Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 50

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 februari 2009
Het kabinet heeft op 16 mei 2008 in een brief aan de Tweede Kamer
aangegeven voor duurzame ontwikkeling grote waarde te hechten aan de
stimulerende werking en voorbeeldrol vanuit de bedrijfsvoering van het
rijk (Tweede Kamer vergaderjaar 2007–2008, Kamerstuk 30 196, nr. 32). In
het Algemeen Overleg d.d. 28 januari 2009 heb ik toegezegd u te informeren over de aanpak van de Rijksgebouwendienst om rijksgebouwen
energiezuiniger te maken. Ik doe dat hierbij in de bredere context van
duurzame ontwikkeling in de rijkshuisvesting.
In het Algemeen Overleg werd gevraagd of de Rijksgebouwendienst een
leidende rol kan spelen in de energiebesparing en om aan te geven of
acties op dit terrein kunnen worden versneld. Het kabinet beraadt zich nog
over mogelijkheden van versnelling en stimulering van de economie. De
Tweede Kamer zal hierover in een later stadium worden geïnformeerd.
De hierna beschreven uitwerking van het ingezette beleid van het kabinet
betekent echter al een stevige impuls op het terrein van duurzaamheid en
energiebesparing. Centraal daarin staan de doelstellingen voor de rijkshuisvesting die voortkomen uit het kabinetsprogramma Schoon en zuinig:
1. Gemiddeld tenminste 2% energiebesparing per jaar en 25% binnen de
rijkshuisvesting in 2020;
2. In 2012 is de rijkshuisvesting CO2-neutraal;
3. In 2011 vindt 50% van relevante doelgroepen (in politiek en bouwbranche) dat de rijkshuisvesting het goede voorbeeld geeft met betrekking tot energiebesparing en CO2-reductie.
Duurzaamheid in programma’s van de Rijksgebouwendienst
Achtereenvolgens worden vier programma’s die bij de Rijksgebouwendienst lopen en bijdragen aan het behalen van de doelstellingen uit
Schoon en Zuinig beschreven. Deze doelstellingen zullen vooral in de
bestaande voorraad gebouwen moeten worden gerealiseerd. Het
programma dat daaraan de belangrijkste bijdrage zal leveren is:

KST128420
0809tkkst30196-50
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 50

1

• Programma Energieambitie 2020
De overige drie programma’s komen vervolgens kort aan de orde, te
weten:
• Duurzaam inkopen
• Collectief inkopen van energie
• Programma Groene Technologieën
Tot slot informeer ik u over de stand van zaken van de energielabeling van
rijksgebouwen.

Programma Energieambitie 2020
In 2007 is gestart met het opzetten van het programma Energieambitie
2020 om de hierboven vermelde doelstellingen te helpen bereiken. Dit
programma is niet het eerste energiebesparingprogramma dat in de rijkshuisvesting wordt uitgevoerd. De Rijksgebouwendienst heeft al in de jaren
1990–2000 een omvangrijk energiebesparingprogramma uitgevoerd. Die
inspanningen hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het verbeteren van energiebesparingen in bestaande rijksgebouwen. Daarnaast
hanteert de Rijksgebouwendienst bij nieuwbouw en renovatie over het
algemeen zwaardere criteria voor de energieprestatie dan volgens de
regelgeving wordt verlangd. Gemiddeld zijn de kantoren van de Rijksgebouwendienst in het gebruik nu 15 á 20%1 zuiniger dan andere vergelijkbare kantoren in Nederland. Voor andere gebouwcategorieën (musea,
laboratoria) is vergelijking moeilijker en bovendien minder zinvol,
vanwege het individueel zeer specifieke karakter.
Door de maatregelen die in de afgelopen jaren al zijn genomen, komen
veel relatief eenvoudige technische maatregelen in de rijksgebouwen niet
meer in aanmerking. Om verdere besparingsdoelstellingen te realiseren,
zoals voor de rijkshuisvesting is vastgelegd in het programma Schoon en
Zuinig, zijn ingrijpende maatregelen nodig. Warmteterugwinapparatuur
en warmte- en koudeopslag met de daarbij passende klimaatinstallaties
en zonnepanelen, behoren daarbij standaard tot de maatregelen die op
haalbaarheid worden beoordeeld.

1

Van vrijwel alle rijksgebouwen is het exacte
jaarlijkse energiegebruik bekend. Van overige
kantoren hebben we niet de beschikking over
dergelijke gegevens. Genoemd verschil van 15
á 20% betreft een indicatie, gebaseerd op
beperkte verkenningen, onder andere van
SenterNovem. Het ligt in de bedoeling om
komende jaren de benchmarkmogelijkheden
met marktpartijen te verbeteren.

Voor het programma Energieambitie 2020 is voor de gehele voorraad
geïnventariseerd welke maatregelen op korte termijn en welke op langere
termijn kunnen worden genomen om energie te besparen in de rijkshuisvesting. De inventarisatie heeft geleid tot de ontwikkeling van twee
pakketten van bouwtechnische en installatietechnische maatregelen:
• Het basispakket, dat maatregelen voor de korte termijn omvat, die
zonder inbreuk in het bedrijfsproces kunnen worden geïmplementeerd,
zoals:
– Het op basis van nieuwe inzichten en (technische) mogelijkheden
aanpassen en blijvend controleren van klimaatinstallaties, waarmee
een grote energiebesparing is te realiseren en
– afwezigheidschakeling op de verlichting.
• Het maatwerkpakket met langere termijn maatregelen die op «natuurlijke momenten» van renovatie en grootschalig onderhoud kunnen
worden uitgevoerd. Voorbeelden hiervan zijn:
– nieuwe klimaatinstallaties, zo mogelijk gecombineerd met warmteen koudeopslag,
– energiezuinige verlichting,
– plaatsen zonnecellen,
– Isolatie.
Vooral het maatwerkpakket zal leiden tot verhoging van het energielabel.
Naast deze technische maatregelen in bestaande gebouwen wordt nog
een aantal andere maatregelen ingezet om energie te besparen of daaraan
bij te dragen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 50

2

•
•

•

De Rijksgebouwendienst loopt zo mogelijk één stap vooruit op de
aanscherpingen van de energieprestatienorm bij nieuwbouw;
In lijn met de criteria voor Duurzaam Inkopen zal de Rijksgebouwendienst in beginsel alleen gebouwen aankopen of huren met een C-label
of beter.
Er zullen nieuwe werkplekconcepten worden toegepast die een efficiënter ruimtegebruik hebben en daarmee energiegebruik besparen.

De totale omvang van de rijkshuisvesting bedraagt 7 mln. m2 bruto vloer
oppervlak (bvo). De samenstelling is zeer divers: het betreft kantoren,
penitentiaire inrichtingen, musea, laboratoria. Gelet op deze omvang en
de complexiteit is reeds in 2007 gestart met een aantal voorbereidende
werkzaamheden. Ook worden met een aantal rijksdiensten in pilotprojecten ervaringen opgedaan met de uitvoering van het basis- en het
maatwerkpakket.
In het 2e kwartaal van 2009 wordt begonnen met de aanbesteding van het
basispakket; september/oktober 2009 kan de uitvoering starten. Deze
eerste aanbesteding betreft hoofdzakelijk kantoorgebouwen met in totaal
een omvang van 1 mln. m2 bvo (20% van strategische voorraad en 14%
van totale voorraad huisvesting).
In onderstaande grafiek is te zien dat de uitvoering van de maatregelen
naar de huidige inzichten resulteert in een totale energiebesparing van
25% á 30% in 2020. De daadwerkelijke effecten van de maatregelen zullen
gaandeweg in de uitvoering duidelijk worden en zonodig leiden tot
aanpassingen. Goede monitoring is daarom van groot belang. Het continu
monitoren en zonodig bijsturen behoort daarom tot het basispakket.

Duurzaam inkopen
Dit programma richt zich op een groot aantal producten en diensten die
de overheid inkoopt. Het rijk moet de criteria voor duurzaam inkopen gaan
toepassen zodra deze zijn vastgesteld en moet uiterlijk in 2010 volledig
(100%) duurzaam inkopen. Andere overheden hebben meer tijd gekregen
voor implementatie. Voor de rijkshuisvesting zijn van belang de criteria
voor nieuwe gebouwen, bestaande gebouwen (bij onderhoudswerkzaamheden) en energie (gas en elektra). In een aantal projecten, waar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 50

3

ambitie van betrokken partijen hoger ligt, zal bovendien de cradle to
cradle benadering worden toegepast. In verband met het stadium van
ontwikkeling van cradle to cradle in de bouw participeert de Rijksgebouwendienst in de leerstoel aan de Erasmusuniversiteit voor Braungart.
Samen met marktpartijen, zoekt de Rijksgebouwendienst nu naar proefprojecten, waar kennis vanuit deze leerstoel wordt toegepast.

Collectief inkopen van energie
De Rijksgebouwendienst doet mee (onder regie van Defensie) met de
collectieve inkoop van energie. De Rijksgebouwendienst verzorgt de
inkoop namens de meeste rijksdiensten. Drie grote departementen waaronder Defensie, verzorgen binnen dit collectief hun eigen energie-inkoop.
Bij deze collectieve inkoop wordt er ook voor gezorgd dat deze milieubewust wordt ingekocht. Voor elektra is met de laatste aanbesteding al 100%
duurzame energie-inkoop bereikt. Voor gas ligt het moeilijker, omdat er
nauwelijks echt milieubewust gas «groen gas» wordt geleverd. Om in
2012 klimaatneutraal te kunnen zijn met de energielevering moet dan ook
worden terugvallen op compensatiemaatregelen. Dat houdt in dat certificaten voor bosaanplant worden ingekocht of dat andere (nog af te
spreken) maatregelen worden genomen.
Programma Groene Technologieën (PGT)
Dit programma komt voort uit het programma Schoon en Zuinig. Het
daarin gereserveerde budget van 20 mln. (over de kabinetsperiode) heeft
tot doel om innovaties in de energiebesparing van utiliteitsgebouwen te
bevorderen en met het oog op de voorbeeldrol ook een stimulans te
geven voor het gehele programma Energieambitie 2020. Uit dit budget
kunnen pilotprojecten en innovaties worden gefinancierd. Het programma
PGT is gestart. 20 innovaties zijn geselecteerd en voor een groot aantal
loopt een haalbaarheidsonderzoek. Aanbestedingen van de eerste
projecten lopen thans. Een voorbeeld van een pilot is het meten en
regelen van verlichting en klimaatinstallaties per kantoorkamer. Daarmee
wordt het energiegebruik per kamer zo veel mogelijk afgestemd op de
aanwezigheid van mensen en hun comfortwensen.
De rijkshuisvesting is dus hard op weg in de goede richting, maar voortdurende aandacht, bewustwording, kennisuitwisseling en samenwerking
tussen marktpartijen, kennisorganisaties en overheid zijn en blijven nodig
om successen te realiseren.
Energielabels
In een groot aantal overheidsgebouwen moet vanaf 1 januari 2009 een
energielabel hangen, op een voor bezoekers zichtbare plaats. Dit geldt
voor gebouwen groter dan 1000 m2 waar een groot aantal bezoekers
komt. Monumenten zijn daarvan vrijgesteld.
De Rijksgebouwendienst is conform deze criteria voor 330 eigen
gebouwen labelplichtig. Voor die gebouwen is tevens een advies opgesteld voor te nemen verbetermaatregelen zoals bijvoorbeeld vernieuwing
van installaties, extra isolatie of zonnepanelen.
De labeling is nog niet in alle daartoe verplichte gebouwen in rijkseigendom afgerond. Een eind 2008 doorgevoerde verbetering van de
methode van labeling en een aanvulling voor het goed honoreren van
innovatieve technieken die momenteel wordt ontwikkeld, hebben er
aanleiding toe gegeven, dat 150 van de 330 labels nu worden gecheckt op
deze wijzigingen. Medio 2009 zullen ook deze labels zichtbaar in de
gebouwen zijn opgehangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 50

4

Ook circa 180 gebouwen van andere eigenaren, waarin rijksdiensten zijn
gehuisvest, zullen een label moeten krijgen. De eigenaren van deze
gebouwen zijn er op gewezen, dat deze verplichting bij hen ligt. Voor een
aanzienlijk deel van deze 180 gebouwen is nog niet aan deze verplichting
voldaan. De Rijksgebouwendienst onderzoekt thans de juridische
middelen om labeling van deze gebouwen bij de eigenaren zonodig af te
dwingen.
Door de grote diversiteit aan rijksgebouwen, jong en oud en met verschillende functies, zoals kantoren, musea en gevangenissen, is er ook een
grote diversiteit aan labels. Er zijn gebouwen met een A-label, maar ook
G-labels komen voor. Afgezien van de besparingsmaatregelen die in de
gebouwen zijn genomen, komt dit door het verschil in leeftijd, functie,
bouwstijl en gebouwvorm. In de bouwregelgeving worden steeds zwaardere eisen gesteld. Het huidige nieuwbouwniveau komt overeen met
label A.
Het beeld is thans dat rijksgebouwen gemiddeld zuiniger zijn dan vergelijkbare andere gebouwen in Nederland. De registratie van tot nu afgegeven labels door SenterNovem maakt het echter nog niet mogelijk om
goed te zien of dat ook uit de labels blijkt. De verdienste van de labeling is,
dat de energetische kwaliteit van gebouwen goed zichtbaar wordt en dat
vooral duidelijk wordt welke verbetermaatregelen nog mogelijk zijn.
Het VROM-gebouw bijvoorbeeld, heeft een C-label. Dit is geen slechte
prestatie. Het gebouw is ruim 15 jaar geleden gebouwd en was toen
aanzienlijk energiezuiniger dan de toen geldende bouwvoorschriften. Op
korte termijn wordt een aantal maatregelen genomen die het gebouw
naar een B-label brengen, maar de echt grote stap zal bij de in voorbereiding zijnde renovatie van het gebouw worden bereikt. Dan komt label A,
dus gelijkwaardig aan de huidige nieuwbouwvoorschriften in beeld.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
E. E. van der Laan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 50

5