Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

33 694

Internationale Veiligheidsstrategie

Nr. 58

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 24 juni 2020
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de
brief van 17 april 2020 inzake de tussenrapportage Geïntegreerde
Buitenland- en Veiligheidsstrategie (Kamerstuk 33 694, nr. 57).
De vragen en opmerkingen zijn op 28 mei 2020 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 22 juni 2020 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
P. Dijkstra
De griffier van de commissie,
Van Toor

kst-33694-58
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
Minister
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie
(GBVS). Zij hebben hierover de volgende vragen.
De leden van de VVD-fractie delen de zorgen van het kabinet over de
verslechterende Nederlandse veiligheidsomgeving, waaronder de zeer
zorgwekkende militaire en andere activiteiten van Rusland, de dreiging
van terrorisme, de conflicten in het Midden-Oosten, de agressie van Iran,
de instabiliteit in veel landen rond Europa, illegale migratie, de problemen
op de Balkan, de assertieve houding en spionage door China, het afbrokkelen van het netwerk en functioneren van multilaterale organisaties, de
spanningen binnen de NAVO en veel andere ontwikkelingen. Zij vragen
echter waarom het document niet ingaat op de zorgen omtrent de
ontwikkeling en verspreiding van nieuwe technologieën en geweldsmiddelen onder burgers, waaronder robotica, drones en kunstmatige
intelligentie, waardoor het geweldsmonopolie van de staat verder wordt
aangetast en de beheersbaarheid van de individuele dreigingen ook sterk
kan verminderen. Zij vragen zich af waarom dit document geen melding
maakt van deze bedreigingen en de Kamerbrede wens tot regulering
daarvan (motie van het lid Koopmans c.s., Kamerstuk 33 694, nr. 43) en de
initiatieven die het kabinet daartoe heeft aangekondigd te ondernemen.
1. Antwoord van het kabinet
In de tussenrapportage is ervoor gekozen de nadruk te leggen op
enkele actuele en urgente trends die op dit moment van
ontwrichtende invloed zijn op (de uitvoering van) het veiligheidsbeleid. Het stuk pretendeert geen uitputtende weergave te geven
van álle ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de veiligheid
van Nederland. Uiteraard is er in de tussenrapportage aandacht
besteed aan de versnelling van technologische ontwikkelingen
als belangrijke factor in nieuwe vormen van conflict en als
uitdaging voor de wapenbeheersingsarchitectuur. Ook gaat de
tussenrapportage in op het feit dat deze technologische ontwikkelingen de noodzaak versterken om adequaat te kunnen
inspelen op de snel veranderende veiligheidsomgeving, opkomende en nog onvoorziene dreigingen en onderhandelingen in
VN-kader over nieuwe normen/regels m.b.t. nieuwe dreigingen.
Dat de tussenrapportage daarbij geen expliciete melding maakt
van de motie van het lid Koopmans c.s. dient dan ook niet te
worden geïnterpreteerd als gebrek van erkenning door het
kabinet van de in die motie beschreven punten van zorg.
Integendeel, zoals o.a. blijkt uit de toegewijde brieven over dit
onderwerp van 13 mei 2019 en 20 september 2019 [Kamerstuk
33 694, nrs. 45 en 48] neemt het kabinet de in de motie
beschreven ontwikkelingen serieus en heeft het meerdere
initiatieven ontplooid om deze zorgen te adresseren. Zo wordt
onder andere gewerkt aan de organisatie van een bijeenkomst
waar experts zich zullen buigen over de veiligheidsrisico’s die
voortvloeien uit bovengenoemde technologische ontwikkelingen.
Tijdens deze sessie zal onder andere onderzocht worden welke
aanvullende initiatieven Nederland kan nemen om de bestaande
veiligheidsarchitectuur gericht op de beheersing van (technologisch nieuwe) wapensystemen te versterken. Alhoewel de
organisatie van deze bijeenkomst en het daaruit voortvloeiende
vervolgtraject vertraging heeft opgelopen vanwege de reis- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

2

samenkomstbeperkingen streeft het kabinet naar een bijeenkomst in november.
Zij vragen zich ook af waarom het document weinig aandacht besteed aan
de gevaren van infiltratie in kritieke infrastructuur door vijandige staten,
groepen terroristen of individuen. Zijn dit geen relevante bedreigingen
voor Nederland die ook een plaats moeten hebben in deze tussenrapportage?
2. Antwoord van het kabinet
Ook het kabinet is van mening dat infiltratie van kritieke infrastructuur relevante gevaren oplevert voor de nationale veiligheid.
De complexiteit van het dreigingsbeeld noodzaakt tot een
geïntegreerde inzet van het Rijksbrede instrumentarium. De
GBVS voorziet in koppeling van Buitenlands en Veiligheidsbeleid
met instrumentarium en beleidskeuzes op aanpalende beleidsterreinen, waarbij in dit geval het beste kan worden verwezen
naar de Nationale Cyber Security Agenda (NCSA). Binnen de
NCSA is het zorgdragen voor weerbare digitale processen en een
robuuste infrastructuur aangemerkt als hoofdprioriteit. In juni
2019 werd gerapporteerd over de voortgang op deze en andere
hoofdprioriteiten. Voor het zomerreces ontvangt uw Kamer de
volgende voortgangsrapportage van de NCSA bij de beleidsreactie op het Cyber Security Beeld Nederland 2020.
De leden van de VVD-fractie lezen op pagina 8 over de dreiging in en
vanuit Afghanistan. Hoe beoordeelt het kabinet de risico’s van een
mogelijk vervroegde terugtrekking van Amerikaanse en andere troepen,
van een instabiele Afghaanse regering en van de aanhoudende en
mogelijk groeiende kracht van de Taliban, ISIS en andere terroristische
groeperingen?
3. Antwoord van het kabinet
De Nederlandse steun aan de opbouw van een stabiel Afghanistan heeft onder andere als doel ervoor te zorgen dat Afghanistan niet opnieuw een uitvalsbasis kan zijn voor terroristische
aanvallen op doelen in het Westen. In het VS-Taliban akkoord dat
op 29 februari werd gesloten zijn hierover door de VS en de
Taliban ook afspraken gemaakt. Het akkoord is een eerste stap
op weg naar een inclusief intra-Afghaans vredesproces. Een
dergelijk proces biedt de grootste kans op het bereiken van een
politieke oplossing en een duurzame vrede in het land. Het is aan
de Afghanen zelf om deze vrede vorm te geven. Nederland heeft
altijd benadrukt dat Afghanistan geen vrijhaven voor terrorisme
mag zijn en het is van belang dat dit gewaarborgd blijft.
Nederland onderhoudt nauw contact met NAVO-bondgenoten
over de operationele invulling van de door de VS gemaakte
afspraken en eventuele vervolgstappen. Het uitgangspunt was, is
en blijft «in together, adjust together, out together». Ook blijft
Nederland in NAVO-verband aandringen op conditions-based
besluitvorming over de missie, waarbij wordt benadrukt dat naast
de in het VS-Taliban akkoord gemaakte afspraken over contraterrorisme ook voortgang op het politieke proces een belangrijke
overweging moet zijn.
Het valt niet uit te sluiten dat bondgenoten bij het uitblijven van
voortgang op het politieke spoor toch zullen kiezen voor een
verdere troepenafbouw. Gezien de onderlinge afhankelijkheden
van de militaire bijdragen is het waarschijnlijk dat dergelijke
ontwikkelingen gevolgen zouden hebben voor de voortzetting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

3

van de Resolute Support missie. Nederland zet zich in NAVOverband en bilateraal in om deze risico’s te mitigeren en de kans
hierop te verkleinen.
Op pagina 8 en 9 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie over het
beheer van onze grenzen. Echter staat er in de vooruitblik niets over
nieuwe initiatieven of plannen op dat terrein, terwijl illegale migratie en
georganiseerde criminaliteit onze grenzen wel zeer relevant maken. Kan
het kabinet vermelden welke plannen er op dit terrein voor de nabije en
verdere toekomst zijn?
4. Antwoord van het kabinet
Het kabinet deelt de mening dat het beheer van onze grenzen
door uitdagingen als irreguliere migratie, criminaliteit en terrorisme zeer relevant is. Zoals toegelicht in de tussenrapportage,
zet het kabinet in Europees verband in op de versterking van de
controle van de Europese buitengrens. De in de brief genoemde
initiatieven, zoals een registratiesysteem voor inkomende en
uitgaande reizigers, een reisautorisatiesysteem (ETIAS) voor
niet-visumplichtige derdelanders en de versterkte veiligheidscontroles bij de afgifte van visa en reisdocumenten, vormen hier deel
van. Het uitbreiden van de informatiemogelijkheden door de
genoemde nieuwe systemen, maar ook de aanpassing van het al
bestaande SIS (Schengen informatiesysteem) en het integreren
van zoekmogelijkheden tussen de Europese databases (Interoperabiliteitsverordening) zorgen voor betere beheersing van de
Europese buitengrens en meer controle over wie zich binnen de
grenzen begeeft. Daarnaast versterkt Nederland vanaf volgend
jaar de bijdrage in personeel aan de Europese grens- en kustwacht (Frontex), aangezien het agentschap door de nieuwe
verordening meer capaciteit krijgt. Dit pakket maatregelen zal
een significante bijdrage leveren aan het versterken van de
Nederlandse en Europese grensbewaking. De implementatie van
deze maatregelen, waarbij het Ministerie van Justitie en
Veiligheid een coördinerende rol vervult, is echter complex en
vergt meerdere jaren.
Op pagina 12 van de brief lezen de genoemde leden over het gebruik van
antisatellietwapens en de enorme impact die deze kunnen hebben. Welke
maatregelen worden er genomen ter bescherming van onze samenleving
tegen dergelijke wapens? Hoe effectief zijn deze maatregelen?
5. Antwoord van het kabinet
De NAVO publiceerde in juni 2019 een ruimtebeleid en benoemde
de ruimte eind 2019 tot (vijfde) operationeel domein om ruimtedreigingen beter het hoofd te kunnen bieden en eigen capaciteiten te versterken. Nederland is ook betrokken bij verschillende
initiatieven in EU- en VN-verband om de kwetsbaarheid van
ruimtemiddelen te verminderen, in aanvulling op de reeds
bestaande ruimteverdragen. Zo werken VN-fora zoals de Eerste
Commissie en de Ontwapeningsconferentie aan nieuwe (wettelijke) kaders voor verantwoord ruimtegebruik. De EU zet in op
vergroting van het bewustzijn bij Lidstaten over dreigingen en
risico’s in de ruimte en versterking van onderlinge coördinatie om
deze gezamenlijk te adresseren. Door het sterk internationale
karakter van het onderwerp zijn het langdurige processen om
overeenstemming te bereiken. Het kabinet heeft sinds kort
geïntensiveerd om de nationale inzet op de veiligheidsaspecten
van de ruimte te gaan coördineren en verder beleid hierop te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

4

ontwikkelen. Uw Kamer zal hierover separaat worden geïnformeerd.
Op pagina 13 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie dat hoewel
het kabinet de NAVO van groot belang acht voor onze veiligheid,
Nederland de Walesafspraken uit 2014 om de defensie-uitgaven toe te
laten groeien naar 2% van het bbp in 2024 niet haalt en dat zij minder dan
haar fair share aan bijdragen aan missies levert. Ook staat er in de brief
dat dit negatieve effecten heeft voor Nederland. Zijn deze negatieve
effecten al in de praktijk merkbaar? Welke stappen gaat het kabinet nemen
om deze negatieve effecten te mitigeren en uiteindelijk voorkomen?
6. Antwoord van het kabinet
Het kabinet heeft een belangrijke eerste stap gezet op weg naar
herstel en vernieuwing van de krijgsmacht, onder meer met een
structurele investering van 1,5 miljard extra per jaar. Die eerste
stap is echter niet genoeg om tijdig en volledig invulling te geven
aan de aan Nederland toegewezen capaciteitsdoelstellingen in
het kader van het NAVO Defensieplanningsproces.
De situatie in de wereld is minder stabiel en minder voorspelbaar
geworden. Dit maakt Europa, en dus ook Nederland, kwetsbaarder. Er komen meer soorten dreigingen op ons af en deze zijn
complexer, diverser en onvoorspelbaarder. Dit maakt de
noodzaak van investeren in Defensie (en daarmee in onze
betrouwbaarheid als bondgenoot) onverminderd groot. De NAVO
heeft daarom een beroep op Nederland gedaan om de komende
jaren meer in de krijgsmacht te investeren om alsnog invulling te
kunnen geven aan alle aan Nederland toegewezen capaciteitsdoelstellingen.
Een mogelijke extra vervolgstap tijdens deze kabinetsperiode
wordt integraal, op de daartoe geëigende momenten, bekeken in
het licht van de ontwikkeling van de veiligheidssituatie, de
Rijksbrede prioriteiten en binnen de afgesproken budgettaire
kaders.
Op pagina 15 van de brief lezen de genoemde leden over het investeren in
early warning. Kan de Minister aangeven of en zo ja in welke situatie een
gebrek aan een dergelijke waarschuwing een conflict heeft doen
uitgroeien en wat daartegen had kunnen worden gedaan? Zijn er ook
positieve voorbeelden te noemen van geslaagde «vroege
waarschuwing»?
7. Antwoord van het kabinet
Het is lastig om achteraf overtuigend aan te tonen dat early
action heeft bijgedragen aan het voorkomen van een gewelddadig
conflict, niet in de laatste plaats omdat veel internationale
bemiddeling achter de schermen plaatsvindt. Er zijn helaas in de
geschiedenis veel voorbeelden waarbij te lang waarschuwingen
voor escalatie zijn genegeerd en er achteraf geconcludeerd werd
dat eerder ingrijpen door de internationale gemeenschap gewelddadigheden had kunnen voorkomen of verminderen. Het
Pathways for Peace rapport van de VN en de Wereldbank
beschrijft succesvolle voorbeelden van preventie en stelt kaders
voor een inclusieve aanpak om gewelddadige conflicten te
voorkomen. Vorig jaar nog sprak VN Secretaris-Generaal Guterres
over conflictpreventie als een van de belangrijkste middelen om
menselijk leed te verminderen. In deze context zet Nederland
onder meer in op het bevorderen van resultaatgerichte internationale samenwerking voor conflictpreventie en vredesopbouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

5

Nationaal en internationaal – onder meer binnen de EU – wordt
samengewerkt om de stap van early warning naar early action te
versterken. Die samenwerking heeft ertoe geleid dat de Nederlandse of Europese inzet in bepaalde landen is aangepast of
aangescherpt om conflictrisico’s te verminderen.
Op pagina 16 van de brief lezen deze leden over cyberdreigingen en de
ongewenstheid van afhankelijkheid van ICT-producten uit staten met een
offensief cyberprogramma. Kan de Minister aangeven hoe de noodzaak
tot bescherming hiertegen wordt gedeeld met kwetsbare sectoren zoals
het Nederlandse bedrijfsleven, het onderwijs en de lagere overheden?
Heeft dit voldoende resultaat of zijn extra maatregelen noodzakelijk?
8. Antwoord van het kabinet
Organisaties en bedrijven die behoren tot de vitale infrastructuur
en de rijksoverheid worden door het Nationaal Cyber Security
Centrum (NCSC) over cybersecurity geïnformeerd en geadviseerd.
Via het NCSC worden andere computercrisisteams en informatieknooppunten geïnformeerd over dergelijke risico’s en dreigingen. Op hun beurt informeren deze organisaties hun eigen
doelgroepen. Zo biedt het Digital Trust Center (DTC) het
niet-vitale bedrijfsleven (doelgroep van 1,8 miljoen bedrijven)
informatie en advies over cybersecurity en stimuleert samenwerking tussen bedrijven. Hiervoor worden een website, social
media en een digitaal platform ingezet.1 Daarnaast worden
diverse sectoren bijgestaan in het treffen van maatregelen voor
verhoging van hun digitale weerbaarheid door sectorale computercrisisteams. Voor het onderwijs en de gemeenten zijn dit
respectievelijk SURF-CERT en de Informatiebeveiligingsdienst
(IBD).
In het Cyber Security Beeld Nederland (CSBN) 2018 en 2019 werd
reeds gewaarschuwd voor de afhankelijkheid van ICT-producten
en dienstverleners uit staten met een offensief cyberprogramma
tegen Nederland. In algemene zin is het wenselijk om afhankelijkheid van dergelijke partijen te beperken. In welke mate het
risico voor een individueel bedrijf of organisatie geldt, hangt
verder af van het profiel van het bedrijf of organisatie. Zij zijn
primair verantwoordelijk voor hun eigen digitale veiligheid, maar
afhankelijk van de dreiging kunnen zij via computercrisisteams of
informatieknooppunten of direct gewaarschuwd worden voor
verhoogde dreiging vanuit statelijke actoren.
Op pagina 19 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie over de
noodzaak van de veiligheid van de Nederlandse scheepvaart. Onderkent
het kabinet ook het belang daartoe van de spoedige inwerkingtreding van
de al in maart 2019 aangenomen Wet ter Bescherming Koopvaardij
(Kamerstuk 34 558)?
9. Antwoord van het kabinet
Rekening houdend met de maatschappelijke en politieke urgentie
van de bescherming van de Nederlandse koopvaardij, wordt
gestreefd naar zo spoedig mogelijke inwerkingtreding van de wet
(inclusief de Wijzigingswet) en de onderliggende lagere regelgeving.
Op pagina 20 van de brief lezen deze leden over de noodzaak van een
gezamenlijke Europese aanpak van screening van ongewenste externe
1

Kamerstuk 26 643, nr. 668.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

6

investeringen. In hoeverre is het nieuwe mechanisme effectief, en welke
gevaren ziet het kabinet voor Nederland indien EU-lidstaten dit mechanisme onvoldoende respecteren? Welke maatregelen zouden overwogen
moeten worden?
10. Antwoord van het kabinet
De EU Verordening geeft een kader voor het toetsen van buitenlandse investeringen door de lidstaten in het kader van nationale
veiligheid en openbare orde en verplicht lidstaten tot het
inrichten van een contactpunt ten behoeve van een samenwerkingsmechanisme voor informatie-uitwisseling. De Verordening
treedt in oktober 2020 in werking. Het is daarmee nog te vroeg
om een appreciatie van de werking van dit mechanisme te geven.
Het Kabinet zal zich inzetten voor een tijdige evaluatie van de
verordening die uiterlijk in 2023 gepland staat.
Op pagina 24 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie over het
Open Skies-verdrag. Hoe beoordeelt het kabinet de Russische schendingen en de Amerikaanse aankondiging het verdrag op te zeggen? Welk
effect heeft dit op onze veiligheid en hoe kan dit effect worden gemitigeerd? Hoe zou de uitvoering van het Open Skies-verdrag eruit zien als
Rusland en Europese landen er zonder de VS mee doorgaan?
11. Antwoord van het kabinet
Het kabinet deelt de Amerikaanse zorgen over de wijze waarop
Rusland het Open Skies verdrag toepast. Het gaat daarbij o.a. om
beperkingen die Rusland oplegt aan Open Skies-vluchten boven
de enclave Kaliningrad en het verbod op vluchten langs de
Russisch-Georgische grens. Nederland heeft Rusland daar ook
meermaals op aangesproken. Het kabinet betreurt de Amerikaanse aankondiging het verdrag op te zeggen en heeft hierover
met tien andere landen een verklaring uitgebracht2. De gevolgen
van Amerikaanse terugtrekking zijn zowel praktisch als politiek.
Dat er niet meer boven de VS gevlogen mag worden zal vooral
voor Rusland een issue zijn. Als de VS geen observatievluchten
meer uitvoert, valt de informatie die die vluchten opleveren weg.
Dat raakt ook de Nederlandse informatiepositie: de beelden zijn
immers beschikbaar voor alle partijen. Over de vraag of en hoe
dat gecompenseerd kan (of moet) worden zal de komende tijd
met partners overlegd worden. Onder Open Skies wordt de
Benelux als één partij beschouwd. Sinds 2014 ontvangen de
Benelux-landen observatievluchten, maar voeren die niet zelf uit
boven andere landen. De Ministers van Defensie van de drie
Benelux-landen hebben recent besloten ook invulling van die
laatste rol na te streven. In de praktijk betekent dit dat gezocht
zal worden naar een partner met een eigen observatievliegtuig,
zodat Benelux-personeel kan meevliegen met observatievluchten.
Politiek zal veel afhangen van de Russische opstelling. In een
eerste reactie heeft Moskou de Amerikaanse stap verworpen en
aangegeven dat Rusland het Open Skies verdrag zal blijven
uitvoeren.
Kan het kabinet aangeven welke gevolgen de tussenrapportage heeft op
de investeringen en inzet van ons postennetwerk en van de kennispositie
van de Nederlandse diplomatie? Kan het kabinet ook aangeven of de
dreigingen voldoende worden vertaald naar beschermingsmaatregelen
voor onze diplomaten en medewerkers in het buitenland zelf?
2

https://www.government.nl/documents/diplomatic-statements/2020/05/22/diplostatement-openskies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

7

12. Antwoord van het kabinet
Zoals in de brief aan uw Kamer over de uitbreiding en versterking
van het postennet (8 oktober 2018, Kamerstuk 32 734, nr. 32)
wordt beschreven, stelt de Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS) dat vier trends in de internationale
veiligheidssituatie direct effect hebben op de veiligheid van
Nederland en het Koninkrijk: de verschuiving naar een internationale multipolaire orde, toenemende instabiliteit rond Europa
en het Koninkrijk, versnelling van technologische ontwikkelingen
en spanningen in binnen- en buitenland. De € 40 miljoen intensiveringsmiddelen voor het postennet zijn ingezet op de prioriteiten van het kabinet voor het gehele buitenlands beleid. Het
internationale veiligheidsbeleid is daar onderdeel van. In de lijn
met de geconstateerde trends in de GBVS zijn extra middelen
ingezet op cyber, contraterrorisme, non-proliferatie en ontwapening en de ring van instabiliteit rond Europa. Het vergroten van
de diplomatieke slagkracht van Nederland betekent per definitie
ook een verbetering van de informatiepositie.
Een aantal posten in het postennet betreft hoog-risicoposten, te
weten Bagdad, Kabul, Juba, Sana’a en Tripoli. Met uitzondering
van Sana’a en Tripoli worden op alle hoog-risicoposten momenteel projecten uitgevoerd of voorbereid om de veiligheid te
vergroten. Op de langere termijn worden voor deze posten nu
geen investeringen voorzien ten behoeve van de veiligheid
bovenop de huidige voorgenomen projecten. Dit is natuurlijk wel
afhankelijk van hoe de veiligheidssituatie zich in de komende
jaren ontwikkelt.
Ook de nieuwe posten in de Sahel (Ouagadougou, Niamey,
Ndjamena) zijn toegerust om de huidige veiligheidssituatie het
hoofd te bieden en te voldoen indien de situatie enigszins
verslechtert. Naast de hoog-risicoposten en de posten in de Sahel
is er een aantal posten in de veiligheidscategorie vlak onder die
van de hoog-risicoposten. Het is mogelijk dat, indien de veiligheidssituatie verslechtert, hier extra maatregelen moeten worden
genomen. Dat kan variëren van extra maatregelen tot in uitzonderlijke gevallen verhuizing.
De tussenrapportage van de GBVS geeft geen aanleiding deze
eerder vastgestelde inzet aan te passen, aangezien de tussenrapportage constateert dat de trends en dreigingen zoals in de GBVS
beschreven, op hoofdlijnen nog steeds dezelfde zijn.
Inbreng van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie willen de Minister bedanken voor de
tussenrapportage over de implementatie van de Geïntegreerde
Buitenland- en Veiligheidsstrategie. De dreigingsanalyse is helder en laat
goed zien dat er enorme uitdagingen op ons pad liggen. Hoe het kabinet
omgaat met deze uitdagingen stemt de leden niet altijd tevreden. Gezien
de vele onderwerpen zullen de leden van de PVV-fractie zich voor dit
overleg echter beperken tot enkele vragen en opmerkingen langs de
hoofdlijnen uit de brief. In andere overleggen zal de komende tijd worden
ingegaan op enkele specifieke (landen)thema’s.
De leden van de PVV-fractie willen om te beginnen aangeven dat ze de
opvatting delen dat een geïntegreerde veiligheidsanalyse niet alleen oog
moet hebben voor «man-made» dreigingen, maar ook voor natuurlijke
dreigingen. De leden vinden het een goed plan om bij toekomstige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

8

updates van de diverse veiligheidsstrategieën meer oog te houden voor
natuurlijke dreigingen. Dat is een goede ontwikkeling, omdat natuurlijke
dreigingen zoals immense vulkaanuitbarstingen en/of zonnestormen de
maatschappij in potentie veel meer kunnen ontwrichten dan het huidige
coronavirus. De leden zien graag uit naar de toekomstige uitwerking met
betrekking tot natuurlijke dreigingen.
In samenhang met onder meer de natuurlijke dreigingen willen de leden
aandacht vragen voor het principe van «nationale strategische
voorraden». In welke mate beschikt Nederland actueel over strategische
voorraden voor wat betreft voedsel, energie, medicijnen en medisch
materiaal?
13. Antwoord van het kabinet
Met betrekking tot de strategische voorraden voor voedsel is er
geen sprake is van een centrale, vanuit de overheid aangestuurde/
georganiseerde strategische voorraad. In een voorkomend geval –
desnoods na het inroepen van noodwetgeving – zal de overheid
een beroep doen op het bedrijfsleven om (essentiële) voedingsmiddelen te leveren om daarmee (nood-)voedselpakketten (te
laten) samenstellen en te verdelen.
Nederland beschikt over een strategische voorraad olie. De
Stichting Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten
(COVA) is de centrale, onafhankelijke, organisatie die in opdracht
van de Minister van Economische Zaken en Klimaat, deze
strategische olievoorraden voor Nederland aanhoudt.
Met betrekking tot de strategische voorraden voor medicijnen en
medisch materiaal beschikt Nederland over just in time
voorraden. Daarnaast beschikt Nederland over een voorraad
pokkenvaccins en verschillende voorraden griepvaccins.
Welke Nederlandse instanties zien toe op het hebben en onderhouden van
strategische voorraden voor een Nederland in crisistijd? En hoe doet
Nederland dit in vergelijking met andere Europese landen waarvan
bekend is dat zij aanzienlijke strategische voorraden aanhouden, zoals
Finland en Zwitserland?
14. Antwoord van het kabinet
Het risico op een uitbraak van een pandemie is onderkend en
opgenomen in de Nationale Veiligheidsstrategie (NVS). Voor de
aanpak ervan wordt op Rijksoverheidsniveau en internationaal
strategisch samengewerkt, zowel ten aanzien van preventie als
bij een effectieve bestrijding ervan. Het nadenken over strategische voorraden maakt hier onderdeel van uit.
Het RIVM is de Nederlandse instantie die toeziet op medisch
voorraden. De Stichting Centraal Orgaan Voorraadvorming
Aardolieproducten (COVA) is de centrale, onafhankelijke,
organisatie die in opdracht van de Minister van Economische
Zaken en Klimaat, strategische olievoorraden voor Nederland
aanhoudt. COVA draagt zorg voor de aankoop, verkoop en opslag
van ruwe olie en olieproducten volgens de voorwaarden die zijn
opgesteld door het Internationaal Energie Agentschap (IEA) en de
Europese Unie (EU).
Defensie kent strategische voorraden die gerelateerd zijn aan de
eigen taakuitvoering. De omvang van deze voorraden wordt
bepaald in overleg met NAVO en/of EU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

9

In algemene zin en in vergelijking met verschillende andere
landen kiest Nederland nadrukkelijk voor internationale samenwerking in de aanleg van strategische voorraden. Zowel binnen
de NAVO als de EU werkt Nederland mee aan initiatieven gericht
op het opbouwen van strategisch voorraden. De EU heeft recent
besloten tot het aanleggen van strategische medische voorraden
middels RescEU. Deze voorraden kunnen aangewend worden als
dat in het belang is van de EU en EU-lidstaten.
Ook in NAVO-verband wordt momenteel gesproken over de
oprichting van het Pandemic Response Trust Fund (PRTF), dat er
vooral op gericht is om de NAVO en haar lidstaten voor te
bereiden op een mogelijke tweede golf van COVID-19 door
medische voorraden voor de bestrijding van een uitbraak aan te
leggen.
Het is voor Nederland belangrijk dat de uitwerking van het PRTF
complementair moet zijn aan de ontwikkelingen binnen de EU, in
het bijzonder aan wat nu reeds onder het Europees civiele
beschermingsmechanisme, RescEU, wordt ontwikkeld.
Terecht wordt in de tussenrapportage de nadruk gelegd op wat wordt
genoemd «de geopolitieke verschuiving richting een multipolaire wereld
die zich ontvouwt in de huidige context van een technologische
revolutie». Verwezen wordt ook naar de toenemende druk van diverse
(groot-) machten waaronder China. Over China geven de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) en Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD) aan dat het land veruit de grootste dreiging
vormt op het gebied van economische spionage. Echter, op deze ferme
aantijging volgt geen coherent en concreet plan over hoe deze economische spionage (en dus dreiging) aan te pakken. Kan de Minister daar
nog eens wat dieper op ingaan. De analyse/het risico is de leden van de
PVV-fractie inmiddels wel bekend. Maar wat is de oplossing? En bovenal:
hoe wordt China geconfronteerd met dit hondsbrutale gedrag? Is het
kabinet inmiddels bereid om net als in de zaak betreffende de poging tot
hacken van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens
(OPCW) ook clandestiene operaties van de Volksrepubliek China te tonen
aan de Nederlandse bevolking?
15. Antwoord van het kabinet
De (heimelijke) middelen die worden ingezet in het kader van
economische spionage kunnen het verdienvermogen van Nederlandse bedrijven ondermijnen. De afgelopen jaren heeft dit
kabinet daarom geïnvesteerd in de capaciteit bij de inlichtingenen veiligheidsdiensten.
Bedrijven zijn in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor het
beschermen van hun bedrijfsvertrouwelijke gegevens. De
overheid stelt bedrijven daartoe in staat met behulp van
wetgeving op het gebied van intellectuele eigendomsbescherming en bescherming van bedrijfsgeheimen. Op 23 oktober
2018 is de Wet bescherming bedrijfsgeheimen in werking
getreden, waaraan ondernemers bescherming kunnen ontlenen
als hun bedrijfsgeheim onrechtmatig is verkregen, gebruikt of
openbaar gemaakt, ook als dit door een ex-werknemer is
gebeurd. Daarnaast kan bescherming worden verkregen op basis
van het arbeidsrecht of algemeen contractenrecht als een
ex-werknemer bijvoorbeeld zijn geheimhoudingsbeding heeft
geschonden, of op basis van het algemene onrechtmatige daad
recht. Er kan bovendien onder omstandigheden een beroep

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

10

worden gedaan op bescherming tegen een inbreuk op een
octrooirecht of op een chip recht op basis van de Wet
bescherming oorspronkelijke topografieën van halfgeleiderproducten.
Daarnaast is de overheid verantwoordelijk voor het creëren van
«awareness», bewustwording van risico’s en het bieden van een
handelingsperspectief. In de Kamerbrief «Tegengaan statelijke
dreigingen» is gemeld dat het kabinet met betrekking tot digitale
financieel-economische spionage een verkenning heeft uitgevoerd waarin het beeld ten aanzien van de dreiging is aangescherpt en voorts is bezien welk instrumentarium, complementair
aan de maatregelen uit zoals de Internationale Cyber Strategie en
de Nederlandse Cyber Security Agenda, van toepassing is om
deze dreiging te mitigeren. Aanvullend instrumentarium, zoals
bijvoorbeeld vergroting van het bewustzijn van deze dreiging,
wordt in de verschillende beleidsterreinen opgenomen, met
inbegrip van de aanpak tegengaan statelijke dreigingen.
Het gaat hier ook om het inzetten van internationale samenwerking en diplomatieke instrumenten (inclusief attributie) zoals
die reeds bestaan in het kader van de EU Cyber Diplomacy
Toolbox en om het benutten van bestaande WTO-procedures waar
nodig.
De NAVO blijft voor de leden van de PVV-fractie de hoeksteen van ons
defensie- en veiligheidsbeleid. Over de NAVO schrijft de Minister dat de
geopolitieke belangen binnen het bondgenootschap steeds vaker
uiteenlopen. Er worden twee voorbeelden aangehaald die beide
betrekking hebben op Turkije. Ligt het dan niet in de rede om te pleiten
voor een Turkse exit uit het NAVO-bondgenootschap, zoals de leden van
de PVV-fractie al langer betogen? Het is toch juist – en vooral – Turkije dat
voor betonrot zorgt in de hoeksteen van ons defensie- en veiligheidsbeleid? De leden van de PVV-fractie willen hier opnieuw een reactie van
de Minister op. Zeker omdat de Minister in de brief (en volkomen terecht)
specifiek naar Turkije wijst als land dat zich in een multipolaire wereld
steeds meer gaat roeren op het wereldtoneel. Ook het kabinet ziet dat
Turkije steeds meer een eigen koers kiest. Een trend die voorlopig niet
gekeerd wordt. Integendeel. Maar wat is dan nog het lange termijnperspectief van een Turks NAVO-lidmaatschap? De kloof tussen Turkije en de
overige NAVO-landen wordt jaar na jaar toch groter in plaats van kleiner?
16. Antwoord van het kabinet
Turkije is een belangrijke NAVO-bondgenoot met een strategische
ligging (waaronder de toegang tot de Zwarte Zee) op de zuidflank
van het NAVO-verdragsgebied. Een deel van de kracht van het
bondgenootschap is dat het als één naar buiten optreedt; daar
past besluitvorming bij consensus bij. De keerzijde daarvan is dat
het lastig is tot besluitvorming te komen als één (of meer) van de
bondgenoten een andere positie inneemt. De NAVO biedt een
belangrijk forum voor bondgenoten om met elkaar in gesprek te
blijven, ook met Turkije. De NAVO is bovendien een waardengemeenschap. Dat betekent ook dat bondgenoten elkaar onderling
kunnen aanspreken. Dat doen we als Nederland ook en dat zullen
we blijven doen wanneer we van mening zijn dat een bondgenoot
zich gedraagt op een manier die niet strookt met de waarden van
het bondgenootschap. Dat geldt ook in relatie tot Turkije. Wat
Nederland betreft staat het NAVO-bondgenootschap van Turkije
niet ter discussie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

11

Veel aandacht in de tussenrapportage gaat uit naar het aanpakken en
bestrijden van terroristische dreigingen. Een punt waar de leden van de
PVV-fractie het huidige kabinetsbeleid soms contraproductief en dus
schadelijk vinden; de massa-immigratie en islamisering waar het kabinet
nagenoeg niets tegen doet, creëren namelijk een voedingsbodem waarop
terrorisme groeit. Veel van deze problematiek wordt door de leden van de
PVV-fractie besproken in andere commissies. Voor nu willen de leden van
de PVV-fractie op dit onderwerp één punt uit de voortgangsrapportage
halen en bespreken: Er staat aangegeven dat Nederland een netwerk
opgebouwd heeft «van diplomatieke veiligheidscoördinatoren die op
lokaal niveau in diverse regio’s de actuele ontwikkelingen en onderliggende problematiek op gebied van gewelddadig extremisme en terrorisme in kaart bracht». Kan de Minister een overzicht geven van hun
bevindingen? Welk resultaat heeft dit netwerk opgeleverd?
17. Antwoord van kabinet
De diplomatieke Regionale Veiligheidscoördinatoren dragen bij
aan de inzet van het Kabinet om de internationale terrorismedreiging terug te dringen. Dit doen zij door het identificeren en
signaleren van radicalisering en dreiging van terrorisme bij de
bron, en het versterken van de capaciteit van overheden en
maatschappelijk middenveld om radicalisering te voorkomen en
terrorisme tegen te gaan. Er zijn in totaal zes Regionale Veiligheidscoördinatoren, verantwoordelijk voor de regio’s Mashreq
(standplaats Amman), Maghreb (Tunis), Oostelijk Afrika (Nairobi),
Sub-Sahara Afrika (Addis Abeba), Westelijke Balkan (Sarajevo) en
Zuidoost Azië (Bangkok).
De Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie is op dit
moment bezig met een onderzoek naar het contraterrorismebeleid van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarin zal ook
het in 2015 opgezette netwerk van Regionale Veiligheidscoördinatoren worden meegenomen, vanaf implementatie tot actuele
inrichting.
De leden vernemen graag in hoeverre de diplomatieke veiligheidscoördinatoren oog hebben gehad voor de islamisering in de regio’s waar zij
actief waren en hoe het in grote lijnen gesteld is met de buitenlandse
financiering van islamitische instellingen terplekke. In veel landen waar
het islamitische terrorisme groeit – van West-Afrika tot in Azië – zien we
parallel aan de groei van terroristische organisaties, de islamitische
scholen en instellingen als paddenstoelen uit de grond schieten. In
hoeverre hebben de veiligheidscoördinatoren deze ontwikkeling
gemonitord en geanalyseerd?
18. Antwoord van kabinet
Via onze diplomatieke vertegenwoordigingen, inclusief de
diplomatieke regionale veiligheidscoördinatoren, volgt Nederland
de ontwikkelingen ten aanzien van gewelddadig extremisme en
grondoorzaken op de voet, in nauwe samenwerking met onze
partners in de internationale gemeenschap.
De groei van terroristische organisaties van West-Afrika tot Azië
en daaraan verbonden ontwikkelingen worden ook gemonitord en
geanalyseerd. Daarbij kijken de regionale veiligheidscoördinatoren naar politieke, sociale en economische ontwikkelingen,
waaronder het optreden van lokale veiligheidsautoriteiten,
respect voor mensenrechten en de rechtsstatelijkheid en de
positie van het maatschappelijk middenveld en geloofsvrijheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

12

Religieuze identiteiten kunnen misbruikt worden. Religieuze
scholen en instellingen, waaronder islamitische, kennen in veel
van deze regio’s een lange traditie die juist een stabiliserend
effect heeft. Ook uit een door Nederland gefinancierd onderzoek
van het United Nations Development Programme (UNDP) getiteld
«Journey to Extremism in Africa» naar de drijfveren van terroristen in Afrika blijkt bijvoorbeeld dat religieus onderwijs juist de
kans vermindert dat men zich aansluit bij terroristische groeperingen (http://journey-to-extremism.undp.org/).
In Nederland komt er steeds meer aandacht voor de buitenlandse
financiering van moskeeën vanuit de Golfstaten, maar hoe zit dat elders
waar radicalisering en islamitische terrorisme een nog veel groter
probleem vormt? In hoeverre kunnen de veiligheidscoördinatoren daar
een beeld van schetsen voor bijvoorbeeld de kwetsbare Sahel-regio?
Heeft Nederland en de internationale gemeenschap wel voldoende oog
voor deze grondoorzaak van terrorisme? Het lijkt er volgens de leden van
de PVV-fractie vooralsnog niet op. Graag ontvangen zij een reactie.
19. Antwoord van kabinet
Nederland heeft zeker oog voor activiteiten vanuit Golfstaten die
ten koste kunnen gaan van in de Sahel traditioneel gematigde
vormen van islam, en democratische waarden en samenhang
tussen burgers kunnen ondergraven. Factoren die radicalisering
en gewelddadig extremisme in de Sahel in de hand werken zijn
een afwezige overheid, misdragingen van veiligheidstroepen en
het gebrek aan economisch perspectief voor de jeugd. In het
kader van voorkomen en versterken, zet Nederland in de Sahel
dan ook in op programma’s gericht op het wegnemen van de
voedingsbodem voor gewelddadig extremisme en op capaciteitsversterking van Sahel-landen om hun eigen veiligheid op
legitieme wijze en met in acht name van het respect voor
mensenrechten te kunnen waarborgen. Voor een uitgebreid
overzicht over de Nederlandse en bredere Europese inzet in de
Sahel, verwijs ik graag naar de Kamerbrief van 17 maart jl.
(Kamerstukken 29 521 en 34 952, nr. 403).
De NAVO heeft «de ruimte» niet zo lang geleden aangewezen als vijfde
domein. Militaire toepassingen in de ruimtevaart worden steeds belangrijker en steeds meer landen ontwikkelen ruimte- en raketprogramma’s
met een militaire component. Zoals beschreven komt daar een dreiging
uit voort die in de toekomst alleen maar zal toenemen in omvang en ernst.
Echter, er liggen ook kansen en mogelijkheden! De leden van de
PVV-fractie willen op dat laatste ingaan. Wat kan de krijgsmacht in
samenwerking met onze kennisinstellingen betekenen voor de bescherming van de eigen en bondgenootschappelijke belangen op dit punt? Wat
doen we nu al ten aanzien van de ruimte in combinatie met militaire
toepassingen en veiligheid? En wat zit er nog in de pijplijn bij onder meer
defensie? En biedt de aanwezigheid van het European Space Research
and Technology Centre (ESTEC) op Nederlandse bodem nog mogelijkheden voor Nederland op het vlak waar ruimtevaart en militaire toepassingen elkaar kruisen?
20. Antwoord van kabinet
De ruimte is een essentieel onderdeel van onze nationale
veiligheid geworden. Het kabinet is zich bewust van kansen en
mogelijkheden die er nog liggen op dit terrein. Deze zullen
worden meegewogen in de bij vraag 5 genoemde recente
intensivering ten aanzien van de veiligheidsaspecten van de
ruimte. Uw Kamer zal hierover separaat worden geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

13

De leden van de PVV-fractie zien met genoegen dat er veel aandacht is
voor de cyberdreiging en dat Nederland deze ernstige dreiging serieus
neemt. Althans zo lijkt het. Maar de realiteit is weerbarstiger. De
Algemene Rekenkamer constateerde onlangs opnieuw dat het Ministerie
van Buitenlandse Zaken de eigen informatiebeveiliging niet op orde heeft.
Hoe is dit mogelijk gezien de dreigingsanalyse? Wordt deze op het eigen
ministerie wel serieus genomen? De problemen met betrekking tot de
informatiebeveiliging worden al enkele jaren door de Algemene Rekenkamer gesignaleerd. De leden van de PVV-fractie willen dat dit nu nog dit
jaar wordt opgelost. Wat wil de Minister hieraan doen en welk tijdsbestek
heeft hij voor ogen?
21. Antwoord van kabinet
Het ministerie hecht groot belang aan een goede informatiebeveiliging. De wereld van cyber security is in het afgelopen decennium sterk veranderd en de dreigingen zijn toegenomen. Dit heeft
ook geleid tot een forse uitbreiding van de personele capaciteit
op dit gebied. Daarbij heeft het ministerie zich de afgelopen jaren
vooral gericht op de feitelijke technische weerbaarheid, bewustwording van medewerkers en nog onvoldoende op het risicomanagement en accreditaties.
De bevindingen van de Algemene Rekenkamer op dit aspect zijn
opgenomen in een project dat is opgestart om alle bevindingen
structureel op te lossen. Doelstelling van dit project is om
conform de planning het grootste gedeelte in 2020 te realiseren.
Gezien de benodigde doorlooptijd van een aantal activiteiten is
een uitloop in 2021 noodzakelijk. De activiteiten die in 2021
doorlopen betreffen de implementatie van een centraal systeem
voor beheersing van het risicomanagementproces alsmede de
afronding van alle accreditaties.
Om de voortgang te borgen is de sturing versterkt en wordt er
extra capaciteit ingezet. Zo wordt er door het project maandelijks
aan het senior management gerapporteerd en word ik zelf ieder
kwartaal geïnformeerd over de vorderingen.
In de brief staat de passage «Daarnaast is politieke spionage met digitale
middelen om de Nederlandse politieke besluitvorming te achterhalen van
belang». Over deze passage hebben de leden nog wel enkele vragen. Wat
wordt er exact mee bedoeld? Kan de Minister concrete voorbeelden geven
van politieke spionage in Nederland «om Nederlandse politieke besluitvorming te achterhalen»? Hoe ernstig is dit probleem en zijn dergelijke
spionageactiviteiten in het verleden «succesvol» uitgevoerd? Bij de leden
van de PVV-fractie leven ernstige zorgen naar aanleiding van deze
passage.
22. Antwoord van kabinet
Het kabinet deelt de zorgen van de leden ten aanzien van
politieke spionage. De observatie in de genoemde passage sluit
aan bij hetgeen ook wordt gedeeld in de openbare publicaties van
de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Relevante publicaties zijn het AIVD Jaarverslag (2019) en
«Offensief cyberprogramma, een ideaal businessmodel voor
staten» (2019). Het jaarverslag maakt bijvoorbeeld melding van
de pogingen van statelijke actoren om binnen te komen bij
ministeries, inlichtingen- en veiligheidsdiensten, politieke
partijen en cultureel-maatschappelijke organisaties. Ook stelt het
dat ondanks investeringen in de digitale weerbaarheid van
publieke instellingen, statelijke actoren, zoals Russische, Iraanse
en Chinese, zeer succesvol blijven in het compromitteren van
(overheids)systemen binnen en buiten Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

14

De diensten kunnen in de openbaarheid geen uitspraken doen
over operationele activiteiten.
Tot slot willen de leden van de PVV-fractie het hebben over het kabinetsstandpunt betreffende het Europees Gemeenschappelijk Buitenlands- en
Veiligheidsbeleid (GBVB). Waar de dreigingsanalyse van het kabinet in
grote lijnen klopt, is de oplossing van het kabinet en de EU (namelijk meer
EU-samenwerking) nogal kort door de bocht. Nederland en de Europese
Commissie zien graag een grotere geopolitieke rol weggelegd voor de EU.
Maar in hoeverre is dit streven realistisch gezien de meningsverschillen
tussen de EU-lidstaten onderling? Verschillen die ook tijdens de coronacrisis weer in alle hevigheid aan het licht komen. Het kabinet wil nu een
soort nep-daadkracht creëren bij de EU door besluitvorming met twee
derde meerderheid te bepleiten voor bepaalde onderdelen van het GBVB.
De leden van de PVV-fractie zijn hier fel op tegen en willen dat het kabinet
het pleidooi staakt. Het is een paardenmiddel. Aanpassing van het
unanimiteitsbeginsel knaagt aan het soevereiniteitsbeginsel waardoor de
afstand tussen de bevolking (van de lidstaten) en beleidsbepalers wordt
vergroot. Ziet de Minister hierin net als de leden van de PVV-fractie ook
niet juist een risico/dreiging voor de interne veiligheid? Daarnaast: zorgt
de besluitvorming met twee derde meerderheid wel voor een andere
grondhouding/meer daadkracht (bijv. fermere EU-sancties) tegenover
kwaadwillende landen als Turkije en Iran? De leden van de PVV-fractie
hebben daar ernstige twijfels over. De huidige diplomatieke middelen
worden nog niet eens voldoende/volledig benut. Dat is niet alleen te
wijten aan tekortkomingen van het huidige besluitvormingsproces. Graag
ontvangen zij een reactie.
23. Antwoord van kabinet
Het kabinet streeft naar een optimaal functionerende en
slagvaardige EU, zeker ook ten aanzien van het Gemeenschappelijk Buitenland- en Veiligheidsbeleid (GBVB). Mede vanwege de
veranderende geopolitieke en veiligheidscontext, is het meer dan
ooit noodzakelijk om als EU eensgezind op het wereldtoneel op
te treden om Europese belangen alsmede normen en waarden,
zoals rechtsstatelijkheid, democratie en vrijheid, te beschermen.
De huidige crisis legt nogmaals de noodzaak hiervan bloot. Snelle
en effectieve besluitvorming, bijvoorbeeld met betrekking tot het
instellen van sancties, is daarvoor essentieel. Het gebruik maken
van constructieve onthouding en invoering van besluitvorming
per gekwalificeerde meerderheid (QMV) op specifieke deelterreinen van het GBVB kunnen middelen zijn voor een sterkere en
eendrachtigere EU in de wereld. Het kabinet is voorstander van
een discussie hierover langs de lijnen van het BNC-fiche over
Commissiemededeling terzake (Kamerstuk 22 112, nr. 2714).
Het invoeren van gekwalificeerde meerderheidsbesluitvorming is
wat het kabinet betreft geen doel op zich. Het is een middel om
de discussie over de toenemende verlamming in het besluitvormingsproces te voeren en lidstaten te wijzen op hun verplichtingen en verantwoordelijkheden die voortvloeien uit de
Verdragen, waaronder het actief en onvoorwaardelijk ondersteunen van het GBVB in de geest van loyaliteit en wederzijdse
solidariteit (zie artikel 24.3 VEU). Veel lidstaten staan, net als
Nederland, open voor deze discussie.
De kans dat dit evenwel leidt tot een aanpassing van de procedures, acht het kabinet – gelet op de unanimiteitsbesluitvorming
daarover – klein. Het GBVB is van oudsher een terrein waar veel
lidstaten hechten aan ruimte voor nationale beleidsbepaling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

15

Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie. Deze
leden hebben nog enkele vragen aan de Minister.
De D66-leden maken zich zorgen over het effect van de COVID-19pandemie op onze veiligheid en de veiligheid van onze militairen.
Alhoewel deze tussenrapportage niet specifiek in gaat op de consequenties van de pandemie op ons veiligheidsbeleid, zal het gevolgen
hebben voor dit beleid in de komende jaren. Welke directe gevolgen heeft
de COVID-19-pandemie voor de veiligheid en voortgang van huidige en
toekomstige militaire missies? Zijn er directe gevolgen voor de
bescherming van het bondgenootschappelijk grondgebied, en zo ja,
welke? Zijn er missies die nu anders ingericht worden, en zo ja, hoe?
Welke maatregelen zijn of worden reeds genomen om de veiligheid van
de militairen en de voortgang van de missies te waarborgen? Welke
lessons learned heeft deze pandemie reeds opgeleverd? En noopt deze
pandemie tot structurele veranderingen voor militaire missies en zo ja,
welke structurele veranderingen voorziet de Minister?
24. Antwoord van kabinet
U bent schriftelijk geïnformeerd over de directe gevolgen van
COVID-19 op uitzendingen en inzet in het buitenland op 13 maart
2020 (Kamerstukken 29 521 en 25 295, nr. 402) en 24 maart 2020
(Kamerstukken 29 521 en 25 295, nr. 404). Op 15 mei jl. bent u
daarnaast geïnformeerd over de gevolgen COVID-19-uitbraak
voor Defensie (Kamerstukken 35 300 X en 25295, nr. 64) op
zowel de korte termijn als de langere termijn. In deze brief is
aangegeven dat Defensie op dit moment de effecten van de
COVID-19-uitbraak voor Defensie op de langere termijn (>6
maanden) in kaart brengt. De gevolgen zijn op dit moment nog
niet op alle vlakken geheel goed in te schatten. U wordt in de
reguliere personeels-, materieel- en financiële rapportages nader
geïnformeerd.
Zowel binnen de EU als binnen de NAVO is het gesprek gestart
over de gevolgen op de lange termijn, w.o. die voor militaire
missies/operaties in het algemeen. Voor de NAVO geldt in elk
geval dat de hoofdtaken (collectieve verdediging, coöperatieve
veiligheid en crisismanagement) onverminderd van belang zijn.
Op de impact van het COVID-19-virus zal in EU-verband ook
worden gereflecteerd in de discussie omtrent de ontwikkeling
van een Strategisch Kompas. Het Strategisch Kompas dient de
drie abstracte prioriteiten van de EU Global Strategy (reageren op
externe conflicten en crises, capaciteitsopbouw van partners en
het beschermen van de EU en haar burgers) te vertalen naar
concrete, gedeelde ambities en prioriteiten.
De inrichting van de missies zelf is niet gewijzigd als gevolg van
de COVID-19-uitbraak. Wel zijn binnen een aantal missies
niet-noodzakelijke activiteiten tijdelijk opgeschort. Het garanderen dat de missies worden voortgezet, met alle maatregelen die
door de betreffende coalities, organisaties en gastlanden zijn
afgekondigd, maken de voortzetting uitdagend, maar hebben niet
geresulteerd in het beëindigen van de inzet. In de missies houdt
Nederland vooralsnog de geplande rotatiemomenten aan. Tot nu
toe zijn geen andere effecten op de langere termijn zichtbaar dan
die door de betreffende coalities en organisaties in gezamenlijkheid zijn bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

16

De leden van de D66-fractie delen de opvatting van het kabinet dat Europa
meer verantwoordelijkheid moet nemen voor de eigen veiligheid. Een
slagvaardige Europese Unie is een Unie die in staat is het eigen grondgebied te verdedigen en eigenstandig op te treden. Deze leden onderstrepen het belang dat de Europese Unie meer strategisch en eensgezind
op het wereldtoneel kan opereren. Juist nu de geopolitiek verhoudingen
wereldwijd in een stroomversnelling zijn geraakt en de traditionele
beschermheer zich vaker terugtrekt, is het van het allergrootste belang dat
de EU de eigen veiligheidsbroek op kan houden. Is het kabinet het met de
leden van de D66-fractie eens dat er een noodzaak is om de EU ook de
middelen te geven om deze ambities op veiligheid en militair gebied waar
te maken? Zal het kabinet zich tijdens de onderhandelingen voor het
nieuwe Meerjarig Financieel Kader (MFK) ervoor inzetten dat deze
ambities zich ook vertalen naar een ambitieuze financiële inzet op dit vlak?
Deelt het kabinet de opvatting dat een ambitieus en hoger defensiebudget
binnen dit MFK noodzakelijk is om de militaire infrastructuur en samenwerking binnen de EU naar een hoger niveau te brengen? Hoe gaat het
kabinet zich ervoor in zetten om er voor zorg te dragen dat dit in het
nieuwe MFK goed geborgd is? Wat zijn de uitkomsten van het door de
Minister ingestelde onderzoek naar de inzet van de EU-Battlegroup waar
Nederland deel van uit zal maken in de tweede helft van dit jaar? Wanneer
verwacht de Minister de Kamer toezeggingen te kunnen doen over de
inzet van Nederland binnen de EU-Battlegroup?
25. Antwoord van kabinet
Een grotere rol voor de EU op het wereldtoneel vereist ook de
capaciteit om op het terrein van veiligheid en defensie te kunnen
handelen wanneer dat nodig is. Er bestaat een kloof tussen de
ambities van het Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB) van de EU enerzijds en de daarvoor beschikbare
middelen, structuren en capaciteiten anderzijds. Europese
ambities leunen op nationale ambities; de EU is afhankelijk van
de capaciteiten waarover lidstaten beschikken. Nederland kan op
dit moment onvoldoende zijn fair share bijdragen aan de capaciteitendoelstellingen van de EU (en evenmin aan die van de
NAVO).
De EU heeft de laatste jaren evenwel belangrijke stappen gezet
om de samenwerking tussen de lidstaten op het terrein van het
GVDB verder te intensiveren. Zo kwamen de laatste jaren onder
meer de Coordinated Annual Review on Defence (CARD), de
Permanent Structured Cooperation (PESCO), het European
Defence Fund (EDF), de Military Planning and Conduct Capability
(MPPC) en het Civilian Compact tot stand.
Het is van belang dat de lidstaten in de komende jaren de
implementatie en opvolging van deze initiatieven ter harte
nemen, de coherentie ervan verbeteren, en gezamenlijk meer
gedeelde, concrete prioriteiten op het terrein van het GVDB gaan
definiëren. De ontwikkeling van een zogenaamd Strategisch
Kompas wordt daarom door het kabinet als een prioriteit gezien.
Ook het verbeteren van de inzetbaarheid van de EU Battlegroups
past binnen de doorontwikkeling van het GVDB en het versterken
van de operationele en snelle responscapaciteit van de EU. De
politieke wil van de lidstaten om de EU Battlegroups in te zetten
is daarbij cruciaal. Ik verwijs hierbij ook naar het antwoord op de
vragen van de leden Sjoerdsma en Belhaj (beiden D66) aan de
Ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie over de EU
Battlegroup (Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2126 ).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

17

Het kabinet zet in op een modern en financieel houdbaar MFK.
Inhoudelijke modernisering betekent voor het kabinet onder meer
dat er binnen bestaand beleid en binnen de inzet op een lager
uitgavenplafond, meer focus komt op onderzoek, innovatie,
klimaat, migratie en veiligheid.
De leden van de D66-fractie maken zich ernstig zorgen over de ontwikkelingen op het gebied van nucleaire ontwapening, wapenbeheersing en het
eroderen van mondiale afspraken op dit gebied. De meest zorgwekkende
ontwikkelingen op dit vlak zijn het einde van het Intermediate-Range
Nuclear Forces (INF)-verdrag, het recente opzeggen van het Open
Skies-verdrag, en het aanstaande mogelijke einde van de New START
(Strategic Arms Reduction) afspraken. Hoe duidt het kabinet de opzegging
door de Amerikaanse regering van het Open Skies-verdrag? Is het kabinet
het met de leden van de D66-fractie eens dat het einde van dit verdrag een
verslechterde veiligheidssituatie in de wereld oplevert? Ondanks het niet
doorgaan van de NPV (Non-Proliferatie Verdrag)-conferentie dit jaar, moet
het kabinet zich onverminderd in blijven zetten voor een kernwapenvrije
wereld. Welke stappen neemt het kabinet op dit moment, om te
voorkomen dat nog meer verdragen opgezegd of niet verlengd worden?
Hoe bereidt het kabinet zich voor op het mogelijke geval dat ook het New
START-verdrag niet verlengd zal worden? Welke initiatieven ontplooit het
kabinet om samen met bondgenoten de nucleaire machten op te roepen
verantwoordelijke afspraken te maken, in het belang van de mondiale
veiligheid?
26. Antwoord van kabinet
Het kabinet betreurt de Amerikaanse aankondiging het Open
Skies verdrag op te zeggen en heeft hierover met tien andere
landen een verklaring uitgebracht3 , waarin deze landen tevens
aangeven het verdrag te zullen blijven uitvoeren. De Amerikaanse
aankondiging betekent dus niet automatisch het einde van het
verdrag. Het verdrag biedt de mogelijkheid tot terugtrekking door
een partijstaat (artikel XV), waarbij een opzegtermijn van minimaal zes (6) maanden geldt. Ook Rusland heeft in een eerste
reactie aangegeven het verdrag te zullen blijven uitvoeren. Het
kabinet deelt de Amerikaanse zorgen over de wijze waarop
Rusland het Open Skies verdrag toepast. Het gaat daarbij o.a. om
beperkingen die Rusland oplegt aan Open Skies-vluchten boven
de enclave Kaliningrad en het verbod op vluchten langs de
Russisch-Georgische grens. Nederland heeft Rusland daar ook
meermaals op aangesproken. Zie ook het antwoord op vraag 11.
Nederland zet zich sterk in voor het behoud van het effectieve
wapenbeheersingsverdrag New START. Het kabinet pleit hiervoor
in alle relevante gesprekken, zoals tijdens de NAVO Leaders»
Meeting in Londen in december 2019 en meest recentelijk tijdens
de RBZ met de Amerikaanse Secretary of State Mike Pompeo op
15 juni en tijdens de NAVO-bijeenkomst van defensieministers op
17 en 18 juni. New START verstrijkt uiterlijk in 2026, dus is het
bovendien zaak om nu de volgende generatie van strategische
nucleaire wapenbeheersing voor te bereiden. Nederland pleit voor
een ambitieuzer akkoord dat alle nucleaire systemen omvat
(inclusief de sub-strategische kernwapens die met name de
Europese veiligheid raken) en dat ook China betrekt. Ook in de
context van het uit twaalf landen (inclusief bondgenoten
Duitsland en Polen) bestaande Non-Proliferation and Disar3

https://www.government.nl/documents/diplomatic-statements/2020/05/22/diplostatement-openskies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

18

mament Initiative (NPDI) en de structurele dialoog tussen het
NPDI en de P5, zet Nederland zich ervoor in om de kernmachten
op te roepen tot verdere stappen. Daarnaast neemt Nederland
deel aan het stepping stones initiatief. In februari is met deze
groep van 16 landen een verklaring aangenomen waarin concrete
stappen worden gevraagd van de kernmachten. Op 9 juni heb ik
in een videogesprek tegenover collega’s persoonlijk benadrukt
dat we als groep de P5 op hun verantwoordelijkheden moeten
blijven aanspreken.
De leden van de D66-fractie maken met bezorgdheid kennis van de
achterblijvende vooruitgang op het gebied van de naleving van een
internationaal normatief kader voor cyberactiviteiten. Deze leden juichen
de Nederlandse voortrekkersrol in de totstandkoming van internationale
normatieve kaders toe. Naar analogie van de prominente rol die Nederland heeft gespeeld, en nog steeds speelt, in de totstandkoming en
bevordering van het internationale recht, is dit iets waar een klein land als
Nederland groot in kan zijn. Ondanks de geconstateerde moeizame
ontwikkelingen van mondiale afspraken op dit gebied, zijn de leden van
de D66-fractie van mening dat het kabinet zich hier onverminderd voor in
moet blijven zetten. Zal het kabinet dit blijven doen, en zo ja hoe? Waar
liggen mogelijkheden om wél tot overeenstemming te komen?
27. Antwoord van kabinet
Zoals uiteengezet in mijn brief aan uw Kamer van 5 juli 2019
(Kamerstukken 33 694 en 26 643, nr. 47), zet het kabinet zich
internationaal in voor versterking van de internationale rechtsorde in het digitale domein. Het bestaande internationaal recht is
daarbij het uitgangspunt. Door in te zetten op verheldering van
de toepassing van het bestaand internationaal recht op cyberoperaties, draagt Nederland bij aan een grotere mate van voorspelbaarheid, stabiliteit en conflictpreventie in cyberspace. Daarmee
levert Nederland een bijdrage aan bevordering van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde.
Nederland heeft een expert afgevaardigd naar de UN Group of
Governmental Experts on Developments in the Field of Information and Telecommunications in the Context of International
Security (GGE). De werkgroep bestaat uit 25 experts en is
gemandateerd aanbevelingen aan de SGVN te formuleren t.a.v.
internationaal recht, normen, vertrouwenwekkende maatregelen
en capaciteitsopbouw. De huidige editie van de GGE is op
voordracht van de VS en o.a. EU tot stand gekomen.
Daarnaast neemt Nederland deel aan de UN Open-Ended Working
Group (OEWG) inzake cyber en internationale vrede en veiligheid
die open staat voor alle lidstaten van de VN. Deze OEWG is op
voordracht van de Russische Federatie en China tot stand
gekomen en heeft een vergelijkbaar mandaat als dat van de GGE,
met dien verstande dat er ook over een gedragscode zal worden
gesproken die door RF en China is opgesteld. Op korte termijn is
het consolideren en uitwerken van de reeds behaalde resultaten
(in het bijzonder de afspraken uit de eerdere consensusrapporten)
het hoogst haalbare.
De leden van de D66-fractie merken op dat human security en het
burgerperspectief op veiligheid weinig naar voren komen in deze
rapportage. Zij vinden dit jammer en een gemist perspectief, juist
vanwege de belangrijke rol die het maatschappelijk middenveld speelt in
de bewaring en bevordering van stabiliteit en vrede. Het zijn juist burgers,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

19

maatschappelijk organisaties, journalisten, NGO’s, kiezers die zo’n
bepalende rol hebben in politieke en maatschappelijke transformaties, en
die tegenwicht kunnen bieden bij negatieve tendensen. De negatieve
tendens wereldwijd voor de ruimte die het maatschappelijk middenveld
krijgt om een rol te spelen, haar stem te laten horen, kritiek op de
overheid te hebben, leidt in veel gevallen juist tot een verslechterede
veiligheidssituatie en uiteindelijk menselijk lijden. Erkent het kabinet het
belang van human security in het veiligheidsbeleid? Hoe gaat het kabinet
ervoor zorgen dat dit centraal komt te staan in de uitvoering van het
veiligheidsbeleid? Is het kabinet het met de leden van de D66-fractie eens
dat juist human security en aandacht voor het maatschappelijk middenveld in alle interventies centraal moet staan, om uiteindelijk een echte
bijdrage te kunnen leveren aan vrede en veiligheid in de wereld? Zo ja,
hoe gaat het kabinet hier uitvoering aan geven? Ook kan de juiste
aandacht en steun voor het maatschappelijk middenveld helpen bij het
voorkomen van destabilisering en geweld en dus bij effectief preventiebeleid. Erkent het kabinet dit? De leden van de D66-fractie zouden hier
graag een reactie op ontvangen.
28. Antwoord van kabinet
Het kabinet zet zich onveranderd in voor het waarborgen van
human security. Het kabinet is ervan overtuigd dat duurzame
vrede en veiligheid zijn gebaat bij een mensgericht en inclusief
beleid. Bescherming van burgers – vrouwen en kinderen in het
bijzonder – in lijn met de nationale agenda van VNVR-resolutie
1325 over vrouwen, vrede en veiligheid, maakt dan ook onlosmakelijk onderdeel uit van het Nederlands geïntegreerd buitenlanden veiligheidsbeleid. Hierin staan de belangen van burgers
(protection of civilians), duurzame en inclusieve vredesopbouw
en het beschermen van mensenrechten centraal. Uiteraard is
hierbij aandacht voor de brede SDG-agenda en de rol van
vrouwen en gender in conflictgebieden.
Human security is een belangrijke drijfveer voor de actieve inzet
van het kabinet ter bestrijding van grondoorzaken van onveiligheid (zie in dit verband bijvoorbeeld ook het antwoord op
vraag 17), het voorkomen van conflicten (Early Warning en Early
Action beleid) en voor de inzet ter bevordering van de internationale rechtsorde door internationale samenwerking rondom
onderwerpen als contraterrorisme en accountability, VN-vredesmissies, VN-resolutie 1325 over vrouwen, vrede en veiligheid,
SDG 16 (vrede en inclusieve samenlevingen, in het bijzonder
toegang tot recht voor iedereen), VN-resolutie 2447 over police,
justice and corrections, en het verband tussen bijvoorbeeld water
& veiligheid, en honger & conflict. Het Stabiliteitsfonds financiert activiteiten op het snijvlak van vrede, veiligheid en ontwikkeling in landen en regio’s die dreigen af te glijden naar een
gewelddadig conflict of waar zich reeds een conflict voltrokken
heeft, waaronder activiteiten specifiek gericht op het bevorderen
van veiligheid voor burgers. Het betreft programma’s van zowel
multilaterale instellingen (VN) als van lokale en internationale
non-gouvernementele organisaties. Voorbeelden hiervan zijn het
Mine Action en Clustermunitieprogramma (MACM) gericht op
humanitair ontmijnen, het financieren van trainingen voor
vrouwelijke officieren binnen de VN-vredesmacht en activiteiten
gericht op het hervormen van de veiligheidssector in bijvoorbeeld
Mali.
Human security is ook een onderdeel van missies en operaties
waaraan Nederland in het kader van hoofdtaak 2 een militaire of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

20

civiele bijdrage levert. Zo worden lokale veiligheidsactoren
getraind op gebied van mensenrechten, corruptiebestrijding,
tegengaan van mensenrechtenschendingen en het belang van
gender, en wordt gewerkt met concepten zoals community
policing . Deze activiteiten sluiten nauw aan op de programma’s
die vanuit Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
worden gefinancierd onder het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde (V&R). Het V&R beleid beoogt onder andere de veiligheid
voor mensen (human security ) te vergroten, door geweld tegenen het angstgevoel van mensen te verminderen. Het Kabinet zet
zich daarnaast in voor de verbeterde implementatie van
Protection of Civilians (PoC) mandaten van VN-vredesmissies,
door actieve diplomatieke inzet op PoC en de financiering van
een reeks aan projecten op het gebied van de bescherming van de
burgerbevolking. Hierbij wordt een human security benadering
gehandhaafd.
Hoewel het kabinet het waarborgen van human security van
groot belang vindt, blijft, gezien het assertiever optreden van
verschillende actoren zoals beschreven in de tussenrapportage,
ook aandacht voor state security nodig.
De leden van de D66-fractie hebben vragen over het resultaatgebied
terroristische dreigingen. Zij lezen dat het kabinet op verschillende
manieren werk maakt van lokale berechting van ISIS-strijders. Allereerst
de instelling van een internationaal tribunaal door de VN, dat op te veel
weerstand van andere landen stuitte en daardoor geen begaanbare weg
bleek. Voorts startte Nederland met andere Europese partners gesprekken
met Irak over lokale berechting, maar hierbij staat het gegeven dat een
eerlijke rechtsgang niet gegarandeerd is en dat berechting kan leiden tot
de doodstraf. Deze leden begrijpen dat het kabinet dit al enige tijd geleden
constateerde. Welke vorderingen zijn sindsdien in de onderhandelingen
met Irak gemaakt? Ziet het kabinet berechting in Irak op voorwaarden van
een eerlijke rechtsgang en geen doodstraf nog als een haalbaar doel? Zo
ja, op welke termijn? Zo nee, welke andere uitwegen ziet het kabinet nog
om te zorgen dat ook Nederlandse IS-strijders de straf voor de misdaden
die zij hebben begaan niet ontlopen?
29. Antwoord van kabinet
Het Kabinet laat er geen misverstand over bestaan dat uitreizigers die verdacht worden van terroristische misdrijven moeten
worden berecht. Zolang de personen in kwestie niet in Nederland
zijn, is berechting in de regio een optie die het kabinet nadrukkelijk open wil houden en waarover voortdurend contact is met
internationale partners, juist om straffeloosheid te voorkomen.
Mede in dat licht is Nederland samen met enkele Europese
partners een dialoog met de Iraakse autoriteiten gestart over de
mogelijkheden voor berechting van Foreign Terrorist Fighters
(FTFs) die op dit moment in detentie zitten in Noordoost Syrië.
Het zekerstellen van een eerlijke rechtsgang en geen doodstraf
zijn daarbij kernwaarden. Dit is een complex en langdurig proces,
waarbij zorgvuldigheid over de uitvoeringsmodaliteiten en
gemeenschappelijk optreden met onze Europese partners van
essentieel belang blijven. De gebeurtenissen in Irak, waaronder
het aftreden van de Iraakse regering en de wereldwijde verspreiding van het coronavirus hebben de gesprekken over dit berechtingsspoor ernstig vertraagd. De gesprekken met Bagdad zullen
worden hervat zodra de situatie dat toelaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

21

Wordt er nog adequate beveiliging geboden zodat ontsnapping van
gevangenen voorkomen wordt? Heeft Nederland nog in beeld welke
Nederlandse IS-strijders zich in de kampen bevinden? Is er een risico dat
door de uitbraak van COVID-19 en de effecten daarvan op de veiligheid,
IS-strijders kunnen vluchten en onder de radar terugkeren naar
Nederland? Bijvoorbeeld wanneer de grenzen in de EU weer opengaan?
Hoe houdt Nederland hier zicht op?
30. Antwoord van kabinet
De Syrian Democratic Forces beheren en bewaken de opvangkampen en detentiefaciliteiten in Noordoost-Syrië. Om te
voorkomen dat Nederlandse uitreizigers eventueel onopgemerkt
terug kunnen keren heeft Nederland, in samenwerking met
andere Europese landen en andere internationale partners,
maatregelen genomen. Zo zijn alle uitreizigers opgenomen in het
Schengen-informatiesysteem en tegen hen is een Europees
Arrestatiebevel uitgevaardigd. De paspoorten van uitreizigers zijn
bovendien gesignaleerd en ongeldig verklaard. Hierdoor is het
niet mogelijk om eigenstandig op een legale manier naar het
Schengengebied terug te keren. Ook kunnen uitreizigers
onderwerp zijn van inlichtingenonderzoek. Deze onderzoeken
kunnen informatie opleveren over de terugkeer van een persoon.
Wanneer Nederlandse uitreizigers zich melden op een diplomatieke post in de regio, kan consulaire bijstand verleend worden in
afstemming met partners in de veiligheidsketen, met als inzet de
gecontroleerde terugkeer naar Nederland ter fine van strafvervolging. Daartoe worden zij onder begeleiding van de Koninklijke
Marechaussee teruggebracht naar Nederland.
De leden van de D66-fractie maken zich nog altijd zorgen om de situatie
van Nederlandse kinderen in Syrische vluchtelingenkampen, waarvan het
merendeel jonger dan 4 jaar is. Ook de AIVD waarschuwde in het
jaarverslag voor mogelijke radicalisering van deze kinderen wanneer zij
daar langer zouden verblijven: «Kinderen die in de kampen opgroeien,
komen daar nog steeds in aanraking met het radicale gedachtegoed van
ISIS en kunnen eventueel geronseld worden», zo stelde de dienst. Hoe
duidt het kabinet deze waarschuwing? Heeft het kabinet zicht op Nederlandse kinderen die mogelijk geronseld worden door IS? De leden van de
D66-fractie lazen in het meest recente Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland dat nog circa 205 kinderen met een Nederlandse link in Syrië
en omliggende gebieden, waarvan 90 in kampen. Heeft het kabinet enig
idee waar de rest van de kinderen met een Nederlandse link zich bevindt?
En welk risico zij mogelijk lopen met het oog op radicalisering? Op welke
wijze wordt voorkomen dat deze kinderen op latere leeftijd, als zij
inderdaad geradicaliseerd zijn, weer in Nederland opduiken en een gevaar
voor de veiligheid hier vormen?
31. Antwoord van kabinet
Uit cijfers van de AIVD blijkt dat er circa 90 kinderen met een
Nederlandse link in de opvangkampen in Noordoost-Syrië
verblijven. De overige kinderen met een Nederlandse link
verblijven bij jihadistische groeperingen in Noordwest-Syrië (circa
55); elders in Syrië (circa 30) en in Turkije (circa 30) 4. Het risico
op radicalisering binnen en buiten opvangkampen in Syrië is
reëel. Ook bestaat er nog steeds de mogelijkheid dat kinderen
geronseld worden door ISIS. Nederlandse kinderen kunnen daar
ook vatbaar voor zijn. Echter, het kabinet heeft geen zeggen-

4

https://www.aivd.nl/onderwerpen/terrorisme/dreiging/uitreizigers-en-terugkeerders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

22

schap over opvang- en detentielocaties in Noordoost-Syrië en kan
geen invloed uitoefenen op de situatie daar.
Kinderen die zijn teruggekeerd krijgen de zorg die zij nodig
hebben. Het is waarschijnlijk dat deze kinderen trauma’s hebben
opgelopen. Zij hebben adequate zorg en begeleiding nodig om de
gedane ervaringen te verwerken en vormen tegelijkertijd
mogelijk een veiligheidsrisico. Bij terugkeer wordt dan ook per
minderjarige bekeken welke zorg, veiligheidsmaatregelen en
andere interventies passend zijn. Dit is, net als bij volwassenen,
altijd maatwerk. Zorg- en veiligheidspartners stellen in een
multidisciplinair casusoverleg een behandelplan op dat de veilige
ontwikkeling van het kind moet waarborgen en eventuele
veiligheidsrisico’s moet tegengaan. De Raad voor de Kinderbescherming speelt hierbij een belangrijke rol en staat klaar om
kinderen uit het strijdgebied bij terugkeer adequaat bij te staan.
De leden herinneren zich de brief van de Minister van Justitie en
Veiligheid en de Minister van Buitenlandse Zaken van 19 februari jl.,
betreffende de zaak van een in voormalig strijdgebied verblijvende
Nederlandse uitreizigster die verdacht wordt van het plegen van een
terroristisch misdrijf. In deze zaak is door de uitreizigster een verzoek tot
beëindiging van de strafzaak gedaan. De rechtbank gaf destijds aan dat
gedurende de afgelopen twee jaar niet is gebleken noch gesteld dat
concrete stappen zijn ondernomen om de betrokkene naar Nederland
overgebracht te krijgen. Hiermee zou strafvervolging op deze wijze
onredelijk worden geacht, waarover op 2 juni de rechtbank uitspraak doet.
Welke stappen heeft het Nederlandse kabinet sinds deze tussenbeschikking extra gezet om aan het verzoek van de rechtbank te voldoen en
te voorkomen dat strafvervolging van deze vrouw wordt stopgezet? Is de
Minister het eens met de leden van de D66-fractie dat het onacceptabel
zou zijn als een potentiële terrorist vrijuit zou gaan vanwege (het gebrek)
aan handelen van de Nederlandse overheid?
32. Antwoord van kabinet
Zoals aangegeven in de Kamerbrief over de beschikking van de
Rechtbank Rotterdam van 18 juni 2010 (Kamerstuk 29 754, nr.
550) is het Openbaar Ministerie is op 19 mei 2020 schriftelijk
geïnformeerd over de gezette en nog te zetten stappen gericht op
het mogelijk maken van berechting van de verdachte in Nederland. Daarbij is aangegeven dat het kabinet, als onderdeel van het
voortdurende onderzoek naar de wijze waarop uitvoering kan
worden gegeven aan de bevelen gevangenneming van dezelfde
rechtbank, opnieuw in overleg zal treden met de meest relevante
Schengenlanden en het Verenigd Koninkrijk. Met dit overleg
wordt beoogd te bezien wat de concrete mogelijkheden en
consequenties zijn om in individuele gevallen en met gebruikmaking van gezamenlijkheid tot actieve repatriëring te komen.
Dit is opgebracht tijdens een overleg dat plaatsvond op 4 juni
2020, maar er zijn vooralsnog geen concrete resultaten te
melden.
In de brief aan het Openbaar Ministerie is eveneens toegelicht dat
het kabinet er groot belang aan hecht dat uitreizigers die
verdacht worden van terroristische misdrijven worden berecht.
Gezien het door het Openbaar Ministerie uitgevaardigde aanhoudingsbevel hecht het kabinet eraan dat dit in Nederland gebeurt.
In dit verband wordt ook gewezen op de stappen die tot nu toe
ter uitvoering van de bevelen gevangenneming van de rechtbank

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

23

Rotterdam zijn gezet5. Zolang de personen in kwestie niet in
Nederland zijn, is berechting in de regio een optie die het kabinet
nadrukkelijk open wil houden en waarover voortdurend contact
is met internationale partners, juist om straffeloosheid te
voorkomen.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
tussenrapportage GBVS. Zij hebben hier nog de volgende vragen en
opmerkingen over.
De leden van de GroenLinks-fractie waarderen de inzet van het kabinet ter
bevordering van de internationale rechtsorde en vrede en veiligheid. Zij
zijn het met het kabinet eens dat de strategische keuze voor meer
economische veiligheid een andere lading heeft gekregen. De leden van
de GroenLinks-fractie merken op dat de economische veiligheid van
Nederland de laatste jaren is verslechterd. Zo wijst de recente AIVDjaarrapportage erop dat China op grootschalige wijze economische
spionage verricht in Nederland, zoals het kabinet ook constateert op
pagina 5. Dit baart de leden van de GroenLinks-fractie grote zorgen, mede
omdat wij hier naar onze mening nog niet voldoende tegen bestand zijn.
Kan het kabinet toelichten hoe dit gegeven in de ministeriële commissie
Economie en Veiligheid (MCEV) wordt gewogen, en welke maatregelen
het kabinet voornemens is te treffen om de economische veiligheid te
vergroten en economische spionage vanuit China te counteren?
33. Antwoord van kabinet
Economische veiligheid, inclusief het tegengaan en voorkomen
van economische spionage, heeft de volle aandacht van het
kabinet. Het instellen van de ministeriële commissie Economie en
Veiligheid (MCEV) is hier uitdrukking van. De MCEV richt zich in
de eerste plaats op het zo specifiek mogelijk in kaart brengen en
begrijpen van de kwetsbaarheid respectievelijk risico’s. Op basis
daarvan, bij het treffen van maatregelen, streeft het kabinet naar
de juiste balans tussen voorkomen en tegengaan, om de
veiligheid te waarborgen maar tegelijkertijd onnodige schade aan
de economie te voorkomen. Maatregelen zijn daarom in eerste
instantie gericht op het vergroten van de bewustwording en
weerbaarheid van de economie respectievelijk economische
actoren. Daarbij kijkt het kabinet wat verder nodig is om dit te
ondersteunen en risico’s te beheersen. Op het gebied van
economische spionage bijvoorbeeld zijn bedrijven in eerste
instantie zelf verantwoordelijk voor het beschermen van hun
bedrijfsvertrouwelijke gegevens, en stelt het kabinet deze
daartoe in staat met behulp van wetgeving, bijvoorbeeld op het
gebied van intellectuele eigendomsbescherming en bescherming
van bedrijfsgeheimen. Zie antwoord op vraag 15.
Daarbij vragen deze leden het kabinet hoe het zich wil onttrekken aan de
politisering van de toepassing en samenwerking op het gebied van
technologische vooruitgang. Deze leden merken op dat het kabinet wil
waken voor de «mogelijke valse tegenstellingen of het risico van nationale
veiligheidsargumentatie voor protectionistische doeleinden», en vragen of
het kabinet het voorkomen van (te)veel buitenlandse overnames van
Nederlands bedrijven niet juist als onlosmakelijk onderdeel van een
adequate veiligheidsstrategie beschouwt? Hoe apprecieert het kabinet in

5

Kamerstuk 29 754, nrs. 507 en 524

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

24

dat licht de waarschuwing van Eurocommissaris Vestager voor bedrijfsovernames vanuit China tijdens de coronacrisis – sluit het zich daarbij
aan?6
34. Antwoord van kabinet
Het kabinet is van mening dat een specifieke analyse van de
veiligheidsrisico’s de basis moet zijn voor het treffen van
maatregelen. Daarbij geldt: voorkomen is beter dan genezen.
Maatregelen dienen proportioneel te zijn aan de veiligheidsrisico’s, die onderscheiden dienen te worden van andere belangen.
Dit houdt de discussie zuiver en voorkomt mogelijke valse
tegenstellingen of het risico van nationale veiligheidsargumentatie voor protectionistische doeleinden. Deze risico’s liggen o.a.
op het gebied van buitenlandse overnames van Nederlands
bedrijven, en daarmee is dit gebied inderdaad integraal onderdeel
van de aanpak van het kabinet op het gebied van economische
veiligheid.
De leden van de GroenLinks-fractie betreuren de patstelling op diverse
dossiers, zoals de VN Veiligheidsraad, Internationaal Atoomenergie
Agentschap (IAEA), OPCW en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). Zij erkennen het belang dat het kabinet
toeschrijft aan vaker ad-hoc coalities en meer bilaterale en multilaterale
diplomatie. Zij vragen het kabinet waar het nog mogelijkheden ziet om via
deze wijze de genoemde organisaties te versterken?
35. Antwoord van kabinet
Binnen de OPCW zoekt Nederland actief naar mogelijke samenwerking met andere gelijkgezinde landen, bijvoorbeeld in het
International Partnership against Impunity of the Use of Chemical
Weapons, waarvan Nederland één van de medeoprichters is.
Nederland werkt waar mogelijk samen met gelijkgezinden om
belangrijke besluiten voor te bereiden en in stemming te brengen,
zoals recent het verbod op het bezit van zogenaamde
«novichoks». Daarnaast sluit Nederland zich regelmatig aan bij
demarches met gelijkgezinde landen om steun te verwerven voor
andere belangrijke besluiten in de OPCW. Op dit moment neemt
Nederland deel aan demarches om voldoende stemmen te
vergaren voor een veroordeling van Syrië, n.a.v. de uitkomsten
van het eerste rapport van het Information and Investigation
Team, waarin Syrië wordt aangewezen als verantwoordelijke voor
een drietal aanvallen met chemische wapens. Dit besluit zal in de
komende maanden worden behandeld door de lidstaten van de
OPCW.
Nederland draagt regelmatig bij aan zg Trustfunds waaruit het
Technisch Secretariaat van de OPCW put voor activiteiten
waarvoor de reguliere contributies niet toereikend zijn.
Voorbeelden zijn een eenmalige bijdrage ter hoogte van 2,3
miljoen euro voor de bouw van een nieuw laboratorium dat het
huidige verouderde lab zal vervangen en bijdragen aan het Syria
Trust Fund waaruit kosten voor de vernietiging van chemische
wapens in Syrië worden bekostigd. Ook financiert en faciliteert
Nederland ad hoc-projecten die het werk van de OPCW ondersteunen.

6

Zie: https://www.nu.nl/economie/6044453/eurocommissaris-waarschuwt-lidstaten-voorbedrijfsovernames-vanuit-china.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

25

Ook in de OVSE werkt Nederland nauw samen met andere
landen, ter ondersteuning en versterking van de organisatie. De
mede-lidstaten van EU en NAVO zijn daarbij belangrijke partners,
maar afhankelijk van het onderwerp wordt ook aansluiting
gezocht bij andere landen. Nederland ziet een belangrijke
toegevoegde waarde van de OVSE is zijn rol als forum voor
permanente dialoog, niet alleen met gelijkgezinden, maar ook
met partijen waarmee verschil van mening bestaat. Zo heeft
Nederland als voorzitter van de Structured Dialogue over
Europese veiligheid in 2019 met behulp van voor de OVSE
innovatieve methoden als een scenario-based policy discussion
gezocht naar mogelijkheden om de dialoog te bevorderen.
Het kabinet onderschrijft het belang van (ad hoc) coalities om het
werk van het IAEA vooruit te helpen. Binnen het IAEA werkt
Nederland, naar gelang het onderwerp of thema in verschillende
(ad) hoc coalities samen om de organisatie te versterken en bij te
dragen aan de verwezenlijking van haar doelstellingen. Hierbij
zoekt Nederland actief de samenwerking op met Europese
evenals overige internationale partners. Ook financieel steunt
Nederland het IAEA. Naast de reguliere lidmaatschapsbijdrage
heeft Nederland bijdragen geleverd aan onder meer de vernieuwing van het nucleaire laboratorium van het IAEA en het Nuclear
Security Fund. In 2020 heeft Nederland een bijdrage van 500.000
euro geleverd aan het programma van het IAEA waarmee
COVID-19 testkits – op basis van nucleaire technologie – werden
geleverd aan landen die hierom hadden verzocht.
Ziet het kabinet daarnaast mogelijkheden om de veiligheidsrisico’s van
klimaatverandering, ontbossing, droogte en verwoestijning vaker te
adresseren, zowel in multilaterale als ook bilaterale diplomatie? Welke
inzet is het kabinet bereid hierop te plegen, vragen deze leden?
36. Antwoord van kabinet
Zoals aangegeven in de Kamerbrief over inzet Planetary Security
van 11 februari 2019 (Kamerstuk 31 793, nr. 184) en de Kamerbrief Verslag Planetary Security Conferentie van 13 maart 2019
(Kamerstuk 31 793, nr. 187), blijft het kabinet via multilaterale
fora, eigen activiteiten en ondersteuning van kennisopbouw
actief bijdragen aan het verminderen van klimaat-gerelateerde
veiligheidsrisico’s.
Ook binnen ontwikkelingssamenwerking is aandacht voor de
relaties tussen klimaat en veiligheid. Zo vindt inzet op kennisopbouw onder meer plaats via ondersteuning van het Planetary
Security Initiative.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn het volmondig eens met het
belang van het NAVO aanpassingsvermogen om een geloofwaardige
afschrikking te garanderen. Zij wijzen op het belang van een adequate
respons op hybride kwesties zoals cyberaanvallen en grootschalige
desinformatiecampagnes. Zij missen hierbij echter wel de gevolgen van
klimaatverandering die naar mening van de GroenLinks-fractie serieuze
veiligheidsrisico’s opleveren. Is het kabinet bereid deze kwestie binnen de
NAVO (opnieuw) te adresseren, zoals bijvoorbeeld in het verladen al is
gedaan via het Planetary Security Initiative? Daarnaast vragen deze leden
welke mogelijkheden het kabinet detecteert om de NAVO een (grotere) rol
te laten spelen bij economische veiligheid? Is dit een onderwerp van
gesprek binnen de NAVO, vragen deze leden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

26

37. Antwoord van kabinet
De NAVO houdt rekening met factoren die van invloed zijn op de
veiligheid van het euro-Atlantisch grondgebied. Economische
veiligheid en de eventuele veiligheidsimplicaties die kunnen
voortvloeien uit klimaatverandering kunnen daarvan deel
uitmaken. Denk onder meer aan de Verklaring van Leaders»
Meeting in Londen in 2019 waarin expliciet wordt gerefereerd
aan het belang van de weerbaarheid van kritieke infrastructuur
en energiezekerheid. Nederland vindt het belangrijk dat hieraan
aandacht wordt besteed.
Nederland ziet op het vlak van veiligheidsimplicaties van klimaatverandering ook mogelijkheden voor samenwerking met de EU en
zal hiervoor aandacht vragen.
Ook vragen zij het kabinet hoe het staat met de voortgang van de politieke
reflectiegroep die recent is geïnstalleerd?7Hoe wordt de Nederlandse
input hierbij betrokken, en waaruit bestaat deze? Wanneer worden de
eerste resultaten hiervan verwacht?
38. Antwoord van kabinet
De Secretaris Generaal van de NAVO heeft een Reflectiegroep
benoemd die hem zal adviseren over het versterken van de
politieke dimensie van de NAVO. De Nederlandse CEO van
PostNL, mw Verhagen, is lid van deze groep. Zij is onafhankelijk
en treedt op zonder last en ruggenspraak. De Groep zal na de
zomer ook de bondgenoten consulteren. Die consultaties vormen
voor Nederland een goede mogelijkheid zijn visie te delen met de
Reflectiegroep. Volgens schema, zal de groep zijn advies in
december 2020 aan SG Stoltenberg voorleggen.
Kan het kabinet tot slot toelichten op welke wijze het belang van human
security in deze tussenrapportage is meegenomen? Is het kabinet net als
deze leden van mening dat human security naast een centrale plek in de
BHOS-nota «Investeren in perspectief. Goed voor de wereld, goed voor
Nederland» het ook van belang is dat dit adequaat aan bod komt in de
Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie?
Deze leden vragen de Minister om een nadere toelichting te geven.
39. Antwoord van kabinet
Zie het antwoord op vraag 28.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de tussenrapportage over de Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS)
en hebben daarover nog een aantal vragen en opmerkingen.
Allereerst vragen deze leden de Minister te reageren op kritiek vanuit
NGO’s die aangeven niet gehoord te zijn bij het opstellen van de tussenrapportage en dat nergens in de rapportage het burgerperspectief op
veiligheid wordt gekozen. Wat klopt hiervan? Waarom is hiervoor
gekozen? Betekent dit een wijziging van beleid? Onderschrijft de Minister
de stelling dat de veiligheid van mensen het fundament vormt voor
internationale vrede en veiligheid? Zo nee, waarom niet?
40. Antwoord van kabinet
Het kabinet zet zich onveranderd in voor het waarborgen van
human security. Zie hierover het antwoord op vraag 28.
7

https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_174756.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

27

Het kabinet is niet in staat te reageren op niet nader gespecificeerde kritiek vanuit NGO’s. In algemene zin onderschrijft het
kabinet het belang om het burgerperspectief op beleid mede
middels betrokkenheid van NGO’s mee te nemen. Om die reden
waren diverse NGO’s genodigd en aanwezig bij een evenement in
oktober 2019, georganiseerd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken ter informatievergaring voor de tussenrapportage.
Toen de GBVS in 2018 naar de Kamer werd gestuurd, werd daarin niet
ingegaan op natuurlijke dreigingen, zoals het nieuwe coronavirus dat nu
rondwaart. Alhoewel de problematiek samenhangende met de COVID-19uitbraak wordt erkend, blijkt uit de tussenrapportage van de Minister niet
goed welke consequenties de wereldwijde strijd tegen de pandemie heeft
voor de prioriteiten zoals gesteld in de GBVS. De leden van de SP-fractie
vragen de Minister daar alsnog op in te gaan. In welke mate zijn de
prioriteiten in de GBVS verschoven of is daar in het geheel geen sprake
van? Als daar geen sprake van is, waarom dan niet?
41. Antwoord van kabinet
U bent schriftelijk geïnformeerd over de directe gevolgen van
COVID-19 op uitzendingen en inzet in het buitenland op 13 maart
2020 (Kamerstukken 29 521 en 25 295, nr. 402) en 24 maart 2020
(Kamerstukken 29 521 en 25 295, nr. 404). Op 15 mei jl. bent u
daarnaast geïnformeerd over de gevolgen COVID-19-uitbraak
voor Defensie (Kamerstukken 35 300 X en 25295, nr. 64) op
zowel de korte termijn als de langere termijn.
COVID-19 zal naar verwachting ook langere termijn consequenties hebben voor de mondiale geopolitieke verhoudingen.
Deze gevolgen zijn op dit moment nog niet op alle vlakken geheel
goed in te schatten en het bredere internationale veiligheidsbeleid. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken werkt, samen met
binnenlandse en buitenlandse partners waaronder EU en NAVO
(zie ook vraag 24), aan het in kaart brengen van de consequenties
op de langere termijn (>6 maanden). Ook laat het kabinet in deze
context binnen het Strategisch Onderzoeksprogramma
PROGRESS 2.0 van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en
Ministerie van Defensie vier onderzoeken uitvoeren naar de
geopolitieke gevolgen van COVID-19. De vier onderzoeken,
uitgevoerd door Clingendael en HCSS, gaan respectievelijk over
de geopolitieke gevolgen van COVID-19, de gevolgen voor de EU,
voor het multilaterale stelsel (NAVO, OVSE, VN) en de Europese
veiligheid. De onderzoeksrapporten zijn openbaar.
De 13 doelen zoals geschetst in de GBVS bieden, ook na de
COVID-19 uitbraak, de strategische kaders voor het Nederlandse
internationale veiligheidsinzet. Op basis van het beeld van
langere termijn implicaties zal het kabinet binnen deze strategische kaders bezien of en op welke wijze aanscherping van
onderliggend beleid nodig is. U wordt hierover dan in reguliere
rapportages nader geïnformeerd.
Bevordering van een op verdragen en afspraken gebaseerde internationale rechtsorde voor het borgen van territoriale integriteit en integriteit
van universele waarden zoals respect voor mensenrechten, democratie en
onafhankelijke rechtspraak, is een kerndoel van het Nederlands buitenlandbeleid. Dat schrijft de Minister in de tussenrapportage. Daar wordt
aan gekoppeld dat er momenteel sprake is van een verslechtering op dit
terrein, onder andere omdat grootmachten zich minder aan regels lijken te
(willen) houden. De leden van de SP-fractie vragen de Minister op dit punt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

28

een vergelijking te maken tussen de VS enerzijds en China anderzijds. In
welke mate zijn deze grootmachten geïnteresseerd in en houden zij zich
de afgelopen jaren aan een op verdragen en afspraken gebaseerde
internationale rechtsorde?
42. Antwoord van kabinet
Het trans-Atlantische bondgenootschap heeft aan basis gestaan
van de multilaterale samenwerking zoals we die nu kennen. Op
terreinen is de multilaterale samenwerking met de VS hecht:
denk bijvoorbeeld aan het aankaarten van de mensenrechtensituatie in Xinjiang. Ook wordt er geregeld afgestemd bij kandidaturen, hervormingen e.d. Tegelijkertijd is de houding van de VS
t.a.v. multilaterale samenwerking en organisaties de afgelopen
jaren kritischer geworden. Zo stapte de VS uit de VN-mensenrechtenraad, is het bezig zich uit het klimaatakkoord van Parijs te
trekken, heeft het recent aangekondigd de banden met de WHO
te willen verbreken en heeft het additionele maatregelen tegen
medewerkers van het Internationale Strafhof aangekondigd. Ook
op gebied van ontwapening heeft de VS zich uit akkoorden
teruggetrokken. Omdat Rusland met de ontwikkeling en
plaatsing van de grond gelanceerde SSC-8 systemen het
INF-verdrag schond, heeft het kabinet begrip voor het VS-besluit
met oog op gedragingen van Rusland. In het geval van de
aankondiging om uit het Open Skies verdrag te stappen, deelt het
kabinet de zorgen van de VS maar is het van mening dat er
andere, betere methoden voorhanden waren om deze zorgen te
adresseren dan terugtrekking.
Tegelijkertijd is de VS de grootste financier van de VN en neemt
de VS, in het bijzonder op veiligheidsterrein, nog altijd veel
verantwoordelijkheid bij internationale samenwerking; zie
bijvoorbeeld de Amerikaanse rol bij de strijd tegen ISIS of de
grote Amerikaanse bijdragen aan de NAVO en Europese
veiligheid. Nederland zal daarom blijven investeren in het
vergroten van de multilaterale samenwerking met de VS. Daarbij
is ook ruimte om de VS aan te spreken als stappen gezet worden
waar Nederland het niet mee eens is, zoals bijvoorbeeld de
hierboven al genoemde executive order t.a.v. het Internationale
Strafhof.
China draagt uit dat het een groot voorstander is van multilateralisme en investeert in zijn presentie en invloed in internationale
organisaties. Dat uit zich onder meer in een stijging van financiële contributies en de verwerving van topfuncties bij de VN.
Hierbij moet wel worden aangetekend dat China een multilateraal
stelsel nastreeft dat past bij de Chinese belangen en zienswijzen.
Concreet betekent dit dat China geen voorstander is van een VN
die zich kritisch uitlaten over mensenrechten (waarvan China
tegelijk probeert het principe van universaliteit te ondermijnen),
China profiteert van de vrijhandel binnen de WTO maar vasthoudt
aan de eigen status van ontwikkelingsland, en uitspraken van een
internationaal tribunaal over juridische geschillen in de Zuid
Chinese Zee naast zich neerlegt. Hier staat tegenover dat China
het klimaatakkoord van Parijs ondertekend heeft en van de P-5
leden de meeste VN-peacekeepers levert.
De groeiende spanningen tussen de VS en China zorgen ervoor
dat multilaterale organisaties gepolitiseerd raken (zoals bij de
WHO) of minder goed functioneren. Dat laatste is zichtbaar bij
het verdiepen van de patstellingen in de VN Veiligheidsraad,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

29

bijvoorbeeld waar het gaat om de poging om te komen tot een
resolutie ter ondersteuning van het door de SGVN bepleite
wereldwijde staakt-het-vuren, en de Russische obstructie die het
onmogelijk maakt om tot een VNVR-veroordeling van het gebruik
van chemische wapens in Syrië te komen.
Nederland en de EU zijn een groot voorstander van een goed
functionerend multilateraal stelstel en een sterke internationale
rechtsorde, en ondersteunen het werk van de VN in politieke en
financiële zin.
De leden van de SP-fractie begrijpen de zorgen van de Minister over de
opstelling van Rusland en China in de internationale arena. Terecht is daar
ruime aandacht voor in de GBVS. Wat deze leden niet goed begrijpen, is
waarom de zorgen over deze (regionale) grootmachten niet aangevuld
worden met zorgen over de internationale opstelling van de VS, onder
andere wat betreft het respect voor internationaal recht, (ontwapenings)verdragen en wapenhandel, als ook de meer en meer radicale, unilaterale
standpunten die bijvoorbeeld ingenomen worden met betrekking tot het
conflict met Iran en de opstelling van Israël. De Kamer heeft recent
specifieke strategieën van het kabinet ontvangen over zowel China als
Rusland. Deze leden vinden dat het de hoogste tijd is voor een vergelijkbare strategie, maar dan over de VS. Wil de Minister die opstellen? Als
de Minister dat niet wil, kan dan uitgelegd worden waarom niet, waarom
de huidige opstelling van de VS een dergelijke strategie niet waard zou
zijn?
43. Antwoord van kabinet
De Verenigde Staten is voor Nederland de belangrijkste
niet-Europese bondgenoot. De Trans-Atlantische band is
gebaseerd op waarden en normen en intensieve veiligheidssamenwerking alsmede nauwe verwevenheid van onze economieën.
Trans-Atlantische samenwerking is ook noodzakelijk om de
belangrijkste geopolitieke uitdagingen van dit moment het hoofd
te kunnen bieden. Europa en de VS hebben elkaar hierbij nodig.
De Nederlandse inzet is erop gericht om de samenwerking met de
VS verder te verdiepen, waarbij ook gelegenheid is om met elkaar
te kunnen spreken over onderwerpen waarop verschil van inzicht
bestaat.
Een VS-strategie is niet voorzien. Voor het VS-beleid verwijs ik u
naar de Kamerbrief over de Trans-Atlantische betrekkingen van
medio vorig jaar8.
De Minister gaat in op de resultaten op het gebied van terroristische
dreigingen, waar enig succes geboekt lijkt te zijn. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid heeft het dreigingsniveau van
aanslagen in Nederland vorig jaar verlaagd, alhoewel een aanslag in
Nederland «voorstelbaar» blijft. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister uit te zoomen en de huidige terroristische dreiging vanuit
jihadistische hoek te vergelijken met die van twintig jaar geleden. Klopt
het dat ondanks de recente verlaging van de dreiging, de dreiging van
aanslagen van jihadisten nog altijd veel hoger is dan twee decennia
terug? Hoe verklaart de Minister dat? Is de Minister van oordeel dat
zonder bijna twee decennia aan westerse militaire interventies in het
Midden-Oosten deze dreiging nog (veel) hoger zou zijn geweest? Kan dat
antwoord toegelicht worden?

8

Kamerstuk 31 985, nr. 57

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

30

44. Antwoord van kabinet
De Global Terrorism Database (GTD), een openbare database die
sinds 1970 terroristische gebeurtenissen in de wereld optekent9,
registreerde vanaf 2004 een significante stijging in terroristische
aanslagen: van een duizendtal in 2004 tot bijna 17.000 in 2014.
De regio’s die het hardst werden getroffen betroffen Zuidoost
Azië, het Midden-Oosten en Noord-Afrika: ruim 70% van de
aanslagen vond over die periode daar plaats. De sterkste procentuele stijging registreert GTD echter in Sub Sahara Afrika: in
2004 vond 3% van het totaal aantal aanslagen daar plaats. In
2014 was dat gestegen tot maar liefst 16%. Hoewel het aantal
dodelijke aanslagen in Noord-Amerika en Europa in 2015 sterk
steeg, vielen de meeste doden van terroristisch geweld te
betreuren in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Nigeria, Irak en Syrië.
Het is vrijwel onmogelijk om (de dreiging van) gewelddadig
extremisme en terrorisme toe te schrijven aan één oorzaak. Een
direct verband tussen militaire interventies en de terroristische
dreiging is dan ook niet te leggen. Een conclusie van een
onderzoek uit 2017 van Meagan Smith en Sean M. Zeigler, dat
met steun van de Carnegie Corporation of New York tot stand
kwam, is wel dat terroristische aanslagen veelal plaatsvinden in
landen waar sprake is van een opstand en/of gewapend conflict.
Terrorisme wordt daarbij volgens dit onderzoek vaak ingezet als
tactisch wapen. Landen met zwakke instituties, waardoor de
centrale overheid nauwelijks tot geen effectieve controle over
het eigen grondgebied uitoefent, mensenrechten niet worden
gerespecteerd en weinig tot geen economisch perspectief
bestaat, zijn hier volgens de auteurs het meest gevoelig voor.
Hierbij verwijzen zij ook naar soortgelijke onderzoeken van o.a.
Rand Corporation.
Dankzij de inzet van de anti-ISIS coalitie is ISIS inmiddels
territoriaal verslagen. Maar tegelijkertijd moet worden vastgesteld dat ISIS nog geenszins is verdwenen en opereert nu
ondergronds. Het kabinet blijft daarom inzetten op een geïntegreerde benadering, waarbij militaire, diplomatieke en
OS-middelen gezamenlijk worden ingezet om veiligheid en
stabiliteit te bevorderen.
De Minister schrijft dat Rusland op een aantal gebieden een voorsprong
heeft genomen op de NAVO. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister dit toe te lichten. Kan de Minister ook de gebieden noemen waar
de NAVO een voorsprong heeft op Rusland? Kan daarbij ook ingegaan
worden op de defensiebudgetten? Klopt het dat de NAVO-voorsprong op
Rusland een veel breder terrein betreft dan andersom?
45. Antwoord van kabinet
De afgelopen jaren heeft de Russische Federatie sterk geïnvesteerd in modernisering van haar krijgsmacht. In 2019 vormden de
defensieuitgaven 3.9% van het Russische BNP. Daarmee geeft
Rusland in relatieve termen veel meer uit dan de 2% die Bondgenoten met elkaar afspraken op de top in Wales. In absolute
termen geeft de NAVO meer uit aan defensie dan de Russische
Federatie en beschikt over een sterkere en meer diverse defence
and deterrence posture.

9

http://www.start.umd.edu/gtd/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

31

Ook de MIVD uit in haar jaarverslag van 30 april 2020 haar
zorgen over de toenemende militaire dreiging die uitgaat van
Rusland als gevolg van een sterk groeiend militair vermogen.
Regionaal, primair (maar niet uitsluitend) in de Baltische
Zee-regio, beschikt Rusland in ieder geval initieel over een
conventioneel en (sub-strategisch) nucleair overwicht. Rusland is
in staat vrijwel zonder voorwaarschuwing een militaire operatie
met beperkte geografische doelstellingen tegen NAVO te initiëren
en in eerste instantie succesvol te beëindigen. Rusland beschikt
over een razendsnel besluitvormingsproces, zeer snel inzetbare
eenheden, offensieve lange-afstand precisiegeleide dual capable
wapensystemen (die zowel een conventionele als nucleaire lading
kunnen vervoeren) en het vermogen voor langere tijd operatiegebieden af te sluiten (A2AD-environment). Rusland heeft in die
gebieden het militaire, en daarmee ook in het politieke, domein
strategisch initiatief doordat het beschikt over meer middelen en
een grotere variëteit aan inzetopties.
Ook heeft de MIVD in 2019 onderzoek verricht naar de ontwikkeling en productie van wapensystemen, het wetenschappelijke
onderzoek naar relevante militaire technologieën en de proliferatie van wapensystemen naar (potentiële) inzetgebieden van de
Nederlandse krijgsmacht. De Russische Federatie richt zich al
geruime tijd op de (door-) ontwikkeling van hoogwaardige
wapensystemen op land, zee, lucht, ruimte en in het cyberdomein. Vooral op het gebied van ballistische raketten, kruisvluchtwapens, hypersone wapens, luchtverdedigingssystemen,
antisatellietwapens en elektronische oorlogvoering zetten de
Russen forse stappen. In het bijzonder de Russische ontwikkeling
en opstelling van het (dual capable) SSC-8 grondgelanceerde
kruisvluchtwapen heeft de Europese veiligheidsomgeving
verslechterd, en heeft geleid tot de ondergang van het INF-verdrag. Al deze wapensystemen worden ontwikkeld met het
specifieke oogmerk de westerse manier van oorlog voeren te
verstoren en zo de (gepercipieerde) westerse dreiging te
mitigeren.
In de tussenrapportage wordt opgemerkt dat de digitale dreiging tegen de
Nederlandse vitale belangen is toegenomen. De leden van de SP-fractie
hebben hier grote zorgen over. Zij steunen daarom de inzet om te komen
tot heldere internationale afspraken over de toepassing van het internationaal recht in het cyberdomein. Zij vragen de Minister de voortgang op
dit terrein de afgelopen jaren te schetsen. Deze leden vinden het in deze
discussie wel erg problematisch dat uit nieuwsberichten blijkt dat
Nederland zelf ook actief digitale aanvallen lijkt uit te voeren, bijvoorbeeld
gericht tegen het nucleaire programma van Iran, maar dat de Minister hier
geen openheid over geeft. Deze leden vragen van de Minister de garantie
dat Nederland zich in het cyberdomein strikt houdt aan de grenzen van
het internationaal recht. Kan de Minister die garantie geven? Kan de
Minister in dit kader nu wel aangeven in hoeverre de Stuxnet-aanval op
het nucleaire programma van Iran in lijn met het internationaal recht was?
46. Antwoord van kabinet
Voor de visie van het kabinet op de manier waarop het internationaal recht wordt toegepast in het cyberdomein verwijs ik naar
mijn brief aan uw Kamer van 5 juli 2019 (Kamerstukken 33 694
en 26 643, nr. 47). De juridische kwalificatie van individuele
incidenten of scenario’s vereist een zorgvuldige beoordeling van
alle relevante omstandigheden van het geval. Gezien de aard van
het werk en de werkwijze van de AIVD en vanwege de wettelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

32

plicht tot bescherming van bronnen, kan ik geen uitspraak doen
over de juridische kwalificatie van deze specifieke casus. In
voorkomende gevallen dat de Kamer geïnformeerd dient te
worden, zal dit via de geëigende kanalen worden gedaan.
De leden van de SP-fractie zijn bekend met de problemen van attributie
van cyberaanvallen. Deze leden vragen de Minister aan te geven in
hoeverre Nederland nu in staat is vast te stellen wie de afzender is van
specifieke cyberaanvallen gericht op Nederland. Kan de Minister een
aantal concrete voorbeelden geven van cyberaanvallen op Nederland
waarvan de dader is vastgesteld?
47. Antwoord van kabinet
Zoals beschreven in het Cybersecurity Beeld Nederland is het
vaststellen van de actor achter een digitale aanval, oftewel
technische attributie, uiterst complex. Om deze reden heeft dit
kabinet geïnvesteerd in de capaciteit van de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten. Het aanwijzen van de verantwoordelijke
dader is een nationale bevoegdheid waar een kabinetsbesluit aan
ten grondslag ligt waarin meerdere factoren, waaronder de
impact op de nationale veiligheid en mogelijk geopolitieke
gevolgen, in overweging worden genomen. Het ligt daardoor niet
voor de hand dat het kabinet zomaar hierover naar buiten treedt.
In bepaalde gevallen zal dit wel gebeuren.
Zo heeft Nederland op 20 februari jl., samen met andere landen,
verklaard de Russische militaire inlichtingendienst, de GROe,
verantwoordelijk te houden voor de grootschalige cyberoperaties
gericht tegen Georgië die op 28 oktober 2019 plaatsvonden. Het
kabinet heeft voorts in de Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS), de Nederlandse Cybersecurity Agenda
(NCSA) en de Defensie Cyber Strategie aangegeven verder in te
zetten op het verbeteren van de eigen attributiecapaciteit. Zo
heeft MIVD-inlichtingenonderzoek in 2019 diverse cyberspionage
en sabotageactiviteiten alsmede informatieoperaties onderkend
gericht tegen Nederland, andere westerse landen en bondgenootschappelijke belangen. Een actief politiek attributiebeleid draagt
bij aan het afschrikkend vermogen en het minder aantrekkelijk
maken van Nederland als doelwit van cyberoperaties.
Rusland en China zien een noodzaak voor een nieuw verdrag inzake
internationale veiligheid in cyberspace, staat in de tussenrapportage. De
Minister is hier kritisch op. De leden van de SP-fractie vragen de Minister
deze kritiek concreet te maken. Waaruit blijkt dat in het Chinees-Russische
voorstel de verworvenheden onder het huidige internationaal recht teniet
kunnen worden gedaan, zoals de Minister vreest? Hoe reageren beide
landen als ze hierop aangesproken worden?
48. Antwoord van kabinet
Momenteel zijn het vooral Rusland, China en hun medestanders
die de noodzaak zien voor een nieuw verdrag. Hun doelstelling is
om hiermee een centralere rol voor overheden bij het toezicht op
het internet te verwerven. Het starten van lange, slepende
verdragsonderhandelingen creëert niet alleen meer rechtsonzekerheid in vergelijking tot de huidige situatie maar er is bovendien een reëel risico dat de verworvenheden onder het huidige
internationaal recht te niet worden gedaan. Verdragen zoals het
VN Handvest en de Verdragen van Genève hebben een zogeheten
universeel karakter, bijna alle staten zijn partij bij deze verdragen
waardoor het toepassingsbereik groot is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

33

Daarnaast heeft een belangrijk deel van het bestaand internationaal recht de status van gewoonterecht. Gewoonterecht is van
toepassing ongeacht of een Staat partij is bij een specifiek
verdrag. Een nieuw verdrag zal niet meteen een universeel
karakter hebben, want de kans dat alle VN-lidstaten zich hierbij
aan zullen sluiten is klein. Hierdoor ontstaat een risico op
fragmentatie van internationaal recht. Een nieuw verdrag met
nieuwe internationaalrechtelijke regels zal ook niet automatisch
de status hebben van gewoonterecht. Het bestaande internationaal recht voorziet tevens in nieuwe (technologische) ontwikkelingen en kan aldus worden geïnterpreteerd in het licht hiervan.
Staten dienen zich uit te spreken over een dergelijke interpretatie. Nederland ziet op dit moment geen noodzaak voor een
verdrag en richt zich dan ook op verduidelijking van de
toepassing en betere naleving van het bestaand normatief kader.
De tussenrapportage gaat ook in op desinformatie en desinformatiecampagnes, zonder deze begrippen te verduidelijken. De leden van de
SP-fractie vragen de Minister deze termen helder te definiëren. Welke
definities worden hiervoor gebruikt? Welke staten voeren desinformatiecampagnes gericht op Nederland of hebben dat in het recente verleden
gedaan?
49. Antwoord van kabinet
Desinformatie is het doelbewust, veelal heimelijk, verspreiden
van misleidende informatie, met het doel om schade toe te
brengen aan het publieke debat, democratische processen, de
open economie en nationale veiligheid. Desinformatie hoeft niet
altijd onjuiste informatie te bevatten. Het kan een combinatie zijn
van feitelijke, onjuiste of deels onjuiste informatie, maar altijd
met de intentie om te misleiden en te schaden. Door de intentie
om schade aan de belangen van de samenleving te berokkenen,
onderscheidt het zich van misleidende reclame, misinformatie,
satire of parodie.
Desinformatiecampagnes zijn georganiseerde inzet en verspreiding van desinformatie, doorgaans politiek gemotiveerd met het
doel de samenleving te ondermijnen of destabiliseren, of de staat
en autoriteiten te delegitimeren. Desinformatiecampagnes
kunnen onderdeel zijn van heimelijke politieke beïnvloeding door
statelijke actoren.
Zoals gemeld in de Kamerbrief van 18 oktober jl. en in het AIVD
jaarverslag 2019, is sprake van voortdurende (online) Russische
beïnvloedingsactiviteiten op West-Europese sociale media. In de
afgelopen periode wordt hiervoor ook de uitbraak van COVID-19
aangegrepen. De AIVD kan bevestigen dat de Russische narratieven, waarin de nadruk wordt gelegd op vermeende Europese
verdeeldheid en gebrek aan onderlinge solidariteit tussen landen
in West-Europa op het gebied van COVID-19, ook in een aantal
Nederlandstalige sociale mediagroepen worden gedeeld. Het
bereik van deze berichten lijkt buiten deze groepen beperkt te
zijn in Nederlandse (sociale) media.
Nederland beoogt verbetering van de uitvoering van het Open Skiesverdrag, om de relevantie daarvan verder te vergroten. Dat stelt de
Minister. Dit vanwege zorgen of Rusland zich wel volledig aan de
bepalingen van het verdrag houdt. Ondertussen zijn er berichten dat de
VS het verdrag op gaat zeggen. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister hierop in te gaan. Is hij het met deze leden eens dat de VS het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

34

verdrag niet op zou moeten zeggen? Wat communiceert de Minister in de
richting van de VS? Kan de Minister de zorgen over eventuele Russische
schendingen van het verdrag concreet maken? Schendt Rusland het
verdrag? Zo ja, hoe doet het dat? Welke onderdelen van het verdrag zijn
geschonden? Is dit onafhankelijk vastgesteld? Zo ja, hoe is dat gebeurd?
50. Antwoord van kabinet
Nederland heeft meermaals bij de Amerikaanse administratie het
belang benadrukt dat het hecht aan het Open Skies verdrag, als
onderdeel van de Europese veiligheidsarchitectuur. Het kabinet
betreurt dan ook de Amerikaanse aankondiging het Open Skies
verdrag op te zeggen en heeft hierover met tien andere landen
een verklaring uitgebracht. Tegelijkertijd deelt het kabinet de
Amerikaanse zorgen over de wijze waarop Rusland het open
Skies verdrag toepast. Het gaat daarbij o.a. om beperkingen die
Rusland oplegt aan Open Skies-vluchten boven de enclave
Kaliningrad en het verbod op vluchten langs de RussischGeorgische grens. Nederland heeft Rusland daar ook meermaals
op aangesproken, zowel bilateraal, als in de Open Skies Consultative Commission (OSCC), waarin alle partijen bij het verdrag
zitting hebben. Het kabinet is van mening dat onenigheid over de
interpretatie of toepassing van het verdrag in daartoe bestemde
fora, met name de OSCC, besproken en opgelost dient te worden.
De VS heeft ook twijfels geuit over verlenging van het New STARTverdrag, dat op afzienbare tijd afloopt. De leden van de SP-fractie vragen
de Minister daar ook op in te gaan. Is de Minister het met deze leden eens
dat het belangrijk is ook dit verdrag te behouden? Hoe wordt daarop
ingezet?
51. Antwoord van kabinet
Nederland zet zich sterk in voor het behoud van het wapenbeheersingsverdrag New START, dat verifieerbare plafonds stelt aan
de strategische kernwapenarsenalen van Rusland en de VS en een
nucleaire wapenwedloop voorkomt. Het kabinet pleit hiervoor in
alle relevante gesprekken, zoals tijdens de NAVO Leaders»
Meeting in Londen in december 2019 en meest recentelijk tijdens
de RBZ met de Amerikaanse Secretary of State Mike Pompeo op
15 juni en tijdens de NAVO-bijeenkomst van defensieministers op
17 en 18 juni.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister tenslotte, in het bijzonder
nu de recente bijeenkomst van ondertekenaars van het NPV geen
doorgang kon vinden vanwege de verspreiding van het coronavirus, in te
gaan op kernontwapening, waar lidstaten van het NPV zich ook toe
verplichten. Ondanks deze verplichting blijven grootmachten massaal
investeren in nucleaire wapens. Onlangs werd bekend dat de VS
verantwoordelijk is voor bijna de helft van de 73 miljard dollar die
afgelopen jaar is geïnvesteerd in kernwapens. Kan de Minister hierop
reageren? Is de Minister het met deze leden eens dat dergelijke investeringen zich niet verhouden tot het NPV en, los daarvan, sowieso onwenselijk zijn? Zo nee, waarom niet? Kan de Minister ook reageren op het
nieuws dat de regering-Trump overlegd zou hebben over het uitvoeren
van een nieuwe kernproef? Wat klopt hiervan? Deelt de Minister de grote
zorgen van de SP-leden hierover?
52. Antwoord van kabinet
Het is de verantwoordelijkheid van de VS zelf als kernmacht om
haar nucleaire capaciteit veilig, beveiligd en effectief te houden.
Mede in reactie op de grootschalige Russische investeringen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

35

nieuwe nucleaire capaciteiten voelt de VS zich ook genoodzaakt
het eigen arsenaal te moderniseren. Dit botst niet met Artikel VI
van het Non-Proliferatieverdrag, dat geen eenzijdige nucleaire
ontwapening afdwingt of kernwapenstaten verbiedt hun capaciteiten aan te passen op hun veiligheidsomgeving tijdens het
ontwapeningsproces. Nederland zet zich ervoor in om dit
ontwapeningsproces op gang te houden en ook de Toetsingsconferentie zo snel mogelijk alsnog te laten plaatsvinden.
President Trump heeft publiekelijk aangegeven dat deze investeringen inderdaad zeer kostbaar zijn. Dat geldt ook zeker voor de
Russische en Chinese investeringen in hun nucleaire arsenalen.
Het kabinet hoopt dat naast het veiligheidsaspect, ook deze
financiële afwegingen uiteindelijk een extra impuls vormen voor
alle kernwapenstaten voor verdere wapenbeheersing en
ontwapening.
Verder blijft het kabinet een voorvechter van de inwerkingtreding
van het kernstopverdrag, dat kernproeven verbiedt. In september
2019 hield de Minister van Buitenlandse Zaken bij de Artikel
XIV-conferentie, welke als doel had om de inwerkingtreding van
het kernstopverdrag te bespoedigen, een toespraak over het
belang van dit verdrag, het internationale toezichtsysteem op
kernproeven en het moratorium op kernproeven. Ook met een
toespraak bij de ontwapeningsconferentie in Geneve onderstreepte de Minister het belang van de inwerkingtreding van het
verdrag. Verder is de inwerkingtreding regelmatig onderwerp van
gesprek tijdens formele en informele internationale bijeenkomsten op het gebied van ontwapening en wapenbeheersing.
De VS heeft dit verdrag ondertekend. Nederland dringt samen
met andere gelijkgezinden landen regelmatig aan op ratificatie
van dit verdrag door de VS en andere landen zoals China. Hun
ratificatie is vereist voor de inwerkingtreding van het verdrag.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de Kamerbrief over de Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie.
De leden van de PvdA-fractie vinden het zorgelijk dat waar in de GBVS uit
2018 human security een centrale positie innam, nu state security centraal
wordt gesteld. Vanwaar die verschuiving naar state security? Kan de
Minister dat toelichten? Welke rol speelt human security binnen de GBVS?
De voornoemde leden zijn van mening dat de veiligheid van mensen het
fundament vormt voor internationale vrede en veiligheid, is het kabinet
het hiermee eens? Zo ja, hoe zal dit worden meegenomen in het
buitenland- en veiligheidsbeleid? En hoe wordt human security meegenomen bij het inrichten van missies? Kan worden toegelicht hoe ervoor
zal worden gezorgd dat human security centraal blijft spelen in het
buitenland- en veiligheidsbeleid?
53. Antwoord van kabinet
Zie het antwoord op vraag 28.
De tussenrapportage besteedt weinig aandacht aan ontwapening. De
leden van de PvdA-fractie vinden het zeer verontrustend zeker nu er
sprake is van (mogelijk) nieuwe testen met kernwapens door NAVOlidstaten. Kan de Minister toelichten waarom er in de rapportage niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

36

actiever wordt ingezet op nucleaire ontwapening? Waarom worden geen
stappen voorgesteld om een nationaal plan voor ontwapening te
ontwikkelen en uit te voeren?
54. Antwoord van kabinet
De Nederlandse inzet op ontwapening is nog altijd even sterk en
krijgt vorm door het werken met coalities zoals het Non-Proliferation and Disarmament Initiative (NPDI), het Stepping Stones
initiatief en de EU. Er lopen hiertoe trajecten ten aanzien van het
kernstopverdrag, het splijtstofstopverdrag, het weer op gang
krijgen van de Conference on Disarmament in Geneve, Creating
the Environment for Nuclear Disarmament en verificatie van
ontwapening. Deze zijn er allen op gericht om de implementatie
van artikel VI van het Non-Proliferatieverdrag (NPV) te bevorderen. Daarnaast heeft Nederland een leiderschapsrol in de
huidige toetsingscyclus van het NPV. Deze multilaterale inzet
wordt het meest effectief geacht.
De leden van de PvdA-fractie zouden graag een toelichting krijgen op de
omvang van de afspraak met de NAVO om prioriteit te geven aan
investeringen in extra F-35-jachtvliegtuigen, en dat het kabinet op dit
moment heeft geïnvesteerd in onder andere een deel van de extra F-35
jachtvliegtuigen. Wat is concreet toegezegd aan de NAVO? Hoe draagt dit
bij aan de invulling van de 2% norm die is NAVO verband is afgesproken?
Welke additionele investeringen zijn nog nodig om aan de overige
prioriteiten uit het Nationaal Plan te voldoen? En op welk terrein liggen
deze additionele investeringen?
55. Antwoord van kabinet
De NAVO stelt op basis van een analyse van de veiligheidssituatie
doelstellingen op voor capaciteiten die nodig zijn om de
gezamenlijke veiligheid te beschermen. Deze capaciteitendoelstellingen worden verdeeld onder de bondgenoten, en ook
Nederland heeft deze geaccepteerd.
Met het nationaal plan heeft het kabinet de politieke intentie
uitgesproken om structureel te investeren in een aantal prioritaire capaciteiten die aansluiten bij de capaciteitendoelstellingen
van de NAVO. Met de extra middelen die het kabinet heeft
vrijgemaakt kan een deel van de prioriteiten uit het nationaal
plan worden ingevuld. Op dit moment geeft Nederland dus geen
invulling aan het gehele nationaal plan.
Additionele investeringen zijn nodig om onder meer het derde
squadron F-35»s volledig te vullen, voor de prioritaire capaciteitsdoelstellingen met betrekking tot vuurkracht op land en op zee,
voor investeringen in special operations forces en in het cyber- en
informatiedomein. Overigens zou Nederland ook als het gehele
nationaal plan is ingevuld nog onvoldoende invulling geven aan
de overige capaciteitendoelstellingen.
De leden van de PvdA-fractie menen dat het hier vooral een constatering
betreft dat veel Nederlanders een zekere mate van nonchalance tonen
waar het bijvoorbeeld gaat om cyberbeveiliging en/ of de potentiële
risico’s van internet-of-things apparaten en het kabinet maatschappelijke
bewustwording als een belangrijke schakel ziet in het verhogen van de
weerbaarheid tegen conflictvoering in het civiele domein. Wat is het
concrete voorstel van het kabinet als het gaat om het vergroten van de
weerbaarheid van de Nederlandse samenleving en burgers zelf? Want
alleen het belang onderstrepen zal de maatschappelijke bewustwording

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

37

en de weerbaarheid niet direct vergroten. Gaat het kabinet net als de
genoemde andere Europese landen de bewustwording van burgers over
veiligheidsrisico’s en de rol die burgers en bedrijven kunnen spelen in
geval van crises, hoger op de agenda zetten? En op welke manier gaat het
kabinet hier dan invulling aan geven?
56. Antwoord van kabinet
De politie hanteert een brede bestrijdingsstrategie met publieke
en private partners in de aanpak van cybercrime, met naast
opsporing aandacht voor alternatieve interventies zoals preventie
en verstoring. Het handelen van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid is er onder andere op gericht om preventie te
versterken en de weerbaarheid van de samenleving te vergroten.
Dat gebeurt niet alleen met publieke organisaties maar ook met
private partijen, bijvoorbeeld zoals verenigd in het convenant
«Eerst checken, dan klikken». Het Ministerie van Justitie en
Veiligheid trekt hierin samen op met het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Eind 2019 en begin 2020 is door het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat, in nauwe samenwerking met het Ministerie
van Justitie en Veiligheid, de campagne «Doe je updates»
uitgevoerd. Het doel was om consumenten voor te lichten over de
noodzaak van het regelmatig updaten van slimme apparaten.
Deze updates beveiligen de meeste slimme apparaten. Consumenten zijn hier echter beperkt van op de hoogte. Het overbrengen van deze kennis is daarom van belang voor de digitale
weerbaarheid van burgers. De campagne is via online kanalen,
radiocommercials en muziekdiensten verspreid. Ook in de
toekomst blijven de Ministeries van Justitie & Veiligheid en
Economische Zaken & Klimaat samenwerken bij preventieactiviteiten gericht op het weerbaarder maken van burgers en
organisaties.
Op 16 april jl. is met de convenantspartijen in het kader van
COVID-19 aandacht geschonken aan voorkoming van slachtofferschap van cybercriminaliteit. Hier is specifiek aandacht gevraagd
voor phishing. In dit verband wijs ik graag ook op de website
www.veiliginternetten.nl. Hier is specifiek aandacht gevraagd
voor digitale veiligheid met betrekking tot COVID-19. Het Digital
Trust Center doet dit eveneens voor hun doelgroep, het bedrijfsleven. Daarnaast bespreken de verantwoordelijke teams van de
politie ten aanzien van cybercrime wekelijks de ontwikkelingen
om hier in de aanpak op in te spelen en in geval van aangifte
onderzoek naar te doen.
Ook vragen de leden van de PvdA-fractie aandacht voor de rol van
criminaliteit bij de verknoping met de buitenwereld ook hier speelt de
nauwe verwevenheid met de veiligheidsaanpak op nationaal niveau. De
afgelopen periode is duidelijk geworden dat bijvoorbeeld veel drugs
gerelateerde criminaliteit voor (potentieel) onveilige situaties zorgt. Gaat
het kabinet dit ook meenemen in een coherente strategiebepaling?
57. Antwoord van kabinet
Het kabinet is zich bewust van de relatie tussen grensoverschrijdende criminaliteit, waaronder de internationale drugshandel, en
veiligheid. Zo leidde Nederland in 2017 en 2018 een reeks
bijeenkomsten in het kader van het Global Counter Terrorism
Forum (GCTF) over de verbanden tussen georganiseerde misdaad
en terrorisme. Dit vanuit de gedachte dat terroristische groepen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

38

kunnen profiteren van criminele netwerken om aan wapens en
geld te komen, om zo hun terroristische activiteiten te kunnen
uitvoeren. De beleidsaanbevelingen die naar aanleiding van deze
expertbijeenkomsten zijn ontwikkeld vormen een belangrijke
basis voor landen om deze nexus tussen georganiseerde misdaad
en terrorisme aan te pakken en zijn ook meegenomen in Veiligheidsraadresolutie 2482. Door in samenwerking met de VN in het
buitenland trainingen voor lokale veiligheidsautoriteiten te
organiseren, spant Nederland zich in om deze beleidsaanbevelingen ook in de praktijk toe te passen.
Voorts wordt in de voorliggende tussenrapportage opvallend weinig
aandacht geschonken aan de positie van vrouwen in conflict en vredesprocessen. Waarom is niet gekozen voor een gendersensitief perspectief?
Kan de Minister dit toelichten en ingaan op de voortgang van VN
Resolutie 1325?
58. Antwoord van kabinet
De tussenrapportage over de voortgang van de implementatie
van de GBVS is – net als de GBVS zelf – opgesteld op basis van de
geïntegreerde benadering. Gender is één van de dwarsdoorsnijdende aspecten waarop de twee beleidsdocumenten zijn
gestoeld. Hier is onverkort aandacht voor.
Nederland voert op dit moment haar derde Nationaal Actieplan
(NAP) 1325 uit. In samenwerking met het maatschappelijk
middenveld en verschillende ministeries, waaronder het Ministerie van Defensie, wordt op dit moment het vierde NAP
opgesteld. Hierin zullen ook onderwerpen uit het GBVS worden
geadresseerd. Naast diplomatieke inzet in o.a. VN-verband, wordt
via steun aan partnerorganisaties bijgedragen aan de uitvoering
van de Vrouwen, Vrede en Veiligheidsagenda. Nederland zet
bijvoorbeeld ook specifiek in op het vergroten van het aantal
geüniformeerde vrouwen in VN vredesmissies, via het financieren
van trainingen en een bijdrage aan het Trust Fund van het Elsie
Initiative.
Tot slot hebben de leden van de PvdA-fractie vragen met betrekking tot de
samenhang tussen de beleidskaders. Hoe wordt deze samenhang
gewaarborgd? Hoe worden tegenstrijdigheden in het Nederlandse
buitenland- en veiligheidsbeleid voorkomen? Speelt het Ministerie van
Buitenlandse Zaken hier een coördinerende rol? Graag ontvangen deze
leden hierop een toelichting.
59. Antwoord van kabinet
Juist om tegenstrijdigheden in het Nederlandse buitenland- en
veiligheidsbeleid te voorkomen, zijn deze twee samengebracht
binnen de Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie. De
Minister van Buitenlandse Zaken speelt hier inderdaad een
coördinerende rol. Voor de coherentie met aanpalende beleidskaders (zoals de Defensienota en de later dit jaar te verschijnen
Defensievisie, de Buitenlandse Handel Ontwikkelingssamenwerking (BHOS) nota en Integrale Migratieagenda, alsook de
Nationale Veiligheid Strategie) die niet onder de verantwoordelijkheid van de Minister van Buitenlandse Zaken vallen, vindt
intensief overleg plaats op ambtelijk alsmede ministerieel niveau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

39

Inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de tussenrapportage over de Geïntegreerde
Buitenlands- en Veiligheidsstrategie. Zij hebben daar enkele vragen en
opmerkingen over.
Deze leden vinden dat de Minister terecht wijst op veranderende
geopolitieke verhoudingen dichter bij huis, zoals ook de spanningen
bínnen de EU zelf waarbij een aantal lidstaten het model van liberale
democratie ter discussie stelt en zich in toenemende mate op het oosten
oriënteert. Is de Minister het met deze leden eens dat niet alleen de
oriëntatie op het oosten daarbij een probleem is, maar zeker ook de
manier waarop de liberale democratie en de daarbij behorende rechtsstaat ter discussie worden gesteld? Ziet de Minister dat laatste, net als
deze leden, als een bedreiging voor de human security van Europese en
dus ook Nederlandse burgers op zichzelf? Zo ja, hoe voorziet de GBVS en
het daarbij behorende beleid in manieren om Europa en Nederland
hiertegen te beschermen?
60. Antwoord van kabinet
De erosie van de democratische rechtsstaat in de Europese Unie
is een aanhoudende zorg van het kabinet. Samen met gelijkgezinde lidstaten spant Nederland er zich daarom zowel in
bilateraal als Europees verband voor in om respect voor de
beginselen van rechtsstaat, democratie en grondrechten in alle
lidstaten te bevorderen. Deze beginselen zijn essentieel in een
vrije, weerbare en democratische samenleving. Als deze beginselen niet gerespecteerd worden, kan dat inderdaad een
bedreiging vormen voor de human security van Europese en
Nederlandse burgers. Voor het Nederlandse beleid t.a.v. de
bevordering van rechtsstatelijkheid binnen de EU verwijs ik u
naar onder meer de Staat van de Unie 2020, waarvoor het streven
is dat die u voor het hierover geplande Kamerdebat toekomt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie delen ook de zorgen die de
Minister uit over de NAVO. Is de Minister het met deze leden eens dat de
Turkse opstelling schadelijk is voor de NAVO? Zo nee, waarom niet? Zo ja,
op welke manier zoekt hij naar een oplossing hiervoor? Overigens vragen
deze leden zich af of NAVO-lidstaten geen democratische rechtsstaten
moeten zijn. Voldoet Turkije nog aan de kenmerken daarvan, een land dat
de meeste journalisten in de cel heeft? Op welke manieren kunnen
lidstaten die niet meer aan de toetredingsvoorwaarden voldoen, door de
overige lidstaten daaraan opnieuw gehouden worden? Hoe gaat de
Minister zich daarvoor inzetten?
61. Antwoord van kabinet
De NAVO is naast een militair bondgenootschap ook een
waardengemeenschap. Dat betekent ook dat bondgenoten elkaar
onderling kunnen aanspreken. Dat doen we als Nederland ook en
dat zullen we blijven doen wanneer we van mening zijn dat een
bondgenoot zich gedraagt op een manier die niet strookt met de
waarden van het bondgenootschap. Dat geldt ook in relatie tot
Turkije.
De leden van de ChristenUnie-fractie wijzen op de afhankelijkheid van met
name China voor wat betreft de productie van verschillende noodzakelijke
goederen zoals medische hulpmiddelen. De coronacrisis heeft deze
kwetsbaarheid als gevolg van die afhankelijkheid duidelijk blootgelegd.
Het kabinet zegt de ogen niet te sluiten voor de veiligheidsrisico’s die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

40

hiermee verbonden zijn. Het verbaast deze leden dat het kabinet in deze
situatie niettemin de positieve effecten van «wederzijdse afhankelijkheid
en vervlechting» benadrukt. Zij vragen de Minister daarom uit te leggen
hoe wederzijds de afhankelijkheid precies is, met name in de verhouding
van China tot Nederland.
62. Antwoord van kabinet
In het algemeen geldt dat het kabinet van mening is dat
Nederland als handelsland voor zijn welvaart groot belang heeft
bij een stabiele en open wereldeconomie. De vervlechting van de
Nederlandse economie met de Europese en mondiale economie
levert ons land veel inkomen en werkgelegenheid op. Leveringszekerheid is juist gebaat bij het open houden van de wereldeconomie, op medisch gebied en op andere gebieden. In een open
internationale handelseconomie is per definitie sprake van
wederzijdse handelsstromen en ontstaan mondiale waardeketens.
Dit maakt dat landen elkaar nodig hebben in internationale
handel. Verwevenheid van leveringsketens zorgt veelal voor
wederzijdse afhankelijkheden. Evenwichtige vervlechting,
economie en welvaart is op lange termijn ook van groot belang
voor (investeringen in) defensie en internationale samenwerking
op dit gebied. In het belang van diezelfde leveringszekerheid
moeten eenzijdige, strategische afhankelijkheden die leiden tot
structurele verstoring van dit open handelssysteem voorkomen
worden.
Het is nog te vroeg om te kunnen zeggen wat de definitieve
impact van COVID-19 is op de wereldhandel en het stelsel van
mondiale waardeketens. Een deel van de door het COVID-19
blootgelegde risico’s en kwetsbaarheden is het gevolg van het
just-in-time karakter van mondiale waardeketens. Eventuele
risico’s moeten gespecificeerd worden en proportioneel worden
geadresseerd. Het identificeren van risico’s en kwetsbaarheden in
mondiale waardeketens is enerzijds een verantwoordelijkheid van
de economie zelf respectievelijk van bedrijven. Anderzijds, daar
waar kwetsbaarheden raken aan publieke belangen, ontstaat een
gedeelde taak voor bedrijfsleven en overheid. Verder is het de
taak van de overheid om te zorgen voor een gelijk en stabiel
speelveld, nationaal, Europees en internationaal. In relatie tot
China en andere internationale handelspartners is de Europese
samenwerking respectievelijk de EU (interne markt, extern
handelsbeleid, breed buitenlands beleid) een belangrijke sleutel.
Zij wijzen er daarbij op dat de economie van China niet alleen onvergelijkbaar groter en invloedrijker is dan de Nederlandse, maar dat China
bovendien gekenmerkt wordt door een uitermate repressief systeem, dat
miljoenen van zijn eigen burgers onderdrukt en de waarde van mensenrechten wereldwijd ter discussie stelt. Is de Minister het met de leden van
de ChristenUnie-fractie eens dat de afhankelijkheid ongelijk is en dat dit
op zichzelf een veiligheidsrisico voor Nederland en zelfs Europa is? Is hij
het ook met deze leden eens dat economische en technologische
afhankelijkheid nu te groot is en dat een zekere mate van economische en
technologische ontkoppeling nu juist iets is om na te streven, in elk geval
ten opzichte van onze huidige situatie van afhankelijkheid?
63. Antwoord van kabinet
De EU kenmerkt China als een «systeemconcurrent». Omdat de
Chinese economie groot is en onderdeel is van belangrijke
internationale handelsstromen is het voor de economie en
welvaart van Nederland en de EU van groot belang goede en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

41

stabiele handelsbetrekkingen met China te hebben. Voorwaarde
daarvoor is een gelijk internationaal speelveld waar China
onderdeel van is. Daarbij mogen de ogen niet gesloten worden
voor repressie, onderdrukking en schending van mensenrechten
in China.
Het kabinet is geen voorstander van ontkoppeling. Wel zal ervoor
moeten gewaakt dat er geen eenzijdige afhankelijkheden
ontstaan die evenwichtige, open handelsrelaties en/of een open
politieke dialoog verstoren. Samenwerking met niet-Europese
bondgenoten en partners (o.m. de VS) is daarbij ook van groot
belang. Zie antwoord op vraag 62.
In de coronacrisis is de afhankelijkheid van China bloot komen te liggen
als gevolg van een virus dat zich onbedoeld wereldwijd heeft verspreid.
Houdt de Minister rekening met de mogelijkheid dat China ook wel eens
moedwillig van deze afhankelijkheid gebruik zou kunnen gaan maken,
omdat Nederland bijvoorbeeld China onwelgevallige onderwerpen zoals
mensenrechtenschendingen aan de orde stelt? Hoe bereidt de GBVS ons
op deze mogelijkheid voor?
64. Antwoord van kabinet
Het kabinet zet in op een brede, gebalanceerde relatie met China
waarbinnen het ook mogelijk is om te spreken over onderwerpen
waarover de visies verschillen, zoals mensenrechten. En
Nederland stelt de mensenrechten ook aan de orde (denk aan
Hong Kong, de positie van Oeigoeren, vrijheid van godsdienst)
Daarnaast is het van belang dat er geen eenzijdige afhankelijkheden ontstaan die evenwichtige, open handelsrelaties en/of een
open politieke dialoog verstoren. Het kabinet is dan ook van
mening dat de EU deze crisis moet aangrijpen om het systeem
van mondiale waardeketens toekomstbestendiger en robuuster te
maken en grotere strategische autonomie te bewerkstelligen.
Tegelijkertijd moet gewaakt worden voor een overreactie en
protectionisme overwegingen binnen en buiten de EU. Het GBVS
ondersteunt dit.
De leden van de ChristenUnie vragen zich af wat de Minister bedoelt met
«de politisering van de toepassing en samenwerking op gebied van
technologische vooruitgang». Noemt de Minister een verhoogde aandacht
voor het lange termijn veiligheidsbelang ten opzichte van korte termijn
economische belangen «politisering»? Begrijpt de Minister dat het voor
deze leden daarmee al duidelijk wordt hoe hij beide verschillende
belangen ten opzichte van elkaar waardeert? Is de Minister het met deze
leden eens dat het beter zou zijn de beide soorten belangen in neutralere
termen te schetsen om zo een objectievere afweging te kunnen maken?
Zo niet, waarom niet?
65. Antwoord van kabinet
Met «politisering» bedoelt het kabinet de verdergaande geopolitieke verschuiving richting een multipolaire wereld, met inbegrip
van de toegenomen spanningen tussen de VS en China, die zich
ook ontvouwt op het gebied van technologische ontwikkeling.
Een verhoogde aandacht voor het lange termijn veiligheidsbelang
ten opzichte van korte termijn economische belangen wordt
daarmee derhalve niet bedoeld. Het kabinet is voorstander van
een neutrale, objectieve analyse en afweging van eventuele
kansen en risico’s van toepassing en samenwerking op technologisch gebied, inclusief mogelijke verdergaande politisering
daarvan, zowel op economisch als op veiligheidsgebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

42

Tot slot hebben de leden van de fractie van de ChristenUnie nog een
vraag over het concept human security. Zij merken op dat dit concept, in
feite het belangrijkste overkoepelende strategische doel uit de GBVS, niet
meer genoemd wordt in de tussenrapportage. Zij vragen de Minister naar
de reden daarvoor. In verband met human security heeft de Kamer een bij
het notaoverleg over de GBVS ingediende motie aangenomen waarin
wordt gevraagd een strategie en bijpassend actieplan te ontwikkelen die
godsdienstvrijheid bevorderen (motie van het lid Voordewind c.s.,
Kamerstuk 33 694, nr. 13). Deze leden vragen zich af hoe het met de
uitvoering van de motie staat.
66. Antwoord van kabinet
Het kabinet zet zich onveranderd in voor het waarborgen van
human security. Zie hierover het antwoord op vraag 28.
Op het gebied van godsdienstvrijheid heeft Nederland conform de
moties van het lid Voordewind c.s. (Kamerstuk 33 694, nr. 13 en
Kamerstuk 34 775 V, nr. 29) de inzet op het recht op vrijheid van
religie en levensovertuiging geïntensiveerd. Middels een vergroting van de beleidsmatige en financiële inzet op dit terrein heeft
deze beleidsintensivering vorm gekregen. De financiële intensivering uit zich in de toebedeling van ruim 11 miljoen aan
projecten op het gebied van religie en levensovertuiging. Naast
de financiering van nieuwe projecten is een belangrijke component van deze intensivering de organisatie van de zevende
bijeenkomst van het Istanboel Proces, in de vorm van de «No
Tolerance for Intolerance» conferentie in Den Haag. Bovendien is
in september 2019, conform de wens van de kamer (Kamerstuk
35 000 V, nr. 26) de Speciaal Gezant voor Religie en Levensovertuiging, Jos Douma, aangesteld. De Speciaal Gezant zet in op, ten
eerste, het bevorderen van de beleidsprioriteit vrijheid van religie
en levensovertuiging, ten tweede, het verdiepen en verbreden van
de kennis van Buitenlandse Zaken; en ten derde kennisuitwisseling en netwerkopbouw met belanghebbenden in binnen- en
buitenland. Nederlandse aansluiting bij de in februari 2020
opgerichte International Religious Freedom Alliance is een van de
middelen ter investering in het internationale netwerk op het
terrein van religie en levensovertuiging. Bovendien zal Nederland
conform intensivering mensenrechtenbeleid extra aandacht
schenken aan de vrijheid van religie en levensovertuiging rondom
18 juni.
Inbreng van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS). Deze leden vinden de rapportage buitengewoon helder en
realistisch. Zij concluderen dat er reden bestaat tot optimisme, bijvoorbeeld inzake het militair verslaan van ISIS, maar dat vooral blijvende,
vastberaden inzet nodig is op de drie V’s van voorkomen, versterken en
verdedigen. De trend van een verslechterende Nederlandse veiligheidsomgeving heeft zich immers verder doorgezet.
De leden van de SGP-fractie zijn onder meer positief over de oprichting
van een extra ministeriële commissie Economie en Veiligheid (MCEV) ter
versterking van de economische veiligheid, en over de grote diplomatieke
inspanningen voor internationale afspraken over cyberveiligheid. Deze
leden moedigen het kabinet aan zich daar voortvarend voor te blijven
inzetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

43

Het kabinet heeft ervoor gekozen in de tussenrapportage niet nader in te
gaan op de COVID-19-crisis, met als reden dat de gevolgen daarvan nog
niet te overzien zijn. De leden van de SGP-fractie zouden echter toch graag
enige contouren geschetst zien van de wijze waarop deze gezondheidscrisis de uitvoering van de GBVS tot 2022 naar verwachting zal
beïnvloeden. Kan de Minister alsnog een toelichting geven op dit punt, zo
vragen deze leden?
67. Antwoord van kabinet
Zie het antwoord op vraag 41.
In de tussenrapportage wordt geconstateerd dat de digitale dreiging
vanuit onder meer Rusland en China tegen de Nederlandse vitale
belangen toenam. De leden van de SGP-fractie achten dit zeer zorgelijk.
Deze leden beamen dat samenwerking met China op basis van gedeelde
belangen wenselijk is: «open waar het kan». Beaamt de Minister echter
dat de komende jaren veel meer nadruk zal moeten liggen op het aspect
van «beschermen waar het moet»? Kan de Minister toelichten hoe de
«scherpere afweging tussen economie en veiligheid» concreet invulling
zal krijgen? Ook vragen de leden van de SGP-fractie hoe concreet gewerkt
zal worden aan het verkleinen van de afhankelijkheden China op terreinen
als medische- en informatietechnologie. Tot slot roepen deze leden het
kabinet op in de contacten met China ook nadrukkelijk op te blijven komen
voor de vrijheid en veiligheid van onder meer vervolgde of verdrukte
christenen.
68. Antwoord van kabinet
Een voortdurende, specifieke analyse van dreigingen resp.
economische veiligheidsrisico’s zal de basis zijn voor het toekomstige beleid van het kabinet. Proportionaliteit («open waar het
kan, beschermen waar het moet») zal daarbij leidend principe
blijven. Naarmate deze analyse specifieker is kan de afweging
tussen economie en veiligheid scherper worden gemaakt en
invulling krijgen. Daarbij dient gewaakt te worden voor een valse
tegenstelling tussen economie en veiligheid: economie dient de
veiligheid, en andersom. Het kabinet is van mening dat in het
belang van leveringszekerheid, ook op het gebied van medische
en informatietechnologie, eenzijdige (strategische) afhankelijkheden die leiden tot structurele verstoring van het open, internationale handelssysteem voorkomen moeten worden. Het is nog te
vroeg om te kunnen zeggen wat de definitieve impact van
COVID-19 daarop is. Eventuele risico’s moeten gespecificeerd
worden en proportioneel worden geadresseerd. Het kabinet zal in
de contacten met China blijven opkomen voor de vrijheid en
veiligheid van christelijke e.a. religieuze en levensbeschouwelijke
minderheden. Zie ook antwoorden op vragen 62, 63 en 64.
Cyberveiligheid speelt een grote en groeiende rol in het buitenland- en
veiligheidsbeleid. Dit aspect heeft raakvlakken met vele – zo niet alle –
resultaatgebieden en geografische regio’s. De leden van de SGP-fractie
achten het in dit licht terecht dat het kabinet inzet op diplomatie en
inlichtingen- en veiligheidsdiensten, en dat werk wordt gemaakt van een
grotere maatschappelijke weerbaarheid en bewustwording bij burgers
inzake digitalisering. Blijft het kabinet in dit licht tevens waar nodig (fors)
investeren in de slagkracht van onder meer het Defensie Cybercommando? Ziet de Minister, in navolging van de MCEV, het nut en de
noodzaak van oprichting van een extra ministeriële commissie ter
versterking van de digitale veiligheid, zo vragen de leden van de
SGP-fractie? Zo nee, waarom niet? Deze leden menen dat een dergelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

44

commissie kan bijdragen aan een effectieve en efficiënte centrale regie
inzake digitalisering en digitale veiligheid. Dergelijke regie is van cruciaal
belang.
69. Antwoord van kabinet
Bij het aantreden van dit kabinet is er fors geïnvesteerd in de
gehele cyberketen, waaronder in de digitale slagkracht bij
Defensie. Een groot deel van dit geld is terechtgekomen bij het
Defensie Cyber Commando (DCC). Het doel van deze investering
was tweeledig: enerzijds om het militaire vermogen in het
digitale domein te vergroten, anderzijds om daarmee bij te
dragen aan afschrikking in het digitale domein. Ook de komende
periode zal het kabinet hierop blijven inzetten.
Digitale veiligheid moet geborgd zijn binnen elk domein en een
centraal onderdeel worden van de reguliere beveiligingsstructuur.
De verschillende betrokken departementen moeten samen, maar
vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid met deze opgave
aan de slag. De Minister van Justitie en Veiligheid is hiervoor
coördinerend bewindspersoon. Daarbij moet er wel worden
gewaakt voor een te versnipperde aanpak en wordt binnen de
huidige kaders zoveel als mogelijk samengebracht. Dit is onder
meer uiteengezet in de kabinetsreactie op het WRR-rapport
«Voorbereiden op digitale ontwrichting» (Kamerstukken 26 643
en 30821, nr. 673). Bij de Kamerbrief met de beleidsreactie op het
CSNB2020 en de voortgangsrapportage NCSA informeert de
Minister van Justitie en Veiligheid over de tijdlijn en de gewenste
opbrengst.
Uit de tussenrapportage doemt het beeld op van een NAVO die onmisbaar
is maar helaas ook in een ernstige crisis verkeert. Veelzeggend genoeg
heeft Rusland, dat sinds 2008 de krijgsmacht ingrijpend moderniseert en
reorganiseert, op een aantal gebieden een voorsprong genomen op de
NAVO. Nederland is hier mede debet aan. Zoals de Tussenrapportage
stelt: Nederland is onvoldoende in staat om invulling te geven aan de
afspraken die nodig zijn om de verdediging en de afschrikkende werking
van de NAVO te continueren. Nederland blijft achter op de kernverantwoordelijkheden die van NAVO-bondgenoten worden verwacht op het
vlak van cash, capabilities en contributions. De leden van de SGP-fractie
vinden deze situatie onwenselijk en onverantwoord. Welke inspanningen
gaat de Minister leveren en welke (extra) investeringen gaat het kabinet
doen om te zorgen dat Nederland in de komende jaren wél aan de
kernverantwoordelijkheden voldoet? Juist in het licht van geostrategische
rivaliteit tussen grootmachten, strategische stabiliteit en de druk op
internationale (CBRN-) verdragen, is inzet op een krachtige NAVO van
levensbelang.
70. Antwoord van kabinet
Het kabinet deelt de zorgen over de verslechterde internationale
veiligheidssituatie. Die maakt de noodzaak van investeren in
Defensie (en daarmee in onze betrouwbaarheid als bondgenoot)
onverminderd groot. Het kabinet zet een belangrijke eerste stap
op weg naar herstel en vernieuwing van de krijgsmacht, onder
meer met een structurele investering van 1,5 miljard extra per
jaar. Die eerste stap is echter niet genoeg om invulling te geven
aan alle afspraken met onze bondgenoten om onze gezamenlijke
veiligheid te beschermen.
Een mogelijke extra vervolgstap tijdens deze kabinetsperiode
wordt integraal, op de daartoe geëigende momenten, bekeken in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

45

het licht van de ontwikkeling van de veiligheidssituatie, de
Rijksbrede prioriteiten en binnen de afgesproken budgettaire
kaders.
De leden van de SGP-fractie constateren dat het kabinet prioriteit wil
geven aan «een Europa dat meer verantwoordelijkheid neemt voor de
eigen veiligheid». Inderdaad is van belang dat Europese landen hun
verantwoordelijkheid nemen, en in het kader van «strategische soevereiniteit» onafhankelijker worden van de veiligheidsinspanningen van onze
Amerikaanse bondgenoten. Deze leden benadrukken dat het hierbij
primair moet gaan om herstel van de stabiliteit en de slagkracht van de
NAVO. Onder die voorwaarde en met dat doel kunnen vormen van
EU-defensiesamenwerking toegevoegde waarde hebben. Deze leden
delen de wens van het kabinet dat de EU meer strategisch en eensgezind
op het wereldtoneel opereert. Zij blijven echter wijzen op de onopgeefbaarheid van de nationale soevereiniteit als basis van internationale en
Europese samenwerking. Wil de Minister binnen de kaders van de
staatssoevereiniteit werk (blijven) maken van samenwerking en slagkracht
in het Europese buitenlandbeleid?
71. Antwoord van kabinet
In het kader van een Europa dat meer verantwoordelijkheid gaat
nemen voor de eigen veiligheid streeft het kabinet naar een
evenwichtiger bijdrage aan de NAVO van de EU-lidstaten die ook
lid zijn van het bondgenootschap én naar een sterker operationeel optreden van de EU, waar de belangen en veiligheid van
de EU-lidstaten in het geding zijn. De NAVO is en blijft de
hoeksteen van het Nederlandse collectieve veiligheidsbeleid,
maar de geopolitieke context en de diversiteit aan dreigingen
vragen tegelijkertijd om een EU die haar brede en unieke instrumentarium, zoals effectief kan inzetten. Wat de doorontwikkeling
van het EU Gemeenschappelijk Veiligheid- en Defensiebeleid
(GVDB) in 2020 betreft, zal het kabinet eventuele nieuwe
initiatieven op hun inhoud beoordelen, waarbij eerder geschetste
kaders het uitgangspunt vormen. Ik verwijs hiervoor onder meer
naar de kabinetsreactie op de initiatiefnota Belhaj (D66) over een
Europese krijgsmacht van en voor Europeanen (Kamerstuk 35
189, nr. 5) en de kabinetsreactie op de evaluatie van de Europese
Rekenkamer inzake Europese defensie (Kamerstuk 24 202, nr.
42).
De leden van de SGP-fractie constateren dat de Tussenrapportage
voornamelijk aandacht besteedt aan het aspect van statelijke veiligheid
(state security). Dat is in veel opzichten een terechte focus. Zij roepen er
echter toe op het perspectief van de menselijke veiligheid (human
security) niet uit het oog te verliezen. Dit is van groot belang voor het
voorkomen van onveiligheid, en vergt onder meer een blijvende inzet op
humanitaire steun en ontwikkelingssamenwerking, een actief maatschappelijk middenveld, en respect voor mensenrechten. Beaamt de Minister
dat dit belangrijke aspecten dienen te zijn en blijven binnen een effectief
GBVS? Hoe wordt de komende jaren de coördinatie en samenhang
versterkt tussen de verschillende actoren betrokken bij (de uitvoering van)
het Nederlandse buitenland-, veiligheids- en ontwikkelingsbeleid? Dit is
ook relevant in het licht van de voorgenomen geïntegreerde analyse van
het interne en externe veiligheidsbeleid.
72. Antwoord van kabinet
Zie het antwoord op vraag 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 694, nr. 58

46