zie voor dit instrument
ook onder paragraaf 4.1.2 diensten.

Tot nu is er onder MJA3 van 2005 tot 2013 15,7 procent energie
bespaard door uitvoering van procesefficiency maatregelen, gemiddeld
2,1 procent per jaar. Dit komt overeen met een energiebesparing van 35
petajoule primair. Daarnaast is nog bijna 14 petajoule primair bespaard
door maatregelen elders in de keten. De bij het MEE-Convenant
aangesloten bedrijven hebben met procesefficiency 5,3 procent
bespaard van 2009 tot 2013, ofwel bijna 33 petajoule. Dit betreft
gemiddeld 1,4 procent per jaar. Daarnaast is nog ongeveer 11 petajoule
in de keten bespaard, deels in het buitenland. Als gevolg van een
voorzichtig herstel van de investeringen, zijn de gerealiseerde energie
besparingen in 2013 aanzienlijk hoger dan in eerdere jaren.

104

4.5.1 Elektriciteitsvoorziening

Routekaarten 2030
Om verder te gaan dan de energiebesparing die beoogd wordt in de
convenanten, is optimaliseren van de huidige productieprocessen
niet genoeg. Daarom zijn voor een aantal bedrijfstakken routekaarten
opgesteld, gericht op 50 procent energiebesparing in 2030 ten opzichte
van 2005. Deze beschrijven niet alleen hoe deze ambitie gerealiseerd kan
worden, maar ook hoe de concurrentiepositie daarbij behouden blijft of
wordt versterkt. De routekaarten combineren dus duurzaamheidsambities met economische ambities. De opgetelde ambities van alle sectoren
met een routekaart zijn groot. Zij hopen in 2030 een totale energieefficiëntieverbetering van circa 230 petajoule primair en 15 megaton
CO2-reductie te realiseren. Ook hernieuwbare energie, restwarmtegebruik en grondstofsubstitutie zijn onderdeel van de routekaarten. In de
energie-efficiëntie plannen voor 2013-2016 worden ook projecten uit de
routekaarten opgenomen. Het voorgenomen besparingstempo tot 2016
ligt ongeveer op het niveau van met de eerder behaalde besparing.

Geleidelijke daling van het conventionele productievermogen
De laatste jaren is er veel nieuwe centrale productiecapaciteit
bijgebouwd. Figuur 4.18 laat de ontwikkeling van de productiecapaciteit zien voor de periode 2000 - 2012. In de periode 2000 - 2009 was
de centrale productiecapaciteit relatief constant. Sinds 2009 is er bijna
7.000 megawatt aan nieuwe gascentrales gebouwd.
Figuur 4.18 Realisaties productiecapaciteit Nederland
naar centraal en decentraal vermogen
Opgesteld vermogen
(gigawatt)

35
30
25

4.5 Energievoorziening

20
15

Tot deze sector wordt de centrale en decentrale elektriciteitsproductie
gerekend, de warmtevoorziening, de aardgasvoorziening, de transport- en
distributienetten, en de productie van olie en brandstoffen in raffina­
derijen. Ontwikkelingen in de elektriciteitsmarkt, rentabiliteit van
conventionele elektriciteitscentrales en de groei van hernieuwbare energie
zijn belangrijke aandachtsgebieden in deze paragraaf. De CO2-emissies
door de energievoorzieningssector krijgen geen specifieke aandacht
omdat die onder het Europees systeem van emissiehandel vallen.

10
5
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Centraal

105

Decentraal

2012

De capaciteit van kolencentrales zal in 2014 stijgen als de nieuwe
RWE centrale in de Eemshaven en de EON en de GDF Suez centrales
op de Maasvlakte volledig in bedrijf zijn (Figuur 4.19). In 2016 en
2017 daalt de kolencapaciteit weer door de sluiting van centrales
zoals vastgelegd in het Energieakkoord. Bij de gascentrales heeft
er in 2013 en 2014 een sanering plaatsgevonden door sluiting of stil
leggen van centrales vanwege de hiervoor besproken ongunstige
marktomstandigheden.

ongeveer 50 procent, mede vanwege de relatieve stijging van de gas/
steenkoolprijs en de daling van de CO2-prijs.
Figuur 4.19 Ontwikkeling opgesteld elektrisch vermogen 2014-2030
Opgesteld vermogen
(gigawatt)

50
45

Het is niet uit te sluiten dat er de komende jaren nog meer
gascentrales worden afgeschakeld, maar omdat daarover nu nog
geen concrete plannen bekend zijn is dit niet opgenomen in de
veronderstelde ontwikkeling van de capaciteit.

40
35
30

Op basis van de projecties zal de capaciteit van zon en wind sterk
toenemen. De verwachting is dat met name dat van zon stijgt van
een opgesteld vermogen van 1.100 megawatt in 2014 naar meer dan
15.000 megawatt in 2030. Paragraaf 4.5.2 beschrijft de ontwikkeling
van hernieuwbare elektriciteit in meer detail.

25
20
15

Afname conventionele productie en import door toename
hernieuwbare productie
De elektriciteitsproductie in Nederland is in de periode 2000-2010
toegenomen van 90 terawattuur in 2000 tot 118 terawattuur in 2010.
Na de piek in 2010 nam de productie weer af, mede vanwege de
economische crisis. Tot 2011 was aardgas de dominante energiebron
voor de opwekking van elektriciteit met een aandeel van ongeveer
60 procent. In 2012 is dit aandeel echter significant gedaald tot

10
5
0

106

2014

2015

2016

2017

2020

2023

Biomassa en waterkracht

Wind

Gas centraal

Zon

Gas decentraal

Kolen

2030
Nucleair

De elektriciteitsvraag in Nederland stijgt bij vastgesteld beleid in
de periode 2012-2030 met 0,3 procent gemiddeld per jaar slechts
beperkt. Bij voorgenomen beleid zal de toename nog iets lager zijn,
namelijk gemiddeld 0,2 procent per jaar. Aan de elektriciteitsvraag
wordt in de eerste jaren voor een belangrijk deel voldaan door kolencentrales (Figuur 4.20). De productie komt in de eerste jaren voor ca.
een derde uit kolen. Met de toename van de hernieuwbare capaciteit
stijgt ook de productie van hernieuwbaar. Dit gaat in eerste instantie
ten koste van de import en van de productie van gascentrales. In
2030 is de productie van hernieuwbaar dermate hoog dat ook de
kolenproductie terugloopt.

Figuur 4.20 Verdeling elektriciteitsproductie 2014-2030

Eerste jaren nog lage elektriciteitsprijzen
De afgelopen jaren was de gemiddelde groothandelsprijs voor
elektriciteit relatief laag. Een belangrijke oorzaak hiervoor is de
overcapaciteit die is ontstaan door de sterke groei van de capaciteit
en de - na de financiële crisis - tegenvallende vraag. Daarnaast
heeft de lage prijs in Duitsland een neerwaarts effect gehad op
de Nederlandse stroomprijs. De prijs in Duitsland is laag door het
hoge aandeel hernieuwbaar én door de lage kolen- en CO2-prijs.
Het aandeel van steen- en bruinkool in de elektriciteitsproductie in
Duitsland is hoog, daardoor hebben lage CO2- en kolenprijzen ook
een groot effect op de elektriciteitsprijs in Duitsland.

60

Elektriciteitsproductie
(terawattuur)

140

120

100

80

40

20

0
2014

2015

2016

2017

2020

2023

Biomassa en waterkracht

Wind

Gas centraal

Zon

Gas decentraal

Kolen

2030
Nucleair

Voor de komende jaren wordt een continuering verwacht van de
huidige lage prijzen, rond of iets boven de 40 euro per megawattuur
(vergelijkbaar met de prijzen op de termijnmarkt medio 2014) (bron
APX). Belangrijke redenen voor de verwachte lage prijs zijn de

Elektriciteitsprijs blijft komende jaren ook laag
Hoe de elektriciteitsprijs in Nederland zich in de toekomst zal
ontwikkelen hangt van verschillende onzekere factoren af (zie
Tekstbox 4-II Onzekerheden bij de elektriciteitsprijs).

107

veronderstelde lage kolenprijs én de uitbreiding van de kolencapaciteit
in Nederland. Door de uitbreiding van het aantal kolencentrales neemt
het aandeel van de elektriciteitsproductie uit kolen toe ten koste van die
uit gas. Met als gevolg een neerwaarts effect op de elektriciteitsprijs.

belangrijke rol. Zo hebben de al eerder genoemde prijzen van kolen
en gas, de belangrijkste brandstoffen voor conventionele elektriciteitsproductie, en van CO2 een grote invloed op de elektriciteitsprijs.
Deze prijzen zijn onderhevig aan grote schommelingen en op de
prijsontwikkeling op de langere termijn is erg onzeker. Uit indicatieve
berekeningen blijkt dat een circa 30 procent lagere kolen- en gasprijs,
waarbij overige uitgangspunten niet veranderen, leidt tot een
elektriciteitsprijs die zo’n 20 procent lager is.

Toenemende elektriciteitsprijzen eind van het decennium
Op de langere termijn zullen de elektriciteitsprijzen naar
verwachting juist weer toenemen (Figuur 4.21). De belangrijkste
reden hiervoor is de stijging van de brandstofprijzen. Na 2020 blijft
de elektriciteitsprijs ruwweg stabiel, dit ondanks de verdere stijging
van de kolen- en gasprijzen. Een van de verklaringen hiervoor is
de toename van het aandeel hernieuwbaar binnen Nederland
waardoor minder relatief duur gas nodig is voor de productie van
elektriciteit. Een andere oorzaak is de toename van de koppeling van
het Nederlandse elektriciteitsnet met het net in omliggende landen.
Zo wordt in 2016 de verbinding Doetinchem - Wesel operationeel.
Hierdoor zullen de elektriciteitsprijzen tussen Nederland en
Duitsland meer gaan convergeren. Het prijsverschil tussen Nederland
en Duitsland zal naar verwachting afnemen van circa 10 euro per
megawattuur nu naar bijna niets in 2023.

Daarnaast is de toekomstige ontwikkeling van de hernieuwbare
productie in Nederland én omliggende landen zoals Duitsland bepalend.
Hernieuwbare energie heeft een drukkend effect op de prijs, de omvang
van de productie in toekomstige jaren is daarmee een belangrijke
bepalende factor voor de elektriciteitsprijs.
Een andere factor is de samenstelling en ontwikkeling van de opwekkingscapaciteit. Zo zal bijvoorbeeld een toename van de kolencapaciteit
waardoor het aandeel van gasgestookte centrales afneemt leiden tot
lagere prijzen.
Tot slot, de ontwikkeling van de verbindingen met de elektriciteitsnetten in omliggende landen beïnvloed de prijs. Naarmate markten
daardoor meer aan elkaar gekoppeld worden zullen marktontwikkelingen in andere landen bepalender worden voor de prijs in
Nederland (en vice versa).

Tekstbox 4-II
Onzekerheden bij de elektriciteitsprijs
Het voorspellen van de toekomstige elektriciteitsprijs is niet
eenvoudig. Verschillende onzekere factoren spelen daarbij een

108

De wegvallende warmteproductie wordt meestal ingevuld
door conventionele ketels op aardgas. Wel speelt – binnen de
vraagsectoren – vooral op de langere termijn ook de concurrentie
met opkomende hernieuwbare warmteproductie een rol. Vooral
in de glastuinbouw is dit een factor van belang, evenals bij
warmtedistributiesystemen.

Figuur 4.21 Ontwikkeling gemiddelde groothandelsprijs elektriciteit
Groothandelsprĳs
(euro ₂₀₁₃ per megawattuur)

90
80
70

Onzekere toekomst voor gascentrales
De toename van de kolencapaciteit en de lage kolenprijzen leiden tot
een verdere reductie van de gasproductie in Nederland in de eerste
jaren vanaf 2014. De in het Energieakkoord voorziene sluiting van
kolencentrales in 2016 en 2017 heeft een gunstig effect op de productie
van de gascentrales. Maar na een ‘piek’ in de productie in 2020 zakt
de productie echter weer in onder invloed van de stijging van de
hernieuwbare productie. Dit effect geldt ook voor het gemiddeld
aantal draaiuren van de centrale gasproductie. Deze laat in 2014 een
dieptepunt van ruwweg 1400 uur zien. In de jaren daarna herstelt het
aantal draaiuren van deze centrales, maar na 2023 neemt het weer af
onder invloed van de stijgende productie uit hernieuwbaar.

60
50
40
30
20
10
0
2000

2005

2010

Historische prĳs

2015

2020

2025

2030

Projectie vastgesteld beleid

Projectie voorgenomen beleid

Krimp in de wkk
De omstandigheden op de elektriciteitsmarkt zijn buitengewoon
ongunstig voor de Nederlandse warmtekrachtkoppeling. Evenals de
gascentrales hebben de in Nederland grotendeels gas gebaseerde
wkk-installaties te lijden onder de combinatie van lage elektriciteitsprijzen en hoge aardgasprijzen. Bestaande installaties – als daarvoor
de flexibiliteit bestaat – gaan terug in bedrijfsuren, om vervolgens
in veel gevallen definitief te stoppen wanneer ze aan vervanging of
herinvestering toe zijn.

Het beeld rond de ontwikkeling van de gascentrales is onzeker en zou
om meerdere redenen anders kunnen uitpakken dan hier beschreven.
Het beeld houdt namelijk geen rekening met de toename van het
belang van flexibiliteit in de elektriciteitsopwekking om te kunnen
voldoen de variabele en onzekere productie van elektriciteit uit zon
en wind. Een recente studie laat zien dat de rol voor gascentrales
groter wordt, wanneer rekening wordt gehouden met verschillen
in flexibiliteit tussen centrales (ECN, 2014). Ook kunnen zich

109

prijsontwikkelingen voordoen in de kolen- of gasmarkt, die de
prijsverhouding gunstiger dan wel ongunstiger zou kunnen maken
voor gascentrales. Bovendien zou mogen worden verwacht dat er
een verdere sanering van de gasproductie zal plaatsvinden indien
het aantal draaiuren laag blijft. Hierdoor verbetert de positie van de
resterende gascentrales.

blijft Nederland exporteren naar de het Verenigde Koninkrijk; de
import daar vandaan is minimaal.
Alles bij elkaar genomen zien we dat de netto import in Nederland
sterk afneemt over de jaren, van een piek van 24 terawattuur in 2016
naar slechts 2 terawattuur in 2030. Daarbij krijgt Nederland voor
een deel een functie als doorvoerland, met import uit Duitsland en
Noorwegen en uitvoer naar België en het Verenigde Koninkrijk.

Onvoorziene ontwikkelingen en gebeurtenissen, kunnen (natuurlijk)
niet in scenario analyses zoals deze energieverkenning meegenomen
worden. Zij kunnen eveneens een grote effect hebben op energiemarkten. Voorbeelden hiervan zijn de ramp in Fukushima, en de schaliegasrevolutie in de VS. Beiden hebben zoals eerder beschreven effect
op de energie- en in het bijzonder de gasmarkt.

Wat verder opvalt is dat er meer fluctuaties zijn in de handel, waarbij
import en export tussen bijvoorbeeld Nederland en Duitsland of
Nederland en Noorwegen elkaar afwisselen, mede afhankelijk van de
fluctuerende productie van zon en wind.

Verdere integratie van de Noordwest Europese elektriciteitsmarkt
Door toenemende interconnectiecapaciteit met onder andere
Duitsland en Denemarken neemt de totale handel van Nederland met
omliggende landen, ofwel import en export bij elkaar opgeteld, toe van
47 terawattuur in 2012 tot circa 60 terawattuur in 2016 en latere jaren.
Er doen zich de nodige wijzigingen voor in de handelsstromen met
individuele landen. De eerste jaren, tot en met 2017, verandert
er weinig in het beeld van de handel met Duitsland, dat voor het
overgrote deel, 99 procent, bestaat uit export van Duitsland naar
Nederland. Met de toename van de productie van hernieuwbaar vanaf
2020 neemt de export naar verwachting toe en import af, de import
vormt in 2023 en 2030 ongeveer 83 procent van de energiehandel
tussen beide landen. De huidige netto import vanuit België en vanuit
Frankrijk via België neemt af en slaat om naar netto export. Verder

Stijgende productie leidt tot lagere gemiddelde prijzen voor stroom
uit zon en wind
Een van de karakteristieken van de productie van elektriciteit uit wind
en zon is dat deze het voor een groot deel van de opgestelde capaciteit
in een land tegelijkertijd plaatsvindt. Als het waait, dan waait het in het
merendeel van het land, bovendien is er ook nog een sterke correlatie
met de wind in naburige landen. Dit geldt deels ook voor de elektriciteitsproductie met zonnepanelen, zij het in iets mindere mate dan bij wind.
De consequentie hiervan is dat er een groot aanbod van elektriciteit uit
wind is als het waait, wat de prijs voor elektriciteit drukt, en idem voor
zon. Met als gevolg dat de gemiddelde prijs die voor elektriciteit uit wind
en zon wordt betaald lager zal liggen dan de gemiddelde elektriciteitsprijs op de groothandelsmarkt. Deze afslag wordt ook wel het groothandelsprijseffect of profieleffect genoemd (Sijm 2014).

110

Figuur 4.22 Ontwikkeling profieleffect windenergie

Figuur 4.23 Ontwikkeling profieleffect zonnestroom

Profieleﬀect

Profieleﬀect

(euro per megawattuur)

(aandeel van elektriciteitsprijs)

(aandeel van elektriciteitsprijs)

(euro per megawattuur)

10

20%

10

20%

9

18%

9

18%

8

16%

8

16%

7

14%

7

14%

6

12%

6

12%

5

10%

5

10%

4

8%

4

8%

3

6%

3

6%

2

4%

2

4%

1

2%

1

2%

0

0%

0%

0
-1

-2%
2012

2014

Profieleﬀect wind

2017

2020

2023

-1

2030

-2%
2012

2014

Profieleﬀect zon

Profieleﬀect wind als aandeel van elektriciteitsprĳs

Dit profieleffect wordt weergegeven in onderstaande figuren
(Figuur 4.22 en Figuur 4.23) voor wind en zon, uitgaande van het
vastgestelde beleid. Het is berekend ten opzichte van de gemiddelde
elektriciteitsprijs voor alle productie, inclusief wind en zon.
Het profieleffect voor wind is in 2012 nog slechts beperkt maar
loopt, op een incidentele daling na, sterk op naar bijna 8 euro per
megawattuur in 2030. De afslag voor elektriciteit uit wind is dan
ongeveer 15 procent van de groothandelsprijs.

2017

2020

2023

2030

Profieleﬀect zon als aandeel van elektriciteitsprĳs

In 2012 en 2014 is het profieleffect voor zon licht negatief, oftewel de
productie van elektriciteit uit zon krijgt gemiddeld een iets hogere
prijs dan de gemiddelde prijs voor alle productie. De reden hiervoor
is dat de elektriciteitsproductie uit zon overdag plaatsvindt, dan
is de vraag naar elektriciteit gemiddeld genomen hoger. Bij kleine
hoeveelheden elektriciteit uit zon krijgt zon daarom gemiddeld een
iets hogere prijs. Neemt de hoeveelheid zonnestroom echter toe, dan
heeft het wel een negatief effect op de prijs.

111

Hernieuwbare elektriciteit groeit sterk na 2016
De belangrijkste beleidsmaatregelen ter ondersteuning van
hernieuwbare energie richtten zich van oudsher vooral op
elektriciteit. De productie van hernieuwbare elektriciteit is
hierdoor tussen 2000 en 2009 gestegen van 3 naar 9 procent van
het elektriciteitsverbruik. Door het sluiten van de MEP-regeling in
augustus 2006, droogde de toevoer van nieuwe projecten op. Na
2008 is de SDE gestart en het heeft even geduurd voordat grote
projecten met deze regeling gerealiseerd konden worden. In 2013
kwam het bijgeplaatst vermogen van windenergie voor het eerst
weer uit boven de 200 megawatt. Toch daalde in 2013 de productie
van hernieuwbare elektriciteit, door een sterke afname van het
meestoken door kolencentrales. Hernieuwbare elektriciteit groeit
sterk na 2016, vooral ten gevolge van de ontwikkelingen bij wind- en
zonne-energie. Voorgenomen beleid laat een versnelling zien ten
opzichte van vaststaand beleid. De verwachte groei van wind op land
en wind op zee is in paragraaf 3.2 reeds uitgebreid aan bod gekomen.
Daarom worden hier alleen verder ingegaan op de groei van de
categorieën zon-PV en biomassameestook.

meer huishoudens zonnepanelen zullen installeren onder invloed
van de salderingsregeling. Op termijn wordt ook bij kleinverbruikers in het MKB sterke groei verwacht, wanneer door verdere
(meer gematigde) kostendaling PV-systemen ook voor deze groep
financieel aantrekkelijk worden. Verwacht wordt dat bij vastgesteld
beleid het opgesteld vermogen groeit tot ruim 5 gigawatt in 2020
en bij ongewijzigd beleid vervolgens door kan groeien naar 14
gigawatt in 2030. Bij voorgenomen beleid zal tot 2020 zo’n 300
megawatt meer vermogen opgesteld zijn, door extra toepassing van
zon-PV bij woningverbeteringen. Het groeitempo, en daarmee de
verwachte realisaties in de toekomst, kennen kent evenwel een grote
onzekerheid.
Meestook
De meestook van biomassa in kolencentrales vindt onder het
vaststaande beleid niet of nagenoeg niet plaats. Bij voorgenomen
beleid stijgt de meestook van biomassa naar verwachting door
ondersteuning ervan binnen de SDE+-regeling tot het ingestelde
maximum van 25 petajoule in 2023.

Zon-PV
Het opgestelde vermogen van PV-systemen vertoont door sterke
kostendaling sinds 2011 een spectaculaire groei, waarin van jaar op
jaar verdubbelingen worden gerealiseerd. Het opgesteld vermogen
lag hierdoor eind 2013 ruim 700 megawatt. De geschatte productie
in 2013 komt daarmee uit op ongeveer 500 miljoen kilowattuur. Dat
is ongeveer 0,4 procent van het elektriciteitsverbruik. De komende
jaren wordt blijvend sterke groei verwacht, vooral doordat steeds

4.5.2 Warmtevoorziening
De warmtevraag van industrie, agrosector en de gebouwde omgeving
is samen goed voor zo´n 40 procent van het primair energieverbruik.
Het energieverbruik voor warmte is daarmee van groot belang bij de
verduurzaming van de eergiehuishouding. Voor het grootste gedeelte
vindt de opwekking van warmte plaats binnen de gebruikssectoren,

112

en is deze onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van de
energievraag. Dit gedeelte van de warmtevraag en -voorziening
is daarom reeds in paragraaf 4.1, 4.3 en 4.4 beschreven. Ook de
voorziening via wkk-installaties, die soms sectoroverschrijdend
is is daar reeds besproken. Deze paragraaf gaat slechts in op de
sector-overschrijdende warmtevoorziening via warmtenetten, en op
de voorziening van warmte uit hernieuwbare bronnen.

Hernieuwbare warmte wint terrein
Zoals eerder gesteld richtten de belangrijkste beleidsmaatregelen
ter ondersteuning van hernieuwbare energie zich van oudsher
vooral op elektriciteit. Dat is een verklaring waarom de bijdrage
van hernieuwbare energie aan de warmtevoorziening niet hard is
gegroeid. De laatste jaren is er in de SDE en sterkere mate de SDE+
ook aandacht voor hernieuwbare warmte, mede omdat warmte in de
rekenmethodiek voor de Europese Richtlijn Hernieuwbare Energie
relatief zwaar meetelt. Deze nieuwe aandacht voor hernieuwbare
warmte wordt steeds sterker zichtbaar in de realisaties. In 2013
steeg het verbruik van hernieuwbare warmte met een kleine 10
procent. Vooral afvalverbrandingsinstallaties produceerden meer
hernieuwbare warmte door het in gebruik nemen van nieuwe warmteleidingen naar naburige industrie.

In Nederland is de rol van collectieve warmtevoorzieningen –
warmtenetten - van oudsher relatief beperkt.Bij huishoudens is het
aandeel van collectieve systemen in de warmtevoorziening in 2012
3.2 procent. Bij nieuwbouwwoningen ligt dit aandeel hoger, namelijk
op 16 procent. Het aantal nieuwbouwwoningen is echter beperkt,
en bovendien is de warmtevraag per nieuw gebouwde woning veel
lager dan bij bestaande woningen. Deze twee effecten zorgen ervoor
dat dit aandeel in de toekomst niet snel zal groeien. De voornaamste
groei is geconcentreerd in stedelijke gebieden, waar mogelijkheid
bestaat tot aansluiting op bestaande warmtenetten.

Biomassa-inzet verschuift op termijn naar groen gas productie
De groei van hernieuwbare energie uit biomassa uit zich de komende
jaren voornamelijk in meer hernieuwbare warmte en extra groen gas.
De verschuiving naar groen gas hangt sterk samen met de specifieke
voorwaarden in de SDE+-regeling. De SDE+-subsidie wordt nu
uitgekeerd over elektriciteit en warmte, waarbij warmte-afzet in
de praktijk moeilijk realiseerbaar is. De SDE+-regeling voor groen
gas kent dit probleem niet. De verschuiving is het sterkst te zien bij
mestcovergisting. Na een tijdelijke stagnatie van de ontwikkeling,
die nog wel tot even voor 2020 zal voortduren, wordt tot 2030
een belangrijk deel van het potentieel via groengasproductie
ontsloten. De kritische succesfactoren hierbij zijn niet zozeer de
ontwikkeling van groengastechnologie, maar veel meer de prijs en

Een ingrijpender ontwikkeling bij warmtenetten vindt plaats aan
de aanbodkant. Veel warmtenetten betrekken hun warmte van
inmiddels ouder geworden elektriciteitscentrales. Deze zijn in de
huidige elektriciteitsmarkt vaak niet meer concurrerend en gaan in
veel gevallen binnen afzienbare tijd sluiten. Veel collectieve warmtesystemen moeten dus op zoek naar alternatieve warmtebronnen,
en gesteund door de SDE+-regeling, schakelen ze in veel gevallen
over naar een hernieuwbare warmtebron. Soms is het daarbij nodig
om te investeren in nieuwe hoofdleidingen.

113

4.5.3 Aardgasvoorziening

beschikbaarheid van biomassa en de afzetmogelijkheden van de
reststromen (het digestaat).

Afnemende Nederlandse gasproductie, omslag naar
netto-importpositie
De Nederlandse gasproductie zal de komende jaren naar verwachting
verder afnemen (Figuur 4.24): in de eerste jaren gestaag, maar na ca.
2025 scherper. Per saldo exporteert Nederland momenteel meer gas
dan dat zij importeert. Dit zal ook de komende jaren nog het geval
zijn. Uitgaande van een gemiddelde jaarlijkse Nederlandse gasvraag
van ca. 40 miljard m3 zal Nederland tussen 2025 en 2030 veranderen
in een netto-importeur van aardgas. Eventueel zou de productie van
schaliegas nog een beperkte bijdrage kunnen leveren in de totale
Nederlandse gasproductie de komende decennia, en daarmee het
moment van de verandering in een netto-importeur nog enkele
jaren uitstellen. Daarnaast zal in de periode tot 2030 de bijdrage van
groen gas aan de gasvoorziening naar verwachting toenemen. In een
zogenaamde Green Deal is afgesproken om de productie van groen
gas te verhogen naar 3 miljard m3 per jaar in 2030 (Groen Gas 2014).

Bodemwarmte en buitenluchtwarmte
In recente jaren is het aantal SDE+ aanvragen voor geothermie
projecten sterk toegenomen. De grote benodigde investering in
combinatie met het risico dat een boring ook niet succesvol kan zijn,
maakt dat financiering van projecten afhankelijk is van deelname
aan de garantieregeling aardwarmte en dat financiers een relatief
groot gedeelte eigen vermogen verlangen. Deze twee voorwaarden
resulteren erin dat op dit moment veel projecten vertraging oplopen.
Verwacht wordt dat de bijdrage van geothermie tot 2020 gradueel
groeit tot ongeveer 8,5 petajoule.
In tegenstelling tot de ondersteuning bij andere hernieuwbare
energie technologieën bestaat er geen specifiek ondersteuningsbeleid voor warmtepompen. De verwachting is dat het gebruik
van warmtepompen de komende jaren zal groeien, met name door
de aangescherpte energieprestatie-normen voor nieuwbouw en
afspraken voor verbetering van het energielabel van bestaande
woningen (zie ook paragraaf 4.1). Op dit moment is toepassing van
wamtepompen relatief duur, mede door het verschil in energiebelasting dat ontstaat door het verbruik van elektriciteit in plaats van
gas. Er bestaat nog grote onzekerheid in hoeverre de warmtepomp
als een van de geprefereerde technologieën in de bouw zal worden
ingezet.

Nederland gasrotonde
Teneinde de belangrijke positie van de gassector in de Nederlandse
economie te waarborgen, richt het gasrotondebeleid zich op het
stimuleren van verschillende economische activiteiten in de gaswaardeketen. Alhoewel de productie van aardgas zal afnemen, is deze
nog steeds een belangrijke pijler voor de Nederlandse gaspositie in
Noordwest-Europa. Zowel de opslag van gas de als de doorvoer van
gas door Nederland nemen in belang toe de komende jaren. Met de
afnemende productie uit het flexibel producerende Groningen

114

Tenslotte is kennisontwikkeling en gashandel een bron van
toegevoegde economische waarde.

Figuur 4.24 Samenstelling van historische en verwachte Nederlandse
gasproductie en gasverbruik, niet temperatuur-gecorrigeerd
(bron historische gasproductie: Rijksoverheid)

4.5.4 Olie en motorbrandstoffen

Gasproductie en -verbruik
(miljard m3 Groningen equivalent)

90

De Nederlandse oliehuishouding kenmerkt zich door een grote
invoer van ruwe olie, een paar grote raffinaderijen die uit de
ruwe olie veel meer olieproducten maken dan wel zelf gebruiken
en daarom ook veel uitvoer van olieproducten. De Nederlandse
zeehavens zijn ook belangrijk voor opslag en doorvoer van olie.

80
70
60
50
40

Van alle verwerkte ruw aardoliegrondstoffen komt slechts 3 procent
uit winning in Nederland. De rest komt uit het buitenland. Rusland is
de belangrijkste leverancier van aardoliegrondstoffen. (Figuur 4.25)

30
20
10

Figuur 4.25 Herkomst aangevoerde aardoliegrondstoffen in 2013

0
2000

2005

2010

2015

2020

Continentaal plat

Realisatie aardgasvraag

Overig territoir

Projectie aardgasvraag V

Groningen

Projectie aardgasvraag VV

2025

2030

Afrika
EU
Midden-Oosten

reservoir, wordt gasopslag relatief belangrijker in het voorzien in de
benodigde seizoensflexibiliteit. Via de Nederlandse gasopslagfaciliteiten wordt ook flexibiliteit geëxporteerd naar de ons omringende
landen. Het Verenigd Koninkrijk blijft voor een belangrijk deel
afhankelijk van de gasdoorvoer uit Rusland via Nederland.

Noorwegen
Overig
Rusland

115

4.5.5 Energie infrastructuur

Lange tijd was er niet veel belangstelling voor de samenhang tussen
enerzijds de netten en anderzijds de productie, handel en levering
van elektriciteit. In de praktijk wordt in de regel pas als er voldoende
zekerheid bestaat over een investeringsbesluit voor elektriciteitsopwekking een verzoek tot netaansluiting gedaan. Landelijke en
regionale netbeheerders van elektriciteit zijn dan wettelijk verplicht
om een netaansluiting voor elektriciteitsopwekking en consumptie
binnen een redelijke termijn te realiseren en het elektriciteitstransport uit te voeren. In de periode dat het aandeel netwerkkosten
in een totale investering relatief gering was en het aanleggen van
netten geen groot probleem vormde, was dit ‘transmission follows
generation’ paradigma begrijpelijk. De laatste tijd klinkt de roep om
een meer gecoördineerde investeringsbenadering (ECN & SEO 2013;
CIEP & PBL 2014). Dat heeft twee redenen: (1) het kost vaak meer tijd
om een elektriciteitsnet uit te breiden dan een centrale of windpark
te bouwen. Een gecoördineerde benadering biedt mogelijkheden
voor snellere realisatie van netwerkuitbreidingen; (2) het aandeel
van de netkosten in de totale maatschappelijke kosten stijgt. Bij een
toenemend aandeel variabele hernieuwbare elektriciteit (wind, zon)
verkleint een integrale benadering onzekerheden in de vraag naar
netwerkcapaciteit en voorkomt daarmee netwerkinvesteringen die
vervolgens niet of nauwelijks worden gebruikt (‘stranded assets’).

De netwerken vormen een belangrijk deel van het energiesysteem. Gas-, warmte- en elektriciteitsnetten vormen doorgaans
een monopolie; ze worden daarom gereguleerd en kennen geen
concurrentie. Toch vormen hun kosten een aanzienlijk deel van de
energierekening. De rekening van de gemiddelde consument bestaat
voor 45 procent uit gas en elektriciteit, 35 procent uit belasting en
20 procent uit kosten voor netbeheer en meterhuur (Netbeheer
Nederland, 2013). Uitbreidings- en vervangingsinvesteringen in
2010-2012 bedroegen jaarlijks 1100 miljoen euro voor elektriciteit
en 900 miljoen voor gasnetten (idem). Verwacht wordt dat deze 2
miljard de komende jaren minimaal ook nodig zal zijn, met een iets
groter deel voor de elektriciteitsnetten (vanwege de toenemende
productie van hernieuwbaar opgewekte elektriciteit) en een wat
kleiner deel voor de gasnetten (vanwege het op veel plaatsen
dalende verbruik). Grote projecten ter uitbreiding van het hoogspanningsnet zijn tussen Doetinchem en Wesel (interconnectie
met Duitsland), de Randstad 380 kV Noordring en Zuidring (voor
betere aansluiting van de Maasvlakte en komende aansluitingen
wind op zee), Noordwest 380 kV tussen de Eemshaven en Friesland,
en Zuidwest 380 kV tussen Zeeland en Tilburg. Uitbreiding van het
hogedruk gasnet (Beverwijk – Wijngaarden, Zeeuws Vlaanderen)
beslaat vaak vergelijkbare afstanden, maar wordt minder opgemerkt.
Warmtenetten spelen in Nederland ene beperkte rol in de warmtevoorziening. De ontwikkelingen bij warmtenetten worden besproken
in paragraaf 4.5.2. Nederlandse gas- en elektriciteitsnetten zijn in
vergelijking tot ons omringende landen betrouwbaar.

4.6 Overige broeikasgassen
In de eerste vijf paragrafen van dit hoofdstuk is voor wat betreft de
broeikasgassen alleen ingegaan op koolstofdioxide (CO2). In deze

116

paragraaf wordt de ontwikkeling van de emissie van overige broeikasgassen beschreven. Voor klimaatdoelen is namelijk niet alleen de
emissie van CO2 relevant, maar gaat het om de totale emissie van
broeikasgassen (uitgedrukt in CO2-equivalenten). De overige broeikasgassen zijn methaan (CH4), lachgas (N2O) en de gefluoreerde broeikasgassen. Deze broeikasgassen worden in de NEV onderscheiden naar
twee groepen van emissiebronnen: (1) de landbouw (excl. wkk) en (2)
de overige sectoren. De projectie van emissies door de landbouw zijn in
belangrijke mate gebaseerd op de Geactualiseerde Referentieraming uit
2012 (PBL & ECN 2012). In Tabel 4.4 is een overzicht opgenomen van de
emissies van de overige broeikasgassen over 1990-2030.

Over het geheel genomen zijn de emissies van de overige broeikasgassen sinds het basisjaar aanzienlijk afgenomen, met name bij de
industrie. Die daling zet zich naar verwachting door, in een lager
tempo. Dit wordt in de onderstaande paragrafen nader toegelicht.

4.6.1 Overige broeikasgassen uit de landbouw
Methaanemissies door de landbouw stabiel
Tussen 1990 en 2000 is de emissie van methaan vanuit de landbouw
(exclusief wkk) afgenomen. Met wat schommeling in tussenliggende
jaren, bedroeg de emissie in 2013 9,5 megaton CO2-equivalenten, net
als in 2000. Naar verwachting zal de emissie tot 2020 ’iets afnemen
tot 9,1 megaton, zowel bij vastgesteld als bij voorgenomen beleid.
De methaan emissies dalen doordat het aantal varkens daalt. De
omvang van de mestvergisting blijft ongeveer op het huidige niveau
(circa 2 procent van de stalmest), ervan uitgaande dat de aandelen
mest en co-substraat ongeveer gelijk blijven. Dit houdt in 60 procent
dierlijke mest op gewichtsbasis en circa 17 procent op basis van
energie-inhoud. Hierdoor ligt ruim 2 procent van de stalmest korter
in de opslag en worden daarmee ook methaanemissies vermeden.
Na 2020 daalt bij vastgesteld beleid de emissie van methaan tot
circa 8,7 megaton in 2030. Dit komt door een verdere toename
van co-vergisting tot circa 14 procent van de stalmest in 2030. De
toename komt vooral door de stimulering van hernieuwbare energie
(de SDE+ regeling), wat tot een verdere toename van de covergisting
van mest leidt. Bij voorgenomen beleid is de stimulering van
hernieuwbare energie via co-vergisting van mest wat minder groot

Tabel 4.4 Emissie van overige broeikasgassen bij vastgesteld beleid in de
periode 1990-2030 (megaton CO2-equivalenten)
1990

1995

2000

2013

2020

2030

Landbouw (excl. wkk)
CH4
N2O

10,7
11,9

10,6
11,6

9,5
9,4

9,5
6,9

9,1
6,8

8,7
6,7

Overige sectoren
CH4
N2O
Gefluoreerde gassen

15,0
8,1
6,9

13,7
8,3
8,2

10,5
8,0
5,8

5,6
2,5
2,4

4,5
2,4
2,2

3,4
2,5
1,2

Totaal
waarvan onder ETS valt

52,6

52,4

43,1

26,9
0,3

25,0
0,3

22,5
0,3

117

(circa 10 procent van de stalmest). Dit leidt tot een wat kleinere
daling van de methaanemissie tot 8,8 megaton in 2030.

Daling methaan emissies uit stortplaatsen
De emissie van methaan door afvalverwijdering (stortplaatsen) zijn
in het verleden sterk afgenomen, van 12 megaton CO2-equivalenten
in 1990 tot 2,8 megaton in 2013. Naar verwachting dalen deze
emissies met vastgesteld beleid naar 0,9 megaton in 2030. Deze
afname is een gevolg van het autonoom afnemen van emissies van
in het verleden gestort afval, het minder storten van afval en het
afnemen van de biogene fractie in het gestorte afval.

Emissie van lachgas in de landbouw stabiliseert
Na een lange periode waarin de emissie van lachgas vanuit de
landbouw is gedaald, wordt een stabilisatie op ongeveer het
huidige niveau verwacht. De emissie van lachgas vanuit de
landbouw stabiliseert van 6,9 megaton CO2-equivalenten in 2013
tot circa 6,8 megaton CO2-equivalenten in 2020. In 1990 bedroeg
de emissie 12,0 megaton CO2-equivalenten en in 2000 nog 9,4
megaton CO2-equivalenten. Dit komt vooral door een daling van
het kunstmestgebruik onder invloed van het mestbeleid en van een
verminderde weidegang door melkkoeien. Na 2020 daalt de emissie
van lachgas vanuit de landbouw door een verdere afname van de
weidegang nog licht met circa 0,1 megaton CO2-equivalenten tot 6,7
megaton in 2030.

Historische toename methaan emissies uit wkk’s
Na 2005 is de emissie van methaan door een forse toename van de
inzet van wkk’s in de glastuinbouw flink gestegen. De emissie groeide
van circa 0,3 megaton CO2-eq in 2005 naar circa 0,9 megaton CO2-eq
in 2013. Tussen 2013 en 2030 blijft de emissie nagenoeg constant.
Reductie van lachgas emissies door industrie gerealiseerd
Lachgas emissies door de industrie bedragen vooral die van
caprolactam productie (circa 0,9 megaton) en salpeterzuur (circa
0,3 megaton) in 2013. De lachgas emissie bij de salpeterzuurproductie valt sinds 2008 onder ETS. In 2007 zijn er N2O reductiemaatregelen bij de salpeterzuurfabrieken genomen. Hierdoor is in
2008 uiteindelijk een reductie van ca 5 megaton CO2-eq t.o.v. 2006
bereikt. De verwachte emissie door caprolactam productie zal tussen
2013-2030 licht stijgen tot circa 1,1 megaton, omdat de productie in
deze periode naar verwachting iets zal toenemen en er geen verdere
reductiemaatregelen worden verwacht. De emissie uit salpeterzuurproductie blijft naar verwachting ongeveer constant.

4.6.2 Overige broeikasgassen uit de overige sectoren
Forse historische daling overige broeikasgassen
Sinds 1990 zijn de emissies van overige broeikasgassen in de overige
sectoren (anders dan landbouw) fors gedaald: van 30,1 megaton
CO2-equivalenten naar 24,3 megaton in 2000, naar 10,6 megaton
in 2013. Tussen 2013 en 2030 nemen deze emissies nog wel af, maar
niet meer in hetzelfde tempo. De emissies in 2020 en 2030 bedragen
respectievelijk 9,1 en 7,1 megaton CO2-equivalenten. Er is daarbij
geen verschil tussen de twee beleidsvarianten.

118

Emissie van gefluoreerde gassen neemt vooral na 2020 af
Emissies van gefluoreerde gassen ontstaan tijdens het gebruik
van HFK’s in met name de stationaire koeling en daarnaast in
auto-airco’s, spuitbussen en schuimen) en bij een aantal processen
in de industrie. Sinds 1990 zijn de emissies fors afgenomen, van
6,9 megaton, naar 5,8 megaton in 2000 en 2,4 megaton in 2013.
Deze afname valt toe te rekenen aan het treffen van reductiemaatregelen bij een aantal processen in de industrie in het kader van
het Reductieplan Overige Broeikasgassen. Het gebruik van HFK’s
is door het verbod van HCFK’s sinds 1995 echter fors toegenomen
waardoor de emissies flink zijn gestegen van niets in 1990 naar circa
1,9 megaton CO2-eq in 2013. Naar verwachting daalt de totale emissie
van gefluoreerde gassen tot 2,2 megaton in 2020 en 1,2 megaton in
2030. Naar verwachting daalt de emissie van HFK’s als het gevolg van
de nieuwe EU-verordening die vanaf 2015 in werking treedt. Volgens
deze verordening moet het gebruik van HFK’s (gerekend in CO2-eq)
tussen 2015 en 2030 dalen van 100 procent in 2015 tot 21 procent in
2030. Deze afname in gebruik van HFK’s zorgt vooral na 2020 voor
een reductie van de emissie. De emissies door het gebruik van HFK’s
bedragen in 2020 en 2030 respectievelijk 1,4 en 0,4 megaton.
Overige emissiebronnen niet besproken
Daarnaast zijn er nog kleine emissiebronnen van methaan of lachgas
bij RWZI’s, verkeer en vervoer, de energiesector, de industrie en
consumenten. De ontwikkeling van deze emissies zijn relatief stabiel.
Deze worden hier verder niet besproken, maar zijn wel meegenomen
in Tabel 4.4 en andere overzichten.

119

5

Dit hoofdstuk belicht processen van inno­
vaties in het energiesysteem die in Neder­

Innovatie in het
energiesysteem

land plaats vinden.
Belangrijke bevindingen in dit hoofdstuk zijn:
• De publieke bestedingen aan energie RD&D in
Nederland dalen sinds 2010. Het verloop van de
private bestedingen in deze sector is over die
periode onbekend.
• Innovatie speelt een belangrijke rol bij de kosten­
reductie van wind op zee. Partijen werken daarin
steeds meer samen.
• In de afgelopen jaren is er een sterke prikkel
geweest om innovaties in het personenvervoer te
stimuleren.

120

energie
hybrides

mondiale

ambitie

windenergie

markt

technieken

elektrisch
markt

geld

buitenland

121

energie

investeringen

kansen

kosten

oplaadpunten

werkgelegenheid

duurzame

partijen buitenland

windturbines
waardeketen

internationaal
hybrides

technologie

windenergie

kostenreductie

geld

topsector

kosten

topsector

plug-in

systeeminnovatie

innovatie

fossiele energie

energiesysteem

buitenland

groei

internationaal

markt

energieakkoord

geld

markt

mogelijkheden

kostenreductie

duurzame

patenten

markt

uitdaging

ontwikkeling

plug-in

vernieuwing

waardeketen

kansen

technologie fossiele energie

waardeketen

Ontwikkelingen in innovaties
in het energiesysteem

ambitie

uitdaging

topsector

hybrides

plug-in

investeringen

Innovatie is zowel van belang vanuit een korte als een lange termijn
perspectief. Innovatie-activiteiten ten aanzien van bestaande
energietechnieken kunnen op korte termijn (enkele jaren) bijdragen
aan kostenreductie, en daarmee hun toepassing in de markt
interessanter maken. Het belang van de aandacht voor innovaties op
de langere termijn (decennia) is om nieuwe technieken, processen en
systeeminpassingen te ontwikkelen, die op termijn nodig zijn om de
emissie van broeikasgassen drastisch terug te dringen.
Dit laatste is nodig om een koolstofarme energiehuishouding in
te richten in 2050. In de praktijk bestaat de nodige wisselwerking,
bijvoorbeeld omdat kostendaling ook essentieel voor het markt­
perspectief van lange termijn ontwikkelingen.

energietransitie belangrijke technologieën: elektrische personen­
auto’s en wind op zee.

5.1 Van ontdekking tot marktpenetratie

Dit hoofdstuk belicht het innovatieproces en de omgeving
waarbinnen dat plaatsvindt. Het accent ligt op de langere termijn,
en op die aspecten waar een rol is weggelegd voor de overheid.
Innovaties die bedrijven doorvoeren om hun concurrentiepositie
te versterken worden hier niet specifiek belicht. Op grond van een
aantal algemene indicatoren schetst dit hoofdstuk een beeld van het
voor energie relevante innovatieklimaat in Nederland. Vervolgens
wordt ingezoomd op de innovatietrajecten van twee voor de

Elk proces en elk product op de markt heeft eerder een innovatietraject doorlopen. Zo’n traject voert van ontdekking tot een
marktrijp product of systeem (Figuur 5.1). Fundamenteel onderzoek
kan leiden tot ontdekkingen die potentieel tot toepassingen
kunnen leiden. Het meer toegepaste RD&D (Research, Development
and Demonstration) leidt tot demonstratie van de bruikbaarheidswaarde en marktpotentie van zo’n ontdekking. De penetratie

122

van vernieuwingen in de markt strandt vaak in de beginfase van
toepassing. Deze kritische fase wordt daarom als de valley of death
aangeduid.

In de eerste fase van het innovatietraject zijn overheidsgelden van
belang om het proces van de ontwikkeling van een technologie in
gang te zetten. Geleidelijk nemen echter de groei van de markt en het
marktperspectief, veelal door het beleid vorm gegeven, de overhand
als bepalende factoren voor het innovatieproces en worden private
investeringen belangrijker (Bettencourt et al. 2013). Veel middelen zijn
nodig om met succes de valley of death te overbruggen. Deze middelen
kunnen beschikbaar komen door het creëren van nichemarkten
(bijvoorbeeld onder invloed van feed-in tarieven voor hernieuwbare
energie) of gerichte financiering door overheid, bedrijfsleven of in een
publiek-private samenwerking.

Een innovatietraject omvat meer dan alleen technologie. Afhankelijk
van de ontwikkelingsfase gaat het ook om institutionele vernieuwing,
om aanpassingen van de infrastructuur, om nieuwe maatschappelijke
partijen en nieuwe samenwerkingsverbanden. Het gaat dus al gauw
om een systeeminnovatie waarin ook de overheid een rol heeft.
Figuur 5.1 Vereenvoudigde en schematische weergave van het innovatietraject en
de relatieve omvang van investeringen die in de verschillende stappen omgaan.

Als een product of proces eenmaal succesvol op de markt is geïntroduceerd stopt innovatie niet, wel de omgeving waarbinnen het
plaatsvindt. Verbeteringen van bestaande producten vinden dan veel
meer plaats binnen de dynamiek van de markt. Denk aan spouwmuurisolatie, zonnestroom, windenergie op land en (mee-)stoken
van biomassa-afval, maar ook aan het efficiënter gebruik van fossiele
energiebronnen. Deze ontwikkelingen worden hier niet specifiek
belicht, maar ze kunnen wel een bijdrage leveren aan de transitie naar
een koolstofarm energiesysteem.

Relatieve input benodigde middelen

Innovatiestappen in het traject van ontdekking tot marktpenetratie
Ontdekking

Ontwikkeling

Demonstratie

Beginfase
toepassing

Marktrĳp

Voor het realiseren van de genoemde ingrijpende verandering van
het energiesysteem zijn technologieën nodig die in het huidige
systeem nog niet of nauwelijks meedoen terwijl over 35 jaar mogelijk
een hoofdrol voor ze is weggelegd. Om welke technologieën gaat
het dan? Tabel 5.1 geeft voorbeelden van zulke technologieën die aan
het begin staan van praktijktoepassing en die nu nog te duur zijn om

Fundamenteel
onderzoek
RD&D

Valley of Death

123

5.2 Innovatieklimaat in Nederland

de komende jaren kans te maken op de markt. Omdat het hier om
innovaties gaat zal de lijst regelmatig aan verandering onderhevig zijn.

Met behulp van een aantal algemene indicatoren wordt hier een
beeld gegeven van de context waarbinnen in Nederland innovaties in
het energiesysteem plaatsvinden. Het geeft een indruk van de inzet
voor energie-innovaties. De informatie ontbreekt om een volledig en
samenhangend beeld te kunnen geven en innovatietrajecten integraal
te kunnen beoordelen op hun effectiviteit en doelmatigheid.

Tabel 5.1 Voorbeelden van technologieën die in dit hoofdstuk als innovatie
worden beschouwd.
Elektrische en waterstofvoertuigen
Warmtepompen in gebouwde omgeving en voor bedrijven
Geothermie

5.2.1 Beschikbaar budget

Wind op zee

Figuur 5.2 laat de ontwikkeling in de overheidsbudgetten voor RD&D
voor energie zien in Nederland en enkele andere landen. Het gaat
hierbij om budget voor energie RD&D in het algemeen, dus inclusief
fossiele en hernieuwbare energie, gericht op ondersteuning van de
beginfase van het innovatietraject. Het fundamentele, niet-toepassingsgerichte onderzoek aan universiteiten valt erbuiten. De patronen
per land verschillen enigszins. De laatste jaren lijkt er in de meeste
landen sprake van toename van de inzet van middelen, al is het geen
stabiele situatie. Voor 2011 komt het aandeel van 0,25 promille van
het bbp in Nederland overeen met ongeveer 150 miljoen euro. Na
2010 is het Nederlandse publieke budget voor energie RD&D verder
gedaald. Vergelijkbare statistiek uit het buitenland is echter nog niet
beschikbaar waardoor uitspraken over de positionering van Nederland
ten opzichte van andere landen nog niet mogelijk zijn. Het verloop van
private investeringen in energie RD&D is onbekend.

Zonnestroom en zonnewarmte
Groen gas en vloeibare transportbrandstoffen uit biomassavergassing of
geavanceerde fermentatie
Industriële warmtevoorziening met waterstof
Energieopslag
Afvang en opslag of hergebruik van CO2
Zuinige industriële processen
Passiefwoningen

124

Figuur 5.2 Ontwikkeling van publiek RD&D budget voor energie in Nederland

Figuur 5.3 Budget Topsector Energie per thema en financieringsbron

en enkele andere landen (bron IEA Beyond 2020 database)

in de periode 2011-2013

Publiek budget voor RD&D

Miljoen euro

(promille van het bbp)

1,6

100

1,4

90
80

1,2

70

1

60

0,8

40

50
30

0,6

Verenigde Staten

Een meer specifiek beeld voor bepaalde technologieën of thema’s
kan in Nederland worden verkregen uit informatie over de middelen
beschikbaar voor de Topsector Energie. In Figuur 5.3 is weergegeven
hoe in de afgelopen jaren de verdeling in de besteding van de
beschikbare middelen over de verschillende technologische thema’s
is geweest. De biobased economy had een groot aandeel.

125

Kennisinstellingen

pa

Overheid

om
y

g

rin

Ec
on
ba
s

g

ed

g

be
b

in

ou

du

w

in

st
rie

s
Ga

s
tg
rid

ne
-e

Bedrĳven

Bi
o

Japan

Verenigd Koninkrĳk

be
s

Duitsland

Nederlands

er
gi
e

Denemarken

2009

En

2004

rin

1999

es
pa

1994

rg
ie
b

1989

En
e

1984

Zo
n

1979

ne

op
1974

W
in
d

0

ar

0

Sm

10

0,2

Ze
e

0,4

rg
ie

20

Overige

lagere overheden en basisfinanciering voor ECN, TNO en NWO. In
Figuur 5.4 is te zien aan welke projecten gerelateerd aan de stappen
in het innovatietraject het geld voor de Topsector Energie is besteed.
Het laat zien dat de topsector zich relatief weinig op praktijktoepassing richt.

Figuur 5.4 Verdeling van de inzet van middelen in het kader van de Topsector
Energie over verschillende fasen in het innovatietraject
in de periode 2011 - 2013

100%

5.2.2 Beginfase van toepassing

90%
80%

Zolang er voor nieuwe technieken een prijsverschil is met technieken
die al op de markt zijn en er geen andere meerwaarde voor
marktpartijen is, moet er geld bij als het tot toepassing in de praktijk wil
komen. Dit kan gaan om overheidsgeld of geld uit de markt. Het gaat in
praktijktoepassingsprojecten vaak om een veelvoud van middelen ten
opzichte van het totaal van de fasen ervoor. Juist het overbruggen van
de valley of death is integraal onderdeel van het innovatietraject.

70%
60%
50%
40%
30%
20%

De overheid kent buiten de Topsector Energie instrumenten om
praktijktoepassing van innovatieve technieken te ondersteunen.
Dergelijke instrumenten zijn van grote betekenis in een succesvol
innovatietraject en het ligt voor de hand om ze vanuit dit
perspectief te beoordelen. Dergelijke informatie is echter maar
zeer beperkt beschikbaar. SDE+ subsidies (zie hoofdstuk 3) zijn in
eerste instantie gericht op de uitrol van beschikbare technieken
om het hernieuwbare energiedoel voor 2020/2023 te halen maar
ze worden deels benut om diverse technieken genoemd in tabel 5.1
te ondersteunen (zoals geothermie en groen gas). Regelingen voor
bijvoorbeeld elektrische auto’s (fiscaal voordeel door verminderde

10%
0%
2011-2013
Fundamenteel onderzoek

Ontwikkeling technologie

Demonstratie

Toepassing praktĳk

In de periode 2011 - 2013 bedroeg het budget in de Topsector Energie
in totaal ruim 300 miljoen euro (dit is inclusief Europese subsidies)
waarvan zo’n 40 procent private middelen. Onder de middelen van
de overheid voor de topsector vallen subsidies van de ministeries en

126

bijtelling) en zon-PV (saldering) geven krachtige impulsen aan praktijktoepassing. De Energie Investeringsaftrek draagt eveneens bij aan
Energiegerelateerde innovatieprocessen.
In de eerste fase van praktijktoepassing gaat het om learning by
searching en learning by doing. Schaalvergroting speelt hierbij een
grote rol en resulteert in verdere verbetering van de prijs-prestatieverhouding van een technologie. Voorgaande processen hebben
er toe geleid dat bijvoorbeeld de prijs van zonnestroomsystemen
voor woningen de laatste jaren aanzienlijk is gedaald, waarbij de
voortrekkersrol van Duitsland van grote invloed is geweest. De
prijs voor zonnepanelen lag zo’n 10 jaar geleden nog rond de 5 euro
per wattpiek. In oktober 2011 lag deze gemiddeld in Nederland op
2,29 en in januari 2014 op 1,06 euro per wattpiek. De kosten van
andere onderdelen en het installeren worden daarmee relatief
belangrijker. Deze zijn ook gedaald, zij het in iets mindere mate dan
de panelen. Deze kostendaling is sterk gerelateerd aan de ervaringen
in Nederland met de installatie van zonnestroominstallaties. In de
huidige situatie kost een 2500 wattpiek installatie voor een woning
gemiddeld iets minder dan 2 euro per wattpiek (SMZ 2014).

samenwerkingsverbanden, nieuwe marktrelaties en nieuwe vormen
van kennisoverdracht. Deze zijn cruciaal in de systeeminnovatie en
komen er niet vanzelf. De overheid is daar zelf ook partij in – denk
aan nieuwe privaat-publieke initiatieven – maar neemt ook een
faciliterende rol op zich door partijen bij elkaar te brengen.
Het Nederlandse topsectorenbeleid mikt op het bestendigen van
nieuwe relaties tussen kennisinstellingen, bedrijven en overheid (de
gouden driehoek). De Topsector Energie heeft twee doelstellingen:
versterken van zijn internationale concurrentiepositie en bijdragen
aan de transitie naar een CO2-arme energiehuishouding. Gegevens
over de mate waarin dit van de grond komt zijn slechts beperkt
beschikbaar. Van der Vooren en Ros (2014) concluderen op basis van
interviews met betrokkenen dat met name de tweede doelstelling
nog slechts beperkt van de grond komt.

5.2.4 Onderzoeksresultaten vertaald in patenten
Om enig zicht te krijgen op de resultaten van de hierboven
genoemde inspanningen op het gebied van energie-innovaties is
gekeken naar patenten. Deze zijn bovendien in het algemeen sterk
toepassingsgericht. Figuur 5.5 laat het aantal Nederlandse patenten
zien voor duurzame energietechnologieën. Hiertoe behoren
zowel technologieën voor energiebesparing als opwekking van
hernieuwbare energie. Omdat het hier om doorgaans innovatieve
technieken gaat is het niet verrassend dat het aandeel patenten
hoger ligt dan gemiddeld in de Nederlandse economie.

5.2.3 Betrokkenheid en samenwerking
Vergaande vermindering van de emissie van broeikasgassen gaat
veel verder dan het nemen van maatregelen bij de processen
waar emissies ontstaan. Er zijn nieuwe processen nodig met
daaromheen nieuwe systemen, bijvoorbeeld rond elektrisch rijden
(zie paragraaf 5.3.1). Dat betekent ook het ontstaan van nieuwe

127

Er is in de sector duurzame energie sprake van een duidelijke
toename van het aantal aangevraagde patenten. Patenten voor
zon-PV, biomassa en windenergie springen er uit. Ten opzichte
van het buitenland valt in Nederland het relatief hoge aandeel van
patenten voor biomassa op. Opvallend is overigens het aandeel
patenten gerelateerd aan brandstofcellen, omdat het een technologie
betreft die in het energiesysteem nog nauwelijks een rol speelt.

Figuur 5.6 Toename van het aantal patenten voor duurzame energie in
Nederland, Europa en de wereld (bron Patent Office RVO.nl)
Index
(2001=100)

900
800
700

Figuur 5.5 Aantallen Nederlandse patenten voor verschillende duurzame

600

energietechnologieën (bron Patent Office RVO.nl)

500
Aantal patenten

400
300

70

200

60

100

50

0
2001

40

2002

Wereld

30

2003
EU

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Nederland

20

Zo’n 15 procent van de bedrijven actief in de sector duurzame energie
(zowel hernieuwbaar als energiebesparing) heeft in de periode
2006-2011 een patent aangevraagd. Voor alle Nederlandse bedrijven
was dat ongeveer één procent in het eerste decennium van deze
eeuw. Daarbij moet worden aangetekend dat er in de sector duurzame
energie relatief meer grote bedrijven voorkomen dan gemiddeld en
dat het bij een groot deel van de bedrijven deels om patenten gaat die

10
0
2001

2002

Zon-PV
Wind
Brandstofcel

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Geothermie
Marien
Biomassa (incl. afval)

128

niets met duurzame energie of milieu te maken hebben. Ongeveer een
derde van alle bedrijven met patentaanvragen hadden ten minste één
patentaanvraag daarbij voor duurzame energie.

technologie aangeduid die nodig zijn zodat de technologie een rol
kan spelen in de energietransitie. Deze paragraaf zoomt in op de
systeeminnovatie rond twee technologieën van heel verschillende
aard, elektrische auto’s en wind op zee. Voor het bereiken van een
koolstofarm energiesysteem zijn ze beide in Nederland van groot
belang, terwijl ze in het beleid ook veel aandacht krijgen.

In Figuur 5.6 worden ontwikkelingen in Nederland vergeleken met
de rest van Europa en de wereld. In alle gevallen is er sprake van een
duidelijke toename van het aantal patenten, een indicatie voor de
wereldwijde groeiende aandacht voor schone energiesystemen en
hernieuwbare energie, en voor groeiende markten. Qua patenten
voor hernieuwbare energie als zonnestroom en windenergie is Japan
koploper, gevolgd door de Verenigde Staten. Ook China gaat hierin
Europa nog voor (Bettencourt et al. 2013).

5.3.1 Elektrische personenauto’s
Elektrische auto’s passen bij een emissiearm transportsysteem
en zijn daardoor een belangrijk facet van de energietransitie.
Elektrisch rijden draagt eveneens bij aan een optimale benutting van
beschikbare opties voor de productie van koolstofvrije elektriciteit.
Aan de hand van de ontwikkeling in elektrisch rijden wordt
geïllustreerd wat komt kijken bij deze systeeminnovatie.

Op basis van een vergelijking van het aantal patenten per hoofd van
de bevolking doet Nederland het goed in vergelijking met het EU
gemiddelde. In een vergelijking van het aantal patenten per eenheid
bbp is Nederland vergelijkbaar met het Europese gemiddelde. De
ontwikkeling in Nederland op het gebied van energie-innovatie is
enigszins vergelijkbaar met het Europees gemiddelde, maar blijft wel
iets achter bij die in de wereld.

De systeeminnovatie rond elektrische auto’s omvat zowel de
ontwikkeling van productieketens voor deze geheel nieuwe typen
auto’s, als de distributie van, bij voorkeur koolstofvrij geproduceerde,
elektriciteit en levering aan de auto’s van consumenten. Deze twee
sporen zijn geïllustreerd in Figuur 5.7.

5.3 Specifieke systeeminnovaties
Algemene indicatoren geven een indruk van de intensiteit en de
richting van innovatieve ontwikkelingen. Het beeld wordt concreter
als wordt ingezoomd op een specifieke technologie. Met het begrip
systeeminnovatie worden alle ontwikkelingen rond zo’n specifieke

129

De huidige generatie elektrische auto’s kent nadelen, zoals een hoge
aanschafprijs (dure accu’s), onzekerheid over de levensduur van de
accu, beperkte actieradius, lange oplaadtijden en beperkte beschikbaarheid van oplaadpunten. De elektrische auto bevindt zich vanuit
innovatieperspectief in de fase van learning by searching en learning
by doing, waarbij schaalvoordelen in toenemende mate worden benut
en het leerproces versterken.

Figuur 5.7 Vereenvoudigde illustratie van het systeem rond de elektrische auto
Elektrisch vervoer

Elektriciteitsproductie

Vraag en aanbod
Slim net

Oplaadpunten

In Nederland is de afgelopen jaren flink ingezet op meer elektrische
voertuigen op de weg. Onder invloed van een gunstige regeling
voor fiscale bijtelling van zuinige auto’s in het algemeen is ook het
aantal elektrische auto’s, inclusief de plug-in hybrides, de afgelopen
twee jaar flink toegenomen (zie Figuur 4.12). Daardoor zijn de
jaarlijkse belastingopbrengsten sinds 2008 met 1,5 tot 2 miljard
euro gedaald (Geilenkirchen et al. 2014). Het aandeel elektrische en
plug-in hybrides dat onder deze fiscale regeling valt is niet precies
vastgesteld, maar wel aanzienlijk, want de regeling is een krachtige
prikkel voor deze systeeminnovatie gebleken.

Rĳden met
elektrische auto

Mĳn

Accuproductie

Productie elektrische auto

Het gaat om een systeeminnovatie met een sterk internationaal
karakter (vele ontwikkelingen vinden buiten Nederland plaats),
potentieel zeer grote (mondiale) markten, betrokkenheid van zowel
grote bedrijven als individuele consumenten, en nieuwe infrastructuur. Als elektrisch rijden daadwerkelijk een grote bijdrage gaat
leveren aan toekomstige mobiliteit betekent dit een ingrijpende
maatschappelijke verandering.

Opvallend is de sterke stijging in het laatste kwartaal van 2013 na
de aankondiging dat de regeling van nul procent fiscale bijtelling
per 1 januari 2014 naar een iets minder gunstige vier procent voor
elektrische auto’s en zeven procent voor plug-in hybrides zou
worden omgezet. Na een di petajoulee in januari 2014 is de verkoop
weer aangetrokken. Het Plan van Aanpak Elektrisch Rijden in de
Versnelling 2011-2015 van het ministerie van Economische Zaken noemt
streefwaarden van 15.000 in 2015, van 200.000 in 2020 en een miljoen
in 2025. De eerste streefwaarde is nu al ruimschoots verwezenlijkt.

Analyses van mogelijkheden voor Nederland om invulling te geven
aan 80 procent broeikasgasreductie ten opzichte van 1990 laten zien
dat dit zonder nul-emissie auto’s (elektrische en waterstofauto’s) lastig
te realiseren is (PBL & ECN 2011; Ministerie van I&M 2014). Hetzelfde
geldt voor de doelstelling uit het Energieakkoord om de verkeers­
emissies in 2050 met 60 procent te reduceren ten opzichte van 1990.

130

Voor de transitie is het leerproces gericht op beperking van de
hiervoor genoemde nadelen van de huidige generatie elektrische
auto’s van belang. Er zijn echter geen structurele afspraken met
gebruikers (vooral geleasete auto’s en ander zakelijk gebruik) over
het vastlegging van gebruikservaringen met elektrisch rijden en
de prestaties van de accu. Uit een beperkte steekproef van TNO
(2013) over het gebruik van plug-in hybrides bleek dat ze meer met
brandstof en minder met elektriciteit werden gevoed dan tevoren
was ingeschat. Er wordt met werkgevers binnen het platform
Formule E-team gewerkt aan een plan om dat te verbeteren. Een
aandachtspunt is voorts dat er voldoende ervaring wordt opgedaan
over de gehele levensduur van de auto, vooral ook in de laatste
fase. Van de hybrides die al langer op de markt zijn (niet plug-in!)
is bekend dat veel auto’s na drie tot vier jaar (het verstrijken van de
leaseperiode) naar het buitenland gaan (TNO 2013). Hierdoor wordt
er in Nederland maar beperkt ervaring opgedaan met dergelijke
auto’s. Overigens wordt wel gebruikersonderzoek gedaan en zijn er
ook diverse proeftuinprojecten rond elektrisch rijden uitgevoerd,
waarvan wel ervaringen zijn vastgelegd.

Figuur 5.8 Ontwikkeling van het aantal publieke oplaadpunten in Nederland.
* Data tot juni 2014
Aantal laadpalen
12000

10000

8000

6000

4000

2000

0

Voor een succesvolle introductie van elektrisch rijden is ook de
inrichting van een infrastructuur voor opladen van groot belang. Het
aantal oplaadpunten is sterk gegroeid (Figuur 5.8), mede als gevolg
van vele projecten voor publieke laadpunten ondersteund door de
overheid.

2010
Snellaadpunten

2011

2012

2013

2014*

Standaard laadpunten

Veel autobezitters hebben immers geen eigen parkeerplaats. Voor
een bezitter van een elektrische auto zullen de beschikbaarheid van
een (openbare) parkeerplaats met oplaadpunt nabij huis alsmede
de oplaadfaciliteiten bij de werkgever van groot belang zijn. Als

Bij verdere groei van het aantal elektrische auto’s is het een
uitdaging tegelijkertijd voldoende laadpunten te realiseren.

131

realiseren van laadpunten betekent dat parkeerplaatsen steeds meer
gereserveerd worden voor elektrische auto’s kan dat op weerstand
stuiten bij bezitters van overige auto’s.

Tabel 5.2 Economische activiteit rond elektrisch vervoer in Nederland in 2013
(bron DOET, RVO.nl en CBS).
Werkgelegenheid

Waardeketen en de rol van Nederlandse bedrijven
Nederland loopt met de geschetste ontwikkelingen aardig mee aan het
front in de systeeminnovatie voor elektrisch rijden. Nederland stond
in 2012 qua aantal verkochte plug-in hybrides op de derde plaats, na
de Verenigde Staten en Japan (Global EV Outlook 2013). In 2013 gaan
Noorwegen (vooral met 100 procent elektrische auto’s) en Nederland
aan kop in het marktaandeel (semi-)elektrische auto’s (Shahan 2013).
De systeeminnovatie elektrische personenauto’s is gebaat bij
samenwerking tussen (deels nieuwe) partijen (kennisinstellingen,
netwerkbedrijven, energieleveranciers, automotive partijen). Om
dit te faciliteren kent Nederland het Formule E-team als belangrijk
platform voor samenwerking. Ontwikkelingen worden daarbinnen
geëvalueerd en nieuwe initiatieven voorbereid. Ook zijn er relaties met
de Topsector Energie, de Topsector High Tech Systemen en Materialen
en de Topsector Logistiek.

Productie

Bruto toe­gevoegde
waarde

(ruwe schatting aantal
voltijdsbanen)

(miljoen euro)

Aandrijftechniek
en componenten,
batterijen en
batterijsystemen

400

130

30

Diensten
(waaronder
financiering,
mobiliteit)

400

50

30

Laadinfrastructuur
en smart grids

600

100

30

Nieuwbouw en
ombouw voertuigen

300

110

30

Totaal

1600

380

120

(miljoen euro)

binnen de waardeketen zien wat de economische betekenis van elektrisch
vervoer in 2013 was. Dit ligt ongeveer een factor zes hoger dan in 2008.

De koppositie in de systeeminnovatie elektrisch rijden kan voordelen
opleveren voor Nederlandse bedrijven op de nieuwe, potentieel
omvangrijke internationale markten. Structurele informatie ontbreekt
vooralsnog op grond waarvan kan worden beoordeeld of Nederlandse
bedrijven dit voordeel weten te benutten. Er zijn enkele indicaties en
signalen, zoals de keuze van Tesla voor Nederland als locatie voor een
fabriek en het Europese hoofdkantoor. Tabel 5.2 laat voor vier clusters

5.3.2 Windenergie op zee
Innovaties bij wind op zee zijn vooral gericht op kostendaling. De
kostendaling moet op systeemniveau gerealiseerd worden, dus
rekening houdend met alle aspecten zoals netwerkaansluiting,

132

Figuur 5.9 laat op basis van deze twee studies de relatieve kosten van
de verschillende componenten zien voor een windmolenpark op zee.
Voor een andere situatie en uitvoering kunnen de verhoudingen iets
anders liggen. Opvallend is dat bedrijfsvoering, beheer en onderhoud
zo’n 40 procent van de totale kosten beslaat.

Figuur 5.9 Illustratie van de verschillende kostencomponenten voor wind
op zee. Veronderstellingen: park 500 megawatt, turbines 5 megawatt, afstand tot
constructiehaven <160 kilometer, tot onderhoudshaven <50 kilometer, tot aansluiting
elektriciteitsnet <80 kilometer, waterdiepte 20-30 meter)

Verklaring van recente kostenstijging
Recent is er sprake geweest van een kostenstijging voor wind op zee.
Dat wil echter niet zeggen dat de technologie niet verbetert en niet
efficiënter wordt. De verklaringen voor de recente kostenstijging zijn
(GL Garrad Hassan 2013):

Windturbines en windcentrale
Transport, installatie en logistiek
Ondersteuningsconstructies
Elektrisch netwerk en aansluitingen
Financiering constructiefase

• De eerste parken werden gebouwd in waterdiepten tussen 5 en
15 meter. Geleidelijk is er op steeds diepere locaties gebouwd,
tot inmiddels 40 meter diepte. Ook wordt er verder uit de kust
gebouwd waardoor de installatie en het onderhoud duurder zijn. Dit
werkt kostprijsverhogend. Om deze reden wordt voor de toetsing
op de 40 procent kostenreductie gecorrigeerd voor de locatie.
• De eerste turbines waren niet op zee getest en waren niet goed
bestand tegen de ruwe weersomstandigheden. Later werden
ze betrouwbaarder maar ook duurder. Eveneens werden steeds
grotere turbines toegepast. Door deze ontwikkelingen gingen de
investeringskosten omhoog. Nu dragen de investeringen bij aan
een toename van de verwachte levensduur. Dat leidt op termijn
tot een daling van de verwachte gebruikskosten.
• Offshore olie- en gasbedrijven wilden graag betrokken zijn bij de
bouw van de eerste parken en namen oorspronkelijk genoegen met
geringere winstmarges dan ze rekenen voor hun kernactiviteit.

Services
Beheer en onderhoud
Bedrĳfsvoering

financiering en onderhoud. De kostendaling voor wind op zee is zeer
relevant vanwege de beoogde kostenreductie van 40 procent zoals
afgesproken in het Energieakkoord.
Verschillende kostencomponenten
Om een indruk te krijgen van de kostenverdeling over de
verschillende systeemcomponenten is uitgegaan van de aannames
in een studie naar de offshore wind productieketen in de Verenigde
Staten (Navigant 2013) en een studie over mogelijkheden tot kostenreductie in het Verenigd Koninkrijk (The Crown Estate 2012).

133

• Turbinebouwers hadden vanaf 2005 een volle orderportefeuille
voor windmolens op land, waardoor ze hogere prijzen konden
bedingen voor hun offshore turbines.
• Prijzen voor grondstoffen als staal, koper en beton zijn in de
periode 2003-2008 meer dan verdubbeld. Na de recessie zijn deze
wel weer gedaald, maar nog niet terug op het niveau van voor
2003 (IRENA 2012).

Naast deze bottom-up benadering is er ook een top-down methode
op basis van een leercurve die aangeeft hoeveel de investeringskosten
dalen bij elke verdubbeling van de mondiale capaciteit. Verondersteld
wordt dat de leercurve van windenergie op zee een kostenreductie
van vijf tot negen procent bij elke verdubbeling van de geplaatste
capaciteit laat zien. Voor windenergie op land is deze reductie drie
tot zeven procent (Fraunhofer 2013; IEA 2013). Windenergie op zee
is immers een nieuwere technologie en daarbij is nog meer te leren.
Omdat er wereldwijd nog niet zoveel capaciteit aan windenergie op
zee is gerealiseerd (5.400 megawatt eind 2012), is hier sneller een
verdubbeling te realiseren en kan het leereffect de komende jaren
relatief groot zijn. Volgens de leercurve zouden de investeringskosten in
2030 met 37 procent kunnen zijn gedaald en in 2050 met 45 procent. De
totale opwekkingskosten kunnen in 2050 met ongeveer de helft dalen.

Mogelijkheden voor kostenvermindering
De in het Energieakkoord afgesproken uitbreiding van wind op zee
draagt bij aan het ontwikkelen van de kennis om zowel de productieketen van de turbines, de installatie van het park, als onderhoud
en bedrijfsvoering steeds efficiënter te maken. Maar welke kostenreducties kunnen worden gerealiseerd? Integrale studies naar kostenreductie voor wind op zee in Nederland zijn niet beschikbaar. Om
een beeld te krijgen van mogelijkheden voor kostenvermindering
moeten we terugvallen op bovengenoemde buitenlandse studies.
The Crown Estate (2012) geeft indicaties voor de maximaal haalbare
vermindering van de totale kosten per eenheid elektriciteit over de
gehele levensduur van de installatie voor een investering in 2020 ten
opzichte van een investering in 2011. Het resultaat is een maximale
kostenvermindering met 39 procent. Dit beeld is opgebouwd
uit potentiele verbeteringen op verschillende onderdelen van
windenergie op zee (Figuur 5.10). Voor een kostendaling van 40
procent over een periode van maximaal 10 jaar, zoals afgesproken
in het Energieakkoord, lijken dus alle mogelijkheden voor kosten­
reductie tot het uiterste te moeten worden benut.

Waardeketen en de rol van Nederlandse bedrijven
De rol die Nederlandse bedrijven en instituten spelen in de
waardeketen van wind op zee is mede bepalend voor de mate waarin
Nederland zelf invloed heeft op de kostendaling. Er zijn onvoldoende
gegevens beschikbaar om dit gedetailleerd in beeld te brengen. Het
Topconsortium Kennis en Innovatie Wind op Zee (van Zuijlen 2014)
schat dat Nederlandse bedrijven voor een groot deel bepalend zijn
voor de kostenvermindering in transport, installatie, logistiek en de
ondersteuningsconstructies. Daarnaast valt er heel wat te bereiken
door Nederlandse spelers via beleidsinnovaties, financiering,
netaansluitingen en nieuwe samenwerkingsmodellen. Nederlandse
bedrijven hebben slechts beperkte invloed op de kostenvermindering
voor turbines.

134

In de totale systeeminnovatie voor wind op zee speelt de Nederlandse
industrie een bescheiden rol. De meeste economische activiteit is
gerelateerd aan de installatie en het vervoer van de windmolens. De
internationale positie van Nederlandse bedrijven voor wind op zee
is vooral goed in de bouw- en installatiefase (Ecorys 2010). Dit hangt
samen met de reeds sterke positie van de Nederlandse offshore-activiteiten van bedrijven zoals Van Oord en Ballast Nedam. Daarnaast
zijn Nederlandse bedrijven ook actief in de fabricage van funderingen
(bijvoorbeeld SIF en Smulders) en kabelinstallatie. Op basis van
de studie van Ecorys wordt geschat dat Nederlandse bedrijven op
ongeveer een derde van de potentiele kostenvermindering invloed
hebben. De kostenontwikkeling zal dus ook voor een belangrijk deel
van ontwikkelingen in het buitenland afhangen.
Naast de bedrijven die direct betrokken zijn bij wind op zee is er ook
sprake van indirecte effecten en spillovers naar andere sectoren.
Daarbij gaat het bijvoorbeeld om machines en apparatuur voor de
fabricage van onderdelen voor windturbines zoals lagers. De rol van
dergelijke toeleveranciers wordt steeds belangrijker naarmate productieketens verder worden opgesplitst en zich over meerdere landen
en continenten uitstrekken. In veel sectoren, zoals bijvoorbeeld de
auto-industrie, worden veel toeleveranciers gebruikt uit verschillende
landen. De vraag is in hoeverre Nederlandse bedrijven een rol spelen in
de toelevering aan bijvoorbeeld Deense en Duitse turbinefabrikanten.
Informatie daarover is summier beschikbaar. Studies naar de productie
van windturbines in de Verenigde Staten (Platzer 2012) geven wel enig
inzicht in de rol van toeleveranciers in de wereldwijde fabricage van
met name turbines. Daaruit komen echter geen specifieke niches naar
voren waar Nederlandse bedrijven een (beduidende) rol spelen.

Figuur 5.10 Potentie voor kostenvermindering op verschillende onderdelen voor een
investeringsbeslissing in 2020 ten opzichte van die in 2011 (The Crown Estate 2012).
Overigens niet direct vergelijkbaar met de onderdelen in figuur 5.9, onder meer omdat beheer
en onderhoud niet apart is beschouwd maar gekoppeld aan de verschillende componenten.

Turbines
Marktsituatie (concurrentie)
Voorbereiding
Optimalisatie productieketen
Installatie
Ondersteuningsconstructies
Overige
Totaal
0

5

10

15

20

25

30

35

40

45

Potentieel kostenvermindering (percentage)
Technologie

Productieketen

Het is duidelijk dat de infrastructuur een belangrijk element is van het
innovatiesysteem wind op zee en dat afspraken over verantwoordelijkheden helpen om de gewenste duidelijkheid te creëren. Het besluit om
TenneT als enige netbeheerder op zee aan te wijzen (Kamerbrief wetgevingsagenda STROOM, 18 juni 2014) zal daarom naar verwachting
bijdragen aan de kostenreductie van wind op zee. De exacte betekenis
van dit besluit is echter nog niet bekend, een eerste analyse van DNV.
GL (2014) gaat uit van een significant effect.

135

6

In dit hoofdstuk staat de economische kant
van de Nederlandse energiehuishouding
centraal.

Groei en
werkgelegenheid

Belangrijke bevindingen in dit hoofdstuk zijn:
• Energiegerelateerde activiteiten leveren een
belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie.
De bijdrage van conventionele energiesector is
groot, maar krijgt te maken met krimp.
• De werkgelegenheid van energie exploitatie
activiteiten is tussen 2005 en 2013 met 14 procent
gestegen en blijft tot 2020 ongeveer gelijk. Er wordt
hierin een verschuiving van conventionele naar
hernieuwbare energie verwacht.
• De werkgelegenheid door investeringen in zonne­
panelen en windturbines is hard gegroeid en zal
naar verwachting verder blijven groeien.

136

Groei en werkgelegenheid
van de energiesector

Werkgelegenheid energiesector
Totaal x 1000 voltĳdsbanen
2001

2013

2020

81

92

106

1,32%

1,49%

Aandeel in totaal

1,17%

Toegevoegde waarde energiesector
Aandeel bbp
2001

4,1%

2013

2020

5,4%

5,2%
137

Energie is essentieel in vrijwel alle geledingen van de economie.
Economische en maatschappelijke activiteiten zijn de drijvende
krachten voor de energievraag en de vraag naar energiediensten.
Omgekeerd zorgt deze vraag naar energie en energiediensten voor
energiegerelateerde economische activiteiten. Energiegerelateerde
activiteiten zijn belangrijk voor de Nederlandse economie.
De veranderingen die de energietransitie met zich meebrengt,
kunnen een groot effect hebben op onze economie. In eerste
instantie leiden investeringen in hernieuwbare energie en energiebesparing tot meer kosten voor bedrijven en huishoudens. Op
termijn kunnen deze investeringen inkomen opleveren en uitgaven
verminderen. De energietransitie biedt ook economische kansen
voor verschillende bedrijfstakken. Een investering is immers een
uitgavenpost voor de een, maar een inkomstenbron voor een ander.

de rest van de economie die met investeringen in de energiehuishouding gepaard gaan. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt in
‘conventionele’ energieactiviteiten en ‘duurzame’ energieactiviteiten.
Economische cijfers worden niet voor alle energiegerelateerde
activiteiten op reguliere basis samengesteld. Er kan dan ook niet
simpelweg gebruik gemaakt worden van bestaande classificatiesystemen. Het afbakenen van de energiesector in economische
zin is niet eenvoudig, zoals ook hieronder wordt beschreven.
Het onderzoek naar de omvang van de energiesector is nog niet
afgerond. Het is van belang daarmee rekening te houden bij het
interpreteren van de beschreven ontwikkelingen.

Dit hoofdstuk belicht de economische effecten van de ontwikkelingen in de energiehuishouding zoals die in voorgaande
hoofdstukken zijn beschreven. Het beschrijft de ontwikkeling
van werkgelegenheid, productie, investeringen en internationale
handel van energiegerelateerde activiteiten. Het hoofdstuk maakt
onderscheid tussen de economische betekenis van de daadwerkelijke productie en handel van energie en de bestedingseffecten naar

Paragraaf 6.1 gaat in meer detail in op de afbakening van de
verschillende economische activiteiten. Het geeft de benaderingswijzen waarop deze worden bepaald en de manier waarop

138

daarmee wordt omgegaan in dit hoofdstuk. Paragraaf 6.2 gaat in op
de ontwikkeling van toegevoegde waarde en werkgelegenheid uit
energie-exploitatie. Paragraaf 6.3 beschrijft de investeringen die
met deze ontwikkelingen gepaard gaan, en paragraaf 6.4 de uit die
investeringen volgende economische activiteiten. Paragraaf 6.5 gaat
in op de betekenis van energie voor export en import. Paragraaf
6.6 tenslotte voegt de observaties uit de voorgaande paragrafen bij
elkaar tot het totale economische beeld voor de energiegerelateerde
activiteiten in Nederland.

noemen we in dit hoofdstuk de ‘exploitatie-activiteiten’. De partijen
die betrokken zijn bij de exploitatie-activiteiten doen investeringen
om die activiteiten op peil te houden of uit te breiden. Ook de eindverbruikers van energie doen investeringen, bijvoorbeeld in nieuwe
industriële ketels of isolatiemateriaal. Deze investeringen leiden
op hun beurt tot verdere economische activiteiten bij producenten
van technologie, bouw- en installatiebedrijven, R&D, overheid,
consultancy en overige dienstverlening. Deze worden in dit hoofdstuk
aangeduid als ‘activiteiten uit investeringen’. De relatie tussen de
exploitatie en deze activiteiten is weergegeven in Figuur 6.1.

Er wordt in dit hoofdstuk niet ingegaan op mogelijke verdringingseffecten bij overige economische activiteiten die kunnen plaatsvinden
door de geschetste ontwikkelingen in energiegerelateerde
activiteiten. Er is dus in alle gevallen spraken van ‘bruto’ in plaats
van ‘netto’ effecten. Alle getallen in dit hoofdstuk die betrekking
hebben op de economische tijdsreeks 2001 – 2013 hebben nog een
voorlopige status.

Figuur 6.1 Relatie tussen energie-exploitatie en energiegerelateerde investeringen

Winning en
import

Handel en
en transport

Omzetting en
productie

Handel en
en transport

Levering en
verbruik

Investering in
infrastructuur

Investering in
productiecapaciteit

Investering in
infrastructuur

Investering in
besparing

Exploitatie

6.1 Afbakening van energiegerelateerde
economische activiteiten

Investeringen

Investering in
winning

Economische activiteit volgt zowel uit energie-exploitatie als uit
energiegerelateerde investeringen
Activiteiten op het gebied van energie vinden plaats in veel
verschillende bedrijfstakken binnen de economie. Een deel van
deze activiteiten hangt samen met de winning, productie, handel,
omzetting, transport en levering van energie. Deze activiteiten

139

Op basis van deze afbakening kunnen de energiegerelateerde
activiteiten onderverdeeld worden in:

fossiele brandstoffen en kernenergie. Dit onderscheid is met name
interessant om de energietransitie te monitoren. Opsplitsen is niet
altijd eenvoudig, bijvoorbeeld bij bedrijven die zowel hernieuwbare
als fossiele energie produceren of consultants die binnen het hele
energiespectrum opereren. Waar mogelijk worden ook activiteiten
van netbedrijven afzonderlijk aangegeven.

1. Exploitatieactiviteiten: dit is de winning, productie, distributie en
verkoop van energieproducten, i.e. zowel voor conventionele
en hernieuwbare energie. Hieronder vallen o.a. de winning en
exploratie van olie en gas, de aardolie-industrie (raffinaderijen), de
energiebedrijven, de handel in aardolieproducten (groothandel,
benzinestations) en de decentrale opwekking van energie10. Deze
activiteiten worden besproken in paragraaf 6.2.
2. Activiteiten uit energiegerelateerde investeringen: dit is een breed
scala aan Energiegerelateerde activiteiten die meestal direct zijn
gerelateerd aan investeringen die nodig zijn voor de exploitatie
van energie. Het betreft de productie van energiesystemen, bouw
en installatie van energiesystemen en infrastructuur, isolatiewerkzaamheden, R&D en consultancy op het gebied van energie,
overheidsdiensten en onderwijs gerelateerd aan energie etc.

Zicht op volle contouren van energiegerelateerde activiteiten
vraagt duale benadering
Het is niet eenvoudig de complete omvang van alle energiegerelateerde activiteiten te bepalen, vooral van de activiteiten uit
investeringen. Dit hoofdstuk maakt daarom gebruik van twee
benaderingen die elkaar aanvullen en elk specifieke voor- en nadelen
kennen. De eerste benadering is gebaseerd op waargenomen
activiteiten, zoals wordt ontwikkeld voor de Economische Radar
duurzame energiesector (CBS 2014a). De tweede benadering is
gebaseerd op modellering van energiegerelateerde bestedingen
inclusief toeleverende sectoren. Hiermee kan ook een
toekomstbeeld worden geschetst. Samen geven deze benaderingen
een goed beeld van de omvang en trends van energiegerelateerde
activiteiten. De benaderingen worden in dit hoofdstuk soms
separaat, en soms gecombineerd toegepast. De losse weergave
van waargenomen activiteiten geeft een robuust beeld van enkele
belangrijke indicatoren. Het aansluiten van de trends uit de modelbenadering op de waargenomen activiteit voor het verleden biedt
inzicht in hoe de economische betekenis van nu waargenomen
activiteiten zich in de toekomst zal ontwikkelen. En de weergave
van de modelbenadering in zijn volle breedte geeft een indicatie

Opsplitsing naar gebruik van conventionele of duurzame
technologie
Daarnaast worden de energiegerelateerde activiteiten opgesplitst
naar gebruik van ‘duurzame’ technologieën (hernieuwbare energie,
energiebesparing) en conventionele technologieën op basis van

10 Decentrale opwekking vindt voor een deel plaats buiten de exploitatiebedrijfstakken, met name in de glastuinbouw. Industriële wkk in joint ventures
is wel opgenomen. In deze NEV ontbreekt nog een deel van de exploitatie van
decentrale warmtekrachtkoppeling op aardgas. De economische betekenis en
ontwikkeling van wkk vereist een afzonderlijke analyse.

140

van de omvang van en trends in de volledige energiegerelateerde
economische activiteit. In het hoofdstuk wordt steeds aangegeven
welke benadering wordt gehanteerd.

Scope ‘modelbenadering’
In de modelbenadering worden investeringen in conventionele
technologie en meer activiteiten op het gebied van energiebesparing,
inclusief hun indirecte effecten op andere sectoren, meegenomen.
In deze benadering worden ook bestedingseffecten meegenomen in
sectoren die niet per se een energiekarakteristiek hebben. Ook de
cijfers met modelbenadering zijn nog niet volledig dekkend, en kennen
door de gebruikte datakwaliteit en benadering een onzekerheid in de
orde van ±25 procent.

Tekstbox 6-I
Afbakening van benaderingswijzen
Scope ‘Waargenomen activiteiten’
De scope van de benadering ‘waargenomen activiteiten’ bevat
allereerst de ‘traditionele’ energieactiviteiten als winning, productie
en handel van energie die direct kunnen worden ontleend uit de
economische statistieken (CBS 2014b). De scope voor energiegerelateerde activiteiten is echter breder. Naast bedrijven die zich
bezig houden met de productie en handel van energie (exploitatie),
beslaat deze scope ook bedrijven die energiegerelateerde goederen
en diensten produceren. Energiegerelateerde goederen en diensten
betreffen in deze scope producten die direct en uitsluitend worden
gebruikt voor de productie, distributie en besparing van energie. De
productie en installatie van windmolens, zonnepanelen en energie­
besparende materialen vallen dus binnen de scope. Ook R&D en
consultancy op het gebied van energieproductie en -besparing vallen
binnen de scope. Deze bredere afbakening van de energiesector
is van belang om o.a. de effecten van de energietransitie op werk­
gelegenheid en economie beter te kunnen monitoren.

In Tabel 6.1 is vanuit de optiek van de economische kerncijfers
weergegeven welke activiteiten binnen de benadering van
‘waargenomen activiteiten’ en welke activiteiten binnen de modelbenadering worden meegeteld. Op dit moment zijn de economische
variabelen (toegevoegde waarde, werkgelegenheid etc.) voor de
benadering op basis van waargenomen activiteiten nog niet volledig
beschikbaar. Statistieken over de activiteiten uit investeringen
voor conventionele energieopwekking ontbreken (bijvoorbeeld
productie, installatie en onderhoud wkk-installaties en HR-ketels,
bouw van conventionele energiecentrales). Bij de interpretatie van
de benadering ‘waargenomen activiteiten’ moet rekening worden
gehouden met het ontbreken van deze cijfers. Meer informatie
over de scope en afbakening van de energiesector is te vinden in de
achtergrondinformatie bij de NEV (CBS 2014a, CBS 2014b).

141

Tabel 6.1 Afbakening van de energiegerelateerde activiteiten: waargenomen activiteiten en bredere modelbenadering
Blok

waargenomen activiteiten

modelbenadering

Exploitatie-activiteiten

Exploratie en winning van olie en gas

idem

Aardolieraffinaderijen

idem

Productie elektriciteit en warmte uit fossiele brandstoffen en
kernenergie, handel in elektriciteit en aardgas

idem

Exploitatie netwerken elektriciteit en aardgas

idem

Productie hernieuwbare energie (niet uit biomassa)

idem

Productie hernieuwbare energie uit biomassa

idem

Groothandel in olie en steenkool

idem

Tankstations

idem

Isolatiewerkzaamheden

ook andere energiebesparende maatregelen en toelevering

Productie hernieuwbare energiesystemen en
energiebesparingsystemen

idem plus toelevering

Consultancy, engineering, R&D, transport t.b.v. hernieuwbare
energie en energiebesparing

idem plus toelevering

Installatie hernieuwbare energiesystemen (geen isolatie)

idem plus toelevering

Energiegerelateerde activiteiten voor conventionele
exploitatie (nog niet beschikbaar)

energiegerelateerde activiteiten voor conventionele exploitatie,
waaronder b.v. ook zuinige ketels, inclusief toelevering

Activiteiten afgeleid uit investeringen

142

Energiegerelateerde activiteiten is niet hetzelfde als
de Topsector Energie
Binnen het topsectorenbeleid wordt o.a. ook de Topsector Energie
onderscheiden. De Topsector Energie is anders afgebakend dan de energiegerelateerde activiteiten zoals deze in de NEV worden beschreven.
Het topsectoren beleid is op innovatieve onderdelen van de activiteiten
gericht. Oliewinning, groothandel en opslag van olie en kolen en
tankstations zijn geen onderdeel van het topsectorenbeleid. De raffinagesector (aardolie-industrie) valt onder de topsector chemie. Voor meer
informatie over de scope van de Topsector Energie zie CBS (2014c).

Olie- en gaswinning genereert de meeste toegevoegde waarde
De olie- en gaswinning levert binnen de energiesector met 3,3
procent veruit de grootste bijdrage aan het bbp (Figuur 6.2). De
toegevoegde waarde omvat aanzienlijke marges die winningsbedrijven kunnen bedingen en die deels door de rijksoverheid
worden afgeroomd (aardgasbaten). De winning van aardgas is een
belangrijke inkomstenbron voor de overheid via de aardgasbaten11
(15,2 miljard euro in 2013; 10,7 miljard euro in 2010). De resterende
Nederlandse aardgasvoorraden nemen elk jaar af en de toename
met nieuwe voorraden is beperkt. In jaren met koude winters is er
veel vraag naar aardgas, zowel vanuit het binnenland als uit de ons
omliggende landen, waardoor er meer gas wordt gewonnen. Het
jaar 2013 kende een relatief koude winter en lente waardoor er een
grotere vraag was naar aardgas voor ruimteverwarming. De delfstoffenwinning produceerde toen 6,9 procent meer dan in 2012 en
genereerde 7,0 procent meer toegevoegde waarde in volumetermen.
De aardgasprijzen zijn in die periode juist gedaald met 3 procent. De
productiewaarde van aardgas in lopende prijzen steeg met 4 procent
tot meer dan 20 miljard euro. De delfstoffenwinning levert gas aan
onder andere de energiebedrijven, andere (industriële) grootverbruikers en het buitenland. Vooral de buitenlandse afzet nam toe.
De Nederlandse aardoliewinning is beperkt in vergelijking met de
gaswinning. In 2013 is de werkgelegenheid bij de olie- en gaswinning
flink gestegen ten opzichte van het jaar daarvoor. De extra werkgelegenheid is met name gecreëerd bij de exploratiewerkzaamheden.

6.2 Exploitatieactiviteiten: Productie, handel en
transport van energie
In deze sectie wordt dieper ingegaan op de productie, handel en
transport van energie, met andere woorden de exploitatie van
energie. De energievoorziening in Nederland is een voorwaarde voor
het functioneren van de nationale en ook de Europese economie.
Daarnaast dragen de exploitatiesectoren ook zelf bij aan het bruto
binnenlands product, de werkgelegenheid en de export. De exploitatiesectoren omvatten de olie- en gaswinning, de aardolie-industrie
(raffinaderijen), de productie en handel van elektriciteit en warmte
op basis van fossiele energiebronnen, de exploitatie van netwerken
voor aardgas en elektriciteit, de groothandel in aardolieproducten,
de benzinestations en de productie van hernieuwbare energie. Dit
laatste betreft ook exploitatie van hernieuwbare energie-installaties
in de landbouw, afvalsector, etc.

11 Aardgasbaten bestaan hier uit dividend, vennootschapsbelasting en
concessierechten.

143

krimpen. In de raming is er van uitgegaan dat de sterkere afname
vooral na 2020 gaat plaatsvinden. Dit biedt voorlopig zekerheid voor
de markt en de rijksfinanciën. De toegevoegde waarde blijft echter
sterk bepaald door de gasprijsontwikkeling in Europa. Per saldo gaat
de toegevoegde waarde op korte termijn dalen, rond 2020 weer
stijgen waarna rond 2025 een structurele daling inzet (Figuur 6.3). Op
die termijn valt ook de werkgelegenheid substantieel terug.

Figuur 6.2 Bijdrage exploitatiesectoren aan het bbp (lopende prijzen).
Realisatie (2001 – 2013) volgens waargenomen activiteit, projectie (vanaf 2014) volgens
trend modelbenadering
Bĳdrage aan bbp
(percentage)

6
5

De oliesector stagneert
Nederland heeft een aantal grote olieraffinaderijen, met name in
het Rijnmondgebied. De aardolie-industrie produceert voor een
groot deel motorbrandstoffen voor met name de Europese markt.
Daarnaast is een deel van de productie bestemd als grondstof voor
de petrochemische industrie. Rijnmond is verder het belangrijkste
Noordwest-Europese handelscentrum voor olieproducten. Veel
opslag12 en blending van olieproducten vindt in Rijnmond plaats. De
doorvoer van steenkool, ruwe aardolie en aardolieproducten naar
het Duitse en Belgische achterland speelt een belangrijke rol. De
groothandel neemt een deel van deze handelsstromen voor haar
rekening. De Nederlandse aardolie-industrie en de groothandel in
fossiele brandstoffen laten beiden een redelijk stabiel economisch
beeld zien, zowel qua werkgelegenheid als qua bijdrage aan het bbp.

4
3
2
1
0
2001

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Productie hernieuwbare energie
Groothandel in fossiele brandstoﬀen en tankstations
Exploitatie netwerken elektriciteit en aardgas
Productie en handel elektriciteit en warmte uit fossiele brandstoﬀen en kernenergie,
handel in elektriciteit en aardgas
Aardolieraﬃnaderĳen
Olie- en gaswinning (incl. exploratie)

Onder invloed van afnemende gasproductie, zowel van het
Groningenveld als van kleine velden, gaat de sector op termijn

12 Er zijn geen gegevens van economische betekenis van opslag en blending
beschikbaar. De cijfers voor de groothandel geven naar verwachting een
indicatie hiervan.

144

door het gebruik van andere energiebronnen voor transport zoals
biobrandstoffen en elektriciteit. Daarnaast wordt de positie van
de raffinagesector door diverse ontwikkelingen bedreigd, met
name door nieuwe raffinagecapaciteit in het Midden-Oosten, de
sterke positie van de Noord-Amerikaanse raffinagesector en een
overschot aan Europese raffinagecapaciteit, waarvan de configuratie
soms ongelukkig aansluit op de vraag en aanbod in de markt. De
import van ruwe olie gaat afnemen, maar grote interregionale
handel in olieproducten blijft volgens IEA (2013) stabiel. Er gaan wel
investeringen plaatsvinden in verdere ontzwaveling van stookolie
voor zeeschepen ten gevolge van internationale afspraken (IMO
Marpol) en Europese regelgeving. Naar verwachting stijgt de waarde
van de afzet van de raffinagesector daardoor rond 2020 nog wat. De
toegevoegde waarde van de oliehandel blijft per saldo stabiel. Door
productiviteitsstijging neemt de werkgelegenheid in de oliesectoren
echter per saldo af.

Figuur 6.3 Werkgelegenheid exploitatieactiviteiten. Realisatie (2001 – 2013)
volgens waargenomen activiteit, projectie (vanaf 2014) volgens trend modelbenadering
Werkgelegenheid
(voltĳdsbanen x1000)

60
50
40
30
20
10
0
2001

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Productie hernieuwbare energie

De tankstations hebben ook te kampen met de afnemende vraag
naar motorbrandstoffen. De marges blijven constant en per saldo
groeit de toegevoegde waarde op motorbrandstoffen niet meer.
Door efficiencyverbeteringen neemt de werkgelegenheid hier
verder af. Tankstations halen een belangrijk deel van de waarde uit
de verkoop van overige niet- Energiegerelateerde producten. Een
eventuele groei hiervan is buiten beschouwing gelaten. Ook een
eventuele rol van tankstations in de infrastructuur voor vervoer op
elektriciteit of waterstof is buiten beschouwing gelaten.

Groothandel in olie en steenkool en tankstations
Exploitatie netwerken elektriciteit en aardgas
Productie elektriciteit en warmte uit fossiele brandstoﬀen en kernenergie, handel in
elektriciteit en aardgas
Aardolieraﬃnaderĳen
Olie- en gaswinning (incl. exploratie)

De toekomst van de sector is onzeker. Het Europese beleid op
de vraag naar benzine en diesel heeft invloed op de afzet van de
raffinagesector. Zowel door zuiniger wegverkeer als op termijn

145

Energiebedrijven zitten in woelig vaarwater
De sector energiebedrijven (SBI35) maakt uiteenlopende ontwikkelingen door. De ontwikkelingen verschillen sterk voor de
conventionele elektriciteitsproductie, de productie van hernieuwbare
energie, de handel in elektriciteit en aardgas, de netwerkbedrijven en
warmtekrachtkoppelingsbedrijven (wkk-joint ventures).

verklaard worden door een flinke daling bij de elektriciteitsproducenten, terwijl de netwerkbedrijven een stabiel beeld laten zien. De
afgelopen jaren hebben de energiebedrijven flink geïnvesteerd in
nieuwe gas- en kolencentrales. Dit heeft echter niet geleid tot meer
productie en toegevoegde waarde, vanwege de moeilijke marktomstandigheden in de Nederlandse elektriciteitssector (zie hoofdstuk
4). De afschrijvingen op de vaste activa zijn echter wel toegenomen.
Daardoor staat het netto exploitatieoverschot13 onder druk en is in
deze periode met 25 procent gedaald.

De werkgelegenheid bij de energiebedrijven is sinds 2001 licht
gestegen. In 2001 was de productie en handel van elektriciteit en
warmte uit fossiele brandstoffen nog de grootste werkgever in deze
branche. In 2013 is deze positie overgenomen door netwerkbedrijven.
Op langere termijn blijft de verwachte werkgelegenheid in de totale
bedrijfstak energiebedrijven stabiel. Hernieuwbare energie speelt
een beperkte maar toenemende rol in dit geheel. Extra werkgelegenheid wordt niettemin gecreëerd in hernieuwbare energieproductie
buiten de sector energiebedrijven.

Netwerkbedrijven worden belangrijker
De netwerken bedrijven doen het gemiddeld bezien beter dan de
opwekkers en de handelaren. De verkoop van netdiensten is redelijk
stabiel en de werkgelegenheid is zelfs iets toegenomen in de periode
2010-2013. Het netto-exploitatieoverschot van de netwerkbedrijven
is stabiel in de tijd.
Productie hernieuwbare energie groeit hard, maar is nog relatief klein
De bruto toegevoegde waarde van hernieuwbare energieproductie
bedroeg 1,3 miljard euro (inclusief subsidies op productie) in 2012.
Dit is 4 procent van de totale toegevoegde waarde van de productie,
handel en transport van energie in Nederland. In de projecties
loopt dit op naar meer dan 10 procent in 2020 tot mogelijk een
derde in 2030. De bruto toegevoegde waarde is tussen 2008 en

Productie en winsten van elektriciteitsbedrijven staan onder druk
De conventionele productie en wkk kampt met stagnerende elektriciteitsvraag en lage elektriciteitsprijzen. De winstgevendheid van
gasgestookte installaties staat sterk onder druk en een deel van
capaciteit is uit bedrijf genomen. De toegevoegde waarde van het
conventionele deel van de sector wordt verwacht de komende jaren
sterk te dalen. Hernieuwbare energieproductie en handel kan dit ten
dele compenseren.

13 Het netto exploitatieoverschot is het saldo dat resteert nadat de toegevoegde
waarde tegen basisprijzen is verminderd met de beloning van werknemers, het
saldo van belastingen en subsidies op productie en invoer en de afschrijvingen.
Dit komt ongeveer overeen met de bedrijfseconomische term winst.

De toegevoegde waarde van de energiebedrijven is in de periode
2010-2013 licht gekrompen met 1,8 procent. Deze daling kan

146

6.3 Investeringen in de energie-exploitatie

2012 echter slechts licht toegenomen. Dit in tegenstelling tot de
productiewaarde van de hernieuwbare energieproductie (in lopende
prijzen), die enorm is gestegen. Dit werd met name veroorzaakt
door de stijging in de productie van biobrandstoffen, waarvoor in
deze periode een aantal productiefaciliteiten in gebruik is genomen.
Daarnaast is de toename van de productiewaarde deels een gevolg
van stijgende biobrandstofprijzen, waar echter ook een prijsstijging
van de input voor de biobrandstoffen tegenover stond.

Investeringen in de energie-exploitatie hebben ook effect op de werkgelegenheid en toegevoegde waarde buiten de exploitatiesectoren,
bijvoorbeeld in de bouwsector. In deze paragraaf wordt eerst een
beeld geschetst van de omvang van de investeringen en waar precies
geïnvesteerd wordt.
Investeringen door energiebedrijven zijn flink toegenomen
De investeringen in de delfstoffenwinning, energiebedrijven en aardolie-industrie zijn de afgelopen jaren flink toegenomen (Figuur 6.4). Het
investeringsniveau in 2013 had met 10 miljard een aandeel van ongeveer 8
procent in de totale investeringen in Nederland. Vooral de investeringen
van de energiebedrijven zijn flink toegenomen. De afgelopen jaren zijn
er nieuwe energiecentrales bijgebouwd (bijvoorbeeld in de Eemshaven).
Ook wordt er geïnvesteerd in energienetwerken, bijvoorbeeld in het
hoofdtransportnet voor gas en elektriciteit. Regionale netbeheerders zijn
ook aan het investeren in hun netten.

Meer dan 80 procent van de bruto toegevoegde waarde door
hernieuwbare energieproductie wordt gecreëerd met de productie
van windenergie en opwekking van hernieuwbare energie uit
biomassa. De overige technieken spelen nog steeds een relatief
kleine rol. Productie van hernieuwbare energie vindt niet alleen
plaats bij de grote energiebedrijven (SBI35), maar voor een groot deel
ook bij andere bedrijfstakken. Zo wordt er bijvoorbeeld hernieuwbare
energie geproduceerd door landbouwbedrijven, de afvalsector
en de industrie. Daarnaast produceren ook huishoudens energie
met houtkachels en zonnepanelen. Het aandeel hernieuwbare
energie dat buiten de huidige sector energiebedrijven (SBI35)
wordt geproduceerd is aanzienlijk. Zonne-energie, kleinschalige
hernieuwbare biomassa en warmtetechnologie worden op termijn
waarschijnlijk niet in een afzonderlijk energiebedrijf ondergebracht.
De productie van biobrandstoffen is wel te beschouwen als de hoofdactiviteit van de betreffende bedrijven.

Sinds 2011 zijn de investeringen door de delfstoffenwinning gemiddeld
genomen verdubbeld ten opzichte van de periode daarvoor. Deze extra
investeringen worden gedaan om de krimp in productie te minimaliseren
door bredere toepassing van nieuwe technologie en opsporing. De
Nederlandse olie- en gasreserves nemen af. Ook de kleine velden raken
uitgeput en nieuwe reserves zijn beperkt. Samen met nationale en
internationale olie- en gasmaatschappijen investeert Energie Beheer
Nederland (EBN) in de opsporing en productie van olie en gas en in
gasopslagen in Nederland.

147

De investeringen in de aardolie-industrie zijn gedurende de hele
periode relatief klein. Wegens structurele overcapaciteit zijn uitbreidingsinvesteringen niet te verwachten. Wel wordt nog tot 2020 een
beperkte investeringstoename van 2 miljard euro verondersteld die
verband houdt met hogere ontzwavelingscapaciteit.

Figuur 6.4 Investeringen delfstoffenwinning, energiebedrijven en
aardolieraffinaderijen volgens waargenomen activiteit.
Investeringen
(miljoen euro)

12.000

In de sector energieproductie en -handel (SBI35 conventioneel deel)
is er ook overcapaciteit. Het niveau van capaciteitsinvesteringen van
de afgelopen jaren wordt in de projecties niet meer voortgezet. De
investeringen betreffen nog vooral onderhoud. Verondersteld wordt
dat het huidige investeringspeil sterk daalt en mogelijk na 2020 weer
wat gaat stijgen.
De sector netbeheerders geeft in zijn plannen aan dat in de toekomst
hoge investeringsniveaus nodig blijven (zie paragraaf 4.5.5). Op
termijn lijkt het restinkomen van de netbeheerders uitgaande van de
huidige tarieven voldoende om de investeringen uit te bekostigen.

10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

2012 2013

Productie elektriciteit en warmte, exploitatie netwerken en handel in
elektriciteit en aardgas

Investeringen in zon-PV en wind nemen snel toe
Investeringen in hernieuwbare energie laten een grillig beeld
zien (Figuur 6.5). In 2009, het jaar dat de economische crisis voor
het eerst goed voelbaar was, lieten de investeringen een forse
achteruitgang zien. In 2010 lagen de investeringen weer veel hoger,
met name door veel investeringen voor biobrandstoffen. Voor
de jaren 2011 en 2012 valt op dat de investeringen in biomassa en
biobrandstoffen weer fors terugliepen, terwijl investeringen in
windenergie en met name in zonne-energie stijgen. De toename bij
windenergie betreft capaciteit op land, er zijn de afgelopen jaren
geen windparken op zee gebouwd.

Aardolieraﬃnaderĳen
Olie- en gaswinning (incl. exploratie)

In de projectie neemt het aandeel van gas uit kleine velden
nog licht toe wegens uitputting c.q. restricties in winning van
het Groningenveld. Voor de projecties is het uitgangspunt dat
investeringen afnemen in hetzelfde tempo als de waarde van de gasen oliewinning. Het betreft met name investeringen in exploratie en
kleine velden en onderhoudsinvesteringen aan het Groningenveld.

148

Verbreding I

Figuur 6.5 Investeringen in hernieuwbare energie volgens waargenomen
activiteit.

Totale investeringen in energie-exploitatie volgens de
modelbenadering

Investeringen
(miljoen euro)

Figuur 6.6 Totale investeringen in de energiesector volgens modelbenadering,

1.200

projectie (in lopende prijzen, vastgesteld beleid)
1.000
Investeringen

800

(miljard euro)

25

600

20

400

15

200

10

0
2008
Zon

2009
Wind

2010

2011

2012
5

Biomassa, biobrandstoﬀen, overige

0
2005

2010

2015

2020

Energiebesparing
Hernieuwbare energie
Olie- en gaswinning (incl. exploratie)
Aardolieraﬃnaderĳen
Netwerken elektriciteit en aardgas
Productie elektriciteit en warmte uit fossiele brandstoﬀen en kernenergie

149

2023

Figuur 6.7a Investeringen in hernieuwbare energie volgens modelbenadering

Figuur 6.7b Investeringen in hernieuwbare energie volgens modelbenadering

(in lopende prijzen, vastgesteld beleid)

(in lopende prijzen, voorgenomen beleid)
Investeringen

Investeringen

(miljoen euro)

(miljoen euro)

9.000

7.000

8.000

6.000

7.000

5.000

6.000

4.000

5.000

3.000

4.000

2.000

3.000
1.000
0
2005

2.000
2010
Warmte (niet biomassa)

2015
Biomassa en afval

1.000

2020
Wind

0

Zon PV

2005

2010
Warmte (niet biomassa)

In figuur 6.6 is een projectie gegeven van de totale investeringen,
inclusief investeringen in conventionele sectoren. Op termijn kunnen
de met energie samenhangende investeringen oplopen tot ongeveer
20 miljard euro per jaar (prijzen 2013).

2015
Biomassa en afval

2020
Wind

Zon PV

Toekomstige investeringen in hernieuwbare energie zijn sterk
afhankelijk van beleidskeuzes. Op korte termijn wordt een forse
groei verwacht van investeringen in wind op land, wind op zee en
zon-PV. De investeringen in zon-PV overtreffen dit decennium de
investeringen in windenergie. De sterkere groei van wind op zee bij
voorgenomen beleid uit zich in het hogere investeringsniveau tot
2020 en de groeispurt daarin vanaf 2020 (Figuur 6.7b).

Figuren 6.7a en 6.7b hebben specifiek betrekking op de investeringen
in hernieuwbare energie. Deze hebben een sterk verschillend verloop
in de verschillende scenario’s. Bij de overige componenten zijn de
verschillen tussen de beleidsvarianten beperkt.

150

Investeringen in energiebesparing worden slechts beperkt direct
waargenomen. De aanvragen voor Energieinvesteringsaftrek (EIA)
geven een indicatie. Deze waren tussen 2009 en 2012 redelijk constant
en lagen tussen de 600 en 800 miljoen euro. De grootste investeringen
werden gedaan door de industrie en handel, horeca, vervoer, opslag
en communicatie. Uit de gemelde investeringsbedragen voor de EIA
blijkt dat investeringen in energiebesparing in 2013 sterk zijn gestegen
(RVO.nl, 2014). Energiebesparende maatregelen in woningen en utiliteitsbouw worden in het algemeen niet via de EIA gestimuleerd. De
totale omvang van energiebesparende investeringen bedraagt volgens
modelramingen 5-6 miljard euro. In de projecties kan die in 2020
groeien tot 8-9 miljard euro bij vastgesteld beleid (prijzen 2013) en 9-10
miljard euro bij voorgenomen beleid.

Energiebesparingsactiviteiten belangrijkste bron van
werkgelegenheid
Bedrijven die zich bezighouden met activiteiten uit investeringen
voor hernieuwbare energie en energiebesparing hebben de
afgelopen jaren goed gepresteerd. Zowel de werkgelegenheid als de
toegevoegde waarde zijn gestegen. In de periode 2001 – 2005 daalde
de werkgelegenheid doordat er minder vraag was naar energiebesparingswerkzaamheden. Vanaf 2005 is er een gestage en stabiele
groei in deze werkgelegenheid, ondanks de economische crisis. In
de periode 2005-2013 is het aantal direct waargenomen voltijdbanen
die samenhangen met investeringen in energiebesparing en
hernieuwbare energie toegenomen van 26,5 duizend in 2005 naar
42,2 duizend in 2013, een stijging van bijna 60 procent.
Bedrijven die werkzaam zijn op het gebied van energiebesparing
leveren een relatief grote bijdrage aan zowel werkgelegenheid,
productie als toegevoegde waarde van deze activiteiten. Dit zijn
met name installateurs van isolatiemateriaal en meerwandig glas
in bestaande woningen en gebouwen, maar ook de producenten
van deze producten. De werkgelegenheidscijfers van energiebesparing sinds 2008 zijn redelijk stabiel: 22.700 voltijdbanen in 2008 en
24.400 voltijdbanen in 2012 (Figuur 6.8). Dat is opmerkelijk, gezien
de malaise die de bouw in die periode heeft getroffen.

6.4 Economische activiteiten voortvloeiend uit
investeringen in de energie-exploitatie
Deze paragraaf gaat in op het bestedingseffect van de investeringen
op economische activiteiten buiten de eerdergenoemde exploitatiesectoren. Daarbij wordt in de hoofdtekst alleen het directe effect
van investeringen in de duurzame energiesector beschouwd. Het
totale effect van alle investeringen (inclusief conventioneel, direct
en indirect) wordt aan de hand van een modelbenadering beschreven
in verbredingskader II. Deze activiteiten worden in dit hoofdstuk
kortweg aangeduid als ‘afgeleide activiteiten’.

151

werkgelegenheid is in dit profiel gestegen van 2300 voltijdbanen
in 2008 naar 4800 voltijdbanen in 2012. Dit werd met name
veroorzaakt door een toename in de vraag naar installatiewerkzaamheden van zonnepanelen. Ook de handel in zonnepanelen is
gestegen. Handelaren in zonnepanelen hebben geprofiteerd van de
lagere prijzen en de toename van de vraag naar panelen in Europa.
De maakindustrie in Nederland heeft geprofiteerd van de vraag
uit o.a. Azië naar gespecialiseerde machines die nodig zijn voor de
productie van zonnepanelen. In Nederland zelf worden vrijwel geen
zonnepanelen meer geproduceerd. Het ging beter met de handel en
installatiewerkzaamheden in zonnepanelen. Er werd meer gehandeld
en geïnstalleerd doordat de internationale marktprijzen van de
panelen zijn gedaald, wat heeft geleid tot extra vraag.

Figuur 6.8 Werkgelegenheid hernieuwbaar en energiebesparing volgens
waargenomen activiteit, uitgesplitst naar productprofiel, direct
(CBS 2014a)
Werkgelegenheid
(voltĳdsbanen x1000)

45
40
35
30
25
20
15
10
5

Activiteiten wind op zee zijn gegroeid
De werkgelegenheid die is gerelateerd aan ‘Wind’ is ook gestegen
(3500 voltijdbanen in 2008 en 4500 voltijdbanen in 2012). De groei
zit zowel in offshore activiteiten als in activiteiten op land. De groei
in offshore activiteiten is o.a. te verklaren doordat Nederlandse
bedrijven succesvol zijn in het deelnemen aan buitenlandse parken.
Nederlandse bedrijven leveren een bijdrage omdat deze bedrijven
o.a. de installatie van fundaties en de elektrische infrastructuur voor
hun rekening nemen.

0
2008
Energiebesparing

2009

2010
Zon

Warmte (niet biomassa) en overige

2011
Wind

2012

Biomassa en afval

Elektrisch transport

De groei van de werkgelegenheid bij activiteiten uit investeringen
zit vooral bij de hernieuwbare energiesector. Activiteiten als gevolg
van investeringen in zon, wind en elektrisch rijden zijn opvallend in
opkomst.

Elektrisch transport zit in de lift
Elektrisch rijden heeft de laatste jaren in Nederland een vlucht
genomen. Dankzij verschillende fiscale- en subsidiemaatregelen was
het aantrekkelijk om elektrische auto’s en bedrijfsvoertuigen, met

Zonne-energie zorgt voor meer werk
Het productprofiel ‘Zon’ neemt in de periode 2008-2012 een
groot deel van de groei in werkgelegenheid voor zijn rekening. De

152

bijbehorende laadinfrastructuur aan te schaffen. In Nederland worden
geen elektrische personenauto’s geproduceerd, wel vindt er productie
van maatwerkvoertuigen (bussen, trucks, boten) en tweewielers
plaats, hoewel kleinschalig. Toch brengt de toename van elektrisch
transport een toename van economische activiteiten met zich mee.
De werkgelegenheid gerelateerd aan elektrisch transport is nog klein
(1600 in 2013), maar de afgelopen vier jaar wel flink toegenomen.
Met name in het plaatsen van oplaadpunten (laadinfrastructuur) zit
veel nieuwe werkgelegenheid. Daarnaast brengt de ombouw van
voertuigen, de ontwikkeling van speciale software en handel en
consultancy ten behoeve van elektrisch rijden werk met zich mee.

de bouwnijverheid (Figuur 6.9). Dit zijn de isolatiewerkzaamheden
ten behoeve van energiebesparing, maar ook de installatie van
zonnepanelen en windmolens. De industrie is ook een belangrijke
speler, met name wat betreft de productie van duurzame energietechnologieën en isolatiemateriaal. Ten slotte is ook dienstverlening met betrekking tot advisering en onderzoek van belang. De
groothandel heeft een belangrijke internationale handelsfunctie
binnen de activiteiten uit investeringen voor hernieuwbare energie
en energiebesparing.
Figuur 6.9 Werkgelegenheid hernieuwbaar en energiebesparing volgens
waargenomen activiteit, uitgesplitst naar bedrijfstak, direct (CBS, 2014a)

Nog weinig werkgelegenheidsgroei in overige technieken
De werkgelegenheid die is gerelateerd aan biomassa is tussen
2008 en 2012 weinig gegroeid. Dit zijn bedrijven die actief zijn
op het terrein van biogas, biomassa en afval, biobrandstoffen en
bioraffinage. Waterkracht en geothermie zijn technieken die in
Nederland nog weinig worden toegepast. Dit reflecteert zich ook in
de productie en werkgelegenheidscijfers. De bedrijvigheid op het
gebied van CCS, waterstoftechnologie en smart grids is qua omvang
nog erg klein. Bedrijven die hier actief zijn houden zich met name
bezig met R&D en consultancy. De afgelopen vijf jaar is bij deze
activiteiten geen duidelijke groei waarneembaar.

Werkgelegenheid
(voltĳdsbanen)

0
Bouwnĳverheid
Industrie

Advisering, onderzoek en overige
specialistische zakelĳke dienstverlening
Overige bedrĳfstakken
Groothandel

Bouw- en installatiesector krijgt de grootste economische impuls
van de energietransitie
Bijna 60 procent van de werkgelegenheid van de activiteiten uit
investeringen voor hernieuwbare energie en energiebesparing zit in

153

5.000

10.000

15.000

20.000 25.000

Verbreding II

Figuur 6-10b Werkgelegenheid door activiteiten uit investeringen naar
activiteit, vastgesteld beleid, volgens modelbenadering (inclusief investeringen in

Werkgelegenheid door activiteiten uit investeringen
volgens modelbenadering

conventionele sectoren en indirecte werkgelegenheid in toeleverende sectoren)
Werkgelegenheid
(voltĳdsbanen x1000)

Figuur 6-10a Werkgelegenheid door activiteiten uit investeringen naar
sector, vastgesteld beleid, volgens modelbenadering (inclusief investeringen in

200

conventionele sectoren en indirecte werkgelegenheid in toeleverende sectoren)

180
160

Werkgelegenheid
(voltĳdsbanen x1000)

140

200

120

180

100

160

80

140

60

120

40

100

20

80

0

60

2008 2009 2010 2011

2012 2013

Hernieuwbaar incl. afval

40
20

2012

2013

2014 2015

Engineering/consulting

Financiële diensten

Bouw- en installatie

Industrie

2016

2017

2018

2019

2016 2017

Conventioneel

2018 2019 2020
Energiebesparing

Volgens de modelbenadering bedraagt de werkgelegenheid
gerelateerd aan activiteiten uit investeringen (conventioneel en
duurzaam) bij vastgesteld beleid ongeveer 180 duizend voltijdbanen
in 2020 (Figuur 6.10a en b). Bij voorgenomen beleid bedraagt de
werkgelegenheid in 2020 ongeveer 200 duizend voltijdbanen. Dit is
inclusief indirecte activiteiten van niet kenmerkende producten,
zoals administratieve diensten of transportdiensten en toeleveringen

0
2008 2009 2010 2011

2014 2015

Netten

2020

Overige diensten

154

verder in de keten. Deze modelmatige benadering heeft een grotere
onzekerheid, in de orde van +/-25 procent. Dit betreft de bruto
werkgelegenheid. Als activiteiten in de energiesector en
toeleverende sectoren toenemen, afhankelijk van de bekostiging van
de investering, heeft dat ook invloed op activiteiten in andere
sectoren. Daardoor kunnen in andere sectoren bestedingen en
werkgelegenheid dalen. Om het effect van de ontwikkelingen in de
energiesector op de nationale economie te bepalen moet rekening
worden gehouden met deze verdringing. Dat resulteert in de netto
werkgelegenheid, zoals die ook bepaald is voor het effect van het
Energieakkoord (ECN & PBL 2013). De netto werkgelegenheidseffecten worden in deze NEV evenwel niet behandeld.

component. Aardgashandel heeft daarna de grootste betekenis. De
geïmporteerde kolen worden verbruikt door de energiebedrijven en
de basismetaalindustrie in Nederland maar ook doorgevoerd naar
het Duitse achterland (wederuitvoer).
Figuur 6.11 Export energiedragers volgens waargenomen activiteit, vast
prijsniveau, miljard euro
Export
(miljard euro)

90
80
70
60

6.5 De betekenis van energie voor export
en import

50
40

Nederland is een open economie met veel internationale handel.
In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de internationale oriëntatie van de Nederlandse energiesector. Hierbij wordt
ingezoomd op de internationale handel in energiedragers en de
internationale handel in producten gerelateerd aan hernieuwbare
energie en energiebesparing. Nederland is knooppunt voor fossiele
brandstoffen in West Europa.

30
20
10
0
2010

De Nederlandse economie verzorgt een groot deel van de
internationale handelsstromen in energie in Europa. Aardolie
en aardolieproducten zijn daarvan verreweg de belangrijkste

155

2011

2012

Elektriciteit

Ruwe aardolie, condensaat en aardgas

Aardolieproducten

Steenkool

2013

omgezet in transportbrandstoffen en andere aardolieproducten.
Aardgascondensaat wordt ook in grote volumes ingevoerd en voor
ongeveer de helft rechtstreeks ingezet als grondstof in de chemie.
De energie-intensieve industrie in het Rijnmondgebied en Zeeland
verwerkt deze fossiele energiestromen tot hoogigawattaardige
chemische producten, vooral voor de uitvoer. Nederlandse groothandelaren in energie zijn ook actief op de internationale markt voor
aardolieproducten. Zij verdienen hun geld vooral door marges te
genereren op de ingekochte goederen.

Figuur 6.12 Import energiedragers volgens waargenomen activiteit,
vast prijsniveau
Import
(miljard euro)

90
80
70
60
50

Elektriciteit en steenkool spelen nog een relatief kleine rol in de
internationale handel
Nederland is een netto importeur van elektriciteit. De invoer van
elektriciteit was in 2013 ongeveer gelijk aan 2 miljard euro. Nederland
exporteert ook elektriciteit maar deze stroom is anno 2013 bijna 70
procent kleiner. Door de import van goedkope elektriciteit uit onder
andere Duitsland staat de binnenlandse productie al enkele jaren
onder druk.

40
30
20
10
0
2010

2011

2012

Elektriciteit

Ruwe aardolie, condensaat en aardgas

Aardolieproducten

Steenkool

2013

De totale export van fossiele energiedragers (inclusief wederuitgevoerde import) is gelijk aan 80 miljard euro in 2013 (Figuur
6.11). De totale import bedraagt 88 miljard euro (Figuur 6.12). De
handelsbalans voor energiedragers is daarmee licht negatief. Energie
betreft ongeveer 19 procent van de totale invoer en 15 procent van de
totale export, en is vrijwel geheel van fossiele herkomst.

Aardolieproducten belangrijkste exportproduct, ruwe aardolie
belangrijkste importproduct
Ruwe aardolie wordt in Nederland gewonnen maar wordt voor het
overgrote deel geïmporteerd uit o.a. Rusland. Deze geïmporteerde
ruwe aardolie wordt in de aardolie-industrie (raffinage)

De import en export van schone technologie in evenwicht
De handel in hernieuwbare energieproducten is nog bescheiden met

156

een import van 5,6 miljard en een even zo grote export (Figuur 6.13).
Meer dan de helft van deze geldstromen betreft biobrandstoffen.
De belangrijkste exporteurs zitten in de productprofielen zon-PV, de
bioketen, en energiebesparing.

De internationale handel gerelateerd aan de activiteiten voor
hernieuwbare energie en energiebesparing groeit in waarde termen.
Zowel de invoer als de uitvoer bestaat voor gemiddeld ongeveer twee
derde uit biobrandstoffen, zowel grondstoffen als eindproducten.
Nederlandse bedrijven voeren ook biobrandstoffen in waarna deze
zonder bewerking worden uitgevoerd naar het Europese achterland.
Hier valt de overeenkomst met de handel in fossiele brandstoffen op.
Naast biobrandstoffen bestaat een groot deel van de export uit isolatiematerialen. Zonnepanelen worden ingevoerd en verhandeld, een
steeds groter gedeelte van de invoer wordt afgezet op de Nederlandse
markt.

Figuur 6.13 Internationale handel in hernieuwbare energie en energiebesparing
volgens waargenomen activiteit
Handelsvolume
(miljoen euro)

6.000
5.000

6.6 De energiesector economisch in beeld

4.000

In deze paragraaf wordt de totale balans opgemaakt om zodoende
een antwoord te geven op de vraag: Wat is de betekenis van energie
voor de Nederlandse economie?

3.000
2.000

Energiesector is vooral groot in termen van toegevoegde waarde.
De energiesector levert een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse
economie. Het aandeel aan het bruto binnenlands product bedraagt
5,4 procent (2012). Veruit de grootste bijdrage wordt geleverd door
de olie en gaswinning (3,2 procent). Sinds 2001 is het aandeel van
de energiesector aan het bbp flink gestegen. Deze toename vond
vooral plaats in de conventionele energiesectoren. Door de stijging
van de energieprijzen is ook de toegevoegde waarde van de olie- en
gaswinning sterk gestegen.

1.000
0
2008
Import

2009

2010

2011

2012

Export

157

Het directe aandeel van de energiesector in de totale werkgelegenheid is een stuk lager, namelijk 1,3 procent in 2013 (Figuur 6.14). De
productie van energie is kapitaalintensief, zowel de conventionele als
de grootschalige hernieuwbare energieproductie. Het aandeel in de
werkgelegenheid van de energiesector is sinds 2005 gestegen.

Figuur 6.14 Ontwikkeling werkgelegenheid van de energiesector. Cijfers
exclusief niet-exploitatiefase conventioneel. Realisatie volgens waargenomen
activiteit, projectie volgens de trend uit de modelbenadering
Aandeel werkgelegenheid
(percentage)

Groei werkgelegenheid zit vooral in de activiteiten uit
investeringen
De totale directe werkgelegenheid in de conventionele exploitatiefase en de duurzame energiesector is in 2013 gelijk aan 92 duizend
mensen (gemeten in voltijdbanen). De directe werkgelegenheid
bedraagt 49 duizend voltijdbanen in de exploitatiesectoren en 42
duizend voltijdbanen voor duurzame niet-exploitatieactiviteiten. De
werkgelegenheid van de energiesector als geheel laat vanaf 2005
een gestage groei zien. Deze groei is voornamelijk veroorzaakt door
de activiteiten uit investeringen op het gebied van hernieuwbare
energie en energiebesparing. De werkgelegenheid bij netwerkbedrijven is opvallend sterk gegroeid, namelijk met 20 procent.

1,6
1,4
1,2
1
0,8
0,6
0,4
0,2

De projecties laten zien dat de groei zich in de toekomst zal
voortzetten naar 100 duizend voltijdbanen in 2020. De werkgelegenheid in de hernieuwbare energieproductie is weliswaar relatief klein
qua omvang, maar is sterk gegroeid en blijft doorgroeien, vooral door
realisatie van hernieuwbare energieprojecten. Naar verwachting
blijft bij de netwerkbedrijven het huidige hoge niveau in de toekomst
gehandhaafd. De arbeidsproductiviteit in deze sector kan stijgen
maar nieuwe ontwikkelingen gaan ook een hogere inzet vereisen.

2
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07
20
08
20
09
20
10
20
11
20
12
20
13
20
14
20
15
20
16
20
17
20
18
20
19
20
20

20
0

20
0

1

0

Exploitatie netwerken elektriciteit en aardgas
Activiteiten uit investeringen in hernieuwbaar en energiebesparing
Exploitatie productie en handel conventionele energie
Exploitatie productie en handel hernieuwbare energie

158

Toegevoegde waarde conventionele energie staat onder druk
De directe toegevoegde waarde in de energiesector laat een minder
stabiel patroon zien dan de directe werkgelegenheid. Dit is vooral
het gevolg van de invloed van fluctuerende gas- en olieprijzen. Met
name tussen 2004 en 2008 is de toegevoegde waarde sterk gestegen
(Figuur 6.15). Een belangrijke oorzaak hiervan is de stijging van de
energieprijzen. In tegenstelling tot de werkgelegenheid, zijn hier wel
duidelijk de effecten van de economische crisis te zien. Aan de sterke
groei die tussen 2001 en 2008 plaatsvond, kwam in 2009 abrupt een
einde en pas in 2012 is de toegevoegde waarde rond het niveau van
2008 teruggekeerd. Bij bedrijven die energie- en besparingsprojecten
realiseren is de toegevoegde waarde wel geleidelijk toegenomen.
De toekomstige winstgevendheid van de conventionele energiesectoren is onzeker. Zowel door de beperkte economische groei als de
veranderingen in de energievoorziening daalt de bezettingsgraad van
elektriciteitscentrales en raffinaderijen. Er vindt meer afschrijving
plaats en minder efficiënte capaciteit wordt uit bedrijf genomen.
Daardoor zit er een grote bandbreedte op de toekomstige toegevoegde
waarde, maar de trend is neerwaarts. Daarentegen laten de niet-exploitatie activiteiten in de bouw- en installatiebedrijven een gestaag
stijgende trend zien, vooral in het scenario met voorgenomen beleid.

Figuur 6.15 Bijdrage toegevoegde waarde van de energiesector aan bbp, in
lopende prijzen, direct. Realisatie volgens waargenomen activiteit, projectie
volgens trend modelbenadering
(exclusief het conventionele deel van activiteiten uit investeringen)
Aandeel bbp
(percentage)

7
6
5
4
3
2
1

Activiteiten uit investeringen in hernieuwbaar en energiebesparing
Exploitatie productie en handel conventionele energie
Exploitatie productie en handel hernieuwbare energie

159

20

19

20

18

20

17

20

16

Exploitatie netwerken elektriciteit en aardgas

De exploitatie van hernieuwbare energie bedroeg in 2012 0,20 procent
bij aan het bbp. Dit aandeel is sinds 2001 aan het stijgen en bereikt naar
verwachting 0,60 procent in 2020. De ontwikkeling in de productie
en installatie van hernieuwbare energiesystemen is momenteel nog
belangrijker dan de exploitatie. Dit heeft nu een aandeel van 0,46
procent in het bbp en stijgt naar 0,58 procent van het bbp.

20

15

20

14

20

13

20

12

20

11

20

10

20

09

20

08

20

07

20

06

20

05

20

04

20

03

20

02

20

20

20

01

0

Verbreding III

Figuur 6.16 Totale energiegerelateerde werkgelegenheid volgens synthese van
modelbenadering (indirect) en waargenomen activiteit (overige)

Totale energiegerelateerde werkgelegenheid
Werkgelegenheid
(voltĳdsbanen x1000)

Volgens de modelbenadering zijn de activiteiten uit investeringen
voor de conventionele sectoren toegevoegd alsmede de indirecte
werkgelegenheid. De totale werkgelegenheid ten behoeve van de
energievoorziening bedraagt in 2020 tussen de 200 en 250 duizend
arbeidsplaatsen (Figuur 6.16). Een groot deel hiervan bestaat uit
activiteiten die voortvloeien uit investeringen. Deze modelmatige
benadering heeft een onzekerheid in de orde van +/-25 procent van
de absolute werkgelegenheid. Het model geeft echter een goed
beeld van de trends. Opvallend is de sterke stijging vanaf 2010
bij activiteiten uit investeringen en indirecte werkgelegenheid.
Dit is voornamelijk het gevolg van de groei van investeringen in
netwerken en olie- en gasexploratie. Ook de investeringsgolf van
kolen en gascentrales vanaf 2006 draagt bij aan deze groei. De totale
werkgelegenheid blijft op peil omdat de indirecte werkgelegenheid
door hernieuwbare energie en energiebesparing vanaf 2014 sterker
toeneemt.

300

250

200

150

100

50

0
2008 2009 2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Conventioneel+ netten, afgeleide activiteiten en indirect
Hernieuwbare energie en besparing, indirect
Hernieuwbare energie en besparing, afgeleide activiteiten
Hernieuwbare energie exploitatie
Exploitatie netwerken
Productie en handel conventioneel, exploitatie

160

2017

2018

2019

2020

161

R

Referenties

162

Hoofdstuk 1

Centrum Nederland, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

Boonekamp, P.G.M., Mannaerts, H., Vreuls, H.H.J. & B. Wesselink
(2001), Protocol monitoring energiebesparing. ECN-C--01-129, Petten:
Energieonderzoek Centrum Nederland; RIVM 408137005, Bilthoven:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

PBL & ECN (2012), Referentieraming Energie en Emissies: Actualisatie 2012.
Energie en emissies in de jaren 2012, 2020 en 2030. Publicatienummer:
500278001, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
SER (2013), Energieakkoord voor duurzame groei. Den Haag: SociaalEconomische Raad.

CBS (2013), Economic Radar of the Sustainable Energy Sector in the
Netherlands, 2008 – 2011. Edition 2013, Den Haag/Heerlen: Statistics
Netherlands.

SER (2014), Energieakkoord voor duurzame groei. Voortgangsrapportage
2014. Den Haag: SER Commissie Borging Energieakkoord.

CBS (2014a), Afbakening energiesector voor de NEV2014. Den Haag/
Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

Hoofdstuk 2
CBS (2014b), Economic Radar of the Sustainable Energy Sector in the
Netherlands. Edition 2014, Den Haag/Heerlen: Statistics Netherlands.

BMWI (2014a), Zweiter Monitoring-Bericht: Energie der Zukunft. Berlin:
Bundesministerium für Wirtschaft und Energie.

CBS (2014c), Nationale rekeningen voldoen aan nieuwe internationale
richtlijnen. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

BMWI (2014b), Zentrale Vorhaben Energiewende für die 18.
Legislaturperiode (10-Punkte-Energie-Agenda des Bmegawatti). Berlin:
Bundesministerium für Wirtschaft und Energie.

ECN (2013), Leaflet National Energy Outlook Modelling System.
ECN-F--13-046, Petten: Energy research Centre of the Netherlands.

Boot, P. & J. Notenboom (2014), De Duitse Energiewende: uitdagingen
en lessen voor Nederland. Internationale Spectator 68 (7/8): 16-20.

ECN & PBL (2010), Referentieraming energie en emissies 2010-2020.
ECN-E--10-004, Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland.

Brink, C. (2014), Raming CO2-prijs in de Nationale Energie
Verkenning 2014. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

ECN & PBL (2013), Het Energieakkoord: wat gaat het betekenen?
Inschatting van de gemaakte afspraken. Petten: Energieonderzoek

163

Brink, C., S. Beurskens & E. van Andel (2014), Marktstabiliteitsreserve
in het EU ETS – Nadere analyse. Rapport in voorbereiding, Den Haag:
Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag: Nederlandse
Emissieautoriteit.

CPB (2014), Centraal Economisch Plan 2014. Den Haag: Centraal
Planbureau.
De Meulemeester, B. ( 2014), Policy failures have turned Belgium into
high-price electricity island in Europe. Energypost.eu, 20 Mei 2014.

Buchan, D. (2014), The French disconnection: reducing the nuclear share
in France’s energy mix. The Oxford Institute for Energy Studies. OIES
paper SP 32.

DEA (2012), Energy policy in Denmark. Copenhagen: Danish Energy
Agency.

CBS (2012), Bevolkingsprognose 2012-2060: Langer Leven, Langer Werken.
Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

ECN & PBL (2013), Het Energieakkoord: wat gaat het betekenen?
Inschatting van de gemaakte afspraken. Petten: Energieonderzoek
Centrum Nederland, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

CBS (2013), Huishoudensprognose 2013-2060: Sterke toename oudere
alleenstaanden. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de
Statistiek.

EC (2012), The 2012 Ageing Report. Economic and budgetary projections
for the 27 EU Member States (2010-2060). Joint Report prepared by
the European Commission (DG ECFIN) and the Economic Policy
Committee (AWG). European Economy 2/2012.

CBS, PBL & Wageningen UR (2013), Energieprijzen voor enkele energiedragers, 1990-2013 (indicator 0554, versie 06, 19 november 2013).
www.compendiumvoordeleefomgeving.nl. Den Haag/Heerlen:
Centraal Bureau voor de Statistiek; Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving; en Wageningen: Wageningen UR.

EC (2013), Richtsnoeren staatssteun ten behoeve van milieubescherming
en energie 2014-2020. Publicatieblad Europese Unie C 200. 28.6.2014.
EC (2014a), Een beleidskader voor klimaat en energie in de periode
2020-2030. COM(2014) 15 final, Brussel: Europese Commissie.

CCC (2013), The cost-effective path to the 2050 target. Fourth Carbon
Budget Review – part 2, London: Committee on Climate Change.

EC (2014b), Europese strategie voor energiezekerheid. COM(2014) 330
final, Brussel: Europese Commissie.

Cour de Comptes (2014), Le Coût de Production de l’Électricité
Nucléaire. Communication à la Commission d’Enquête de l’Assemblee
Nationale, Actualisation 2014, Paris: Cour de Comptes.

EC (2014c), Energy Efficiency and its contribution to energy security and

164

the 2030 Framework for climate and energy policy. COM(2014) 520
final, Brussels: European Commission.

energy agreement (English summary). Copenhagen: Danish Ministry
for Climate, Energy and Building.

ELIA (2013), Het Waalse Gewest keurt het voorontwerp voor de
herziening van het gewestplan voor de toekomstige elektrische
interconnectielijn tussen België en Duitsland goed.
Persbericht 23 december 2013, Brussel: ELIA.

MCEB (2013), Energy policy report 2013. Copenhagen: Ministry of
Climate, Energy and Building to the Danish Parliament on Danish
energy policy.
Gouvernement Français (2014), La transition énergétique pour
la croissance verte. Website : http://www.gouvernement.fr/
gouvernement/pour-un-nouveau-modele-energetique-francais.

Expertenkommission (2014), Stellungnahme zum zweiten MonitoringBericht der Bundesregierung für das Berichtsjahr 2012. Berlin,
Mannheim, Stuttgart: Expertenkommission zum Monitoring-Prozess
‘Energie der Zukunft’.

PBL (2013), Evaluation of policy options to reform the EU Emissions
Trading System Effects on carbon price, emissions and the economy.
Publication number 934, The Hague: PBL Netherlands Environmental
Assessment Agency.

Helm, D. (2013), Stumbling towards crisis. Prospect, April 2013: 57-62.
IEA (2012), Energy Policies of IEA Countries. The United Kingdom 2012
review. Paris: International Energy Agency.

SER (2013), Energieakkoord voor duurzame groei. Den Haag: SociaalEconomische Raad.

IEA (2013), World Energy Outlook 2013. Paris: International Energy
Agency.

SER (2014a), Energieakkoord voor duurzame groei.
Voortgangsrapportage 2014. Den Haag: SER Commissie Borging
Energieakkoord.

IEA (2014), Energy Policies of IEA Countries. The Netherlands 2014
review. Paris: International Energy Agency.

SER (2014b), Uitvoering Energieakkoord voor duurzame groei.
Aanbiedingsbrief van Ed Nijpels, Voorzitter van de Commissie
Energieakkoord voor duurzame groei, bij Voortgangsrapportage
2014.

Keay, M. (2013), UK Electricity Market Reform and the EU. Oxford
Energy Comment, April 2013.
MCEB (2012), Accelerating green energy towards 2020. The Danish

165

SIA (2014), Mid-term generation adequacy in Belgium. Website SIA
partners - energy outlook weblog: http://energy.sia-partners.
com/20140328/mid-term-generation-adequacy-in-belgium/.

Ministerie van I&M (2011), Kabinetsaanpak klimaatbeleid op weg naar
2020. Brief van de staatssecretaris van infrastructuur en milieu,
kamerstuk 32 813 (8 juni 2011).

TenneT (2014), Market review 2013.

NEa (2013), CO2-emissiegegevens 2008-2012: feiten en cijfers. Den Haag:
Nederlandse Emissieautoriteit.

Wathelet, M. (2013), Met de strategische reserve voltooit Melchior
Wathelet de uitvoering van zijn plan. Website: http://wathelet.
belgium.be/nl/2013/12/16/met-de-strategische-reserve-voltooit-melchior-wathelet-de-uitvoering-van-zijn-plan/.

PBL (2013), Nederland voldoet aan de Kyoto-verplichting emissie
broeikasgassen. Website: http://www.pbl.nl/publicaties/nederlandvoldoet-aan-de-kyoto-verplichting-emissie-broeikasgassen, Den Haag:
Planbureau voor de Leefomgeving.

Hoofdstuk 3

PBL & ECN (2013), Uitgangspunten voor het referentiepad bij de
evaluatie van het SER-energieakkoord. PBL-publicatienummer 1214, Den
Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

Boonekamp, P.G.M., Mannaerts, H., Vreuls, H.H.J. & B. Wesselink
(2001), Protocol monitoring energiebesparing. ECN-C--01-129, Petten:
Energieonderzoek Centrum Nederland; RIVM 408137005, Bilthoven:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

Hoofdstuk 4
CBS (2013), Hernieuwbare energie in Nederland 2012. Den Haag/
Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

ECN & PBL (2013), Het Energieakkoord: wat gaat het betekenen?
Inschatting van de gemaakte afspraken. Petten: Energieonderzoek
Centrum Nederland, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

CE Delft (2014), Economische ontwikkeling energie-intensieve sectoren.
Publicatienummer 14.7C19.57, Delft: CE Delft.

ECN & PBL (2014), EU-doelen klimaat en energie 2030: Impact voor
Nederland. ECN-E--14-033, Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland.

CIEP & PBL (2014), Reflections on Coordination Mechanisms for
Accommodating Increasing Amounts of Wind and Solar in the Power
Market. The Hague: Clingendael International Energy Programma.

Gerdes, J. & P. Boonekamp (2012), Energiebesparing in Nederland
2000-2010. ECN-E--12-061, Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland.

166

ECN (2014), Quantifying flexibility markets. In preparation,
ECN-E--14-039; Petten: Energy research Centre of the Netherlands.

Hoen, A., S.F. Kieboom, G.P. Geilenkirchen & C.B. Hanschke (2010),
Verkeer en vervoer in de referentieraming energie en emissies 2010-2020.
Broeikasgassen en luchtverontreinigende stoffen. Rapportnummer
500161003, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

ECN & PBL (2013), Het Energieakkoord: wat gaat het betekenen?
Inschatting van de gemaakte afspraken. Petten: Energieonderzoek
Centrum Nederland, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

ICIS (2013), Asian ethylene margins soar on China stimulus, plant
outages. Website: http://www.icis.com/blogs/chemicals-and-theeconomy/2013/11/asian-ethylene-margins-soar-chinastimulus-plant-outages (geraadpleegd op 17 september 2014).

ECN & SEO (2013), Naar een breder afwegings- en reguleringskader voor
investeringen in interconnectoren: de Maatschappelijke Kosten-Baten
Analyse (MKBA). ECN-E--13-021, Petten: Energieonderzoek Centrum
Nederland.

LEI (2013), Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2012.
LEI-rapport 2013-061; Den Haag: Landbouweconomisch Instituut

Geilenkirchen G., R. Kok, A. Hoen, F. van der Linden & H. Nijland
(2014), Belastingkortingen voor zuinige auto’s: afwegingen voor
fiscaal beleid. PBL-Publicatienummer: 1250 , Den Haag: Planbureau
voor de Leefomgeving.

LEI (2014), Agrimatie - informatie over de agrosector. Online
informatie, Den Haag: Landbouweconomisch Instituut.
Ministerie van I&M (2014), Voorgestelde wijzingen energie­
besparing. Website: http://www.infomil.nl/onderwerpen/duurzame/
energie/erkende-maatregelen/wijziging/; Kenniscentrum InfoMil.

Gerdes, J. & P. Boonekamp (2012), Energiebesparing in Nederland
2000-2010. ECN-E--12-061, Petten: Energieonderzoek Centrum
Nederland.

NEa (2013), Naleving jaarverplichting 2012 hernieuwbare energie
vervoer en verplichting brandstoffen luchtverontreiniging. Den
Haag: Nederlandse Emissieautoriteit.

Groen Gas (2014), Green Gas Green Deal.
Website: http://groengas.nl/over-ons/green-gas-green-deal/;
Stichting Groen Gas Nederland.

PBL & ECN (2012), Referentieraming Energie en Emissies:
Actualisatie 2012. Energie en emissies in de jaren 2012, 2020 en 2030.

Hoen, A., G.P. Geilenkirchen & H. Elzenga (2014), Achtergronden
van de NEV-raming verkeer en vervoer. Den Haag: Planbureau voor
de Leefomgeving.

167

Rijksoverheid (2011), Elektrisch rijden in de versnelling. Plan van
Aanpak 2011-2015. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie.

DNV.GL (2014), Review uitrol strategie TenneT wind op zee (publieksversie). Arnhem: DNV.GL Energy.
Ecorys (2010), Versterking van de Nederlandse Duurzame Energiesector,
Rotterdam: Ecorys.

RVO.nl (2014), Monitoring Energiebesparing Gebouwde Omgeving 2013.
Den Haag: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Fraunhofer (2013), Stromgestehungskosten erneuerbare Energien.
Freiburg: Fraunhofer-Institut für solare Energiesysteme.

Sijm, J.P.M. (2014). Cost and revenue related impacts of integrating
electricity from variable renewable energy into the power system - A
review of recent literature. ECN--E-14-022, Petten: Energieonderzoek
Centrum Nederland.

Geilenkirchen G., R. Kok, A. Hoen, F. van der Linden, H. Nijland
(2014), Belastingkortingen voor zuinige auto’s: afwegingen voor fiscaal
beleid. PBL-Publicatienummer: 1250 , Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving.

Tigchelaar, C. (2014), Nulmeting subsidieregeling voor verhuurders.
ECN-N--14-015, Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland.

GL Garrad Hassan (2013), Offshore wind 10 Years 10 Lessons,
Reflections on a decade of experience.

TNO (2014), Update analysis of real-world fuel consumption of business
passenger cars based on Travelcard Netherlands fuelpass data. TNO 2014
R 11063, Delft: TNO Earth, Life & Social Sciences.

Global EV Outlook (2013), Understanding the Electric Vehicle
Landscape to 2020. Paris: International Energy Agency.

VLEHAN (2014), Jaaroverzicht 2013. Vereniging leveranciers
huishoudelijke apparaten Nederland.

IEA (2013), Technology roadmap. Wind energy. Paris: International
Energy Agency.

Hoofdstuk 5

IRENA (2012), Renewable energy technologies: cost analysis series.
Volume 1: Power Sector, Issue 5/5. Wind Power. Working paper
International Renewable Energy Agency.

Bettencourt, L.M.A., J.E. Trancik & J. Kaur (2013), Determinants of
the pace of global innovation in energy technologies. PLoS ONE 8(10):
1-6.

Ministerie van I&M (2014), Een duurzame brandstofvisie met

168

LEF. De belangrijkste uitkomsten uit het SER-visietraject naar een
duurzame brandstoffenmix in Nederland. Den Haag: Ministerie van
Infrastructuur en Milieu.

energie-innovatie Inzichten van experts uit de ‘gouden driehoek’.
PBL-publicatienummer 1547, Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving.

Navigant (2013), U.S. Offshore Wind Manufacturing and Supply Chain
Development.

Van Zuijlen, E. (2014), Presentatie tijdens Match Making Day 2014. TKI
Wind op Zee.

PBL & ECN (2011), Naar een schone economie in 2050: routes verkend.
Hoe Nederland klimaatneutraal kan worden. PBL-publicatienummer
500083014, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving; Petten:
Energieonderzoek Centrum Nederland.

Hoofdstuk 6
CBS (2014a), Economic Radar of the Sustainable Energy Sector in the
Netherlands, 2008-2011. Edition 2014, Den Haag/Heerlen: Statistics
Netherlands.

Platzer, M. D. (2012), U.S. wind turbine manufacturing: Federal support for
an emerging industry. Washington, DC: Congressional Research Service.

CBS (2014b), Afbakening energiesector voor de NEV2014. Den Haag/
Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

Shahan, Z. (2013), Electric vehicle market share in 19 countries. ABB
Conversations.

CBS (2014c), Nationale rekeningen voldoen aan nieuwe internationale
richtlijnen. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

SMZ (2014), Inventarisatie PV markt Nederland. Prijsontwikkelingen in
2014. Utrecht: Stichting Monitoring Zonnestroom.
The Crown Estate (2012), Offshore Wind Cost Reduction. Pathways
Study, London: The Crown Estate.

ECN & PBL (2013), Het Energieakkoord: wat gaat het betekenen?
Inschatting van de gemaakte afspraken. Petten: Energieonderzoek
Centrum Nederland, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

TNO (2013), Praktijkverbruik van zakelijke personenauto’s en plug-in
voertuigen. Rapportnummer: 2013 R10703, Delft: TNO.

RVO.nl (2014), Energie-investeringsaftrek (EIA). jaarverslag 2013.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Van der Vooren, A. & J. Ros (2014), De Topsector Energie en

IEA (2013), World Energy Outlook 2013. Paris: International Energy Agency.

169

B

Bijlage A
Maatregelen
meegenomen
in de NEV

170

Welke maatregelen zijn meegenomen in de NEV?
In onderstaande tabel wordt per sector aangegeven welke
maatregelen van overheden of andere maatschappelijke actoren
al dan niet zijn meegenomen in de beleidsvarianten van de NEV.
De variant ‘vastgesteld beleid’ gaat uit van concrete, officieel

Algemeen

sector

gepubliceerde of zoveel mogelijk bindende maatregelen. De variant
‘voorgenomen beleid’ gaat daarnaast uit van openbare voornemens
voor maatregelen die begin mei concreet genoeg waren om in de
berekeningen te verwerken.

vastgesteld

voorgenomen

VAMIL/MIA-regeling

maatregel

ja

ja

EIA-regeling

ja

ja

Wijziging Uitvoeringsregeling EIA

ja

ja

Europese CO2-emissiehandel (ETS)

ja

nee

Europese CO2-emissiehandel (ETS) Aanscherping, backloading en market stability reserve

nee

ja

Green Deals

ja

ja

Wet Milieubeheer (Wm) / Activiteitenbesluit en -regeling

ja

ja

Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) / Besluit omgevingsrecht en -regeling

ja

nee

UNECE Protocol on Heavy Metals

ja

nee

Aanpassing Richtlijn emissie-eisen middelgrote stookinstallaties (voorstel 2013)

ja

ja

Aanscherping Besluit emissie-eisen middelgrote stookinstallaties (BEMS) per 1 april 2010

Energie

sector

maatregel

ja
vastgesteld

ja
voorgenomen

Expertisecentrum Warmte

ja

ja

Energiebelasting + opslag duurzame energie

ja

ja

Kolenbelasting

ja

ja

MEP-regeling

ja

ja

SDE-regeling

ja

ja

171

Energie

sector

maatregel

vastgesteld

voorgenomen

SDE+ regeling

ja

nee

SDE+ regeling. Budget idem als vaststaand; WoZ tenders afgeschermd budget

nee

ja

Congestiemanagement

ja

ja

CCS-demo’s

nee

nee

CCS R&D-programma CATO-2

nee

nee

Afspraken met elektriciteitsproducenten over plafond voor SO2 (13,5 miljoen kg in 2010 tot 2020)

ja

ja

Structuurvisie rijk (WOL)

ja

ja

Provinciale spoorboekje en regie (WOL)

nee

nee

Aanpassing Omgevingswet met participatieplan (WOL)

nee

nee

Gedragscode initiatiefnemers (WOL)

ja

ja

Uitrolplan IPO-Rijk (WOL)

nee

nee

Uitvoeringswet (WOZ)

nee

ja

AMVB SDE + (WOZ)

nee

nee

STROOM wetgeving (WOZ)

nee

nee

demopark (WOZ)

nee

nee

AMvB Biomassa duurzaamheidscriteria

nee

nee

Loket voor knelpunten regelgeving bij biomassacriteria

nee

nee

Routekaart regelgeving bedrijfspanden

nee

nee

Routekaart afvalverbranding, houtkachels , open haarden

nee

nee

Routekaart groen gas en vergisting regionale biomassa

nee

nee

Routekaart duurzame warmte, wko en geothermie in industrie en mkb

nee

nee

Garantieregeling geothermie

ja

ja

Onderzoek wko en groen gas t.b.v. level playing

nee

nee

Vertalen onderzoek BIO wkk (SDE+)

nee

nee

172

Energie

sector

maatregel

vastgesteld

voorgenomen

Verkenning 2de helft 2014 borging 14 % met 375 mln (SDE+)

nee

nee

Goede ruimtelijke inpassing bij vrijwaringsgebieden (decentrale energie)

nee

nee

Bouwregelgeving aanpassen, actualiseren vergunningsprocedures gericht op snellere toepassing van innovaties en
verkorten doorlooptijden (decentrale energie)

nee

nee

Netinpassing en invoedingscondities, versterken draagvlak en andere specifieke knelpunten die opschaling beperken
(decentrale energie)

nee

nee

Handreikingen voor de waterschappen (decentrale energie)

nee

nee

VNG ontwikkelt een ondersteuningsstructuur (decentrale energie)

nee

nee

VNG maakt aanpak gericht op windmolens

nee

nee

Certificering DDE: eerste pilot met één productcertificaat en één uitvoeringscertificaat

nee

nee

Verwarmingssystemen verplicht van een energielabel voorzien per september 2015

nee

nee

Verlaagd tarief in belastingplan 2014

ja

ja

Investeringsuitrol net op zee vanaf 2017 e.v.

nee

nee

Proeftuinoverzicht en opschalingsaanpak (smart grids)

nee

nee

Resultaten in EU verband: na voorbereidingsfase die nu loopt worden netcodes vastgesteld in EU regels in 2015/16

nee

nee

Gezamenlijk lobbyplan over versterking EU ETS

nee

nee

Regeling Indirecte Emissiekosten ETS

nee

nee

Maatregelen i.v.m. verlies banen kolencentrales

nee

nee

Aanpak vaklieden voor HCA

nee

nee

Intersectorale pilot ‘green skills’

nee

nee

Bevordering duurzame arbeidsverhoudingen

nee

nee

Innovatie binnen SDE+

nee

nee

Innovatie demonstratie en export

nee

nee

Versnelling innovatie

nee

nee

173

sector

maatregel

vastgesteld

Energie

Stimuleren innovatie inkoop

Industrie

sector

Gebouwde
omgeving

sector

voorgenomen

nee

nee

Experimenteerruimte Omgevingswet naar analogie stroom

nee

nee

MKB-loket in Topsector Energie

nee

nee

Green deal expertisecentrum financiering

nee

nee

Opschaling duurzame warmte

nee

nee

maatregel

vastgesteld

Meerjarenafspraak energie-efficiency ETS-bedrijven (MEE)

ja

voorgenomen
ja

Meerjarenafspraken energie-efficiency

ja

ja

N2O salpeterzuurindustrie onder ETS

ja

ja

Afspraken met raffinaderijen over plafond voor SO2

ja

nee

Afspraken met raffinaderijen over plafond voor SO2. Aanscherping naar 14,5 miljoen kg

nee

ja

Taakstelling fijn stof bij de industrie

ja

ja

Aanscherping prestatienorm NOx-emissiehandel van 40 naar 37 g NOx/GJ in 2013

ja

nee

Afschaffen NOx-emissiehandel vanaf 2013

nee

ja

1e selectie erkende besparingsmaatregelen in WMB

nee

nee

Prestatieafspraken handhaving met gemeenten

nee

nee

Terms of Reference Expertisecentrum

nee

nee

Raamwerk 1-op-1 afspraken met MEE-bedrijven

nee

nee

Richtlijn auto airco’s (EG2006b)

ja

ja

Nieuwe Gefluoreerde gassen verordening (2014)

ja

ja

maatregel

vastgesteld

voorgenomen

Ecodesign richtlijn

ja

ja

Energie Prestatie Normen en Lenteakkoord (woningen)

ja

nee

Energie Prestatie Normen en Lenteakkoord (woningen). Verdere aanscherping naar EPC van 0,4 in 2015 energieneutraal na 2020

nee

ja

174

Gebouwde omgeving

sector

maatregel

vastgesteld

voorgenomen

Energie Prestatie Normen en Lenteakkoord (utiliteiten)

ja

nee

Energie Prestatie Normen en Lenteakkoord (utiliteiten). Aanscherping utiliteitsbouw 50% in 2015 energieneutraal na 2020

nee

ja

Voorbeeldrol Rijksgebouwendienst

ja

nee

Voorbeeldrol Rijksgebouwendienst. Aanscherping EPC 50% in 2017

nee

ja

Convenant Meer met Minder

ja

ja

Regeling groenprojecten

ja

ja

Btw-verlaging isolatie

ja

ja

Convenant met woningcorporaties

ja

ja

Aanpassing Woningwaarderingstelsel

ja

ja

Handhaving Wet Milieubeheer

ja

nee

Handhaving Wet Milieubeheer. Versterkte aanpak via erkende maatregellijsten

nee

ja

Blok-voor-Blok-aanpak

ja

ja

Nationaal Energiebespaarfonds (NEF)

ja

ja

Verruiming hypotheekruimte voor het nemen van energiebesparende maatregelen (ltv en lti toets);

ja

ja

Tijdelijke regeling hypothecair krediet 2012 (laatste wijziging november 2013)

ja

ja

Minimumeisen (energieprestatie-eisen bij ingrijpende renovatie, rendementseisen technische bouwsystemen):
Bouwbesluit en bijbehorende regeling (1 juli 2013 in werking)

ja

ja

Keuring airco: Beg en Reg (1 december 2013 in werking)

ja

ja

Energielabel ubouw: Beg en Reg (gepubliceerd en vanaf 1 juli 2014 in werking)

ja

ja

Ondersteuningsstructuur gemeenten; plan van aanpak en subsidieverzoek VNG afgerond

ja

ja

Ecodesign eisen voor kleine gas- en oliegestookte ketels (Verordening 813/2013)

ja

ja

Ondersteuningsstructuur VNG gebouwde omgeving

ja

ja

Regionale energieloketten

ja

ja

Campagneplan voorlichting woonconsumenten

ja

ja

175

Gebouwde omgeving

sector

maatregel

vastgesteld
ja

Methodiek indicatief label

ja

ja

Indicatief label beschikbaar

ja

ja

Glas­tuinbouw

ja

Versturen wettelijk label

ja

ja

AMvB EPC (2015)

ja

ja

Wijziging hypotheekregeling

ja

ja

Revolverend fonds koop

ja

ja

Revolverend fonds huur

ja

ja

Integrale ontzorging

ja

ja

Uitvoering convenant Energiebesparing huur

ja

ja

EPK afspraken(pilot; in 2015 mogelijk verplicht)

ja

ja

Uitvoering programma Stroomversnelling

ja

ja

Subsidieregeling huursector

ja

ja

Repeteerbare aanpak maatschappelijk vastgoed

nee

nee

Renovatie openbare verlichting
sector

voorgenomen

Regeling derdenplaatsingen slimme meters

nee

maatregel

vastgesteld

nee
voorgenomen

Voortzetting afspraken Kas als Energiebron

ja

ja

Proof-of-principle (onderdeel afspraken Kas als Energiebron - KaE)

ja

ja

Regeling energienetwerken

ja

ja

Garantstellingsfaciliteit aardwarmte

ja

ja

CO2-kostenvereveningsysteem

ja

nee

CO2-kostenvereveningsysteem. Aangepast vanaf 2015; nu met individuele toewijzingen

nee

ja

Financiering Kas als Energiebron

ja

ja

Financiering geothermie

ja

ja

176

Glas­­tuinbouw

sector

Land- en tuinbouw

sector

maatregel

vastgesteld

Financiering begeleiding Het Nieuwe Telen

ja

PvA marktpositionering E-efficiëntie producten

nee

nee

Herijking Agroconvenant

nee

nee

maatregel

vastgesteld

Verkeer

voorgenomen

Convenant (oftewel Innovatie- en Actieprogramma) Schone en Zuinige Agrosectoren

ja

Jaarwerkprogramma’s kleine sectoren

ja

ja

Innovatieprogramma Samenwerken bij Innovatie (inclusief Nieuwe Uitdagingen)

ja

ja

ja

Innovatieprogramma Emissiearm veevoer

ja

ja

Innovatieprogramma Biobased Economy

ja

ja

Small Business Innovation Research programma

ja

ja

Subsidieregeling Praktijknetwerken

ja

ja

Subsidieregeling Milieuvriendelijke maatregelen

ja

ja

Luchtwassers stallen intensieve veehouderij (algemene subsidie + subsidieregeling gericht op sanering van
pluimveestallen)

ja

ja

Besluit huisvesting – emissiearme stallen verplicht in intensieve veehouderij vanaf 2013

ja

ja

Subsidie sanering fijnstof emissies pluimveestallen

ja

ja

Subsidie combi-luchtwassers intensieve veehouderij

ja

ja

Programmatische aanpak Stikstof

nee

ja

Innovatiecontracten
sector

voorgenomen

ja

ja

maatregel

vastgesteld

nee
voorgenomen

Besluit hernieuwbare energie vervoer

ja

nee

Besluit hernieuwbare energie vervoer. Versneld groeipad naar 10% in 2017 (volgens kamerstuk 32 813 nr23)

nee

ja

Richtlijn hernieuwbare energie

ja

ja

Aangepaste Richtlijn Brandstofkwaliteit (98/70/EC)

ja

ja

177

sector

maatregel

vastgesteld

Verkeer

Fiscale vergroening (autobelasting en accijnzen)

voorgenomen

ja

ja

EU-norm CO2-emissie nieuwe personenauto’s

ja

ja

Verordening rolweerstand autobanden (EG/661/2009)

ja

ja

EU-norm CO2-emissie nieuwe bestelauto’s

ja

ja

Duurzaam inkoopbeleid

ja

ja

Proeftuinen voor duurzame mobiliteit (elektrisch vervoer)

ja

ja

Proeftuinen voor duurzame mobiliteit (waterstof en overig)

ja

ja

Programma duurzame logistiek

ja

ja

Het Nieuwe Rijden (fase 1 t/m 3)

ja

ja

Platform slim werken slim reizen

ja

ja

Programma beter benutten

ja

ja

Meerjarenafspraken energiebesparing NS (2000-2010)

ja

ja

MJA3-rail

ja

ja

Sectorconvenant Verkeer en Vervoer: Duurzaamheid in Beweging

ja

ja

Verhogen maximumsnelheid op snelwegen tot 130 km/u

ja

ja

EEDI/SEEMP zeeschepen

ja

ja

Slim Reisbudget

ja

ja

Regeerakkoord Rutte II

ja

ja

Herfstakkoord 2013

ja

ja

Proeftuinprogramma Truck van de Toekomst

ja

ja

IMO-eisen uit 2008 voor zeescheepvaart

ja

ja

Euro-normen voor personen- en bestelauto’s tot en met Euro-6

ja

ja

Euro-normen voor zwaar verkeer tot en met Euro-VI

ja

ja

Herziening brandstofkwaliteitsrichtlijn binnenvaart en MWT

ja

ja

178

Verkeer

sector

maatregel

vastgesteld

voorgenomen

Beperking BPM (belasting personenauto’s en motorrijwielen)

ja

ja

Beperking MRB (motorrijtuigenbelasting) voordeel grijs kenteken

ja

ja

Verhoging dieselaccijns met 3 eurocent per liter in 2008

ja

ja

Stimulering Euro-6 personenauto’s vanaf 1 jan 2011 (Belastingplan 2010)

ja

ja

SO2 emissiecontrole gebieden Noordzee

ja

ja

Stimulering Euro-VI vrachtauto’s en bussen

ja

ja

Stimulering Euro-VI bestelauto’s en taxi’s

ja

ja

Walstroom Schiphol

ja

ja

Versoepeling NRMM richtlijn

ja

ja

Toepassing vaste stroomaansluiting en voorziening preconditioned air Schiphol vanaf 2010

ja

ja

Beperking groei Schiphol (uitvoering advies Alderstafel middellange termijn)

nee

nee

Green deal zero emissie

ja

ja

Fiscale stimulering ultrazuinige auto’s

ja

ja

Autobrief 2.0

nee

nee

Green deal CO2-reductie grote bedrijven

nee

nee

Duurzaam inkopen RWS (aansluiten bij green deal GWW)

ja

ja

Het nieuwe rijden 3.0

nee

nee

Campagne bewust gebruik

nee

nee

Stimuleren CO2-neutraal OV

nee

nee

Green deal schone tweewielers

nee

nee

Duurzame logistiek

ja

ja

Lean and green personal mobility, Hopper

nee

nee

179

180