Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

21 501-34

Raad voor Onderwijs, Jeugd, Cultuur en Sport

Nr. 383

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 26 april 2022
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap voorgelegd over1:
• de brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van
24 maart 2022 inzake de geannoteerde agenda van de OJCS-Raad
(cultuur/AV en onderwijs) van 4 en 5 april 2022 (Kamerstuk 21 501-34,
nr. 380);
• de brief van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
van 9 maart 2022 inzake de solidariteitsverklaring van de Europese
Ministers voor Oekraïne en uitgangspunten t.b.v. culturele samenwerking met de Russische Federatie en Belarus (Kamerstuk 21 501-34,
nr. 382);
• de brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van
11 februari 2022 Nederlandse inzet inzake EU-voorstel: Richtlijn
verbeteren gendergelijkheid in besturen van beursgenoteerde
bedrijven (COM (2017 16433/12) (Kamerstuk 22 112, nr. 3287);
• de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken van 25 februari 2022
inzake het Fiche: Raadsaanbeveling betreffende leren voor ecologische
duurzaamheid (Kamerstuk 22 112, nr. 3353).
Bij brief van 22 april 2022 heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap deze beantwoord. Vragen en antwoorden zijn hierna
afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Michon-Derkzen
De griffier van de commissie,
De Kler

1

kst-21501-34-383
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Op de agenda van het schriftelijk overleg stonden meer brieven vermeld; over onderstaande
brieven zijn vragen gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

1

Inhoud

blz.

I

Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
Inbreng van de leden van de D66-fractie
Inbreng van de leden van de PvdD-fractie

2
2
0
0

II

Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geannoteerde agenda van de OJCS-Raad, op maandag 4 en dinsdag
5 april 2022, en hebben hierover nog enkele vragen.
Geannoteerde agenda OJCS-Raad (cultuur/AV en onderwijs)
Hoger onderwijs
Met betrekking tot het initiatief Europese Universiteiten hebben de leden
van de VVD-fractie enkele opmerkingen. Er wordt aangegeven dat het
Europese Universiteiten initiatief vanuit verschillende bestuurslagen
(lokaal, regionaal en nationaal) financiële ondersteuning zou moeten
krijgen, maar dat de nationale stelsels hiervoor leidend zijn. De leden van
deze fractie zien graag dat in een vroeg stadium duidelijk wordt dat
bijdragen van partners evenredig zijn.
De leden zijn verder voorstander van het initiatief, omdat dit studenten
een unieke kans biedt voor Europese diplomering en voor hoger
onderwijsinstellingen een manier om makkelijker te organiseren wat men
nu al probeert te doen via diverse constructies als Joint Degrees, Triple
Degrees etc. Tegelijk zien de leden ook dat de mobiliteit van
EER-studenten voor wat Nederland betreft volledig uit balans is: Nederlandse studenten zijn relatief weinig mobiel waardoor wij netto-importeur
zijn. Europese studenten voelen zich begrijpelijkerwijs aangetrokken tot
ons goede onderwijs. De leden van voornoemde fractie zien graag dat de
Minister betere afspraken hierover maakt in brede zin maar ook specifiek
voor dit initiatief, om te voorkomen dat binnen dit initiatief dezelfde
disbalans ontstaat.
De leden vinden het goed dat men in de voorstellen nu ook spreekt, op
verzoek van o.a. Nederland, van «hogeronderwijsinstellingen», zodat dit
ook over het hbo gaat. De leden zien graag dat de Minister zich ervoor
inspant dat dit niet bij een voornemen op papier blijft.
Ten aanzien van het Beleidsdebat «versterking van het crisismanagement
in relatie tot de Europese Onderwijsruimte» willen de leden het belang
onderstrepen van het hanteren van een consistente en goed afgestemde
aanpak voor crisismanagement. Zij lezen met instemming dat de Minister
wil pleiten voor één gezamenlijke aanpak die door elk nieuw voorzitterschap gehanteerd wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

2

Leraren
De leden van de VVD-fractie zijn het eens met de Nederlandse inzet ten
aanzien van leermobiliteit van leraren. Dit kan inderdaad bevorderlijk zijn
voor het Europese onderwijs en de loopbanen van leraren. Maar
lerarenmobiliteit is geen doel op zich; de autonomie van scholen,
lerarenopleidingen en leraren is bepalend. Er moeten dus geen streefpercentages voor leermobiliteit van leraren binnen de EU worden
afgesproken.
Cultuur
De leden van de VVD-fractie zijn blij te lezen dat Nederland de raadsconclusies betreffende «het versterken van interculturele uitwisselingen door
middel van de mobiliteit van kunstenaars en culturele en creatieve
professionals, en door meertaligheid in het digitale tijdperk» zal steunen.
De coronapandemie heeft gezorgd voor een belemmering van de
ontwikkeling van de creatieve sector. Het aanjagen en vasthouden van
innovatie juichen de leden toe. Is de Staatssecretaris bereid om best
practices die zij vanuit andere lidstaten verneemt op het gebied van het
aanjagen van innovatie actief te inventariseren en te delen met de Kamer?
Tot slot hebben de leden met interesse kennisgenomen van de Nederlandse inzet in het beleidsdebat over het verbeteren van de toegang tot en
de participatie van burgers, met name jongeren, in het cultuuraanbod van
de EU. De leden onderschrijven dat cultuurdeelname ongelofelijk
belangrijk is voor jongeren, dat het bijdraagt aan hun persoonlijke
ontwikkeling, ze zich erdoor kunnen uiten, elkaar kunnen ontmoeten.
Cultuur kan hen dus uit hun corona-isolement halen. Is de Staatssecretaris
bereid om ook t.a.v. dit onderwerp best practices die zij vanuit andere
lidstaten verneemt actief te inventariseren en te delen met de Kamer, zo
vragen de leden.
Solidariteitsverklaring van de Europese Ministers voor Oekraïne
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Solidariteitsverklaring van de Europese Ministers voor Oekraïne. De leden
zijn in het bijzonder benieuwd naar de wijze waarop de Staatssecretaris
voornemens is enkele proposities in deze verklaring vanuit Nederland
gestand te doen. Het gaat dan met name om:
– «Highlighted their support for Ukrainian artists, journalists, and
cultural and media professionals, and expressed their readiness to
assist them together with their international partners;
– Committed themselves in particular to exchanging, combining their
efforts and sharing best practices in order to stand in solidarity with
and welcome Ukrainian artists, journalists and cultural and media
professionals, and assess ways forward regarding cultural cooperation;
– Expressed their commitment to supporting institutions willing to host
Ukrainian artists, journalists and cultural and media professionals, in
order to allow them to continue their activity and thus preserve their
freedom of creation and expression;
– Expressed their support for all media and journalists who are striving
to cover the ongoing military aggression against Ukraine in an
independent and impartial manner, and stressed the need for
guaranteeing their physical protection».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

3

Brief regering over Nederlandse inzet inzake EU-voorstel: Richtlijn
verbeteren gendergelijkheid in besturen van beursgenoteerde bedrijven
Naar aanleiding van de Nederlandse inzet inzake EU-voorstel: Richtlijn
verbeteren gendergelijkheid in besturen van beursgenoteerde bedrijven
(COM (2017 16433/12) hebben de leden van de VVD-fractie nog de
volgende vragen.
De leden lezen dat de Minister meent dat Nederland waarschijnlijk
succesvol een beroep kan doen op de uitzonderingsclausule van de
richtlijn, waarbij hij ervan uit lijkt te gaan dat bij de uitzonderingsclausule
alleen hoeft te worden uitgegaan van toepassing op raden van commissarissen.
Is de Minister ervan op de hoogte dat in het voorstel van de Europese
Commissie onder artikel 4 lid 7 wordt gesproken over alle bestuursposities, ongeacht uitvoerend of niet-uitvoerend, waarmee het dus ook van
toepassing is op dagelijkse besturen en niet alleen raden van commissarissen? Rijmt dit met de bewering van de Minister dat alleen gekeken
hoeft te worden naar het aantal vrouwen in raden van commissarissen
om aanspraak te maken op de uitzonderingsvoorwaarde?
Uit cijfers van de «Female Board Index 2021» blijkt dat het aantal
vrouwelijke bestuurders bij 89 beursgenoteerde bedrijven in Nederland
13,6% bedraagt en dat het aantal vrouwen in de raden van commissarissen 33,2% bedraagt. De Minister stelt dat voor de uitzonderingsvoorwaarde in de richtlijn geldt dat ten minste 30% van de commissarissen
van het ondervertegenwoordigde geslacht is. Klopt het dat het daarentegen in het wetsvoorstel gaat om «een derde» en niet 30%, en dat voor
zowel uitvoerende als niet-uitvoerende bestuursposities? Deelt de
Minister de analyse van de leden van de VVD-fractie dat Nederland
hierdoor onder een derde van alle bestuursposities van vrouwen valt
zoals vereist in artikel 4 lid 7 van het voorstel van de Europese
Commissie?
Wat betekent dat voor de waarschijnlijkheid dat Nederland met succes een
beroep kan doen op de uitzonderingsclausule? Wat zijn dan de gevolgen
als wij hierdoor niet voldoen aan de uitzonderingsclausule en de Europese
wetgeving onverkort doorgevoerd moet worden, zo vragen de leden.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
uitgebreide geannoteerde agenda voor de OJCS-Raad van 4 en 5 april. Zij
hebben daarover nog enkele vragen.
Geannoteerde agenda OJCS-Raad (cultuur/AV en onderwijs)
Raadsconclusies over het versterken van interculturele uitwisselingen door middel van de mobiliteit van kunstenaars en culturele
en creatieve professionals, en door meertaligheid in het digitale
tijdperk
De leden ondersteunen de inzet van Nederland op deze raadsconclusies.
Zij vragen wel aan de Minister of en hoe het Caribisch deel van ons
koninkrijk ook wordt meegenomen in deze uitwisselingen. Wat deze leden
betreft zou onder dit initiatief ook mobiliteit en uitwisselingen tussen
Caribische kunstenaars en Europese kunstenaars verstaan moeten
worden, aangezien er in die culturele uitwisseling ook nog veel van elkaar
te leren valt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

4

Raadsconclusies «Bouwen aan een Europese strategie voor het
ecosysteem van de culturele en creatieve industrie»
De leden kunnen ook de inzet van Nederland op deze raadsconclusies
goed volgen. Volgens deze leden is de culturele en creatieve industrie
essentieel voor het verder brengen van de Europese maatschappij, en zou
de culturele en creatieve sector ook betrokken moeten worden bij grote
maatschappelijke vraagstukken in de EU. Deelt de Minister die mening?
Op welke manier zou op Europees niveau bijvoorbeeld de creatieve sector
betrokken kunnen worden bij het herstellen van Europees cultureel
erfgoed of opgaven zoals klimaatadaptatie? De leden vragen zich af wat
voor plek de jonge makers specifiek binnen deze Europese strategie
krijgen. Aangezien zij hard geraakt zijn door de coronapandemie en we
hun talenten voor het herstel van de creatieve sector dringend nodig
hebben, vinden de D66-leden het passend dat er in een Europese strategie
voor het ecosysteem van de culturele en creatieve industrie voldoende
aandacht voor de jonge makers is. De leden lezen in de inzet dat specifiek
verwijzing wordt gemaakt naar de nog in te voeren investeringsplicht voor
grote streamingsdiensten. Kan de Minister een tijdlijn geven wanneer
verwacht wordt dat hier stappen op gezet gaan worden? Wat voor andere
voorstellen verwacht de Minister dat er nog uit deze strategie gaan komen
die Nederland nog niet in de praktijk heeft gebracht? Welke onderdelen
van de strategie heeft Nederland nog niet in gebruik waarop op Europees
niveau kan worden samengewerkt en hoe en wanneer verwacht de
Minister dit wel te gaan doen?
Beleidsdebat over het verbeteren van de toegang tot en de
participatie van burgers, met name jongeren, in het cultuuraanbod van de EU
De leden van de D66-fractie ondersteunen de inzet van Nederland met
betrekking tot het opdoen van werkervaring voor jonge cultuurmakers en
jonge professionals in de cultuursector. Hoe zou de EU volgens de
Minister het opdoen van werkervaring onder jonge creatieve makers
moeten stimuleren? Welke instrumenten heeft de EU daarvoor tot haar
beschikking? Zij vragen zich wel of alle jongeren de weg naar de Europese
financieringsprogramma goed kunnen vinden. Hoeveel wordt er door
jonge makers gebruik gemaakt van Creative Europe fondsen of Erasmus+?
Zijn deze financieringsprogramma’s juist voor jonge makers wel
laagdrempelig genoeg? Specifiek deze jonge doelgroep kan met relatief
weinig middelen al een heel eind geholpen zijn in de eerste stappen van
hun carrière. Zal de Minister in de Raad pleiten voor het zo laagdrempelig
mogelijk maken van deze fondsen? Ziet de Minister mogelijkheden om
een speciaal fonds op te richten voor de jonge makers die door de
coronapandemie hard geraakt zijn op Europees niveau? Een fonds waar zij
zonder grote administratieve moeilijkheid bij moeten kunnen?
Raadsconclusies over een Europese strategie voor universiteiten
en Raadsaanbeveling over bruggen bouwen voor doeltreffende
Europese samenwerking in het hoger onderwijs
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Nederlandse inzet op de Raadsconclusies en de Raadsaanbeveling.
Europese samenwerking vergroot de horizon van studenten in het
onderwijs en versnelt de kennisontwikkeling. Zij vragen de Minister toe te
lichten wat de gedachte en de mogelijke meerwaarde van een «European
degree label» is. Tevens vragen zij welke problemen een mogelijke
juridische status voor hoger onderwijsinstellingen moet oplossen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

5

De leden lezen dat het Europese Universiteiten initiatief vanuit verschillende bestuurslagen (lokaal, regionaal en nationaal) financiële ondersteuning moeten krijgen. Deze leden vragen de Minister hoeveel
Nederlandse universiteiten en hogescholen op dit moment in een
Europese Universiteiten initiatief deelnemen en of er op nationaal niveau
middelen beschikbaar zijn gesteld voor onderwijsinstellingen die
deelnemen. Tevens vragen zij of het klopt dat andere landen zoals
Duitsland wel op nationaal niveau specifiek middelen beschikbaar stellen
voor onderwijsinstellingen die deelnemen aan een Europees Universiteiten initiatief.
Inbreng van de leden van de PvdD-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de stukken en hebben daarover nog enkele vragen en opmerkingen. Deze
leden zullen zich in deze bijdrage richten op de stukken gerelateerd aan de
Raadsaanbeveling betreffende leren voor ecologische duurzaamheid.
Fiche: Raadsaanbeveling betreffende leren voor ecologische
duurzaamheid
De leden van voornoemde fractie zijn een groot voorstander van het
bevorderen van duurzaamheid in het onderwijs en zijn van mening dat
kennis- en lespakketten over duurzaamheid, voedsel, natuur- en milieueducatie en dierenwelzijn ter beschikking moeten worden gesteld aan het
onderwijs. Wat de leden betreft is dat echter een verantwoordelijkheid
voor Nederland zelf en zouden we de Europese Commissie daar niet voor
nodig moeten hebben. Deze leden hebben mede daarom eerder al eens
Kamervragen gesteld over de concrete stappen van Italië2 en NieuwZeeland3 om in hun onderwijscurricula meer aandacht te schenken aan de
klimaatcrisis.
Het kabinet wijst logischerwijs op de ontwikkelingen die gaande zijn bij de
herziening van het Nederlandse curriculum, maar daarbij dient wel
opgemerkt te worden dat dit een zeer langdurig proces is. De leden van de
Partij voor de Dieren-fractie vragen het kabinet welke mogelijkheden zij
ziet om in de komende jaren, totdat de herziening van het curriculum is
afgerond, al meer te doen op het gebied van de bevordering van
duurzaamheid in het onderwijs? Hoe staat het met de uitvoering van de
aangenomen motie van het lid Van Raan4, waarin de regering wordt
verzocht te onderzoeken op welke wijze het beste tegemoet kan worden
gekomen aan de behoefte van leraren omtrent kennis en lesmaterialen
rondom duurzaamheid en de samenwerkende non-profit organisaties
voor duurzaam onderwijs te betrekken bij dit onderzoek? De uitvoering
van deze motie zou onderdeel worden van een
NRO-onderzoeksprogramma.5 We zijn inmiddels bijna twee jaar verder.
Hoe staat het met dit onderzoek? Hoe verhoudt de Raadsaanbeveling
betreffende leren voor ecologische duurzaamheid zich tot de laatste stand
van zaken van de curriculumherziening? In hoeverre is er sprake van
inhoudelijke overlap tussen de Raadsaanbeveling en de stukken uit de
curriculumherziening? Waar zitten de inhoudelijke verschillen, zo vragen
deze leden.

2

Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 1734.
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 1859.
4
Kamerstuk 31 293, nr. 529.
5
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 547.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

6

Klaarblijkelijk hebben verschillende lidstaten op het punt van duurzaamheidseducatie de nodige steken laten vallen, aangezien de Europese
Commissie daarin nu zelf het initiatief neemt, mede omdat zij constateert
dat duurzaamheid in onvoldoende mate een plek heeft binnen het
onderwijs in de Europese Unie. Erkent het kabinet dat ook Nederland op
het vlak van de bevordering van duurzaamheid in het onderwijs steken
heeft laten vallen? Zo nee, waaruit blijkt dat Nederland zich in voldoende
mate heeft ingezet om duurzaamheid in het onderwijs te bevorderen?
In het BNC-fiche staat genoteerd dat de Nederlandse overheid, net zoals
de Europese Commissie nu van plan is, zelf ook al goede voorbeelden kan
ontsluiten die als inspiratie kunnen dienen en dat het kabinet ondersteuning kan bieden indien scholen en onderwijsinstellingen dit wensen.
Wat bedoelt het kabinet hiermee? Is dit in het verleden al gedaan? Zo nee,
waarom niet?
Zo ja, kan het kabinet daar voorbeelden van geven, liefst via een zo
volledig mogelijk overzicht? Welke uitgangspunten en beoordelingskaders
hanteert het kabinet om te boordelen of een bepaald voorbeeld daadwerkelijk als duurzaam en/of inspirerend gepromoot kan worden in het
onderwijs? Wie is er eindverantwoordelijk voor deze beoordeling? Kan de
Minister aangeven welke uitgangspunten en beoordelingskaders de
Europese Commissie zal hanteren bij de beoordeling van lesmaterialen?
Zijn er verschillen tussen de beoordelingskaders van het kabinet en de
beoordelingskaders van de Europese Commissie? Zo ja, welke, vragen de
leden.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie lezen in de Raadsaanbeveling
betreffende leren voor ecologische duurzaamheid dat de Europese
Commissie aanbeveelt om partnerschappen met o.a. het bedrijfsleven en
specifiek landbouwbedrijven te ondersteunen. De leden van deze fractie
hebben hier grote bezwaren tegen. Waar is deze aanbeveling van de
Europese Commissie op gebaseerd? Is het kabinet het met de leden van
de Partij voor de Dieren-fractie eens dat we de autonomie van scholen en
leraren kunnen bevorderen door het bedrijfsleven juist wat meer op
afstand te houden? Zo nee, waarom niet? Is het kabinet het met deze
leden eens dat er veel meer tijd en ontwikkelruimte gemaakt moet worden
voor leraren om hen in staat te stellen meer tijd te besteden aan de
ontwikkeling van lesmaterialen en het beoordelen van lesmaterialen die
door derden aan hen worden aangeboden? Zo nee, waarom niet? Zo ja,
wat is daarop de inzet van het kabinet?
Kan het kabinet uitsluiten dat door Nederland en/of de Europese
Commissie lesmaterialen gepromoot zullen worden, of in het verleden
gepromoot zijn, die zijn opgesteld door organisaties buiten het onderwijs
met een commercieel belang? Zo ja, waar blijkt dat uit? Zo nee, om welke
organisaties gaat het hier dan? Is het kabinet het met voornoemde leden
eens dat lesmaterialen afkomstig van de fossiele industrie, jagers,
sportvisserij, vlees- en zuivelindustrie of andere potentieel ontwrichtende
sectoren in ieder geval geweerd moeten worden uit het onderwijs? Zo
nee, waarom niet?
Is het kabinet van plan om in Europa te pleiten voor het weren van
lesmaterialen die gemaakt zijn met steun van dergelijke ontwrichtende
sectoren? Zo nee, waarom niet? Is het kabinet bereid om tijdens de
aankomende OJCS-Raad (d.d. 4 en 5 april 2022) te pleiten voor scherpe en
professionele beoordelingskaders voor de lesmaterialen die de Europese
Commissie wil gaan promoten? Is het kabinet het met de leden van de
Partij voor de Dieren eens dat daarbij onder andere het uitgangspunt
gehanteerd zou moeten worden dat er geen ruimte mag zijn voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

7

lesmaterialen van organisaties die belangen hebben die haaks staan op de
Europese klimaat-, natuur- en milieudoelstellingen? Zo nee, waarom niet?
Welke mogelijkheden ziet het kabinet nog meer om te voorkomen dat de
Raadsaanbeveling betreffende leren voor ecologische duurzaamheid ten
prooi zal vallen aan de lobby van ontwrichtende sectoren die aantoonbaar
hebben bijgedragen aan het ontstaan van de klimaatcrisis en biodiversiteitscrisis of sectoren die zelfs nu nog steeds belangen hebben die haaks
staan op het dichterbij brengen van een gezonde en leefbare planeet?
Het convenant over sponsoring in het basisonderwijs en voortgezet
onderwijs voor de jaren 2020–2022, het instrument waarmee een rem zou
moeten worden gezet op ongewenste beïnvloeding in het onderwijs, is al
meermaals niet waterdicht gebleken. De leden van de Partij voor de
Dieren-fractie hebben regelmatig gewezen op voorbeelden van bedrijven
met een ontwrichtend verdienmodel die desondanks toch hun weg wisten
te vinden naar het klaslokaal. Erkent het kabinet dat er bedrijven zijn die
zich niet laten afremmen door een vrijblijvend convenant? Zo nee,
waarom niet? Erkent het kabinet dat er op scholen te weinig tijd en
ontwikkelruimte is voor leraren om, o.a. met in achtneming van het
sponsorconvenant, in alle rust te werken aan de ontwikkeling van het
lesmateriaal? Zo nee, waarom niet? Wat gaat het kabinet hieraan doen?
Hoe zal de Kamer betrokken worden bij de eerstvolgende evaluatie van dit
sponsorconvenant? Wat kan het kabinet alvast zeggen over dit evaluatieproces? Welke vragen zullen er in deze evaluatie naar voren komen? Zal
de vraag of wetgeving omtrent het tegengaan van ongewenste
beïnvloeding nodig is aan bod komen? Zo nee, waarom niet? En wordt er
een koppeling gemaakt met de voorliggende plannen van de Europese
Commissie? Zo ja, welke, zo vragen de leden.
II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Met interesse heb ik kennisgenomen van de vragen van de fracties van
uw Kamer. Ik dank hen voor hun inbreng. De antwoorden houden dezelfde
volgorde aan zoals in de inbreng van de fracties. Ik heb hierbij de vragen
cursief overgenomen.
Beantwoording van de inbreng van de leden van de VVD-fractie
Hoger onderwijs
Er wordt aangegeven dat het Europese Universiteiten initiatief vanuit
verschillende bestuurslagen (lokaal, regionaal en nationaal) financiële
ondersteuning zou moeten krijgen, maar dat de nationale stelsels hiervoor
leidend zijn. De leden van deze fractie zien graag dat in een vroeg stadium
duidelijk wordt dat bijdragen van partners evenredig zijn.
Voor Nederland gaat het in deze context over financiering op nationaal
niveau. Er wordt vooralsnog geen aanvullende financiering in Nederland
geboden. Vanuit de lumpsum bekostiging van het hoger onderwijs
kunnen instellingen op eigen initiatief besluiten om een deel van de
rijksbijdrage toe te kennen aan de deelname aan een alliantie.
Tegelijk zien de leden ook dat de mobiliteit van EER-studenten voor wat
Nederland betreft volledig uit balans is: Nederlandse studenten zijn
relatief weinig mobiel waardoor wij netto-importeur zijn. Europese
studenten voelen zich begrijpelijkerwijs aangetrokken tot ons goede
onderwijs. De leden van voornoemde fractie zien graag dat de Minister
betere afspraken hierover maakt in brede zin maar ook specifiek voor dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

8

initiatief, om te voorkomen dat binnen dit initiatief dezelfde disbalans
ontstaat.
Voor afspraken in brede zin over mobiliteit verwijs ik graag naar de
Kamerbrief die ik heb toegezegd tijdens het commissiedebat internationalisering en kennisveiligheid op 9 februari 2022. Hierin ga ik nader in op het
onderwerp internationale instroom en het wetsvoorstel taal en toegankelijkheid. Deze brief stuur ik binnenkort naar Uw Kamer.
Leraren
De leden van de VVD-fractie zijn het eens met de Nederlandse inzet ten
aanzien van leermobiliteit van leraren. Dit kan inderdaad bevorderlijk zijn
voor het Europese onderwijs en de loopbanen van leraren. Maar
lerarenmobiliteit is geen doel op zich; de autonomie van scholen,
lerarenopleidingen en leraren is bepalend. Er moeten dus geen streefpercentages voor leermobiliteit van leraren binnen de EU worden
afgesproken.
Dat is op dit moment niet het geval, ik ga mij er, samen met de Minister
voor primair en voortgezet onderwijs, voor inzetten dat dit ook in de
toekomst niet gebeurt.
Cultuur
De leden van de VVD-fractie zijn blij te lezen dat Nederland de raadsconclusies betreffende «het versterken van interculturele uitwisselingen door
middel van de mobiliteit van kunstenaars en culturele en creatieve
professionals, en door meertaligheid in het digitale tijdperk» zal steunen.
De coronapandemie heeft gezorgd voor een belemmering van de
ontwikkeling van de creatieve sector. Het aanjagen en vasthouden van
innovatie juichen de leden toe. Is de Staatssecretaris bereid om best
practices die zij vanuit andere lidstaten verneemt op het gebied van het
aanjagen van innovatie actief te inventariseren en te delen met de Kamer?
Tijdens de OJCS-Raad zijn de Raadsconclusies vastgesteld, zonder
interventies van de andere lidstaten. Er zijn dus geen best practices
uitgewisseld om te delen met de Kamer. In het algemeen vindt via diverse
netwerken uitwisseling plaats over innovatie in relatie tot de creatieve
industrie en het aanjagen daarvan. Dit zal ook ondersteund worden vanuit
Horizon Europe door een EIT Kennis en Innovatie Communities (KIC)
Cultuur en Creativiteit. De deadline voor indienen van voorstellen van
consortia verliep op 24 maart. Het European Institute of Innovation and
Technology (EIT) bevordert innovatie door samenwerking te versterken
tussen bedrijven, onderwijs- en onderzoeksinstellingen, overheden en
maatschappelijk middenveld.
Tot slot hebben de leden met interesse kennisgenomen van de Nederlandse inzet in het beleidsdebat over het verbeteren van de toegang tot en
de participatie van burgers, met name jongeren, in het cultuuraanbod van
de EU. De leden onderschrijven dat cultuurdeelname ongelofelijk
belangrijk is voor jongeren, dat het bijdraagt aan hun persoonlijke
ontwikkeling, ze zich erdoor kunnen uiten, elkaar kunnen ontmoeten.
Cultuur kan hen dus uit hun corona-isolement halen. Is de Staatssecretaris
bereid om ook t.a.v. dit onderwerp best practices die zij vanuit andere
lidstaten verneemt actief te inventariseren en te delen met de Kamer, zo
vragen de leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

9

Uiteindelijk is dit debat, in verband met de actualiteit rondom Oekraïne,
van de agenda komen te vervallen, dus kan de Staatssecretaris helaas
geen best practices delen met de Kamer.
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Solidariteitsverklaring van de Europese Ministers voor Oekraïne. De leden
zijn in het bijzonder benieuwd naar de wijze waarop de Staatssecretaris
voornemens is enkele proposities in deze verklaring vanuit Nederland
gestand te doen. Het gaat dan met name om:
– «Highlighted their support for Ukrainian artists, journalists, and
cultural and media professionals, and expressed their readiness to
assist them together with their international partners;
– Committed themselves in particular to exchanging, combining their
efforts and sharing best practices in order to stand in solidarity with
and welcome Ukrainian artists, journalists and cultural and media
professionals, and assess ways forward regarding cultural cooperation;
– Expressed their commitment to supporting institutions willing to host
Ukrainian artists, journalists and cultural and media professionals, in
order to allow them to continue their activity and thus preserve their
freedom of creation and expression;
Zoals de Staatssecretaris aan de Kamer heeft medegedeeld op 9 maart in
een Kamerbrief6 aangaande de solidariteitsverklaring is zij op dit moment
met het Nederlandse culturele veld in gesprek over hoe we onafhankelijke
journalisten en kunstenaars uit Oekraïne die in Nederland hun heil hebben
gezocht, kunnen opvangen en ondersteunen. Er wordt al veel gedaan. De
Staatssecretaris is aan het bezien hoe hieraan een bijdrage kan worden
geleverd.
Daarnaast houden velen zich bezig met hoe we onafhankelijke kunstenaars en journalisten in Oekraïne kunnen helpen, maar ook hoe onafhankelijke journalisten en kunstenaars uit de Russische federatie en Belarus
ondersteund kunnen worden. Ook daarover is de Staatssecretaris in
gesprek met het culturele veld.
–

Expressed their support for all media and journalists who are striving
to cover the ongoing military aggression against Ukraine in an
independent and impartial manner, and stressed the need for
guaranteeing their physical protection».

Via het Nederlandse ambassadenetwerk en door Nederland gefinancierde
organisaties als Free Press Unlimited probeert Nederland journalisten en
mensenrechtenverdedigers te steunen. Zowel in Rusland als in Oekraïne.
Zo draagt Nederland twee miljoen euro bij aan een programma gericht op
de bescherming van journalisten in nood.
Beantwoording van de inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden ondersteunen de inzet van Nederland op de raadsconclusies
over het versterken van interculturele uitwisselingen door middel van de
mobiliteit van kunstenaars en culturele en creatieve professionals, en door
meertaligheid in het digitale tijdperk. Zij vragen wel aan de Minister of en
hoe het Caribisch deel van ons koninkrijk ook wordt meegenomen in deze
uitwisselingen. Wat deze leden betreft zou onder dit initiatief ook
mobiliteit en uitwisselingen tussen Caribische kunstenaars en Europese
6

Kamerbrief 9 maart 2022 betreffende de Solidariteitsverklaring van de Europese Ministers voor
Oekraïne en uitgangspunten t.b.v. culturele samenwerking met de Russische Federatie en
Belarus (Kamerstukken 21 501-34 en 36 045, nr. 382).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

10

kunstenaars verstaan moeten worden, aangezien er in die culturele
uitwisseling ook nog veel van elkaar te leren valt.
Met de Nederlandse inzet zijn de Raadsconclusies zodanig geformuleerd
dat deze ook betrekking hebben op het Caribisch deel van het koninkrijk.
Subsidieregelingen van Creative Europe staan open voor het Caribisch
deel van het Koninkrijk. De Creative Europe Desk gevestigd bij Dutch
Culture brengt Creative Europe al onder de aandacht in het Caribisch
gebied. De Desk werkt daarin samen met de EU Desk Curaçao.
De leden kunnen ook de inzet van Nederland op de raadsconclusies
«Bouwen aan een Europese strategie voor het ecosysteem van de
culturele en creatieve industrie» goed volgen. Volgens deze leden is de
culturele en creatieve industrie essentieel voor het verder brengen van de
Europese maatschappij, en zou de culturele en creatieve sector ook
betrokken moeten worden bij grote maatschappelijke vraagstukken in de
EU. Deelt de Minister die mening?
Ja, de Staatssecretaris en ik delen deze mening. Bijna alle grote
maatschappelijke opgaven zijn «ontwerpopgaven». Oplossingen voor
ruimtelijke opgaven zoals de energietransitie, de woonopgave en de
stijgende zeespiegel en bodemdaling vragen om de inzet van ontwerpers
en ontwerpend onderzoek. Denk hierbij aan de inzet van architecten,
stedenbouwkundigen, landschapsontwerpers, digitale ontwerpers en
andere makers in de creatieve industrie.
Ontwerpend onderzoek (ook wel ontwerpaanpak genoemd of «design
thinking») als instrument voor de aanpak van transitie-opgaven wordt in
de huidige praktijk nog te weinig en nog niet goed genoeg ingezet. Dit
terwijl het bij uitstek geschikt is om complexe opgaven aan te pakken die
om een integrale benadering vragen.
Met deze ervaringen vanuit Nederland wil de Staatssecretaris verder
invulling geven aan de aangenomen Raadsconclusies om aan een
Europese strategie voor het ecosysteem van de culturele en creatieve
industrie te bouwen. Hier zijn zowel voor de Commissie als lidstaten
vervolgstappen voorzien om de culturele en creatieve industrie mee te
laten werken aan maatschappelijke vraagstukken in Europa.
Op welke manier zou op Europees niveau bijvoorbeeld de creatieve sector
betrokken kunnen worden bij het herstellen van Europees cultureel
erfgoed of opgaven zoals klimaatadaptatie?
Het op Europees niveau betrekken van de creatieve sector bij klimaatadaptatie zou kunnen door de Culturele en Creatieve Industrie te laten
aansluiten bij initiatieven zoals het New European Bauhaus, inclusief
projecten in dit kader gefinancierd vanuit het EU-onderzoeksprogramma
Horizon Europe en de European Green Deal.
In het Creative Europe programma is duurzaamheid van de culturele en
creatieve sector een belangrijk aandachtspunt, mede in het licht van de
doelstelling dat 30% van de EU-uitgaven gericht moet zijn op klimaatgerelateerde projecten. Met betrekking tot duurzaamheid voert de Europese
Commissie een studie uit om klimaatacties te integreren in Creative
Europe, onder andere gericht op het beoordelen van duuzaamheidsaspecten in projectvoorstellen. De resultaten van het onderzoek zullen in
2023 worden meegenomen in richtsnoeren met betrekking tot de Creative
Europe-calls for proposals. Het onderdeel MEDIA van Creative Europe
bevat financiële incentives voor duurzaamheid, waaronder vermindering
van vliegreizen en stimulering van innovatie. Daarnaast is er een dialoog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

11

gestart met de audiovisuele industrie over duurzaamheid waaronder een
meetsysteem voor koolstofemissies.
Binnen het werkprogramma 2021–2022 van Horizon Europe cluster 2
«Cultuur, creativiteit en inclusieve samenleving» zijn diverse calls waar
middelen beschikbaar zijn gesteld voor het betrekken van de creatieve
industrie bij erfgoedbeheer en behoud en klimaatadaptatie. Daarbij wordt
ook de link met de Creatieve industrie gelegd. Onder het thema «Destination: Innovative Research on the European Cultural Heritage and the
Cultural and Creative industries», zijn onderzoeksregelingen voorgesteld,
waar gedeeltelijk reeds invulling aan is gegeven. In de calls is b.v.
aandacht voor onderzoek naar het bewaren en verbeteren van het
cultureel erfgoed met geavanceerde digitale technieken en voor de
effecten van klimaatverandering en natuurrampen op cultureel erfgoed en
het herstel daarvan.
De leden vragen zich af wat voor plek de jonge makers specifiek binnen
deze Europese strategie krijgen. Aangezien zij hard geraakt zijn door de
coronapandemie en we hun talenten voor het herstel van de creatieve
sector dringend nodig hebben, vinden de D66-leden het passend dat er in
een Europese strategie voor het ecosysteem van de culturele en creatieve
industrie voldoende aandacht voor de jonge makers is.
De Raadsconclusies voor het bouwen aan een Europese strategie voor het
ecosysteem van de culturele en creatieve industrie gaan niet specifiek in
op de positie van jonge makers. Het Creative Europe programma zet
middelen in voor talentontwikkeling van makers, waaronder jonge
makers, in de culturele en creatieve sector. 2022 is het Europees jaar van
de jeugd en in dat kader zal er ook vanuit Creative Europe, dit jaar en
komende jaren, extra aandacht zijn voor deze groep bijvoorbeeld in relatie
tot mobiliteit en artists residencies.
De leden lezen in de inzet dat specifiek verwijzing wordt gemaakt naar de
nog in te voeren investeringsplicht voor grote streamingsdiensten. Kan de
Minister een tijdlijn geven wanneer verwacht wordt dat hier stappen op
gezet gaan worden? Wat voor andere voorstellen verwacht de Minister dat
er nog uit deze strategie gaan komen die Nederland nog niet in de praktijk
heeft gebracht? Welke onderdelen van de strategie heeft Nederland nog
niet in gebruik waarop op Europees niveau kan worden samengewerkt en
hoe en wanneer verwacht de Minister dit wel te gaan doen?
De Staatssecretaris zal uw Kamer spoedig informeren over het tijdpad met
betrekking tot de in het regeerakkoord opgenomen investeringsverplichting.
De leden van de D66-fractie ondersteunen de inzet van Nederland met
betrekking tot het opdoen van werkervaring voor jonge cultuurmakers en
jonge professionals in de cultuursector. Hoe zou de EU volgens de
Minister het opdoen van werkervaring onder jonge creatieve makers
moeten stimuleren? Welke instrumenten heeft de EU daarvoor tot haar
beschikking?
Voor het opdoen van werkervaring van jonge makers staan mogelijkheden
voor mobiliteit binnen Creative Europe open (zie boven), evenals
mogelijkheden in het programma Erasmus+, dat (studie)uitwisseling,
stages en het opdoen van werkervaring kan ondersteunen.
De leden vragen zich wel of alle jongeren de weg naar de Europese
financieringsprogramma goed kunnen vinden. Hoeveel wordt er door
jonge makers gebruik gemaakt van Creative Europe fondsen of Erasmus+?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

12

Zijn deze financieringsprogramma’s juist voor jonge makers wel
laagdrempelig genoeg? Specifiek deze jonge doelgroep kan met relatief
weinig middelen al een heel eind geholpen zijn in de eerste stappen van
hun carrière. Zal de Minister in de Raad pleiten voor het zo laagdrempelig
mogelijk maken van deze fondsen?
Het programma Erasmus+ is het programma voor onderwijs & training,
jeugd & sport. Het biedt o.a. mogelijkheden om werkervaring in het
buitenland op te doen of stage te lopen, vooral voor jonge mensen.
Hoewel dit programma zich niet specifiek op de cultuursector en (jonge)
cultuurmakers richt, kan het programma wel gebruikt worden voor
opleiding of uitwisseling op dit gebied. Ook kan cultuur een thema zijn in
internationale samenwerkingsprojecten.
Een van de prioriteiten van het programma Erasmus+ voor de periode
2021–2027 is inclusie. Het programma zet er op in om zo toegankelijk
mogelijk te zijn voor alle doelgroepen en zo internationale ervaringen
mogelijk te maken. Ook het Nederlandse Nationaal Agentschap Erasmus+,
dat het programma voor Nederland uitvoert, heeft inclusie als één van de
prioriteiten. Het debat in de Raad hierover heeft, zoals eerder genoemd,
niet plaatsgevonden, waardoor ik hierover geen inbreng heb kunnen
leveren.
De Creative Europe Desk (onderdeel van DutchCulture) geeft advies over
de subsidieregelingen van het Creative Europe programma en biedt
begeleiding bij het doen van een aanvraag. De Creative Europe Desk
onderhoudt nauwe contacten met makers, ook met jonge makers. Zij
kunnen bij de Desk terecht voor informatie over de regels, procedures en
deadlines van de diverse regelingen voor de culturele en audiovisuele
sector. Ook geeft de Desk advies en begeleiding bij het aanvragen van
subsidie en hulp en/of bemiddeling bij het zoeken naar specifieke
informatie en/ of samenwerkingspartners uit andere Europese landen.
Daarnaast informeert de Desk (jonge) makers over andere Europese
fondsen en aanvullende financiering.
De Desk organiseert regelmatig activiteiten waar (jonge) professionals van
kunnen profiteren. Via een nieuwsbrief informeert de Desk onder andere
over de openstaande oproepen, het Europese audiovisueel en cultureel
beleid, lopende activiteiten en nieuws aangaande het Creative Europe
programma. Naar mijn mening is het Creative Europe programma door
de adviserende en begeleidende taken van de Desk voldoende laagdrempelig, ook voor jonge makers. Er zijn geen data voorhanden over hoeveel
jonge makers gebruik maken van Creative Europe. Wel kan ik tot mijn
vreugde melden dat Nederland al vele jaren in de top tien staat van de
landen die middelen uit het Creative Europe programma ontvangen. Ook
jonge makers profiteren hiervan. In het MEDIA onderdeel van Creative
Europe is bijvoorbeeld in veel calls for proposals via de beoordelingscriteria aandacht voor talentontwikkeling. Dit wil zeggen dat aanvragers
extra punten krijgen als ze aantonen dat ze jong talent stimuleren.
Ziet de Minister mogelijkheden om een speciaal fonds op te richten voor
de jonge makers die door de coronapandemie hard geraakt zijn op
Europees niveau? Een fonds waar zij zonder grote administratieve
moeilijkheid bij moeten kunnen?
Het kabinet is er in beginsel geen voorstander van om nieuwe fondsen op
Europees niveau op te richten. Wel bekijkt het kabinet welke mogelijkheden er zijn binnen de bestaande kaders van het Meerjarig Financieel
Kader en bestaande programma’s, ook voor jonge makers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

13

De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Nederlandse inzet op de Raadsconclusies over een Europese
strategie voor universiteiten en Raadsaanbeveling over bruggen bouwen
voor doeltreffende Europese samenwerking in het hoger onderwijs en de
Raadsaanbeveling. Zij vragen de Minister toe te lichten wat de gedachte
en de mogelijke meerwaarde van een «European degree label» is. Tevens
vragen zij welke problemen een mogelijke juridische status voor hoger
onderwijsinstellingen moet oplossen.
Als eerste stap werkt de Commissie in samenspraak met lidstaten,
instellingen voor hoger onderwijs en relevante stakeholders aan de
ontwikkeling van Europese criteria voor de toekenning van een Europees
diplomalabel. Een dergelijk label zou kunnen worden afgegeven op
nationaal niveau als aanvullend certificaat bij de kwalificatie van
studenten die afstuderen aan gezamenlijke programma’s geleverd in het
kader van transnationale samenwerking tussen instellingen voor hoger
onderwijs. Het gebruik van een Europees diplomalabel is vrijwillig. De
ambitie van de Commissie is om op termijn te komen tot een gezamenlijk
Europees diploma gebaseerd op een gemeenschappelijke set van criteria.
Een Europees diploma moet gemakkelijk kunnen worden afgegeven,
opgeslagen, gedeeld, geverifieerd en herkend en erkend binnen de gehele
EU.
In de Raadsaanbeveling wordt een juridische status voorgesteld als
formeel instrument ter bevordering van transnationale samenwerking.
Allianties zouden dankzij een dergelijke juridische status gemakkelijker
financiële, personele en digitale middelen en diensten kunnen delen dan
nu het geval is. Het is echter nog niet duidelijk hoe een juridische status
precies kan worden vormgegeven en hoe deze vervolgens kan bijdragen
aan het wegnemen van juridische drempels voor samenwerking.
De leden lezen dat het Europese Universiteiten initiatief vanuit verschillende bestuurslagen (lokaal, regionaal en nationaal) financiële ondersteuning moeten krijgen. Deze leden vragen de Minister hoeveel
Nederlandse universiteiten en hogescholen op dit moment in een
Europese Universiteiten initiatief deelnemen en of er op nationaal niveau
middelen beschikbaar zijn gesteld voor onderwijsinstellingen die
deelnemen.
Op dit moment nemen dertien Nederlandse hogeronderwijsinstellingen
deel aan het Europese Universiteiten Initiatief. Het gaat om vier universiteiten in de eerste pilotronde en zeven universiteiten en twee hogescholen
in de tweede pilotronde. In Nederland is vooralsnog geen sprake van
aanvullende financiering vanwege de lumpsum bekostiging van het hoger
onderwijs, waardoor instellingen op eigen initiatief kunnen besluiten om
een deel van de rijksbijdrage toe te kennen aan de deelname aan een
alliantie.
Tevens vragen zij of het klopt dat andere landen zoals Duitsland wel op
nationaal niveau specifiek middelen beschikbaar stellen voor onderwijsinstellingen die deelnemen aan een Europees Universiteiten initiatief.
Van een aantal landen is bekend dat zij de Europese universiteitenallianties co-financieren. In opdracht van de Europese Commissie is vorig
jaar onderzoek gedaan naar de bekostigingssystemen van lidstaten. In
deze studie is ook specifiek uitvraag gedaan naar de cofinanciering van de
Europese universiteiten allianties. De resultaten van de studie zijn nog niet
gepubliceerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

14

Beantwoording van de inbreng van de leden van de PvdD-fractie
Het kabinet wijst logischerwijs op de ontwikkelingen die gaande zijn bij de
herziening van het Nederlandse curriculum, maar daarbij dient wel
opgemerkt te worden dat dit een zeer langdurig proces is. De leden van de
Partij voor de Dieren-fractie vragen het kabinet welke mogelijkheden zij
ziet om in de komende jaren, totdat de herziening van het curriculum is
afgerond, al meer te doen op het gebied van de bevordering van
duurzaamheid in het onderwijs?
Er is uiteraard in het huidige curriculum van diverse vakken – zoals
aardrijkskunde, natuurkunde, biologie etc. – al veel aandacht voor
duurzaamheid. Scholen kunnen binnen deze vakken m.b.v. veel bestaande
initiatieven, projecten en «good practices» verdere aandacht besteden aan
duurzaamheid. Daarnaast wordt er in het kader van de motie-Van Raan
een onderzoek uitgevoerd om aandacht voor het thema duurzaamheid in
het onderwijs waar mogelijk verder te versterken.
Hoe staat het met de uitvoering van de aangenomen motie Van Raan7,
waarin de regering wordt verzocht te onderzoeken op welke wijze het
beste tegemoet kan worden gekomen aan de behoefte van leraren
omtrent kennis en lesmaterialen rondom duurzaamheid en de samenwerkende non-profit organisaties voor duurzaam onderwijs te betrekken bij
dit onderzoek?
In het kader van de motie-Van Raan wordt momenteel onderzocht op
welke wijze het beste tegemoet kan worden gekomen aan de behoefte van
leraren aan kennis en lesmaterialen over duurzaamheid, en de samenwerkende non-profitorganisaties voor duurzaam onderwijs daarbij te
betrekken. Bij dit onderzoek zijn de sectorraden van het primair en het
voortgezet onderwijs ook betrokken. Coöperatie Leren voor Morgen voert
dit project uit in opdracht van het Ministerie van LNV.
Over stand van zaken rond duurzaamheid in middelbaar beroepsonderwijs, hoger onderwijs en het wetenschappelijk onderwijs is onderzoek
gedaan door Groene Brein en Leren voor Morgen. Met name in MBO
worden grote stappen gezet in de kwalificatiedossiers, mede doordat
bedrijven daar om vragen.
De uitvoering van deze motie zou onderdeel worden van een
NRO-onderzoeksprogramma.8 We zijn inmiddels bijna twee jaar verder.
Hoe staat het met dit onderzoek?
Stichting het Groene Brein en de Coöperatie Leren voor Morgen hebben
in opdracht van Vereniging Hogescholen (VH), de Vereniging van
Universiteiten (VSNU), MBO Raad en IenW opnieuw het onderzoek9 naar
de stand van zaken van duurzaamheid in het onderwijs in het MBO, HO en
WO uitgevoerd en in november 2021 gepubliceerd. Het onderzoek naar
PO en VO is in uitvoering door Coöperatie Leren voor Morgen en zal in de
zomer van 2022 beschikbaar komen. Een onderzoek naar het concept
«Whole School Approach» is in 2019 gepubliceerd10.
Hoe verhoudt de Raadsaanbeveling betreffende leren voor ecologische
duurzaamheid zich tot de laatste stand van zaken van de curriculumherziening? In hoeverre is er sprake van inhoudelijke overlap tussen de
7

Kamerstuk 31 293, nr. 529.
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 547, d.d. 9 september 2020.
9
Bijlage bij Kamerstukken 30 196 en 20 487, nr. 779.
10
Onderzoek whole-school-approach.pdf (nro.nl).
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

15

Raadsaanbeveling en de stukken uit de curriculumherziening? Waar zitten
de inhoudelijke verschillen, zo vragen deze leden.
In het proces rond curriculumontwikkeling zoals we dat in Nederland
kennen ligt de focus op de «wat» van de leerinhouden. Duurzaamheid zit
daarbij zowel in diverse vakinhouden verweven en door als doorsnijdend
thema op te vatten. In de curriculumontwikkeling komt duurzaamheid als
thema terug in diverse clusters als mens en natuur, mens en
maatschappij, en burgerschap. Ook in vakken als economie is
duurzaamheid een element.
De aanbevelingen in het EU stuk gaan breder dan curriculumontwikkeling:
er staan ook doelen ten aanzien van het «hoe» van de implementatie van
duurzaamheid in het onderwijs en over de competenties van leraren. In de
Nederlandse situatie zijn deze aanbevelingen niet passend in een
«top-down» benadering als opgelegd door onderwijswetgeving. Er is een
grote verantwoordelijkheid bij scholen en docenten om het «hoe» zelf
vorm te geven.
Dat wil niet zeggen dat deze elementen in Nederland geen aandacht
krijgen, maar de Nederlandse beleidsaanpak is veel meer van het
faciliteren, beschikbaar stellen van good-practices, bevorderen van
netwerken van scholen en docenten die hieraan werken, het ontsluiten en
delen van kennis. Hieraan wordt interdepartementaal vorm gegeven.
Erkent het kabinet dat ook Nederland op het vlak van de bevordering van
duurzaamheid in het onderwijs steken heeft laten vallen? Zo nee, waaruit
blijkt dat Nederland zich in voldoende mate heeft ingezet om
duurzaamheid in het onderwijs te bevorderen?
Het is niet zo dat er in Nederland de afgelopen jaren géén aandacht is
geschonken aan het ontwikkelen en implementeren van duurzaamheid in
het onderwijs. Er is in het kader van de actualisatie van het curriculum bij
de ontwikkelde bouwstenen aandacht voor duurzaamheid geweest, als
één van de doorsnijdende thema’s die binnen meerdere leergebieden aan
de orde komen.
In het BNC-fiche staat genoteerd dat de Nederlandse overheid, net zoals
de Europese Commissie nu van plan is, zelf ook al goede voorbeelden kan
ontsluiten die als inspiratie kunnen dienen en dat het kabinet ondersteuning kan bieden indien scholen en onderwijsinstellingen dit wensen.
Wat bedoelt het kabinet hiermee? Is dit in het verleden al gedaan? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, kan het kabinet daar voorbeelden van geven, liefst via
een zo volledig mogelijk overzicht?
Er zijn talloze projecten, netwerken, trainingen, lesmaterialen etc. van
scholen, uitgevers, diverse overheden en NGO’s en soms ook van
bedrijven ontsloten. Uw Kamer is daar in 2015 al over ingelicht11. Op dit
moment lopen onderzoeken om deze stand van zaken weer te kunnen
analyseren.
Welke uitgangspunten en beoordelingskaders hanteert het kabinet om te
beoordelen of een bepaald voorbeeld daadwerkelijk als duurzaam en/of
inspirerend gepromoot kan worden in het onderwijs? Wie is er eindverantwoordelijk voor deze beoordeling? Kan de Minister aangeven welke
uitgangspunten en beoordelingskaders de Europese Commissie zal
hanteren bij de beoordeling van lesmaterialen? Zijn er verschillen tussen

11

Bijlage bij Kamerstuk 20 487, nr. 49.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

16

de beoordelingskaders van het kabinet en de beoordelingskaders van de
Europese Commissie? Zo ja, welke, vragen de leden.
Het is nog niet geheel duidelijke welke uitgangspunten en beoordelingskaders de Europese Commissie zal hanteren bij de beoordeling van
lesmaterialen. Het kabinet acht het echter net als de leden van de fractie
van de Partij van de Dieren van belang om dit te weten. Het kabinet zal de
Commissie daarom vragen naar de uitgangspunten en beoordelingskaders en erop letten dat deze robuust en effectief zijn.
In Nederland zijn veel partijen die werken aan duurzaamheid in het
onderwijs verenigd in de Coöperatie Leren voor Morgen. Daar zijn ook
voorbeelden en instrumenten te vinden over de implementatie van
duurzaamheid. Projecten en lesmaterialen zijn o.a. ontsloten in het ICT
systeem Groen Gelinkt en via Wikiwijs en Kennisnet. Daarnaast zijn er
talloze andere verzamelplaatsen van goede voorbeelden zoals www.watereducatie.nl; www.energieeducatie.nl; www.afvaleducatie.nl;
www.ecoschools.nl; www.groenebrein.nl; www.duurzaammbo.nl;
www.jonglereneten.nl; https://alliantieschooltuinen.nl/.
Criteria voor good-practices zijn een verantwoordelijkheid van het
werkveld NME/duurzaamheidseducatie zelf. Daarvoor is een «kwaliteitsmeter» ontwikkeld, die de educatieve sector als «peer-review» inzet. Hierin
is samengewerkt met Wageningen UR en Kennisnet.
Ten aanzien van gezondheidseducatie en voedseleducatie heeft RIVM een
database «erkende interventies», waarbij RIVM zelf criteria heeft
ontwikkeld en toetst via een reviewcommissie.
Voor het werk van de Europese Unie zijn (nog) geen kwaliteitscriteria
bekend. Als het gaat om indicatoren, dan ligt er op het gebied van ESD
expertise bij UNESCO en UNECE, waar adhoc experts groups (wetenschappers, pedagogen en beleidsmakers) zich hebben gebogen over
questionnaires.
Het is niet wenselijk dat de Europese Unie zelf weer andere beoordelingskaders of kwaliteitscriteria gaat hanteren. Daarnaast is het in de Nederlandse situatie zo dat ten alle tijden de school en leerkracht zélf verantwoordelijk is voor de keuze van leermiddelen en projecten waarmee het
onderwijs vorm gegeven wordt.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie lezen in de Raadsaanbeveling
betreffende leren voor ecologische duurzaamheid dat de Europese
Commissie aanbeveelt om partnerschappen met o.a. het bedrijfsleven en
specifiek landbouwbedrijven te ondersteunen. De leden van deze fractie
hebben hier grote bezwaren tegen. Waar is deze aanbeveling van de
Europese Commissie op gebaseerd?
De Europese Commissie heeft voorafgaand aan de publicatie van de
Raadsaanbeveling een openbare consultatie ondernomen. Het stond alle
partijen vrij om te reageren op deze consultatie. Het is mogelijk dat de
genoemde aanbeveling is gebaseerd op de opbrengst van deze consultatie.
Is het kabinet het met de leden van de Partij voor de Dieren-fractie eens
dat we de autonomie van scholen en leraren kunnen bevorderen door het
bedrijfsleven juist wat meer op afstand te houden? Zo nee, waarom niet?
Het is niet bekend waar de EU zijn aanbevelingen voor samenwerking met
bedrijfsleven op baseert.
Het is echter een groot verschil of dergelijke relaties worden aangegaan
voor Primair of Voortgezet Onderwijs of voor MBO en Hoger Onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

17

Voor PO en VO is het onwenselijk dat bedrijven zich bezighouden met
invloed op scholen, zeker niet als kindermarketing in geding zou komen,
of beïnvloeding van specifieke producten, bedrijven of diensten. Iets
anders is dat scholen baat (kunnen) hebben bij bijvoorbeeld (educatieve)
excursie gastlessen of kennis van specifieke innovaties. Inhoudelijk
hebben scholen en leraren de autonomie om zelf het curriculum in de
praktijk vorm te geven en lesmaterialen te kiezen en gebruiken. Desgewenst kunnen zijn daarbij ook gebruik maken van specifiek aanbod van
bedrijven of (maatschappelijke) organisaties.
Voor MBO en HO is het aangaan van relaties ook essentieel in verband
met stageplekken, arbeidsmarktverkenning, excursies en gastlessen, en
inzicht in de nieuwste technieken en materialen. Dit ook om studenten
goed voorbereid in de maatschappij en beroep te kunnen laten functioneren. Om duurzaamheid integraal te kunnen verweven in het onderwijs,
is het belangrijk om ook te investeren in relaties met lokale/regionale
maatschappelijke organisaties, NGO’s en ook het bedrijfsleven kan hierbij
een positieve bijdrage aanleveren, mits in een passende rol. De plekken
buiten de school kunnen als waardevolle creatieve leeromgevingen
dienen.
Is het kabinet het met deze leden eens dat er veel meer tijd en ontwikkelruimte gemaakt moet worden voor leraren om hen in staat te stellen meer
tijd te besteden aan de ontwikkeling van lesmaterialen en het beoordelen
van lesmaterialen die door derden aan hen worden aangeboden? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, wat is daarop de inzet van het kabinet?
We hebben, via de vrijheid van onderwijs, grondwettelijk verankerd dat
scholen het onderwijs zelf mogen inrichten en daarbij leermiddelen van
hun keuze mogen gebruiken. Dat past bij de autonomie van scholen en de
professionele ruimte van leraren om daarin eigen afwegingen te maken.
Zie hiervoor ook de antwoorden die vorig jaar nog naar de Tweede Kamer
gestuurd zijn i.v.m. soortgelijke vragen12 (zie ook verdere voetnoten
13,14,15).
Kan het kabinet uitsluiten dat door Nederland en/of de Europese
Commissie lesmaterialen gepromoot zullen worden, of in het verleden
gepromoot zijn, die zijn opgesteld door organisaties buiten het onderwijs
met een commercieel belang? Zo ja, waar blijkt dat uit? Zo nee, om welke
organisaties gaat het hier dan?
Vrijheid van onderwijs, autonomie van scholen en professionele ruimte
van leraren zijn fundamenten van het Nederlandse onderwijs (-beleid). De
rijksoverheid is daarom zeer terughoudend in het stimuleren of juist
ontmoedigen van het gebruik van bepaalde materialen in het onderwijs.
Als een school of leraar meerwaarde ziet in het uitnodigen van partijen
(bedrijven en/of commerciële en maatschappelijke organisaties) van
buiten de school, dan ligt de verantwoordelijkheid hiervoor op het niveau
van de school. De rol van de voorgenoemde sectoren is beperkt tot het
leveren van bijdrage aan het onderwijs, als dat op initiatief, onder regie en
onder verantwoordelijkheid van de betreffende school en leraren
plaatsvindt.
Is het kabinet het met voornoemde leden eens dat lesmaterialen
afkomstig van de fossiele industrie, jagers, sportvisserij, vlees- en
zuivelindustrie of andere potentieel ontwrichtende sectoren in ieder geval
geweerd moeten worden uit het onderwijs? Zo nee, waarom niet? Is het
12

Antwoord op vragen van het lid Wassenberg over «de aanhoudende kindermarketing en
onderwijsbeïnvloeding door de fossiele industrie» Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 908.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

18

kabinet van plan om in Europa te pleiten voor het weren van lesmaterialen die gemaakt zijn met steun van dergelijke ontwrichtende sectoren?
Zo nee, waarom niet?
Vergelijkbare vragen zijn eerder gesteld en beantwoord13, 14, 15.
Is het kabinet bereid om tijdens de aankomende OJCS-Raad (d.d. 4 en
5 april 2022) te pleiten voor scherpe en professionele beoordelingskaders
voor de lesmaterialen die de Europese Commissie wil gaan promoten? Is
het kabinet het met de leden van de Partij voor de Dieren eens dat daarbij
onder andere het uitgangspunt gehanteerd zou moeten worden dat er
geen ruimte mag zijn voor lesmaterialen van organisaties die belangen
hebben die haaks staan op de Europese klimaat-, natuur- en milieudoelstellingen? Zo nee, waarom niet? Welke mogelijkheden ziet het kabinet
nog meer om te voorkomen dat de Raadsaanbeveling betreffende leren
voor ecologische duurzaamheid ten prooi zal vallen aan de lobby van
ontwrichtende sectoren die aantoonbaar hebben bijgedragen aan het
ontstaan van de klimaatcrisis en biodiversiteitscrisis of sectoren die zelfs
nu nog steeds belangen hebben die haaks staan op het dichterbij brengen
van een gezonde en leefbare planeet?
Het is aan de school om te beoordelen of het lesmateriaal past binnen de
kaders van de wet en het programma van de school, en of het doel en de
betrokkenheid van derde partij transparant is voor alle betrokkenen. Als
de beschikbaar gestelde informatie aantoonbaar onjuist is, kan degene die
dit verspreidt hierop worden aangesproken. De wetgeving en het
convenant zijn er dan ook niet op gericht om op voorhand bepaalde
lesmaterialen of informatie categorisch te verbieden, maar om ervoor te
zorgen dat scholen zorgvuldige en transparante besluiten nemen.
Aangezien de Raadsaanbeveling nog in de kinderschoenen staat, is het
geen onderdeel van de OJCS-Raad waar gefinaliseerde teksten aan bod
komen. De Raad bood daarom geen ruimte om te reageren op de
Raadsaanbeveling. Tijdens de aankomende onderhandelingen over de
Raadsaanbeveling zal het kabinet wel pleiten voor scherpe en professionele beoordelingskaders voor de lesmaterialen die de Europese
Commissie wil gaan promoten, naast de hierboven genoemde transparantie waar het kabinet zich voor zal inzetten. Het kabinet is van mening
dat zolang de transparantie geborgd is bepaalde lesmaterialen niet op
voorhand uitgesloten moeten worden. Het kabinet ziet het bieden van
volledige transparantie als de beste mogelijkheid om een gebalanceerd
aanbod van lesmaterialen te creëren. Daarnaast is het goed om te
benoemen dat de Raadaanbeveling geen juridisch bindend instrument is.
Nationale overheden kunnen hieraan een invulling geven in lijn met het
nationale beleid. Scholen zijn ook niet verplicht om de lesmaterialen die
de Commissie ontsluit te gebruiken. Indien scholen van mening zijn dat de
lesmaterialen niet passen bij het onderwijs dat zij geven staat het hen
geheel vrij om deze naast zich neer te leggen. Ik vertrouw erop dat
scholen en leraren elke keer weer een geïnformeerde afweging maken ten
aanzien van het gebruik van lesmaterialen. Ik ben er dan ook van
overtuigd dat zij dit ook in het kader van de materialen die de Commissie
ontsluit zullen doen en alleen de best passende materialen zullen
gebruiken.

13

Beantwoording Kamervragen over misleidende kindermarketing door de vee-industrie.
Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 652.
Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 652.
15
Antwoord op vragen van de leden Van Raan en Wassenberg over het bericht «misleidende
kindermarketing door de vee-industrie». Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 652.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

19

Erkent het kabinet dat er bedrijven zijn die zich niet laten afremmen door
een vrijblijvend convenant? Zo nee, waarom niet?
Dat is mogelijk, het convenant heeft een normerende werking richting
bedrijven maar is niet bedoelt om bedrijven af te remmen. Het doel van
het sponsorconvenant is om scholen handvatten te geven om een
weloverwogen keuze te maken over de sponsorovereenkomsten die zij
aangaan. Het is met name van belang dat het convenant scholen helpt om
de samenwerking op te zoeken met partijen die passen bij het onderwijs
dat zij geven passen. Op die manier kan de vrijheid van onderwijs
geborgd worden en kan gezorgd worden dat de eventuele samenwerking
tussen het bedrijfsleven en scholen bij de visie van de gemeenschap van
de school past.
Erkent het kabinet dat er op scholen te weinig tijd en ontwikkelruimte is
voor leraren om, o.a. met in achtneming van het sponsorconvenant, in
alle rust te werken aan de ontwikkeling van het lesmateriaal? Zo nee,
waarom niet? Wat gaat het kabinet hieraan doen?
Het Sponsorconvenant onderwijs bevat, aanvullend op de wetgeving over
sponsoring, spelregels voor scholen op het moment dat een school in ruil
voor een materiële of geldelijke bijdrage een tegenprestatie aan een derde
(commerciële) partij levert. Bij het gebruik van informatie van bedrijven en
(maatschappelijke) organisaties is het belangrijk dat een school hierover
de regie heeft. Het is aan de school om te beoordelen of het lesmateriaal
past binnen de kaders van de wet en het programma van de school, de
professionele ruimte van leraren en of het doel en de betrokkenheid van
derde partij transparant is voor alle betrokkenen. De wetgeving en het
convenant zijn er dan ook niet op gericht om op voorhand bepaalde
lesmaterialen of informatie categorisch te verbieden, maar om ervoor te
zorgen dat scholen zorgvuldige en transparante besluiten nemen,
bijvoorbeeld in overleg met de medezeggenschapsraad.
Hoe zal de Kamer betrokken worden bij de eerstvolgende evaluatie van dit
sponsorconvenant? Wat kan het kabinet alvast zeggen over dit evaluatieproces? Welke vragen zullen er in deze evaluatie naar voren komen? Zal
de vraag of wetgeving omtrent het tegengaan van ongewenste
beïnvloeding nodig is aan bod komen? Zo nee, waarom niet? En wordt er
een koppeling gemaakt met de voorliggende plannen van de Europese
Commissie? Zo ja, welke, zo vragen de leden.
Het huidige sponsorconvenant loopt eind 2022 af. Voorafgaand aan de
vernieuwing van het sponsorconvenant vindt een evaluatie plaats. In die
evaluatie wordt gekeken naar de doelmatigheid van het convenant en
eventuele verbreding van het sponsorconvenant met thema’s als
digitalisering. Dit gebeurt samen met de partijen van het sponsorconvenant. Bij de gesprekken met de convenantpartijen zullen de aanbevelingen van de Onderwijsraad worden meegenomen. De Kamer wordt over
de evaluatie geïnformeerd. In het kader van de verdere informatie over de
evaluatie zal ook worden aangeven of en hoe een koppeling gemaakt zal
worden met de plannen van de Europese Commissie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-34, nr. 383

20