Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 936

Luchtvaartbeleid

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 629

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 29 mei 2019
De vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat heeft op 18 april
2019 vervolgoverleg gevoerd met mevrouw Van NieuwenhuizenWijbenga, Minister van Infrastructuur en Waterstaat, over:
– de brief van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat d.d.
27 maart 2019 inzake klimaatbeleid voor luchtvaart (Kamerstukken 31 936 en 32 813, nr. 585).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Agnes Mulder
De griffier van de commissie,
Israel

kst-31936-629
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

1

Voorzitter: Remco Dijkstra
Griffier: Koerselman
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Amhaouch, Remco Dijkstra,
Kröger, Laçin, Paternotte en Van Raan,
en mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga, Minister van Infrastructuur en
Waterstaat.
Aanvang 15.32 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag allemaal. Welkom bij de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat aan de collega-Kamerleden, de Minister met
ondersteuning en iedereen die er interesse in heeft en meekijkt. We
hebben hier de tweede termijn van het algemeen overleg over duurzame
luchtvaart, dat wij eerder hebben gehouden op 4 april. Toen zijn er drie
vragen geïnventariseerd, van de heer Paternotte, de heer Laçin en de heer
Van Raan, waarop nog antwoord zou moeten komen. Die heb ik hier en
dat ga ik sowieso checken. We hebben een uurtje de tijd, maximaal. We
hebben een indicatieve spreektijd van anderhalve minuut. Ik heet de
collega’s welkom en ik geef als eerste het woord aan de heer Paternotte,
namens D66.
De heer Paternotte (D66):
Voorzitter. De luchtvaart heeft alleen toekomst in Nederland als deze
schoner en stiller kan. Ik denk dat het zojuist verschenen Rli-rapport
daarvoor ook oplossingsrichtingen biedt. De oproep om de luchtvaartsector waar mogelijk als een normale bedrijfstak te beschouwen onderschrijf ik volledig. Het is ook tijd dat we gaan stoppen met de grote Oprah
Winfrey Show, waarin emissierechten in te grote mate als cadeaus
worden uitgedeeld aan de luchtvaartsector.
Er zijn een paar dingen die volgens ons moeten gebeuren. Om te beginnen sneller stoppen met het uitdelen van die gratis emissierechten. Ten
tweede een duidelijk commitment aan het ETS-systeem. Ik hoor graag of
de Minister het met ons eens dat CORSIA niet daarvoor in de plaats mag
komen, in Europa, als het minder dwingend is dan het ETS-systeem. Ten
derde: verkennen of we een verdere bijmengingsverplichting voor
luchtvaartmaatschappijen voor synthetische kerosine kunnen gaan
implementeren. Ten vierde: om binnen Europa met de belangrijkste
Europese homecarrierlanden een bilateraal verdrag te sluiten, zodat we
belasting kunnen gaan heffen op kerosine. Ten vijfde: om afspraken te
maken met brandstofleveranciers en luchtvaartmaatschappijen dat we in
Nederland alleen nog maar gaan vliegen met lagezwavelbrandstoffen, om
overbodige fijnstofuitstoot te voorkomen.
Tot slot, om op korte termijn groene stappen te ondernemen moeten we
het reizen per trein stimuleren. We zijn misschien niet de vroemvroempartij, maar dan is D66 maar de tsjoektsjoekpartij. De eerstvolgende halte
is dat in Nederland standaard door reisorganisaties en luchtvaartmaatschappijen het alternatief van de trein wordt aangeboden als je een ticket
zoekt, of het nou op Expedia, Booking.com, Google Flights of de website
van de KLM is, zodat je weet dat je kan zorgen voor de minste klimaatimpact. Kan de Minister toezeggen dat zij in gesprek gaat met NS en de
Nederlandse luchtvaartmaatschappijen, zodat wij dat in Nederland
gewoon voor elkaar hebben?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Ik zag mevrouw Kröger als eerste.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

2

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Het is goed om te horen dat D66 het voorstel waarover de Minister al een
toezegging heeft gedaan, over zwavelvrije kerosine, ook omarmt. Daar
ben ik blij om en ik ben ook blij dat de Minister daarmee aan de slag gaat.
Mijn vraag gaat over CO2. Ik hoor de heer Paternotte allerlei stappen
zetten, maar uiteindelijk moet het doel toch zijn dat we niet meer CO2 gaat
uitstoten dan nu het geval is met de luchtvaart? Is de heer Paternotte dit
met mij eens?
De heer Paternotte (D66):
Je hebt meerdere doelen, volgens mij. Een van de redenen waarom wij
hebben voorgesteld om bij de luchthavens Eindhoven en Rotterdam een
groeistop in te voeren, is dat we bijvoorbeeld in een GGD-rapport zien dat
steeds meer mensen gezondheidsklachten ervaren. Je hebt CO2, je hebt
gezondheidsimpact en je hebt de economische belangen van de luchtvaart, en dat moet je allemaal bij elkaar bekijken. De Rli heeft dat net ook
gezegd. Het is ongelofelijk lastig, dus ik snap dat het ingewikkeld wordt
qua uitvoering. Waar je op de middellange termijn naartoe moet, is dat je
kunt zeggen hoeveel CO2 we acceptabel vinden en als prikkel voor
innovatie kunt zorgen dat je daar een grens aan stelt.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Een lang antwoord, om te zeggen: ja, wij omarmen ook een CO2-plafond.
De heer Paternotte heeft het over een middellange termijn, maar moeten
we niet gewoon zeggen dat het huidige uitstootniveau het ijkpunt wordt
en dat er vanaf nu alleen reductie plaatsvindt?
De heer Paternotte (D66):
Ik heb net de voorzitter van de Rli horen zeggen dat dit niet kan. Overigens
denk ik bij een langer antwoord dan ja, dat we best samen kunnen kijken
waar we op in willen zetten en dat we niet een heel vijandige houding
naar elkaar hoeven aan te nemen. Ik heb net de Rli horen zeggen dat dit
niet kan. Dat is ook een gegeven, maar ik denk dat dit wel is waar ik graag
naartoe zou willen.
De heer Laçin (SP):
Volgens mij heeft de Rli gezegd dat het erop neerkomt dat we vanaf nu
CO2 alleen maar moeten reduceren. Maar goed. Ik was voornemens om
geen interrupties te doen. De opmerking van de heer Paternotte over de
groeistop van Rotterdam en Eindhoven, omdat uit GGD-onderzoek blijkt
dat daar ziektes zijn, kan ik alleen maar onderstrepen. Maar ik vraag me
oprecht af of de heer Paternotte op de hoogte is van het feit dat er ook
rondom Schiphol omwonenden zijn, dat daar ook heel veel vluchten
plaatsvinden en dat daar ook mensen ziek worden van de luchtvaart.
Waarom maakt D66 dat onderscheid? Bij Rotterdam en Eindhoven geen
groei, maar Schiphol en Lelystad uitbreiden, dat moet kunnen. Ik begrijp
dat niet. Kan de heer Paternotte dat uitleggen?
De heer Paternotte (D66):
Volgens mij gaan we over die andere twee luchthavens nog praten en
besluiten nemen. Bij Schiphol zijn er ook bewoners, inderdaad. Die
bewoners hebben relatief de meeste last van de oudste toestellen die daar
vliegen en dat zijn relatief het vaakst de vrachtvluchten. Dat zijn de
vluchten waarvan er volgens de Socialistische Partij geen eentje minder
mag komen. Meneer Laçin, wat dat betreft zit u gewoon in de zak van het
grootkapitaal.
De heer Laçin (SP):
Dat kan ik allesbehalve bevestigen, moet ik zeggen, maar het gaat nu niet
over de vrachtvluchten. Over een vijandige houding gesproken. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

3

hebben het over selectiviteitsbeleid. Daar kom ik in mijn eigen bijdrage
nog op terug. Het antwoord blijft onduidelijk. We gaan nog over
Rotterdam en Eindhoven spreken. Daar doet D66 al wel een uitspraak
over. Waarom niet over Schiphol en Lelystad? Waarom wordt dat
vooruitgeschoven? Durft de heer Paternotte hier niet te zeggen dat
Schiphol en Lelystad ook niet moeten groeien?
De heer Paternotte (D66):
Ik begrijp het probleem niet. We hebben het hier in eerste termijn ook al
over gehad. Over Schiphol en Lelystad komen er concrete voorstellen aan.
Voor Eindhoven en Rotterdam geldt dat er nu ambities worden uitgesproken en dat het mij goed lijkt om een signaal te geven over die
ambities; dat wij het eigenlijk überhaupt geen goed idee vinden om die
discussie op korte termijn hier te gaan voeren. Laten we wel eerlijk zijn,
als u spreekt over de omwonenden rondom Schiphol, die zouden er meer
aan hebben als vrachtvluchten vervangen worden door passagiersvluchten. Dan hebben ze minder overlast en minder fijnstof, omdat
vrachtvluchten nou eenmaal gemiddeld meer uitstoot veroorzaken. Dat is
een feit en u wilt dat niet erkennen.
De heer Van Raan (PvdD):
Het verhaal van de heer Paternotte is als volgt: we hebben net het rapport
van de Rli ontvangen. Ik hoor hem voor een deel de adviezen bevestigen.
Onderschrijft D66 de conclusie van het advies van de Rli dat de economische belangen van de luchtvaartsector niet langer meer leidend zijn
voor het luchtvaartbeleid, maar dat dit meer wordt gevormd door de
randvoorwaarden zoals de Rli die beschrijft?
De heer Paternotte (D66):
Laat ik van het antwoord op deze interruptie ook gebruikmaken om een
VAO aan te vragen, want dat had ik in mijn termijn ook moeten doen.
Ik denk dat ik ja kan zeggen, in de zin dat je daar gelijkwaardigheid in
moet houden. Ik wil ook niet ontkennen dat de luchtvaart in Nederland
een hele belangrijke economische functie vervult. Met name Schiphol
zorgt ervoor dat heel veel bedrijven naar de regio Amsterdam komen en
dat levert heel veel banen op, waar heel veel mensen voor hun dagelijks
brood van afhankelijk zijn. Maar je hoeft het inderdaad niet te behandelen
als een andere sector dan de andere transportsectoren. Dat vind ik een
heel mooi signaal van de Rli.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat is niet precies wat de Rli schijft. De heer Paternotte doet nu net alsof
de economische belangen gelijkwaardig zijn. De Rli zegt juist dat de
randvoorwaarden leidend moeten zijn, en binnen die randvoorwaarden
moeten we met z’n allen een manier vinden om de luchtvaart die
belangrijke plek te geven die deze verdient, dus het economisch verdienmodel moet zich binnen die randvoorwaarden afspelen. Dat is wat de Rli
zegt en dat is wat anders dan die randvoorwaarden op dezelfde hoogte
stellen.
De heer Paternotte (D66):
Volgens mij hoeven we het daar niet helemaal over eens te zijn. Dat leidt
ook niet noodzakelijkerwijs tot een halvering van Schiphol, zoals de Partij
voor de Dieren bepleit. Wat dat betreft ligt er denkwerk voor ons beiden,
denk ik.
De heer Van Raan (PvdD):
Dan is het goed dat we het in ieder geval over de helft van onze redeneringen eens zijn, en over de uitwerking komen we nog te spreken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

4

De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Van Raan, voor zijn bijdrage van anderhalve
minuut. Vliegensvlug.
De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Vliegensvlug. Waar het luchtvaartbeleid van het
verleden moest passen binnen de driehoek economie, veiligheid en
leefomgeving, en de sector zelf de economie bepaalde, daar gaat de
luchtvaartsector vanaf nu passen binnen de driehoek duurzaamheid,
veiligheid en leefomgeving. Het is niet meer alleen de Partij voor de
Dieren die dat zegt, maar de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
schrijft dit vandaag ook in zijn advies: stuur op duidelijke randvoorwaarden.
Deze nieuwe werkelijkheid geeft de luchtvaartsector een totaal ander
koolstofbudget dan men gewend is en was. Op grond van het luchtvaartbeleid van het verleden denkt de luchtvaartsector zelf aan een ontwikkeling van 6 megaton in 1990, via 12 megaton nu, naar 11 megaton in
2030. Volgens de nieuwe werkelijkheid die vandaag ingetreden is, wordt
het budget op grond van fair share naar rato teruggeschroefd naar 5
megaton na 2030, dus niet meer 6, 12, 11, maar 6, 12, 5. Volgens de Partij
voor de Dieren hoort daar inderdaad een stevige krimp van de luchtvaartsector bij. En zeer waarschijnlijk wordt dat nog een forse stap minder als
we de radiative forcing eindelijk gaan meenemen in de statistieken. Graag
een reactie hierop van de Minister, die al was aangekondigd.
Onderschrijft de Minister ook de Rli-conclusie: eerst maatregelen ter
verlaging van hinder en milieuoverlast en dan ruimte voor verdere
ontwikkeling? Neemt ze die over in haar nota over luchtvaartbeleid en wat
doet ze met de andere aanbevelingen in het algemeen?
Tot slot. Hoopgevend nieuws uit Maleisië. Daar werd een heuse krimpmaatregel omarmd: een vertrekbelasting. Kent de Minister dit voorbeeld
en kan zij daarop reageren? Hoe verhoudt dit plan zich bijvoorbeeld tot de
Nederlandse plannen voor een vliegtaks? Deelt de Minister ons enthousiasme hiervoor?
Graag een reactie. Dank u wel.
De heer Paternotte (D66):
Nog even terugkomend op de eerste termijn. De Partij voor de Dieren is
de meest kritische partij waar het gaat om luchtvaart, omdat u Schiphol
naar 300.000 vluchten wil terugbrengen. U heeft dat in eerste termijn
gezegd, niet alleen over Schiphol maar over de hele luchtvaart in
Nederland, dus twee derde eraf. U heeft daar ook erkend dat dit alleen
maar kan met een aanpassing van het Verdrag van Chicago, zodat je
eigenlijk een wereldwijde conferentie nodig hebt om dat voor elkaar te
krijgen. Omdat u dat zo duidelijk heeft erkend, wil ik even vaststellen dat u
zegt dat u de luchtvaart met twee derde wil reduceren, maar pas als we
het grootste deel van de wereld daarin meekrijgen, omdat het anders te
duur wordt.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat heeft de heer Paternotte helemaal verkeerd begrepen, maar wellicht
heb ik het verkeerd uitgelegd. Als we het eens zijn over het fair share naar
rato-tonnage dat de luchtvaartsector in Nederland nog mag of kan
uitstoten, dan moeten we misschien helemaal afstappen van een aantal
vliegbewegingen te noemen, zeker als we ook nog het effect van radiative
forcing moeten meenemen. Er is een CO2-budget beschikbaar; misschien
horen daar 300.000 vluchten bij, misschien horen daar 200.000 vluchten
bij, misschien wel 450.000, wie zal het zeggen? Als we het eens zijn over
het CO2-budget, kunnen we elkaar vinden op de manier waarop we dat
gaan invullen en welke aantallen daarbij horen. Misschien is er nog van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

5

alles en nog wat meer bij nodig, maar dat is stap twee. Als we het eerst
eens zijn over die noodzakelijke krimp, lijkt me dat een heel mooi begin.
De heer Paternotte (D66):
Vergeef me dat ik totaal in de war raak, maar u heeft anderhalf jaar lang
gezegd dat Schiphol terug moet naar 300.000. Twee weken geleden zei u
dat niet Schiphol maar de luchtvaart in Nederland terug moet naar
300.000 vliegbewegingen. Nu zijn we twee weken verder en nu zegt u dat
u niet weet welk aantal vliegbewegingen we moeten hebben; het moet in
ieder geval minder zijn, maar laten we kijken naar de CO2-tonnage. Mijn
vraag de hele tijd was hoe u die krimp überhaupt gaat realiseren.
Inmiddels heeft u al drie verschillende standpunten over krimp
ingenomen. Dat maakt het zo moeilijk voor mij om te vragen hoe u dat
überhaupt voor elkaar wil gaan krijgen.
De heer Van Raan (PvdD):
Laten we eerst vaststellen dat we het eens kunnen worden over een
CO2-budget en dat we dan gaan praten over invulling. Als we het
daarover eens kunnen zijn, is dat goed nieuws. Om terug te gaan in de
krimp moeten er goede alternatieven zijn. Ik vind het ook een beetje
vreemd van D66 dat zij de plicht dat je het milieu wil beschermen of
klimaatdoelen wil halen, in één keer bij de Partij voor de Dieren neerlegt,
om precies te weten hoe dat gaat. Het is evident dat we het aantal slots en
het aantal vluchten zullen moeten verminderen. Het is duidelijk dat de
innovatie in de luchtvaart te langzaam gaat om de CO2-doelen te halen.
Het is ook evident dat er niet genoeg biobrandstof is voor de scheepvaart,
de luchtvaart en om andere doelen te bereiken. Dus we zullen met z’n
allen in gesprek moeten gaan over hoe die krimp te bereiken.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan de heer Laçin. Ik zeg erbij dat we vier
mensen hebben gehad met een interruptie, in tweeën. Ik denk dat we het
gezien de tijd daarbij moeten laten, als dat kan, zodat de Minister normaal
kan antwoorden en een tweede termijn, met misschien nog wat vragen. O
nee, dit is de tweede termijn. De heer Laçin.
De heer Laçin (SP):
Zoveel rumoer en ik ben nog niet eens begonnen, voorzitter. Ik heb tijdens
de eerste termijn van dit AO al duidelijk gemaakt dat de plannen van de
sector in Slim en duurzaam niet eens in de buurt komen van wat andere
sectoren doen aan CO2-reductie en van wat nodig is. Fictieve groei
doorrekenen tot 2030, vanuit die groei 35% reductie als doel stellen, om
uit te komen op de CO2-uitstoot van nu, dat is allesbehalve ambitieus.
We hebben net het rapport van de Rli, Luchtvaartbeleid: een nieuwe
aanvliegroute, ontvangen en een uitleg gehad, en de Minister vanochtend
ook, begrepen we. Dat stelt klip-en-klaar dat mens, milieu en klimaat een
evenwichtige rol moeten spelen in het toekomstige luchtvaartbeleid. We
kunnen niet door op de oude weg, dat is duidelijk. Minder uitstoot en
hinderbeperking zijn keiharde randvoorwaarden. Daar past groei wat ons
betreft dus niet bij. De luchtvaart moet behandeld worden als een normale
sector en geen uitzonderingspositie hebben.
In dat kader heb ik een aantal vragen. Welke mogelijkheden heeft de
Minister om selectiviteitsbeleid uit te voeren? Wat doet zij om deze
mogelijkheden uit te breiden? Het blijft een discussie waarbij we niet echt
vooruitkomen. Ik zou graag een uitleg van de Minister willen. Is de
Minister bereid de sector te dwingen met een plan te komen om de
CO2-uitstoot in 2030 met 35% te verminderen in vergelijking met nu, zoals
vele andere sectoren gaan doen?
De Rli stelt dat er vanaf nu een absolute CO2-reductie moet plaatsvinden.
Hoe neemt de Minister dit mee in de Luchtvaartnota 2020–2050? Is zij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

6

met de SP eens dat groei van Schiphol en uitbreiding van Lelystad Airport
en van andere regionale luchthavens onmogelijk samen kunnen gaan met
deze stelling?
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Iedereen refereerde er al aan dat wij vlak voor dit overleg het
advies van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur binnenkregen,
een kraakhelder advies. Stel harde randvoorwaarden van klimaat,
leefomgeving en veiligheid waarbinnen de luchtvaart kan ontwikkelen.
Graag een reactie.
Het eerdere advies van de Rli, De mainports voorbij, verdween snel in een
diepe la op het ministerie, maar dat laten we deze keer niet gebeuren. Dit
advies reflecteert precies hoe het maatschappelijk debat over luchtvaart is
gekanteld. Luchtvaart moet, net als alle andere onderdelen van de
economie, zijn steentje bijdragen aan het oplossen van de klimaatcrisis.
Daarom vraag ik de Minister om serieus werk te maken van een CO2-plafond en een reductieplan naar nul emissie; 95% reductie in 2050. Is de
Minister bereid een CO2-plafond voor Nederland te onderzoeken binnen
de Luchtvaartnota? Hoeveel CO2-uitstoot besparen we door Lelystad
Airport niet te openen? Graag een berekening.
In de eerste termijn stelde de Minister dat in 2050 alle verkoop van
fossiele kerosine op Nederlandse luchthavens gestopt moet zijn. Wordt dit
doel met tussenstappen vastgelegd in de Luchtvaartnota? Dat zou ik heel
graag zien.
Met betrekking tot die kerosine-accijns. In bilaterale verdragen kunnen er
nu al afspraken vastgelegd worden. Kan deze aanpak met een groep
Europese koplopers verkend worden en worden geagendeerd voor de
conferentie die in juni wordt gehouden?
Ten slotte. Een Franse journalist vroeg me: is Amsterdam-Brussel de
eerste vlucht ter wereld die afgeschaft gaat worden vanwege het klimaat?
Laat dat zo zijn. Laat Nederland als allereerste land ter wereld die stap
zetten. En laten we die volstrekt onnodige vlucht zo snel mogelijk stoppen.
Laten we markeren dat de rol van de luchtvaart definitief is veranderd.
Schiphol en KLM, dit is een inkopper! Minister, het klimaat rekent op u!
De voorzitter:
Meneer Paternotte, u wilt een vraag stellen, maar ik twijfel eventjes, want
ik ben niet zo gewend om alleen een tweede termijn te doen, in een uur. Is
het goed dat de heer Paternotte een vraag stelt? Dan krijgt iedereen nog
de gelegenheid om een vraag te stellen.
De heer Amhaouch (CDA):
Als ik maar de gelegenheid krijg om mijn tweede instantie in te brengen,
dan vind ik alles goed.
De voorzitter:
Zegt u het maar.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Mag ik het zeggen? Van mij mag meneer Paternotte uiteraard een vraag
stellen.
De voorzitter:
Zullen we een korte vraag doen, met een kort antwoord?
De heer Paternotte (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

7

Ik ben het er hartstikke mee eens dat het heel pijnlijk is dat die vlucht van
Amsterdam naar Brussel bestaat en dat het heel goed zou zijn als die
volledig door de trein zou worden vervangen. Maar als u zegt «stoppen»,
dan suggereert u daarmee dat de Minister op een knop kan drukken en
kan zeggen dat er geen vluchten meer naar Brussel gaan. Klopt het dat u
denkt dat dat kan of heeft u een ander idee?
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dank voor deze vraag. De motie die door de Kamer is aangenomen,
vraagt de Minister om met KLM, Schiphol en de NS om de tafel te gaan
zitten voor een concreet plan. Ik krijg uit de sector terug dat 2021 haalbaar
is. Ik vraag het de Minister en ze zegt dat ze het niet al te dramatisch vindt,
rustig aan. Ik wil gewoon een concreet doel wanneer die vlucht niet meer
gaat. Ik begrijp dat het geen verbod is, maar het kan wel een harde
afspraak zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan kom ik bij de heer Amhaouch, die spreekt namens het
CDA.
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter, dank u wel. Dit is de tweede termijn. De vorige keer was mijn
insteek dat ik even keek naar wat wij in het regeerakkoord hebben
afgesproken over verduurzaming van de luchtvaart. Daarover hebben wij
vier punten opgeschreven. Eén is de herindeling van het luchtruim. Daar
hebben wij een start mee gemaakt en daar praten we volgende week over.
Het CDA zal er alles aan doen om de Minister scherp te houden zodat wij
onze planning halen; 2023. Op biokerosine kom ik dadelijk terug. De
heffing op vuile en lawaaiige vliegtuigen is al ingevoerd per 1 april 2019.
En dan de inzet van de Europese vliegtaks. Ik heb begrepen dat er in juni
een conferentie is.
Over die biokerosine heb ik de volgende vraag aan de Minister. Er is een
motie-Amhaouch/Paternotte aangenomen, waarin staat dat er begin 2019
een plan zou komen. We zitten nu in april, maar ik heb nog geen plan
gezien, maar wel een stukje in de klimaatbrief. Wanneer kunnen we dat
plan tegemoetzien? Of beter, wanneer wordt de handtekening gezet onder
een intentieovereenkomst met KLM, met de nieuwe fabrikant, zodat we
echt kunnen beginnen?
Dan een ander puntje. Graag een toezegging van de Minister over wat ik
de vorige keer heb gezegd. Breng de kosten in kaart van belastingen en
heffingen die we vandaag de dag hebben, en maak een doorkijk naar de
komende vijf jaar, want er komen allerlei nieuwe heffingen en belastingen
op ons af, zodat we als Kamer weloverwogen keuzes kunnen maken.
Als laatste. De vorige keer gaf de Minister aan dat wij ongeveer 200.000
liter kerosine per vliegtuig besparen, als wij overgaan op elektrisch taxiën.
Als ik dat zo doorreken, waarbij ik heel voorzichtig moet zijn, want anders
heb ik de NRC-factchecker in mijn nek, zouden dat bijna een miljoen
vrachtwagens zijn op Schiphol. Wanneer gaan we dat concreet invoeren?
Voorzitter: Paternotte
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Dijkstra, van de VVD.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dank u wel. Ik kreeg iets leuks onder ogen van een collega van me; een
notitie van een medewerker aan Frits Bolkestein, in 1995, met mogelijke
vragen die gesteld kunnen worden in debatten. Welke baanvariant kiest de
VVD-fractie? Mag Schiphol verder groeien dan 40 miljoen passagiers?
Houdt de VVD vast aan de grens van maximaal zoveel geluidsgehinderde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

8

woningen? Indien Schiphol niet verder kan groeien, waar moet de satelliet
van Schiphol dan gebouwd worden? Ik constateer dat al deze vragen,
maar dan in andere vorm, nog steeds actueel zijn. In april hebben we
ongeveer twintig uur waarin we met elkaar praten over de luchtvaart en in
mei gaan we daarmee door. In mei leggen alle vogels een ei en hoop ik
ook dat we tot besluiten kunnen komen.
In aansluiting op de heer Amhaouch heb ik in eerste termijn ook vragen
gesteld over de heffingen en de sectorvergelijking die gemaakt wordt
door de Rli. Ik denk dat het goed is om die modaliteiten op een rij te
zetten; wie betaalt wat en wat krijg je ervoor terug?
Als ik kijk naar de luchtvaart, maak ik mij vooral zorgen over kostenstapeling. We hebben het VN-CORSIA-verhaal dat in 2021 ingaat. We hebben
het EU ETS dat er nu al is en omhooggaat. Ik weet nog dat het EU ETS € 4
of € 6 per ton was, toen ik begon, en nu zit het zwaar boven € 20. Dat
heeft ook een impact op de luchtvaart. We hebben de havengelden die
omhoog zijn gegaan, de heffing op lawaaiige toestellen, de security die
ook steeds duurder wordt, en ook nog eens een vliegbelasting
eroverheen.
Ik vraag me af waar we mee bezig zijn bij het stapelen van al die
heffingen, terwijl we tegelijkertijd zeggen dat de luchtvaart van vitaal
belang is en dat we die gezond willen houden. Dan moet je uitkijken met
stapeling van die heffingen. Kunnen we een overzicht krijgen hoe dat is
geweest in de afgelopen tijd en wat er nog gaat komen, zodat we ook
weten waar we aan toe zijn? Mensen vragen daarom.
Dank u wel.
De voorzitter:
Er zijn twee leden die u een vraag willen stellen. Ik geef daartoe kort de
gelegenheid. Allereerst de heer Van Raan van de Partij voor de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Dank voor dit historische exposé, met de vragen van twintig jaar geleden.
Is de heer Dijkstra het met ons eens dat met de presentatie van het
rapport van de Rli toch enigszins een nieuwe werkelijkheid is ontstaan? Of
zegt de VVD dat het hetzelfde is als twintig jaar geleden, dat de vragen
hetzelfde zijn en dat het economisch belang nog steeds vooropstaat?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Twintig jaar geleden hadden we problemen en uitdagingen en die hebben
we opgelost. Die hebben we vandaag de dag ook en er komen ook weer
nieuwe bij. Die luchtvaart is continu in beweging. Die innovatie is ook
nodig. Ook de verduurzaming van de luchtvaart is nodig, maar wel in
mondiaal verband en stap voor stap, op een zodanige manier dat we die
sterke luchtvaartsector hier houden, met al die banen en al die verbindingen met de rest van de wereld. Dat was het toen, dat moet het nu zijn
en dat moet het ook in de toekomst blijven.
De voorzitter:
De heer Van Raan, een korte follow-up.
De heer Van Raan (PvdD):
En de VVD denkt serieus dat er nog voldoende tijd is?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik constateer dat we in Nederland best koploper kunnen zijn, als het gaat
om biokerosine en heffingen op lawaaiige toestellen. Vergeet niet dat in
de rest van de wereld die luchtvaart zich ook ontwikkelt. Wij willen geen
ongebreidelde groei, maar groei die past bij het tempo van onze
economie, en tegelijkertijd zien we dat we ook een voorbeeld kunnen zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

9

voor andere landen. We moeten daar gewoon mee doorgaan, om die
verbindingen met elkaar te houden.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Een interessant historisch overzicht van die vragen, vooral omdat het laat
zien dat al die vragen of problemen nog steeds spelen. Mijn vraag aan het
VVD-Kamerlid is hoe hij het beleid van de afgelopen VVD-Ministers
beoordeelt, dat de zaken toch zo de spuigaten uit hebben kunnen lopen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
U ziet luchtvaart als een probleem, ik zie het als een oplossing, om
verbindingen te hebben met de rest van de wereld, waardoor Nederland
een aantrekkelijk land is, waardoor er meer dan 600 of 700 bedrijven uit
India en de rest van Azië een vestiging hebben, in bijvoorbeeld Hoofddorp
of Amstelveen. Dat is van belang. Daar zijn heel veel banen mee gemoeid.
Ik zie dat economisch belang. We moeten niet alleen in problemen
denken, maar ook in oplossingen en innovaties. Dat hebben we altijd
gedaan en dat moeten we ook blijven doen.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger, nog een laatste woord? Nee?
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Geen enkele behoefte om de heer Dijkstra nog een keer deze pr-riedel te
laten afdraaien.
De voorzitter:
Dat is een leerzame interruptie geweest, geloof ik. Dan geef ik het woord
terug aan de voorzitter.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dank u wel. Dank voor de vragen. Het is altijd leuk om nog een keer je
exposé te kunnen doen, maar dat hebben we gehad.
Voorzitter: Remco Dijkstra
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister, maar ik zie dat zij eventjes wil schorsen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Wij hervatten het overleg over duurzame luchtvaart. Ik geef de Minister
van Infrastructuur en Waterstaat het woord voor de beantwoording.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Dank u wel, voorzitter. Ik zal beginnen met de drie vragen uit de eerste
termijn die waren blijven liggen. De eerste vraag was van de heer
Paternotte: of ik bereid ben om de sector te vragen kaartjes te introduceren voor doorlopende reizen, deels met het vliegtuig, deels met het
spoor, in één ticket. De korte versie is: zeker, daar ben ik toe bereid. Dit is
een van de zaken waar ik me ook al op richt in gesprekken met de spooren de luchtvaartsector, samen met de Staatssecretaris. We kijken hoe we
het concept van BeNe voor AirRail, met geïntegreerde tickets, verder
kunnen uitbreiden. Het gezamenlijke plan met de Staatssecretaris zal daar
meer inzicht in geven.
Er was ook een vraag van de heer Laçin blijven liggen: kunt u dieper
ingaan op de mogelijke gevolgen van een belasting op vrachtvliegtuigen?
Er is onderzoek verricht naar economische en duurzaamheidseffecten van
verschillende varianten van een Europese of nationale belasting. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

10

Staatssecretaris van Financiën heeft u daarover geïnformeerd in de brief
over fiscale vergroening. Momenteel vindt er aanvullend onderzoek plaats
naar enkele varianten, met daarin een combinatie van een ticketbelasting
en een belasting op vrachtvliegtuigen. Ik heb van de Staatssecretaris
begrepen dat het wetsvoorstel dienaangaande nog voor de zomer naar
uw Kamer zal komen, en dan zit daar uiteraard de onderbouwing bij.
De heer Laçin (SP):
Dank. Ik hoorde de Minister enerzijds zeggen dat er nog een onderzoek
loopt en anderzijds dat er voor de zomer al een wetsvoorstel onze kant op
komt.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Ja, want het wordt meegenomen in het kader van de vliegtaks. Er is
onderzoek gedaan wat de impact is van verschillende varianten. Dat is in
een afrondende fase, heb ik van de Staatssecretaris begrepen, zodat er
nog voor de zomer een wetsvoorstel onze kant op kan komen.
De heer Van Raan had nog gevraagd naar een update over het onderzoek
naar radiative forcing. De effecten van non-CO2-emissies zijn afhankelijk
van diverse factoren, verschillen in tijd en plaats en kunnen ook tegengesteld werken. In internationaal verband wordt er onderzoek gedaan naar
de invloed van het luchtverkeer op de atmosfeer, waaronder deze
non-CO2-effecten. De Europese Commissie is ook opgeroepen, tijdens de
laatste verlenging van «stop the clock EU ETS», om daarover een rapport
op te stellen. Dat rapport wordt in 2020 verwacht.
Daarnaast voert het NLR in opdracht van mijn ministerie een studie uit
waarbij gekeken wordt naar de relatie tussen emissies zoals CO2 en
waterdamp en optimale vlieghoogte. Doel van die studie is om inzicht te
verkrijgen in het optimaal uitvoeren van vliegoperaties, om zo ook de
uitstoot te minimaliseren en de klimaatimpact te verkleinen. Door de
complexiteit en met het oog op allerlei lopende onderzoeken is het nog
niet mogelijk om die non-CO2-effecten op een eenduidige manier mee te
nemen in het klimaatbeleid, maar er wordt hard aan gewerkt om daar
meer inzicht in te krijgen.
De heer Van Raan (PvdD):
Dank voor de update. Die is conform wat wij ook weten, dus dat is mooi,
want dan zeggen we eigenlijk hetzelfde. Er zit één ding aan vast en ik
vraag of de Minister daarmee kan instemmen. Welke factor je neemt, daar
is nog geen duidelijkheid over. De ene zegt dat je moet rekenen met een
CO2-equivalent van 1.7, de ander zegt dat het een factor 5 is. Het is in
ieder geval niet minder dan een factor 1.7. Dat wijst elk onderzoek uit.
Mijn vraag is of de Minister bereid is om in scenario’s voor CO2-plafonds
of CO2-reductiedoelstellingen die factor 1.7 op z’n minst mee te nemen,
zodat we daarop voorbereid zijn, want dan kan het eigenlijk alleen maar
meevallen. Is zij daartoe bereid?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Als de heer Van Raan zegt dat het alleen maar kan meevallen, dan weet ik
niet of we daar hetzelfde beeld bij hebben. Ik ga me niet op een getal
vastpinnen. Daar zou ik eerst even goed naar moeten kijken in het kader
van die onderzoeken. Het wordt serieus onderzocht, zowel op Europees
niveau als door het NLR. Dan wil ik eerst even kijken wat daar uitkomt,
voordat ik nu al een bepaalde waarde als uitgangspunt neem.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik begrijp dat u dat niet hier en nu kan doen, maar ik beluister ook de
bereidheid, als wellicht al voor 2020 bepaald is wat de bandbreedte is bij
die ondergrens, dat er als het ware geen discussie is over die bandbreedte, om op grond van het voorzorgsbeginsel als scenario een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

11

ondergrens mee te nemen waarvan ik zeg dat die 1.7 is – maar misschien
is het 1.6, wie zal het zeggen. Klopt die aanname?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
De heer Van Raan probeert zo veel mogelijk binnen te hengelen, dat
begrijp ik heel goed vanuit zijn standpunt, maar ik wil echt niet vooruitlopen op die onderzoeken. Die wil ik echt eventjes afwachten. Hij zegt: als
er een situatie ontstaat waarbij er geen enkele discussie meer over is. Dan
zal ik er ook geen discussie meer over hebben, maar zo ver zijn we nog
lang niet, dus ik wil echt eerst die onderzoeken afwachten.
De heer Paternotte vroeg nog hoe Caribisch Nederland zich verhoudt tot
de nationale doelstellingen voor de luchtvaart. Voor het Ontwerpakkoord
Duurzame Luchtvaart en het nationale klimaatakkoord valt Caribisch
Nederland niet onder de nationale doelstellingen. Mijn collega van EZK
heeft dat antwoord in november 2018 al gegeven. Dat hebben we dus ook
doorgetrokken naar het ontwerpakkoord voor de binnenlandse luchtvaart.
Daar wordt mee bedoeld: Europees Nederland. Ook in antwoord op
Kamervragen van het lid Özütok wordt aangegeven dat het VN-klimaatverdrag, het Kyotoprotocol en de overeenkomst van Parijs, met alle
verplichtingen die daaruit voortvloeien, alleen geldig zijn voor het
Europese deel van het Koninkrijk, en dat hebben wij dus ook gevolgd.
De heer Paternotte (D66):
Maakt dat de belofte van klimaatneutrale binnenlandse luchtvaart in 2050
niet een tikje gratuit, in de zin dat Nederland natuurlijk heel klein is, maar
dat wij een aantal vluchten hebben die wel substantiële uitstoot veroorzaken, op een route binnen Nederland maar naar Caribisch Nederland? Ik
snap dat er binnen de Europese Unie andere afspraken gelden, maar zou
het niet heel chic zijn als wij zouden zeggen dat we dat meenemen in de
doelstellingen? Daarmee zijn die inderdaad een tikje ambitieuzer maar
stellen ze ook echt wat voor.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Ik heb de vorige keer ook al gezegd tegen de heer Paternotte dat we in
Caribisch Nederland te maken hebben met drie andere landen in het
Koninkrijk. Ik ben best bereid om dit onderwerp een keer bij hen aan te
kaarten, maar zij hebben ook hun eigenstandige bevoegdheid hierin.
De heer Paternotte (D66):
Dat klopt, voor de andere landen, maar met Caribisch Nederland bedoelen
we niet een ander land, maar onze eigen Nederlandse delen: Bonaire,
Sint-Eustatius en Saba, bijzondere gemeenten van Nederland, waaronder
ook een intercontinentale vlucht vanuit Bonaire. Mijn vraag gaat niet
zozeer over de andere landen in het Koninkrijk. Dat zou mooi zijn, maar
daar moet u inderdaad overleg voor plegen. Dit is iets wat u gewoon
binnen uw eigen verantwoordelijkheid kan doen, namelijk zeggen dat wij
de binnenlandse luchtvaart, dus ook die naar Bonaire, in 2050 klimaatneutraal willen hebben.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Dan hangt het er weer vanaf wat je definieert als binnenlandse luchtvaart.
Strikt formeel hebt u daar gelijk in, maar laten we dat dan nog een keer
herpakken. Ik wil graag met de experts aan de duurzame luchtvaarttafel
nog een keer oppakken hoe zij daar tegenaan kijken. Ik zeg toe dat we dit
onderwerp daar een keer zullen agenderen.
Dan blijf ik bij de heer Paternotte, want hij vroeg naar de brandstofleverantie en de zwavel in de brandstoffen. Ik zie mevrouw Kröger al knikken.
Ik heb al toegezegd om aan de duurzame luchtvaarttafel te bespreken hoe
we dit zo snel mogelijk voor elkaar kunnen krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

12

Over het onderwerp interactie trein-vliegtuig heb ik al aangegeven dat we
daar fanatiek mee bezig zijn.
De heer Paternotte heeft ook nog gevraagd wat ik eraan ga doen om te
zorgen dat de luchtvaart de emissierechten niet cadeau krijgt binnen het
EU ETS. EU ETS werkt met een emissieplafond, dus een maximaal
emissieniveau. Voor al die emissies moeten CO2-rechten worden gekocht.
Het emissieplafond wordt vanaf 2021 met 2,1% per jaar verlaagd, dus de
hoeveelheid te kopen rechten, boven het plafond, zal steeds verder
toenemen, en de hoeveelheid kosteloos beschikbare rechten wordt steeds
kleiner. Vanaf 2021 bestaan die systemen naast elkaar, tot 2023. Hoe dat
na 2023 wordt voortgezet, is onderwerp van discussie binnen Europa,
maar u kunt ervan uitgaan dat wij dan niet in één keer een hele andere
koers zullen varen. Onze inzet zal erop gericht zijn om dan een bestendige
lijn door te zetten.
Over de vliegbelasting gaf ik net aan dat we, als het goed is, voor de
zomer nog een voorstel van de Staatssecretaris kunnen verwachten.
Alle leden hebben gememoreerd dat vanochtend het Rli-rapport is
aangeboden. Ik ga daar nu niet inhoudelijk op reageren, want het is mij
vanochtend aangeboden en ik wil dat even zorgvuldig doen. Ik denk dat ze
dat ook verdiend hebben. Ze hebben er een hoop tijd en moeite in zitten,
dus ik ga de komende dagen in het zonnetje met dat rapport op schoot
zitten en ik ga er even rustig doorheen. Dan kunt u ook een afgewogen
reactie daarop krijgen. Ik heb ze zeer bedankt voor hun waardevolle
bijdrage, voor zover ik het nu kan inschatten. Maar ik ga het serieus
bekijken en ik ga er nu niet voor de vuist weg losse dingetjes uitpikken.
De heer Van Raan (PvdD):
Kan de Minister daar wellicht een termijn aan verbinden? Wanneer komt
zij met die reactie?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Dat nemen we mee in de Luchtvaartnota, waarover u ook op korte termijn
geïnformeerd gaat worden.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik pleit ervoor om dat anders aan te pakken, want de Luchtvaartnota is
ingestoken vanuit een situatie waarin dat rapport er nog niet was. Er is
echt wel wat gezegd in dat rapport; dat er anders moet worden gekeken
naar de luchtvaart, dat die zich binnen hele andere grenzen moet afspelen
dan voorheen, wellicht ook bij de opzet van de Luchtvaartnota. Het lijkt
mij voor de hand te liggen dat de Minister in ieder geval een reactie geeft
op de twee hoofdpremisses van het rapport, namelijk: behandel het als
een gewone sector en de luchtvaart moet zich afspelen binnen grenzen
die anders zijn dan voordat het rapport er was. Dat zijn toch wel twee
grote wijzigingen, die ook een zelfstandige reactie vereisen.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
U pakt er twee punten uit die u belangrijk vindt om een reactie op te
krijgen, maar iedere partij heeft hier zijn eigen aandachtspunten in, dus ik
zou er toch graag aan vasthouden dat ik het eerst zorgvuldig ga bekijken.
U krijgt al kort na de zomer de stukken voor de Luchtvaartnota. Daar
nemen we het graag in mee.
De heer Laçin (SP):
Ik heb daar ook wel moeite mee. Het is een heel belangrijk rapport. We
hebben het net kunnen bespreken met de Rli en onze vragen kunnen
stellen. Ik begrijp heel goed dat de Minister er goed in gaat duiken en het
vervolgens meeneemt in het beleid. Ik zou daarvoor graag een reactie op
het rapport willen hebben en op de koppeling met de Luchtvaartnota,
voordat we de Luchtvaartnota krijgen, met de verwerking erin. Ik zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

13

graag een reactie willen op het hele rapport. Dan ga ik er geen punten
uitpikken, want dat is vrij makkelijk, zeg ik ook richting de heer Van Raan.
Gewoon een gedegen antwoord op het rapport en hoe dat wordt
meegenomen en meegewogen in de aanloop naar de Luchtvaartnota.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Ik zie aan de gezichtsuitdrukkingen van de Kamerleden dat u dat heel
graag wilt, dus laat ik dan zeggen dat ik op hoofdlijnen een reactie ga
geven, gericht op hoe het wordt meegenomen in de Luchtvaartnota. Ik zeg
er wel bij, als winstwaarschuwing, dat ik dat niet voor elkaar ga krijgen
voor het AO Luchtvaart volgende week. Dat was waarschijnlijk het
volgende verzoek geweest. Dat gaan we niet redden, maar in ieder geval
wel voor de zomer. Laten we het dan zo afspreken.
Hoe neemt u het doel van de absolute CO2-reductie mee in de Luchtvaartnota? In de planMER worden klimaatscenario’s onderzocht.
Overigens heb ik in de recente brief ook al een aantal doelen genoemd
voor CO2-reductie voor 2050 en 2070.
De heer Laçin vraagt of ik de sector kan dwingen tot een nieuw plan. Ik
spreek met alle partijen aan de duurzame luchtvaarttafel en daarbij kijken
we ook telkens waar we de doelstellingen kunnen aanscherpen. U kent de
doelen die ik daarbij heb, want die staan in de meest recente brief,
waarover we het debat gehad hebben.
Mevrouw Kröger vroeg of ik een CO2-plafond meeneem in de Luchtvaartnota. Daarvan heb ik al eerder gezegd dat we in de planMER
scenario’s meenemen. Een van de opties die we daar bekijken, is zo’n
CO2-plafond. Dat wordt dus uitgezocht als een van de opties.
Mevrouw Kröger vroeg ook nog waarom er nog steeds geen accijns is op
kerosine. Het Verdrag van Chicago staat dat niet in de weg. Dat valt ook
onder de competentie van Staatssecretaris Snel, die daarover eind maart
nog Kamervragen heeft beantwoord. Aanpassing van bilaterale en
EU-luchtvaartverdragen vereist ook medewerking van die derde landen.
De kans daarop is klein, op korte termijn, heeft hij ook aangegeven. Maar
tijdens de internationale conferentie, op 20 en 21 juni aanstaande,
waaraan is gerefereerd door een aantal van u, zal ook over een kerosinebelasting worden gesproken. Ik heb vanochtend met de Staatssecretaris
gesproken, onder andere hierover. Hij gaf aan dat het een goedgevuld,
mooi programma gaat worden, waarvan dit ook een onderdeel zal zijn.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dank. Dat was ook het antwoord op de Kamervragen, dat een Europese
kerosine-accijns een optie is en dat dit inderdaad op de agenda staat voor
de conferentie. Dat is natuurlijk een langdurig traject, want dan moet je
instemming hebben van al die landen. Een andere optie zou zijn dat je
bilaterale verdragen afsluit tussen Europese landen, en dat je met een
kopgroep gaat werken, en dat je daar bij vluchten tussen NederlandDuitsland, Nederland-België, Nederland-Zweden, et cetera, mee gaat
werken, net als bij de CO2-heffing. Ik zou graag zien dat die optie of dat
scenario wordt meegenomen en uitgewerkt op die conferentie.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Collega Snel is heel uitdrukkelijk bezig met het formeren van een
kopgroep voor het belasten van de luchtvaart. Nogmaals, die kerosinebelasting is daar ook een onderwerp van gesprek. U zult ook tijdens de
conferentie wel merken welke landen er bij die kopgroep horen en welke
niet. Het zal ook van hun inzet afhankelijk zijn. Ik denk dat het goed is om
die discussie tijdens die conferentie te voeren en eens te kijken hoe
andere landen erin zitten. Ook voor een bilateraal verdrag heb je op z’n
minst een partner nodig. Het is wel belangrijk dat je een gelijk speelveld
houdt en dat niet verstoort. Daar zullen we in gezamenlijkheid naar
moeten kijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

14

De voorzitter:
Ik wil eerst naar de afronding gaan van de openstaande vragen.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Ik zal even snel de vragen verder doen. De Partij voor de Dieren heeft het
over een vertrekbelasting in Maleisië. Ik moet eerlijk zeggen dat ik daar
niet van op de hoogte ben. Laten we zeggen dat we daar eens even
induiken, om te kijken wat dat precies inhoudt.
De heer Amhaouch heeft, zoals we van hem gewend zijn, een pleidooi
gehouden voor het plan voor een fabriek voor biokerosine. We zijn al
geruime tijd met verschillende partijen in gesprek over het realiseren van
productiefaciliteiten in Nederland. Dat doen we in het kader van BioPort
Holland en de duurzame luchtvaarttafel. Uiteindelijk gaat het dan wel om
private investeringen, ook om zo’n fabriek te gaan bouwen. Wij willen
ondersteunen waar we kunnen en we juichen die initiatieven ook toe,
maar ik kan er op dit moment helaas nog geen definitief goed nieuws over
geven, want dat loopt nog.
Door de heer Amhaouch en door de heer Dijkstra is gevraagd om een
overzicht van alle relevante belastingen en heffingen in de luchtvaart. De
heer Dijkstra vroeg hoe deze zich de afgelopen jaren hebben ontwikkeld
en waar we naartoe gaan, ook in relatie tot andere modaliteiten. Op het
eerste traject is vooral de Staatssecretaris aan zet. Bij het wetsvoorstel
voor de vliegbelasting zult u natuurlijk een brede onderbouwing
aantreffen. Bij het tweede deel doet het KiM er voor ons onderzoek naar.
Dat zullen we meenemen in het kader van de Luchtvaartnota.
Voorzitter, dan had ik de vragen beantwoord, dacht ik.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik kom toch terug op de biokerosine. Er ligt een motie. Er zijn afspraken
gemaakt wanneer er een plan zou komen. Een plan zegt iets over de
stappen die we samen gaan nemen; al is het nog niet over de inhoud, dan
is het over het proces. Ik begrijp natuurlijk dat er private investeerders bij
zitten, maar in de klimaatbrief die we hebben gekregen, staat dat de
Minister wil stimuleren en faciliteren. Wat betekent dat dan? We willen er
wel zicht op hebben of we on track zijn, zoals ik de vorige keer in het AO
zei. In 2022 willen wij biokerosine beschikbaar hebben op Schiphol. Dat
wat betreft de biokerosine.
En dan de doorberekening van allerlei stapelingen. Dat zijn ook heffingen,
dus het is niet allemaal fiscaal. Wij vragen uitdrukkelijk aan de Minister
om een doorkijk voor de komende vijf jaar. Vandaag is het een momentopname. Er komen nieuwe mondiale heffingen en andere zaken op ons af.
Die gaan toenemen in de tijd. Wij willen een helder beeld hebben, zodat
wij de juiste keuzes kunnen maken en weten wat we doen. Welk effect
heeft dat?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Er lopen private initiatieven voor biokerosine, maar zolang daar geen klap
op is gegeven, kan ik er ook niet meer over zeggen. Als dat private
initiatief echt van de grond komt, zullen wij er alles aan doen om dat te
faciliteren. Veel meer kan ik er op dit moment niet over zeggen.
De heer Amhaouch heeft gelijk dat er niet alleen fiscale heffingen zijn
maar ook andere, zoals de tarieven op Schiphol die onderscheid maken. U
mag van ons verwachten dat we dat totaal inzichtelijk maken en niet
alleen het stukje dat van Staatssecretaris Snel komt, zeker ook in relatie
tot andere modaliteiten. Het KiM gaat ons helpen om dat totaalplaatje
goed inzichtelijk te krijgen. Dat proberen we zo snel mogelijk te doen. Dat
moet uiteraard ook meegenomen worden bij de Luchtvaartnota, dus ik
hoop u voor de zomer al iets meer te kunnen melden op dit onderdeel,
maar ik weet niet precies wanneer dat KiM-onderzoek klaar is. Voor de
zomer moet lukken, zie ik hier.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

15

De voorzitter:
Ik zie wat vingers. Mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik miste een antwoord op mijn vraag over een stop op de verkoop van
fossiele kerosine. In eerste termijn gaf de Minister aan dat er in 2050 geen
fossiele kerosine meer verkocht dient te worden in Nederland. Wordt dat
verankerd in de Luchtvaartnota, met ook tussendoelen? Komt er een soort
stappenplan?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Dat kan ik op dit moment nog niet beantwoorden, want het is een
voortdurend proces, ook aan de duurzame luchtvaarttafel. We hebben
deze afspraak gemaakt en hoe we daar precies komen, gaan we in de
komende tijd gezamenlijk verder uitwerken.
De heer Paternotte (D66):
Ik heb nog twee vragen. Kan de Minister ons informeren over Caribisch
Nederland als de klimaattafel daarover gesproken heeft? Kan zij bij het
overzicht van die extra heffingen ook meenemen hoeveel Nederlandse
luchtvaartmaatschappijen nu per ton CO2 aan EU ETS-rechten betalen,
dus hoeveel emissierechten per ton CO2 door luchtvaartmaatschappijen
betaald worden?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Dat laatste weet ik niet, want dat is ook concurrentiegevoelige informatie,
als we dat helemaal een-op-een herleiden. Ik zal kijken wat we daarvan in
beeld kunnen brengen.
Over het eerste punt, ik weet niet uit mijn hoofd wanneer er weer een
bijeenkomst is van de duurzame luchtvaarttafel. Zodra die geweest is en
we het daar ook over Caribisch Nederland hebben gehad, zal ik uiteraard
uw Kamer op de hoogte brengen van wat eruit is gekomen.
De heer Laçin (SP):
Ik had nog een vraag gesteld over de mogelijkheden voor selectiviteitsbeleid en slotallocatie. Ik hoef daar nu niet direct een heel uitgebreid
antwoord op. Ik merk dat het heel vaak terugkomt in debatten en dat we
moeite hebben om te duiden wat wel en niet kan. Ik weet dat heel veel
niet kan, maar wat kan wel? Kan de Minister dat schriftelijk in een van de
brieven die wij krijgen, meesturen, zodat wij dat scherp in beeld krijgen?
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Het selectiviteitsbeleid speelt ook een belangrijke rol in het Lelystad
Airport-dossier, maar het is veel breder. De tariefdifferentiatie op Schiphol
speelt ook een rol. We hebben ook afspraken gemaakt met uw Kamer over
de lawaaibakken van hoofdstuk 3, om die uit te faseren. In het kader van
de Luchtvaartnota zijn we op een rijtje aan het zetten wat er allemaal
mogelijk is op het gebied van selectiviteit. Ik heb al eerder gemeld dat we
bij de herziening van de slotverordening in Europa, bij Commissaris Bulc
en haar mensen, aandringen op de mogelijkheid om selectiviteit toe te
passen op netwerkkwaliteit en duurzaamheid. Ik zie mevrouw Kröger al
knikken. Aan alle kanten proberen we dat in kaart te brengen.
De voorzitter:
Ik wou overgaan naar de afronding. Ik heb een aantal toezeggingen.
– In het kader van de planMER zal de Kamer worden geïnformeerd over
de mogelijkheid van een CO2-plafond voor de luchtvaart, naar
aanleiding van de motie-Kröger/Paternotte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

16

–

In de Luchtvaartnota zal worden ingegaan op werkgelegenheidseffecten van de verduurzaming van de luchtvaart, naar aanleiding van de
heer Van Dijk.

Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
Dat klopt, maar het lijkt al even geleden, omdat de heer Van Dijk hier niet
bij was.
De voorzitter:
Ja, precies.
– Eind van het jaar ontvangt de Kamer een plan van aanpak voor
alternatieven voor de luchtvaart. Hierin zal ook worden ingegaan op de
uitvoering van de motie-Kröger over uitfasering van vluchten naar
Brussel.
– De Kamer wordt geïnformeerd over een stapeling van heffingen voor
de luchtvaart. Hierbij zal ook een vergelijking worden gemaakt met de
trein en worden ingegaan op de kosten per kilometer per mobiliteitstype, naar aanleiding van de vragen van Amhaouch en Dijkstra.
– De Kamer ontvangt voor de zomer een reactie op het Rli-advies op
hoofdlijnen. Een uitgebreide reactie komt in het kader van de Luchtvaartnota.
Het lid Paternotte heeft een VAO aangevraagd. Dat lijkt me een mooie
afronding.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik mis een toezegging over zwavelvrije kerosine, namelijk dat de Minister
in gesprek gaat met de sector en dat wij erover worden geïnformeerd hoe
het mogelijk is om die uit te faseren.
De voorzitter:
De griffier noteert deze.
Minister Van Nieuwenhuizen-Wijbenga:
En dan mag de toezegging aan de heer Paternotte over Caribisch
Nederland er ook nog bij, want daar zou ik ook over informeren.
De voorzitter:
Dan zijn we rond. Bedankt.
Sluiting 16.31 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 629

17