Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3836
Vragen van het lid Westerveld (GroenLinks) aan de Minister voor Langdurige
Zorg en Sport en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
over hulphonden (ingezonden 15 juni 2022).
Antwoord van Minister Helder (Langdurige Zorg en Sport), mede namens de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (ontvangen
2 september 2022).
Vraag 1
Wat is het beleid van verzekeraars en gemeenten ten aanzien van het
vergoeden van een opleiding tot hulphond binnen respectievelijk de
Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo)? Klopt het dat gemeenten hier heel anders mee omgaan, en zo ja, wat
vindt u daarvan?
Antwoord 1
Er zijn drie typen hulphonden die worden vergoed vanuit het basispakket
Zvw. Dit is de blindengeleidehond voor verzekerden die blind of slechtziend
zijn, de signaalhond voor verzekerden die doof zijn en de ADL-hond
(assistentiehond) voor mensen met een ernstige stoornis in het bewegingssysteem (de hand en arm) die daardoor beperkt worden in hun activiteiten in
het dagelijks leven. De ADL-hond helpt hen door bijvoorbeeld kasten en
gordijnen te openen, met het oprapen en aangeven van spullen en bij het
uittrekken van kleding.
De therapie-, epilepsie- en PTSS-hond behoren niet tot het verzekerde
basispakket omdat de effectiviteit van deze hulphonden op dit moment
onvoldoende bewezen is (geen stand van wetenschap en praktijk).
Ten aanzien van de Wmo geldt het volgende. Gemeenten beoordelen
iemands ondersteuningsbehoefte en kennen als dat nodig is een maatwerkvoorziening toe om iemands beperkingen in de zelfredzaamheid en/of
participatie weg te nemen. Het kan bijvoorbeeld gaan om mensen met
autisme of PTSS die aangeven baat te hebben bij een hulphond. Of een
gemeente een hulphond als maatwerkvoorziening toekent, behoort tot de
gemeentelijke beleidsvrijheid. Uit jurisprudentie blijkt dat gemeenten een
aanvraag voor een assistentiehond kunnen afwijzen, omdat onvoldoende
wetenschappelijk is aangetoond dat de hond een toegevoegde waarde heeft
om beperkingen in zelfredzaamheid/participatie weg te nemen.

ah-tk-20212022-3836
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Vraag 2 en 12
Bent u bekend met wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat hulphonden
effectief zijn voor mensen met mentale problemen?1 Zijn de conclusies van
dit onderzoek ook op de Nederlandse situatie toepasbaar?
Zou u overwegen om de vergoeding van hulphonden in het basispakket te
plaatsen voor mensen met een PTSS-indicatie, of te onderzoeken wat de
mogelijkheden zijn om de vergoeding van een hulphond beschikbaar te
stellen voor mensen met dusdanige psychologische problemen dat een
hulphond van dienst kan zijn?
Antwoord 2 en 12
In Nederland wordt vanuit het basispakket alleen zorg vergoed die voldoet
aan de «stand van de wetenschap en praktijk». De therapie- en PTSS-hond
behoren niet tot het verzekerde basispakket van de Zvw omdat de effectiviteit
van deze hulphonden op dit moment onvoldoende bewezen is.
Ten aanzien van PTSS heeft het Zorginstituut een verdiepingsrapport Zinnige
Zorg bij PTSS opgesteld (2021). Daarin werd gesignaleerd dat er een
kennislacune is met betrekking tot hulphonden bij PTSS. Vastgesteld werd dat
er veel positieve subjectieve ervaringen zijn met de inzet van een hulphond
bij PTSS (bij specifieke beroepsgroepen, waaronder veteranen), maar dat
onduidelijk blijft wat de (kosten)effectiviteit is.
Het meeste onderzoek is gebaseerd op subjectieve ervaringen van mensen en
niet op objectieve metingen van PTSS (symptomatologie). De kwaliteit
hiervan is dan ook niet goed bruikbaar. Voor het recent verschenen promotieonderzoek van mw. van Houtert van de Universiteit Utrecht, «Veterans PTSD
Workingdog Research (VPWR)» geldt dat het gaat om veteranen, waardoor de
resultaten waarschijnlijk niet gegeneraliseerd kunnen worden naar de bredere
PTSS doelgroep. Ook gaat dit onderzoek niet over kosteneffectiviteit of over
substitutie met andere zorg.
Internationaal onderzoek2 geeft aanwijzingen dat de inzet van hulphonden bij
militairen en veteranen met PTSS kan bijdragen aan vermindering van PTSS
symptomatologie (geen effect op verlies van diagnose), maar enkel aanvullend op bekende evidence-based behandelingen en niet als stand-alone
interventie bij PTSS.
Vanuit het Zinnige Zorg bij PTSS project heeft het Zorginstituut veldpartijen
daarom geadviseerd om bestaande kennis te bundelen en aan te vullen met
gericht onderzoek, om een completer beeld te krijgen in welke situaties de
inzet van een hulphond (kosten)effectief is.
Waar het gaat om epilepsiehonden voeg ik graag nog het volgende toe: Naar
aanleiding van een amendement van het lid Potters3, heeft de Minister
ZonMw voor drie jaar een subsidie verleend van € 900.000 voor een
onderzoek naar de effectiviteit en doelmatigheid van epilepsiehonden. Dit
onderzoek verschijnt uiterlijk in maart 2023.4 Het Zorginstituut zal dan
bekijken of deze resultaten aanleiding zijn om een beoordeling te doen in het
kader van de «stand van de wetenschap en praktijk».5

1

Bijv:
Tedeschi, P., Fine, A. H., & Helgeson, J. I., 2010, «Assistance animals: Their evolving role in
psychiatric service applications.» In: Handbook on Animal-Assisted Therapy (pagina 421–438),
Academic Press.
Lloyd, J., Johnston, L., & Lewis, J., 2019, «Psychiatric assistance dog use for people living with
mental health disorders.» in: Frontiers in veterinary science, pagina 166.
2
O’haire en Rodriguez (2018) en Rodriguez et al. (2020).
3
Kamerstuk 34 300 XVI, nr. 30.
4
https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/doelmatigheidsonderzoek/programmas/projectdetail/doelmatigheidsonderzoek/onderzoek-naar-kosten-effectiviteit-van-epilepsiehonden/.
5
Als de uitkomst van een dergelijke beoordeling positief uitvalt (de epilepsiehonden voldoen
aan de «stand van de wetenschap en praktijk»), kunnen epilepsiehonden worden verstrekt/
vergoed vanuit de Zvw, op grond van artikel 2.6, onderdeel g, van de Rzv: hulpmiddelen gerelateerd aan stoornissen in de mate van bewustzijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Vraag 3 en 11
Klopt het dat politieagenten en veteranen met Posttraumatische Stressstoornis (PTSS) wel in aanmerking komen voor een vergoeding, maar veel
anderen met PTSS niet?6 Zo ja, waarom dit onderscheid? Waarom vindt u dit
gerechtvaardigd?
In de beantwoording van Kamervragen van het lid Bergkamp7 werd gesteld
dat er onderzoeken lopen door de KNGF Geleidehonden en de Stichting
Hulphond naar de effecten van de inzet van assistentiehonden op de
gezondheid en het welzijn van veteranen en andere oud-geüniformeerde met
PTSS, wat is hier de uitkomst van geweest?
Antwoord 3 en 11
Het onderzoek waar u in vraag 11 aan refereert, gaf destijds aanleiding om
een (meer wetenschappelijk) vervolgonderzoek in te stellen om uitspraken te
kunnen doen over het effect van de inzet van hulphonden. De Politie heeft
vervolgens de Politieacademie in samenwerking met de Radboud Universiteit
een onderzoek uit laten voeren naar het effect van ondersteuning met een
buddyhond bij (oud-)politiemedewerkers gediagnosticeerd met PTSS.
Daarnaast heeft de Universiteit Utrecht een promotieonderzoek onder
veteranen uitgevoerd naar de effecten van een hulphond op de gezondheid
en het welzijn van veteranen met PTSS («Veterans PTSD Working Dogs
Research»). Beide onderzoeken zijn (recent) afgerond en laten zien dat de
inzet van hulphonden een positief effect heeft op het welbevinden van
veteranen/politieagenten met PTSS.
Er zijn dus inderdaad veteranen en politieagenten met PTSS met een
hulphond. Dit betreft in ieder geval veteranen die mee hebben gedaan aan
bovengenoemde onderzoeken. Bij Defensie en Politie kunnen deze veteranen
in aanmerking komen voor een tegemoetkoming in de kosten van het
levensonderhoud van de hond. De veteranen krijgen deze vergoeding vanuit
de voorzieningenregeling van Defensie8. Dit is een bedrag van € 1.050 euro
jaarlijks en wordt door de Politie ook. Daarnaast worden er door verschillende
organisaties, zoals KNGF en stichting Hulphond Nederland, honden ter
beschikking gesteld aan veteranen en politieagenten met PTSS. Defensie en
Politie hebben geen rol in het proces van opleiden en beschikbaar stellen van
hulphonden. De politie treft voorbereidingen om hier op korte termijn wel
een rol in te spelen. Defensie heeft in de Defensienota 2022 aangegeven dat,
omdat Defensie als werkgever een bijzondere zorgplicht heeft voor haar
veteranen en omdat de zorgvraag toeneemt, de ondersteuning voor
veteranenzorg zal worden versterkt. Daarbij hoort ook het vergroten van de
toegang voor veteranen tot hulphonden.
Het onderscheid met het vanuit de Zorgverzekeringswet vergoeden van een
hulphond bij PTSS, is dat het in bovengenoemde situatie (de tegemoetkoming in de kosten van levensonderhoud) gaat om een werkgeversbesluit.
Daarbij zijn de te maken afwegingen anders. Om te beoordelen of zorg
effectief is en voor vergoeding in aanmerking komt, maakt het Zorginstituut
gebruik van een vast beoordelingskader, dat voorschrijft op welke wijze
vastgesteld kan worden of zorg aan het wettelijk criterium «stand van
wetenschap en praktijk» voldoet. Dit beoordelingskader, en daarmee de
werkwijze van het Zorginstituut, is door de Hoge Raad goedgekeurd. Qua
beoordeling van de studies die recentelijk zijn verschenen, verwijs ik u naar
het antwoord op vragen 2 en 12 hierboven.
Overigens kan door de gemeente voor mensen met PTSS wel een hulphond
worden toegekend, wanneer dit iemands beperkingen in de zelfredzaamheid
en/of participatie wegneemt. Of een gemeente een hulphond als maatwerkvoorziening toekent, behoort tot de gemeentelijke beleidsvrijheid.
6

De Stentor, 25 oktober 2021, «Onderzoeker vindt dat gemeenten moeten betalen voor
ptss-hulphond: «Zo’n dier heeft soms meer effect dan tien psychiaters bij elkaar» Onderzoeker
vindt dat gemeenten moeten betalen voor ptss-hulphond: «Zo’n dier heeft soms meer effect
dan tien psychiaters bij elkaar» | Kampen | destentor.nl; Vice.com, 4 oktober 2019, «Hulphond
Bobbie sleept Charlotte door haar allerdonkerste periodes heen» Hulphond helpt bij ptss
(vice.com).
7
Aanhangsel Handelingen, jaargang 2016–2017, nr. 2627. Kamervragen (Aanhangsel) 2016–2017,
nr. 2627. | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).
8
De uitvoering wordt gedaan door het organisatieonderdeel «Bijzondere Regelingen Defensie»
(BRD) van pensioenuitvoerder APG. (APG is een dochteronderneming van ABP.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 4
Wat vindt u ervan dat veel mensen met mentale problemen noodgedwongen
een crowdfundactie starten om de kosten voor een hulphond te kunnen
betalen?9
Antwoord 4
Allereerst zou ik willen aangeven dat mensen met psychische klachten of een
psychische stoornis wel degelijk aanspraak maken op Zvw-zorg, zij het andere
zorg dan een hulphond. In Nederland wordt vanuit het basispakket alleen
zorg vergoed die voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk. Het
komt voor dat behandelingen die daar niet aan voldoen alsnog via crowdfunding worden gefinancierd.
Naast een eventuele vergoeding vanuit de Wmo, zijn er ook mogelijkheden
om vergoeding voor een hulphond te krijgen via bijvoorbeeld stichtingen die
op basis van fondsen, subsidies of donaties hulphonden kunnen opleiden en
plaatsen (zoals Stichting «De hond kan de was doen» of Stichting Assistentiehond Nederland).
Vraag 5, 6 en 8
Aan welke voorwaarden moeten aanbieders voor een opleiding voor
hulphonden voldoen? Zijn daar eenduidige criteria voor? Is er regelgeving
voor opleiders, bijvoorbeeld over de prijzen van de hond en de opleiding? Is
er toezicht op deze aanbieders, zo ja, door wie?
Klopt het dat een groot aantal hulphondscholen in Nederland niet geaccrediteerd is, waardoor deze scholen bijvoorbeeld niet voldoende selecteren op
geschiktheid van de hond? Vindt u dit wenselijk?
Klopt het dat voor een gemiddeld traject zo’n 20.000 euro nodig is? Zijn dit
reëele kosten voor een opleiding? Vindt u dat een passend bedrag voor
mensen die hulp nodig hebben om mee te komen in de samenleving?
Antwoord 5, 6 en 8
Wanneer hulphonden worden vergoed vanuit de Zvw, komt de hoogte van de
vergoeding tot stand als gevolg van onderhandeling tussen zorgverzekeraar
en hondenschool. Volgens Zorgverzekeraars Nederland bedragen de
gemiddelde kosten voor een hulphond rond de € 20.000. Het is aan de
zorgverzekeraar om te beoordelen of dit bedrag doelmatig tot stand is
gekomen. Er is geen specifieke regelgeving over de kosten voor het
opleidingstraject.
Het is belangrijk dat assistentiehonden en hun opleiders een adequate
opleiding volgen en dat het welzijn voor mens en hond is gewaarborgd.
Zorgverzekeraars hebben met een groot aantal hondenscholen contracten
afgesloten en deze hondenscholen dienen aan de minimale accreditatie eisen
te voldoen. De verzekeraar stelt dus (kwaliteits)eisen via een contract (deze
verschillen per verzekeraar). Let wel: Verzekeraars sluiten alleen contracten
met hondenscholen die honden leveren zoals vergoed vanuit het basispakket.
Verzekeraars hebben daarom geen zicht welke hondenscholen andersoortige
honden opleiden.
Recentelijk is met een startsubsidie van het Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit de Branchevereniging Dier & Welzijn voor professionele
organisaties in dierondersteunde interventies opgezet. De vereniging richt
zich primair op het waarborgen van het welzijn van dieren die ingezet worden
in dierondersteunde interventies, waaronder assistentiehonden. De vereniging ondersteunt de verdere professionalisering in de branche en heeft de
afgelopen jaren gewerkt aan een overkoepelende Gedragscode, met daarbij
welzijnsprotocollen voor de diersoorten die het meest ingezet worden.
Een aantal opleiders van assistentiehonden zijn aangesloten bij de internationale brancheorganisaties als de International Guide Dogs Federation

9

Nu.nl, 4 maart 2020, «Hulphond bij psychische klachten: «Ik moet zelf voor de 19.000 euro
zorgen»» Hulphond bij psychische klachten: «Ik moet zelf voor de 19.000 euro zorgen» |
Gezondheid | NU.nl; Omroep West, 31 januari, «PTSS’er Natasja moet opleiding van hulphond
Mylo zelf betalen: «Met hem durf ik weer naar buiten»» https://www.omroepwest.nl/amp/
nieuws/4523574/ptsser-natasja-moet-opleiding-van-hulphond-mylo-zelf-betalen-met-hem-durfik-weer-naar-buiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

(IGDF) of Assistance Dogs International (ADI). Het toezicht voor de normen
wordt uitgevoerd door deze brancheorganisaties. Daarnaast zijn er opleiders
van assistentiehonden die eigen normen hanteren.
Bovendien loopt er een Europees normalisatietraject om eenduidige Europese
normen voor assistentiehonden te ontwikkelen. De Europese normen worden
ontwikkeld binnen CEN/TC 452 «Assistance dogs»; hieraan neemt de
normcommissie «Assistentiehonden» deel met een gebalanceerde Nederlandse delegatie uit diverse stakeholdergroepen. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) zorgt, samen met een aantal opleiders van
assistentiehonden, voor de financiële ondersteuning van deze Nederlands
delegatie. In deze normen worden, vooralsnog, geen specifieke prijzen voor
hond of opleiding genoemd.
Daarnaast is het Ministerie van VWS een verkenning gestart, onder andere
met een gespreksronde langs opleiders van assistentiehonden en assistentiehondengebruikers, om te onderzoeken hoe de conformiteitsbeoordeling10 en
het toezicht rondom deze Europese norm kan worden vormgegeven in
Nederland.
Vraag 7
Klopt het dat het aantal aanbieders flink is toegenomen? Is er inzicht in de
omzet en winsten van deze aanbieders?
Antwoord 7
Ik heb geen inzicht in het specifieke aantal aanbieders van hulphonden, dan
wel de omzet en winsten. Ook zorgverzekeraars hebben dit niet.
Ik kan wel melden dat vanuit de Zorgverzekeringswet in 2021 900 blindengeleidehonden werden verstrekt, waar dat er in 2017 880 waren. Kortom, een
lichte stijging.11 Binnen het gemeentelijke domein worden deze aantallen niet
bijgehouden. Momenteel zijn er in Nederland negen organisaties die ADI
geaccrediteerd zijn en drie aanbieders die kandidaat-geaccrediteerd zijn.
Vraag 9
Klopt het dat de opleidingskosten in Duitsland een stuk lager zijn en dat daar
wel regelgeving is?12 Bent u bereid om hiervan te leren en ook te werken aan
meer eenduidigheid in Nederland?
Antwoord 9
In Duitsland is in 2021 wetgeving van kracht geworden over de toegankelijkheid voor mensen met een beperking onder begeleiding van een hulphond.
De terminologie van een hulphond, de opleiding en het testen van de
hulphond, en de accreditatie van opleiders en examinatoren zijn bijvoorbeeld
nader uitgewerkt in regelgeving. In de verkenningsronde over de conformiteitsbeoordeling en het toezicht op de verschillende normen van assistentiehonden (waarover ik schreef in het antwoord op vragen 5 en 6), wordt onder
andere de werking van Duitse stelsel meegenomen.
Vraag 10
Bent u op de hoogte van de landelijke financiering voor hulphonden in
Oostenrijk, wat maximaal 10.000 euro is?13 Bent u het ermee eens dat dit laat
zien dat het met betere regelgeving ook haalbaar is om de kosten laag te
houden?
Antwoord 10
Ik ben op de hoogte van het feit dat de Oostenrijkse overheid financiële
ondersteuning biedt voor hulphonden. Er is in Oostenrijk geen wettelijk recht
op de subsidie voor de aanschaf van een hulphond.
– Niettemin kunnen personen met een handicap van het Ministerie van
Sociale Zaken financiering van ten minste 50% krijgen voor de aankoop
10

Conformiteitsbeoordeling is het proces waarin wordt aangetoond of is voldaan is aan de
vastgestelde eisen voor een product, proces, dienst, systeem, persoon of instantie. Er zijn
verschillende vormen van conformiteitsbeoordelingen, zoals kijken, testen, certificeren en
inspecteren. Certificatie is dus een van de mogelijke vormen van conformiteitsbeoordeling.
11
Aantal gebruikers 2017–2021, per hulpmiddelencategorie | GIPdatabank.nl.
12
Assistenzhunde NRW e.v., datum onbekend, «Assistenzhunde» Assistenzhunde – Kosten.
13
Oesterreich.gv.at, datum onbekend, «Assistenzhund» Assistenzhund (oesterreich.gv.at).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

van een assistentiehond, op voorwaarde dat dit nodig is voor de
uitoefening van betaald werk om hun mobiliteit te vergroten. De subsidie
is maximaal 30.000 euro voor blindengeleidehonden met een maximum
van 10.000 euro voor hulp- en seinhonden.
– Voor niet-werkende personen kan de aankoop van een hulphond uit het
steunfonds voor mensen met een handicap worden gefinancierd voor een
bedrag van maximaal 6.000 euro (Ministerie van Sociale Zaken).
Dit biedt voor mij geen indicatie dat de kosten voor een hulphond daar lager
worden gehouden, of dat de regelgeving daar beter is. In Nederland wordt
door zorgverzekeraars bovendien een tegemoetkoming in de kosten voor het
levensonderhoud zoals de medische en dagelijkse verzorging van de hond
verstrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6