Loodinname
via kraanwater
Gezondheidsrisico’s voor specifieke groepen

Aan: de minister van Infrastructuur en Waterstaat
Nr. 2019/18, Den Haag, 6 november 2019

2

2

Inhoud

Loodinname via kraanwater | pagina 2 van 36

inhoud
Samenvatting3
01 Inleiding

19

4.1

Achtergrondblootstelling aan lood

20

6

4.2

Inname van lood via kraanwater met hoge loodconcentratie

20

1.1

Probleemstelling

7

4.3

Omvang gezondheidsrisico’s

22

1.2

Afbakening

7

4.4

Conclusies 

22

1.3

Werkwijze

7

1.4

Leeswijzer

8

02 Gezondheidseffecten van lood

05 Handelingsopties

24

5.1

Sanering loden leidingen 

25

9

5.2

Verlagen Europese drinkwaternorm voor lood

26

2.1

Nadelige gezondheidseffecten

10

5.3

Verminderen loodafgifte nieuwe leidingen en kranen

26

2.2

Referentiepunten voor risicobeoordeling

11

5.4

Gedragsadviezen in afwachting van bronmaatregelen

27

2.3

Benchmark Doses (BMDL’s) voor relevante effecten

11

5.5

Maatregelen prioriteit, maar ook meer metingen nodig

29

2.4

Loodgehaltes in bloed in Nederland

12

Literatuur

31

03 Loodblootstelling via kraanwater

1

04 Risicobeoordeling loodinname via kraanwater

14

3.1

Loodblootstelling via kraanwater in het algemeen laag

15

3.2

Bronnen van hoge blootstelling aan lood via kraanwater

16

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

3

Samenvatting

Loodinname via kraanwater | pagina 3 van 36

samenvatting

Kleine groep heeft hoge blootstelling
Over het algemeen is het loodgehalte in het
Nederlandse kraanwater laag: rond 1 µg/l. Het

Blootstelling aan lood is schadelijk voor de

Schadelijke effecten bij lagere concentraties

aantal overschrijdingen van de norm van 10 µg/l

gezondheid. In Nederland is de blootstelling aan

Er zijn sterke aanwijzingen dat een lage bloot-

is de afgelopen decennia gedaald; in 2016 werd

lood de afgelopen decennia sterk gedaald,

stelling aan lood schadelijker is dan eerder

de norm nog maar in ongeveer 1% van de

vooral door de afname van lood in benzine.

gedacht. Lood kan bij jonge kinderen leiden tot

watermonsters overschreden. Hoge concentra-

Rond de eeuwwisseling hebben drinkwater-

een lager IQ en kan bij volwassenen het risico

ties blijven zich echter voordoen in huizen met

bedrijven op grote schaal de loden leidingen

vergroten op hart- en vaataandoeningen en

loden binnenleidingen: daar bedragen de lood-

buiten de woning vervangen, waardoor ook het

chronische nierziekte. Voor de risicobeoordeling

concentraties in het kraanwater rond de 35 µg/l.

loodgehalte in kraanwater is teruggedrongen.

van lood heeft de Europese voedselautoriteit

De commissie schat dat er nog een honderd- tot

Het Nederlandse kraanwater is over het alge-

EFSA ‘referentiepunten’ afgeleid: concentraties

tweehonderdduizend huizen met loden leidingen

meen van hoge kwaliteit en veilig om te drinken.

die gepaard gaan met nadelige effecten die als

kunnen zijn. Ook in huizen met nieuwe leidingen

Een beperkt deel van de bevolking heeft echter

eerste kunnen optreden bij langdurige bloot-

of kranen kunnen de eerste maanden vergelijk-

nog te maken met hoge blootstelling aan lood

stelling aan lage loodconcentraties en relevant

baar hoge loodconcentraties in het kraanwater

via het kraanwater uit loden binnenleidingen en

zijn voor de gezondheid. Het referentiepunt voor

optreden door tijdelijke afgifte van lood uit

loopt daardoor gezondheidsrisico’s. De

een afname van 1 IQ-punt bij kinderen is zeven

nieuwe materialen.

Commissie Signalering gezondheid en milieu

keer lager (strenger) dan de maximaal toelaat-

Uit recente innameberekeningen van het

van de Gezondheidsraad beschrijft in dit advies

bare inname die de Wereldgezondheids-

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

waar de grootste risico’s zitten en doet aanbeve-

organisatie in 1986 vaststelde, die de basis

(RIVM) blijkt dat de hoge blootstelling in huizen

lingen voor maatregelen.

vormt voor de Europese en Nederlandse drink-

met loden leidingen vooral risico’s meebrengt

waternorm van 10 microgram per liter (µg/l).

voor zuigelingen die flesvoeding krijgen, jonge

2

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

4

Samenvatting

Loodinname via kraanwater | pagina 4 van 36

kinderen tot een jaar of zeven en ongeborenen

daarmee gepaard gaande nadelige effecten op

gevoede zuigelingen, jonge kinderen tot een

(via hun zwangere moeder). Zuigelingen zijn

het IQ terug te dringen.

jaar of zeven en zwangeren flessenwater te
gebruiken in plaats van kraanwater. Jonge

extra kwetsbaar, omdat hun darm lood makkelijker opneemt en hun hersenen sterk in ontwik-

Inzetten op bronmaatregelen

gezinnen in huizen met nieuwe leidingen en

keling zijn. In woningen met loden leidingen

De commissie adviseert primair in te zetten op

kranen beveelt de commissie aan om de eerste

overschrijdt de loodinname van deze gevoelige

bronmaatregelen: sanering van de resterende

maanden na installatie de kraan na enkele uren

groepen het referentiepunt gemiddeld driemaal

loden leidingen, handhaven van nationale

stilstand door te spoelen. De adviezen van

(jonge kinderen) tot dertien maal (flesgevoede

producteisen aan nieuwe leidingmaterialen en

RIVM en GGD zouden daartoe opnieuw onder

zuigelingen). Dit kan gepaard gaan met een

kranen en inzet voor Europese producteisen. De

de aandacht moeten worden gebracht. Bij twijfel

afname van 2 tot 5 IQ-punten. In huizen met

commissie adviseert om in de Europese

raadt zij aan metingen te laten doen. De

nieuwe leidingen en kranen kan een tijdelijk

discussie over de herziening van de Europese

commissie adviseert om met alle betrokken

verhoogde blootstelling aan lood plaatsvinden,

Drinkwaterrichtlijn te pleiten voor verlaging van

partijen om de tafel te gaan om te komen tot

die vooral risico’s oplevert voor flesgevoede

de drinkwaternorm tot maximaal 5 µg/l. Deze

een eenduidige communicatiestrategie hoe

zuigelingen en ongeborenen als de leidingen niet

waarde is in Nederland dan te hanteren als

ongewenst hoge blootstelling is te verminderen

goed zijn doorgespoeld. Naar schatting omvat de

actiewaarde in meetprogramma’s om loden

en daarbij aansluiting te zoeken bij bestaande

totale risicogroep enkele tienduizenden jonge

leidingen actief op te sporen. De commissie ziet

initiatieven.

kinderen en enkele duizenden zwangeren die via

kansen voor het vervangen van loden leidingen

kraanwater ongewenst hoog aan lood bloot-

bij de plannen voor verduurzaming van de

gesteld kunnen worden. Aangezien kraanwater

woningvoorraad: dat is immers het moment

in deze situaties tot 80% kan bijdragen aan de

waarop meer ingrijpende vervangingen van

totale loodblootstelling, concludeert de

technische installaties en bouwmaterialen

commissie dat maatregelen om de loodconcen-

kunnen worden gedaan. Zo lang loden leidingen

tratie in kraanwater te reduceren effectief

niet vervangen zijn, adviseert de commissie

kunnen zijn om de blootstelling aan lood en de

gebruikers van dergelijke panden om voor fles-

3

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

5

Samenvatting

4

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

Loodinname via kraanwater | pagina 5 van 36

2

6

hoofdstuk 01 | Inleiding

Loodinname via kraanwater | pagina 6 van 36

01
inleiding

5

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

7

hoofdstuk 01 | Inleiding

Loodinname via kraanwater | pagina 7 van 36

Blootstelling aan lood is schadelijk voor de gezondheid.1-3 In Nederland

loodinname via kraanwater en adviseert ze over maatregelen om die

vindt deze blootstelling vooral plaats via voedsel, drinkwater, huisstof en

loodinname te beperken.

verontreinigde bodem.4 De blootstelling is de afgelopen decennia sterk
gedaald, vooral door de afname van lood in benzine en daardoor in de

1.2 Afbakening

lucht. Mede op basis van een eerder Gezondheidsraadadvies over lood

De commissie heeft ervoor gekozen om dit advies te beperken tot loodin-

in drinkwater, hebben drinkwaterbedrijven rond de eeuwwisseling op grote

name via kraanwater, omdat dit een potentieel belangrijke beïnvloedbare

schaal de loden dienst- of aansluitleidingen vervangen (leidingen buiten

bron van loodblootstelling is. Loodinname via drinkwater maakt onderdeel

de woning), waardoor ook het loodgehalte in kraanwater is afgenomen.

uit van de loodinname via voedselconsumptie. Aangezien iedereen via

Het Nederlandse kraanwater bevat over het algemeen lage loodconcen-

voedsel aan lood wordt blootgesteld, is in dit advies lood in voedsel als

traties van rond 1 microgram per liter (µg/l) en is veilig om te drinken. Een

achtergrondblootstelling meegenomen. Verder heeft de commissie geen

beperkt deel van de bevolking heeft echter te maken met blootstelling aan

andere bronnen van lood bestudeerd, zoals verontreinigde bodem, huis-

kraanwater met hoge loodconcentraties: zo ligt in woningen met loden

stof, hobby’s, beroep, geïmporteerde consumentenproducten als speel-

binnenleidingen het loodgehalte drie tot vier keer boven de huidige Neder-

goed, sieraden of cosmetica. Voor de gezondheidsrisico’s van loodinname

landse en Europese drinkwaternorm van 10 µg/l. Ook in huizen met

via verontreinigde bodem verwijst de commissie naar RIVM- en GGD-

nieuwe leidingen en kranen kunnen tijdelijk hoge loodconcentraties voor-

publicaties.5-7

komen in het kraanwater door afgifte van lood uit nieuwe materialen.
Beide situaties kunnen leiden tot gezondheidsrisico’s voor gevoelige

1.3 Werkwijze

groepen, zoals blijkt uit recente innameberekeningen van het Rijksinstituut

Voor de mogelijke gezondheidseffecten van de inname van lood baseert

voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Deze berekeningen vormen de

de commissie zich op kerndocumenten van de World Health Organization

aanleiding voor dit signalerende advies.

(WHO), European Food Safety Authority (EFSA), Joint Expert Committee
on Food Additives (JECFA), Food and Agriculture Organization (FAO/

1.1 Probleemstelling

WHO), Environmental Protection Agency (EPA) en Agency for Toxic

In dit advies beschrijft de Gezondheidsraadcommissie Signalering

Substances and Disease Registry (ATSDR).1,2,8-10 De commissie heeft zich

gezondheid en milieu waar de grootste gezondheidsrisico’s zitten van

niet ten doel gesteld om een nieuwe systematic review te verrichten. Ze

6

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

8

hoofdstuk 01 | Inleiding

Loodinname via kraanwater | pagina 8 van 36

heeft wel gebruik kunnen maken van een risicobeoordeling voor de
inname van lood via kraanwater voor diverse risicogroepen, die het RIVM
recent heeft gemaakt op verzoek van GGD’en, Gemeentelijke of Gemeenschappelijke Gezondheidsdiensten.11 Daarnaast heeft de commissie
diverse deskundigen geraadpleegd met expertise over lood in kraanwater
dan wel over mogelijke nadelige gezondheidseffecten van loodinname,
zoals neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen of hart- en vaataandoeningen. De samenstelling van de commissie en een overzicht van
de geraadpleegde deskundigen is te vinden achterin dit advies.

1.4 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 beschrijft de commissie de mogelijke gezondheidseffecten
van loodblootstelling en in hoofdstuk 3 de loodblootstelling via kraanwater.
Hoofdstuk 4 gaat vervolgens over de gezondheidsrisico’s van loodinname
via kraanwater voor risicogroepen. Tot slot schetst de commissie in hoofdstuk 5 enkele handelingsopties.

7

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

9

hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood

Loodinname via kraanwater | pagina 9 van 36

02
gezondheidseffecten
van lood
8

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

10

hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood

Loodinname via kraanwater | pagina 10 van 36

Er zijn sterke aanwijzingen dat lood bij jonge kinderen leidt tot een lager

Een recent, peer reviewed, openbaar concept rapport van de Agency for

IQ en dat het bij volwassenen het risico vergroot op hart- en vaataandoe-

Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) bevestigt de conclusies

ningen en chonische nierziekte. In 2010 heeft de EFSA (European Food

van de EFSA-, WHO- en EPA-rapporten dat het bij deze gezondheids-

Safety Authority) ‘referentiepunten’ afgeleid voor de risicobeoordeling van

effecten gaat om consistente epidemiologische verbanden met lood-

lood. Voor het meest gevoelige nadelige effect – het effect op het IQ bij

concentraties in bloed, die coherent zijn met de uitkomsten van toxico-

kinderen – is het referentiepunt zeven keer lager (strenger) dan de maxi-

logisch onderzoek.1 Er is geen drempelwaarde van lood in bloed

maal toelaatbare inname van de WHO (World Health Organization) uit

aantoonbaar, waaronder geen noemenswaardige nadelige gezondheids-

1986, waarop de Nederlandse drinkwaternorm is gebaseerd.

effecten optreden.

2.1 Nadelige gezondheidseffecten

Bewijskracht voor oorzakelijk verband

Voor de mogelijke gezondheidseffecten van blootstelling aan lood heeft de

De sterkte van bewijskracht (evidence) voor gezondheidseffecten van

commissie zich gebaseerd op de literatuuroverzichten van epidemio-

omgevingsfactoren wordt gebaseerd op methodologisch goed uitgevoerd

logisch en toxicologisch onderzoek van EFSA, WHO en EPA.2,8-10 In 2010

en goed beschreven wetenschappelijk onderzoek. Niet alleen draagt de

identificeerde de EFSA de volgende nadelige gezondheidseffecten als

kwaliteit van en consistentie binnen epidemiologisch onderzoek bij aan de

meest ‘kritisch’ (gevoelig) voor een risicobeoordeling van langdurige bloot-

bewijskracht voor een oorzakelijk verband; aanvullend kan de coherentie

stelling aan lage loodconcentraties:8

met bevindingen uit toxicologisch onderzoek een biologische verklaring

• Neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen bij jonge kinderen, te

bieden voor de gevonden effecten. Bij elkaar maakt dat het plausibel is

meten als totale IQ-score
• Hart- en vaataandoeningen bij volwassenen, te meten als (systolische)
bloeddruk
• Chronische nierziekte bij volwassenen, te meten als glomerulaire
filtratiesnelheid.

dat lood in drinkwater het IQ nadelig beïnvloedt.12-14 Voor de beoordeling
van de bewijskracht in de milieuepidemiologische literatuur zijn in dit
vakgebied weinig randomised controlled trials (RCT’s) beschikbaar, zoals
in de klinische literatuur. Wel zijn er meta-analyses van cohortonderzoeken, die in het algemeen ook een hoge bewijskracht hebben. In combinatie met de bevindingen uit toxicologisch onderzoek beoordeelde de EPA
de relatie tussen lood in bloed en een IQ-afname bij kinderen als oorzake-

9

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

11

hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood

Loodinname via kraanwater | pagina 11 van 36

lijk.10 Datzelfde gold voor de relatie met een verhoging van de bloeddruk

2.3 Benchmark Doses (BMDL’s) voor relevante effecten

bij volwassenen. De relatie met een afname van de nierfunctie beoor-

Toepassing van de Benchmark Dose-methode vereist een keuze voor een

deelde de EPA als mogelijk oorzakelijk. Op basis daarvan gaat de

klinisch relevante verandering in respons: vanaf welk punt is er sprake

commissie er in dit advies van uit dat er sterke aanwijzingen zijn dat het

van een nadelig effect dat relevant is voor de gezondheid? EFSA komt tot

verband tussen de loodconcentatie in bloed en de genoemde gezondheids-

de volgende relevante nadelige effecten van langdurige loodblootstelling.8

effecten oorzakelijk is.
Neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen bij kinderen

2.2 Referentiepunten voor risicobeoordeling

De BMDL voor een relevant nadelig effect op het IQ bij kinderen baseert

Om de kans op het ontstaan van nadelige gezondheidseffecten van bloot-

EFSA op de in 2005 door Lanphear en anderen uitgevoerde meta-analyse

stelling aan lood te kunnen beoordelen, is een risicobeoordeling het meest

van prospectief onderzoek naar het verband tussen loodconcentratie in

aangewezen instrument. Kern van de risicobeoordeling is het vergelijken

bloed en IQ bij jonge kinderen.15 Dergelijk onderzoek heeft binnen de

van de mate van blootstelling met bekende blootstellingsresponsrelaties

milieuepidemiologie een hoge bewijskracht. EFSA beschouwt een afname

of zo mogelijk met gezondheidskundige advieswaarden. In 2010

van 1 IQ-punt (1% van 100 IQ-punten) bij kinderen tot een jaar of zeven

hanteerde de EFSA de Benchmark Dose benadering voor het afleiden van

als meest gevoelige en relevante nadelige effect (BMDL01).8 Volgens de

‘referentiepunten’ voor de risicobeoordeling van lood.8 De Benchmark

EFSA kan een dergelijk effect op populatieniveau al aantoonbare invloed

Dose (BMD) is een dosis of concentratie die correspondeert met een

hebben op de sociaaleconomische status en arbeidsproductiviteit. Voor

gespecificeerde lage, maar meetbare verandering in een nadelig effect

jonge kinderen is de dosis die gepaard gaat met een afname van

dat relevant is voor de gezondheid. De BMDL is de onderste (L van

1 IQ-punt 12 microgram (µg) lood per liter bloed: de zogenoemde ‘interne’

lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de BMD. In

of ‘inwendige’ blootstelling. EFSA heeft berekend dat deze overeenkomt

navolging van de EFSA beschouwt de commissie de BMDL’s voor rele-

met een ‘uitwendige blootstelling’ aan lood (gemiddelde inname via

vante nadelige effecten als referentiepunten voor de risicobeoordeling van

voedsel, bodem of drinkwater) van 0,5 microgram per kilogram lichaams-

de loodinname. Omdat er geen drempelwaarde van lood aantoonbaar is,

gewicht per dag (µg/kg lg pd).8

is het niet mogelijk om een ‘no-adverse-effect-level’ vast te stellen.

10

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

12

hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood

Loodinname via kraanwater | pagina 12 van 36

Vanwege de neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen beschouwt

Chronische nierziekte bij volwassenen

de JECFA ongeborenen, zuigelingen en jonge kinderen als de meest

EFSA beschouwt een toename van de prevalentie van chronische nier-

gevoelige groepen voor lood.9 Algemeen wordt aangenomen dat de

ziekte met 10% (BMDL10) als een relevant nadelig effect, gedefinieerd als

hersenen zich doorontwikkelen tot in de late adolescentie.16 De commissie

een glomerulaire filtratiesnelheid lager dan 60 ml per minuut.8 Dit corres-

kan dan ook geen strikte leeftijdsgrens aangeven voor een kritische bloot-

pondeert met een loodgehalte in bloed van 15 µg/l en een gemiddelde

stellingsperiode.

inname van 0,63 µg/kg lg pd.

Voor zwangere vrouwen merkt EFSA op dat de gevoeligheid van het

De referentiepunten zijn samengevat in tabel 1.

ongeboren kind voor de neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen
door lood onbekend is.8 Uitgaande van een minstens gelijke gevoeligheid
als die van jonge kinderen, gebruikt EFSA een factor van 0,9 voor de
verhouding van foetaal bloed ten opzichte van maternaal bloed. Voor
vrouwen van 20 tot 40 jaar heeft ze daarom een BMDL01 van 0,54
µg/kg lg pd afgeleid voor de risicobeoordeling voor de ongeboren
nakomeling.
Hart- en vaataandoeningen bij volwassenen

Tabel 1. Referentiepunten voor de meest gevoelige nadelige effecten van lood
Nadelig effect

Loodgehalte in bloed
(µg/l)

BMDL
(µg/kg lg pd)

Neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen bij kinderen tot een jaar of 7:
afname van 1 IQ-punt

12

0,5 (jonge kinderen)
0,54 (zwangeren)

Hart- en vaataandoeningen bij volwassenen:
verhoging systolische bloeddruk met 1%

36

1,5

Chronische nierziekte bij volwassenen:
daling van de prevalentie met 10%

15

0,63

BMDL: onderste (L van lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de Benchmark Dose
(BMD).

Bij volwassenen ziet EFSA een verhoging van de systolische bloeddruk
met 1,2 millimeter kwikdruk (1% van 120 mm Hg) als meest relevante

2.4 Loodgehaltes in bloed in Nederland

nadelige effect, omdat dit al een aantoonbaar verhoogd risico geeft op

De Gezondheidsraad concludeerde al in 2014 dat er overtuigende aanwij-

hart- en vaataandoeningen (BMDL01). Een dergelijke bloeddrukverhoging

zingen zijn dat de prenatale blootstelling aan lood nadelige effecten heeft

correspondeert met een loodgehalte in bloed van 36 µg/l en een gemid-

op het centrale zenuwstelsel bij het nageslacht.17 De raad baseerde zich

delde inname van 1,50 µg/kg lg pd.

toen op de meest recente loodconcentraties in bloed in Nederland en
Vlaanderen. Aangezien het laatste Nederlandse onderzoek naar lood in
bloed dateert uit 2005 (zie tekstkader), acht de commissie het wenselijk

11

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

13

hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood

Loodinname via kraanwater | pagina 13 van 36

om opnieuw onderzoek te doen naar actuele loodconcentraties in bloed
en de determinanten daarvan (kraanwater, bodem, beroep, hobby en
andere loodbronnen), bijvoorbeeld in het kader van het Europese project
Human Biomonitoring in Europe.18

Loodconcentraties in bloed van Nederlandse kinderen
De loodconcentratie in bloed is een goede maat voor de totale blootstelling aan lood en
daarmee voor de gezondheidsrisico’s van lood. Het laatste Nederlandse onderzoek naar lood
in bloed dateert uit 2005 en vond plaats bij kinderen in de binnenstad van Rotterdam.19 Tussen
1992 en 2005 is de mediane loodconcentratie in bloed in Rotterdam – en waarschijnlijk ook in
andere binnensteden – afgenomen van 75 µg/l naar 18 µg/l. Als verklaring voor deze afname
werd vooral de afname genoemd van lood in benzine en daardoor in het milieu en het
voedsel. In 2005 waren de bloedloodconcentraties vooral te verklaren door de
loodconcentratie in de bodem, het bouwjaar van de woning en de aanwezigheid van loden
drinkwaterleidingen.

12

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

14

hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 14 van 36

03
loodblootstelling
via kraanwater
13

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

15

hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 15 van 36

Drinkwaterbedrijven hebben de afgelopen decennia maatregelen getroffen

de woning) te saneren. Nog slechts op – enkele honderden – moeilijk

om loden dienst- of aansluitleidingen (buiten de woning) te saneren. Dit

bereikbare locaties zijn nu nog loden buitenleidingen aanwezig.

heeft gezorgd voor een afname van het aantal overschrijdingen van de

Sinds 2015 is het percentage monsters met een loodconcentratie hoger

huidige loodnorm van 10 µg/l. Desondanks zijn er specifieke risicogroepen

dan 10 μg/l niet verder afgenomen.21 De sanering van loden binnen-

die onvoldoende hebben geprofiteerd van de verbetering en nog steeds

leidingen door particuliere woningeigenaren lijkt te stagneren: enerzijds is

gezondheidsrisico’s lopen. Dit betreft vooral flesgevoede zuigelingen,

de eerdere subsidieregeling gestopt (1999-2005), anderzijds zijn loden

jonge kinderen tot een jaar of zeven en ongeboren kinderen (via hun

leidingen veelal (deels) verborgen en onbekend bij bewoners of woning-

zwangere moeder) die in huizen wonen met loden leidingen.

eigenaren. In de praktijk blijkt dat de buitenleidingen vaak tot de gevel zijn
vervangen, dus niet helemaal tot de watermeter. Ook in de muren blijken

3.1 Loodblootstelling via kraanwater in het algemeen laag

nog geregeld stukken loden leiding te zitten die niet zijn vervangen.

Na een eerder Gezondheidsraadadvies over lood in drinkwater, is de

De loodconcentratie is sterk afhankelijk van de leeftijd van de materialen,

drinkwaternorm voor lood aangescherpt naar 10 µg/l.3 Sindsdien zijn de

het tijdstip van monsterneming, de lengte van de loden leidingen en de

Nederlandse drinkwaterbedrijven verplicht om de kraanwaterkwaliteit aan

watersamenstelling.22 Mede om de afgifte van metalen als lood vanuit

het tappunt bij de consument te monitoren, waaronder de loodcon-

leidingmaterialen zoveel mogelijk te beperken, ‘conditioneren’ (optimali-

centraties.20 Hiertoe wordt steekproefsgewijs tijdens normale werktijden

seren) drinkwaterbedrijven de samenstelling van het drinkwater. Daarmee

één liter kraanwater bij de consument getapt; dit wordt Random Day Time

voldoet het drinkwater in Nederland in principe aan de Kiwaa-aanbeve-

(RDT)-monitoring genoemd. Dit betreft jaarlijks zo’n 2.000 monsters: 4-30

lingen voor een optimale samenstelling.

per drinkwaterdistributiegebied of -pompstation. Uit de monitoring blijkt dat
de loodconcentraties in kraanwater in Nederland de laatste decennia lager
zijn geworden: werd de concentratie van 10 µg/l in 2004 in 3,8% van de
kraanwatermonsters overschreden; in 2016 was dat nog in 1,1% het
geval.21 De afname is waarschijnlijk vooral het gevolg van effectief beleid
van drinkwaterbedrijven om de loden dienst- of aansluitleidingen (buiten
a

14

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

Kiwa: acroniem voor Keurings Instituut voor Waterleiding Artikelen.

2

16

hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 16 van 36

uitkomsten van een ‘loden-buizenproef’ en bepalingen van de gemiddelde
Drinkwaternormen voor lood

loodconcentratie in kraanwatermonsters bij de consument. Recent zijn er

In Nederland geldt sinds 2006 een drinkwaternorm van 10 microgram per liter (µg/l). Deze is
gebaseerd op de in 1986 door JECFA/WHO vastgestelde maximaal toelaatbare dagelijkse
inname van 3,6 µg/kg lg.23 Deze maximaal toelaatbare inname is inmiddels achterhaald: in 2010
heeft de EFSA voor het effect op IQ een referentiepunt afgeleid dat een factor 7 strenger is.8
De WHO oordeelde in 2011 dat de gehaltes lood in drinkwater vanwege aantoonbare
gezondheidseffecten ‘zo laag als redelijkerwijs mogelijk’ zouden moeten zijn.2 In 2017 voegde
de WHO daaraan toe dat in huizen met loden leidingen een concentratie van 10 µg/l in
drinkwater voorlopig het maximaal haalbare is.24 Begin 2019 heeft de Europese Raad
voorgesteld om te streven naar lagere loodconcentraties dan de huidige drinkwaternorm 10
µg/l.25 Lidstaten wordt gevraagd om zo veel mogelijk reductiemaatregelen te nemen, zoals het
vervangen van loden leidingen, om daarmee binnen 15 jaar nadat de nieuwe Europese
Drinkwaterrichtlijn in werking treedt, een streefwaarde van 5 µg/l te bereiken. De discussie
hierover is nog niet afgerond.

in een beperkte steekproef in kraanwater van woningen met loden
leidingen loodconcentraties gevonden van rond de 60 µg/l.26 Hierbij ging
het om een worstcasescenario: in de eerste 2 liter na zo lang mogelijke
stilstand. De commissie gaat er in dit advies vanuit dat een concentratie
van 35 µg lood per liter nog steeds een realistische schatting is van de
gemiddelde loodconcentratie in woningen met loden drinkwaterleidingen.
Aantal woningen met overschrijding van de loodnorm
In 1% van de steekproefsgewijs door drinkwaterbedrijven verzamelde
kraanwatermonsters wordt de huidige loodnorm overschreden.21 Op basis

3.2 Bronnen van hoge blootstelling aan lood via kraanwater

daarvan zou 1% van de woningvoorraad van bijna 7,5 miljoen (deels)

Hoge blootstelling aan lood via kraanwater doet zich voor in huizen met

loden leidingen kunnen hebben, ofwel zo’n 75.000 woningen.

loden leidingen en in huizen met nieuwe leidingen of kranen.
Aantal koopwoningen met loden leidingen
3.2.1 Loden leidingen

In 1998 is het aantal woningen met loden leidingen geschat op 275.000,

Geheel loden drinkwaterleidingen zijn sinds 1960 niet meer toegestaan,

waarvan 233.000 in de particuliere sector en 42.000 in de sociale huur-

maar in de praktijk komen in oude woningen nog steeds delen van loden

sector.4,27,28 Sindsdien is er geen nieuwe schatting gemaakt. Afgaande op

leidingen voor, ook na sanering.22 Daarbij blijkt dat ook loden leiding-

het aantal eigenaren van woningen met loden leidingen dat gebruik heeft

stukken van beperkte lengte kunnen zorgen voor onverwacht hoge lood-

gemaakt van de subsidieregeling voor sanering (14.000), zijn er mogelijk

concentraties in het water. In een eerder advies over lood in drinkwater

nog in meer dan 200.000 woningen in de particuliere sector loden

achtte de Gezondheidsraad een gemiddelde loodconcentratie van 35 µg/l

leidingen aanwezig. Onbekend is hoeveel van deze woningen zonder

representatief voor kraanwater uit loden leidingen.3 Zij baseerde zich op

subsidie zijn gesaneerd of gesloopt.

15

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

17

hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 17 van 36

Aantal huurwoningen met mogelijk loden leidingen

3.2.2 Nieuwe leidingen en kranen

In 2001 zijn brancheorganisaties van verhuurders een inspanningsver-

Lood- en koperlegeringen in nieuwe (veelal messingc koppelstukken in)

plichting aangegaan om in 2005 alle loden leidingen uit de woningen van

leidingen en kranen kunnen de eerste maanden na installatie ook voor

hun leden te hebben verwijderd.29 Er zijn echter geen registraties bekend

verhoogde concentraties lood in kraanwater zorgen. In opdracht van de

over de realisatie van deze intenties. Volgens de koepelorganisatie van

toenmalige Milieu-inspectie heeft het RIVM in 2007 onderzoek uitgevoerd

woningcorporaties (Aedes) hadden de corporaties in 2017 2,4 miljoen

naar de drinkwaterkwaliteit van 91 nieuwbouwwoningen. Bij oplevering

wooneenheden in bezit; ruim 20% daarvan heeft een bouwjaar van voor

(voor bewoning) zijn hoge loodconcentraties gemeten: in circa 75% van

1960.a Hiervan uitgaande, zijn er in de sociale huursector theoretisch nog

de kraanwatermonsters was de loodconcentratie hoger dan 10 µg/l.32 In

zo’n 480.000 wooneenheden met (deels) loden binnenleidingen. Om

vijf woningen (circa 5%) was de loodconcentratie hoger dan 35 µg/l. In dit

hoeveel huurwoningen dat in de praktijk gaat, is echter niet bekend.

RIVM-onderzoek is getracht om de verblijftijd van het water in de leidingen
zo lang mogelijk te kiezen (worstcasescenario). De exacte verblijftijd bij de

Ruwe schatting omvang risicogroepen

monsterneming was echter niet goed bekend. Dit onderzoek laat zien dat

Gezien de hiervoor genoemde uiteenlopende schattingen, gaat de

in nieuwbouwwoningen bij oplevering – als de leidingen niet goed zijn

commissie uit van een honderd- tot tweehonderdduizend woningen met

doorgespoeld – substantieel verhoogde blootstelling aan lood kan plaats-

loden leidingen. Uitgaande van een gemiddelde woningbezetting van 2,3

vinden. In zeven woningen zijn enkele maanden tot een half jaar na de

bewonersb, kunnen zo’n 230.000 tot 460.000 bewoners worden bloot-

eerste bemonstering herbemonsteringen uitgevoerd, waarbij de loodcon-

gesteld aan lood via loden leidingen. Op basis van CBS-informatie zou dat

centraties in zes woningen waren gedaald tot onder de norm van 10 µg/l.

enkele tienduizenden kinderen jonger dan 8 jaar (8%) betreffen en enkele

Het concentratieverloop in de tijd is echter niet bekend, en behoeft

duizenden zwangeren (1%).31

volgens de commissie nader onderzoek.

De commissie vindt het van groot belang dat gemeenten en drinkwater-

Uitgaande van een voorzichtige schatting van 50.000 nieuwbouw-

bedrijven deze risicogroepen bereiken en informeren, in het bijzonder

woningen per jaar, kunnen jaarlijks ongeveer 115.000 bewoners gedu-

gezinnen met jonge kinderen.

rende enkele maanden hoog worden blootgesteld via nieuwe kranen en

a
b

16

Schriftelijke mededeling Aedes.
Gemiddelde woningbezetting in 2019: 7 398 054 bewoonde woningen op 17 282 163 inwoners.30

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

c

Messing: koperlegering op basis van zink en (maximaal 3,5%) lood.

2

18

hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 18 van 36

leidingen als deze niet goed zijn doorgespoeld. Dit betreft dan bijna
10.000 kinderen tot 8 jaar en ruim 1.000 zwangeren.
3.2.3 Warmwaterinstallaties
De meeste metalen lossen in warm water gemakkelijker op.4 Warm
tapwater bevat dan ook meer lood dan koud water uit de kraan. Naar de
metaalafgifte van warmwaterinstallaties, zoals koffiemachines en heetwaterkranen, is tot nu toe alleen kleinschalig onderzoek gedaan.33-35 De
commissie is van mening dat de metaalconcentraties in water uit dergelijke apparaten beter onderzoek behoeft.

17

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

19

hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 19 van 36

04
risicobeoordeling
loodinname via
kraanwater
18

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

20

hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 20 van 36

Uit recente RIVM-berekeningen blijkt dat bij het gebruik van kraanwater uit

Tabel 2 laat zien wat de inname van lood is, uitgaande van een mediane

loden leidingen de inname van lood per kilogram lichaamsgewicht veruit

consumptie (P50) van voedsel en kraanwater met 1 µg lood per liter.11

het hoogst is voor flesgevoede zuigelingen. Deze kan gepaard gaan met
relevante nadelige effecten op het IQ. De commissie acht het aannemelijk
dat de kraanwaterconsumptie voor kinderen die geboren worden en

Tabel 2. Loodinname via mediane consumptie (P50) van voedsel en kraanwater met
1 µg lood per liter
Leeftijdsgroep

Loodinname
(µg/kg lg pd)

BMDL (voor relevant nadelig effect)
(µg/kg lg pd)

Flesgevoede zuigelingen jonger dan 4
maanden

1,4

0,5 (voor IQ-verlaging)

Jonge kinderen van 2 t/m 6 jaar

0,85

0,5 (voor IQ-verlaging)

4.1 Achtergrondblootstelling aan lood

Vrouwen in vruchtbare leeftijd van
20 t/m 40 jaar

0,34

0,54 (voor IQ-verlaging kind)

Voor de algemene Nederlandse bevolking is voedsel de belangrijkste bron

Volwassenen van 18 t/m 69 jaar

0,35

1,50 (voor bloeddrukverhoging)
0,63 (voor chronische nierziekte)

opgroeien in huizen met loden leidingen kan leiden tot een afname tot
ongeveer 5 IQ-punten. Dit acht zij ongewenst.

voor de inname van lood.4,36 Het gaat dan bijvoorbeeld om granen, melk,
groenten en fruit, die verontreinigd zijn met achtergrondconcentraties lood

BMDL: onderste (L van lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de Benchmark Dose
(BMD).

uit het algemene milieu. Deze inname is onvermijdelijk, omdat deze

Hieruit blijkt dat met deze onvermijdbare loodinname de helft van de fles-

grotendeels komt uit producten die essentiële voedingsstoffen bevatten en

gevoede zuigelingen en jonge kinderen de BMDL01, het door EFSA

dus onmisbaar zijn. Loodinname via drinkwater is onderdeel van de lood-

afgeleide referentiepunt voor een afname van 1 IQ-punt, al overschrijdt.

inname via de voedselconsumptie. De gemiddelde bijdrage van drink-

De vraag waar het vervolgens om draait is: wat is de extra bijdrage die

water aan de loodinname is in 2016 geschat op minder dan 5%.36 Daarbij

kraanwater met een hoge loodconcentratie levert?

is uitgegaan van drinkwater met een gemiddelde loodconcentratie (< 1 µg
lood per liter), een lage concentratie waaraan de meeste mensen zijn

4.2 Inname van lood via kraanwater met hoge loodconcentratie

blootgesteld. In zijn recente berekeningen van de inname van lood ging

In deze paragraaf bespreekt de commissie de resultaten van het ‘hoge

het RIVM in het ‘basisscenario’ uit van kraanwater met 1 µg lood per

blootstellingsscenario’ met een concentratie van 35 µg lood per liter water,

liter.11 Deze inname van lood via voedsel en kraanwater neemt de

hetgeen de commissie een realistische schatting acht voor woningen met

commissie in dit advies verder mee als achtergrondwaarde.

(deels) loden drinkwaterleidingen. De commissie vergelijkt de inname van

19

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

21

hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 21 van 36

lood voor diverse leeftijdsgroepen met BMDL’s voor de meest gevoelige

De loodconcentratie in moedermelk is doorgaans een fractie (maximaal

nadelige effecten van langdurige blootstelling aan lood (zie 2.3).

10%) van het loodgehalte in het bloed van de moeder.3 Zelfs bij vrouwen
die langdurig hoog aan lood zijn blootgesteld, was de loodconcentratie in

Tabel 3. Inname van lood via voedsel en kraanwater met 35 µg lood per liter
Leeftijdsgroep en BMDL (µg/kg lg pd)

Loodinname bij
innamepercentiel P50
(µg/kg lg pd)

Loodinname bij
innamepercentiel
P95
(µg/kg lg pd)

Flesgevoede zuigelingen jonger dan 4 maanden
(BMDL01: 0,5)

6,5

8,0

Jonge kinderen van 2 t/m 6 jaar
(BMDL01: 0,5)

1,44

2,57

Vrouwen in vruchtbare leeftijd van 20 t/m 40 jaar
(BMDL01: 0,54)

0,94

1,94

Volwassenen van 18 t/m 69 jaar
(BMDL01 bloeddrukverhoging: 1,50;
BMDL10 chronische nierziekte: 0,63)

0,89

1,68

BMDL: onderste (L van lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de Benchmark Dose
(BMD).
P50: mediaan; P95: 95ste percentiel.
Vet: overschrijding BMDL01 voor IQ-verlies bij kinderen.
Cursief: overschrijding BMDL10 voor chronisch nierfalen bij volwassenen.
Vet cursief: overschrijding BMDL01 voor bloeddrukverhoging bij volwassenen.

borstvoeding laag.37 EFSA verwacht dat de loodinname via borstvoeding
de BMDL niet zal overschrijden.8 Het RIVM heeft geen innameberekeningen voor borstvoeding uitgevoerd, omdat de gebruikte dosis-effectmodellen niet van toepassing zijn op borstgevoede zuigelingen.11
Jonge kinderen van 2 tot en met 6 jaar
De helft van de kinderen van 2 tot en met 6 jaar overschrijdt de BMDL bij
loodconcentraties in kraanwater van 35 µg/l bijna driemaal. De 5% met de
hoogste consumptie overschrijdt de BMDL vijfmaal.
Ongeborenen (via zwangere moeder)
Ongeboren kinderen krijgen lood binnen via hun moeder: een moeder
geeft 90% van het lood in haar bloed door aan het kind in de baarmoeder.8 Zwangere vrouwen overschrijden bij kraanwaterconcentraties

Zuigelingen

van 35 µg/l ruimschoots de BMDL voor IQ-verlaging bij hun kinderen en

Tabel 3 laat zien dat de helft van de flesgevoede zuigelingen voor wie de

de 5% met de hoogste consumptie overschrijdt deze waarde ruim drie

fles is aangemaakt met kraanwater uit loden leidingen (met loodconcen-

keer.

traties van 35 µg/l) al 6,5 µg lood per kilogram lichaamsgewicht (kg lg)
binnenkrijgt en daarmee zo’n 13 keer de BMDL overschrijdt. De 5% met

Volwassenen

de hoogste consumptie van flesvoeding kan 8 µg/kg lg binnenkrijgen en

Volwassenen lopen een verhoogd risico op hart- en vaataandoeningen en

overschrijdt tot 16 keer de BMDL.

chronische nierziekte door overschrijding van de BMDL. Dit betreft een

20

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

22

hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 22 van 36

beperkte groep. Bij hart- en vaataandoeningen gaat het alleen om de 5%

de commissie het aannemelijk dat de kraanwaterconsumptie van kinderen

met de hoogste consumptie van voedsel en kraanwater met loodconcen-

die geboren worden en opgroeien in huizen met loden leidingen kan

traties van 35 µg/l. Bij chonische nierziekte geldt dat voor de helft van de

leiden tot een afname van het IQ tot ongeveer 5 IQ-punten.

blootgestelden aan dergelijke loodconcentraties.
Chronische nierziekte en bloeddrukverhoging bij volwassenen

4.3 Omvang gezondheidsrisico’s

Dezelfde berekeningen heeft het RIVM uitgevoerd voor de kans op een

Voor de kwantificering van de gezondheidsrisico’s heeft het RIVM de

chronische nierziekte en voor een verhoging van de systolische bloed-

P50- en P95-inname van lood via voedsel en kraanwater modelmatig

druk.11 Bij inname van kraanwater met een loodconcentratie van 35 µg/l

omgezet naar de overeenkomstige lood-in-bloedconcentraties.11 De nade-

heeft de hoogst blootgestelde groep (P95) een kans van 19% of meer op

lige gezondheidseffecten zijn vervolgens geschat met behulp van de

de ontwikkeling van een chronische nierziekte; bij deze groep kan een

dosis-responsrelaties, zoals gerapporteerd door EFSA.8 Voor IQ-verlaging

bloeddrukverhoging van 1,4 mm Hg optreden.

staan deze gegevens in tabel 4.

4.4 Conclusies
Geschatte IQ-verlaging bij flesgevoede zuigelingen en jonge kinderen
Tabel 4. Geschatte IQ-verlaging bij loodconcentratie van 35 µg/L in kraanwater
Leeftijdsgroep

De commissie constateert dat de grootste risico’s op relevante nadelige
effecten van loodinname via kraanwater zich voordoen bij flesgevoede
zuigelingen, jonge kinderen tot een jaar of zeven en ongeborenen (via hun

Verlaging in
IQ-punten
bij P50-inname

Verlaging in IQ-punten
bij P95-inname

3,8

4,5

Zij kunnen langdurig worden blootgesteld aan loodconcentraties in kraan-

Jonge kinderen van 2 t/m 6 jaar

2,1

3,6

Zwangeren (ongeborenen)

1,7

3,6

water rond 35 µg/l, wat resulteert in een forse overschrijding van de BMDL

Flesgevoede zuigelingen

a

a

Op basis van de inname van lood in vrouwen in de vruchtbare leeftijd als proxy voor zwangere vrouwen.

zwangere moeder) die wonen of verblijven in panden met loden leidingen.

voor IQ-verlaging. Naarmate de hersenen sterker in ontwikkeling zijn, zijn
ze het meest gevoelig: hoe jonger het kind, hoe kwetsbaarder. Van zuige-

Zoals in tabel 4 is te zien, kan bij flesgevoede zuigelingen het effect op het

lingen is bovendien de voedselinname (per kg lg) aanzienlijk hoger en

IQ 4 - 5 punten bedragen. Aangezien langdurige blootstelling aan lood

nemen de darmen lood makkelijker op.

gedurende de eerste levensjaren de mate van IQ-verlaging voorspelt, acht

21

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

23

hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater

Loodinname via kraanwater | pagina 23 van 36

In woningen met nieuwe leidingen of kranen kan de eerste maanden een

de totale loodblootstelling, concludeert de commissie dat maatregelen om

tijdelijk verhoogde blootstelling aan lood via het water optreden, als de

de loodconcentratie in kraanwater te reduceren effectief kunnen zijn om

leidingen nog niet goed zijn doorgespoeld, maar betrouwbare gegevens

de blootstelling aan lood en de daarmee gepaard gaande nadelige

hierover zijn er niet. Volgens de commissie levert dit vooral risico’s op

effecten op het IQ terug te dringen. Zij doet daarvoor in hoofdstuk 5

voor zuigelingen die flesvoeding krijgen en ongeborenen (via hun zwan-

aanbevelingen.

gere moeder), maar de omvang van deze risico’s is niet precies te becijferen. De BMDL’s zijn immers afgeleid voor langdurige blootstelling.
De commissie merkt op dat de loodblootstelling (per kg lg) van flesgevoede zuigelingen, voor wie de flesvoeding is aangemaakt met kraanwater met een hoge loodconcentratie, na de zuigelingenperiode geleidelijk
afneemt. Aan de andere kant is het aannemelijk dat de hersenen van
zuigelingen gevoeliger zijn dan van oudere kinderen. Er zijn geen onderzoeken die aangeven wat het effect is van een voortdurende hoge loodblootstelling van ongeborene tot een kind van een jaar of zeven. Hoewel
deze blootstelling geleidelijk minder wordt, schat de commissie in dat
langdurige kraanwaterconsumptie van kinderen die geboren worden en
opgroeien in huizen met loden leidingen kan leiden tot een afname van
het IQ tot ongeveer 5 punten. Dit acht zij ongewenst.
Voor de meeste mensen is voedsel de belangrijkste bron van loodinname.
De loodinname via kraanwater met een loodconcentratie van 35 µg/l kan
echter oplopen tot ongeveer vier maal de loodinname via voedsel.
Aangezien kraanwater in deze situaties tot 80% kan bijdragen aan

22

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

24

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

Loodinname via kraanwater | pagina 24 van 36

05
handelingsopties

23

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

25

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

Loodinname via kraanwater | pagina 25 van 36

Om risicogroepen effectief te beschermen tegen nadelige effecten van

resterende leidingen effectief te vervangen adviseert de commissie te

loodinname via kraanwater zijn bronmaatregelen nodig: sanering van

onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om dat te stimuleren en facili-

resterende loden binnenleidingen en voorkomen dat nieuwe leidingen en

teren, bijvoorbeeld via een nieuwe subsidieregeling. De commissie

kranen de eerste maanden te veel lood afgeven. Zolang die nog niet zijn

verwacht dat een dergelijke ‘stimuleringsregeling’ effectiever is als het Rijk

geëffectueerd, adviseert de commissie gedragsadviezen voor de groepen

substantieel bijdraagt in de saneringskosten van het vervangen van loden

die het meeste risico lopen: gebruik van flessenwater bij oude loden

leidingen in woningen van voor 1960. Minder vrijblijvend wordt dit als in

leidingen en goed doorspoelen van nieuwe leidingen en kranen.

het belang van de koper of huurder een meldingsplicht wordt ingesteld: bij
de overdracht van een woning van voor 1960 zou de eigenaar dan via een

5.1 Sanering loden leidingen

clausule in de koop- of huurovereenkomst moeten verklaren dat er geen

De commissie adviseert de beleidsmaatregelen om de loodafgifte uit

loden leidingen meer in het pand aanwezig zijn. Daartoe zou dan een

leidingmaterialen terug te dringen in de eerste plaats te richten op het

betrouwbare loodmeting overlegd moeten worden, waaruit blijkt dat er

saneren van oude loden leidingen.24 In reactie op het Gezondheidsraad-

geen noemenswaardige loodafgifte uit de binneninstallatie optreedt. De

advies uit 1997 heeft het Rijk van 1999 tot 2005 een subsidieregeling

commissie adviseert hiervoor in samenwerking met drinkwaterbedrijven

ingesteld voor het vervangen van loden binnenleidingen in naar schatting

een stappenplan te ontwikkelen. Verder adviseert ze de aanwezigheid van

bijna 233.000 particuliere woningen.3,27 Uitgangspunt was het beroep op

loden leidingen op te nemen in de risico-inventarisatie en -evaluatie voor

de eigen verantwoordelijkheid van de woningeigenaren. Van deze rege-

kinderdagverblijven en scholen.

ling hebben slechts ongeveer 14.000 particuliere woningeigenaren
gebruikgemaakt. Een van de redenen waarom de (vrijwillige) sanerings-

5.1.2 Citizen science

regeling onvoldoende effectief was, betrof het financieel plafond, waar-

Een nieuwe ontwikkeling is dat drinkwaterbedrijven in 2017 zijn gestart

door de eigenaar minstens driekwart van de kosten zelf moest betalen.27

met zogenoemde citizen science onderzoeksprojecten. Daarbij spelen
burgers een centrale rol in bemonstering en onderzoek naar kraanwater.26

5.1.1 Effectieve restsanering

Doel van dergelijke projecten is bewustwording en betrokkenheid van en

De commissie gaat ervan uit dat er naar schatting nog zo’n honderd- tot

handelingsperspectief voor de burger. Zo gaf ongeveer de helft van de

tweehonderdduizend woningen zijn met (deels) loden leidingen. Om deze

deelnemers waarbij lood in kraanwater is aangetroffen aan dat zij het

24

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

26

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

Loodinname via kraanwater | pagina 26 van 36

waarschijnlijk achten dat zij binnen één jaar de loden leidingen laten

normoverschrijdingen om loden leidingen te verwijderen, adviseert de

vervangen.38 De commissie adviseert daarom drinkwaterbedrijven en

commissie het ministerie van Infrastructuur en Water om in de Europese

gemeenten te faciliteren om een meetaanbod te doen aan bijvoorbeeld

discussie over de herziening van de Europese Drinkwaterrichtlijn te

starters, kinderdagverblijven en scholen in oude wijken (van voor 1960)

pleiten voor verlaging van de norm tot maximaal 5 µg/l. Deze waarde is in

om het loodgehalte in kraanwater te kunnen metena. Blijkt dit hoog, dan

Nederland dan te hanteren als actiewaarde in monitoringprogramma’s om

worden ze extra gemotiveerd om de leidingen te (laten) vervangen en

loden leidingen actief op te sporen.

kunnen ze in afwachting daarvan gedragsadviezen volgen.

5.3 Verminderen loodafgifte nieuwe leidingen en kranen
5.1.3 Verduurzaming van de woningvoorraad

Om de loodafgifte uit onderdelen van nieuwe leidingen, kranen en andere

Meer in het algemeen ziet de commissie kansen voor het vervangen van

drinkwaterinstallaties te beperken, zijn in de ministeriële Regeling Mate-

loden leidingen bij landelijke en lokale plannen voor verduurzaming van

rialen en chemicaliën voor drink- en warmtapwatervoorziening onder meer

de woningvoorraad, zowel in de particuliere als de huursector. In een

de maximaal toegestane concentraties lood en andere metalen in

eerder advies heeft de Gezondheidsraad ook gewezen op de kansen die

producten beschreven die met drinkwater in contact kunnen komen.40 De

duurzaamheidsprogramma’s bieden voor een gezonder binnenmilieu: dat

commissie benadrukt dat het belangrijk blijft om te controleren of installa-

is immers het moment waarop meer ingrijpende vervangingen van tech-

teurs bij het aansluiten van binnenhuisinstallaties ook in de praktijk met

nische installaties en bouwmaterialen kunnen worden gedaan.39

goedgekeurde materialen werken. Hierin ziet zij onder meer een rol voor
het gemeentelijk Bouwtoezicht, als toezichthouder op binnenhuisinstalla-

5.2 Verlagen Europese drinkwaternorm voor lood

ties op basis van het Bouwbesluit. In Nederland is momenteel aan het

Begin 2019 heeft de Europese Raad voorgesteld om te streven naar

Kiwa Water Mark te zien dat producten voldoen aan de vereisten zoals

lagere loodconcentraties dan de huidige drinkwaternorm 10 µg/l.25 Uit

gesteld in genoemde de Regeling Materialen en chemicaliën. De

oogpunt van volksgezondheid, en vanwege de prikkel die uitgaat van

commissie vindt het belangrijk om deze eisen goed te handhaven. Er zijn
geen Europese kwaliteitseisen voor producten in contact met drinkwater.

a

25

Pilot met eenvoudige indicatiestrips: omdat een kwart van de deelnemers de testuitslag onvoldoende duidelijk
vond, adviseert KWR om de uitslag van de strips te laten controleren door een ‘geoefende partij’ en duplo
metingen uit te voeren.26

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

In de technische herziening van de ministeriële regeling uit 2017 wordt
voor metalen wel verwezen naar afspraken binnen het samenwerkings-

2

27

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

Loodinname via kraanwater | pagina 27 van 36

verband met enkele andere Europese lidstaten om de vereisten af te

vertrouwen in kraanwater aantasten en tot minder consumptie leiden. De

stemmen.41 De commissie vindt het belangrijk dat deze kwaliteitseisen

commissie ziet hierin extra urgentie om de bronnen van loodverontreini-

worden uitgebreid naar andere landen. Anders blijft het ook in Nederland

ging in kraanwater in kaart te brengen en weg te nemen.

mogelijk dat particulieren producten betrekken van onvoldoende kwaliteit,
bijvoorbeeld van bouwmarkten of via internet. Concluderend ziet de

Doorspoelen oude leidingen

commissie het toelaten van alleen goedgekeurde producten op de Euro-

In het algemeen wordt aangenomen dat het doorspoelen van de kraan de

pese markt als belangrijke maatregel om de loodafgifte van nieuwe

blootstelling aan lood vermindert. Bij aanwezigheid van oude loden

leidingen en kranen te verminderen.

leidingen blijkt het doorspoelen van de kraan niet altijd toereikend voor het
bereiken van loodgehalten aan de tapkraan tot beneden de 10 µg/l, de

5.4 Gedragsadviezen in afwachting van bronmaatregelen

huidige drinkwaternorm.42 Ook recent onderzoek uit de Verenigde Staten

De commissie benadrukt dat de meeste mensen in Nederland via hun

trekt de effectiviteit van doorspoeladviezen bij loden leidingen in twijfel.43

kraanwater niet verhoogd worden blootgesteld aan lood. In situaties van

Pas na zes minuten doorspoelen was er een afname in de loodconcen-

ongewenst hoge blootstelling kunnen gerichte gedragsadviezen de bloot-

tratie aantoonbaar; na de eerste 30 seconden doorspoelen nam de lood-

stelling voor gevoelige groepen beperken en gezondheidswinst opleveren.

concentratie zelfs toe. Uit een Canadees onderzoek bleek dat een halve

In oude huizen met loden leidingen is het advies om voor flesgevoede

minuut doorspoelen wel een reductie gaf van de loodconcentratie van

zuigelingen, jonge kinderen en zwangeren flessenwater te gebruiken in

bijna 90% (in ‘ongeconditioneerd’ drinkwater), maar dat na een half uur

plaats van kraanwater. Dit geldt nadrukkelijk in afwachting van sanering

stilstand de loodconcentraties weer waren gestegen naar bijna de helft

en niet in de plaats daarvan, omdat er uit milieu- en kostenoverwegingen

van de concentraties na een nacht stilstand.44 Dat zou erop wijzen dat

ook nadelen kleven aan het gebruik van flessenwater. Daarnaast kunnen

eenmaal per dag doorspoelen van loden leidingen onvoldoende effectief

gedragsadviezen effectief zijn gedurende de eerste maanden na instal-

is. Overigens merkt de commissie op dat niet duidelijk is in hoeverre de

latie van nieuwe leidingen of kranen. In alle andere situaties steunt de

samenstelling van het kraanwater en de aanwezigheid en lengte van

commissie de aanbevelingen van het Voedingscentrum en van program-

loden binnen- en buitenleidingen in deze onderzoeken vergelijkbaar was

ma’s als Jongeren Op Gezond Gewicht om liever kraanwater te drinken

met die in Nederland. Ze kan dan ook geen uitspraken doen in hoeverre

dan andere dranken. Zorgen over lood in drinkwater kunnen het

het doorspoelen van de kraan voldoende effectief is bij aanwezigheid van

26

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

28

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

Loodinname via kraanwater | pagina 28 van 36

loden leidingen. De commissie adviseert daarom ook in Nederland nader

belang dat de commissie hecht aan de voordelen van het gebruik van

onderzoek te doen naar de effectiviteit van doorspoeladviezen en bij oude

‘schoon’ kraanwater in het algemeen, adviseert de commissie alleen fles-

loden leidingen voor jonge kinderen en zwangeren flessenwater te

senwater te gebruiken voor de groepen die het hoogste risico lopen op

gebruiken.

relevante nadelige effecten. Dit betreft vooral bewoners van oude huizen
met (deels) loden leidingen, in het bijzonder:

Doorspoelen nieuwe leidingen en kranen

• zuigelingen die flesvoeding krijgen

Voor nieuwe drinkwaterleidingen en kranen adviseert de commissie om

• jonge kinderen tot een jaar of zevena

– uit voorzorg – de eerste maanden van gebruik de kraan na enkele uren

• zwangere vrouwen.

stilstand goed door te spoelen. Als de binnenhuisinstallatie volgens de

De concentratie lood in flessenwater is vergelijkbaar met dat in ‘schoon’

regels is aangelegd, verwacht ze dat de loodconcentratie in kraanwater

kraanwater (afgerond 1 µg/L).11 De commissie benadrukt dat het gebruik

daarmee snel lager wordt. De adviezen van RIVM en GGD zouden

van flessenwater een tijdelijke situatie zou moeten zijn, totdat bronmaat-

daartoe opnieuw onder de aandacht moeten worden gebracht.45 Omdat

regelen tegen de loodafgifte zijn genomen. In andere situaties ontmoedigt

de loodconcentratie enkele maanden na installatie van leidingen en

de commissie het gebruik van flessenwater uit milieu-overwegingen en

kranen in vrijwel alle gevallen tot onder de huidige norm is gedaald, vindt

steunt ze de aanbevelingen voor het gebruik van kraanwater uit oogpunt

de commissie het gebruik van flessenwater in die situaties niet nodig. Bij

van een gezond gewicht.

twijfel raadt ze aan om een watermonster te (laten) nemen aan de
keukenkraan. Om verspilling van water te beperken, adviseert de

Effectieve communicatiestrategie

commissie, evenals RIVM en GGD, om doorspoelwater op te vangen en

Het is niet gemakkelijk gebleken om de doelgroepen te bereiken en tot

voor andere doelen te gebruiken.

actie aan te zetten. Zo bleek een eerdere voorlichtingscampagne van het
toenmalige ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en

Gebruik van flessenwater alleen voor specifieke risicogroepen

Milieubeheer onvoldoende effectief, doordat de intermediaire (koepel)

In zijn eerdere advies uit 1997 adviseerde de Gezondheidsraad om flesvoeding van zuigelingen niet klaar te maken met kraanwater uit loden
leidingen. Gezien de onzekere effectiviteit van doorspoelen, en het
3

27

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

a

Omdat wordt aangenomen dat de hersenen zich doorontwikkelen tot in de late adolescentie, kan de commissie
geen strikte leeftijdsgrens geven voor de gedragsadviezen.

2

29

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

organisaties onvoldoende bereik hadden bij de uiteindelijke doelgroep en
het gevoel van urgentie over de gezondheidsrisico’s bij de intermediairen

Loodinname via kraanwater | pagina 29 van 36

• in kaart brengen van de omvang en locaties van het aantal resterende
dienst- en aansluitleidingen (buitenshuis)

onvoldoende was.46 Destijds is vastgesteld dat communicatie met de

• inventariseren van de omvang en locaties van gebouwen van voor

diverse doelgroepen nodig blijft. Sindsdien hebben drinkwaterbedrijven,

1960, en op basis daarvan gericht opsporen van loden leidingen in

installateurs, GGD’en en RIVM diverse voorlichtingsactiviteiten ontwik-

woningen, scholen en kinderdagverblijven in oude wijken, om lokaal

keld, in het bijzonder door informatie te plaatsen op hun websites.4,45,47 In

bronmaatregelen en gedragsadviezen te kunnen aanbieden

vervolg daarop adviseert de commissie om op korte termijn met (koepels

• onderzoeken in hoeverre het mogelijk is om in het wettelijke

van) alle betrokken partijen om de tafel te gaan om te komen tot een meer

monitoringprogramma van de kraanwaterkwaliteit aan het tappunt bij

actieve, eenduidige en effectieve – bij voorkeur regionale – communica-

de consument ook geografische gegevens van de meetlocaties vast te

tiestrategie hoe ongewenst hoge blootstelling is te verminderen. Ze denkt

leggen (bijvoorbeeld op 6-cijferig postcodeniveau) en daarmee een

daarbij ook aan woningcorporaties, woningeigenaars, makelaars, Consu-

koppeling mogelijk te maken met woningbestanden

mentenbond, Voedingscentrum, verloskundigen, jeugdartsen, et cetera,

• gerichte monitoring van loodconcentraties in kraanwatermonsters na

die daarin een gedeelde verantwoordelijkheid hebben. De commissie

stilstand uit oude loden leidingen en nieuwe leidingen en kranen, ook

beveelt aan om hiervoor aansluiting te zoeken bij bestaande initiatieven

naar lengte van de leiding, leeftijd van leidingen en kranen, water-

als de Eerste 1.000 dagen aanpak van GGD’en of het landelijke

samenstelling en andere determinanten, gecombineerd met onderzoek

programma Kansrijke Start.48

naar de effectiviteit van doorspoeladviezen voor risicogroepen
• aanvullend regionaal inzetten van handzame en betrouwbare

5.5 Maatregelen prioriteit, maar ook meer metingen nodig

meettechnieken om lood in kraanwater te meten, in het bijzonder in

De commissie concludeert dat in de eerste plaats bronmaatregelen nood-

oude wijken en – de eerste maanden – in nieuw opgeleverde of

zakelijk zijn om de loodinnname via kraanwater te beperken. Daarnaast

gerenoveerde woningen met nieuwe leidingen of kranen, bv door

constateert ze dat veel onderzoek naar loodconcentraties in kraanwater

bewoners (citizen science) in samenwerking met installateurs en

en bloed is gedateerd. Daarom doet ze de volgende aanbevelingen om

drinkwaterbedrijven

beter inzicht te krijgen in situaties van verhoogde blootstelling:

• verbeteren van de betrouwbaarheid van indicatiestrips voor citizen
science

28

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

30

hoofdstuk 05 | Handelingsopties

Loodinname via kraanwater | pagina 30 van 36

• onderzoeken van de actuele loodconcentraties in bloed en de
determinanten daarvan (kraanwater, voedsel, bodem, beroep, hobby
en andere loodbronnen), bij voorkeur in Europees verband.

29

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

31

Literatuur

Loodinname via kraanwater | pagina 31 van 36

literatuur

30

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

32

Literatuur

1

2

Agency for Toxic Substances and Disease Registry. ATSDR.

Loodinname via kraanwater | pagina 32 van 36

11

Toxicological Profile for Lead; Draft for Public Comment. Atlanta, May

schatting en risicobeoordeling voor diverse risicogroepen. Bilthoven,

2019.

2019; RIVM-2019-0090.

WHO. Lead in Drinking-water: Background document for development

12

of WHO Guidelines for Drinking-water Quality. Geneve, 2011.
3

4

5

Boon PE, e.a. RIVM. Loodinname via kraanwater; blootstellings-

Gezondheidsraad. Lood in drinkwater. Den Haag: Gezondheidsraad,

Hill AB. The Environment and Disease: Association or Causation?
Proceedings of the Royal Society of Medicine 1965; 58(5): 295-300.

13

Adami H-O, Berry Sir Colin L, Breckenridge Charles B, e.a. Toxicology

1997; publicatienr. 1997/07.

and Epidemiology: Improving the Science with a Framework for

Dusseldorp A, Versteegh JFM, Drijver M, Janssen PJCM. RIVM. Lood

Combining Toxicological and Epidemiological Evidence to Establish

in drinkwater. Bilthoven, 2012; 609400003/2012.

Causal Inference. Toxicological Sciences 2011; 122(2): 223-34.

Otte PF, Bakker MI, Lijzen JPA, Versluijs CW, Zeilmaker MJ. RIVM.

14

U.S. Environmental Protection Agency. EPA. Preamble To The

Diffuse loodverontreiniging in de bodem, advies voor een

Integrated Science Assessments (ISA) EPA/600/R-15/067. Washington,

gemeenschappelijk beleidskadar. Bilthoven, 2015; 2015-0204.

DC, 2015. https://cfpub.epa.gov/ncea/isa/recordisplay.

6

GGD-projectgroep Bodem. Lood in bodem en gezondheid. 2016.

cfm?deid=310244. Geraadpleegd: 17 oktober 2019.

7

Brand E, Touchant K, van Holderbeke M, Zeilmaker MJ, van Keer I,

8

9

Lanphear BP, Hornung R, Khoury J, e.a. Low-level environmental lead

e.a. RIVM. Kennisoverzicht vraagstukken diffuus lood in de bodem.

exposure and children’s intellectual function: an international pooled

Bilthoven, 2019; 2019-0006.

analysis. Environ Health Perspect 2005; 113(7): 894-9.

European Food Safety Authority. EFSA. Scientific opinion on lead in

16

Lebel C, Beaulieu C. Longitudinal development of human brain wiring

food. Parma, 2010.

continues from childhood into adulthood. The Journal of neuroscience:

WHO. Evaluation of certain food additives and contaminants. Seventy-

the official journal of the Society for Neuroscience 2011; 31(30):

third report of the Joint FAO/WHO Expert Committee on Food

10937-47.

Additives. Geneve, 2011; Technical Report Series, No. 960.
10

15

17

U.S. Environmental Protection Agency. EPA. Integrated Science
Assessment for Lead. 2013; EPA/600/R-10/075F.

Gezondheidsraad. Risico’s van prenatale blootstelling aan stoffen. Den
Haag: Gezondheidsraad, 2014; publicatienr. 2014/05.

18

The European Human Biomonitoring Initiative. HBM4EU. Coordinating
and advancing human biomonitoring in Europe to provide evidence for

31

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

33

Literatuur

chemical policy making. https://www.hbm4eu.eu/. Geraadpleegd: 7
19

21

22

24

25

Peeters EL, Burdorf A, Roeloffzen B. Determinanten van

over het plan van aanpak lood in drinkwater van 26 mei 1998. Den

loodconcentraties in bloed van Rotterdamse kinderen. Tijdschrift voor

Haag: Overheid.nl. Vergaderjaar 1997-1998.
28

Schepers W, de Wilt R. RIGO Research en Advies BV. Evaluatie

Slaats N, Blokker M, Versteegh A. Lood, koper en nikkel in het

Regeling Sanering Loden Drinkwaterleidingen. Amsterdam,

Nederlandse drinkwater aan de tap. H2O-Online 2014.

2007; 94700.

Vertommen I. Memo update RDT loodgegevens van

29

Staatssecretaris van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en

drinkwaterbedrijven. Kiwa Watercycle Research Institute (KWR); 2018.

Milieubeheer. Nationaal Akkoord Wonen 2001-2005. Den Haag:

Slaats P, Meerkerk SA, Hofman-Caris CHM. Watercycle Research

Vergaderjaar 2000-2001, 27 559 nr. 26.
30

CBS. Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio.

Kiwa-Mededeling 100 – Update 2013. Nieuwegein, 2013; KWR

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82900NED/

2013.069.

table?fromstatweb. Geraadpleegd: 8 augustus 2019.

WHO. Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives.

31

CBS. Bevolking; geslacht, leeftijd en burgerlijke staat, 1 januari. https://

Toxicological evaluation of certain food additives and contaminants.

opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7461bev/table?dl=236B4.

Geneve, 1986.

Geraadpleegd: 31 juli 2019.

WHO. Drinking Water Parameter Cooperation Project: Support to the

32

Wuijts S, Slaats PGG, Versteegh JFM, Meerkerk MA. RIVM.

revision of Annex I Council Directive 98/83/EC on the Quality of Water

Drinkwaterkwaliteit in nieuwbouwwoningen. Bilthoven, 2007;

Intended for Human Consumption. Bonn, 2017.

703719023/2007.

Council of the European Union. Proposal for a Directive of the

33

intended for human consumption (recast). Brussel, 2019; 6876/19.
Brouwer S, Slaats N, van Laarhoven K. BTO rapport Citizen Science

Bundesinstitut für Risikobewertung. Frequently asked questions about
the release of lead from coffee and espresso machines. 2013.

European Parliament and of the Council on the quality of water
26

Tweede Kamer. Brief van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Institute. Conditionering: de optimale samenstelling van drinkwater;

23

27

augustus 2019.

Gezondheidswetenschappen 2009; (4): 168-75.
20

Loodinname via kraanwater | pagina 33 van 36

34

Chemisches und Veterinäruntersuchungsamt. CVUA. Aktuelle
Untersuchungen belegen: die Blei- und Nickelabgabe von Kaffee- und

en Lood. Nieuwegein, 2018; BTO 2018.038.

32

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

34

Literatuur

Espressovollautomaten wurde gesenkt. http://www.cvuas.de/pub/
35

38

39

40

Chemisches und Veterinäruntersuchungsamt. CVUA. CVUA Stuttgart

Nieuwegein: VEWIN, 1995; SWO 94.341.
43

Katner A, Pieper K, Brown K, Lin HY, Parks J, Wang X, e.a.

Espressovollautomaten. http://www.ua-bw.de/pub/beitrag.

Effectiveness of Prevailing Flush Guidelines to Prevent Exposure to

asp?subid=0&ID=710. Geraadpleegd: 10 december 2018.

Lead in Tap Water. International journal of environmental research and

Boon PE, te Bieselbeek JD, van Dondersgoed G. RIVM. Dietary

public health 2018; 15(7): 1-22.
44

Dore E, Deshommes E, Andrews RC, Nour S, Prevost M. Sampling in

Ettinger AS, Tellez-Rojo MM, Amarasiriwardena C, Gonzalez-Cossio T,

schools and large institutional buildings: Implications for regulations,

Peterson KE, Aro A, e.a. Levels of lead in breast milk and their relation

exposure and management of lead and copper. Water Res 2018;

to maternal blood and bone lead levels at one month postpartum.

140: 110-22.

Environ Health Perspect 2004; 112(8): 926-31.

45

RIVM. Informatie over lood in drinkwater. Bilthoven, 2016.

Brouwer S, Hessels L, Kors L, e.a. De verbreding van citizen science in

46

Harmsen F, Woudenberg F, Elsman-Domburg L, Gutteling J. De inzet

de watersector. H2O-Online 2019.

van maatschappelijke organisaties bij de communicatie over

Gezondheidsraad. Een gezond binnenmilieu in de toekomst. Den

loodhoudend drinkwater. Tijdschrift voor communicatiewetenschap

Haag, 2013; publicatienr. 2013/17.

2003; (3): 227-44.

Staatscourant. Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en

47

Drinkwaterplatform. Wat te doen met loden leidingen in huis?: https://

Milieu van 14 juni 2011, houdende nadere regels met betrekking tot

www.drinkwaterplatform.nl/loden-leidingen-huis/. Geraadpleegd:

enige onderwerpen inzake de voorziening van drinkwater, warm

18 september 2019.

tapwater en huishoudwater (Drinkwaterregeling). Den Haag, 2017.
41

Slaats PGG, Brink H, van den HovenThJJ. Effectiviteit van het VEWINdoorstroomadvies voor verlaging van het loodgehalte in drinkwater.

exposure to lead in the Netherlands. Bilthoven, 2016; 2016-0206.
37

42

beitrag.asp?subid=1&ID=1559. Geraadpleegd: 23 januari 2019.
ermittelt erhöhte Blei- und Nickelabgabe durch diverse Kaffee- und

36

Loodinname via kraanwater | pagina 34 van 36

European Council of the European Union. Safe and clean drinking

48

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Actieprogramma
Kansrijke Start. Den Haag, 2018.

water: EU updates quality standards https://www.consilium.europa.eu/
en/press/press-releases/2019/03/05/safe-and-clean-drinking-water-euupdates-quality-standards/. Geraadpleegd: 29 juli 2019.

33

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

35

Commissie

Commissie en geraadpleegde deskundigen

Loodinname via kraanwater | pagina 35 van 36

Waarnemer:
•

ing. A.J.H.M. Dobbelsteen, IenW, Den Haag

Samenstelling Commissie Signalering gezondheid en milieu voor het advies Loodinname via
kraanwater:

Samenstelling commissie:

Secretarissen:
•

drs. J.W. Dogger, Gezondheidsraad, Den Haag

•

drs. M. Drijver, Gezondheidsraad, Den Haag

•

dr. F. Woudenberg, hoofd afdeling leefomgeving, GGD, Amsterdam, voorzitter

•

prof. dr. ing. J.W. Erisman, directeur Louis Bolk Instituut, Driebergen; bijzonder hoogleraar integrale

Ter voorbereiding van het advies zijn begin 2019 de volgende deskundigen geraadpleegd:

stikstofstudies, VU Amsterdam

•

D. Albregts en R. Goes, Aedes vereniging van woningcorporaties

dr. P.J. van den Hazel, medisch milieukundige, Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland

•

dr. P.M. Hurks, ontwikkelingspsycholoog, Maastricht University

Midden, Arnhem

•

prof. J.C.S. Kleinjans, oud-voorzitter commissie Lood in drinkwater, 1997

prof. dr. M.A. Koelen, hoogleraar gezondheid en maatschappij, Wageningen University and

•

dr. G.B.J.G. van Rooy, bedrijfsarts-toxicoloog, Arbo Unie, Radboud MC, IRAS

Research

•

drs. N. Slaats en dr. Th.J.J. van den Hoven, KWR (Kiwa Watercycle Research Institute)

•

prof. dr. R. Leemans, hoogleraar milieusysteemanalyse, Wageningen University and Research

•

prof. J.A. Staessen, arts-epidemioloog Leuven, commissie Lood in drinkwater, 1997

•

prof. dr. H. van Lente, hoogleraar Science and Technology Studies, Universiteit Maastricht

•

ir. A. Versteegh (ex RIVM)

•

prof. dr. J.P. van der Sluijs, hoogleraar algemene wetenschapstheorie van de natuurwetenschappen,

•

dr. W. Verwey, commissie Lood in drinkwater, 1997

•

•

Universiteit van Bergen, Noorwegen; universitair hoofddocent nieuwe risico’s, Copernicus instituut
voor duurzame ontwikkeling, Universiteit Utrecht
•

prof. dr. A.P. van Wezel, hoogleraar Environmental Ecology, Institute for Biodiversity and Ecosystem
Dynamics, Universiteit van Amsterdam

•

prof. dr. ir. E. Lebret, hoogleraar Environmental health impact assessment, Institute for Risk
Assessment Sciences, Universiteit Utrecht, structureel geraadpleegd deskundige

34

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2

36

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Loodinname via kraanwater. Den Haag: Gezondheidsraad, 2019;
publicatienr. 2019/18.
Infographic: Joris Fiselier
Auteursrecht voorbehouden

35

Gezondheidsraad | Nr. 2019/18

2