Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

29 338

Wetenschapsbudget

Nr. 1080

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 oktober 2023
Hierbij stuur ik u het derde en laatste advies van de Nationale Commissie
Sectorplannen. Dit advies gaat in op de implementatie en monitoring van
de huidige sectorplannen, maar kijkt ook naar de bredere rol van
sectorplannen in het hoger onderwijs- en wetenschapsbeleid, nu en in de
toekomst. De Nationale Commissie concludeert dat met de sectorplannen
vanuit een overkoepelend, nationaal perspectief een belangrijke impuls
gegeven wordt aan de kwaliteit van onderzoek en wetenschappelijk
onderwijs. Zij geeft daarbij enkele aanbevelingen om de meerwaarde van
sectorplannen nog beter te benutten. Ik ben de commissie onder leiding
van prof. dr. Bert Meijer en prof. dr. mr. Mark Bovens zeer erkentelijk voor
de inzet. Dit advies geeft mij – en de toekomstige Minister van OCW –
handvatten om de goede uitvoering van sectorplannen door te zetten.
Sectorplannen kennen succesvolle start
Sectorplannen hebben twee hoofddoelen, namelijk het creëren van rust
en ruimte in het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek, en het
stimuleren van landelijke samenwerking en gezamenlijke scherpe keuzes
aan universiteiten en universitair medische centra (umc’s). De Nationale
Commissie Sectorplannen concludeert dat sectorplannen beantwoorden
aan deze ambitie. Sectorplannen zorgen voor strategische afstemming en
landelijke keuzes op het gebied van zowel onderwijs als onderzoek.
Hiermee wordt de basis van onderwijs en onderzoek versterkt en ontstaat
meer rust en ruimte voor docenten en onderzoekers. Er is door de
verschillende domeinen een voortvarende start gemaakt met de implementatie, waarbij inhoudelijke zwaartepunten goed zijn uitgewerkt. Ik ben
blij te horen dat de sectorplannen zo goed werken en zal dit de komende
jaren blijven volgen.

kst-31288-1080
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1080

1

Versterking van de implementatie
Dankzij de sectorplannen komen er tot wel 1200 vaste banen bij aan
universiteiten en umc’s. De Nationale Commissie Sectorplannen ziet wel
dat door de huidige krappe arbeidsmarkt het uitdagend kan zijn per direct
geschikte kandidaten te werven. Zij adviseert daarom universiteiten en
umc’s de ruimte te blijven bieden om indien nodig de snelheid van de
wervingsprocedure aan te passen, en waar noodzakelijk, meer tijd te
nemen. Ik ben bereid deze flexibiliteit in te bouwen, en zal bij de
monitoring en evaluaties er op toe zien dat hier een goede afweging
wordt gemaakt tussen kwaliteit en voldoende snelheid in de implementatie. Daarbij hecht ik ook belang aan de diversiteit van het personeel.
De Nationale Commissie wijst daarnaast op het belang van goede
communicatie en het meenemen van de inbreng van de medewerkers bij
de implementatie van de sectorplannen. Dit is een aandachtspunt in alle
domeinen. Ik deel de mening van de Nationale Commissie dat inspraak,
draagvlak en participatie cruciaal zijn en roep de universiteiten en
daarbinnen de faculteiten daarom ook op om meer aandacht te besteden
aan medezeggenschap en communicatie dan tot nu toe is gebeurd.
De sectorplannen zijn onderdeel van een bredere investering van dit
kabinet in wetenschappelijk onderwijs en onderzoek. De Nationale
Commissie beveelt daarom aan om oog te houden voor de samenhang
van de verschillende instrumenten die gericht zijn op meer rust en ruimte.
Dit geldt in het bijzonder voor de starters- en stimuleringsbeurzen. Ook de
Commissie starters- en stimuleringsbeurzen, die mij recent heeft
geadviseerd over de implementatie van de starters- en stimuleringsbeurzen, heeft hierop gewezen.1 Ik zie dat belang ook. Het geheel moet
leiden tot een versterking van de basis van wetenschap en hoger
onderwijs, met behoud van goed talentbeleid waarin divers talent wordt
erkend en gewaardeerd. De combinatie van instrumenten mag niet leiden
tot een toenemende druk op docenten en wetenschappers, maar moet
juist de balans terugbrengen. Ik zal rekening houden met deze samenhang
bij de monitoring2 van de uitvoering van het bestuursakkoord Hoger
Onderwijs en Wetenschap, waar beide instrumenten onderdeel van
uitmaken.
Monitoring en evaluatie: zo licht als mogelijk, zo intensief als
nodig
Met de sectorplannen geven we een flinke impuls van € 200 miljoen per
jaar aan wetenschappelijk onderwijs en onderzoek. Een impuls die nodig
was, om de basis van onderwijs en wetenschap te versterken in alle
domeinen: bèta, techniek, sociale en geesteswetenschappen (SGW of
SSH) en medische- en gezondheidswetenschappen (MGW). Het is dan ook
van groot belang dat de doelstellingen van de sectorplannen worden
behaald. Daarom heb ik per domein een sectorplancommissie gevraagd
de monitoring van de implementatie ter hand te nemen. Dit zijn de
sectorplancommissies Bèta en Techniek, Social Sciences and Humanities
1

«Investeren in de basis» Rapport van de adviescommissie starters- en stimuleringsbeurzen. De
commissie geeft in dit rapport advies aan OCW, de universiteitsbesturen en de besturen van de
universitair medisch centra over de nadere uitwerking van de startersbeurzen en de
stimuleringsbeurzen.
2
Er zal periodiek worden gerapporteerd over de voortgang van het bestuursakkoord Hoger
Onderwijs en Wetenschap. De periodieke rapportage wordt gebruikt om op geaggregeerd
niveau de inzichten uit de beleidsindicatoren en -evaluaties beter te duiden en met elkaar te
verbinden. Op deze manier is het mogelijk om meer inzicht te krijgen in hoe de Sectorplannen
en gerelateerde beleidsinstrumenten elkaar aanvullen en gezamenlijk bijdragen aan het
behalen van de beleidsdoelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1080

2

en Medische- en Gezondheidswetenschappen.3 Hun opdracht gaat verder
dan het controleren van bestedingen en implementatie: zij zullen zowel
kwalitatief als kwantitatief een beeld geven van de effecten van de
sectorplannen en daarbij ook de universiteiten en umc’s van feedback
voorzien. Hierbij wil ik de commissies vragen om aandacht te hebben
voor de samenwerking tussen sectoren op onderwijsgebied, omdat dit
relatief nieuw is en nog doorontwikkeling behoeft de komende zes jaar.
Dit sluit goed aan bij de afspraak die ik in het bestuursakkoord Hoger
Onderwijs en Wetenschap heb gemaakt met de instellingen, namelijk dat
zij inzicht bieden in en transparant maken hoe zij invulling geven aan de
regie en (bij)sturing op de macrodoelmatigheid van het onderwijsaanbod.
De Nationale Commissie waardeert de monitoringsaanpak en beveelt
onder andere aan dat de sectorplancommissies goed onderling overleg
houden. De looptijd van deze commissies is zes jaar, waarna een advies
zal volgen over indaling van de middelen. De Nationale Commissie ziet
hierbij kansen om de monitoring van de sectorplannen in de toekomst
samen te laten vallen met bijvoorbeeld de reeds bestaande
SEP-evaluaties.4 Deze aanbeveling is mede ingegeven door het belang
van het verlichten van monitoringslast bij de instellingen waar mogelijk. Ik
onderschrijf het belang van een lichte monitoring waar mogelijk en het
voorkomen van dubbelingen. Ik heb vertrouwen in de monitoringsaanpak
voor de komende uitvoeringsperiode en waardeer het dat de Nationale
Commissie ook reeds vooruitblikt op de periode daarna. Ik onderschrijf
dan ook de meerwaarde van het blijven doorontwikkelen van een goede
monitoringssystematiek, waarbij ik wil wijzen op het belang dat
monitoring zowel onderwijs als onderzoek op een goede manier incorporeert. Ik nodig de sectorplancommissies die de monitoring van de
sectorplannen voor de komende zes jaar op zich nemen, dan ook uit om
hierop te reflecteren in hun eindevaluaties.
Een sectorale aanpak voor nationale vraagstukken: doorontwikkeling van de sectorplannen
De Nationale Commissie is van mening dat de sectorplanaanpak bij
uitstek geschikt is voor vraagstukken waarbij landelijke afstemming
essentieel is én waarbij er sprake is van discipline-specifieke behoeften en
uitdagingen. Zij ziet het succes van de huidige sectorplanrondes5 in het
aanpakken van landelijke, complexe vraagstukken en beveelt daarom aan
om de sectorale governance door te ontwikkelen. De Nationale
Commissie stelt voor om een structureel overleg in te stellen tussen
domeinvoorzitters en de stuurgroep Onderwijs en Onderzoek (O&O) van
de Universiteiten van Nederland (UNL). De Nationale Commissie is van
mening dat de meerwaarde van het instrument sectorplannen verder gaat
dan alleen een financiële versterking: het is een belangrijk instrument
voor landelijke strategievorming per sector. Daarom adviseert de
commissie om elke vier jaar op landelijk niveau domein- en sectorbeelden
te ontwikkelen in het hoger onderwijs en wetenschap. Het landelijk
3

Huidig: Instellingsbesluit Commissie sectorplan Bèta en Techniek en de Commissie sectorplan
Social Sciences and Humanities. Hiervoor is een Wijzigingsbesluit in ontwikkeling om de
nieuwe leden, verantwoordelijkheden en taken van de bestaande sectorplancommissies te
includeren, alsook de sectorplancommissie Medische- en Gezondheidswetenschappen in te
stellen.
4
Het Strategy Evaluation Protocol (SEP) voor 2021–2027 is vastgesteld door VSNU (nu: UNL),
NWO en KNAW. Het wordt gebruikt om in een zesjarige cyclus de kwaliteit, relevantie en
levensvatbaarheid van onderzoek in publieke instellingen in Nederland te evalueren. De
zelfgestelde doelen en strategie van een onderzoekseenheid zijn daarbij leidend.
5
De sectorplannen Bèta & Techniek en Social Sciences and Humanities (SSH) gingen in 2019 van
start met als doel de kwaliteit van hoger onderwijs en wetenschap in ons land te verhogen en
de werkdruk juist te verlagen. Daarvoor had het toenmalige kabinet jaarlijks 70 miljoen euro
beschikbaar gesteld. Deze sectorplannen worden gemonitord: in 2022 werden
mid-termevaluaties gepubliceerd, met daarin positieve resultaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1080

3

overleg van de domeinvoorzitters en stuurgroep O&O zou hierbij een
regierol kunnen hebben. De beoordeling van de opgeleverde plannen zou
door een onafhankelijke nationale commissie moeten geschieden. Ik zie
ook de bredere meerwaarde van de sectoraanpak en juich dit toe. Ik
moedig de universiteiten aan om gehoor te geven aan deze aanbeveling
en zal hen daartoe uitnodigen.
Ook in het hoger beroepsonderwijs (hbo) is de sectorgerichte aanpak
relevant. De Nationale Commissie ziet kansen om de huidige sectorale
aanpakken in het hbo door te ontwikkelen naar analogie van de
wo-aanpak. Zij adviseert een pilot te starten, waarbij onderzocht wordt
welke bijdrage een hbo-sectorplan kan hebben en welke randvoorwaarden daarbij moeten gelden. Ik zal hierover in gesprek gaan met de
Vereniging Hogescholen om mogelijkheden hiervoor te verkennen.
Twee actuele landelijke vraagstukken in het wetenschappelijk onderwijs
waarbij de Nationale Commissie daarnaast ook voorstelt om een
sectoraanpak toe te passen, zijn internationalisering en de instroom van
academische lerarenopleidingen.
Internationalisering
De internationale dimensie van het hoger onderwijs is van grote waarde
voor onderwijs, wetenschap en de Nederlandse kenniseconomie, maar
brengt ook risico’s en uitdagingen met zich mee. Het is daarom van
belang een balans te creëren waarbij de waardevolle aspecten van
internationalisering behouden blijven en de kwaliteit en toegankelijkheid
van het hoger onderwijs geborgd blijven. De Nationale Commissie
signaleert in haar advies dat landelijke afstemming onontbeerlijk is om
een antwoord te formuleren op dit internationaliseringsvraagstuk. Ook
geeft de commissie aan dat internationalisering vraagt om een sectorgerichte, soms zelfs disciplinegerichte aanpak. Zij adviseert daarom om op
korte termijn, en ook bij de vierjaarlijkse sectorbeelden te reflecteren op
de huidige situatie met betrekking tot internationale studenten en de
gewenste situatie voor de komende jaren. Ook wijst de commissie op de
prikkels die voortkomen uit het financieringssysteem van universiteiten en
geeft zij ter overweging om deze prikkel zo veel mogelijk weg te nemen.
Zoals ik uw Kamer eerder heb gemeld is mijn inzet er op gericht om tot
een duurzame balans te komen in de internationalisering van het hoger
onderwijs. Dat doe ik door een pakket van wetgeving (wetsvoorstel
Internationalisering in Balans, hierna: WiB), bestuurlijke afspraken en
monitoring. In de WiB heb ik een aantal instrumenten voorgesteld
waarmee o.m. de instellingen kunnen sturen op de instroom binnen
(anderstalige) trajecten en – alleen als dat proportioneel en effectief is – op
de instroom van niet-EER studenten bij inzet van een fixus, en waarmee
voorts op de verhouding tussen anderstalig en Nederlandstalig aanbod
gestuurd kan worden. Om te zorgen dat deze maatregelen ook in
samenhang effectief worden ingezet, en dat bij de inzet maatschappelijke
effecten worden meegewogen, introduceer ik een aantal maatregelen die
aanzetten tot samenwerking en bijdragen aan regievoering. De
voorstellen en aanbevelingen van de Nationale Commissie zie ik als steun
voor de onderlinge afstemming tussen instellingen op het gebied van
internationalisering.
Zoals in de toelichting bij het wetsvoorstel wordt vermeld en zoals ik in
het debat met uw Kamer heb benadrukt, ga ik uit van de autonomie van
instellingen en doe ik daarom – aanvullend op de bepalingen in de WiB –
een beroep op zelfregie. Via de onderwijskoepels doe ik op korte termijn
een verzoek aan de instellingen om met een concreet voorstel voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1080

4

zelfregie op internationale studentenstromen te komen. Zelfregie is onder
andere van belang bij het doelmatig en effectief sturen op en beheersen
van instroom en bij het versterken van een kwalitatief hoogwaardig,
doelmatig en toegankelijk aanbod van Nederlands- en anderstalige
opleidingen. Ik ben me daarbij bewust van de verschillen tussen universiteiten en hogescholen als het gaat om aangrijpingspunten voor en
mogelijkheden tot regievoering. De ervaringen en aanbevelingen van de
Nationale Commissie bieden de koepels daarbij inspiratie om de
afstemming tussen instellingen op het gebied van internationalisering en
opleidingstaal concreet in te vullen, en om daarbij ook kennis en
ervaringen op sectoraal en disciplineniveau te benutten.
Lerarenopleidingen
De Nationale Commissie Sectorplannen signaleert dat de instroom in de
lerarenopleidingen hapert, met name voor de bèta- en techniekdisciplines
en de talen. De commissie stelt voor om het traject van de educatieve
route aantrekkelijker te maken en de kennis sterker aan academische
disciplines te koppelen door de eenjarige opleiding tot eerstegraadsdocent ná de mastertitel een betaalde opleiding te maken voor de
schoolvakken: een zogenoemde «Docent-in-opleiding» (DIO). Dit zou een
vergelijkbare status moeten geven als een promotietraject of PdEng en
het verschil in inkomen oplossen. Daarbij adviseren ze dat de invulling
van deze DIO door zowel de disciplinaire faculteit, als de educatieve
eenheden wordt uitgevoerd, voor een sterke inhoudelijke koppeling. De
Nationale Commissie Sectorplannen geeft daarbij aan dat dit plan nog wel
een gedegen voorbereiding vergt. Zij beveelt daarom aan om een
commissie in te stellen die dit voorstel uitwerkt. Verbetering van de
instroom in de lerarenopleidingen is een belangrijk aandachtspunt
waaraan ik, samen met betrokken partijen, zoals sectorraden en vak- en
beroepsorganisaties hard werk. Ik vind het daarom positief dat de
Nationale Commissie Sectorplannen met dit voorstel komt. Ik betrek dit
voorstel bij de initiatieven om het lerarentekort aan te pakken, zoals de
inrichting van onderwijsregio’s en het verbeteren van de zijinstroom en bij
de lopende verkenning naar de kwaliteit en positie van de lerarenopleidingen6.
Sectorplannen nu en in de toekomst
Het is positief te zien hoe de sectorplannen nu al zorgen voor een
positieve impuls in wetenschappelijk onderwijs en onderzoek. Daarnaast
laat dit advies ook de potentie zien van de sectorgerichte aanpak om
hoger onderwijs en wetenschap in de toekomst nog meer te versterken. Ik
heb met interesse kennis genomen van de aanbevelingen en zal die waar
mogelijk opvolgen. Hierbij zie ik ook een grote rol voor de instellingen
zelf: om de geest van de sectorplannen vast te houden en landelijk te
werken aan rust en ruimte, samenwerking en profilering.
Tot slot, ik ben de Nationale Commissie Sectorplannen zeer erkentelijk
voor haar werk. De commissie heeft verder gekeken dan alleen het
financiële instrument. Zij heeft met oog voor de landelijke en duurzame
versterking van hoger onderwijs en wetenschap geadviseerd. Haar
adviezen geven handvatten om die versterking mogelijk te maken en vast
te houden.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

6

Kamerstuk 27 923, nr. 456.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1080

5