Nota
Dierenwelzijn
en
Diergezondheid
Een maatschappelijk geaccepteerde
omgang met dieren

Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie
Februari 2012

Hoofdstuk 1: Een maatschappelijk geaccepteerde omgang met dieren
Visie en ambitie
Nederlanders en dieren. We hebben ze lief, en eten ze op. Er zijn bijna 3,9 miljoen runderen,
12,5 miljoen varkens, 97 miljoen kippen en 4,4 miljoen honden en katten. Het is
maatschappelijk geaccepteerd dat we dieren houden. De manier waaróp we er voor zorgen
staat echter steeds meer ter discussie en ook vindt niet iedereen het langer vanzelfsprekend
dát dieren worden gebruikt. Hier zit een scala aan waarden en normen achter. Waarden en
normen die met elkaar kunnen botsen. Ze zijn echter alle legitiem en erkenning daarvan is het
begin van de zoektocht naar een maatschappelijk geaccepteerde omgang met dieren.
Het is de ambitie van dit kabinet om zo’n maatschappelijk geaccepteerde omgang met dieren
te realiseren. Een dier is een dier, met zijn eigen waarde en eigen behoeften. Aan de andere
kant hebben mensen ook behoeften en belangen. Deze kunnen op gespannen voet staan met
de eigenheid en de belangen van een dier. Dat betekent dat we in onze omgang met dieren
een zorgvuldige afweging moeten maken waarbij de intrinsieke waarde van het dier wordt
afgewogen tegen andere belangen als volksgezondheid, economie en milieu. Dat is geen
eenvoudige afweging. Het is ook geen status quo. Ontwikkelingen in tijd en de
omstandigheden bepalen hoe die afweging uitvalt. Denk daarbij aan de tijd van de Q-koorts,
waarin de eigen waarde van het dier ondergeschikt werd aan de gezondheid van de mens.
Het kabinet vindt dat dieren mogen worden gehouden voor bijvoorbeeld gezelschap en
voedsel. Daarbij moeten we goed met ze omgaan vanaf geboorte tot en met de dood, en
moeten we – zonder het dier te vermenselijken – in alle afwegingen die we maken zoveel
mogelijk recht doen aan de eigenheid en de belangen van het dier. Het kabinet wil dat de
samenleving zich kan vinden in de manier waarop we met dieren omgaan en dat we als
dierhouders en consumenten daar ook zelf naar handelen.
Uitgangspunt blijft dat mensen die dieren houden primair verantwoordelijk zijn voor het
welzijn en de gezondheid van deze dieren. Of het nu gaat om dieren die voor gezelschap,
hobby of beroepsmatig worden gehouden: een houder moet goed voor zijn dieren zorgen,
minimaal voldoen aan wettelijke eisen en zijn dieren houden op een maatschappelijk
geaccepteerde manier. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor de ketens (zowel zuivel
en vlees, als gezelschapsdieren) en de consumenten en burgers. Een consument die een
eerlijke prijs betaalt voor zijn zuivel en vlees en de burger die met kennis en kunde kiest voor
een dier dat bij zijn levenswijze past. Bij landbouwhuisdieren is een goed begin gemaakt met
de tussensegmenten en de uitrol van nieuwe houderijsystemen. De ketenaanpak is daarbij
sleutel tot succes.
Bij het verantwoord houden van dieren heeft ook de dierenarts een sleutelpositie in zowel
diergezondheid als diergerelateerde volksgezondheid, voedselveiligheid en dierenwelzijn. Om
de dierenarts zo goed mogelijk zijn werk te laten doen, moet zijn positie worden versterkt.
Er zijn talloze Niet-Gouvermentele organisaties (NGO’s) actief die zich bekommeren om de
belangen van dieren. Ik verwacht van deze NGO’s onverminderd een constructief-kritische
houding en agenderende rol en een actieve inzet om binnen het eigen netwerk dierenwelzijn
en diergezondheid te verbeteren. Zij zijn immers een graadmeter voor de gevoelens en
opvattingen die in de samenleving leven.
De overheid regelt en borgt een solide basis. Dat doen we onder andere door in te zetten op
verhoging van de Europese dierenwelzijnsambitie en -regels, door wettelijke randvoorwaarden
en goede handhaving en door het ondersteunen van een omslag naar een sterke, innovatieve
en duurzame agrofoodketen. Een keten waarbij met alle partijen afspraken gemaakt worden
over concrete verduurzamingstappen, inclusief dierenwelzijn en diergezondheid, en waarin
voor alle spelers een goed verdienmodel wordt gerealiseerd. Hiertoe worden met de bedrijven
en betrokken partijen in de regiegroep Verduurzaming Veehouderij en Agroketens afspraken
gemaakt. Voor de gezelschapsdieren, hobbymatig gehouden landbouwhuisdieren en paarden
wordt gestimuleerd dat er een stevig georganiseerde sector ontstaat die zijn eigen
verantwoordelijkheid kan nemen.
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) zal meer dan voorheen risicogebaseerd
optreden en daarbij zal zij rekening houden met ketenpartijen die eigen systemen inrichten en
daarmee waarborgen bieden voor de naleving. Op deze manier kunnen we moderne
toezichtvormen in het leven roepen die passen binnen Europese kaders.
1

Bij de (preventie tegen of bestrijding van) een uitbraak van zeer besmettelijke dierziekten en
zoönosen (dierziekten die van dier op mens overgaan), nemen we als overheid een sturende
en indien nodig eindverantwoordelijke rol.
Alleen in gezamenlijkheid, als iedere speler zijn verantwoordelijkheid neemt, kunnen we
komen tot een maatschappelijk geaccepteerde omgang met dieren. De gezondheid en het
welzijn van het Nederlandse dier moet daarbij tot de beste ter wereld behoren. En daar wil dit
kabinet zich voor inzetten.
Het feit dat dit kabinet dierenwelzijn en diergezondheid belangrijk vindt en wil komen tot een
maatschappelijk geaccepteerde omgang met dieren blijkt nog eens uit de specifieke acties die
zijn opgenomen in het regeerakkoord: excessen zoals dierenmishandeling en misstanden in de
fokkerij worden aangepakt, er komt 500 man dierenpolitie, er wordt ingezet op verbetering
van transport en bij een uitbraak van besmettelijke dierziekte moet vaccinatie een belangrijke
bestrijdingsstrategie worden.
Speerpunten
Deze nota bouwt voort op de Nota Dierenwelzijn en de Nationale Agenda Diergezondheid uit
2007. Afgelopen vier jaar is veel gebeurd. Welzijnsregelgeving voor gezelschapsdieren is volop
in ontwikkeling zoals het Besluit gezelschapsdieren en Besluit identificatie en registratie
honden. Het welzijn van landbouwhuisdieren is onderdeel geworden van duurzaam
ondernemen. Er is vooruitgang geboekt op gedifferentieerde dierziektebestrijding en
vaccinatiestrategieën. Dieren hebben een beter leven gekregen. Maar toch zijn we er nog niet.
Om het dierenwelzijn en de diergezondheid te bevorderen en een verdere uitwerking te geven
aan het regeerakkoord, richt ik mij in deze kabinetsperiode – naast een solide basis – op
negen speerpunten. Speerpunten die bijdragen aan de basis van een goed dierenwelzijn en
een goede gezondheid, die gaan over de aanpak van excessen van dierenleed en die de
geloofwaardigheid van de voedselketen moeten waarborgen. Samen moeten ze de
maatschappelijke acceptatie voor het houden en gebruiken van dieren weer vergroten.
Deze speerpunten zijn:
1. Tegengaan van mishandeling en verwaarlozing van dieren.
2. Verhogen van de naleving van de dierenwelzijnregelgeving.
3. Versterken van de positie van de dierenarts.
4. Aanpakken van de misstanden in de dierfokkerij.
5. Vaccinatie bij dierziekte-uitbraken.
6. Verbeteren van transport van dieren.
7. Verbeteren van het slachttraject: van boerderij tot en met slachthuis.
8. Vergroten van de kennis en kunde van houders.
9. Monitoren van het dierenwelzijn en de diergezondheid op de bedrijven.
In hoofdstuk 4 worden deze speerpunten nader toegelicht. Zonder solide basis geen
speerpunten, daarom beschrijf ik in hoofdstuk 3 de basiswerkzaamheden – nationaal en
internationaal - voor het dierenwelzijns- en diergezondheidsbeleid die ik zal (blijven)
uitvoeren. Het Nederlandse dierenwelzijns- en diergezondheidsbeleid is echter sterk
gerelateerd aan het Europese beleid en in hoofdstuk 2 ga ik derhalve in op de inzet in Europa.

2

Hoofdstuk 2: De basis in Europees perspectief
Het niveau van dierenwelzijn en diergezondheid wordt voor een groot deel door de Europese
Unie bepaald. De nationale wetgeving is grotendeels gestoeld op Europese richtlijnen en
verordeningen. Het kabinet streeft ernaar om het diergezondheids- en dierenwelzijnsniveau in
de Europese Unie op een hoger plan te tillen. Verder wordt gestreefd naar een duidelijker en
eenvoudiger regelgevingskader voor het Europese diergezondheids- en dierwelzijnsbeleid en
naar een versterking van het level-playing-field.
Europees Dierenwelzijns- en diergezondheidsbeleid
De Europese Commissie heeft een vervolg gegeven aan het Communautair actieplan inzake de
bescherming en het welzijn van dieren 2006-2010 met een strategie voor 2012-2015 (EU
Strategie bescherming en welzijn van dieren 2012-2015). In deze nieuwe strategie constateert
de Commissie dat er nog onvoldoende sprake is van gelijk speelveld – level-playing-field –
voor dierenwelzijn in de Europese Unie. Ook zijn er nog diercategorieën waarvoor geen
specifieke EU-wetgeving is en waarop bestaande algemene voorschriften moeilijk toe te passen
zijn. De Commissie constateert daarnaast vier belangrijke probleemfactoren, namelijk het
gebrek aan handhaving door de lidstaten, gebrek aan voorlichting aan consumenten, gebrek
aan kennis bij belanghebbenden en onvolkomenheden in de huidige wetgeving (door te
algemeen opgestelde bepalingen, omissies met betrekking tot vakbekwaamheidseisen en
omissies met betrekking tot specifieke EU-wetgeving voor bepaalde soorten
landbouwhuisdieren).
In de nieuwe strategie richt de Commissie zich op twee hoofdlijnen:
- het verduidelijken en vereenvoudigen van de algemene beginselen in een herzien EUwetgevingskader, waarmee ook de handhaving gemakkelijker gemaakt wordt;
- versterken en beter benutten van bestaande acties, zoals inzet op betere naleving door de
lidstaten (mede via instrumenten als richtsnoeren), ondersteunen van internationale
samenwerking, informatievoorziening aan consumenten en publiek, gebruikmaking van
synergetische effecten van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) en onderzoek
naar het welzijn van kweekvissen.
Het Europees diergezondheidsbeleid wordt naar aanleiding van een evaluatie van het
bestaande beleid en de Europese diergezondheidsstrategie (2007-2013): “Voorkomen is beter
dan genezen” momenteel herzien.
In het derde kwartaal van 2012 zullen daarnaast ook de Animal Health Law (AHL) en de
herziene controleverordening als Commissievoorstel worden gepresenteerd. In 2013 volgt het
Europese wetsvoorstel over de financiering van het Europese diergezondheidsbeleid.
De AHL wordt een Kaderwet die de huidige ca. 60 verordeningen en richtlijnen op het gebied
van diergezondheid op termijn vervangt en heeft betrekking op alle diersoorten, houders en
houderijtypen. De controleverordening zal met name voorschriften bevatten voor de
handhavende instanties (in Nederland de NVWA) over de wijze van toezicht en controle.
Inzet Nederland in EU-kader
In de EU Dierenwelzijnsstrategie geeft de Commissie aan dat zij overweegt een vereenvoudigd
EU-wetgevingskader in te voeren voor alle dieren die voor economische activiteiten worden
gehouden en dat ondersteunt het kabinet. Het is echter teleurstellend dat de Commissie niet
nu reeds concrete voornemens aankondigt voor voorschriften voor specifieke diercategorieën,
met name omdat nog onduidelijk is of bij een dergelijk wetgevingskader afdoende inhoudelijke
regelgeving voor diverse diercategorieën kan worden gecreëerd.
Belangrijke intentie van de Commissie is om in te zetten op een betere naleving van de EUdierenwelzijnswetgeving. De Commissie wil ook blijven werken aan het opnemen van
dierenwelzijn in bilaterale handelsovereenkomsten en samenwerkingsfora, met het oog op een
level-playing-field voor dierenwelzijn op mondiaal niveau. Ook acht de Commissie het
belangrijk consumenten over de EU-wetgeving met betrekking tot voedselproducerende dieren
te informeren en dat zij niet misleid kunnen worden en staan communicatie en onderwijs,
borging van transparantie en wetenschappelijke onderbouwing hoog op de lijst. Tot slot wil de
Commissie kijken naar het gebruik van wetenschappelijk gevalideerde, resultaat- en
diergerichte welzijnsindicatoren en naar de oprichting van een netwerk van referentiecentra
voor dierenwelzijn. Op deze aspecten komt het beleid van de Commissie overeen met de
3

hoofdlijnen van mijn beleidsinzet zoals in deze Nota uiteengezet en kan daarom worden
onderschreven. Een uitgebreide kabinetsreactie op de EU dierenwelzijnstrategie ontvangt u
middels een BNC-fiche.
Op het gebied van dierenwelzijn blijft het kabinet zich overigens inzetten om in de EU (onder
andere) de welzijnseisen in bestaande wetgeving te verhogen of aan te vullen. Bijvoorbeeld
met betrekking tot de transportverordening, de welzijnsrichtlijn voor varkens, de
welzijnsparameters voor vleeskuikens en betere bedwelmingsmethoden voor pluimvee en
(kweek)vis. Daarnaast blijft het belangrijk dat er welzijnseisen worden ontwikkeld voor
diercategorieën waarvoor nu nog geen specifieke wetgeving bestaat (o.a. melkvee, konijnen,
kalkoenen, circusdieren) en dat de regels voor de handel in honden worden verbeterd. Voor
meer details verwijs ik u naar mijn brief inzake de Europese dierenwelzijnstrategie (3 oktober
2011, Kamerstuk 28286 nr. 526).
Als reactie op de Europese Diergezondheidsstrategie heeft uw Kamer in 2007 reeds een BNCfiche ontvangen. Dit kabinet zet de daarin ingezette koers voort. Dit betekent een
maatschappelijk verantwoorde dierziektebestrijding, een sterkere focus op preventie van
dierziekten en maatregelen en controles die zijn afgestemd op risico en doelgroep. Hieronder
vallen onder meer het geaccepteerd krijgen van gedifferentieerd diergezondheidsbeleid,
vaccinatie in het kader van dierziektebestrijding en de afzet van producten van gevaccineerde
dieren. Wanneer het Commissievoorstel voor de Animal Health Law (AHL) en de herziene
controleverordening zijn gepresenteerd, zal ik uw Kamer hierover verder informeren.

4

Hoofdstuk 3: De basis
Zonder solide basis geen speerpunten. Daarom zal dit kabinet zich de komende jaren blijven
inzetten voor de implementatie van reeds afgesproken maatregelen en acties op het gebied
van diergezondheid en dierenwelzijn. Zoals in hoofdstuk 2 aangegeven blijven we zorgen voor
agendering in Europa. Verder blijf ik onderzoek ondersteunen en initiëren en aangenomen
moties en toezeggingen uitvoeren. Daarbij zal steeds een zorgvuldige afweging worden
gemaakt tussen de belangen van de mens en de belangen van het dier.
Gezondheid landbouwhuisdieren
Het beleid van de afgelopen jaren op het gebied van diergezondheid van landbouwhuisdieren
wordt in grote lijnen voortgezet. Een hoog diergezondheidsniveau hoort bij een duurzame
veehouderij en draagt bij aan een gezonde sector die meetelt in de internationale top. Om dat
hoge niveau te bereiken en te behouden, blijft dit kabinet inzetten op preventie, bewaking en
aanpak van bestrijdingsplichtige dierziekten. De veehouder en de sector dragen de
verantwoordelijkheid om te zorgen voor gezonde dieren.
De basis voor de aanpak van bedrijfsgebonden dierziekten ligt in goed bedrijfsmanagement en
het verbeteren van de kennis van de houder. Rol van de overheid daarbij is het agenderen in
de topsectoren Agro&Food en Life Sciences, het stimuleren van kennisuitwisseling en het
ondersteunen van de topsector Agro&Food bij de innovatiecontracten over diergezondheid.
Dierziekten en volksgezondheid
Het antibioticagebruik in de veehouderij is de verantwoordelijkheid van de veehouder en de
keten. De risico’s van antibioticaresistentie voor de volksgezondheid zijn de afgelopen jaren
steeds duidelijker geworden. Het antibioticagebruik in de veehouderij dient daarom zorgvuldig
en terughoudend te zijn en zich te beperken tot het veterinair noodzakelijke. Daarvan is in de
praktijk echter nog geen sprake. Daarom wordt gestreefd naar een snelle en noodzakelijke
beperking van het gebruik. Dit heeft mijn volste aandacht en voor de uitwerking van de
kabinetsplannen verwijs ik naar de brief aan de Tweede Kamer van 25 november jl.
(Kamerstuk 29683 nr. 106).
Het kabinet gaat voort op de ingeslagen weg in de aanpak en beheersing van zoönosen. Ons
doel is om goed voorbereid te zijn op zoönosen, zodat we grootschalige uitbraken of
epidemieën bij mensen kunnen voorkomen. Het RIVM-rapport ‘Emerging Zoönoses’ (EMZOO)
is de basis voor het zoönosebeleid van het kabinet. Tevens is dit beleid gebaseerd op het
rapport van de Commissie-Van Dijk over de Q-koortsepidemie en het advies van de
Commissie-Alders over de megastallen. Uw Kamer is hierover al uitvoerig geïnformeerd (25
mei 2011 Kamerstuk 28286 nr. 505 en 25 november 2011 Kamerstuk 28973 nr. 85).
Voor het bestrijden van besmettelijke dierziekten houden we vast aan een maatschappelijk
verantwoorde dierziektebestrijding, waarbij vaccinatie en gedifferentieerd beleid belangrijke
onderdelen zijn. Onder gedifferentieerd beleid wordt verstaan verschillende
bestrijdingsmaatregelen voor hobbymatig gehouden dieren en bedrijfsmatig gehouden dieren
rekening houdend met de risico’s. Preventie en bewaking van besmettelijke dierziekten is een
gedeelde verantwoordelijkheid van houders, sectoren en overheid. We moeten goed
voorbereid zijn op mogelijke uitbraken van bestrijdingsplichtige en nog onbekende dierziekten.
Dat zorgt ervoor dat omvang en impact van een uitbraak beperkt kunnen worden, met ook zo
min mogelijk gevolgen voor de sector en de samenleving. Daarvoor houden we onder andere
de beleidsdraaiboeken actueel, blijven we inzetten op het belang van early warning en
monitoring van dierziekten en zoönosen en houden we de toezicht- en crisisorganisatie
geoefend en goed geëquipeerd.
Een hoog niveau van diergezondheid in Nederland hangt nauw samen met de
diergezondheidsstatus in andere landen. Als handelsnatie hebben we veel contacten met
landen buiten de Europese Unie, waar het diergezondheidsniveau lager is dan in Nederland.
Het is dus in het belang van het bedrijfsleven en van de overheid om het risico op insleep van
dierziekten te verminderen via het bestrijden van dierziekten aan de bron. Mogelijkheden
daartoe zijn ‘capacity building’ bij handelspartners en het versterken van hun veterinaire
infrastructuur, maar ook samenwerking bij bijvoorbeeld het ontwikkelen van vaccins.

5

Diergezondheid is ook een belangrijke pijler onder de mondiale voedselzekerheid. De kennis
van overheid, sectoren en onderzoeksinstituten over diergezondheid, dierenwelzijn en
veehouderijsystemen kan een belangrijke bijdrage leveren aan landen om hun
voedselproductie zeker te stellen.
Welzijn landbouwhuisdieren
Afgelopen jaren hebben we flinke stappen gezet in het verbeteren van welzijn van
landbouwhuisdieren. Zo wordt een groot deel van de varkens niet meer gecastreerd, zijn er
regels opgesteld voor het houden van vleeskuikens en ligt er een groeiend aantal producten
met het ‘Beter Leven’-keurmerk (Dierenbescherming) in de schappen. Ook heeft de sector
volop gebruik gemaakt van investerings- en fiscale regelingen (maatlat duurzame veehouderij)
die integraal duurzame veehouderijsystemen ondersteunen. Al deze verbeteringen maken dat
een groot deel van de acties uit de Nota Dierenwelzijn is gerealiseerd. Er is echter een aantal
hardnekkige problemen in de veehouderijketen die het kabinet via het speerpuntenbeleid
steviger wil aanpakken. Het gaat dan bijvoorbeeld om een betere naleving van bestaande
regelgeving en het verbeteren van transportcondities en het slachttraject (zie hoofdstuk 4).
In de kabinetsvisie Duurzame Veehouderij is aangegeven dat samen met de veehouderijketen
wordt gestreefd naar een zorgvuldige en duurzame veehouderij in 2020. Alleen voldoen aan
regelgeving en onze inzet in Europa zijn niet voldoende om dat te realiseren. Er is meer nodig
om te mogen spreken van goed houderschap en maatschappelijke acceptatie. Kwesties als
klauwproblemen, hongergevoel bij zeugen en vleeskuikenouderdieren, ingrepen,
osteochondrose, maagzweren en stalbranden passen niet bij een toekomstbestendige
veehouderij. Deze kwesties horen thuis op de agenda van de regiegroep Verduurzaming
Veehouderij en Agroketens en de Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij.
Paarden
Voor het optimaliseren van de paardengezondheid wordt samen met de sector een
professionele gezondheidsorganisatie opgebouwd. Dat gebeurt door onder andere samen met
de sector uitbraken van een paardenziekte te oefenen en een monitoringsysteem voor
paardenziekten te ontwikkelen. Verder wil ik met de sector de financiering van de bestrijding
van besmettelijke paardenziekten bespreken en werken aan een sluitende identificatie en
registratie. Daarnaast wordt de vaccinontwikkeling voor paardenziekten gestimuleerd en wordt
het toepassen van vaccinatie als bestrijdingsinstrument mogelijk gemaakt.
De paardensector heeft op het gebied van paardenwelzijn laten zien dat zij haar
verantwoordelijkheid neemt. De professionele sector heeft een ‘‘Gids voor Goede Praktijken’’
samengesteld met daarin praktische richtlijnen voor huisvesting, voeding, beweging,
gezondheid en transport. Ik heb er vertrouwen in dat de professionele houderij hiermee het
welzijn gaat verbeteren. Het Nederlands Hippisch Kenniscentrum (NHK) krijgt subsidie voor
een gerichte communicatiestrategie richting de paardenhouderij. Het NHK zal tevens de “gids”
onder de aandacht brengen van de recreatieve en niet aangesloten paardenhouders om zo bij
deze houders eveneens het paardenwelzijn te verbeteren.
Gezelschapsdieren
Voor gezelschapsdieren hebben we de laatste jaren vooral gewerkt aan regelgeving voor
identificatie en registratie van de hond en het Besluit gezelschapsdieren voor de bedrijfsmatige
houders van gezelschapsdieren. Met dit besluit willen we bereiken dat de bedrijfsmatige
handel, fok en opvang van gezelschapsdieren verbeterd wordt. Het besluit zal onder meer
helpen bij de aanpak van misstanden bij dierenfokkers en van illegale handel in exotische
diersoorten. Met regelgeving voor een verplichte identificatie en registratie van honden krijgen
we een instrument in handen waarmee handelsstromen en de fokkerij inzichtelijker worden
gemaakt en handhaving en opsporing effectiever worden. De komende jaren wordt toegezien
op een goede uitvoering en naleving van deze nieuwe wet- en regelgeving.
Andere aandachtspunten voor de komende jaren zijn ‘’fokkerij’’ en ‘‘kennis en kunde’’: deze
komen als speerpunt in hoofdstuk 4 terug.
Voor de gezondheid van de gezelschapsdieren wordt de aandacht vooral gericht op de
zoönosen uit het EMZOO-rapport van het RIVM.

6

Uit het rapport ‘‘Ongerief bij gezelschapsdieren’’ (WUR, 2010) blijkt dat bij het houden van
gezelschapsdieren van alle categorieën en soorten vormen van (ernstig) ongerief voorkomen.
Ik blijf de houders, dierenartsen en sector en handel faciliteren, zodat zij beter hun
verantwoordelijkheden kunnen nemen in het voorkómen en bestrijden van ongerief bij
gezelschapsdieren.
Hobbymatig gehouden landbouwhuisdieren en dieren op publieksboerderijen (kinder- en
zorgboerderijen)
Houders van hobbymatig gehouden landbouwhuisdieren voelen zich in het algemeen zeer
betrokken bij de gezondheid en het welzijn van hun dieren. De hobbyhouders, kinder- en
zorgboerderijen hebben zich de laatste jaren meer en meer georganiseerd. Daardoor is er al
het nodige bereikt op het gebied van informatievoorziening en kennisvergroting om zo de
gezondheid en het welzijn te verbeteren. Maar we zijn er nog niet. Het welzijn en de
gezondheid kunnen nog steeds beter. Daarom is het vergroten van kennis en kunde een
speerpunt voor de komende tijd.
Daarnaast blijft het van belang dat de veehouderijsectoren en hobbydierhouders in gesprek
blijven om het onderlinge begrip te verbeteren en om kennis uit te wisselen. Dit zal ik blijven
ondersteunen en faciliteren.
Met betrekking tot dierziektebestrijding zal het kabinet het gedifferentieerd
diergezondheidsbeleid voortzetten en zich hier ook blijvend hard voor maken in Europees
verband via bijvoorbeeld de nieuwe Animal Health Law.
Circussen en dierentuinen
De meningen in de maatschappij over het optreden van wilde dieren in circussen zijn sterk
verdeeld. Met onderzoek dat de overheid heeft gefinancierd, hebben we inzicht gekregen in het
dierenwelzijn van dieren in het circus. Op basis daarvan zijn afspraken gemaakt met de
circussen. Circussen moeten hun eigen protocollen verbeteren en goed naleven. Deze
vernieuwde protocollen zullen zorgvuldig worden getoetst. Ook heb ik gesproken met de
kritische tegenstanders van wilde dieren in circussen. In de Europese Unie blijft het kabinet
pleiten voor minimumvoorwaarden voor circusdieren en voor de mogelijkheid om tot een
verbod te komen op het gebruik van dieren die uit het wild worden gehaald. De meeste
circussen blijven namelijk niet binnen één land.
Ik heb opdracht gegeven voor onderzoek naar de mogelijkheid om welzijnsindicatoren voor
dierentuindieren te ontwikkelen. Op basis van dit onderzoek is ervoor gekozen om bij een
beperkt aantal diersoorten in dierentuinen onderzoek te doen naar stereotypieën. Afhankelijk
van de resultaten van dit onderzoek zal ik bekijken of dit onderzoek een vervolg krijgt.
Informatie over stereotypieën kan een belangrijke bijdrage leveren aan het welzijn van
dierentuinendieren. Daarnaast worden de dierentuinen gestimuleerd om mee te werken aan de
website van de Dienst Regelingen om de goede praktijkvoorbeelden uit te breiden en zo een
betere invulling te geven aan de open normen in het Dierentuinenbesluit.
Dieren in de natuur
In deze nota beperk ik me tot de relatie tussen het natuurbeleid en diergezondheid.
De dieren in de natuur genieten een grote vrijheid en kunnen hun natuurlijk gedrag vertonen.
Daardoor kun je hun vrijheid kwalificeren als leven in welzijn. Het natuurlijk gedrag wordt
immers vaak als referentie genomen om de welzijnsaspecten van gehouden dieren te
beoordelen. De menselijke bemoeienis met dieren in de natuur op het gebied van
diergezondheid en - welzijn moet zoveel mogelijk worden beperkt. Echter bij sommige
dierziekten die verband houden met de gezondheid van mensen of gehouden dieren, is een
mate van monitoring onder de natuurdieren van belang.
Dieren in de natuur kunnen een risico vormen voor de insleep of verspreiding van
besmettelijke dierziekten of zoönosen bij dieren en mensen. Zo is er bij de wilde vogels een
uitgebreide surveillance op vogelgriep en monitoren we wilde zwijnen op klassieke varkenspest
en de ziekte van Aujeszky. Bij die monitoring speelt het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC)
een belangrijke coördinerende rol om bijvoorbeeld onbekende verschijnselen of trends op te
pikken uit de natuurdieren. DWHC zal dit werk de komende jaren voortzetten.

7

Ingrepen
Ingrepen tasten de integriteit van een dier aan. De meeste ingrepen zijn inmiddels verboden.
Dat is vastgelegd in de GWWD en krijgt een plaats in het Besluit diergeneeskundigen van de
Wet dieren. Enkele ingrepen zijn echter nog toegestaan zoals identificatie-ingrepen, ingrepen
om erger dierenleed te voorkomen en noodzakelijke diergeneeskundige ingrepen.
Het kabinetsbeleid blijft om te stoppen met fysieke ingrepen die het gevolg zijn van de wijze
van houden. Huisvesting en management moeten zodanig zijn dat ingrepen niet meer nodig
zijn. Afgelopen jaren laten de nodige successen zien zoals het op grote schaal niet meer
castreren van varkens. Ingrepen die nog wel zijn toegestaan om excessieve pikkerij bij kippen
en bijterij bij varkens te voorkomen moeten op termijn uitgefaseerd worden in het kader van
de verduurzaming van de veehouderij. Het verwijderen van bijklauwtjes bij honden wordt
eveneens verboden en een verbod op het leewieken van vogels is in onderzoek.
Identificatie en Registratie (I&R)
Identificatie en registratie is voor landbouwhuisdieren en paarden van groot belang voor de
volksgezondheid en de diergezondheid. Door identificatie en registratie is het mogelijk om
dierverplaatsingen goed in beeld te houden en kan er op basis van de informatie snel
ingegrepen worden bij calamiteiten. Voor de gezelschapsdieren, denk aan I&R van honden, ligt
de grondslag op het gebied van welzijn, vermissing, illegale handel en fokkerij. Na inwerking
treden van de I&R plicht voor honden zullen de resultaten van toezicht en opsporing
nauwgezet worden gevolgd. Ik zal in overleg met de EU onderzoeken of het “Belgische model”
waarbij - in combinatie met I&R - welzijns- en gezondheidseisen bij invoer worden gesteld, in
Nederland kan worden ingevoerd.
De identificatie en registratieverplichtingen in Nederland zijn grotendeels gebaseerd op
Europese regelgeving. Op het gebied van identificatie van runderen wordt op Europees niveau
gewerkt aan een wijzigingsvoorstel. De huidige verplichte identificatie op basis van twee
oormerken wordt aangepast waardoor ook andere vormen van identificatie mogelijk worden.
De wensen van de gewetensbezwaarden in Nederland zal ik hierbij inbrengen.
Elektronische identificatie lijkt nieuwe perspectieven te geven. Hier zetten we ons in Europees
verband voor in, waarbij ook aandacht is voor de fraudegevoeligheid van de identificatie. Door
verdere aanscherping van onder andere de identificatie en registratie van honden en paarden
moet worden gekomen tot een sluitend systeem waarin de dieren en houders van dieren zijn
opgenomen. Zo worden mogelijkheden van fraude verder voorkomen.
Wet dieren
De inwerkingtreding van de Wet dieren is voorzien op 1 januari 2013 (Kamerstuk 31389 nr.
90, 15 juli 2011). Deze wet omvat een samenhangend stelsel van regels over alle aspecten op
het gebied van het houden van dieren en het voorkomen van dierenmishandeling. Op deze wet
wordt een algemene maatregel van bestuur (AMvB) gebaseerd: het Besluit houders van
dieren. Daarin wordt een hoofdstuk opgenomen met algemene regels voor de verzorging en
huisvesting van alle dieren. Ook bevat deze AMvB criteria voor diersoorten op de zogenaamde
positieflijst. Vooruitlopend hierop treden naar verwachting in 2012 het Besluit
gezelschapsdieren en een Besluit identificatie en registratie (I&R) honden in werking. Andere
besluiten die gebaseerd zullen zijn op de Wet dieren zijn het Besluit diergeneeskundigen, het
Besluit dierlijke producten, het Besluit diergeneesmiddelen, het Besluit diervoeders en het
Besluit handhaving Wet dieren.

8

Hoofdstuk 4: Speerpunten
Om het dierenwelzijn en de diergezondheid te bevorderen en daarmee tegemoet te komen aan
het regeerakkoord, richt het kabinet zich in deze periode op negen speerpunten.
Speerpunt 1. Tegengaan van mishandeling en verwaarlozing
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en de Landelijke Inspectiedienst (LID)
ontvangen steeds meer meldingen van dierenmishandeling en verwaarlozing. Het gaat zowel
om landbouwhuisdieren als gezelschapsdieren. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt
tussen mishandeling - waarbij er sprake is van opzet - en verwaarlozing, waarbij sprake kan
zijn van onkunde, onwetendheid of onmacht.
Ambitie
Het kabinet vindt dat alle dieren respectvol behandeld moeten worden. Dat betekent ook dat
dieren niet mishandeld of verwaarloosd mogen worden.
Mishandeling
Dierenmishandeling moeten we harder aanpakken, onder andere door de inzet van
dierenpolitie en zwaardere straffen. We moeten daarbij de pakkans vergroten, hier geldt een
nultolerantie.
De Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD) heeft naar
aanleiding van een oproep van de Tweede Kamer een meldcode dierenmishandeling voor
dierenartsen opgesteld. De meldcode dierenmishandeling voor dierenartsen heeft als doel de
dierenarts te ondersteunen in het signaleren van dierenmishandeling en dierenartsen te helpen
bij het zetten van de juiste stappen na signalering van dierenmishandeling. Deze meldcode
maakt dierenartsen ook bewust van het verband tussen dierenmishandeling en ander huiselijk
geweld en ondersteunt de dierenarts bij de te zetten stappen in geval van vermoeden van
ander huiselijk geweld. Aan mijn collega van VWS zal ik vragen een passage in het basismodel
van de meldcode kindermishandeling op te nemen die professionals in de humane sector wijst
op de instanties waar zij terecht kunnen indien zij vermoedens hebben van
dierenmishandeling.
Verwaarlozing
Bij verwaarlozing is minder sprake van kwade opzet en meer van onkunde, onwetendheid of
onmacht. Opvallend is de toename van het aantal zaken, ook in ernst en omvang, van
verwaarlozing bij bedrijfsmatige houders van landbouwhuisdieren. Oorzaken zijn mogelijk de
verslechterde economische situatie, problemen in de bedrijfsvoering en of psychosociale
problemen. Het aantal meldingen bij gezelschapsdieren stabiliseert de laatste drie jaar, maar
de werkelijke omvang en mogelijke oorzaken van verwaarlozing zijn niet duidelijk. Het kabinet
streeft de komende jaren naar een vermindering van het aantal landbouwbedrijven met
structurele dierenwelzijnproblemen, de ‘‘aandachtsbedrijven’’. Dat betekent dat het
dierenwelzijn op het bedrijf zodanig is verbeterd dat er geen probleem meer is, dan wel dat
het bedrijf is gestopt. Voor gezelschapsdieren wil ik een beter inzicht krijgen in de omvang en
oorzaken.
Aanpak
De motieven bij mishandeling en verwaarlozing verschillen, en daarmee de aanpak. Het
kabinet staat voor een brede en gedifferentieerde aanpak, van preventie tot sanctionering. De
aanpak is, waar nodig en mogelijk, doelgroepgericht met specifieke acties tegen mishandeling
of verwaarlozing.
Aan het eind van deze kabinetsperiode zijn 500 agenten bij de dierenpolitie aan het werk. De
eerste agenten zijn al in 2011 werkzaam. Zij registreren meldingen en treden strafrechtelijk
op. Zij werken daarbij nauw samen met de bestaande inspectiediensten zoals de Landelijke
Inspectiedienst Dierenbescherming (LID) en de NVWA. Met deze extra inzet zullen naar
verwachting meer mishandelings- en verwaarlozingszaken worden opgepakt. Het in november
jl. geopende meldnummer ‘144 red een dier’ draagt daaraan bij. Voor meer details verwijs ik
naar de brief over de dierenpolitie van 24 oktober 2011 van de minister van Veiligheid en
Justitie (Kamerstuk 29628 nr. 275).

9

De gevolgen van de introductie van de dierenpolitie en het meldnummer zijn inmiddels goed te
merken. In de eerste weken na openstelling van het nummer “144 red een dier” betrof het
aantal telefonische meldingen per dag gemiddeld 500 waarvan tussen de 60 en 80 meldingen
daadwerkelijk hebben geleid tot het doorzetten van de melding naar de diverse uitvoerende
instanties. Inmiddels is het aantal meldingen dat daadwerkelijk opvolging behoeft gestegen tot
tussen de 150 en 200 meldingen per dag (20%-25% van de telefonische meldingen bij 144).
Rond de 5% hiervan is doorgezet naar de NVWA. Het aantal meldingen dat rechtstreek bij de
NVWA binnenkomt is na de komst van 144 niet afgenomen. Dit betekent een lichte stijging van
de door de NVWA op te pakken meldingen.
Het aantal dossiers dat in behandeling is genomen ter bestuursrechtelijke afhandeling is flink
toegenomen. Over heel 2011 zijn via de LID 45 zaken door Dienst Regelingen (DR) in
behandeling genomen terwijl in de eerste maand van 2012 via de dierenpolitie in
samenwerking met de LID al 12 zaken door DR in behandeling zijn genomen. De
bestuursrechtelijke opvolging kan hierbij variëren van een waarschuwingsbrief tot en met het
met spoed weghalen van dieren.
Het kabinet draagt zorg voor een adequate en toereikende opvang van deze dieren. Op dit
moment is voldoende capaciteit beschikbaar voor de opvang, mocht hierin echter een tekort
dreigen te ontstaan, dan zullen tijdig nieuwe opvanglocaties worden gezocht die voldoen aan
de hiervoor gestelde eisen.
Het is op dit moment nog niet mogelijk te melden in hoeveel gevallen er proces-verbaal is
opgemaakt door de dierenpolitie. De politie wil dit uiterlijk eind dit jaar mogelijk hebben
gemaakt door aanpassing van de registratiesystemen.
In het Besluit houders van dieren onder de Wet Dieren wordt gewerkt aan een specifiek artikel
waarin bepaalde handelingen als mishandeling kunnen worden aangewezen. Bijvoorbeeld het
schoppen van een dier of het zich ontdoen (dumpen) van een dier. Met enkele algemene
verzorgingsnormen wordt voorts ook het verbod op verwaarlozing concreter gemaakt. Dat
zorgt ervoor dat ze eenvoudiger aantoonbaar en te vervolgen zijn. De beoogde
inwerkingtreding van de Wet Dieren en deze uitvoeringsbepalingen is 1 januari 2013. Per 1
oktober 2011 heeft het Openbaar Ministerie (OM) de strafeisen verzwaard, zoals beschreven in
de brief over de dierenpolitie van 24 oktober 2011 (Kamerstuk 29628 nr. 275). Dit houdt in
dat ernstige gevolgen van de mishandeling voor het dier (dood, zwaar letsel) nu gelden als
strafverzwarende omstandigheid en dat in het strafvorderingsbeleid indicaties zijn opgenomen
voor het aanvragen van een reclasseringsrapport (grote maatschappelijke onrust, sadistische
inslag bij de dader).
Voor gezelschapsdieren worden de omvang en oorzaken van mishandeling en verwaarlozing
verder onderzocht. Ook wil het kabinet de kennis en bewustwording van dierhouders verder
verhogen (zie daarvoor speerpunt 8). Vroege signalering van verwaarlozing kan veel
problemen bij landbouwhuisdieren voorkomen. Ook kunnen we (potentiële) overtreders hulp
bieden als niet opzettelijke verwaarlozing dreigt. Met de Land- en Tuinbouworganisatie (LTO),
erfbetreders (zoals voerleveranciers en dierenartsen) en ketenpartijen wil ik daarom komen tot
een afsprakenkader met als doel zo vroeg mogelijk bedrijven te signaleren waar verwaarlozing
plaatsvindt, het probleem bespreekbaar te maken en te zoeken naar een structurele oplossing
in samenwerking met de ondernemer. Daarnaast wil ik, in vervolg op het project Toekomst1,
maatregelen nemen om de groep veehouders te helpen waar de verwaarlozing samengaat met
psychosociale problemen. Ik ga hierover in overleg met mijn collega van VWS.
Speerpunt 2. Verhogen naleving regelgeving dierenwelzijn
Wie dieren houdt, moet zich aan de regels houden die daarvoor zijn opgesteld. Deze regels zijn
vastgelegd in en krachtens de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (en vanaf 2013 voor
het welzijn in de Wet dieren die dan van kracht is). Daarin staan de basale eisen voor de
huisvesting, verzorging, voeding, doden en transport. Voor landbouwhuisdieren zijn deze
regels gebaseerd op Europese regelgeving. Voor honden en katten zijn op nationaal niveau
regels gesteld in het Honden- en kattenbesluit uit 1999. De Europese Commissie heeft recent
1

Project Toekomst is een gezamenlijk project van EL&I, VWS, LTO, Vertrouwensloket Preventie Verwaarlozing
Landbouwhuisdieren (VL), de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) en de Vereniging GGZ Nederland. Het is gestart in
2008 en loopt tot en met 2011. Het biedt adequate, op de persoon afgestemde hulp op bedrijven waar verwaarlozing
voorkomt en de ondernemer in psychische problemen verkeert.

10

aangegeven sterk te hechten aan initiatieven voor verhoging van de naleving. Ook de
rapporten van Alders en Van Doorn onderstrepen het belang van een goede naleving.
De huidige wetgeving wordt soms onbewust, maar helaas ook dikwijls bewust, overtreden. Uit
een nalevingonderzoek over 2009 van de NVWA blijkt dat de naleving in verschillende sectoren
(kalveren, varkens, legkippen, honden en transport) sterk verbeterd kan2 worden. In een
viertal onderzochte sectoren was de naleving in 2009 als volgt: 89% in de kalverensector,
64% in de legkippensector, 55% in de varkenssector en 58% bij de bedrijfsmatig gehouden
honden3. Daarbij wordt opgemerkt dat elke niet-naleving, waaronder ook administratieve
overtredingen, meetelt en leidt tot de score: niet-naleving.
Ambitie
Dit kabinet wil dat regels beter worden nageleefd, vooral op die onderwerpen die de meeste
impact hebben op het dierenwelzijn en diergezondheid. Elke sector moet een naleefniveau van
ten minste 80% hebben. Een aantal sectoren moet daarvoor nog een flinke inspanning
leveren. Op deze sectoren zal de handhaving zich concentreren. Van sectoren waar de naleving
al 80% of hoger is, wordt verwacht dat zij zich onverminderd blijven inzetten om de naleving
verder te verhogen. Daar waar het niet-naleven leidt tot excessen zullen we nadrukkelijk
optreden, zoals ook aangegeven bij speerpunt 1 (tegengaan van mishandeling en
verwaarlozing).
Aanpak
De NVWA gaat meer risicogericht handhaven. Daartoe is een nieuwe interventiestrategie
ontwikkeld: op basis van een risicoanalyse per sector wordt bepaald welk type instrument het
meest effectief ingezet kan en moet worden. Instrumenten zijn bijvoorbeeld het verbeteren
van de (handhavings)communicatie en vergroten van kennis bij zowel houder als handhaver,
gerichter toezicht houden, toezichtarrangementen van de sector met de NVWA afstemmen of
sanctiemogelijkheden anders inzetten en verbeteren. Bovendien kan met de verbetering en
uitbreiding van het bestuursrechtelijke handhavingsinstrumentarium het arsenaal aan
sanctiemogelijkheden worden vergroot (meer lik op stuk). In eerste instantie concentreert de
interventiestrategie zich op die sectoren die de NVWA heeft doorgelicht: varkens, legkippen,
honden en kalveren. Zo is gebleken dat bij varkens en legkippen de private
ketengarantiesystemen zoals Integrale Ketenbeheersing (IKB) niet altijd conform de wetgeving
zijn waardoor veehouders niet goed weten aan welke regels zij zich dienen te houden. Daarom
voert de NVWA gesprekken om deze ketengarantiesystemen in overeenstemming te brengen
met de wet. Als er geen verschil tussen wetgeving en ketengarantiesystemen meer is, dan zal
de onduidelijkheid afnemen en dat zal de naleving ten goede komen.
Daarnaast werken het loket van de Dienst Regelingen (DR-loket) en NVWA aan een eenduidige
en heldere communicatie richting veehouder en worden controleurs bijgeschoold.
Het is de bedoeling om ook voor vleeskuikens, paarden en runderen en voor het Besluit
gezelschapsdieren in 2012 een interventiestrategie te ontwikkelen. Voor transport is een
eerste aanzet gemaakt die in 2012 verder zal worden uitgewerkt. Daarnaast zal ook a-select
worden gecontroleerd conform de EU-verplichtingen.
Speerpunt 3. Versterken van de positie van de dierenarts
Dit kabinet wil het dierenwelzijn, diergezondheid en de bescherming van de volksgezondheid
verbeteren. De dierenarts vervult daarbij een sleutelrol door zijn specifieke kennis en positie in
de dierhouderij. Hij zorgt mede voor gezondheid en welzijn van alle dieren. Ook bewaakt hij
het publieke belang waar het gaat om dierenwelzijn en -gezondheid, volksgezondheid en
voedselveiligheid.
In de praktijk blijkt dat de dierenarts zijn rol in het bewaken van de verschillende belangen
niet altijd goed vervult of kan vervullen. Hij moet voortdurend afwegingen maken tussen het

2

Hierover heb ik de Tweede Kamer gerapporteerd in de voortgangsrapportage NDW & NAD 2010 die in mei 2011 is
verstuurd (Kamerstuk 28286 nr. 507).
3
Overtredingen in deze sector betreffen vooral onduidelijkheid en gebrek aan draagvlak rondom een administratieve
verplichting van het HKB ’99. Indien gecorrigeerd wordt voor deze administratieve overtredingen komt de naleving op
82%

11

belang van het dier, zijn eigen belang, het belang van de eigenaar en het algemene publieke
belang. Soms staan deze belangen op gespannen voet met elkaar.
De huidige discussie over het antibioticagebruik in de veehouderij vormt de katalysator van
een discussie over de positie van de dierenarts. Ook op het gebied van gezelschapsdieren en
paarden kunnen de verschillende belangen tegenstrijdig zijn. In het rapport ‘Zichtbaar beter’
(Raad voor Dieraangelegenheden (RDA), mei 2009) worden een aantal voorbeelden genoemd
waaruit blijkt dat de dierenarts soms teveel meegaat in het belang van de eigenaar. In de
paardenhouderij bijvoorbeeld zou een dierenarts geen doping of andere verboden
diergeneesmiddelen aan paarden mogen toedienen. En een dierenarts in de
gezelschapsdierhouderij zou erfelijke gebreken bij honden en katten moeten signaleren en
geen medewerking mogen verlenen aan het fokken met dieren met een erfelijk gebrek.
Ambitie
De dierenarts moet zijn afweging tussen de verschillende belangen onafhankelijker kunnen
maken. Dierenartsen handelen in principe naar professionele standaarden die de beroepsgroep
heeft opgesteld, of ze kunnen onderbouwen waarom ze van de standaard afwijken. Mocht er
onvoldoende resultaat worden bereikt, dan zal het kabinet mogelijk aanvullende wettelijke
eisen stellen om de professionaliteit van de dierenarts beter te borgen, zoals dat ook in andere
vergelijkbare beroepen gebruikelijk is. Denk hierbij aan verplichtingen ten aanzien van na- en
bijscholing.
Aanpak
Het handelen van dierenartsen kan invloed hebben op het publieke belang. Daarom is er
speciale regelgeving voor dierenartsen: de Wet op de uitoefening van de diergeneeskunde
(WUD) en het veterinaire tuchtrecht.
Maar soms bevindt de dierenarts zich in een lastige positie. Dan is extra inzet nodig om
zijn/haar onafhankelijkheid en professionaliteit te waarborgen. Daar moet vooral de
beroepsgroep zelf voor zorgen. Dat gebeurt ook in andere vergelijkbare beroepen. Daar wordt
de professionaliteit ondersteund door bijvoorbeeld een door de sector opgestelde verplichte
nascholing en het werken volgens professionele standaarden. Dit soort elementen is tot nu toe
niet structureel geregeld in de veterinaire beroepsgroep.
Ik heb in mijn brief aan de Tweede Kamer over antibiotica in de veehouderij (25 november
2011, Kamerstuk 29683 nr. 106) al aangegeven welke acties er ondernomen worden om de
onafhankelijkheid en professionaliteit van de dierenarts specifiek ten aanzien van voorschrijven
van antibiotica beter te waarborgen. Zo zal de in die brief beschreven 1 op 1 relatie in
combinatie met het voor de veehouder verplichte bedrijfsgezondheidsplan er voor zorgen dat
de dierenarts beter is staat is goed veterinair advies te geven en zorgvuldig voor te schrijven.
Deze specifiek voor antibiotica genomen maatregelen zullen de positie van de dierenarts ten
algemene ondersteunen.
Daarbij ontwikkelt de KNMvD een privaat kwaliteitssysteem waarin onder andere nascholing,
intervisie en het ontwikkelen van professionele standaarden voor de goede veterinaire praktijk
zijn opgenomen. Deze standaarden maken transparant wat de houder en overheid van een
dierenarts kunnen verwachten. Daarnaast kunnen deze standaarden een steun in de rug zijn
voor dierenartsen die zich onder druk gezet voelen door de houder van dieren. Belangrijke
randvoorwaarde is dat de standaarden zoveel mogelijk wetenschappelijk onderbouwd zijn en
de beroepsgroep kan aantonen dat een bepaalde standaard voldoende draagvlak heeft in de
beroepsgroep. Op dit moment zijn er al standaarden voor het voorschrijven van antibiotica, de
zogenoemde formularia. In de brief over het antibioticabeleid ga ik ook specifiek in op de rol
van deze formularia. Om te zorgen dat de formularia meer sturend worden in het
voorschrijfgedrag van dierenartsen zal de NVWA deze formularia gaan betrekken in het
toezicht op dierenartsen.
Naast deze formularia gaat de KNMvD nu ook standaarden maken voor andere onderwerpen
dan antibiotica. Ik verwacht dat deze standaarden een belangrijke bijdrage zullen leveren aan
de verbetering van de positie van de dierenarts in bredere zin en aan verbetering van de
kwaliteit van de diergeneeskunde. Daarom wordt de KNMvD ondersteund met een
startsubsidie voor de ontwikkeling van deze standaarden. Uiteraard volg ik de
12

professionalisering van de beroepsgroep op de voet: in 2014 zal er voor alle diergroepen - in
de veehouderij, gezelschapsdieren en paarden - een set standaarden ontwikkeld zijn.
Naast deze activiteiten zal ook het overheidstoezicht op dierenartsen bijdragen aan
verbeteringen van de positie van de dierenarts. In het toezicht zullen een aantal zaken
aangepast worden. De NVWA zal ook op andere terreinen dan het voorschrijven van antibiotica
in haar toezicht gebruik gaan maken van de door de beroepsgroep ontwikkelde standaarden.
Denk hierbij bijvoorbeeld aan door de beroepsgroep ontwikkelde standaarden voor de
veterinaire zorg bij de fokkerij van honden. Een dierenarts houdt natuurlijk de professionele
vrijheid om, indien veterinair noodzakelijk, af te wijken van een professionele standaard.
Afwijking van een professionele standaard kan voor de NVWA echter ook aanleiding zijn om
een zaak aan de tuchtrechter voor te leggen. Ik verwacht dat ook de tuchtrechter in zijn
beoordeling gebruik zal maken van deze door de beroepsgroep opgestelde standaarden.
Verder zal ik naar voorbeeld van de manier van handhaving door de Inspectie voor de
Gezondheidszorg (IGZ) inzetten op invoering van bestuursrechtelijke maatregelen voor
handhaving van diergeneeskundig handelen door de NVWA. De Wet dieren, die in 2013 in
werking treedt, biedt daar mogelijkheden voor.
De meerwaarde van de dierenarts op het gebied van dierenwelzijn, diergezondheid en de
bescherming van de volksgezondheid komt pas goed tot zijn recht als alle belanghebbenden
hem die onafhankelijke rol ook geven. Het kabinet verwacht dan ook van de verschillende
diersectoren dat ze in hun eigen richtlijnen of kwaliteitseisen (IKB, fokkerijstandaarden,
kwaliteitseisen kennelhouders), voorwaarden stellen zodat de dierenarts zijn rol goed kan
vervullen.
Speerpunt 4. Aanpakken van misstanden in de fokkerij
Dieren worden gefokt omdat we bepaalde erfelijke eigenschappen willen doorgeven aan de
volgende generatie. Selectie door de mens vindt plaats voor bijvoorbeeld een grotere eier- of
melkproductie, snelle groei bij varkens en kippen of uiterlijke en gedragskenmerken bij
gezelschapsdieren. Soms worden daarbij ongewenste eigenschappen doorgegeven of treden
ongewenste bijeffecten op. Voorbeelden zijn verminderde mobiliteit bij vleespluimvee als
gevolg van te snelle groei en ademhalingsproblemen bij kortschedelige katten- en
hondenrassen.
Ik zie deze ongewenste erfelijke gebreken als misstanden van de fokkerij: ze betekenen
immers een slechter dierenwelzijn en diergezondheid.
Ambitie
Het kabinet streeft naar een maatschappelijk geaccepteerde fokkerij, waarbij excessen worden aangepakt
en nadelige welzijns- en gezondheidseffecten als gevolg van fokkerij zoveel mogelijk moeten worden
voorkomen. Houders en fokkers van dieren moeten zich bewust zijn van hun
verantwoordelijkheid voor het welzijn en de gezondheid van hun dieren. De sector moet met
concrete acties laten zien dat het ze menens is.
Aanpak
Op 27 september 2011 is de kabinetsvisie op de fokkerij aan de Tweede Kamer gestuurd
(Kamerstuk 28286 nr. 525). Deze visie is geschreven naar aanleiding van het rapport ’Fokkerij
en voortplantingstechnieken’ (RDA, 2011). Willen we een maatschappelijk geaccepteerde
fokkerij bereiken, dan is het van belang dat alle betrokken partijen opereren binnen de in het
rapport genoemde vier kaders. Daarbij dienen behoud van vitaliteit en fysieke gezondheid,
soorteigen gedrag en mentale gezondheid, integriteit en genetische diversiteit de
uitgangspunten te zijn.
Om de houders en de sectoren daarbij te ondersteunen, stelt de overheid randvoorwaarden en
kaders. Voorbeelden zijn het Fokkerijbesluit, het op handen zijnde Besluit gezelschapsdieren
en het Besluit I&R hond en paard. Het kabinet helpt houders/fokkers, sectoren en dierenartsen
tevens op het gebied van kennisontwikkeling en kennisverspreiding en stimuleer innovatieve
ideeën. Daarnaast vraag ik de fokkerijorganisaties om hun fokdoelen transparant te maken. Zij
kunnen hiervoor bijvoorbeeld gebruik maken van het in het hiervoor genoemde rapport
vermelde afwegingsmodel. Met betrokken partijen zal ik in gesprek gaan over de wijze waarop
13

zij invulling geven aan hun verantwoordelijkheid voor het terugdringen van misstanden in de
fokkerij.
Gezelschapsdieren
Met betrokken organisaties als de KNMvD, Dierenbescherming en de Raad van Beheer op
Kynologisch gebied heb ik gesprekken gevoerd over de manier waarop we met
gezelschapsdieren omgaan. De organisaties delen mijn zorgen over de fokkerij van
gezelschapsdieren, zoals de ademhalingsproblemen bij kortschedelige katten- en
hondenrassen en de ziekte syringomyelie bij de Cavelier King Charles Spaniël. De aandacht
van deze organisaties gaat nu vooral uit naar de hondenfokkerij. Het algemene beeld is dat het
alleen via samenwerking van diverse partijen (bijvoorbeeld de Raad van Beheer op
Kynologisch gebied, de dierenartsen en de overheid) mogelijk is om tot een vermindering van
de problemen te komen. Mijn bijdrage is in elk geval subsidie voor voorlichting over erfelijke
gebreken en financiering van onderzoek naar inteeltwaarden van bepaalde populaties
hondenrassen. Daarnaast zal ik jaarlijks onderzoek laten verrichten naar welzijns- en
gezondheidsproblemen door erfelijke gebreken bij twee dierrassen. In het voorjaar van 2012
zal in overleg met betrokken partijen uit de sector worden vastgesteld welke rassen als eerste
onderzocht zullen gaan worden.
Landbouwhuisdieren
De onlangs opgerichte ‘Initiatiefgroep Duurzame Fokkerij’ signaleert zorgen en vraagstukken
van maatschappij en sector en denkt mee over oplossingen. Deze groep bestaat uit de
fokkerijsectoren van de landbouwhuisdieren en het ministerie van EL&I. De initiatiefgroep
heeft een aantal ambities opgesteld die met voorrang door de sectoren worden opgepakt. Ten
eerste wordt het ethisch afwegingskader van de fokkerijsector transparant gemaakt conform
het advies van de Raad voor Dier Aangelegenheden (rapport ’Fokkerij en
voortplantingstechnieken’, 2011). Ten tweede ontwikkelt de fokkerijsector een datasysteem
waarbij gegevens van dieren uit de houderij snel teruggekoppeld worden naar de fokkerij. Ten
derde onderzoekt zij welke eisen de nieuwe en innovatieve houderijsystemen stellen aan
dieren.
Ik roep de fokkerijsector op om de komende jaren een stevige inzet te leveren in de beweging
naar een duurzame veehouderij. Binnen de Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij (UDV)
en binnen de Topsector Agro&Food zien we mooie initiatieven die hier een bijdrage aan kunnen
leveren. Zo wordt er gewerkt aan gerichte innovatieprogramma's in de fokkerij. Deze kunnen
een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van nieuwe rassen, bijvoorbeeld vleespluimvee met
een genormaliseerd aandeel borstvlees, geen hongergevoel bij vleeskuikenouderdieren en
zeugen en aanpassingen in fokkerijprogramma’s richting minder 'surplusdieren'. Het
ontwikkelen en innoveren van nieuw uitgangsmateriaal is echter niet voldoende. Deze dieren
zullen uiteindelijk ook moeten worden ingezet in de veehouderij. Ik roep de andere
ketenschakels op om hierin ook verantwoordelijkheid te nemen, ook als de inzet van deze
rassen vraagt om een nieuwe manier van veehouden.
Speerpunt 5. Vaccinatie bij dierziekte-uitbraken
De maatschappij heeft grote weerstand tegen het grootschalig doden van gezonde dieren bij
een dierziekte-uitbraak. Sinds de uitbraken van Klassieke varkenspest (KVP) in 1997, en met
name sinds de uitbraak van Mond- en klauwzeer (MKZ) in 2001 en Aviaire influenza (AI) in
2003 hanteren we de Nederlandse beleidslijn om zo min mogelijk onbesmette (gezonde)
dieren te doden bij uitbraken van bestrijdingsplichtige dierziekten (zie brief van 15 juli 2011
Kamerstuk 29683 nr. 103). Het alternatief voor het doden van gezonde dieren bij een
dierziekte-uitbraak is beschermende noodvaccinatie.
Ambitie
Doel is dat noodvaccinatie als strategie in de dierziektebestrijding algemeen geaccepteerd
wordt, net als de producten van gevaccineerde dieren. Hierdoor worden er minder dieren bij
een dierziekte-uitbraak gedood.
Aanpak
De aanpak van het kabinet richt zich op het (in EU-verband) geaccepteerd krijgen van
beschermende noodvaccinatie, de afzet van producten en de ontwikkeling van vaccins.
14

Beschermende noodvaccinatie
Bij noodvaccinatie worden dieren gevaccineerd waardoor ze zijn beschermd tegen infectie. Ze
hoeven dan niet meer op grote schaal te worden gedood om de ziekte-uitbraak in te dammen.
Dit past bij het streven naar een duurzame veehouderij. Voor KVP, MKZ en AI is
noodvaccinatie mogelijk gemaakt in de EU-regelgeving. Voor MKZ en KVP is dit verwerkt in de
nationale beleidsdraaiboeken. Voor AI nog niet, want er is nog geen praktisch toepasbaar
vaccin voorhanden.
De internationale markten hebben noodvaccinatie echter als bestrijdingsinstrument nog
onvoldoende geaccepteerd. Het kabinet zal daarom nationaal, binnen de EU en mondiaal
(binnen de wereldorganisatie voor diergezondheid OIE) vasthouden aan het pleidooi om
noodvaccinatie als bestrijdingsstrategie voor dierziekten geaccepteerd te krijgen. Zo streven
we ernaar dat in de nieuwe Europese diergezondheidswetgeving, de ‘Animal Health Law’ (AHL)
die in 2013 gereed moet zijn, beschermende noodvaccinatie als bestrijdingsstrategie wordt
opgenomen. Ook overleg ik met mijn handelspartners binnen de Europese Unie om de aanpak
van noodvaccinatie met elkaar af te stemmen.
De afzet van producten
De EU stelt eisen aan de afzet van producten van gevaccineerde dieren. Derde landen sluiten
vaak hun grenzen voor deze producten. Noodvaccinatie leidt daarom voor de verschillende
veehouderijsectoren mogelijk tot problemen met de (internationale) afzet van deze producten
en dieren. Daarom zal ik mij ook internationaal inzetten voor een grotere acceptatie van
noodvaccinatie en het open houden van markten.
Noodvaccinatie maakt onderdeel uit van een maatschappelijk verantwoorde veehouderij. Daar
horen ook de financiële risico’s van het ondernemerschap bij. Er is al veel energie gestoken in
het zoeken naar een oplossing voor deze afzetschade, maar passende oplossingen zijn nog niet
gevonden. Ik verwacht van de sector, waaronder veehouders, verwerkers en de retail dat zij
hun verantwoordelijkheid nemen en daag ze uit om innovatieve private
risicobeheerinstrumenten te ontwikkelen. Daarnaast verwacht ik van de sector dat zij bij hun
Europese en internationale handelscontacten noodvaccinatie als bestrijdingsstrategie
geaccepteerd krijgen om zo de handelsbelemmeringen en imagoschade te verminderen.
In de Europese Bestrijdingsrichtlijnen voor MKZ, KVP en AI zijn de bovengenoemde eisen voor
handel in producten van gevaccineerde dieren opgenomen. Vergeleken met andere
bestrijdingsstrategieën zoals preventief ruimen, zijn voor ‘noodvaccinatie voor het leven’
zwaardere voorwaarden opgelegd voor de handel en is ook de periode tot herverkrijgen van de
vrijstatus (vrij van ziekte) langer. Bij de uitwerking van de nieuwe Europese
diergezondheidswetgeving zal ik aandringen op het heroverwegen van deze eisen voor de afzet
van de producten van gevaccineerde dieren. Indien nodig zal ik dit aspect ook agenderen bij
de OIE.
Vaccins
Rond de beschikbaarheid van vaccins en de bijbehorende diagnostiek is nog veel werk te
verzetten. Voor MKZ, KVP en diverse andere besmettelijke dierziekten zoals West Nile Fever
zijn goede vaccins beschikbaar. Ook worden de beschikbare vaccins en diagnostische middelen
steeds verbeterd. Zo wordt voor AI bijvoorbeeld vaccins ontwikkeld die effectiever en
gemakkelijker toepasbaar zijn dan de huidige vaccins, zodat ze ook als noodvaccinatie gebruikt
kunnen worden. Voor een aantal besmettelijke dierziekten zoals Afrikaanse varkenspest, Rift
Valley Fever en Afrikaanse paardenpest zijn nog geen toegelaten vaccins beschikbaar. Aan
vaccins tegen Afrikaanse paardenpest wordt momenteel hard gewerkt. Het kabinet blijft de
ontwikkelingen van nieuwe vaccins stimuleren.
Dit soort onderzoek wordt door EL&I uitgevoerd binnen de wettelijke onderzoekstaken (WOT).
Daarnaast investeren we, in het kader van de topsector Lifesciences & Health, ook in
kennisontwikkeling voor het ontwikkelen van vaccins tegen zoönosen bij landbouwhuisdieren.
Dit om de risico’s voor de volksgezondheid te verkleinen. Hiervoor is een bedrag van 17
miljoen euro gereserveerd, dat deels wordt besteed aan een vaccinontwikkelingsprogramma
van 12 miljoen euro; 5 miljoen euro wordt geïnvesteerd in de bouw van een voor dit type
onderzoek geschikte nationale onderzoeksfaciliteit bij het Centraal Veterinair Instituut (CVI) in

15

Lelystad. In de bouw van dit laboratorium investeren ook de farmaceutische industrie en de
provincie Flevoland.
Speerpunt 6. Verbeteren van transportcondities
Dieren mogen vervoerd worden, maar dan wel op een verantwoorde en diervriendelijke wijze
én volgens de regels. Het welzijn van dieren tijdens transport blijft een maatschappelijk en
politiek onderwerp dat regelmatig terugkeert.
Ambitie
Dit kabinet wil dat het welzijn van dieren tijdens transport in de komende jaren zowel op
Europees als nationaal niveau verbetert binnen de kaders van de Europese regelgeving.
Daarbij is mijn uitgangspunt dat veehouders en transporteurs verantwoordelijk zijn en blijven
voor het vervoer van hun dieren en voor de naleving van de geldende regels.
Aanpak
Ik zal de sector dan ook blijven aanspreken op de eigen verantwoordelijkheid. De sector zal
zelf moeten aangeven of en zo ja op welke wijze het Quality system Lifestock Logistics –
kortweg QLL-kwaliteitssysteem - hierin een rol speelt. In het voorjaar van 2012 zal ik het QLLsysteem nogmaals op basis van een audit beoordelen. De resultaten daarvan bepalen mijn
oordeel over het verruimen dan wel (gedeeltelijk) intrekken van de toezichtmodaliteiten voor
de deelnemers aan QLL.
In het kader van de Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij (UDV) is de ambitie
uitgesproken om in ketenverband vijf concepten voor diertransport te ontwikkelen. Daarin
staat centraal dat dieren gezond en fit op de plaats van bestemming komen (dierenwelzijn) en
er aandacht is voor minimale veterinaire risico’s, minimaal energieverbruik en goede
maatschappelijke acceptatie.
In EU-verband
Transport van dieren gebeurt door heel Europa. Daarom zijn ook op Europees niveau
afspraken gemaakt. De Europese Commissie heeft in november 2011 op basis van een
evaluatierapport4 geconcludeerd dat er meer verbetering te verwachten is van gidsen voor
goede praktijken en verbeterde handhaving dan van een herziening van de
Transportverordening (EG nr. 1/2005). Ik zal mij echter samen met andere lidstaten inzetten
om ten algemene de transportcondities te verbeteren en de Transportverordening op die
onderdelen die aantoonbaar slecht zijn of onacceptabel ongerief met zich meebrengen, aan te
laten passen. Voorbeelden van onderdelen zijn: stahoogte, klimaatbeheersing en
transporttijden. Bij deze inzet hoort ook de beperking van de transportduur voor slachtdieren
tot maximaal 8 uur.
De Europese Commissie is het met Nederland eens dat er veel te winnen valt op het gebied
van handhaving en nadere concretisering van doelvoorschriften. Daarom overweegt de
Europese Commissie uitvoeringsmaatregelen rondom het navigatiesysteem en wil ze ook via
uitvoeringsmaatregelen verdere harmonisatie van controles doorvoeren. Mede op aandringen
van een aantal lidstaten, waaronder Nederland, wil de Europese Commissie ook richtsnoeren
opstellen waarin normen worden geconcretiseerd. Dit voorkomt dat landen elk een eigen
interpretatie geven en voorkomt ongelijkheid en onduidelijkheid. Gelijke interpretatie verhoogt
de naleving in de verschillende lidstaten. Verder wordt onderzoek gestart naar het welzijn van
vis tijdens transport.
Nationaal
Dit kabinet vindt het niet wenselijk om extra nationale eisen te stellen bovenop de
Transportverordening. Dit in verband met het ‘level playing field’. Doel is om de naleving van
de bestaande transportregelgeving te verhogen. Doelvoorschriften die leiden tot problemen in
de uitvoering moeten daarom worden geconcretiseerd zodat ze inzetbaar zijn – en ingezet
worden – bij de handhaving. Tot dergelijke doelvoorschriften behoren in elk geval
beladingsgraad en stahoogte. Als de voorschriften concreter worden gemaakt ontstaat

4

Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de gevolgen van verordening (EG 1/2005),
inzake de bescherming van dieren tijdens het vervoer; COM(2011) 700 DEFINTIEF, 10 november 2011

16

duidelijkheid en zo min mogelijk ruimte voor eigen interpretatie door de sector. Een deel van
de sector verzoekt hier dan ook zelf om.
Daarnaast zal het toezicht efficiënter en effectiever worden uitgevoerd door meer
risicogebaseerd en bedrijfsmatig te werken. Dat betekent naast toezicht op transporten
onderweg ook gedetailleerde controles op bedrijfsniveau. Om dit te bereiken zal in 2012 een
pilot worden uitgevoerd met audits van minimaal vijf bedrijven door gespecialiseerde NVWAmedewerkers. Daartoe krijgt een aantal medewerkers een aanvullende opleiding. In de jaren
erna kan deze aanpak, afhankelijk van de resultaten van de pilot, eventueel breder worden
uitgerold. Hierbij schenken we heel specifiek aandacht aan de naleving van die onderdelen die
welzijnstechnisch het meeste gewicht in de schaal leggen. Te denken valt dan aan aan voldoen
aan de rij- en rusttijden, belading en stahoogte. Het geïntegreerd controleren van
tachograafgegevens, GPS- en temperatuurdata en reisdocumenten (waaronder het
reisjournaal) levert waardevolle informatie op over de naleving ervan. De toezichtscapaciteit
voor transport zal bovendien in 2012 en 2013 met 10% worden uitgebreid. Ook wil ik de al
opgestarte samenwerking met andere lidstaten intensiveren omdat blijkt dat daardoor de
pakkans aanzienlijk vergroot kan worden.
Verder zullen ‘Critical Control Points’ (CCP) worden vastgesteld. Wageningen-UR is gevraagd
de kritische factoren tijdens het hele traject, vanaf het primaire bedrijf tot en met het doden,
in beeld te brengen. Met deze gegevens kunnen we een monitoringsprocedure ontwikkelen en
beoordelen of, waar en welke welzijnsverbeteringen in de hele keten noodzakelijk zijn. Het
daadwerkelijk tot stand komen van bepaalde welzijnsverbeteringen hangt ook af van de
bereidheid van alle partijen in de hele keten om hun verantwoordelijkheid te nemen.
Aansluiting bij al bestaande keurmerken zoals het ‘Beter Leven’ keurmerk van de
Dierenbescherming kan een positieve werking hebben.
In 2007 is de Transportverordening op het onderdeel transportwaardigheid aangescherpt.
Dieren die niet transportwaardig zijn, mogen niet worden vervoerd. Deze dieren moeten
worden gedood op het primaire bedrijf. Hierop wordt terug gekomen in het volgende
speerpunt.
Speerpunt 7. Verbeteren van het slachttraject: van boerderij tot en met slachthuis.
Het doden van landbouwhuisdieren kan gepaard gaan met aanzienlijke angst, stress en pijn.
Om het welzijn van de dieren bij het dodingsproces te waarborgen zijn regels vastgelegd in het
Besluit doden van dieren. Deze regels zijn gebaseerd op Europese regelgeving. Per 1 januari
2013 maakt de huidige richtlijn plaats voor de al enige tijd geleden vastgestelde verordening
EU nr. 1099/2009. Deze legt expliciet de verantwoordelijkheid bij het bedrijfsleven en verplicht
deze om de beheersing van het proces van doden en bedwelmen inzichtelijk te maken.
Het doden van dieren gebeurt meestal in het slachthuis. Dieren die niet transportwaardig zijn,
en dus niet vervoerd mogen worden, moeten worden gedood op het primaire bedrijf.
Ambitie
Onvermijdelijk komt op een zeker moment een einde aan het leven van een dier. Ook in het
gehele slachttraject moet de welzijnsaantasting voor het dier zo beperkt mogelijk zijn. Ik wil
dat slachtdieren vanaf het moment van opladen op het primaire bedrijf tot en met het
bedwelmen en doden op het slachthuis zo min mogelijk angst, pijn en stress ervaren.
Daarvoor moeten de ‘Critical Control Points’ (CCP) inzichtelijk zijn en moeten ze onderdeel
uitmaken van de afspraken die de keten maakt over het traject ‘van stal tot dood’.
Aanpak
Zoals al aangegeven in het speerpunt transport, heb ik Wageningen–UR daarom opdracht
gegeven om de kritische factoren tijdens dit hele traject in beeld te brengen om zo te kunnen
beoordelen of, waar en welke welzijnsverbeteringen noodzakelijk zijn. Het onderzoek gaat over
landbouwhuisdieren die in Nederland worden geslacht. Ik verwacht dat verbetering van het
gehele proces voorafgaand aan het moment van doden (laatste fase primaire bedrijf, transport
en slachthuis) voor dier én producent winst oplevert. Hoe minder stress tijdens deze fase, hoe
beter de kwaliteit van het eindproduct. Gedrag, kennis en kunde van personeel en transporteur
(vangen van dieren, wijze van in- en uitladen) zijn hierbij belangrijke aandachtspunten. De
eerste tussenrapportage wordt in de eerste helft van 2012 verwacht. De resultaten zullen met

17

de sector en ketenpartijen worden besproken. Zij zijn als eerste aan zet om daar waar nodig
verbeteringen aan te brengen. In 2013 wordt het onderzoek afgerond.
Het diervriendelijk doden van landbouwhuisdieren is een taak van slachthuizen, die om grote
zorgvuldigheid vraagt. Zoals ook aangegeven in mijn brief aan de Tweede Kamer n.a.v.
Vanthemsche II (5 september 2011 Kamerstuk 26991 nr. 321) zal strikter toezicht worden
gehouden. Het toezicht zal anders, meer risicogebaseerd worden ingericht en de aandacht zal
voor een deel verschuiven van grote slachthuizen naar middelgrote en kleine slachthuizen. Ook
zullen de controles vaker onaangekondigd worden uitgevoerd.
Ook is onderzoek gedaan naar de behandeling van varkens op het slachthuis: vanaf het
moment van afladen tot en met het moment van doden. Het rapport is bijna afgerond en zal
inzicht geven waar welke welzijnsverbeteringen te realiseren zijn. De eerste signalen lijken te
wijzen op verbetermogelijkheden met betrekking tot het hanteren van de dieren in alle
schakels op het slachthuis: bij het afladen, bijeendrijven, opvangen, mengen van groepen en
het drijven naar de bedwelmingsbox. Ik zal hierover met de slachterijen afspraken maken
binnen de regelstellende kaders.
Bedwelmings- en dodingsmethoden
Ik zal zorgen voor de implementatie van de verbeterde bedwelmings- en dodingsmethoden die
de afgelopen jaren zijn ontwikkeld en waarvan wetenschappelijk is aangetoond dat zij de
dieren op een welzijnsvriendelijkere wijze doden dan het geval was. Het gaat om nieuwe en
verbeterde apparaten voor meerval, paling en pluimvee. Met de pluimveesector heb ik al
afgesproken dat zij het huidige waterbad voor vleeskuikens in Nederland per 1 september
2012 gaat uitfaseren. In de EU vindt naar aanleiding van de in Nederland ontwikkelde headonly methode voor elektrische bedwelming voor pluimvee nu een discussie plaats over de
effectiviteit van waterbadbedwelming bij vleeskuikens. Nederland bepleit in de EU het
uitfaseren van de waterbadmethode voor het bedwelmen van vleeskuikens en vervanging door
diervriendelijker en betere methoden. De bedwelming van paling voorafgaand aan het doden
zal ik in nationale regels verplicht stellen.
Wrakke dieren
Het doden van wrakke dieren op het primaire bedrijf blijft een aandachtspunt. Strikte naleving
van de transportverordening op het punt van transportwaardigheid in combinatie met een
strenge controle op de plaats van bestemming zal ervoor zorgen dat wrakke dieren vaker op
het primaire bedrijf zullen worden gedood. Dat moet gebeuren op een verantwoorde,
welzijnsvriendelijke wijze. Dat is de verantwoordelijkheid van de veehouder. Hij draagt zorg
voor het welzijn van zijn dieren, ook als ze wrak zijn of geëuthanaseerd moeten worden. Dat
hoort bij een fatsoenlijke omgang met dieren. Dat hieraan kosten zijn verbonden is duidelijk,
maar ook inherent aan het voeren van een bedrijf.
In overleg met de diverse sectoren is duidelijk geworden dat vooral voor de kleinere
diersoorten behoefte is aan een goede, eenvoudige en door de boer toe te passen
dodingsmethode. Voor de grotere diersoorten zoals runderen heeft de sector aangegeven dat
hiervoor de dierenarts moet worden ingezet. Wageningen-UR heeft geïnventariseerd welke
dodingsmethoden toegepast kunnen worden. Op basis van de Wet dieren zal ik de
randvoorwaarden hiervoor nader uitwerken. Daarnaast zal de NVWA de instructies van
transportwaardigheid zo veel mogelijk concretiseren en deze ook communiceren naar de
stakeholders, opdat een veehouder beter toegerust kan beslissen of een dier al dan niet
transportwaardig is. Ook zal de NVWA tijdens inspecties op het primaire bedrijf extra aandacht
schenken aan het voorkómen van het transport van niet transportwaardige dieren. Dieren
worden regelmatig aangevoerd en afgeladen op slachterijen in afwezigheid van de dierenarts
van de NVWA. Daarmee kan minder makkelijk de transportwaardigheid van dieren worden
vestgesteld. Bedrijven die bij herhaling de regels niet voldoende naleven zal ik verplichten het
afladen van de aangevoerde dieren op het slachthuis op een bepaald tijdstip te doen in
aanwezigheid van een NVWA dierenarts. Daarnaast ga ik door met het bestuurlijk beboeten
van transporteurs en veehouders die wrak vee (laten) vervoeren en bezie ik de mogelijkheden
voor het beboeten van slachthuizen die bij voortduring wrak vee laten aanvoeren door
transporteurs zonder maatregelen hiertegen te nemen. In de toegezegde brief over ‘wrak vee
op het erf’ zal ik nader ingaan op dit onderwerp.

18

Speerpunt 8. Vergroten van kennis en kunde bij houders
Het houden van dieren is een vak apart en vraagt om gedegen kennis en kunde over hoe het
dier te huisvesten, te verzorgen en op te voeden. Dit geldt voor professionele én nietprofessionele houders van dieren. Niet voor niets is in het Besluit welzijn productiedieren
opgenomen dat dieren verzorgd moeten worden door een voldoende aantal personen dat
beschikt over de nodige kennis en vaardigheden en vakbekwaam is. Het Honden- en
kattenbesluit 1999 vereist een bewijs van vakbekwaamheid van beheerders. Voor dierhouders
die beroepshalve dieren houden, zijn er dus vereisten. Maar ook voor particulieren is het
belangrijk dat zij zich verdiepen in de zorg voor hun dieren.
Bij gezelschapsdieren, hobbymatig gehouden landbouwhuisdieren en paarden worden
problemen met welzijn en gezondheid in de meeste gevallen veroorzaakt door te weinig of
verkeerde kennis van wat deze dieren specifiek nodig hebben. Veel dieren ondervinden
daardoor in meer- of mindere mate ongerief. Veel katten zijn bijvoorbeeld te dik. Dit vergroot
de kans op medische aandoeningen en dus ongerief voor de kat. Mensen weten vaak niet dat
hun kat te dik is, waarom hun kat te dik is, wat de gevolgen zijn en wat ze eraan kunnen
doen. Dierhouders denken vaak dat ze voldoende kennis hebben, maar de praktijk wijst uit dat
het niet altijd de juiste kennis is.
Sociale dieren als papegaaien en konijnen worden bijvoorbeeld solitair gehouden of dieren
krijgen verkeerde voeding met alle schadelijke gevolgen van dien. In veel gevallen zijn de
houders zelf van mening dat zij voldoende weten, en hebben zij veelal de beste bedoelingen.
Deze houders gaan daardoor vaak niet of niet tijdig op zoek naar informatie.
De voornaamste kennisbronnen voor niet-professionele gezelschapsdierenhouders zijn
internet, dierenspeciaalzaken en deskundigen, zoals dierenartsen. Veel informatie is al
beschikbaar, bijvoorbeeld via het Landelijk Informatie Centrum Gezelschapsdieren (LICG).
Voor de hobbymatig gehouden landbouwhuisdieren is met steun van de overheid het
Kennisnetwerk Levende Have opgestart, dat met de gelijknamige website informatie verstrekt
en (toekomstige) houders van deze dieren met elkaar in contact brengt. De website van het
Nederlands Hippisch Kenniscentrum (HKC) geeft relevante informatie over paarden.
Het Consumentenplatform heeft een onderzoek laten doen onder dierhouders. Het blijkt dat
24% van de geïnterviewden het LICG als betrouwbare kennisbron kent.
Ambitie
Dit kabinet wil dat (toekomstige) dierhouders zich bewust zijn van de consequenties en
verantwoordelijkheden van het houden van dieren en zich hier ook naar gedragen. Mensen die
dieren kopen en houden, moeten beschikken over de basale kennis en kunde om dieren
verantwoord te kunnen houden. Ze moeten daarvoor gemakkelijk aan informatie kunnen
komen en ze moeten het ook normaal vinden om informatie over hun dieren in te winnen.
Aanpak
In het beleid voor de komende jaren zal de nadruk liggen op gedragsverandering van houders
door hen– op de cruciale momenten en op voldoende indringende wijze – de nodige informatie
aan te reiken.
Met de verschillende sectoren zal worden overlegd hoe we dierhouders van kennis kunnen
voorzien of ze kunnen worden geholpen om informatiebronnen sneller te vinden.
Voorlichting is belangrijk, vooral aan de niet-professionele houders van dieren.
Naast de eigen verantwoordelijkheid van de houder heeft de verkopende partij een belangrijke
rol. Ook dierenartsen kunnen houders kennis bijbrengen. In het Besluit gezelschapsdieren is
een verplichting opgenomen voor handelaren om voorlichting te geven om de diereigenaar in
staat te stellen het dier zo goed mogelijk te verzorgen.
Ook professionele houders hebben baat bij het verhogen van hun kennis en kunde. Zij maken
daarbij gebruik van het (groene) onderwijs, collega's en vakbladen, de verschillende adviseurs
van het bedrijf en de dierenarts. De groene en veterinaire onderwijs- en
onderzoeksinstellingen vervullen een spilfunctie omdat velen daar een opleiding volgen en
omdat gebruik wordt gemaakt van informatie uit onderzoeken. Het is in eerste instantie aan de
kennisinstellingen om professionals op te leiden en hierover afstemming te zoeken met het
bedrijfsleven. Dat gebeurt ook. Ik ondersteun hen met diverse regelingen – zoals Kennis en
19

Innovatie Groen Onderwijs (KIGO) en demonstratieprojecten en met financiering van
kennisnetwerken.
Daarnaast kan in enkele gevallen regelgeving verplichten tot het volgen van een cursus. Zo
moeten nieuwe vleeskuikenhouders een cursus ‘Welzijn van vleeskuikens’ volgen.
Speerpunt 9. Monitoren van dierenwelzijn en diergezondheid op het bedrijf
Het welzijn en de gezondheid van dieren valt of staat met een goede omgang en verzorging
door de veehouder. Maar de ideeën en meningen over wat goed is verschillen. Emoties voeren
al snel de boventoon. Daarom is het belangrijk dat we het dierenwelzijn op een bedrijf op een
objectieve manier kunnen monitoren. En wie kan beter ‘vertellen’ hoe het gesteld is met zijn
welzijn en gezondheid dan het dier zelf? Door het toepassen van een methode waarmee
welzijn en gezondheid afgelezen worden aan het dier en zijn omgeving (monitoren) krijgt een
individuele dierhouder zicht op de sterke en zwakke kanten op zijn bedrijf en een concreet
handvat om dierenwelzijn en diergezondheid te verbeteren. Naast bijsturing aan de hand van
deze informatie kan er ook beter gecommuniceerd worden over het dierenwelzijn en
diergezondheid op zowel het bedrijfs- als het ketenniveau (bijvoorbeeld via een
dierenwelzijnslabel zoals het ‘Beter Leven’-keurmerk van de Dierenbescherming).
Ambitie
Het is de ambitie dat er aan het eind van deze kabinetsperiode voor de grote diersectoren een
praktijkrijpe monitor is ontwikkeld en getest waarmee dierenwelzijn en diergezondheid kan
worden gemeten. Ook moeten er dan concrete plannen zijn om een dergelijke methode op
grote schaal in de praktijk toe te passen.
Aanpak
De toekomst van de welzijnsmonitor staat of valt met de betrokkenheid en inzet van de
diverse sectorpartijen. Ik ondersteun daarom de ambitie van de Commissie-Van Doorn om aan
de hand van metingen aan het dier zelf de mate van gezondheid en welzijn te bepalen en dit te
verbeteren via een dierzorgplan.
Diverse partijen hebben de afgelopen jaren gewerkt aan het ontwikkelen van een dergelijke
objectieve ‘welzijnsmonitor’. Voorbeelden zijn het Koekompas, de Welzijnswijzer uit de
melkveehouderij en het internationale onderzoeksproject Welfare Quality®. Dit project is
uitgevoerd in verschillende Europese landen en heeft protocollen opgeleverd waarmee op een
objectieve manier het welzijn wordt gemeten aan het dier zelf en zijn directe omgeving. Deze
protocollen zijn echter tijdrovend. Sectorpartijen hebben behoefte aan een eenvoudiger
methodiek zonder aan kwaliteit in te boeten. Daarom heeft Wageningen-UR in 2011 onderzoek
gedaan naar de mogelijkheden voor vereenvoudiging. Dit is bijna afgerond. We zijn nu in
overleg met de sectoren om te komen tot een meerjarige pilot om het meten van welzijn en
het adviseren op basis van de welzijnsmonitor te beproeven in de praktijk. Daarbij moet ook
gekeken worden naar wat het verbeteren van dierenwelzijn met behulp van een
welzijnsmonitor economisch oplevert.

20

Gebruikte afkortingen
AMvB
Algemene Maatregel van Bestuur
AI
Aviaire influenza
AHL
Animal Health Law
BNC
Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen
CCP
Critical Control Points
CVI
Centraal Veterinair Instituut
DR-loket
Dienst Regelingen-loket
DWHC
Dutch Wildlife Health Centre
EL&I
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
EMZOO
Emerging Zoönoses
EU
Europese Unie
GD
Gezondheidsdienst voor Dieren
GGZ
Geestelijke Gezondheidszorg
GLB
Gemeenschappelijk landbouwbeleid
GPS
Global Positioning System
IGZ
Inspectie voor de Gezondheidszorg
IKB
Integrale Ketenbeheersing
I&R
Identificatie en Registratie
KNMvD
Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde
KIGO
Kennis en Innovatie Groen Onderwijs
KVP
Klassieke varkenspest
LTO
Land- en tuinbouw Organisatie
LID
Landelijke Inspectie Dienst
LICG
Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren
MKZ
Mond- en klauwzeer
NAD
Nationale Agenda Diergezondheid
NDW
Nota Dierenwelzijn
NVWA
Nederlandse Voedsel-en Warenautoriteit
NGO
Niet-Gouvernementele Organisatie
NHK
Nederlands Hippisch Kenniscentrum
OM
Openbaar Ministerie
OIE
Office International des Epizooties; wereldorganisatie voor diergezondheid
QLL
Quality system Lifestock Logistics; kwaliteitssysteem dierenlogistiek
RDA
Raad voor Dieraangelegenheden
RIVM
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
UDV
Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij
VL
Vertrouwensloket preventie verwaarlozing landbouwhuisdieren
VTC
Veterinair Tucht College
VWS
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
WOT
Wettelijke Onderzoekstaken
Wageningen-UR
Wageningen University and Reaserch centre

21