1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

19 291

Parlementaire Assemblée van de NAVO

X/ Nr. 56

VERSLAG VAN DE JAARLIJKSE ZITTING 2017
Vastgesteld 8 november 2017
1. Inleiding
Van 6 tot en met 9 oktober 2017 hebben tien leden van de NAVO-delegatie
deelgenomen aan de jaarlijkse plenaire vergadering van de assemblee,
die dit jaar in het Roemeense parlement in Boekarest plaatsvond. Het
betrof de Eerste Kamerleden Van Apeldoorn (SP), Van Kappen (VVD),
Schaper (D66), Faber-Van de Klashorst (PVV), Knip (VVD) en Martens
(CDA) en de Tweede Kamerleden Ten Broeke (VVD, waarnemend
delegatieleider), Knops (CDA), De Roon (PVV) en Van den Bosch (VVD).
Alle actuele thema’s die spelen binnen het Atlantisch bondgenootschap,
passeerden de revue tijdens deze sessie. Speciale aandacht was er
daarbij, vanwege de vergaderlocatie, voor de voortdurende spanningen
met Rusland en het commitment van de NAVO aan de Oost-Europese
lidstaten. De assemblee nam onder meer resoluties aan over een
evenredige verdeling van de lasten binnen de NAVO («burden sharing»),
over NAVO-EU samenwerking, over Afghanistan en over de veiligheid in
de regio van de Zwarte Zee1. Er vond een apart bilateraal overleg plaats
tussen de Nederlandse en Roemeense delegaties.
In Boekarest is de delegatie op uitstekende wijze ontvangen door de
Nederlandse ambassadeur, mevrouw Ronner-Grubačić. Zij heeft de leden
voorafgaand aan en tijdens de sessie uitgebreid van informatie voorzien,
waarvoor de delegatie haar erkentelijk is.
2. Standing Committee
In de vergadering van delegatieleiders was één van de belangrijkste
beslispunten hoe zou worden omgegaan met het aanbod van het
Oekraïense parlement om de Voorjaarszitting van de assemblee in 2019 te
organiseren. Een half jaar geleden had de Nederlandse delegatie bij
monde van de heer Ten Broeke al laten weten kritisch te staan tegenover
de mogelijkheid dat niet-lidstaten de organisatie van een assembleesessie
voor hun rekening zouden nemen. Uit het oogpunt van «burden sharing»
zouden parlementen uit de lidstaten zelf dit bij toerbeurt moeten doen.
Inmiddels bleek het parlement van Slowakije bereid gevonden om de
1

kst-19291-56
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

De acht aangenomen resoluties zijn te vinden op https://nato-pa.int/content/resolutions

Staten-Generaal, vergaderjaar 2017–2018, 19 291, nr. 56

1

Voorjaarszitting van 2019 te organiseren. Het Standing Committee besloot
in aanvulling hierop dat de Oekraïense Rada wel de Voorjaarszitting van
2020 op zich kan nemen.
Een ander voorstel betrof het vervolg dat zou worden gegeven aan een
rapport van het oud-lid Eijsink inzake een evenwichtiger vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in de assemblee. Het standing committee
stemde in met meer aandacht voor het thema «gender» in rapporten,
werkbezoeken en andere activiteiten van de assemblee, met speciale
aandacht voor de wijze waarop lidstaten uitvoering geven aan
VN-Veiligheidsraadsresolutie 1325. Maar een Duits voorstel om delegaties
in de assemblee dwingend voor te schrijven dat zij meer vrouwelijke
leden in hun gelederen moeten opnemen, haalde het mede op voorspraak
van de heer Van Kappen, die de Nederlandse delegatie vertegenwoordigde, niet. Hij betoogde dat de assemblee daarmee feitelijk nationale
parlementen zou verplichten om de portefeuille Defensie/Buitenlandse
Zaken aan vrouwelijke parlementariërs te geven, een situatie die hij
onwenselijk vond. Het Duitse voorstel kreeg onvoldoende steun om
aangenomen te worden.
3. Bilateraal gesprek met de Roemeense commissies van Defensie
uit Senaat en Lagerhuis
Op zaterdag 7 oktober vond op verzoek van de Roemeense delegatie een
bilateraal overleg plaats met enkele leden van de Nederlandse delegatie
over gemeenschappelijke onderwerpen van aandacht in de defensiesamenwerking tussen beide landen. Van Nederlandse zijde waren daarbij
aanwezig de leden Van Kappen, Schaper en Van den Bosch. De
Roemeense delegatie bestond uit zowel senatoren als afgevaardigden van
het Lagerhuis. Zij hoopten dat het gesprek het begin zou kunnen zijn van
een verdere, structurele dialoog tussen beide parlementen over defensiesamenwerking, niet alleen in de context van de NAVO, maar ook in
EU-verband. Hoewel Roemenië voor Nederland geen strategische partner
is op het gebied van defensiesamenwerking, is er in oktober 2016 wel een
«letter of intent» getekend door beide ministers van Defensie op het
gebied van uitwisseling van militaire inlichtingen en maritieme samenwerking. In aansluiting hierop is in februari 2017 een «memorandum of
understanding» getekend tussen beide landen over de uitwisseling van
vertrouwelijke militaire gegevens. De Roemeense parlementariërs gaven
aan nu graag ook een samenwerkingsovereenkomst te willen sluiten
tussen de defensiecommissies uit beide parlementen. Drie onderwerpen
zouden daarbij voor Roemenië vooral interessant zijn om in de verdere
dialoog met Nederland te bespreken: 1) maritieme samenwerking, 2)
samenwerking op het gebied van training en 3) de relatie met Rusland. De
heer Van Kappen gaf te kennen een voorstander te zijn van goed
interparlementair overleg over defensiezaken. Hij stelde namens de
delegatie een concept-verdrag met interesse tegemoet te zien; het
Nederlands parlement zou een voorstel hiertoe van Roemeense zijde
serieus bestuderen.
4. Plenaire zitting
Na drie dagen van commissievergaderingen over de zestien rapporten
vond op maandag 9 oktober de plenaire zitting plaats. Daarin sprak onder
andere de secretaris-generaal van de NAVO, Jens Stoltenberg. Hij begon
zijn speech met te benadrukken dat het commitment van de NAVO aan
Oost-Europa, en aan Roemenië in het bijzonder, rotsvast is. Als bewijs
noemde hij de verschillende nieuwe multinationale battlegroups, zowel in
Polen en de Baltische staten, als in Roemenië. De toegenomen aanwezigheid van de NAVO in het gebied van de Zwarte Zee, evenals de
luchtpatrouilles boven Roemenië en Bulgarije, zijn onderdeel van een

Staten-Generaal, vergaderjaar 2017–2018, 19 291, nr. 56

2

tweesporenbeleid ten aanzien van Rusland: een sterke verdediging
gekoppeld aan een zinvolle dialoog. Hij sprak over de aanwezigheid van
de NAVO in Afghanistan, met 13.000 troepen van 39 verschillende landen,
in het kader van de strijd tegen terrorisme. In dat verband is de alliantie
inmiddels ook toegetreden tot de «Global Coalition to Defeat ISIS» en is
een nieuwe «Intelligence Division» opgezet op het NAVO-hoofdkwartier.
«Situational awareness» en informatiedeling zijn steeds belangrijker
geworden in het bestrijden van de nieuwe dreigingen, waarbij het
bondgenootschap zich zowel moet kunnen verdedigen tegen tweets als
tanks, stelde de secretaris-generaal.
De heer Stoltenberg blikte vooruit op de NAVO-top van volgend jaar. De
defensie-uitgaven in de lidstaten zullen dan wederom prominent op de
agenda staan. Hij sprak positief over de algemene stijging van de
defensie-uitgaven in de afgelopen drie jaar, alleen al 4,3% in 2017.
Volgend jaar zullen acht lidstaten het afgesproken minimum van 2% van
het Bruto Nationaal Product halen. Een gemakkelijke manier om defensiegeld efficiënter te besteden, zei hij, is door de fragmentatie van de
Europese defensie-industrie tegen te gaan. Alleen al om deze reden moet
de samenwerking tussen de EU en de NAVO verbeterd worden, vond hij.
De heer Van Apeldoorn stelde een vraag aan de secretaris-generaal over
de kosten-batenanalyse van de NAVO-operatie in Afghanistan. De oorlog
in dat land heeft de afgelopen zestien jaar de Verenigde Staten alleen al
841 miljard dollar gekost. Er zijn duizenden doden gevallen, waaronder
veel burgerslachtoffers. De Taliban is er nog, de wederopbouw van
Afghanistan komt niet van de grond en het terrorisme is niet verslagen.
Hoeveel meer mensen en geld moet de NAVO nog opofferen, voordat de
doelen in Afghanistan gehaald zijn? Wat zijn überhaupt de indicatoren
voor succes in dit land, zo vroeg de heer Van Apeldoorn. Secretarisgeneraal Stoltenberg erkende dat de prijs van de operatie in Afghanistan
hoog was. Het was beter geweest als de training van Afghaanse veiligheidstroepen eerder was begonnen. Maar de aanpak van de NAVO is
sinds 2015 volledig veranderd. In plaats van 140.000 troepen zijn er nu
13.000, niet in gevechtsoperaties, maar als trainers en adviseurs. De
Afghanen zijn nu zelf verantwoordelijk voor de veiligheid in hun land. Dit
is volgens hem een veel duurzamere strategie dan in het verleden werd
gehanteerd. Zo is onder andere het aantal slachtoffers onder
NAVO-soldaten fors gedaald. Afghanistan is nog steeds geen veilig en
stabiel land, maar het is ook niet meer de veilige haven voor terroristen,
die het ooit was. De strategische doelen van de Taliban – het veroveren
van provinciehoofdsteden en het destabiliseren van de regering van
nationale eenheid – zijn niet gehaald. Maar de NAVO moet wel betrokken
blijven bij het land, vond hij. De prijs van een vertrek uit Afghanistan is
vele malen hoger dan de prijs die de NAVO betaalt door zich voorlopig
nog te committeren aan het land.
President Iohannis van Roemenië betoogde dat Roemenië haar verantwoordelijkheid nam in de versterking van de oostflank van de alliantie, die
in 2016 en 2017 gestalte heeft gekregen. Vanaf dit jaar besteedt Roemenië
2% van haar Bruto Nationaal Product aan defensie en het land implementeert alle capaciteitendoelen («capabilities targets»), die in de NAVO zijn
afgesproken. Roemenië is «framework nation» voor een multinationale
brigade ter versterking van de NAVO-aanwezigheid in de regio van de
Zwarte Zee. In Afghanistan staat het land op de vierde plaats qua
troepenbijdrage (en tweede als het gaat om speciale operaties). De
NAVO-top van volgend jaar zou volgens de president in het teken moeten
staan van het versterken van partnerschappen: het trans-Atlantische
partnerschap, het partnerschap tussen de lidstaten onderling, het
partnerschap met externe staten die met de NAVO willen samenwerken
en, tot slot, het partnerschap met de Europese Unie. De aanwezigheid van
NAVO-troepen op het grondgebied van de Oost-Europese lidstaten
noemde hij specifiek als van groot belang in dit verband. De NAVO is

Staten-Generaal, vergaderjaar 2017–2018, 19 291, nr. 56

3

daarbij geen bedreiging voor Rusland, zo stelde hij. De NAVO wil een
dialoog met de Russen, maar wel vanuit een sterke defensie en «deterrence» positie. De NAVO en de EU zijn daarbij wat Roemenië betreft
complementair aan elkaar. Tot slot benadrukte hij dat de NAVO niet alleen
een sterk bondgenootschap is door collectieve verdedigingsmaatregelen,
maar ook door gedeelde waarden. Bescherming van die waarden, is een
belangrijke opdracht voor parlementariërs, besloot hij.
De voorzitter van de Assemblee, Paolo Alli, die tijdens deze sessie voor
een nieuwe, laatste termijn van een jaar herkozen werd, sprak in zijn
speech een harde veroordeling uit van de Russische bezetting van de
Krim en delen van Georgië en van Russische activiteiten in Transnistrië en
de Donbas. Steun aan Oekraïne, Moldavië en Georgië draagt bij aan de
verdediging van heel Europa, zo meende hij. Rusland probeert haar
invloed uit te breiden van het hoge Noorden tot het Midden-Oosten, van
de Westelijke Balkan tot in Azië. De NAVO moet alert en waakzaam blijven,
zonder te escaleren, maar ook zonder haar belangen en waarden te
compromitteren. Hij sprak specifiek over de zuidelijke flank van het
bondgenootschap; de nieuwe «Strategic Direction South and Hub for the
South» in Napels zijn een belangrijk signaal van het commitment van de
alliantie aan deze regio. Als voorzitter van de Assemblee heeft Alli beloofd
om vooral in te zetten om structurele samenwerking met de militaire
leiding en commando’s van de NAVO. Samenwerking met de landen in de
zuidelijke perimeter van de NAVO is belangrijk; daarom zou Alli
binnenkort in Caïro met de secretaris-generaal van de Arabische Liga
spreken. Naast Afghanistan stond hij specifiek stil bij ontwikkelingen op
de Westelijke Balkan en de recente toetreding van Montenegro tot het
bondgenootschap. Europa is niet compleet zonder de volledige integratie
van de Westelijke Balkan, stelde hij.
5. Commissierapporten
Er zijn tijdens de Najaarszitting zestien concept-rapporten2 besproken.
Deze waren in een eerste ronde al behandeld tijdens de «Spring Session»
in Tbilisi (26 tot en met 29 mei 2017). Het ging om de volgende rapporten:
– The State of Europe’s Defence Industrial Base (economische commissie, rapporteur Bockel, Frankrijk)
– Assessing and Mitigating the Cost of Climate Change (economische
commissie, rapporteur Alfredsdottir, IJsland)
– Economic Transition in the Western Balkans (economische commissie,
rapporteur Benyon, Verenigd Koninkrijk)
– Maintaining NATO’s Technology Edge: Strategic Adaptation and
Defence Research & Development (wetenschapscommissie, rapporteur
Marino, Verenigde Staten)
– The Internet of Things: Promises and Perils of a Disruptive Technology
(wetenschapscommissie, rapporteur Tonin, Slovenië)
– The War in Syria and Iraq: Humanitarian Aspects (civiele commissie,
rapporteur Garriaud-Maylam, Frankrijk)
– The Social Media Revolution: Political and Security Implications
(civiele commissie, rapporteur Cordy, Canada)
– Advancing Stability in the Black Sea Region (civiele commissie,
rapporteur Schmidt, Duitsland)
– Ballistic Missile Defence and NATO (defensiecommissie, rapporteur
Day, Canada)
– The Space Domain and Allied Defence (defensiecommissie, rapporteur
Moon, Verenigd Koninkrijk)
– NATO-EU Cooperation After Warsaw (defensiecommissie, rapporteur
Mesterhazy, Hongarije)
2

De rapporten zijn integraal te vinden op deze website: https://nato-pa.int/content/2017-annualsession-reports

Staten-Generaal, vergaderjaar 2017–2018, 19 291, nr. 56

4

–
–
–
–
–

Afghanistan (defensiecommissie, rapporteur Hellmich, Duitsland)
Russia: From Partner to Competitor (politieke commissie, rapporteur
Jukneviciene, Litouwen)
NATO and Security in the Arctic (politieke commissie, rapporteur
Connolly, Verenigde Staten)
Tackling the Challenges from the South (politieke commissie,
rapporteur Calha, Portugal)
Burden sharing revised (politieke commissie, rapporteur Kalnins,
Letland)

Het lid Martens trad in de wetenschapscommissie op als waarnemend
speciaal rapporteur voor het rapport Food and Water Security in the
Middle East and North Africa. Op de Voorjaarszitting was een eerdere
versie van dit rapport nog gepresenteerd door de Turkse parlementariër
Bak, maar hij was inmiddels vertrokken uit de assemblee. In haar
presentatie beschreef zij dat in het Midden-Oosten en Noord-Afrika 5%
van de wereldbevolking woont, terwijl men daar slechts toegang heeft tot
1% van de wereldwijde watervoorraad. De trans-Atlantische veiligheid
wordt sterk beïnvloed door de veiligheidssituatie in deze regio; de
voedsel- en watertekorten daar raken dus rechtstreeks aan de internationale veiligheid. Door ontwikkelingen op het gebied van demografie,
klimaat en gewapende conflicten, zal de situatie in de regio waarschijnlijk
alleen maar nijpender worden. Maar, zo constateerde mevrouw Martens,
dit gebrek aan water en voedsel is niet zozeer het gevolg van schaarse
voorraden, als wel van bestuurlijke crises en wanbeheer. In haar rapport
onderzocht zij hoe overheden in de regio omgaan met de erfenis van
decennia van mismanagement. De oplossing kan vaak worden gevonden
in aanbodgerichte en marktgestuurde maatregelen, evenals in investeringen in de agrarische sector en regionale samenwerking. Daarbij gaat
het vaak om noodzakelijke, maar politiek kwetsbare keuzes voor langetermijn-winst in plaats van korte-termijn-voordelen.
6. Verkiezingen voor posities in de assemblee
Het Italiaanse parlementslid Paolo Alli werd in Boekarest bij acclamatie
herkozen als voorzitter van de Assemblee voor een termijn van een jaar.
Vanuit de Nederlandse delegatie werd het lid Knops herkozen als
voorzitter van de defensiecommissie. Het lid Martens werd gekozen als
voorzitter van de wetenschapscommissie. Het lid Knip werd gekozen als
vicevoorzitter van de economische commissie. Het lid Van Kappen werd
gekozen als vicevoorzitter van de «subcommittee on transition and
development» van deze economische commissie.
De fungerend voorzitter van de delegatie,
Ten Broeke
De griffier van de delegatie,
Westerhoff

Staten-Generaal, vergaderjaar 2017–2018, 19 291, nr. 56

5