Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 995

Aanpak Wijken

Nr. 84

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 oktober 2010
Zoals afgesproken wordt u jaarlijks in het najaar op de hoogte gebracht
van de (beleids-)ontwikkelingen rond de wijkenaanpak. Hierbij bied ik u de
Voortgangrapportage Wijkenaanpak 2010 aan. Het bijgevoegde magazine
Nog meer wijken in uitvoering geeft inzicht in de voortgang in de wijken
zelf1.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
E. van Middelkoop

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.

kst-30995-84
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

1

Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2010
Inleiding
Het kabinet is in 2007 gestart met de wijkenaanpak omdat te veel wijken
achterop dreigden te raken. De Toekomstverkenning op Stedelijke
Vernieuwing1 luidde een jaar eerder de noodklok. Veertig wijken in
Nederland bevonden zich op dat moment in de gevarenzone. Met alle
gevolgen van dien voor de economische kracht van regio’s, voor de
sociale samenhang binnen steden en voor de kansen van bewoners in de
wijken. Niets doen was geen optie. De problemen in de wijken zijn
daarvoor te groot. Bovendien hebben de gevolgen hun weerslag ver
buiten de wijken. Het is daarom een bewuste keuze geweest om hier als
rijksoverheid – tijdelijk, maar langdurig – actief op in te springen. In
Nederland spelen weliswaar niet de immense problemen zoals in Frankrijk
en België, maar die kant mag het ook niet op gaan. Het rijk heeft zich voor
10 jaar gecommitteerd aan de aanpak. Dat is vastgelegd in charters tussen
de betrokken gemeenten en 14 bewindspersonen. Met de corporaties
heeft het kabinet afgesproken dat de sector gedurende 10 jaar jaarlijks
250 miljoen investeert in de aandachtswijken.
Op een derde van de rit is al vooruitgang in de aandachtswijken zichtbaar.
Complimenten daarvoor aan bewoners, corporaties en gemeenten. Breed
leeft consensus dat de aanpak op de goede weg zit. Het wijkgericht
werken heeft een plek gekregen in de nieuwe collegeprogramma’s van de
betrokken gemeenten. Corporaties zien de meerwaarde en willen de
komende periode door op de ingeslagen weg. U bent daar bij brief van
7 juli 2010 uitgebreid over geïnformeerd2. Corporaties, bewoners en
gemeenten geven aan de rol van het rijk te waarderen; het geeft richting
en houdt de druk erop. De aanpak lijkt op een punt te zijn beland waarop
enerzijds het partnerschap groeit en resultaten zichtbaar worden, maar
anderzijds de voortgang nog fragiel is en de aanpak onvoldoende
verankerd. Het kabinet en ieder die zich bij de wijkenaanpak betrokken
weet, zijn zich ervan bewust dat de aanpak gezien de aard van de
problematiek een lange adem vergt.
Leeswijzer

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
30 128, nr. 12.
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
30 995, nr. 81.
3
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.

Deze voortgangsrapportage blikt terug, niet vooruit. Bij dat terugblikken
wordt weer duidelijk dat – hoewel we in Nederland ervaring hebben met
stedenbeleid en met vormen van wijkgericht werken – er voor deze
specifieke opgave geen blauwdruk lag. Geen enkele partij heeft de
afgelopen decennia in z’n eentje het tij kunnen keren. We hebben nu twee
uitvoeringsjaren achter de rug en inmiddels beginnen de contouren van
«een methode» te ontstaan. De zogenaamde principes van een effectieve
wijkenaanpak vindt u hieronder en vormen de rode draden in deze
rapportage. In het bijgevoegde magazine Nog meer wijken in uitvoering
2010 worden de ontwikkelingen in de wijken beschreven. Ook bijgevoegd
is de Bewonerspeilingen Aandachtswijken 2010 met daarin de meningen
van bewoners over de ontwikkelingen in hun wijk gebundeld3. Daarnaast
treft u het eerste advies van de Wetenschappelijke Commissie Wijkenaanpak aan. Deze commissie adviseert over de bruikbaarheid van
onderzoeken voor de evaluatie en bijstelling van de uitvoering van de
wijkenaanpak3. Het vierde bijgevoegde document betreft Lessen uit de
wijkenaanpak; door de ogen van wetenschappers3. Ten slotte wordt u de
notitie van het Zijlstra Center toegezonden over de eerste fase van het
onderzoek naar de meerwaarde van maatschappelijke investeringen door
corporaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

2

Met deze Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2010 wordt voldaan aan
een aantal toezeggingen die zijn gedaan tijdens het laatste debat over de
Wijkenaanpak1. Zo wordt in voorliggende rapportage de verbinding
gelegd tussen de 40 aandachtswijken enerzijds en de Ortegagemeenten
anderzijds. Daarnaast komt op verzoek van uw Kamer het delen van
kennis uitgebreid aan de orde en wordt inzicht geboden in wat de
succesfactoren zijn waardoor sommige wijken wel en andere niet tegen
een stootje blijken te kunnen in periodes van economische neergang. Ten
slotte, is een reactie verwerkt op de informatie van de VVD-fractie over de
Centrale Drugs Registratie waar het Meldpunt Ongewenst Huurgedrag
mee bezig is.
Box 1: Een effectieve wijkenaanpak ....
1 is wijkgericht; bewoners en wijk staan centraal
Programma’s en middelen worden met voorrang ingezet in die
gebieden waar de problemen het grootst zijn. Niet langs sectorale
lijnen, maar in samenhang; zowel fysiek als sociaaleconomisch.
Lokale coalities van gemeente, corporaties, bewoners, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven stellen samen een integrale
probleemanalyse op en voeren die uit. Krachten worden gebundeld.
De aanpak is van en voor iedereen.
2 heeft een norm, boekt en bewaakt resultaten
Er is een concrete doelstelling en er worden duidelijke afspraken
gemaakt over wie wat wanneer bijdraagt. Dat geeft zekerheid en
vertrouwen. Essentieel is het op reguliere basis monitoren en
evalueren. Wat werkt wel, wat werkt niet.
3 betrekt bewoners
De vragen en opgaven van bewoners staan centraal binnen de
aanpak. Bewoners praten en denken mee. Bewonersbetrokkenheid
leidt tot zelfwerkzaamheid, brede betrokkenheid en eigen verantwoordelijkheid.
4 verbindt partijen
De wijkenaanpak kent coalities; van corporaties – bewoners –
overheid – middenveld. Dit biedt kansen voor duurzame en efficiënte
oplossingen. De kwaliteit van deze coalities op wijkniveau bepaalt in
grote mate de succeskans van de wijkenaanpak.
5 is innovatief en een lerende aanpak
De mogelijkheid en ruimte die de wijkenaanpak biedt voor het
gezamenlijk zoeken naar oplossingen is waardevol. Continu wordt
geïnvesteerd in het breed overdragen van kennis over effectieve en
doelmatige oplossingen. Het leren staat nooit stil. We blijven kritisch
kijken en – afhankelijk van wijk of specifiek uitvoeringsprobleem –
aanpassen.
6 is verankerd
Hardnekkige problemen vragen om langdurige aandacht en inzet. In
de wijkenaanpak komen succesvolle aanpakken naar boven,
belangrijk is om deze aanpakken duurzaam te verankeren. Niet naast
lopende instrumenten, maar in plaats daarvan.
1 ... is wijkgericht; bewoners en wijk staan centraal

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
30 995, nr. 78.

De problemen in de aandachtswijken zijn niet uitsluitend sociaal of fysiek
of economisch dan wel demografisch, maar hebben een meervoudig
karakter. Zo is het aandeel woningen van lage kwaliteit er ruim twee keer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

3

zo hoog, het gemiddeld huishoudinkomen ruim 25% lager dan het
landelijk gemiddelde, en de werkloosheid fors. In deze wijken gaan meer
kinderen naar het vmbo en relatief veel jongeren verlaten school zonder
startkwalificatie. Ook de achterstanden op het terrein van gezondheid zijn
fors: bewoners uit de 40 aandachtswijken sterven gemiddeld zes jaar
eerder dan elders. Generiek, sectoraal beleid alleen volstaat niet bij
dergelijke meervoudige en complexe opgaven. De wijkenaanpak pakt de
problemen daarom gebiedsgericht aan; gelijktijdig en in samenhang, daar
waar de problemen het grootst zijn, met de opgaven van de wijk en haar
bewoners centraal gesteld. Het primaat ligt bij lokale coalities van
bewoners, corporaties, gemeente en andere partners, die samen
wijkactieplannen maken en uitvoeren. Het rijk is partner en ondersteunt.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie is systeemverantwoordelijk.
In het rapport Krachtwijken; monitoring en verantwoording van beleid1
van de Algemene Rekenkamer wordt het als volgt weergegeven:

Uit: ARK rapport – Krachtwijken; Monitoring en verantwoording van beleid

Box 2: Experiment Samenhang in de wijk
Ondanks consensus over de noodzaak gaat het in de dagelijkse
uitvoeringspraktijk vormgeven van een gebiedsgerichte aanpak –
binnen een sectoraal georganiseerde omgeving – niet vanzelf. Na
1,5 jaar intensief experimenteren met zeven gemeenten en met inzet
van externe experts, dienen zich waardevolle lessen aan. We leren in
de praktijk van de wijkenaanpak dat een nuchtere, pragmatische
benadering leidt tot de beste resultaten: «Samenhang light». Niet
beginnen bij institutionele discussies over mandaat en organisatie,
maar de inhoudelijke vraagstukken uit de wijk laten bepalen op
welke wijze de samenhangende aanpak ingericht wordt en welke
partijen aan zet zijn. Kies liever voor een kleine slagvaardige
gideonsbende dan voor een hol samenwerkingsverband met alle
«usual suspects». Binnen de gemeentelijke organisatie moet het
spanningsveld tussen sectoraal en gebiedsgericht werken productief
worden gemaakt. Maart 2011wordt het experiment Samenhang in de
wijk afgerond. De resultaten worden breed verspreid.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
31 723, nrs. 1 en 2.

De meerwaarde van het wijkgericht werken binnen de aanpak komt mooi
tot uiting in het partnerschap met Rotterdam Zuid. De problemen daar zijn
weliswaar vergelijkbaar met die van de andere aandachtswijken, maar de
schaalgrootte en de omvang zijn uniek in Nederland. Mijn voorganger
oud-minister Van der Laan heeft de stad vanuit het rijk ondersteuning

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

4

aangeboden. De heren Deetman en Mans werken momenteel aan een
advies voor het aanpakken van de woningmarkt, het gebrek aan waardecreatie en de sociaaleconomische situatie aldaar.
2 ... heeft een norm, boekt en bewaakt resultaten
Doelstelling is dat de achterstandswijken binnen 8 tot 10 jaar toegroeien
naar het stedelijk gemiddelde. De voortgang wordt nauwgezet gevolgd. U
bent juli 2008 uitgebreid geïnformeerd over de informatiestructuur rond
de wijkenaanpak1. Met uw Kamer is gewisseld dat de aanpak een lange
adem vergt. Door het multidimensionale karakter van de problematiek is
het bovendien vrijwel onmogelijk om een directe relatie te leggen tussen
beleidsinzet en de voortgang. Daarom is in samenspraak met u een mix
van methoden ingezet, waarop niet zozeer het afrekenen van de
uitvoerders voorop staat, als wel het beleidsleren. De Algemene Rekenkamer2 heeft – net als uw Kamer – instemmend gereageerd op de
ontwikkelde mix. Deze bestaat uit een landelijke outcomemonitor,
longitudinaal onderzoek, onderzoek naar waterbedeffecten, outputmonitoring, de kwaliteitskaart bewonersparticipatie, een bewonerspeiling en de
Leefbaarometer.
Waar vorig jaar de actualisatie van de Leefbaarometer en het onderzoek
naar waterbedeffecten centraal stonden, kan in deze Voortgangsrapportage 2010 gebruik worden gemaakt van de actualisatie van de
CBS-Outcomemonitor 2010 op Statline. Later deze maand ontvangt uw
Kamer het eerste voortgangsrapport van het CBS3. Daarin wordt de
ontwikkeling van de wijken tussen 2007 en 2010 beschreven op de
verschillende beleidsterreinen: in hoeverre hebben de aandachtwijken
hun achterstand op het stedelijk gemiddelde ingelopen. Het CBS
concludeert voorlopig dat er nog geen grote uitschieters zichtbaar zijn.
Dat is ook niet zo verwonderlijk. De aanpak is pas op een derde van de rit.
Bovendien heeft de meting van het CBS betrekking op de periode vanaf
2007, terwijl de uitvoeringsfase van de wijkenaanpak in 2008 startte. Wel
ziet het CBS bewegingen op de thema’s uit de Wijkactieplannen.
Hieronder zijn enkele ontwikkelingen en signalen uitgelicht op de
verschillende beleidsterreinen en opgaven van de wijkenaanpak. Dan gaat
het om wonen, werken, leren & opgroeien, veiligheid en integratie. Maar
ook om hoe bewoners hun wijk ervaren en welke resultaten zijn geboekt
bij het verbinden van partijen.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
30 995, nr. 50.
2
ARK rapport – Krachtwijken Monitoring en
verantwoording van beleid.
3
Elke twee jaar publiceert het CBS een
rapportage op basis van de monitor. De
nulmeting is in juli 2008 verschenen (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995,
nr. 54).
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
27 562, nr. 48.

Uit reacties van bewoners in het WoonOnderzoek Nederland 20094 blijkt
dat de aandachtswijken in het algemeen vooruitgaan en een beter
toekomstperspectief hebben. De bewoners zien de toekomst hoopvol
tegemoet. Dit is in lijn met de Leefbaarometer 2008 waarin ook geconstateerd wordt dat de leefbaarheid in de wijken vooruit gaat. Maar het is een
trendbreuk ten opzichte van eerdere metingen in het kader van het
WoonOnderzoek; eerder waren bewoners uit de aandachtswijken zeer
negatief over de toekomst van hun wijk. In 2009 zijn er voor het eerst
meer bewoners die een vooruitgang verwachten. Deze ontwikkeling geeft
vertrouwen en is essentieel voor duurzame verbetering in de wijken.Over
de situatie in hun wijk zijn bewoners uit de aandachtswijken veelal minder
tevreden dan bewoners elders, zo blijkt uit de Bewonerspeilingen
Aandachtswijken 2010. Dat is niet verwonderlijk. De 40 wijken zijn immers
geselecteerd op achterstanden. Positieve ontwikkeling is dat de verschillen in veel steden kleiner worden. Dit geldt vooral voor bewonersparticipatie en de ontwikkeling van de buurt. Op die thema’s scoren veel wijken
zelfs beter dan het stedelijk gemiddelde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

5

Voortgang werk en wijkeconomie
De meetperiode van de Outcomemonitor wordt gekenmerkt door
hoogconjunctuur in 2007, vervolgens medio 2008 door het uitbreken van
een wereldwijde financiële crisis, en tot slot vanaf februari 2010 door
voorzichtig economisch herstel1. De ontwikkelingen op het gebeid van
werk in de aandachtswijken en de G18 dienen geplaatst te worden in dit
bredere perspectief van de landelijke economie en arbeidsmarkt, maar
met de kanttekeningen dat de begin- en eindpunten van de meetperiode
niet samenvallen met de omslagpunten in de conjunctuur. Onderstaand
een grafiek waarin per Outcome-indicator op het terrein van werken
duidelijk is wat op het moment van de laatste meting de afstand is tot het
stedelijk gemiddelde.

1
Zie o.a. ministerie van SZW, Monitor
Arbeidsmarkt, augustus 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

6

Grafiek: Outcome indicatoren op de dimensie werken: aandachtswijken tov van het
G18 gemiddelde*

* Het G18 gemiddelde is voor elke indicator op 1 gesteld.
Bron: CBS-Outcomemonitor Wijkenaanpak

Het algehele beeld van de ontwikkeling van de afstand tussen de
aandachtswijken en de G18 is wisselend. Het aandeel WW-uitkeringen
nam in deze periode toe zowel in de aandachtswijken (van 2,5% naar
3,0%) als in de G18 (van 2,2% naar 2,7%). De afstand van de aandachtswijken tot het G18 gemiddelde groeit daardoor licht. Dit beeld geldt voor
bijna drie vijfde van de aandachtswijken.
Aandeel WW-uitkeringen

Bron: CBS-Outcomemonitor Wijkenaanpak

Positiever is het beeld bij inkomsten uit arbeid en bij niet-werkend
werkzoekenden (NWW-ers) en niet-werkend werkzoekende jongeren. De
achterstand in de aandachtswijken ten opzichte van de G18 als geheel laat
een lichte verbetering zien bij inkomsten uit arbeid. In de loop van 2009
groeit het aandeel NWW-ers in de G18 sterker dan in de aandachtswijken,
waardoor uiteindelijk de achterstand op het stedelijk gemiddelde begin
2010 kleiner is dan begin 2007. Dit geldt voor twee derde van de wijken.
Aandeel niet-werkend werkzoekenden (NWW-ers)

Bron: CBS-Outcomemonitor Wijkenaanpak

Bij het aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en langdurige bijstand
blijft de achterstand op het G18 onverminderd hoog. Een goede ontwikkeling is dat in verschillende aandachtswijken wordt ingezet om werklozen
met een grote afstand tot de arbeidsmarkt actief te laten participeren in de
wijk (zie verder box 3).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

7

Opmerkelijk is dat uit cijfers van het UWV blijkt dat de daling van het
aantal NWW-ers vanaf februari 2010 in de aandachtwijken als geheel
sneller verloopt dan in Nederland als geheel.
Grafiek Ontwikkeling niet-werkende werkzoekenden (NWW) januari 2007–augustus
2010

Bron: UWV WERKbedrijf, Afdeling Arbeidsmarktinformatie

Natuurlijk is het beeld per wijk verschillend. In het bijgevoegde magazine
is dat zichtbaar. Daaruit wordt bijvoorbeeld duidelijk dat Kruiskamp in
Amersfoort, de Rivierenwijk in Deventer en Velve-Lindenhof in Enschede
wijken zijn die richting het stedelijk gemiddelde gaan, terwijl de
verschillen in Overvecht (Utrecht) en Maastricht Noordoost zijn gegroeid.
Box 3: Inzet op werk
Vanaf 2008 werken gemeenten en UWV in het kader van de aanpak
in de aandachtswijken samen op wijkniveau. Het UWV heeft – op
verzoek van de ministeries van VROM/WWI en SZW – in de afgelopen jaren extra capaciteit beschikbaar gesteld om de bewoners uit
de aandachtswijken te bereiken. Voorbeelden van samenwerkingsverbanden die zijn ontstaan zijn de frontlineteams in Leeuwarden, de
participatiecoaches in Arnhem en meer fysieke wijkpunten zoals het
wijkservicebedrijf in Alkmaar.
Het UWV Werkbedrijf heeft in juni 2010 gerapporteerd over de
voortgang en resultaten van deze samenwerkingsverbanden. Hier
bleek het volgende uit:
• De drempel naar het Werkplein is kleiner geworden. Bewoners
zijn door de samenwerkingsverbanden via het spreekuur in
buurthuis of participatiecentrum naar het Werkplein toe geleid.
• Onder regie van het Werkplein hebben instanties elkaar beter
leren kennen en zijn de lijnen korter geworden. Doordat het
netwerk in de wijk versterkt is, wordt meer gebruik gemaakt van
elkaars dienstverlening en worden gezamenlijke instrumenten
ingezet.
• Wijkbewoners zijn in beweging gebracht: langdurig werklozen uit
de wijk zijn begeleid naar werk, scholing of zelfstandig ondernemerschap en anderen naar een andere vorm van participatie of
een re-integratie traject.
• Dankzij de wijkenaanpak heeft het Werkplein zich op positieve
wijze geprofileerd in de wijk, de naamsbekendheid onder de
bewoners is vergroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

8

•

De wijkenaanpak heeft geleid tot intensieve en effectieve samenwerking met de gemeenten. Zodoende heeft de wijkaanpak de
integrale dienstverlening op de Werkpleinen een belangrijke
«boost» gegeven.

In de vorige voortgangsrapportage is toegezegd dat het wijkgericht
werken uiteindelijk moet landen in de regionale samenwerkingsverbanden. Dit traject is momenteel in de uitvoeringsfase. VROM/WWI,
SZW, UWV en Divosa hebben op landelijk niveau de handen in een
geslagen om deze verbinding te leggen. Een eerste stap is dat TNO
momenteel bezig is met de uitvoering van een Quick scan. Aan de
hand van de uitkomsten zal vervolgens een handreiking worden
opgesteld waarin de succesvolle methoden worden beschreven.
Deze zal vervolgens worden verspreid onder de partners.
Wijkeconomie
Met financiële ondersteuning van de ministeries VROM/WWI en EZ helpt
MKB-Nederland de economie van negen stadswijken vooruit; Arnhem,
Enschede, Eindhoven, Dordrecht, Groningen, Leeuwarden, Utrecht,
Rotterdam en Zaanstad. Er zijn economische analyses gemaakt van de
wijk in nauwe samenwerking met lokale partners zoals bewoners,
ondernemers, onderwijsinstellingen en woningbouwcorporaties.
Vervolgens zijn acties bepaald voor de komende 2,5 jaar. Voorbeelden zijn
het leggen van verbindingen tussen onderwijs en ondernemerschap, een
experiment met zorgondernemerschap en het revitaliseren van winkelstraten. In de voortgangsrapportage van 2011 wordt u nader geïnformeerd.
Box 4: Instrumenten wijkeconomie
BIZ – Op veel bedrijvenlocaties willen ondernemers gezamenlijk
investeren om de veiligheid of aantrekkelijkheid van het gebied te
verhogen. Het ontbreekt echter vaak aan de benodigde financiering,
een evenwichtige verdeling van de kosten en goede afspraken met
de gemeente over wederzijdse verantwoordelijkheden. Daarom is
sinds mei 2009 de experimentenwet Bedrijven Investeringszone (BIZ)
in werking getreden.
Een BIZ maakt het mogelijk voor ondernemers om gezamenlijk te
investeren in een aantrekkelijke en veilige bedrijfsomgeving, waar
alle ondernemers in de zone aan meebetalen. De gemeente kan op
verzoek van een meerderheid van de ondernemers een gebiedsgerichte heffing instellen. Momenteel zijn er circa 60 locaties bezig met
het oprichten van een BIZ en de eerste 10 zijn inmiddels gerealiseerd.
Winkelstraatmanagers – Ondernemers kunnen een deel van de
criminaliteit en overlast verminderen door samen te werken en
samen maatregelen te treffen. Vooral in (winkel) gebieden die toch al
onder druk staan, blijkt het vaak moeilijk ondernemers te organiseren. Winkelstraatmanagers kunnen helpen bij het organiseren van
alle betrokkenen in een winkelgebied (zoals ondernemers, vastgoedeigenaren, bewoners, politie en gemeente. Vijftien gemeenten
hebben voor zestien projecten een bijdrage van het rijk ontvangen
als cofinanciering gedurende twee jaar om winkelstraatmanager aan
te stellen. De bijdragen zijn in de nazomer toegekend tot een totaal
van bijna 1,7 miljoen euro. Na twee jaar vindt evaluatie plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

9

Voortgang Wonen
De Nederlandse woningmarkt heeft te lijden gehad van de kredietcrisis.
Ook in de aandachtwijken is het aantal verkochte woningen gedaald. Uit
de actualisatie van de outcomemonitor blijkt echter dat in 2009 de
verkoopprijzen in de aandachtswijken hoger liggen dan in 2007 – dit in
tegenstelling tot de gemeenten waarin de aandachtswijken liggen en
Nederland als geheel (zie grafiek). In de Haagse aandachtswijken
bijvoorbeeld is de gemiddelde verkoopprijs tussen 2006 en 2009 met 3%
gestegen, terwijl Den Haag gemiddeld op 1% zit. Het lijkt erop dat
investeringen hier lonen.

Wat betreft leefbaarheid is recent de situatie in de aandachtswijken
weliswaar verbeterd, maar niet meer dan elders. De verschillen blijven
even groot op basis van de CBS-outcomemonitor. Ook hier zien we
natuurlijk verschillen per wijk. In Den Haag Transvaal bijvoorbeeld zijn de
ontwikkelingen zo positief dat de wijk een deel van de achterstand inloopt.
Leefbaarheidsontwikkeling 2006–2008 in Den Haag Transvaal

Bron: VROM, Leefbaarometer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

10

Uit de studie van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie; Effecten van nieuwbouw op de
bevolkingssamenstelling van stadswijken blijkt dat in de periode
1999–2005 het gemiddeld inkomen van huishoudens die naar aandachtswijken verhuizen lager is dan van huishoudens die deze wijken verlaten.
Deze vertrekkers zijn overigens in het algemeen ooit met een laag
inkomen in de wijk komen wonen: de wijken fungeren volgens het PBL
dan ook als een maatschappelijke «roltrap». Het zijn vooral autochtonen
en gezinnen die wegtrekken. Het streven is in de aandachtswijken een
evenwichtiger woningvoorraad te creëren. Door verouderde huurwoningen in aandachtswijken te vervangen door nieuwe koopwoningen,
blijven de «sociale stijgers» in de wijk wonen en vestigen zich hier ook
huishoudens met hogere inkomens. Gemeenten beogen met herstructurering, naast andere doelstellingen, een te hoge concentratie lage
inkomensgroepen tegen te gaan. Dit is een proces van jaren. De meeste
indicatoren in de outcomemonitor op het terrein van wonen laten daarom
nog weinig verandering zien. Maar de stijging van de verkoopprijzen kan
duiden op toevoeging van duurdere woningen aan de voorraad. Ook kan
het duiden op gestegen populariteit van de wijken.
Uit dezelfde studie van het PBL blijkt dat nieuwbouw in de aandachtswijken leidt tot een gemengder bevolking, terwijl nieuwe wijken aan de
standsrand de segregatie juist vergroten. Een bevestiging van de
positieve effecten van herstructurering op de wijken vinden we ook in de
eerste analyses voor de later dit jaar te verschijnen studie «Buurtleefbaarheid beschreven», die mede naar aanleiding van de toezegging aan
uw Kamer wordt uitgevoerd. In deze studie wordt nader onderzocht wat
de succesfactoren zijn waardoor sommige wijken wel en andere niet
tegen een stootje blijken te kunnen in periodes van economische
neergang. Het gaat hierbij om 127 buurten1 die zich aan de negatieve
trend in de periode 2002–2006 hebben weten te onttrekken2 mede dankzij
de fysieke herstructurering. De eerste analyses wijzen uit dat buurten
waar veel vernieuwd is in de woningvoorraad (tussen 1995 en 2001) over
het algemeen de economische neergang beter het hoofd hebben weten te
bieden.
Box 5: Kunst en architectuur in de wijken
Cultureel erfgoed – Met het budget Herbestemming van cultureel of
industrieel erfgoed stimuleert WWI samen met het ministerie van
OCW dat voor de wijk belangrijke gebouwen behouden kunnen
blijven en dat van oorspong bijzondere, maar inmiddels vervallen
openbare ruimtes weer nieuw elan krijgen. In 2010 zijn 47 aanvragen
gehonoreerd in 11 gemeenten. In bijlage 1 vindt u een overzicht.
1

Zie bijlage 3 voor het overzicht van de
buurten.
2
In de vorige voortgangsrapportage
wijkaanpak is gemeld dat de leefbaarheidssituatie in de aandachtswijken verbeterd is in de
periode 1998–2008. Tevens is aangegeven, op
basis van de studie «Leefbaarheid door de
tijd» dat de leefbaarheidsontwikkeling in deze
periode voor een deel door conjunctuur (via
toename of afname van werkloosheid) wordt
bepaald, maar dat een deel van de wijken met
leefbaarheidsproblemen zich van de algemene
negatieve trend heeft weten te onttrekken in
de periode 2002–2006 (economische neergang). Dit terwijl de meeste andere wijken in
deze periode de leefbaarheidsscore wel
hebben zien achteruitgaan (voornamelijk
dankzij toename van werkloosheid).

Architectuur – Rijksbouwmeester Liesbeth Van der Pol ondersteunt
de aandachts- en 40+wijken met ontwerpteams die corporaties,
bewoners, gemeenten van advies voorzien bij ruimtelijke ingrepen in
de wijk. Er zijn momenteel teams actief in Amsterdam Osdorp,
Poelenburg (Zaanstad), Klarendal (Arnhem) en Zomerzone
(Haarlem). In 2009 zijn de teams actief geweest in Eindhoven, Den
Haag, Amsterdam en Rotterdam. De kruisbestuiving tussen de
verschillende disciplines binnen een team waarmee een brug wordt
geslagen tussen het sociale en het fysieke is een meerwaarde
gebleken.
Kunst – Kunst in de wijk heeft een belangrijke sociale functie. Steeds
meer initiatieven ontstaan. Cultureel ondernemers, cultuuraanjagers,
ambtenaren, medewerkers van corporaties, welzijnsorganisaties uit
verschillende steden vormen samen een leeromgeving waarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

11

ervaringen worden uitgewisseld over succes- en faalfactoren van het
werken met kunst in de wijk.
Gezondheid/groen
Een slechte woonomgeving, minder goede voorzieningen en een slechte
arbeidssituatie hebben invloed op de gezondheid van mensen. Ook
andersom geldt dat mensen met een slechte gezondheid niet goed
kunnen participeren in de maatschappij. In Nederland bestaan grote
verschillen in gezondheid tussen personen met een lage en een hoge
sociaaleconomische status. De inwoners van de aandachtswijken hebben
gemiddeld een slechtere gezondheid dan de rest van Nederland1. De
aandachtswijken kennen daarnaast een hogere babysterfte en een lagere
sportparticipatie. Ook in de Outcomemonitor Wijkenaanpak wordt de
gezondheid gevolgd. Daarbij wordt onder andere de gezondheid van
pasgeboren baby’s2 in kaart gebracht. In de aandachtswijken heeft in 2007
20% van de pasgeboren baby’s extra zorgbehoefte, tegenover 17% in de
G18. Dat aandeel is in de aandachtswijken gedaald tot 19% in 2008, terwijl
in de G18 geen noemenswaardige verandering te zien is. Een deel van de
achterstand is daarmee ingelopen.
Dertien van de achttien betrokken gemeenten doen mee met het
experiment Gezonde Wijk om de gezondheid van de inwoners in deze
wijken te verbeteren. Amsterdam, Den Haag, Deventer, Eindhoven,
Heerlen, Leeuwarden, Rotterdam, Utrecht en Zaanstad zijn in 2008 al aan
de slag gegaan. Naar aanleiding van de motie Van Gerven (september
2009) zijn nog eens 4 gemeenten – Arnhem, Dordrecht, Enschede en
Nijmegen – aangesloten. Het experiment Gezonde Wijk is een gezamenlijke experiment van het ministerie van VWS en het ministerie van
VROM/WWI. Inmiddels zijn ruim 200 extra wijkverpleegkundigen aan de
slag in de aandachtswijken. Bovendien is een bestuurlijk akkoord
afgesloten met de G4. De preferente zorgverzekeraars in deze steden
hebben zich bereid verklaard mee te werken aan het uitwerken van dit
akkoord. Professor K. Stronks, hoogleraar sociale geneeskunde aan de
Universiteit van Amsterdam, onderzoekt de effecten van de wijkenaanpak
op de gezondheid van bewoners en of er een verschil is met 40 vergelijkbare, andere wijken. De resultaten van dit onderzoek – genaamd
Urban403 – worden in 2017 verwacht.
Box 6: Sport

1
Bron: Rapport RIVM Gezondheid in de
40 krachtwijken, 2008.
2
De gezondheid van pasgeboren baby’s
wordt gemeten aan de hand van het aandeel
pasgeboren baby’s dat extra zorgbehoefte
heeft. Vaak gaat het om een laag geboortegewicht. Daarnaast kan extra zorgbehoefte
worden veroorzaakt door vroeggeboorte,
opname op de intensive care en/of een
apgarscore lager dan 7. (De apgarscore is het
onderzoek naar de hartslag, ademhaling, kleur
van de huid, spierspanning en reactie op
prikkels van de baby en wordt 5 minuten na
de geboorte uitgevoerd. De maximale score is
10).
3
Urban40: Onderzoek Universiteit van
Amsterdam, RIVM en Universiteit van
Maastricht.

Betaald Voetbal Organisaties (BVO’s) zijn steeds meer maatschappelijk actief en betrokken bij de inwoners van hun steden en wijken.
Doelstelling in het kader van de wijkenaanpak is om alle BVO’s te
betrekken en partnerschap te creëren tussen gemeente, corporaties
en de BVO. FC Twente, NAC, Vitesse, NEC en FC Utrecht zijn
voorlopers in deze aanpak. Jongeren die zijn uitgevallen op school
en met een grote afstand tot de arbeidsmarkt krijgen van de
voetbalclub een laatste kans. Vaak krijgen zij les in het stadion en
wordt er een leerwerktraject geregeld bij een sponsor. De komende
1,5 jaar blijven VROM/WWI, VWS en Meer dan Voetbal actief om
meer BVO’s te betrekken. Voor het eind van dit jaar zullen in ieder
geval Ajax, PSV en Feyenoord hun plannen presenteren. Om
Nederland op Olympisch niveau te brengen werken VROM/WWI en
VWS nauw samen bij de uitwerking van het Olympisch Plan. Op
wijkniveau wordt de kracht van sport benut door Landelijk Alliantiepartners zoals Richard Krajicek Foundation, Johan Cruyff
Foundation, Straatvoetbalbond Nederland en de Sportbank om
samen met gemeenten sport en bewegen onder jongeren te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

12

stimuleren. VWS en VROM/WWI ondersteunen deze succesvolle
aanpak.
Mede om de sportparticipatie van jongeren in aandachtswijken te
verhogen en uitval uit de maatschappij tegen te gaan, zijn de
ministeries van VWS en VROM / WWI in 2006 gestart met het
ontwikkelprogramma «Meedoen Alle Jeugd door Sport». Met behulp
van negen sportbonden en meer dan 500 sportverenigingen is in elf
grote steden sportaanbod ontwikkeld voor jongeren waarbij hen
ondermeer kwaliteiten als respect, discipline, sociale vaardigheden
en zelfbeheersing wordt bijgebracht. Uit het programma blijkt dat
sportverenigingen een belangrijk onderdeel zijn geworden van de
wijken en blijkt bovendien dat zij onder de juiste condities prima in
staat zijn zich in te zetten voor maatschappelijke vraagstukken. Het
programma Meedoen Alle Jeugd door Sport wordt in de periode
2006–2010 uitgevoerd. Het is derhalve aan het nieuwe kabinet te
besluiten over een mogelijk vervolg van dit programma. De minister
van VWS zal als eerst verantwoordelijke voor dit programma de
Kamer hierover informeren en daarmee een reactie geven op de
motie-Dijsselbloem (TK 2009–2010, 32 123 XVIII, nr. 41).
Alliantiepartner van de wijkenaanpak Albert Heijn heeft verschillende
activiteiten op het gebied van gezondheid, waaronder het «ik eet het
beter-programma». Het doel is kinderen uit groep 6, 7, en 8 aan te zetten
gezonder te eten door het aanbieden van KlasseLunches. Via de wijkenaanpak is het belang van gezonde voeding extra onder de aandacht
gebracht waardoor de deelname van het aantal scholen aan de KlasseLunch vanuit de aandachtswijken met meer dan 25% is gegroeid, van 237
naar 291 scholen.
Box 7: Groene wijk
Een gezonde wijk is ook een groene wijk. In de 13 steden met groene
ambities in hun wijkactieplannen heeft het ministerie van LNV bijna
8 miljoen geïnvesteerd. Dit is op verzoek van uw Kamer1 aangevuld
vanuit de begroting van WWI zodat inmiddels ook de overige
5 steden aan de slag zijn. Eind 2009 is met deze «nieuwe» steden een
overeenkomst getekend. De helft van de 18 steden heeft inmiddels
de planvormingfase afgerond en is begonnen met de uitvoering. De
plannen variëren van groene schoolpleinen, herinrichting van
parken, kleinschalige groenprojecten in de wijk tot grote wijkvernieuwingsplannen waar ontsluiting een grote rol in speelt. Uit telefonische interviews met de betrokken gemeenten blijkt dat er
waardering is voor de wijze waarop de subsidie is verleend, namelijk
met zo min mogelijk bureaucratie. De ervaring is dat de rijksbijdrage
als katalysator fungeert; draagvlak binnen de organisatie groeit,
processen versnellen en ambities groeien. In alle steden staat de
participatie van bewoners in de planvorming centraal. Daarnaast
hebben corporaties en landschapsarchitecten vaak een rol.
Voortgang leren & opgroeien

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
31 700 XVIII, nr. 52.
2
Sommige scholen hebben een tweejarig
brugjaar. In het derde jaar wordt pas duidelijk
op welk niveau zij terecht zijn gekomen.
Daarom wordt het niveau van leerlingen in het
derde jaar in beeld gebracht in de Outcomemonitor Wijkenaanpak.

Een hogere opleiding betekent meer kansen in de toekomst. Het aandeel
havo/vwo-ers2 groeit tussen 2007 en 2010, zo blijkt uit de Outcomemonitor Wijkenaanpak van het CBS. De aandachtswijken lopen een deel van
hun achterstand in. In de wijk Nieuwland bijvoorbeeld is het opleidingsniveau naar het gemiddelde van Schiedam gegroeid. Het aandeel
havo/vwo-ers is in Nieuwland met 4 procentpunt gestegen, terwijl het in
Schiedam als geheel met 1 procentpunt daalde. Ook de Haagse
aandachtswijken lopen een deel van de achterstand in. De achterstanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

13

blijven echter groot; in de Haagse aandachtswijken ligt het percentage
havo/vwo’ers op 27% in oktober 2009. In Den Haag als geheel is dat 42%.
Aandeel havo/vwo

Bron: CBS-Outcomemonitor Wijkenaanpak

Een belangrijk instrument om het onderwijsniveau en de sociale cohesie
in de wijken een impuls te geven is de brede school. Het streven is een
dekkend aanbod te realiseren in de aandachtswijken, dat is vastgelegd in
een bestuursakkoord met de VNG. Van de 249 basisscholen in de
aandachtswijken zijn er inmiddels zeker 159 «breed» (64%). Landelijk ligt
dat percentage op 24%. Bijna 40% van de 70 scholen voor voortgezet
onderwijs in de aandachtswijken werkt volgens de principes van een
brede school, landelijk is dat 33%. Het overall beeld is dat het goed gaat
met de brede scholen in de aandachtswijken; er zijn méér brede scholen,
activiteiten vinden vaker plaats en de zorgsector is sterker in beeld. De
meerderheid van de brede scholen is zich bewust van de positie in de wijk
en heeft ambities geformuleerd die specifiek gericht zijn op de meerwaarde die de school heeft voor de wijk. De meeste wijkmanagers vinden
dat er nog wel het een en andere moet gebeuren om te komen tot een
echt dekkend aanbod; uitbreiding en verbreding, zodat nog meer kinderen
en jongeren worden bereikt1. Het Landelijk Steunpunt Brede Scholen
begeleidt dit. Daarnaast is zo veel mogelijk gebruik gemaakt van de
Impuls brede scholen, sport en cultuur van OCW en VWS. Met de impuls
kunnen medewerkers breed worden ingezet op het terrein van onderwijs,
sport en cultuur. Deze medewerkers dragen bij aan het vergroten van het
sport- en beweegaanbod en/of het culturele aanbod op en rond scholen
en het versterken van sportverenigingen. Zo kunnen jongeren tot 18 jaar
meer actief sport beoefenen. Ook corporaties hebben een belangrijke rol.
Corporaties zetten vaak prachtige brede schoolgebouwen neer in de
aandachtswijken; voorbeelden hiervan zijn de Wereld op Zuid (Rotterdam)
en de Toeloop (Eindhoven), vanuit de filosofie; de beste scholen in de
slechtste wijken.

1
Bron: De brede school in de aandachtswijken, stand van zaken 2009.

In de charters zijn afspraken gemaakt over de gezamenlijke inzet om bij te
dragen aan de kabinetsdoelstelling om de uitval met 50% terug te
dringen. Uit de Outcomemonitor Wijkenaanpak van het CBS blijkt dat in
de 40 aandachtswijken het aandeel voortijdige schoolverlaters is
afgenomen van 7,5% in oktober 2006 naar 6,4% in oktober 2009. De cijfers
van het programma «Aanval op schooluitval» van het ministerie van OCW
laten ook zien dat het aandeel voortijdige schoolverlaters in de aandachts-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

14

wijken is afgenomen. Gemiddeld laat Nederland een zelfde trend zien,
waardoor de achterstanden gelijk blijven. Het aandeel voortijdig schoolverlaters in de aandachtswijken blijft daardoor beduidend hoger. Vanuit
het ministerie van OCW en WWI is specifieke inzet in die wijken die het
relatief minder goed doen. Als stimulans zullen de cijfers over uitval in de
aandachtswijken jaarlijks beschikbaar worden gesteld. Deze cijfers maken
onderdeel uit van de bestuurlijke overleggen tijdens de wijkbezoeken.
Box 8: Inzet Jeugd en Gezin
Preventie en vroegtijdig ingrijpen zijn essentieel om problemen rond
risicojongeren later te voorkomen. Inmiddels is in alle steden
betrokken bij de wijkenaanpak een Centrum voor Jeugd en Gezin
(CJG) gevestigd waar ouders en kinderen uit de wijk terecht kunnen
met hun vragen over opgroeien en opvoeden. Enkele gemeenten
hebben ervoor gekozen een centraal CJG in de stad te vestigen, van
waaruit de aandachtswijken bediend worden. Voor de gereedschapskist is o.a. de handreiking «De interculturalisatie van het
Centrum voor Jeugd en Gezin» ontwikkeld. Informatie is te vinden
op de website www.samenwerkenvoordejeugd.nl.
Ondertussen wordt ook gewerkt aan de wettelijke verankering van
het CJG. Het wetsvoorstel, dat de invoering én de gemeentelijke
regie over de jeugdketen regelt, is inmiddels in behandeling bij de
Tweede Kamer. De minister voor Jeugd en Gezin heeft de Kamer op
13 april 2010 geïnformeerd over zijn toekomstvisie op het jeugdstelsel. Ondermeer wordt voorgesteld om de regie, taken en budget
rond opvoeden zoveel mogelijk te bundelen onder verantwoordelijkheid van gemeenten. Dit komt een samenhangende beleidsaanpak door gemeenten ten goede.
Kinderen die in een achterstandssituatie opgroeien, komen niet automatisch in aanraking met zaken waarvoor zij wellicht talent hebben, bijvoorbeeld sport, dans, muziek, theater of beeldende kunst. In opdracht van
WWI en in afstemming met het ministerie van OCW is dit jaar een aanpak
ontwikkeld om talentontwikkeling binnen de school en de aandachtswijk
een kwaliteitsimpuls te geven. In vier aandachtswijken is aan een
planmatige aanpak van talentontwikkeling gewerkt. De ervaringen die
hiermee zijn opgedaan zijn verwerkt in een handreiking voor o.a. scholen,
gemeenten en wijken. Het is een programma waarbij buurt, school en
ouders samenwerken aan de talentontwikkeling van kinderen. Voor
informatie over «Alles is talent» zie www.sardes.nl
Voortgang Integreren/sociale samenhang
Uit de Outcomemonitor Wijkenaanpak van het CBS blijkt dat de
aandachtswijken zich over het algemeen hier positief ontwikkelen. Zo
stijgt het aandeel niet-westerse allochtonen dat naar havo/vwo gaat. Deze
ontwikkeling is in de aandachtswijken sneller verlopen dan daarbuiten.
Ook op het vlak van WW-uitkeringen en inkomsten uit arbeid hebben
niet-westerse allochtonen in de aandachtswijken hun achterstand sneller
ingelopen dan buiten de wijken. Voor wat betreft langdurige bijstandsafhankelijkheid en niet-werkend werkzoekenden is de ontwikkeling weer
ongunstig.
Uit Het wonen overwogen; de resultaten van het WoonOnderzoekNederland 2009 blijkt dat steden, en dan met name de aandachtswijken
van de vier grote steden, bezig zijn aan een inhaalrace op de indicator
sociale cohesie (het zich thuis voelen in de buurt en saamhorigheid). Aan
de andere kant is er ook onvrede. Oorsponkelijke bewoners hebben hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

15

wijk zien veranderen de afgelopen decennia en voelen zich in de steek
gelaten. Uit onderzoek van FORUM, in samenwerking met het Verwey
Jonker Instituut, in vijf «gemengde» buurten (waarvan één aandachtswijk)
komt naar voren dat de ontevredenheid bij autochtone bewoners vooral
voortkomt uit de ervaren afstand tot de overheid en het gevoel «een
vreemde te zijn in eigen land». Met de wijkenaanpak wordt geprobeerd
afstanden te verkleinen; de vragen en problemen van bewoners staan
centraal en organisaties komen via de achter-de-voordeur-aanpak bij
bewoners thuis om een helpende hand te bieden.

Uit aanvullende analyses op het «WoonOnderzoek Nederland 2009»1 blijkt
dat op het terrein van tevredenheid met de bevolkingssamensteling de 40
wijken een inhaalslag hebben ingezet: de kloof tussen de rest van het land
en de 40 wijken is de laatste jaren duidelijk aan het afnemen.
Grafiek: tevredenheid samenstelling bevolking

Bron: WBO/WoON

Box 9: Inburgering in de wijk
1
Deze aanvullende analyses zijn uitgevoerd
in het kader van de binnenkort te verschijnen
studie «Buurtleefbaarheid beschreven:
ontwikkelingen in de 40 wijken» waarin de
leefbaarheidontwikkelingen in de 40 wijken
nader onderzocht worden.
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
31 143, nr. 84.

Uit de nieuwste cijfers over inburgering blijkt dat gemeenten er beter
in slagen om de groep van vrijwillige inburgeraars te bereiken en te
motiveren2. Het vaker doen van een inburgeringaanbod dat aansluit
bij de dagelijkse leefwereld in de wijk draagt hieraan bij. Via het
innovatietraject wijkgerichte inburgering worden door acht
gemeenten methoden ingezet om de vrijwillige inburgeraar te
betrekken. Zo worden er goede resultaten bereikt met projecten die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

16

organisaties in de wijk betrekken bij de werving van inburgeraars en
bij het combineren van inburgering met activering of ouderparticipatie op de basisschool. Ook wordt er geëxperimenteerd met
huisbezoeken, «taalmarkten», en buurtvoorlichters. De opgedane
kennis wordt gedeeld met andere gemeenten. Meer dan 30 grote
gemeenten hebben inmiddels de relatie tussen inburgering en
wijkaanpak gelegd en maken van de wijkstructuur gebruik. Ook met
de lokale woningcorporaties wordt overlegd over samenwerking bij
het «signaleren» van taalachterstand en het activeren van bewoners
om de taal te leren.
In tegenstelling tot de rest van het land, hebben in de 40 wijken de
afgelopen 2 jaar meer mensen de contacten tussen allochtone en
autochtone buurtbewoners zien afnemen dan zien toenemen. Een
kanttekening hierbij is dat een meerderheid (meer dan 55%) van de
wijkbewoners helemaal geen verschil merkt.
Grafiek: contacten buurtbewoners

Bron: WoON / Sociaal Fysiek

Met de brochure «Betrokkenheid loont» beschikken lokale partners
inmiddels over een praktische handreiking om meer allochtone bewoners
bij de wijkenaanpak te betrekken. Dit initiatief was aangekondigd in de
Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2009 en beoogt bewonersbetrokkenheid bij de wijk een impuls te geven en te verbreden naar moeilijk
bereikbare groepen.
Voortgang Veiligheid
Op basis van de CBS-outcomemonitor wordt duidelijk dat de veiligheid in
Nederland verbeterd is. In de aandachtswijken – als totaal – is de situatie
echter niet veranderd. Uitzonderingen zijn de wijken Woensel-West
(Eindhoven), Meezenbroek (Heerlen) en Zuilen-Oost (Utrecht). Daar zijn de
Leefbaarometerscores voor veiligheid duidelijk verbeterd. Daartegenover
staan wijken waar resultaten nog achterblijven. Om gemeenten en bewoners een helpende hand te bieden, denkt het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CVV) mee met de aandachts- en de pluswijken
over manieren waarop bewoners in hun eigen buurt zelf een bijdrage
kunnen leveren aan veiligheid.
Veilige wijken zorgen ervoor dat de leefbaarheid wordt verhoogd. Er is de
afgelopen periode extra geïnvesteerd in het gebiedsgebonden politiewerk,
met als zichtbaar effect meer wijkagenten. In 2009 zijn er landelijk 201
wijkagenten bijgekomen, in 2008 waren dat er 118. Hiermee zijn 319 van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

17

de 500 extra wijkagenten aangesteld. De korpsen zijn gemiddeld genomen
een heel eind gevorderd met de invoering van de norm dat de wijkagent
voor 80% vrijgemaakt is voor wijkwerkzaamheden en hierdoor zichtbaar
en herkenbaar aanwezig is in de wijk.
Box 10: Experiment Slagkracht in de wijk
In opdracht van de minister voor WWI en in samenwerking met het
ministerie van BZK is een onderzoeksteam van de Politieacademie in
de zomer van 2009 gestart met het onderzoek naar bedrijfsculturen
en de gemeenschappelijke veiligheid, «Bedrijfscultuur als bottleneck». In dit traject onderzoekt het team in drie steden (Maastricht,
Eindhoven en Den Haag) bevorderende factoren en beletsels bij
interventies om de veiligheid in wijken of buurten en de betrokkenheid van bewoners te verbeteren. Daarbij wordt gekeken naar de
samenwerking tussen toezicht (gemeente), wijkpolitie, woningbouwcorporaties en opbouwwerk. Het lijkt er op dat de samenwerking bij
de uitvoering (operationeel niveau) en bij het bestuur (strategisch
niveau) eenvoudiger is dan bij het middenmanagement (tactisch
niveau). Het traject «Bedrijfscultuur als bottleneck» zal naar verwachting in de zomer van 2011 worden afgesloten met een generieke
publicatie en drie praktische publicaties. Voor de borging neemt de
Politieacademie de resultaten mee in haar opleidingsprogramma’s
Onderwijs en Ontwikkeling gebiedsgebonden politiewerk.
Het terugdringen van overlast en verloedering is een belangrijk onderdeel
van het kabinetsbeleid in het kader van veiligheid. Ook in de aandachtswijken wordt hierop ingezet. Met resultaat; inspecties tonen aan dat in de
40 wijken sprake is van een afname van mate van vervuiling en vernielingen. De mate van bekladding is gelijk gebleven1.
Grafiek: aandeel vervuilingen, vernielingen en bekladdingen in de openbare ruimte

Bron: WoON 2009 / Sociaal Fysiek
1

Dit volgt uit de eerste analyses voor het
onderzoek «Buurtleefbaarheid beschreven:
ontwikkelingen in de 40 wijken». In deze
studie, die binnenkort gereed zal komen, zal
nader onderzocht worden in hoeverre
objectief meetbare ontwikkelingen zoals deze
doorspelen in de perceptie van de wijkbewoners.

Box 11: Inzet veiligheid
De ministeries van BZK en Justitie ondersteunen de gemeenten met
diverse maatregelen, waaronder extra wijkagenten, de decentralisatie-uitkering Leefbaarheid en Veiligheid in het Gemeentefonds
(samen met de minister WWI), het Samenwerkingsverband

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

18

Marokkaans-Nederlandse risicojongeren (coördinatie WWI), de
website www.wegwijzerjeugdenveiligheid.nl en de Veiligheidshuizen. U bent hierover geïnformeerd in de Verantwoordingsrapportage Veiligheid begint bij Voorkomen1.
De politie brengt sinds 2008 gegevens over de veiligheidssituatie in
de wijk in kaart. Daartoe is de Gebiedsscan Criminaliteit en Overlast
ontwikkeld. In 2009 werken 12 van de 25 regionale politiekorpsen
hiermee. De overige korpsen zijn bezig met voorbereidingen om dit
ook te gaan doen. De scan geeft een beeld van de meest relevante
problemen in de wijk en draagt bij aan het omgevingsgericht en
informatiegestuurd werken van de politie.
Sinds eind 2009 is er een landelijk dekkend netwerk van Veiligheidshuizen. Alle gemeenten met een aandachtswijk beschikken over een
Veiligheidshuis, waarin gemeenten, politie, OM, jeugd- en zorginstanties en welzijnsorganisaties samenwerken bij het terugdringen
van overlast, criminaliteit en huiselijk geweld.
In reactie op de informatie die door de VVD-fractie naar mijn voorganger
is gestuurd over de Centrale Drugs Registratie (CEDRE) waar het Meldpunt Ongewenst Huurgedrag mee bezig is, meld ik dat de bewindspersonen van BZK en Justitie in 2008 de Task Force Aanpak Georganiseerde
Hennepteelt ingesteld hebben met als opdracht dat eind 2011 sprake is
van een zichtbare reductie van de grootschalige hennepteelt in Nederland. Uw kamer wordt periodiek geïnformeerd over de voortgang. Goed
om te vermelden is dat op 7 juli 2010 door politie, justitie en het bedrijfsleven, een «convenant pilot publiekprivate informatie-uitwisseling aanpak
georganiseerde hennepteelt» is getekend. De afspraken daarin maken een
proef met publiekprivate gegevensuitwisseling mogelijk die de aanpak
van georganiseerde hennepteelt in de zuidelijke zes politieregio’s nog
effectiever moet maken. De resultaten van de pilot zullen in toekomstige
rapportages aan uw Kamer aan de orde komen.
3 ... stelt bewoners centraal
Een goede wijkenaanpak stelt bewoners centraal bij het oplossen van
problemen, en niet de organisatielogica of wet- en regelgeving. Niet
omdat dat zo hoort, maar omdat het een meerwaarde heeft; bewoners zijn
deskundig en hun betrokkenheid is een eerste stap richting zelfwerkzaamheid. Bewoners zijn het afgelopen jaar intensiever betrokken bij de
wijkenaanpak. Gemeenten scoren een stuk positiever dan een jaar
voorheen op het betrekken van hun bewoners bij de uitvoering van de
wijkactieplannen. Dat blijkt uit de onderzoeken «Bewonersparticipatie via
Vouchers; democratisch en activerend?» en «Nogmaals aandacht voor
bewonersparticipatie». U bent uitgebreid geïnformeerd bij brief van
18 december 20092. Over de verdeling van het beschikbare budget van
10 miljoen in 2011 bent u geïnformeerd bij brief van 24 juni 20103.
Tabel: verdeling bewonersbudgetten (2008–2011)
Jaar

40 aandachtswijken

G31/40+

Totaal

2008
2009
2010

10 miljoen
15 miljoen
15 miljoen

10 miljoen
10 miljoen
10 miljoen

20 miljoen
25 miljoen
25 miljoen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

19

1
Tweede Kamer, Vergaderjaar 2009–2010,
Kamerstuk 28 684, nr. 276.
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
30 995, nr. 77.
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
30 995, nr. 80.

Jaar

40 aandachtswijken

G31/40+

Totaal

2011

15 miljoen

< 10 miljoen1

25 miljoen

1

In het Algemeen Overleg van 24 juni 2008 is uw Kamer toegezegd dat het budget van
10 miljoen euro in 2011 behalve over de G31 ook verdeeld zou worden over de 2e tranche
40+ wijken. Er is in 2011 een bedrag van 512 000 euro bestemd voor ondersteuning en communicatie rond de bewonersbudgetten.

De middelen zijn mede op verzoek van uw Kamer zo direct mogelijk ter
beschikking gesteld van de bewoners. Bij voorkeur via het vouchersysteem; een door het LSA ontwikkelde laagdrempelige methode. Prof. dr.
Evelien Tonkens van de Universiteit van Amsterdam heeft in het rapport
«Bewonersparticipatie via vouchers: democratisch en activerend?» een
evaluatie gedaan naar de eerste fase van de inzet van de extra bewonersbudgetten. Het beeld dat oprijst is positief. Het vouchersysteem, mits
bewoners goede ondersteuning krijgen, is breed toegankelijk. Het aantal
aanvragen is doorgaans hoog en veel bewoners van verschillende
achtergronden zijn actief. Bovendien blijkt dat via deze manier van werken
mensen actief worden die dat eerder niet waren. Tonkens geeft aan dat
bewoners een hoog kostenbewustzijn hebben. Men bewaakt zorgvuldig
dat de budgetten daadwerkelijk worden ingezet voor initiatieven die ten
goede komen aan de leefbaarheid in de wijk. De Algemene Rekenkamer
concludeert in een in mei 2010 uitgevoerde praktijktoets dat het beleid
rond bewonersinitiatieven en de wijze van verantwoorden doelmatig is.
Op basis van bovenstaande uitkomsten heb ik de G31 gemeenten die niet
met de vouchers werken een dringend verzoek gedaan om alsnog
(elementen van) het systeem in te voeren.
De Tilburgse School voor Politiek en Bestuur (TSPB) van de Universiteit
van Tilburg heeft afgelopen najaar in opdracht van het Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken (LSA) onderzocht in hoeverre en op
welke wijze de gemeenten bewoners betrekken bij de uitvoering van de
wijkaanpak. Het onderzoek «Nogmaals aandacht voor Bewonersparticipatie» toont een positief (totaal)beeld van de bewonersparticipatie in de
wijkaanpak en – wellicht nog verheugender – een aanzienlijke verbetering
ten opzichte van de meting van vorig jaar. Dit geeft aan dat de gemeenten
de bewonersparticipatie niet alleen «op de agenda» hebben staan, maar
dat ze er ook serieus werk van maken. Nu is het zaak om deze energie vast
te houden en bewonersparticipatie verder te verankeren.
Het gaat goed met bewonersparticipatie in de wijken, zo blijkt, maar het
kan zeker nog beter. Net als voorafgaande jaren wordt voor de komende
periode ingezet op (1) meer én meer diverse bewoners betrekken bij hun
wijk, en (2) meer zeggenschap voor bewoners. Daarnaast is het streven
om op rijksniveau de handen ineen te slaan. Er wordt vanuit verschillende
aanvliegroutes gewerkt aan de betrokkenheid van bewoners en het
verstevigen van burgerparticipatie; vanuit burgerschap, vanuit de
wijkverbetering en vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning. Het
doel is hetzelfde; de maatschappelijke verantwoordelijkheid en inzet van
burgers vergroten en de sociale samenhang in buurten verbeteren.
Samen met de ministeries van BZK en VWS wordt gewerkt aan een breder
fundament. Met BZK is het initiatief Burgers aan het Stuur gestart. Daarin
wordt samen met een aantal gemeenten gewerkt aan plannen om
bepaalde gemeentelijke taken over te hevelen naar bewoners. Met deze
vergaande vorm van bewonersparticipatie krijgen bewoners directe
zeggenschap. Met het experiment Vernieuwend Welzijn is samen met
VWS een bescheiden start gemaakt om een verbinding te leggen tussen
de wijkenaanpak en de WMO. Vijf gemeenten met aandachtswijken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

20

werken aan het nader invullen van het opdrachtgeverschap binnen de
WMO, uitgaande van de kracht van bewoners.
4 ... verbindt partijen
Gemeenten en corporaties zijn door de wijkenaanpak natuurlijker partners
geworden. De kwaliteit van deze coalities op wijkniveau bepaalt voor een
belangrijk deel de succeskans van de wijkenaanpak. Corporaties investeren samen met anderen meer dan ooit in leefbaarheid, in sociale stijging
en in participatie. Jaarlijks investeert de sector 250 miljoen in de
aandachtswijken. Gemeenten en corporaties ervaren de meerwaarde van
het partnerschap; met name het «over de schutting kijken» van partners
en de grote betrokkenheid van bewoners worden als positief ervaren.
Ondanks forse bezuinigingsopgaven willen de colleges van de betrokken
gemeenten en de corporaties door op de ingeslagen weg. Wel zijn er
zorgen bij corporaties over de eigen verdiencapaciteit en investeringskracht, de mogelijke gevolgen van Europese regelgeving en over de
financiering van overheid en andere partners op het sociaaleconomisch
terrein.
Box 12: Onderzoek Maatschappelijk meerwaarde
Door het Zijlstra Center van de Vrije Universiteit Amsterdam is begin
2010 een onderzoek gedaan nar de maatschappelijke meerwaarde
van sociale investeringen door corporaties. U vindt de notitie
bijgevoegd. Casuïstiek op de terreinen arbeid, startkwalificaties, zorg
en jeugd/gezinszorg, schuldhulpverlening, leefbaarheid en bestrijden
van effecten van krimp zijn onderzocht. In het rapport wordt
geconcludeerd dat het bestuurlijk aannemelijk is dat sociale
investeringen die de corporaties doen positieve effecten/baten
opleveren, die bij andere instellingen (of overheden) terechtkomen.
De effecten komen ook ten goede van begrotingen van andere
beleidsterreinen. Wel wordt in het onderzoek geconstateerd dat de
omvang van het multipliereffect van de maatschappelijke investeringen van corporaties nog niet met objectieve maatstaven te
benaderen zijn. Dit wordt veroorzaakt doordat corporaties en
betrokken partners niet ex-post de gewenste/verwachte effecten en
resultaten goed in beeld brengen en deze ook niet ex-ante meten.
Het Zijlstra Center is dan ook voornemens om met een aantal
corporaties een onderzoek te starten, waarbij deze aspecten wel
goed in beeld worden gebracht. De ervaringen uit deze voorbeelden
zouden dan gebruikt kunnen worden om een dergelijke verantwoording ook breder binnen de sector te promoten. De minister voor
WWI ondersteunt dit project. Daarnaast stelt WWI samen met het
ministerie van BZK een handreiking op over maatschappelijke
kosten/baten-analyses in het sociale domein. Doel van deze handreiking is om corporaties, gemeenten, welzijnsinstellingen en
anderen te ondersteunen bij het verlenen van opdrachten om
dergelijke analyses uit te voeren.

1
Aantal playgrounds van Richard Krajicek
Foundation: 68, waarvan 48 playgrounds in de
G18.Tot nu toe hebben 21 aandachtswijken
een Johan Cruyff veldje.

Bewoners, corporaties en gemeenten kunnen het niet alleen. Een wijk kan
pas duurzaam transformeren als ook vitale coalities met het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven worden aangegaan. De Landelijke
Alliantie Wijkenaanpak is zo’n coalitie. De Alliantie bestaat nu uit ruim 60
partners. De inzet van deze verschillende alliantiepartners is divers.
Richard Krajicek en de Johan Cruyff Foundation leggen playgrounds1 aan
en Resto VanHarte gebruikt een eettafel om ontmoetingen tussen
bewoners te stimuleren en bewoners uit hun isolement te halen. De
laatste jaren is het maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)
steeds meer een onderdeel geworden van de bedrijfsvoering. Vele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

21

bedrijven vinden op deze manier een aansluiting bij de wijkenaanpak.
Box 13: Bedrijfsleven en wijkenaanpak
Sinds vorig jaar februari is Albert Heijn actief betrokken als Landelijk
Alliantiepartner binnen de Wijkenaanpak. Begin 2009 is in Amsterdam gestart met de samenwerking om de leefomgeving te verbeteren. De Albert Heijn-winkel wil een goede buurman zijn voor haar
omgeving. Concrete resultaten zijn: in en om de winkels is alles
schoon en heel, meer groen op pleinen, een informatiepunt van de
gemeente in de winkel, verbetering van de veiligheid door meer
verlichting en betere beveiliging op straat, een impuls voor gezond
eten op scholen en meer leerwerktrajecten. De methode is succesvol
en wordt inmiddels landelijk uitgerold. Ook met de gemeenten
Utrecht, Rotterdam, Den Haag, Enschede, Groningen, Eindhoven,
Zaandam en Alkmaar zijn concrete stappen gezet.
Op 28 juni 2010 is een convenant gesloten tussen Tempo-Team en de
minister voor WWI om jongeren uit de aandachtswijken weer aan de
slag te krijgen. Tempo-Team richt zich op doelgroepen met een grote
afstand tot de arbeidsmarkt. Op dit moment is Tempo-Team actief in
Amsterdam en Utrecht maar binnenkort ook in Rotterdam en andere
steden. Ook PricewaterhouseCoopers, IBM en Nike gaan hun
krachten bundelen in de aandachtswijken. Nadere invulling van de
plannen wordt in het najaar verwacht.
5 ... is innovatief en een lerende aanpak
De wijkenaanpak is vernieuwend; er lag bij aanvang geen beproefde
methode, geen handboek soldaat. Wel was er ervaring opgedaan met
gebiedsgericht werken binnen het stedenbeleid, met de 56-wijken-aanpak
en met «Coalities voor de wijk». Op basis hiervan en op basis van
verkennende studies als Prachtwijken?!; de mogelijkheden en beperkingen van de Nederlandse probleemwijken?!1 zijn leidende uitgangspunten gekozen zoals: integraal werken, voor en door bewoners,
langdurig partnerschap. Maar daarbinnen het is ook zoeken. De zeven
experimenten die het rijk samen met gemeenten en andere partners
uitvoeren, springen daar op in. U hebt er al een aantal langs zien komen in
deze rapportage. Kenmerkend voor het experimenteren binnen de
wijkenaanpak is dat we samen het wiel uitvinden, dat van elkaar leren en
ervaringen overdragen centraal staan. Bijgevoegd zijn pamfletten
gebundeld van wetenschappers die betrokken zijn bij de experimenten
met daarin de lessen tot nu toe.
Box 14: Experiment Achter de voordeur

1
Gabriel van den Brink, Prachtwijken?!; de
mogelijkheden en beperkingen van Nederlandse probleemwijken, 2007.

Kinderen en gezinnen met meervoudige problemen hebben behoefte
aan integrale hulp. Binnen het experiment Achter de Voordeur
zoeken de ministers van Jeugd en Gezin en voor WWI samen met
zeven gemeenten naar werkbare en vernieuwende manieren voor
een samenhangend hulpaanbod aan deze gezinnen. Niet langer
verschillende instanties over de vloer die langs elkaar heen werken,
maar 1 gezin 1 plan. De experimentgemeenten zijn nu ruim een jaar
aan de slag met de gekozen aanpakken. Voorzichtig worden de
eerste effecten zichtbaar. Zo zijn de lijnen tussen de hulpverleners
verkort, waardoor de juiste hulp en zorg sneller wordt geïnitieerd.
Ook geven gemeenten aan dat informatie beter en efficiënter wordt
gedeeld. De drukte rond een gezin neemt af door één aanspreekpunt.
Huishoudens reageren hierop positief. Er wordt steeds meer
outreachend gewerkt. En waar voorheen ieder op zijn of haar eigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

22

eilandje werkt, ontstaat steeds meer het besef dat het gezin behoefte
heeft aan 1 regisseur die de hulp en zorg coördineert. Een regisseur
met mandaat en budget, zo is de overtuiging, kan een verbindende
schakel vormen tussen de instanties. Instanties komen elkaar vaker
tegen. U bent uitgebreid geïnformeerd over het experiment bij brief
van 9 juli 20101.
Het experiment kent een doorlooptijd tot maart 2011. In de komende
periode wordt nog een groot aantal activiteiten ondernomen om de
achter de voordeur aanpak nog een stap verder te brengen. Zo zijn
de experimentsteden momenteel bezig met het inzichtelijk maken
van maatschappelijke kosten en baten (voornamelijk kwalitatief en
indicatief) van hun aanpakken. Ook worden de gemeente ondersteund in het verduurzamen van de achter de voordeur aanpak. Het
experiment wordt afgerond middels het inzichtelijk maken en het
breed verspreiden van de opgedane kennis en ervaringen uit de
experimentgemeenten.
Zoals eerder aangegeven staan we bij de wijkenaanpak voor een dermate
omvangrijk complex van samenhangende en elkaar versterkende
problemen dat eenvoudige standaardoplossingen niet werken. De
Algemene Rekenkamer spreekt in dit verband over ongetemde problemen
en stelt vast dat de aanpak die nodig is om tot oplossingen te komen een
benadering van beleidsleren is. Om dit beleidsleren te stimuleren is vorig
jaar, op aanraden van de Algemene Rekenkamer, een Wetenschappelijk
Commissie Wijkenaanpak ingesteld.
Deze commissie beoordeelt jaarlijks beleidsonderzoeken die in het kader
van de wijkenaanpak zijn uitgevoerd op de kwaliteit van de methodischtechnisch opzet, de uitvoeringskwaliteit en het beleidsrendement en geeft
op basis van deze beoordeling aan welke onderzoeken van een dermate
hoge kwaliteit zijn dat ze als voorbeeld kunnen dienen en derhalve een
brede verspreiding verdienen. Het zojuist uitgebrachte advies, dat over
het in 2009 uitgevoerde onderzoek handelt, beoordeelt drie onderzoeken
als «goed». De onderzoeken «De staat van de aandachtswijken» van O&S
Amsterdam, de «Wijkatlas Kruiskamp en Koppel» van O&S Amersfoort en
«Bedrijvigheid en leefbaarheid in stedelijke woonwijken» van het
Planbureau voor de Leefomgeving zijn volgens de commissie voorbeelden van goed opgezette en uitgevoerde onderzoek, waarmee anderen hun
voordeel kunnen doen. Het advies van de Commissie treft u als bijlage bij
deze brief aan2.
Het delen van kennis en ervaringen zullen de komende uitvoeringsperiode
een nog grotere rol spelen. Niet alleen binnen de 40 wijken, maar ook
richting de 37 40+ wijken. En uiteindelijk van en naar alle wijken waar
gebiedsgericht werken wordt geïntroduceerd. Het rijk heeft in dit kader
meerdere rollen; die van expert, innovator, makelaar en vraagbaak. Nu al
wordt – op verzoek van uw Kamer3 – de link gelegd met de zogenaamde
New Towns. Binnen de wijkenaanpak ligt de focus op het wegwerken van
achterstanden, bij deze «nieuwe steden» gaat het om het voorkomen
ervan. Terecht dat uw Kamer hier een samenhangende aanpak voorstaat.
Op 17 december 2009 bent u geïnformeerd over de Uitvoeringsagenda
van New Towns4.
1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
30 995, nr. 82.
2
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
30 995, nr. 78.
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
31 757, nr. 14.
5
Almere, Ede, Zoetermeer

Box 15: New Towns
De New Town (of Ortega-gemeenten) mochten meedingen voor het
budget 40+5. Met de toekenning van in totaal € 5 miljoen vanuit de
wijkenaanpak hebben deze steden een steun in de rug gekregen bij
de uitvoering van de uitvoeringsagenda. Begin september jl. hebben
WWI en de Ortega-gemeenten in een bestuurlijk overleg de voort-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

23

gang en eventuele knelpunten besproken. Tijdens dit overleg is
geconcludeerd dat de projecten naar tevredenheid lopen. Extra
aandacht vragen die projecten, waar samenwerking en financiering
van derde partijen in het geding is. In de tweede helft van dit jaar
zullen de leergemeenschappen voor nieuwe steden een concrete
uitwerking krijgen. Verder zal het experimentenprogramma rond de
Ortega-gemeenten zich richten op zelforganisatie door burgers en
bedrijven als belangrijk middel om te komen tot preventie. Zowel de
leergemeenschappen als het experimentenprogramma zullen nauw
samenhangen met de lessen uit de wijkenaanpak en open staan voor
alle «nieuwe steden».
De wijkenaanpak wordt niet in beton gegoten. Het leren staat nooit stil.
We blijven kritisch kijken en – afhankelijk van wijk of specifiek uitvoeringsprobleem – aanpassen. Alle partners geven aan dat we op de goede weg
zitten, maar ook dat er veel te verbeteren blijft. Om te leren, inspireren en
verbeteren reflecteert de externe Visitatiecommissie Wijkenaanpak de
komende maanden kritisch op de uitvoering. Deze commissie staat onder
voorzitterschap van de heren Deetman, Van der Lans en Scherpenisse en
bestaat verder uit een pool van een kleine 30 experts op verschillende
terreinen. Tot nu toe zijn Eindhoven, Utrecht, Schiedam, Arnhem,
Maastricht, Deventer, Dordrecht, Rotterdam, Nijmegen, Zaanstad en
Heerlen bezocht. In 2011 starten de departementale visitaties. De
commissie ziet een aantal rode draden in de bezoeken tot nu toe. Deze
worden hieronder beschreven. Het eindverslag van de Visitatiecommissie
wordt mei 2011 opgeleverd en zal mede bepalend zijn voor de vormgeving van de wijkenaanpak in de komende uitvoeringsperiode.
Box 16: Voorlopige inzichten visitatiecommissie Wijkenaanpak
Het doel van de visitatie is niet om een oordeel te vellen over het
gevoerde lokale beleid, maar om te inspireren en adviseren over
door de gemeente, corporaties en bewoners aangedragen. Er
gebeurt ontzettend veel in de wijken; mooie, waardevolle initiatieven. Iedereen is bezig slimme verbindingen te leggen en in
samenhang te werken. Dat heeft tijd nodig, maar begint goed van de
grond te komen. Belangrijkste aandachtspunt van de commissie is
dat de wijkenaanpak de rit uitzit. Naast positieve geluiden maakt de
commissie ook kanttekeningen: waar kan meer de focus op liggen of
wat kan misschien beter op het terrein van:
Verankering aanpak – Blijven partners samenwerken als de (rijksbetrokkenheid bij de) wijkenaanpak eindigt, of geldstromen ophouden
te bestaan? Gemeenten en corporaties stellen vaak continuering
afhankelijk. De commissie stelt daartegenover dat het gaat om
implementatie van verworvenheden en een nieuwe manier van
werken in reguliere organisatie; herschikken van middelen en delen
van de macht in de wijk. Het nadenken over hoe dit te borgen als de
middelen wegvallen is nog maar matig ontwikkeld. Ook het denken
in termen van business cases, waarbij inzicht ontstaat in de kosten
en baten van activiteiten, is nog niet overal in zwang: zicht is nodig
op inverdieneffecten, welke organisaties «profiteren» van activiteiten
van anderen (bijvoorbeeld corporaties die buiten hun kolom
werken). Dit levert input en onderbouwing voor het eventueel
verleggen van geldstromen en het re-alloceren van middelen.
Samenwerking en integraliteit – Er is spanning tussen integraal/
wijkgericht werken en sectoraal werken, dat vaak meer stadsbreed is
georganiseerd. In veel gemeenten is een door alle aangesloten
partners gedeelde visie met eenduidige, realistische en betekenis-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

24

volle ambities afwezig. De vraag wanneer de aanpak in de wijk écht
gelukt is, of waar in de reeks van concrete doelstellingen daadwerkelijk op wordt gestuurd, of weging van in te zetten geldstromen op
plaatsvindt, vinden gemeenten moeilijk te beantwoorden. Een
eenduidige beweging naar dezelfde kant creëert samenhang en daar
ben je als deelnemende organisatie ook op aanspreekbaar.
Uitvoeringskracht op wijkniveau – In een aantal gemeenten is de
uitvoeringsorganisatie van de wijkaanpak in de wijk belegd
(bijvoorbeeld Buurtonderneming Woensel West in Eindhoven en de
programmamanagers in Utrecht). Vraaggestuurd werken en een
samenhangende aanpak zijn op deze wijze de afgelopen jaren beter
van de grond gekomen. De keerzijde hiervan is dat dit in een aantal
situaties ook tot een toevloed van professionals naar de wijk en meer
bestuurlijke drukte heeft geleid; de verleiding van het toevoegen van
een extra coördinerende laag is hardnekkig. Een ander punt van
aandacht is of het beslissingsmandaat vanuit de verschillende
instituties op wijkniveau wordt belegd, of dat dit meer centraal is
gehouden.
Bewonersparticipatie – De issues, die de commissie tegenkomt, zijn:
representativiteit van actieve bewoners, hoe bewoners betrokken te
houden bij langdurige planvorming (de in gemeenten gehanteerde
praktijken maken nogal eens gebruik van oude sjablonen en zijn niet
altijd even creatief), en het beleggen van beslissingmacht dichter op
bewoners. De institutionele wereld sluit vaak niet aan bij de behoeften van de bewoners; als je mandaat voor bewoners hebt vastgesteld, dan is de rol van gemeente/corporatie richting bewoners
dienstverlenend en ondersteunend; dit is nodig voor het behouden
van draagvlak op de lange termijn.
Opbrengsten wijkenaanpak – De commissie gaat na of bewoners en
instanties verschil merken door de wijkenaanpak, wat gebeurt
anders en gaat dit beter dan vóór de wijkenaanpak? De commissie
geeft de rijksoverheid mee oog te hebben voor wat er lokaal al in
gang is gezet. Hierbij geldt de boodschap niet handelen alsof er niks
loopt, maar doorzetten van ingezet beleid; geen nieuw rijksbeleid
bovenop de huidige aanpak, dat levert lokaal vertraging in de aanpak
op.
6 ... is geborgd
De afgelopen periode lag de focus binnen de wijkenaanpak op volhouden
en verbreden. Volhouden van de aandacht en verbreden naar andere
wijken met problemen. Het volhouden is het afgelopen uitvoeringsjaar
goed verlopen. De partners geven aan dat dit vertrouwen geeft en het
partnerschap heeft verdiept. Verbreding heeft plaatsgevonden met de
40+ wijken – andere wijken met leefbaarheidproblemen – en via het delen
van kennis.
Box 17: 40+ wijkenbudget
Het kabinet heeft met de focus op de 40 wijken niet willen zeggen dat
de aanpak van leefbaarheidsproblemen elders minder urgent is.
Zoals uit de Leefbaarometer blijkt zijn er nog tientallen (voornamelijk
kleinere) wijken in Nederland waar de leefbaarheid onder druk staat.
Op uw verzoek is voor wijken die niet tot de 40 prioritaire wijken
behoren, maar die wel een vergelijkbare problematiek kennen,
€ 60 miljoen euro beschikbaar gesteld. Met de 40+ regeling is een
belangrijke stap gezet om het wijkennetwerk uit te breiden naar alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

25

wijken met leefbaarheidsproblemen. Uw Kamer heeft gevraagd de
1e tranche met voorrang te bestemmen voor gemeenten binnen de
G31. De 2e tranche geeft voorrang aan de gemeenten buiten de G31.
In 2009 is de 1e tranche aan 15 gemeenten een bijdrage toegekend.
Met het besluit van juni 20101 om aan 22 gemeenten geld toe te
kennen, is de 2e tranche en daarmee het hele traject formeel
afgerond (voor een overzicht zie bijlage 2). Dit wil overigens niet
zeggen dat deze pluswijken er nu weer alleen voor staan. Ze draaien
volop mee binnen de netwerken van vitale coalities en het uitwisselen van kennis.
De commissie die de aanvragen heeft bekeken concludeert dat de
methode van budgetverdeling in korte tijd een duidelijke kwaliteitsimpuls gegeven heeft. en er zijn er veel enthousiasmerende en
waardevolle wijkplannen tot stand gekomen. Met een relatief
beperkte financiële prikkel is de reikwijdte van de wijkenaanpak
verbreed en zijn veel gemeenten (met name buiten de G31) bediend.
Binnen de aanvragen veel aandacht voor sociale activering, o.a. door
het opzetten van buurtondernemingen, gildes, leerwerkplaatsen en
groeibriljanten. Hier zie je dat de opgedane kennis van wijkgericht
werken veel gemeenten heeft bereikt, ook die buiten de vaste groep
van de grote G31.
Toch zijn veel van deze gemeenten kleiner in omvang en hebben zij
lang niet altijd veel ervaring in deze manier van werken. De
40+ wijken worden ondersteund vanuit WWI o.a. door het faciliteren
van kennisdeling en kennisontwikkeling.
Projecten komen en gaan. Programmatisch werken is vaak effectief, maar
dan moet er wel voldaan worden aan een aantal randvoorwaarden.
Geborgd moet zijn dat succesvolle onderdelen van programma’s in
kunnen dalen in lopende werkprocessen en niet stoppen omdat de
financiering stopt, of worden voortgezet «naast» andere – minder
effectieve – aanpakken. De Visitatiecommissie Wijkenaanpak ondersteunt
de partners om succesvolle methoden te herkennen en te verankeren.
Box 18: Experiment Aanpak van de Projectencarrousel
Het experiment Projectencarrousel duikt in het vraagstuk van de
borging. Waarom vindt soms geen verduurzaming van best practices
plaats en wat kunnen we hieraan doen? Praktijkgericht onderzoek
leert dat vernieuwing en innovatie slechts mondjesmaat beklijven
doordat het uitermate complex is om effectieve methoden en
samenwerkingsverbanden een plek te geven in het verkokerde
institutionele veld en beleid. Ook blijkt het ingewikkeld om te
herkennen welke initiatieven goed zijn en welke niet. Daarnaast
wordt er onvoldoende van ervaringen (elders) geleerd.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
30 995, nr. 79.

De ervaring niet in het institutionele landschap te passen heeft ook
de Kingma school uit Amsterdam. Deze school begeleidt al tien jaar
zeer moeilijk lerende kinderen. Zij passen niet goed in het normale,
schoolse onderwijs en krijgen een traject van leren én werken. Die
werkervaring hebben ze hard nodig als ze straks een baan zoeken.
De methode van deze school werkt heel goed. Toch is het steeds
weer onzeker of ze door kunnen gaan. Dat komt omdat de combinatie van arbeid en scholing die de Kingma school gebruikt, niet
goed bij de verkokerde manier waarop deze domeinen zijn georganiseerd. In een werkbezoek van oud-minister Van der Laan op
2 november 2009 is dit probleem aangekaart. Dit bezoek is de
katalysator geweest voor het oprichten van Commissie Werkscholen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

26

door het ministerie van OCW om de problemen aan te pakken die de
Kingma school en vergelijkbare scholen ondervinden.
Het jaar 2010, de tweede fase van het experiment, staat in het teken
van het verdiepen van kennis: hoe herken je een succesvol project en
wat zijn de aandachtspunten voor verduurzaming. Inzichten zijn
vertaald in een werkmodel: 4+1. Deze formule staat voor:
De vier toetsingscriteria voor het herkennen van een goede praktijk;
(1) wordt er een effectieve methodiek gebruikt met impact voor de
gebruikers (2) wordt de effectiviteit gemeten (3) is er sprake van
inbedding in een vitale coalitie (4) staan er sociale entrepreneurs aan
het roer met mandaat en doorzettingsmacht. Plus 1: hoe kunnen
baten die het project genereert op een slimme manier verzilverd
worden. Veelal in een «nieuw voor oud» context en het verlenen van
mandaat. Om dit te kunnen doen zijn maatschappelijke kostenbatenanalyses zeer behulpzaam. Ter ondersteuning ontwikkelt WWI
samen met het ministerie van BZK een handreiking. Doel van deze
handreiking is om corporaties, gemeenten, welzijnsinstellingen en
anderen van aandachtspunten te voorzien bij het verlenen van
opdrachten om dergelijke analyses uit te voeren.
Ten slotte,
De wijkenaanpak heeft een horizon tot 2015–2017. Dat is afgesproken met
bewoners, corporaties en gemeenten omdat hardnekkige problemen nu
eenmaal om langdurige inzet en aandacht vragen. Het rijk heeft zich voor
die periode gecommitteerd aan de lokale doelstellingen. Elke fase heeft
zijn eigen dynamiek. Nu we meer grip krijgen op de problematiek en
gegeven de economische situatie, zal het komende uitvoeringsjaar meer
in het teken staan van efficiency en rendement; kiezen voor effectieve en
doelmatige oplossingen. Dat is niet alleen gepast in tijden van bezuinigingen, maar past ook bij de overgangsfase waarin de aanpak zit; van
zoeken en experimenteren naar focus en doorpakken op succesvolle
oplossingen. De visitatiecommissie Wijkenaanpak ondersteunt daarbij.
Net als bij andere belangrijke opgaven voor de toekomst; het verduurzamen van het wijkgericht werken en het delen van kennis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

27

BIJLAGE 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

28

BIJLAGE 2

Overzicht 40+ gemeenten
1e tranche

Wijk

Almelo
Amersfoort
Breda
Den Bosch
Emmen
Haarlem
Heerlen
Helmond
Hengelo
Leiden
Lelystad
Sittard-Geleen
Tilburg
Venlo
Zwolle

Ossenkoppelerbroek
Liendert
Haagse Beemden
Boschveld
Emmermeer
Zomerzone
Passart
Helmond-West
Berflo Es
Slaaghwijk
Boswijk Zuid
TAS
Kruidenbuurt
Leutherberg en Vogelhut
Diezerpoort

2e tranche

Wijk

Almere
Bergen op Zoom
Capelle aan den IJssel
Culemborg
Delft
Delfzijl
Ede
Gouda
Hoogezand-Sappemeer
IJsselstein
Leerdam
Leidschendam-Voorburg
Roermond
Roosendaal
Veenendaal
Venray
Vlaardingen
Zoetermeer
Amsterdam
Den Bosch
Enschede
Haarlem

Steden-, Staatslieden-, Kruidenwijk, centrum
Gageldonk-West
De Hoeken en de Hoven/Wiekslag
Terweijde
Buitenhof
Noord
Veldhuizen-A
Oost
Gorecht-West
IJsselveld-Oost
West
Het Prinsenhof
Donderberg
Kalsdonk
JES
Brukske
Babberspolder-Oost
Palenstein
Holendrecht-West & Venserpolder
Hambaken
Wesselerbrink-Noord
Boerhaavewijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

29

BIJLAGE 3

Overzicht van buurten die:
1. In 1998 een zwakke leefbaarheidssituatie kenden
2. In de periode 1998–2002 zich bovengemiddeld hebben verbeterd
3. In de periode 2002–2006 tegen de trend in de vooruitgang hebben
weten vast te houden
Buurt

Gemeente

1. ’t Rak-Noord
2. Uilenstede en Kronenburg
3. Burgwallen-Nieuwe Zijde
4. Burgwallen-Oude Zijde
5. Oude Pijp
6. Weesperzijde
7. Da Costabuurt
8. Frederik Hendrikbuurt
9. Helmersbuurt
10. Jordaan
11. Kinkerbuurt
12. Nieuwe Pijp
13. Overtoomse Sluis
14. Van Lennepbuurt
15. Bijlmer-Centrum D, F en H
16. Bijlmer-Oost E, G en K
17. Holendrecht en Reigersbos
18. Buikslotermeer
19. Gein
20. Oostelijk Havengebied
21. Spaarndammer- en Zeeheldenbuur
22. Staatsliedenbuurt
23. Transvaalbuurt
24. Van Galenbuurt
25. Westindische buurt
26. Dapperbuurt
27. De Kommert
28. Erasmuspark
29. Landlust
30. Oostelijke Eilanden en Kadijke
31. Oosterparkbuurt
32. Diamantbuurt
33. Hoofdweg en omgeving
34. IJplein en Vogelbuurt
35. IJselbuurt
36. Indische Buurt Oost
37. Indische Buurt West
38. Volewijck
39. Osdorp-Midden
40. Rijnstraat
41. Van Verschuerbuurt
42. Spijkerbuurt
43. Arnhemse Broek
44. Poptahof-Noord
45. Delfzijl-Noord
46. Rivierenbuurt
47. Ruimzicht-Oost
48. Bleijenhoek
49. Geldelozepad en omgeving
50. Grote Markt en omgeving
51. Matena’s Pad en omgeving
52. Lijnbaan
53. Hoogbouw-Zuid
54. Gildebuurt
55. Binnenstad-Oost
56. Binnenstad-West
57. Binnenstad-Zuid
58. Stadscentrum
59. Binnenstad-Noord
60. Gorechtbuurt
61. Korrewegbuurt
62. Oosterpoortbuurt
63. Helpman-Oost

Alkmaar
Amstelveen
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Arnhem
Arnhem
Arnhem
Arnhem
Delft
Delfzijl
Deventer
Diemen
Dordrecht
Dordrecht
Dordrecht
Dordrecht
Dordrecht
Ede
Eindhoven
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

Aandeel bewoners
electie1
15%
36%
21%
16%
49%
69%
18%
42%
16%
6%
58%
50%
27%
44%
43%
26%
17%
10%
16%
8%
51%
63%
59%
52%
22%
74%
27%
14%
22%
28%
64%
23%
52%
24%
11%
51%
66%
24%
13%
20%
41%
18%
16%
19%
13%
17%
14%
35%
22%
41%
70%
17%
17%
16%
27%
24%
43%
25%
21%
31%
12%
12%
13%

30

Buurt

Gemeente

64. Oranjebuurt
65. Lewenborg-Zuid
66. Lewenborg-Noord
67. Vinkhuizen-Noord
68. Vinkhuizen-Zuid
69. Concordiabuurt
70. De Hoogte
71. Oost-Indische buurt
72. Beijum-Oost
73. Beijum-West
74. Bloemenbuurt
75. Oosterparkbuurt
76. Florabuurt
77. West-Indische buurt
78. Kostverloren
79. De Wijert-Noord
80. Grote Kerkbuurt
81. De Waag
82. Schieringen
83. Benedenstad
84. Stadscentrum
85. Bottendaal
86. Meijhorst
87. Heijendaal
88. Hatert
89. ’t Acker
90. Biezen
91. Nije Veld
92. Wolfskuil
93. Kop van Zuid-Entrepot
94. Proveniersbuurt
95. Liskwartier
96. Noordereiland
97. Hoogvliet-Noord
98. Hillesluis
99. Middelland
100. Nieuwe Westen
101. Oude Noorden
102. Spangen
103. Tussendijken
104. Feijenoord
105. Schiemond
106. Kralingen-West
107. Zuidwal
108. Uilebomen
109. Schildersbuurt-West
110. Spoorbuurt
111. Huygenspark
112. Schildersbuurt-Noord
113. De Hofstad
114. Het Zand
115. De Hinthamerpoort
116. Boschveld
117. Noordoost
118. Binnenstad
119. Bleekstraat en omgeving
120. Lombok-Oost
121. Pijlsweerd-Zuid
122. Geuzenbuurt
123. Ondiep
124. L. Napoleonplantsoen en omgeving
125. Schaakbuurt en omgeving
126. Genooi
127. Buitenbuurt Wageningen-West

Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Groningen
Leeuwarden
Leeuwarden
Leeuwarden
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Nijmegen
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
’s-Gravenhage
’s-Gravenhage
’s-Gravenhage
’s-Gravenhage
’s-Gravenhage
’s-Gravenhage
’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch
Smallingerland
Tiel
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Venlo
Wageningen

Aandeel bewoners
electie1
12%
29%
15%
10%
11%
46%
19%
30%
13%
16%
45%
36%
55%
50%
18%
12%
27%
25%
15%
22%
21%
32%
10%
27%
12%
19%
24%
18%
21%
11%
12%
11%
11%
10%
17%
16%
15%
6%
8%
21%
10%
25%
5%
25%
19%
13%
22%
18%
7%
36%
19%
19%
16%
11%
22%
59%
28%
27%
33%
12%
17%
14%
12%
37%

1

Percentage inwoners van de buurt dat in een 6ppc-gebied woont dat in 1998 een zeer
negatieve, negatieve of matige leefbaarheid had, zich tussen 1998 en 2002 bovengemiddeld goed
heeft ontwikkeld en tussen 2002 en 2006 niet achteruit is gegaan qua leefbaarheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 84

31