Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 793

Internationale klimaatafspraken

Nr. 241

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 25 april 2023
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat
hebben op 30 maart 2023 overleg gevoerd met de heer Jetten, Minister
voor Klimaat en Energie, en mevrouw Schreinemacher, Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 7 oktober 2022 inzake Internationale Klimaatstrategie (Kamerstuk 31 793, nr. 231);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 12 september 2022 inzake reactie
op verzoek commissie over een afschrift van het antwoord op
brief van CARE en andere organisaties met betrekking tot de
Internationale Klimaatstrategie (Kamerstuk 36 180, nr. 3);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 31 oktober 2022 inzake informatie
over de toezegging over de opties om mkb-fondsen en
kernkapitaal zo optimaal mogelijk in elkaars verlengde te laten
fungeren en over de toezegging over een vangnetregeling voor
internationale klimaatinvesteringen van ondernemers (Kamerstuk 36 180, nr. 28);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 2 december 2022 inzake Raadsbesluiten EU-positie tijdens de ministeriële conferentie van het
Energiehandvestverdrag (Kamerstuk 21 501-33, nr. 999);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 20 januari 2023 inzake voortgang
mondiale klimaatdiplomatie (Kamerstuk 31 793, nr. 236).

kst-31793-241
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

1

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Wuite
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken en
Klimaat,
Agnes Mulder
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
Meijers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

2

Voorzitter: Wuite
Griffier: Blom
Aanwezig zijn tien leden der Kamer, te weten: Amhaouch, Boutkan, Van
der Graaf, Gündoğan, Klink, Van der Lee, Sjoerdsma, Teunissen, Thijssen
en Wuite,
en de heer Jetten, Minister voor Klimaat en Energie, en mevrouw
Schreinemacher, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 10.00 uur.
De voorzitter:
Goedemorgen, allemaal. Welkom aan de mensen die meekijken, de
mensen die meeluisteren en natuurlijk onze gasten op de tribune, welkom
bij het commissiedebat van de vaste Kamercommissie voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking over een belangrijk onderwerp,
namelijk de Internationale Klimaatstrategie. Een speciaal welkom aan
beide bewindspersonen, Onze Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking en Onze Minister voor Klimaat en Energie,
en welkom aan hun team van adviseurs. Natuurlijk ook welkom aan de
commissieleden die zich hebben ingeschreven en aanschuiven. Er lijkt
brede interesse te zijn en dat is alleen maar goed. We hebben mevrouw
Teunissen van de Partij voor de Dieren, de heer Amhaouch van het CDA,
de heer Boutkan van Volt, de heer Klink van de VVD, voor D66 de heer
Sjoerdsma die de heer Hammelburg vervangt, de heer Thijssen van de
Partij van de Arbeid en de heer Van der Lee van GroenLinks. Welkom.
Het is een belangrijk, gewichtig onderwerp en er is brede interesse, zoals
ik al zei. Dit debat is gepland van 10.00 uur tot 13.00 uur. Dat maakt het
best spannend in verband met het beheer van de tijd, maar natuurlijk
willen we toch vooral een goed debat met elkaar voeren. We hebben ons
voorbereid op een inbreng van vier minuten. Dat weet ik zeker. Daar
houden we het ook bij. Dat betekent helaas dat we waarschijnlijk wat
strenger moeten zijn met de losse vragen. Probeer de inleidingen iets te
beperken en vooral puntig te zijn met de vragen in deze eerste termijn van
de zijde van de Kamer. Daarmee wil ik graag het woord geven aan
mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren om af te trappen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Wat de Partij voor de Dieren betreft is er één grote
blinde vlek in de Internationale Klimaatstrategie. Dat is de noodzaak om
ons voedselsysteem radicaal te veranderen, niet alleen van een hoofzakelijk dierlijk voedselsysteem naar een plantaardig voedselsysteem, maar
ook van een internationaal systeem naar een meer regionaal systeem
voor produceren én consumeren. Ik zou willen benadrukken dat het heel
nobel klinkt dat we andere landen willen helpen qua klimaatfinanciering
– dat is ook noodzakelijk – maar dat we vooral naar onze eigen bijdrage in
de klimaat- en biodiversiteitscrisis moeten kijken. Daar kom ik zo op. Ik
mis ook een integrale blik. We moeten niet alleen maar de klimaatcrisis
aanpakken; we moeten de klimaat- en biodiversiteitscrisis in samenhang
aanpakken. De problemen zijn ook in samenhang ontstaan. We zullen ze
dan ook in samenhang moeten oplossen.
Wat is de rol van Nederland in het internationale klimaat- en biodiversiteitprobleem? Nederland importeert massa’s soja voor veevoer en palmolie
uit landen waar regenwouden verdwijnen voor de Nederlandse veestapel.
Dat systeem is onhoudbaar. Landbouw en veranderingen in landgebruik
vormen samen bijna een kwart van de mondiale emissies en landbouw is
wereldwijd de belangrijkste aanjager van biodiversiteitsverlies. De huidige
wereldwijde ontbossing wordt voor 90% veroorzaakt door de expansie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

3

van de landbouw. 77% van de wereldwijd beschikbare landbouwgrond is
in gebruik voor de productie van dierlijke eiwitten, terwijl deze slechts
verantwoordelijk is voor 18% van de totale mondiale calorieproductie.
Nederland is per hoofd van de bevolking de grootste ontbosser van
Europa. Die ontbossing is hoofdzakelijk bedoeld voor veevoer voor de
vee-industrie. Dit betekent dat Nederland een enorm aandeel in de
ecocide en klimaatverandering heeft, zonder dat dit wordt meegerekend in
de Nederlandse uitstootcijfers. Dit is niet alleen vanuit klimaatperspectief
onwenselijk. Die import verstoort namelijk ook de ontwikkeling van lokale
voedselmarkten. Daarnaast is het uiteraard een gruwelijk systeem dat
dieren als producten na een kort en ellendig leven doodt. Maar ook voor
onze gezondheid is dit systeem onhoudbaar.
Daarom vraag ik het kabinet: definieer ambitieuze doelstellingen om de
grondslag en de uitstoot van de vlees- en zuivelproductie omlaag te
brengen, nationaal en internationaal, met een bijbehorend plan van
aanpak. Ik vraag het kabinet ook zich hard te maken voor het opnemen
van de scope 3-emissies en de Nederlandse agrisector daaronder te laten
vallen en dit ook op te nemen in imvo-wetgeving. Daarnaast wil ik de
Minister voor BuHa-OS vragen of zij bereid is om het exporteren van
stalsystemen die de landbouwsystemen in stand houden en die elke dag
bijdragen aan het vergroten van de voetafdruk, te stoppen.
Voorzitter. We kunnen niet enerzijds aan klimaatfinanciering doen en
anderzijds de handel in vervuilende landbouwproducten aanjagen. In dit
kader roep ik de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking op om echt haast te maken met het uitvoeren van de motie
tegen Mercosur. Hoe langer we wachten, hoe meer de klimaatcrisis en de
biodiversiteitcrisis uit de hand lopen.
Voorzitter, hoelang heb ik nog?
De voorzitter:
U heeft nog 40 minuten, sorry 40 seconden.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Oké, 40 seconden. Dan wil ik nog iets zeggen over de fossieleexportsteun, namelijk dat we daarvan af moeten stappen. Wat ons betreft
hoort dat ook thuis in de Internationale Klimaatstrategie. Dit soort
klimaatvernietigend beleid is hier gewoon onderdeel van en het wordt
niet genoemd. Is de Minister het hiermee eens? Zo niet, dan is de
Internationale Klimaatstrategie strategisch dus niet goed doordacht, want
we moeten echt van die steun af.
Ik heb al eerder gevraagd om een 1,5 gradentoets op de projecten die in
2023 nog worden toegestaan. De Staatssecretaris van Financiën heeft
gezegd dat hij dat niet gaat doen. Ik roep de Minister voor Klimaat en
Energie op om coördinerend op te treden en alsnog die toets te doen.
Voorzitter. Tot slot wil ik nog iets opmerken over diepzeemijnbouw. Daar
was vanochtend bij de NOS een bericht over. Er wordt nu haast gemaakt
met de besluitvorming over diepzeemijnbouw. Deze heeft grote gevolgen
voor de ecologie in de diepzee die we nog niet helemaal kunnen overzien.
Het is dus zeer onverstandig om ermee door te gaan. Het ligt bij de
Minister van Buitenlandse Zaken, maar wij als Kamer hebben nog geen
enkel inzicht in hoe Nederland hierin staat. Ik hoop dus vandaag wat meer
helderheid te krijgen van de Minister voor Klimaat en Energie over de
precieze inzet bij de onderhandelingen rondom diepzeemijnbouw.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dat waren vier minuten en achtendertig seconden, mevrouw Teunissen.
Hartelijk dank. Ik weet dat er een interruptie is van de heer Amhaouch.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

4

De heer Amhaouch (CDA):
Er wordt een vrij zwart beeld geschetst voor mensen die misschien niet
helemaal in de materie zitten en naar mevrouw Teunissen luisteren. Dan
bedoel ik met name de ontbossingen in Zuid-Amerika en de bijdrage van
Nederland daaraan, maar ook de palmolie in Indonesië, waar 17 miljoen
mensen in de palmolie-industrie werken. Mijn punt is dat de tijd niet
stilstaat. Ontbossing is zeker een probleem dat we moeten aanpakken. Ik
weet dat Europa bezig is met een verordening over ontbossing. Is
mevrouw Teunissen op de hoogte van de cijfers van IDH? Als ik kijk naar
Insights on European uptake of responsible deforestation and
conversion-free soy in 2020, de monitor van IDH, dan is Nederland 100%
ontbossingsvrij en België ook. Frankrijk moet nog een behoorlijk stuk.
De voorzitter:
Heeft u een vraag?
De heer Amhaouch (CDA):
Mijn vraag is hoe mevrouw Teunissen hierop reflecteert met betrekking
tot het verhaal dat Nederland er niets aan doet of dat Nederland soja
importeert door alleen maar nog meer bossen te laten kappen. Ik denk dat
het in de politiek belangrijk is om de nuances op te zoeken en te zoeken
naar waar we samen kunnen optrekken voor verbeteringen.
De voorzitter:
Dat is helder.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik baseer me op rapporten. Vorig jaar nog was er een rapport van
Greenpeace waaruit blijkt dat Nederland per hoofd van de bevolking de
grootste ontbosser van Europa is. Daar baseer ik mij op. Ik baseer me niet
op certificaten waaraan Nederland meedoet en waarvan al is gebleken dat
ze zo lek als een mandje zijn. Ik ga dus uit van de feiten die uit de
rapporten komen.
De voorzitter:
Tweede interruptie voor meneer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Wat mevrouw Teunissen zegt, is dat er maar één waarheid is, namelijk die
van Greenpeace. Volgens mij moeten we de nuance opzoeken. We
moeten de nuance opzoeken en als er inderdaad verschillen in de cijfers
zitten ... Je kunt in dezen niet zeggen dat Nederland alleen maar soja
importeert door steeds meer ontbossing, want dan gaan we de verkeerde
kant op. Ik ben het eens met mevrouw Teunissen als ze zegt dat de
ontbossing moet stoppen. Europa moet inderdaad met zo’n verordening
komen, zodat we er verantwoord mee omgaan. Maar om nu iedere keer
het zwarte beeld te schetsen alsof de tijd stilstaat ... Inderdaad, het
maatschappelijk middenveld zoekt zelf ook naar certificering en kijkt of er
een RSPO is voor palmolie. Die certificering kunnen we elke keer wel van
tafel vegen, maar als we dat blijven doen, komen we helemaal niet verder.
Dat is eigenlijk mijn boodschap. Laten we dus kijken waar de nuances
zitten.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik baseer me niet alleen maar op het rapport van Greenpeace. Het is
wereldwijd. De FAO en andere organisaties zijn al ... Er ligt een hele stapel
aan rapporten die aantonen dat de huidige wereldwijde ontbossing voor
90% wordt veroorzaakt door de landbouw. Dat is wijdverspreid bekend. En
Nederland heeft daar een groot aandeel in. Het is mijn pleidooi dat we
moeten omschakelen naar een landbouw zonder ontbossing. Daarvoor is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

5

het nodig dat we overstappen naar plantaardig voedsel. Het huidige
systeem is heel inefficiënt, omdat we heel veel landbouwgronden moeten
vrijmaken voor veevoer voor dieren. Dat is onhoudbaar. Dát wil ik hiermee
zeggen. Ik zou de heer Amhaouch willen aansporen zich iets beter te
informeren. Het enige waarop de heer Amhaouch zich nu baseert, zijn die
certificaten en daarvan is al aangetoond dat ze niet werken.
De voorzitter:
Ik weet niet of de heer Amhaouch zijn derde en laatste interruptie hieraan
wil wijden.
De heer Amhaouch (CDA):
Nee, voorzitter. Maar dit is belangrijk. We proberen samen oplossingen te
zoeken. Ik kijk dadelijk in de tweede termijn ook naar de Minister om met
duidelijke cijfers te komen van waar Nederland staat en welke progressie
Nederland maakt met betrekking tot deze importen, zodat we allemaal
dezelfde cijfers hebben en we elkaar hier geen vliegen zitten af te vangen.
Anders schetsen we aan de ene kant een zwart beeld, terwijl aan de
andere kant de tijd niet stilstaat en mensen inderdaad echt dagelijks
werken aan een duurzame wereld.
De voorzitter:
Dat was uw derde interruptie.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik wil nog even zeggen dat er nu niks gebeurt. Er zijn alleen maar plannen
en de ontbossing neemt nog steeds toe. Er zijn mooie beloftes gedaan in
Glasgow, namelijk een einde aan de ontbossing in 2030, maar er zijn nog
geen maatregelen die daartoe aanzetten.
De voorzitter:
Een vraag van de heer Volt, van Volt.
De heer Boutkan (Volt):
De heer Boutkan van Volt. Zou mevrouw Teunissen mij heel kort kunnen
toelichten hoe de ontbossingsverordening zo ver is afgezwakt dat
daardoor de ontbossing van bepaalde gebieden voor bepaalde producten
zich zal verplaatsen naar nadergelegen gebieden?
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dank voor de vraag. Een heel belangrijk punt is bijvoorbeeld dat in de
ontbossingsverordening de cerrado in Brazilië volledig buiten
beschouwing wordt gelaten. Dat betekent dus dat er weliswaar regels
komen om ontbossing in de Amazone te stoppen, maar dat die bedrijven
zich dan gewoon verplaatsen naar de cerrado. Het is een van de meest
biodiverse savannes ter wereld. Daar wordt dan gewoon weer nieuw land
ontgonnen voor de productie van veevoer. Die verordening is wat ons
betreft nog niet afdoende.
De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Klink van de VVD.
De heer Klink (VVD):
Mevrouw Teunissen had wat kritische opmerkingen over de diepzeemijnbouw. Op zich snap ik dat. Je mag daar best kritisch op zijn, maar
erkent mevrouw Teunissen wel dat we juist die kritieke grondstoffen nodig
hebben voor de klimaatstrategie, voor de windmolens en voor de
batterijen? Als we het maar een beetje laten zoals het nu is, zijn we vooral
verschrikkelijk afhankelijk van China. Vindt mevrouw Teunissen dat een
goede aanpak?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

6

Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik erken dat ook aan de landmijnbouw grote nadelen zitten. We moeten
dus vooral kijken hoe we de grondstoffen die we voor de energietransitie
gebruiken, zo veel mogelijk kunnen beperken. Dat doen we door te
recyclen. Dat doen we door energiebesparing, vooral door het verminderen van ons gebruik. Als we kijken naar de diepzeemijnbouw, blijkt uit
een onderzoek dat het echt onnodig is om die mineralen en metalen te
delven. Dat zegt niet alleen dit onderzoek, maar dat zeggen bijvoorbeeld
Google en Volkswagen ook. Deze grote bedrijven zijn eveneens tegen de
winning, omdat ze de risico’s voor de ecologie te groot vinden. Daarom
zegt de Partij voor de Dieren: dit moet je niet doen. Bovendien is het
onnodig.
De voorzitter:
Is er behoefte aan een tweede interruptie?
De heer Klink (VVD):
Ik heb geen behoefte aan een tweede interruptie, maar ik vroeg ook: «En
dus de status quo met China handhaven?»
De voorzitter:
U wilt dus een verduidelijking.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
We kunnen altijd blijven zeggen: als wij het niet doen, gaat een ander land
het wel doen. Ik vind dat een heel slecht argument om de natuur daar te
vernietigen. Iemand moet stelling gaan nemen en als dat een
meerderheid van de landen is ... Heel veel landen hebben zich al uitgesproken tegen diepzeemijnbouw. Denk aan Frankrijk en Duitsland. Ik zou
graag willen dat Nederland zich daar ook achter schaart en niet als een
soort angsthaas zegt: straks gaat China het doen, dus laten wij het dan
maar doen.
De voorzitter:
Geen behoefte aan aanvullende vragen of interrupties? Ondertussen heet
ik mevrouw Gündoğan welkom, die inmiddels ook is aangeschoven. We
vervolgen de beraadslaging met de inbreng van de heer Amhaouch van
het CDA.
De heer Amhaouch (CDA):
Dank, voorzitter. We zitten vandaag bijeen om het klimaat en de internationale inzet van Nederland hierop te bespreken. Je merkt in de samenleving dat steeds meer mensen terecht op zoek zijn naar concrete
klimaatoplossingen en acties om klimaatverandering en de gevolgen
hiervan te beperken. Deze aardbol wil je natuurlijk fatsoenlijk kunnen
doorgeven aan de volgende generatie.
Voorzitter. Ik zal ingaan op water, energie, de doelstellingen en de
financiering. Water is vaak de oorzaak van het ontstaan van conflicten,
hongersnoden en natuurrampen. We moeten de kracht van water en
watertekorten niet onderschatten. Het gaat om drinkwater, water als basis
voor voedselzekerheid en voor veiligheid. Welke concrete acties ziet de
Minister op waterbeheer in haar eigen kabinetsperiode? Hoe verbinden
wij de private en publieke sector om onze kennis en kunde op het gebied
van watermanagement in te zetten op klimaatadaptatie en -mitigatie?
Voorzitter. Landbouw en daarmee voedselzekerheid worden zwaar geraakt
door klimaatverandering. We krijgen te maken met te weinig water voor
gewassen of te grote hoeveelheden neerslag, waardoor gewassen
aangetast worden. Het wordt steeds moeilijker om gewassen te
verbouwen in landen, zoals de landen in Afrika, met een enorme
demografische groei. Daar worden samenlevingen onevenredig hard

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

7

getroffen door klimaatverandering. Dit tast de bestaanszekerheid en
voedselzekerheid van grote gemeenschappen aan. Net als water is ook
voedselonzekerheid een van de voornaamste oorzaken van het ontstaan
van conflicten. Kortom, klimaatverandering maakt deze kwetsbare
gebieden nog kwetsbaarder voor grote conflicten. Welke concrete inzet
komt hierop?
Voorzitter. Dan kom ik op energie. Energie is strategisch erg belangrijk
geworden, waardoor ook wij als Nederland hard werken om toegang te
krijgen tot energie en kritieke grondstoffen. Hoe gaat de Minister
voorkomen dat wij niet alleen in eigen belang handelen met betrekking tot
energie en de bronnen in kwetsbare landen uitputten? Hoe zorgen we
ervoor dat lokale gemeenschappen direct profiteren van de ontwikkeling
van duurzame energiebronnen en kritieke grondstoffen voor hun eigen
transitie? Hoe gaan energiepartnerschappen met onze combinatielanden
concreet ingevuld worden?
Voorzitter. Bij de omschreven doelstellingen lezen we het doel om energie
toegankelijk te maken voor 100 miljoen mensen. Maar we lezen ook de
doelstelling om het aantal banen voor jongeren en vrouwen te verdubbelen. Dit is de SDG 8 waarover we het vaak hebben. Deze doelstellingen
roepen vragen op. Hoe concreet is deze doelstelling? Wanneer begin je
een en ander te tellen en in welke landen? Hoe is de keuze voor deze
getallen tot stand gekomen? Hoeveel geld wordt hier specifiek voor
uitgetrokken? Wat draagt dit concreet bij aan het behalen van de
verschillende SDG’s?
Voorzitter. Wat het CDA betreft moeten wij de financiering zo gericht
mogelijk inzetten en samenbrengen via het maatschappelijk middenveld
en publiek-private samenwerking, zodat het geld op die plekken
terechtkomt waar het de meeste impact maakt op mens en milieu. Geld en
middelen moeten zo effectief mogelijk in ontwikkelingslanden ingezet
worden. Kan de Minister reflecteren op hoeveel middelen exact met deze
strategie verbonden zijn en hoe deze uitgesplitst worden over de
verschillende doelstellingen binnen deze strategie? Welke financiële
speelruimte is er eventueel nog om extra middelen ter beschikking te
stellen? Het IPCC-rapport van vorige week loog namelijk niet over de
urgentie om voldoende financiering te mobiliseren.
Voorzitter. Het is een ambitieus plan met grote doelstellingen waarover wij
als CDA positief zijn. Maar het ontbreekt aan een concreet actieplan voor
de korte en middellange termijn richting 2030. Wij missen een uitvoeringsagenda. Wat gaat de Minister deze kabinetsperiode nog aan concrete
acties inzetten? Welke inzet en middelen worden toegevoegd die nu nog
niet zijn gemobiliseerd? Hoe gaat deze Internationale Klimaatstrategie
integraal binnen het rijksbeleid een plek krijgen, waarbij de internationale
inspanningen meegenomen worden?
Voorzitter. Ik sluit af. Als laatste: hoe zouden een aantal ontwikkelingslanden en combinatielanden naar deze Internationale Klimaatstrategie
kijken? Heeft de Minister deze landen ook geconsulteerd?
De voorzitter:
Dank. Dit was het einde van de inbreng van de heer Amhaouch van het
CDA. Er zijn inderdaad interrupties en vragen. Ik zag als eerste de hand
van de heer Thijssen van de Partij van de Arbeid. Gaat uw gang.
De heer Thijssen (PvdA):
Het is goed om te horen dat het CDA ook vindt dat de urgentie om
klimaatverandering te stoppen zo hoog is. Het is ook goed om te horen
dat de heer Amhaouch zegt dat we het beschikbare geld vooral daar
moeten besteden waar het effect ervan op het stoppen van de klimaatverandering en het helpen van de klimaatadaptatie het grootst is. Maar in
mijn ogen staat dat wel op gespannen voet met het handelsbeleid waarin
we zeggen dat Nederland moet doen waar het goed in is. Vindt meneer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

8

Amhaouch inderdaad dat we het geld dat we besteden aan het stoppen
van de klimaatverandering en aan de klimaatadaptatie, moeten richten op
waar het effect het grootst is? Vindt hij dat we niet zozeer moeten kijken
naar hoe we ervoor zorgen dat het Nederlandse bedrijfsleven er zo veel
mogelijk profijt van heeft? Begrijp ik zijn woorden dan goed?
De heer Amhaouch (CDA):
Nederland is niet alleen op de wereld. Er zijn heel veel landen en elk land
is wel goed in zaken waarmee je een bijdrage kunt leveren. Als wij denken
vanuit Nederland bij te dragen in zaken waarin we niet goed zijn, doen wij
dus de verkeerde dingen. Gisteren was er in het nieuws een bericht over
nieuwe patenten. Nederland is koploper wat betreft nieuwe patenten op
energieontwikkelingen. Ik denk dat juist Nederland met zijn bedrijfsleven
en de kennis en kunde die ik noemde op het gebied van voedselzekerheid,
water, energie en technologie wel degelijk het verschil kan maken.
In de strategie staat ook iets over fietsplannen in Oostenrijk en Amerika.
Dat riep wat vragen op. Toen ik dat las, dacht ik: hoort dat thuis in de
Internationale Klimaatstrategie? Ik weet dat fietsen bij behoorlijk wat
mensen favoriet is. Fietsen doen wij in Limburg ook heel veel. Maar om
dit in de Internationale Klimaatstrategie te laten landen, zeker met
westerse landen die best wel veel geld hebben ... Dan denk ik: hebben we
daar doelstellingen voor en gaan we daar geld op inzetten? Nou, dat denk
ik niet. Dan hebben we toch een grotere uitdaging, zo zeg ik het even, op
een continent als Afrika, waar we met combinatielanden en ontwikkelingslanden moeten samenwerken om daar de impact van de Internationale
Klimaatstrategie voor mens en milieu zo groot mogelijk te maken.
De voorzitter:
Een tweede vraag van de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Hier ben ik het natuurlijk helemaal mee eens. Een prachtig antwoord,
maar mijn vraag is de volgende. Wat als er een project is waarvan
Nederland misschien wat minder kan profiteren of waar bedrijven
misschien wat minder kunnen profiteren, maar dat wel heel goed zou zijn
om klimaatverandering te mitigeren of om ons te adapteren aan klimaatveranderingen? Ik geef even een heel concreet voorbeeld. Er zijn boeren
in Afrika die allemaal projecten hebben waarbij ze controle houden over
hun eigen zaden, zodat ze hun eigen voedselzekerheid kunnen vergroten.
Dat kan best wel op gespannen voet staan met allerlei patenten of
zaadbedrijven die we in Nederland hebben. Dus om het even scherp te
stellen. Is meneer Amhaouch er dan wel voor dat er toch Nederlandse
klimaatfinanciering gaat naar dat soort boeren om de voedselzekerheid in
Afrika te vergroten, ook al is dat misschien niet helemaal in lijn met de
belangen van een aantal Nederlandse bedrijven?
De heer Amhaouch (CDA):
De belangen van individuele bedrijven kunnen nooit bovenaan in het
lijstje staan. Laten we ook de kennis en kunde die onze zaadveredelaars ...
We hebben de beste zaadveredelaars in de wereld. Met deze commissie
zijn we daar ook vaak op werkbezoek geweest. Ze zijn daar juist heel blij,
juist met de zaden voor tomaten die daar in Afrika wel en hier niet kunnen
groeien. Dat is een andere tomaat dan hier in de kassen. Ik zie dat verschil
dus niet. Als er projecten zijn waar wij minder kennis en kunde van
hebben, dan moeten we zeggen dat ze niet bij ons moeten zijn en dan
helpen we ze verder. Misschien moeten de Belgen het dan doen, of de
Duitsers of de Denen of de Zweden. Laten we daarop samenwerken en
elkaar geen vliegen afvangen, want Afrika is enorm groot. Een en ander
geldt natuurlijk ook voor landen buiten Afrika.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

9

De voorzitter:
Dank. De heer Thijssen geeft aan hieraan geen derde interruptie te willen
wijden, maar deze te willen reserveren voor een ander deel van het debat.
Wel zie ik de hand van de heer Van der Lee.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Dank aan de heer Amhaouch, die net als ik vindt dat een strategie op
papier heel geduldig is, maar dat het ontbreekt aan een actieplan. Mijn
concrete vraag is wanneer dat actieplan er moet zijn. Is hij met mij van
mening dat dit er uiterlijk op Prinsjesdag moet zijn, zodat we er in het
najaar over door kunnen spreken?
De heer Amhaouch (CDA):
Eigenlijk verwacht ik dat het actieplan in concept ergens al ligt, want we
hebben hier een strategie. Kijk, de Minister geeft juist duidelijk aan in de
strategie – in deel B, of is het deel twee? – wat we deze kabinetsperiode
gaan doen. Dat vind ik heel belangrijk. Voor mij is het inderdaad zoals de
heer Van der Lee zegt. Er worden heel veel zaken benoemd en als je
daarop doorklikt, krijg je individuele projecten in Ghana of Nigeria te zien.
Is dit inderdaad een verzameling van projecten die al lopen of zit er echt
een programma achter? Het mogen ook programma’s of projecten zijn die
nu lopen, maar maak het inzichtelijk voor de Kamer, zodat we onze
controlerende functie kunnen uitoefenen. De datum? Prinsjesdag? Ik vind
zelf: vóór Prinsjesdag. Ja, het liefst vóór Prinsjesdag, anders is deze
kabinetsperiode voorbij, meneer Van der Lee.
De voorzitter:
Dat is, denk ik, een bevestigend antwoord op de vraag van de heer Van
der Lee. Ik zie ook dat er geen behoefte is aan een tweede interruptie en
dat u die wellicht nog reserveert. De nota heet natuurlijk al «Van ambitie
naar transitie». Dan kunnen we heel goed begrijpen dat er inderdaad
vragen over acties en planningen aan de orde zullen komen.
We waren bij de derde spreker, de heer Volt. O, nou zeg ik het weer. Ik
bedoel de heer Boutkan van Volt. Als ik u zie, dan denk ik aan Volt. Ik denk
dat dit een goed ding is en ik hoop dat u het ook positief beoordeelt.
Meneer Boutkan, ik geef u graag het woord.
De heer Boutkan (Volt):
Dank u wel, voorzitter. Het is dus een positieve associatie.
Iedereen heeft recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving.
Dat vindt niet alleen Volt. Dat vinden ook de VN, die dit recht als mensenrecht erkenden. Maar dit mensenrecht wordt opnieuw geschonden. Het is
de schending van dit mensenrecht dat zorgt voor de schending van
andere mensenrechten, namelijk het recht op leven en het recht op
bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Daarover gaat dit debat
vandaag in de kern. Het is tijd voor rechtvaardigheid, juist voor mensen in
het globale Zuiden, de mensen die het hardst getroffen worden, maar het
minst verantwoordelijk zijn.
Voorzitter. Ik wil de Minister allereerst vragen wat zij ervan vindt dat
Nederland het grootste negatieve effect heeft op andere landen in het
behalen van de eigen ontwikkelingsdoelen. Past dit volgens de Minister
bij de win-winsituatie waarover steeds gesproken wordt? In de beleidsnotitie 2022 Doen waar Nederland goed in is zijn zes werkwijzen voor de
win-winsituatie geformuleerd, maar die zijn niet in de strategie
opgenomen. Ik vraag de Minister waarom niet? Wie wint hier dan nog?
Voorzitter. Er zijn zo veel kansen om te zorgen dat de Nederlandse
expertise en bedrijvigheid expliciet worden gekoppeld aan de noden van
lokale gemeenschappen zonder hen afhankelijk te maken van onze
producten. Vindt de Minister dat haar beleid past bij deze lokale context?
Vindt zij dat lokale prioriteiten, capaciteiten en duurzame ontwikkeling in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

10

kwetsbare landen centraal staan, met daarbij een gelijkwaardige positie
voor de participatie van vrouwen, jongeren en inheemse gemeenschappen?
Voorzitter. We weten dat het aantrekken van voldoende private financiering enorm belangrijk is. Helaas weten we ook dat wie betaalt, bepaalt.
De klimaatfinancieringsanalyse laat zien dat private investeringen zich
vooral richten op landen die een gunstig klimaat voor investeringen met
weinig risico’s organiseren. Erkent de Minister dat dit een probleem is?
In de Internationale Klimaatstrategie wordt aangegeven dat de inzet van
het kabinet in eerste instantie gericht is op de kwetsbare gebieden en de
zogenaamde «climate hotspots». Denkt de Minister dat deze private
investeringen naar deze climate hotspots zullen vloeien? En wanneer
wordt een land gezien als «meest kwetsbaar»?
In combinatie met andere risico’s die private investeerders zien, is het
echt nodig dat het kabinet commitment laat zien en stevige investeringsbases neerlegt die die risico’s verkleint. Is het kabinet bereid om klimaatfinanciering eventueel aan te vullen met publieke middelen in het geval dat
private financieringen zouden achterblijven in de toekomst?
Voorzitter. Wat financiering betreft weten we dat overheden onvoldoende
acteren op officiële waarschuwingen van naderende klimaatrampen. Hoe
kan het dat slechts 1% van het geld naar het anticiperen op naderende
rampen gaat, terwijl we ongeveer 50% van die rampen zien aankomen? Ik
vind dat niet logisch en ik denk dat we hierover anders moeten gaan
nadenken. Het kabinet geeft aan te willen bijdragen aan effectiever en
efficiënter gebruik van de wereldwijde ontwikkelingssamenwerking door
de nadruk te leggen op dit soort anticiperende hulp- en rampparaatheid.
De uitwerking van deze doelstelling ontbreekt echter nog. Kan de Minister
toelichten wat de Nederlandse inzet is in de dialoog over de klimaatfinanciering die gestart wordt in voorbereiding op de volgende wereldwijde
klimaattop? Hoe wordt dit specifieke stuk daarin meegenomen?
Dat was het voor nu. Dank u wel.
De voorzitter:
Keurig. Ik zie ook geen vragen of interrupties. Dat betekent dat we de
beraadslaging vervolgen met de inbreng van de heer Klink van de VVD.
Nogmaals mijn excuses voor de mix-up, meneer Boutkan. Het woord is
aan de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Voorzitter. Voor de leden van de VVD-fractie is het belangrijk dat we
wereldwijd klimaatverandering tegengaan. Dat kunnen we niet als
Nederland of als Europese Unie alleen. Daarbij moeten we echt samen
optrekken met derde landen. Het goede nieuws is dat economische groei
en de reductie van CO2-uitstoot hand in hand gaan. Om de gewenste
snelheid te realiseren moeten we volop inzetten op innovatie. In dit kader
vraag ik dan ook aan de Ministers hoe het staat met de uitvoering van de
motie van de collega’s Erkens en Boucke? Daarbij is de regering verzocht
om in samenwerking met innovatieve bedrijven en kennisinstellingen de
voorgestelde klimaatfinanciering verder te concretiseren en de Kamer
daarover te informeren in het eerste kwartaal van 2023. Morgen is het
namelijk de laatste dag van het eerste kwartaal.
De leden van de VVD-fractie onderstrepen dat bedrijven essentieel zijn om
klimaatverandering te beperken. Hoe staat het met de betrokkenheid van
grote Nederlandse bedrijven bij de input voor deze Internationale
Klimaatstrategie? Momenteel is de financiering publiek-privaat ongeveer
50/50. Zien de Ministers mogelijkheden om de verdeling bijvoorbeeld nog
meer privaat te maken, zodat met belastinggeld een zo groot mogelijke
hefboom gerealiseerd kan worden waardoor meer wereldwijde impact
gemaakt kan worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

11

De voorzitter:
Meneer Klink, er is een interruptie van de heer Van der Lee.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik heb toch een vraag aan de heer Klink. We zien dat Nederland al enorm
uit de pas loopt als het gaat om klimaatfinanciering in het aandeel
publiek-privaat. De VVD wil dat kennelijk nog verder ophogen. Is dit dan
ook een voorbode op het niet willen beperken van de kosten voor
eerstejaarsasielopvang vanuit het OS-budget? Die dreigen enorm omhoog
te gaan en de hele publieke klimaatfinanciering onderuit te halen. Kunnen
we überhaupt op de VVD rekenen als het gaat om het beschermen van het
budget voor klimaatfinanciering?
De heer Klink (VVD):
Het is nu ongeveer zo’n 900 miljoen/900 miljoen. De Ministers zullen beter
kunnen aangeven wat de precieze verdeling is, maar volgens mij is dit het.
Ik zeg dus niet dat het gedeelte publiek maar wat naar beneden moet. Ik
zeg juist: probeer nou om met dat publieke geld zo’n hefboom te
ontwikkelen dat je nog meer privaat geld aanwendt, zodat je nog meer
impact kan maken. Dat is wat ik zeg. Ik zeg niet dat het publieke gedeelte
verminderd moet worden en gecompenseerd kan worden door meer
private investeringen.
De voorzitter:
Dat is helder en er is geen behoefte aan een verdere verduidelijking. Dus u
vervolgt uw verhaal.
De heer Klink (VVD):
Voor duurzame energie zijn bepaalde kritieke grondstoffen zoals kobalt,
lithium en grafiet essentieel. Daarbij is het gebruik van deze grondstoffen
zeer intensief en zal de vraag waarschijnlijk stijgen. Om de strategische
afhankelijkheden te verminderen zal fors moeten worden ingezet op het
stimuleren van innovatie in de circulaire economie voor kritieke grondstoffen en op de import en winning hiervan. Kritieke grondstoffen zijn
essentieel voor de klimaattransitie en voor onze veiligheid tegenover
rivaliserende machtsblokken. Ik heb de volgende vragen aan de Ministers:
welke strategische partnerschappen zijn van belang en essentieel voor de
klimaattransitie? Welke rol gaat de Global Gateway van de EU spelen in
het veiligstellen van grondstoffen voor de Europese Unie? Kan de Minister
voor BuHa-OS toezeggen dat de winning van kritieke grondstoffen in
Afrika terugkomt in de Afrikastrategie? Wanneer de grondstoffen naar de
Europese Unie of naar Nederland komen, zijn verderop in de keten ook
investeringen nodig. Wordt daarom coherent beleid gevoerd met
betrekking tot de kritieke grondstoffen om het bedrijfsleven te laten
investeren in de juiste producten voor de klimaattransitie, zoals het
investeren in lithiumraffinaderijen in Nederlandse havens?
Nederland moet, wat de VVD-fractie betreft, inzetten op een zich op een
duurzame manier laten ontwikkelen van de lage- en middeninkomenslanden, met de Nederlandse kennis en kunde op bijvoorbeeld voedselzekerheid en water als inzet. Landen als Irak, Jordanië en Marokko hebben
te maken met waterschaarste én slechte landbouwproductie. Daarnaast
vragen deze landen om concrete Nederlandse kennis. Wat doet de
Minister concreet om deze landen te helpen? Wil de Minister bijvoorbeeld
een pilot starten in een van de genoemde landen of in andere BuHa-OSfocuslanden om de sanitatie te verbeteren? Doordat we door adaptatie en
sociale preventie anticiperen op klimaatverandering kunnen we inzetten
op het voorkomen dat vooral jonge, werkloze mensen naar Europa gaan
migreren. Toekomstige werkgelegenheid in armere landen, vooral in
Afrika, moet wat de VVD-fractie betreft actief worden meegenomen in de
klimaattransitie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

12

Voorzitter. Tot slot. De Wageningen Universiteit laat zien dat waterzekerheid automatisch zal leiden tot meer banen en meer welvaart. Een
actieve inzet op het gebied van water in derde landen heeft het potentieel
om zowel klimaatverandering tegen te gaan als de economische situatie
in deze landen te verbeteren. De VVD-fractie ziet graag dat Nederland zich
actief blijft inzetten op internationaal waterbeleid waarbij we niet alleen de
klimaatadaptatie verbeteren, maar ook emissies reduceren en zorgen voor
duurzame economieën wereldwijd.
De voorzitter:
Dank, meneer Klink. Er is een eerste vraag van de heer Boutkan van Volt.
De heer Boutkan (Volt):
Ik hoor de VVD hier spreken over strategische partnerschappen om
kritieke grondstoffen veilig te stellen in bijvoorbeeld de Afrikastrategie.
Ziet de VVD ook mogelijkheden om andere eisen te stellen, zoals ervoor
zorgen dat er minder moderne kinderslavernij in kobaltmijnen
plaatsvindt?
De heer Klink (VVD):
Dank, collega Boutkan. De strategische partnerschappen gaan wat mij
betreft nog verder. Ik zou ze niet alleen willen beperken tot Afrikaanse
landen, maar ik zou met alle blokken, niet zijnde Rusland en China,
allianties willen aangaan. Ik denk dat het zeker zinnig is om strategische
partnerschappen aan te gaan met landen in Zuid-Amerika waar juist ook
kritieke grondstoffen in de grond zitten. Ik heb de Minister voor BuHa-OS
verzocht, juist als het gaat om duurzame mijnbouw, om dat mee te nemen
als zo’n alliantie wordt aangegaan, zeker wat betreft de misstanden bij de
winning en de arbeid die mensen daarvoor ter plaatse moeten leveren.
Het zou heel raar zijn als we nu zouden zeggen – en volgens mij delen we
dat breed in deze Kamer – dat we de mijnbouw in DRC waarbij China een
rol speelt, bijvoorbeeld verschrikkelijk vinden. We weten namelijk dat de
arbeidsomstandigheden daar niet goed zijn en toch laten we die kritieke
grondstoffen hierheen komen. We juichen dat niet toe. In tegenstelling tot
mevrouw Teunissen zou ik juist zeggen: laten we die afhankelijkheid van
China toch echt wat gaan afbouwen, zodat we zelf meer de regie pakken.
Ik hoop echt dat de Minister voor BuHa-OS dit opneemt in de
Afrikastrategie.
De voorzitter:
Een tweede vraag. Gaat uw gang.
De heer Boutkan (Volt):
Meer een opmerking. Ik kijk er enorm naar uit om bij de wetsbehandeling
over het internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen
hierover nog eens door te praten. Het lijkt me heel goed dat we dat in
wetgeving vastleggen en niet alleen in strategische partnerschappen.
De voorzitter:
Er is behoefte aan een reactie.
De heer Klink (VVD):
Ja, daar kan ik wel even op reageren. Als het gaat om internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen – ik begon daarmee en dit
geldt ook voor de Internationale Klimaatstrategie – dan kunnen we dat als
Nederland niet alleen, dan kunnen we dat als Europese Unie slecht en dan
hebben we daar echt de rest van de wereld ook voor nodig. Als het de
gezonde aanpak van Volt is om zo met de Europese bril te kijken hoe we
dat zo goed mogelijk Europees kunnen doen, kunnen we heel goed samen
optrekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

13

De voorzitter:
De heer Klink, er is ook nog een interruptie van de heer Van der Lee en
daarna van mevrouw Teunissen.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik zou de VVD nog een vraag willen stellen over de geloofwaardigheid van
onze klimaatstrategie en onze klimaatambities. Het is inmiddels alweer
zestien maanden geleden dat Nederland de Glasgowverklaring heeft
getekend. We hebben net weer een nieuw IPCC-rapport gehad, dat er
eigenlijk op neerkomt dat het beperken van de opwarming tot 1,5 graad
bijna niet meer haalbaar is. Toch zien we bijna daags na het uitkomen van
dat rapport dat Nederland een exportkredietverzekering geeft aan de
bouw van een drijvend olieplatform in Brazilië dat 30 jaar gaat opereren.
Is dat nu geloofwaardig?
De heer Klink (VVD):
We hebben kortgeleden nog een debat gehad over de exportkredietverzekering. Ik denk dat het heel goed is dat we toen onze handtekening
hebben gezet onder de COP26-verklaring om fossiel uit te faseren en de
transitie door te maken van fossiel naar niet-fossiel. Maar ik geloof er
sterk in – dat ademt ook mijn hele bijdrage uit – dat je uiteindelijk die
transitie alleen mee kunt maken als je het bedrijfsleven aan je zijde hebt.
Je hebt een transitiepad nodig om van fossiel naar niet-fossiel te gaan. Ik
denk dat het kabinet een hele goede brief heeft gestuurd om die transitie
mee te nemen. We hebben daar ook een debat over gevoerd. Ik merk
daarbij op dat we met elkaar hebben gezegd – dit is met moties door de
meerderheid in deze Kamer gestuurd – dat a. het bedrijfsleven deze
transitie moet kunnen meemaken en b. we wel rekening houden met het
gelijke speelveld in de omringende landen. Ik zie helaas toch dat landen
als Duitsland en Italië überhaupt nog niet zover zijn. Ik zou daar zeker ook
m’n pijlen op willen richten. Ik vind dat dit kabinet echt goede stappen
heeft gezet op dat punt.
De voorzitter:
De heer Van der Lee heeft de drie interrupties al gehad, maar ik zag ook
een vraag van mevrouw Teunissen en daarna dacht ik ook non-verbale
communicatie van de heer Thijssen te zien. Klopt dat? Ja. Eerst mevrouw
Teunissen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Even aansluitend hierop, want ik hoor in het verhaal van de heer Klink
alleen maar meer extractie, meer uitstoot, en overal meer grondstoffen
vandaan halen en dat alles in het kader van de noodzaak van de transitie.
De VVD gaat daarbij voorbij aan twee heel belangrijke dingen. Eén. De
klimaatdoelen, want als wij doorgaan met alsmaar meer grondstoffen
delven en alsmaar meer groei, gaan we keihard door die 1,5 graad heen.
Hoe gaat de VVD daarmee om? Twee. Herkent de heer Klink dat vooral
besparing, dus minder, en een andere economie nodig zijn om de
klimaatdoelen te halen?
De heer Klink (VVD):
Ik heb in mijn bijdrage concreet genoemd om ook in te zetten op innovatie
en circulaire economie. Als je de kritieke grondstoffen in batterijen en in
windmolens hebt zitten, zou het heel intelligent zijn om die circulariteit zo
in te zetten dat je ze voor volgende producten over enkele decennia
opnieuw kan gebruiken en ze niet weer uit mijnen hoeft te halen. Ik ben
wel de mening toegedaan dat we kritieke grondstoffen moeten winnen
om die klimaattransitie door te komen, om die windmolens te kunnen
aanleggen en om die batterijen te kunnen maken. Dat dus wel. Het is te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

14

allen tijde goed om te besparen waar dat kan. Dat moet je zeker doen. Het
is onze gezamenlijke ambitie om die emissies zwaar te reduceren.
De voorzitter:
Mevrouw Teunissen, een tweede vraag? Nee? U ziet ervan af. Dan de heer
Thijssen, Partij van de Arbeid.
De heer Thijssen (PvdA):
Deze week kregen we ook te horen dat de zeespiegel voor de Nederlandse
kust harder stijgt, mede door klimaatverandering. Oftewel, dit land, ons
eigen land, wordt bedreigd door klimaatverandering. Daarom is het zo
belangrijk dat we de klimaatverandering stoppen. Dat vindt de VVD
volgens mij ook. Dat betekent ook dat alle andere landen in de wereld ook
naar 0% uitstoot moeten, omdat anders ons eigen land niet wordt
beschermd. Daar hebben we de internationale klimaatdiplomatie voor. We
maken daar afspraken over en een van de dingen is dat we hebben
beloofd om onze exportkredietverzekeringen niet meer in fossiel te zullen
steken. Het is hartstikke goed dat we dat beloven. Het was een beetje
duwen en trekken in het parlement voordat die toezegging er vanuit het
kabinet kwam, maar het is gelukt. Nu blijkt er inderdaad gewoon een
exportkredietverzekering te worden verstrekt voor een olieplatform dat
minstens 30 jaar meegaat, wat niet past in de 1,5 graadaanpak, wat niet
past in het houden van droge voeten in Nederland. Hoe kan de VVD daar
geen afstand van nemen? Hoe gaan we dan als grote historische vervuiler
in vredesnaam andere landen overtuigen dat wij ons land willen
beschermen en ons aan de 1,5 graad willen houden, terwijl we ondertussen dit soort platformen blijven financieren? Hier moet de VVD toch
afstand van nemen, vraag ik de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Het is een beetje van hetzelfde laken een pak als de vraag van de heer Van
der Lee. Ik denk nog steeds dat Nederland koploper is doordat die
verklaring is ondertekend en doordat er beleid is gevormd. Het is ook een
democratische wens van dit parlement geweest dat het bedrijfsleven dit
mee kan maken en dat we rekening houden met het gelijke speelveld. Het
is juist zorgelijk dat vergelijkbare landen zo dicht bij ons, zoals Duitsland
met toch een best linksgeoriënteerd kabinet, hierop nog geen beleid
voeren. Ik denk dat deze Ministers juist de oosterburen moeten oproepen
om ook die stap te zetten. Volgens mij was daar eerder deze week ook
overleg mee. Ik zou daar nu de diplomatie op inzetten in plaats van weer
tornen aan die transitieperiode, want het bedrijfsleven heeft ook aangegeven dat het achter die transitie van fossiel naar niet-fossiel staat en dat
het dit wil. Het bedrijfsleven heeft ook gezegd dat het dit wil kunnen
meemaken. Dat is elke keer weer de discussie. Als je een hele harde knip
doet, staan we zeker op achterstand en kunnen we het verschil helemaal
nooit meer maken. Het blijft voor de VVD heel belangrijk dat het bedrijfsleven de transitie van fossiel naar niet-fossiel kan meemaken. Ik begon
mijn bijdrage met de stelling dat we er wereldwijd vol op moeten inzetten
om klimaatverandering tegen te gaan.
De voorzitter:
Dank, meneer Klink. Helaas, meneer Thijssen, ik moet een klein beetje
streng zijn, zeker omdat mevrouw Van der Graaf van de ChristenUnie ook
is aangeschoven. Ik wil haar ook gelegenheid geven. We zijn nog niet eens
op de helft en ik moet de tijd toch wat scherper gaan bewaken om te
zorgen dat we binnen de tijd wel het goede debat kunnen blijven voeren.
Mevrouw Teunissen heeft nog wel gelegenheid voor interrupties en die
krijgt ze dus ook.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

15

Mevrouw Teunissen (PvdD):
De heer Klink heeft het over een transitieperiode, maar is de heer Klink het
met mij eens dat dit geen transitieperiode is als wij nu een lng-project
gaan goedkeuren en gaan subsidiëren voor de komende 30 jaar?
De heer Klink (VVD):
We moeten ook een beetje waken dat we niet in het EZK-klimaatdebat
terechtkomen, want dit is het BuHa-OS-debat. De Minister is hier ook, dus
hij zal er straks antwoord op geven. In die zin is het zeker een terechte
vraag. Nadat deze strategie is ontwikkeld, hebben we ook met geopolitieke ontwikkelingen te maken, met de oorlog op het Europese continent
en dat geeft een totaal ander perspectief op leveringszekerheid. Ik heb het
nog nooit eerder gezegd, maar ik vind dat deze Minister voor Klimaat heel
adequaat gehandeld heeft. Ik vind het volkomen logisch dat het zo is
gegaan. Natuurlijk kan ik heel goed begrijpen dat iedereen het liefste had
gehad dat we nu al volop gebruik konden maken van kernenergie, maar
dat is helaas niet de realiteit.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Toch even concluderend: de heer Klink gebruikt heel veel woorden en
draait er helemaal omheen. Het feit is gewoon dat Nederland zich niet aan
de Glasgowverklaring houdt waarin staat dat we eind 2022 zijn gestopt
met het steunen van fossiele projecten in het buitenland. Nederland doet
dat niet. Ik vind het teleurstellend dat de heer Klink mooie praatjes heeft
over kernenergie et cetera, en dat de klimaatcrisis gierend uit de hand
loopt, juist door dit soort draaierig gedrag.
De heer Klink (VVD):
Ik heb het al eerder gezegd. We steunen met grote meerderheid van dit
parlement wat op de COP26 in Glasgow is ondertekend, maar we hebben
ook – dat is ook gewoon de realiteit – een democratische meerderheid die
heeft gezegd: het is prima dat we die de transitie van fossiel naar
niet-fossiel inzetten als het gaat om de exportkredietverzekering. We
hebben ook met elkaar gezegd – dit is via stemmingen in dit parlement
bekrachtigd – dat het bedrijfsleven dit moet kunnen meemaken en dat we
rekening houden met het gelijke speelveld in omringende landen. Ik vind
dat dit ook gerespecteerd moet worden.
De voorzitter:
Mevrouw Teunissen heeft de derde interruptie gehad. Ik verwacht dat
daarmee het vervolg van de zijde van de Kamer in eerste termijn iets
sneller zal gaan doordat helaas een aantal interrupties al is verbruikt. Ik
geef graag het woord aan de heer Sjoerdsma van D66 voor zijn inbreng.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dank, voorzitter. Ik ben hier vandaag om collega Alexander Hammelburg
te vervangen die helaas afwezig is vanwege een begrafenis. Ik wil
beginnen met een apocalyptisch intro van een artikel dat niet zo heel erg
lang geleden in een Amerikaans blad stond. Dat begon met het beeld dat
de adelaars in India uit de lucht vielen en dat kort daarna de mensen in die
regio vrij massaal ook omkwamen. Dat is geen verre toekomstmuziek,
maar dat gaat over het India van mei vorig jaar, niet zo heel lang geleden
dus. Code donkerrood dus. We zien dagelijks de gevolgen van klimaatverandering. We weten al heel lang dat de landen die het hardst getroffen
worden, het minst hebben bijgedragen aan die klimaatverandering. Die
Internationale Klimaatstrategie van ons komt geen dag te vroeg. Nationaal
worden we al een van de groenste landen ter wereld met zeer ambitieuze
doelstellingen. Dat is een compliment waard. Maar we moeten ook
internationaal die urgentie voelen. Daarover heb ik twee vragen aan de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

16

Allereerst over de adviesaanvraag van Vanuatu, die natuurlijk wilde weten
welke verplichtingen rijke landen hebben als het gaat over klimaatverandering. Vanuatu wilde dat voorleggen aan het Internationaal Gerechtshof
en inmiddels gaat dat ook gebeuren, unaniem. De eerste positie van deze
Minister was dat ze dat niet zo heel erg ziet zitten. Haar ambtenaren
zeiden: «Dat moet u doen.» De Minister voor Klimaat zei: «Dat lijkt me
verstandig», maar deze Minister hield dat af. Ik vraag haar waarom.
De tweede vraag die ik wil stellen gaat over dat verschrikkelijke event in
India vorig jaar, de zogenaamde «wet bulb crisis». «Nattebolcrisis» is geen
fantastisch Nederlands woord, maar dat is wel de vertaling. In hoeverre is
Nederland daarop voorbereid, in de zin van humanitaire hulp? Dit zijn
immers crises die vele malen intenser zijn dan gewone humanitaire crises.
Het gebrek aan urgentie dat ik in de eerste reactie proef, zie ik ook een
klein beetje terug in de strategie. We hebben een nationaal doel voor
CO2-reductie, een ambitieus doel, maar ik zie in de strategie geen doel om
onze CO2-voetafdruk in het buitenland terug te brengen. Ik vraag de
Minister waarom dat doel er niet is. Wat mij betreft zou dat doel er wel
moeten komen. Vervolgens kun je daaronder gaan kijken welke concrete
acties er nodig zijn. Ik ben het eens met collega Amhaouch, want het lijkt
me verstandig als er een uitwerkingsplan komt voor Prinsjesdag. Voor de
zomer kan de Kamer er nog wat meer naar kijken. Dat zijn nog drie
maanden, dus laten we daar hard aan werken.
Ik wil daarvoor twee voorbeelden meegeven die ik zelf graag iets meer
zou willen uitwerken. Eén. Ervoor zorgen dat de actuele weers- en
klimaatvoorspellingen wereldwijd beter gedeeld worden, zodat mensen
zich beter kunnen voorbereiden op dat wat er gaat komen. Dat staat op
zich in de strategie van dit kabinet, maar laten we dat nu uitwerken om te
zorgen dat Nederland daarin een serieuze rol op zich neemt en daarmee
enorme impact kan hebben. Het tweede voorbeeld is een aardig voorstel
van het Rode Kruis: laten we ervoor zorgen dat noodhulp meer anticiperend is en dat de financiering en voorbereiding van dit soort evenementen beter wordt georganiseerd. Op deze twee punten zou ik graag een
reactie van de Minister willen, inclusief het doel.
Het derde punt gaat over klimaatruzies, zo noem ik het maar even. Ik denk
dat dit een onderschat punt is. De woede van Pakistan richting het Westen
was groot. We gaan dit nog veel vaker meemaken in een tijd waarin we de
Global South ongelooflijk hard nodig hebben om bijvoorbeeld Rusland,
maar ook China, enigszins in bedwang te houden. Hoe wil de Minister
omgaan met de geopolitieke ruzies die gaan voortkomen uit klimaatverandering? Hoe gaan we ervoor zorgen dat ze niet de hele tijd op ons bordje
worden gelegd? Hoe gaan we ervoor zorgen dat die niet leiden tot
voortdurende polarisatie?
Dan een laatste punt hierop. Het kabinet is wel voor koolstofverwijdering
en niet voor atmosferische acties zoals zwaveldeeltjes in de lucht. Ik zie
hier een gat in het Parijsakkoord. Er zijn geen afspraken gemaakt over wat
je mag doen aan climate engineering. Ik zou deze Ministers willen vragen
wat we nu gaan doen en welke afspraken we nu gaan maken om ervoor te
zorgen dat niet iedereen zomaar wat doet en dat als er al iets gebeurt, dit
in goede gezamenlijkheid en op basis van wetenschappelijke kennis
gebeurt.
Dan heb ik nog een paar vragen over de klimaatfinanciering in het
Caribisch gebied. Ik heb een vraag aan de Minister voor Klimaat over de
Caribische klimaatconferentie die er komt. We zien dat de toegang tot
klimaatfinanciering voor bijvoorbeeld de CAS-landen heel moeizaam gaat.
Ik vraag de Minister of hij deze signalen herkent en welke stappen hij gaat
zetten om dat te verbeteren.
Voorzitter. Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

17

De voorzitter:
Hartelijk dank meneer Sjoerdsma. Ik kijk naar de collega’s. Ik zie geen
behoefte aan een interruptie. Inderdaad, meneer Amhaouch, u mag niet
meer. Een aantal anderen zoals de heer Klink, mevrouw Gündoğan en de
heer Sjoerdsma mogen nog. Het kan dus nog heel spannend worden.
Desalniettemin, er zijn geen interrupties voor de heer Sjoerdsma. Dan
gaan we door naar de inbreng van de heer Thijssen. Gaat uw gang.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank, voorzitter. Ik wil beginnen met complimenten. Het is supergoed dat
er een Internationale Klimaatstrategie ligt. Die is kei- en keihard nodig. Ik
vind het heel goed dat de Minister zo duidelijk uitspreekt dat het vijf voor
twaalf is en dat we alles op alles moeten zetten om die 1,5 graad binnen
bereik te houden. Ik zei het al eerder in een interruptiedebat: dit jaar en
deze week was in het nieuws dat de zeespiegel voor de Nederlandse kust
harder stijgt. Ik vraag de Minister om een reactie. Is dit nu een van de
grote gevolgen voor Nederland die het Nederland zoals we dat kennen,
bedreigt? Is het daarom zo belangrijk dat we in Nederland die CO2
reduceren, maar er ook voor zorgen dat het in het buitenland gebeurt?
Daarnaast zijn er natuurlijk allemaal andere gevolgen van klimaatverandering. We hebben een rapport van Oxfam gezien. Dat zegt dat in de
afgelopen decennia 4 miljard mensen te maken hebben gehad met de
gevolgen van klimaatverandering. Volgens mijn fractie is dat ook een heel
belangrijke reden om klimaatverandering aan te pakken en deze klimaatstrategie te laten slagen.
Complimenten dus en heel goed dat allerlei verschillende aspecten van
die Internationale Klimaatstrategie en wat te maken heeft met klimaat
genoemd worden: mitigatie, adaptatie, landbouw, landgebruik en water.
Dat is allemaal goed. Het is ook goed dat gezondheid erin staat. Het viel
mijn fractie alleen wel op dat «gezondheid» dan wat minder ver is
uitgewerkt, terwijl we weten dat klimaatverandering een enorme impact
heeft op gezondheid en dat die ook steeds groter zal worden. We horen
dat in de noodhulptenten van Artsen zonder Grenzen gezondheidsrisico’s
en gezondheidsproblemen steeds meer worden veroorzaakt door
klimaatverandering. En dat terwijl maar 2% van de internationale
adaptatiefinanciering wereldwijd naar gezondheid gaat en in Nederland
maar 1%. Mijn vraag aan de Minister is of zij bereid is om dit samen met
de Minister van VWS verder uit te werken, net zoals dit ook het geval is bij
andere onderdelen van de strategie.
Ook mijn fractie vindt dat deze strategie goed is – complimenten heb ik al
gegeven – maar ook nog wel vaag. Als wij volgend jaar weer over deze
strategie praten, hoe gaat de Tweede Kamer dan beoordelen of deze
succesvol is of niet? Hoe gaan wij beoordelen of alle activiteiten van de
Minister en van het ministerie succesvol zijn geweest? Mijn collega zei net
al «wij hebben een nationaal CO2-doel, waarom hebben wij niet ook een
internationaal CO2-doel?» Waarom zetten we op onze internationale
voetafdruk niet ook een doel van 60% CO2-reductie en gaan we daarop
sturen? Bij al die aspecten die worden genoemd, ben ik eigenlijk op zoek
naar concrete doelen en concrete actiepunten. Wat wil de Minister
bereiken? Wat gaat er vervolgens gebeuren om dat voor elkaar te krijgen?
Dan over de coherentie tussen deze strategie en andere stukken van het
kabinetsbeleid. Een werd al genoemd door de Partij voor de Dieren:
ontbossing. We weten dat er soja wordt geïmporteerd in Nederland. We
weten dat dit tot ontbossing leidt. Daarover is internationaal geen
discussie. We zijn nu in Nederland bezig om die landbouwsector helemaal
te hervormen met het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Toch mis ik
daarin deze Minister die vervolgens zegt: ik heb nog een doel, want ik wil
dat internationaal geen ontbossing meer plaatsvindt vanwege de
Nederlandse landbouw. Kan dit als doel worden meegenomen in al deze
gesprekken? Waarom zie ik deze Minister daar niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

18

Hetzelfde geldt voor handel. De CO2-uitstoot moet naar nul, de ontbossing
moet naar nul, de biodiversiteit moet worden gered. Ik was gisteren bij
een ambassadeursconferentie, maar hoorde toch nog heel veel ambassadeurs praten over «we moeten zorgen dat bedrijven internationaal
bedrijvig moeten kunnen zijn». Volgens mij is dat niet het geval. We
moeten ervoor zorgen dat er bedrijvigheid is binnen de CO2-doelstelling
van 0% om te zorgen dat er geen ontbossing meer plaatsvindt. Dit is ook
een reactie richting de heer Klink. Als wij nu een olieplatform gaan
financieren, is er een dikke kans dat dit bedrijf op een gegeven moment
z’n investering niet kan terugverdienen, want dat olieplatform kan niet 30
jaar lang olie produceren gezien de urgentie van klimaatverandering. Dus
ook daarom denk ik: bescherm dit Nederlandse bedrijfsleven en zorg dat
het investeert in de juiste dingen.
Een laatste punt gaat over de internationale klimaatpolitiek. Ik heb vaker
gezegd dat de klimaatfinanciering niet helemaal additioneel geld is, maar
die is toch hartstikke hard nodig. We hebben nu het klimaatschadefonds
dat er gaat komen. Dat is cruciaal om de wereld die nu niet op 1,5 graad
koerst wél op 1,5 graad te krijgen. Mijn vraag is dan ook wat de inzet van
de Ministers wordt op dit hele belangrijke onderwerp. Hoeveel wil
Nederland gaan bijdragen? En hoe gaan zij zorgen dat inderdaad
wereldwijd de Global North gaat doen wat de Global South nodig heeft?
Dus wat is de inzet zodat we op een gegeven moment weer stappen
kunnen zetten om de nationale doelen bij te stellen en te zorgen dat de
1,5 graad binnen bereik blijft.
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
En ook u dank, meneer Thijssen. Er is een vraag van de heer Klink van de
VVD.
De heer Klink (VVD):
De heer Thijssen zei net dat het niet de bedoeling moet zijn om het
internationale bedrijfsleven te faciliteren. Dat vind ik nogal wat. Is meneer
Thijssen het wel eens dat uiteindelijk alles wat met publiek geld bekostigd
wordt, van de belastingen komt, van bedrijven die uiteindelijk winsten
maken en belasting betalen? Als de heer Thijssen daartegen is, hoe
verwacht de heer Thijssen dan dat die klimaattransitie bekostigd gaat
worden? Aanvullend op deze vraag wil ik weten hoe de heer Thijssen de
strategische allianties met andere blokken in de wereld ziet om juist aan
de kritieke grondstoffen te komen om die klimaattransitie werkelijk
mogelijk te maken.
De heer Thijssen (PvdA):
Het is zo’n groot debat met zo veel aspecten dat ik soms net iets te kort
door de bocht ga. Dus dank voor deze vraag, want dan kan ik het even
uitleggen. Het bedrijfsleven is superbelangrijk, want het zorgt voor banen,
mooie producten, mooie diensten en het zorgt ervoor dat onze samenleving zo mooi kan zijn als zij is. Van vrije handel vind ik wel wat. Van
gewoon het faciliteren van het bedrijfsleven om te doen wat het wil doen,
daar vind ik wel wat van. Ik weet dat er heel veel kinderarbeid in de wereld
is. Ik weet dat er moderne uitbuiting plaatsvindt. Ik weet dat mensen in
Nederland 40 uur in de week werken en toch geen leefbaar loon hebben.
Laat ik een ander voorbeeld nemen: Tata Steel. Tata wil fossiel staal
blijven maken en de CO2 onder de grond stoppen. Het zijn de werknemers
van Tata geweest die hebben gezegd: «Dat is misschien goed voor de
komende 10 jaar, maar niet voor de komende 30 jaar. Wij willen over 30
jaar ook nog staal produceren in dit land. Wij willen onze baan behouden.
Wij willen niet dat de aandeelhouder op korte termijn winst maakt. Wij
willen op lange termijn zekerheid van een baan.» En dus zijn ze gaan
staken en dat is ze gelukt. Nu gaan we proberen om groen staal in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

19

IJmond mogelijk te maken. Dat is wat deze Minister volgens mij moet
doen met het handelsbeleid en met de klimaatstrategie: zorgen dat we
ons richten op de onvermijdelijke samenleving die klimaatneutraal moet
zijn en die circulair moet zijn. Als we dat niet doen, lopen niet alleen de
bedrijven een groot gevaar, maar lopen ook de banen in Nederland een
groot gevaar. Alle banken, Europees en Nederlands, waarschuwen ervoor
dat er een dikke kans is als je investeringen doet zoals die in een drijvend
olieplatform dat 30 jaar nodig heeft om terugverdiend te worden, dat je
niet de hele investering terugverdient vanwege de klimaatproblematiek.
We zullen dus stranded assets gaan hebben. Daarom waarschuw ik dus
om ervoor te zorgen dat het bedrijfsleven investeert in lijn met de
klimaatdoelen, de diversiteitsdoelen, de ontbossingsdoelen en de doelen
van de circulaire economie.
De voorzitter:
Er zijn nog drie inbrengen. Ik kan me voorstellen dat we nog even tijd
reserveren. Dank, meneer Thijssen. We gaan door naar GroenLinks met de
heer Van der Lee voor zijn inbreng. Gaat uw gang.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Dank, voorzitter. Ik heb ook gedacht «zal ik nou beginnen met een
compliment», maar het komt er niet uit. Sorry. Het staat bol van abstracte
intenties, maar het ontbreekt totaal aan concrete acties. We hebben een
groot gebrek aan coherentie in beleid in Nederland en we hebben veel te
veel inconsistenties. Ik ga een paar voorbeelden noemen. Als wij van
ontwikkelingslanden vragen om de fossiele resources in de grond te laten
zitten, maar als wij nog volop fossiel subsidiëren – voor 30 miljard als we
Alman Metten mogen geloven – dan zijn we op de verkeerde weg bezig.
We tekenen de Glasgowverklaring, we roepen om een transitieperiode
– wat feitelijk uitstel is, want we doen niets anders in die periode en laten
gewoon de verklaring later ingaan – en dat verkopen we dan als iets
groens. Dat is niet geloofwaardig.
De Europese Commissie heeft een onderzoek gedaan naar het investeringsklimaat en de concurrentiekracht in Europa. Vijf van de tien meest
concurrerende gebieden liggen in Nederland. Waar zijn de VVD en de
VVD-bewindslieden mee bezig op het moment dat er een
imvo-initiatiefwet in de Kamer ligt? Ze roepen dat het investeringsklimaat
onder druk staat en dat het om level playing field gaat. Dat is niet de
manier waarop we op een geloofwaardige manier een Internationale
Klimaatstrategie kunnen uitrollen. Er zijn geen doelen. We kunnen straks
niks controleren. Ik ben blij dat de heer Amhaouch dat erkent. Ik hoop, ik
verwacht en ik wil ook dat er voor Prinsjesdag een concreet actieplan ligt
waarop wij de regering kunnen afrekenen. «Controleren» klinkt inderdaad
positiever, dat geef ik de heer Amhaouch graag mee. Dat moeten we als
Kamer dan wel kunnen en op dit moment kan dat niet.
Wat ik ook graag zou willen, is dat acties, budget en doelen aan elkaar
gekoppeld worden. Daarom vind ik het belangrijk dat het klimaatbudget
voor de Internationale Klimaatstrategie veilig wordt gesteld, dat dit niet
gaat fluctueren op basis van de eerstejaarsasielopvang, dat een stevig
deel ervan giften zijn, geen achtergestelde leningen, en dat het niet vooral
bestaat uit private activiteiten die voor een deel nog weer in de fossiele
sector zitten. Ik roep het kabinet op om op dat terrein veel concretere
stappen te zetten.
Daarbij is het belangrijk om te anticiperen op wat er komen gaat. We
hebben ook weer een nieuw record gezien als het gaat om de temperaturen van de oceanen in de wereld. Alle voortekenen zijn er dat er weer
een El Niño komt. De grootste hongersnoden van de afgelopen decennia
volgen op een El Niño. Die gaat weer komen. Hoe helpen we landen, met
name rond de Sahara, om deze aankomende hongersnoden te weerstaan?
Dat moet een grote prioriteit zijn. Door de impact van klimaatverandering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

20

zijn de omstandigheden in de landen die deze nieuwe dreiging tegemoet
gaan, helaas nog verder verslechterd. Ik hoop ook dat het kabinet op dat
terrein grote stappen zet. Het hangt er ook mee samen – anderen hebben
dat terecht gezegd – dat het volksgezondheidsaspect onvoldoende is
uitgewerkt in de klimaatstrategie. Ik denk ook dat er op dit punt nadere
acties moeten worden gedefinieerd als het actieplan er komt. Daarbij is
het cruciaal dat het genderperspectief door alle activiteiten heen ook weer
body krijgt in het feministische buitenlandbeleid en het feministische
ontwikkelingsbeleid. We weten dat veel projecten effectiever zijn als we
dat genderperspectief een goede plek geven.
Ik zou graag meer duidelijkheid krijgen over de Nederlandse bijdrage aan
het verlies- en schadefonds. Daar is in de internationale klimaatdiplomatie
natuurlijk veel om te doen. We moeten ook meer inzetten op partnerschappen daar waar de Minister van Buitenlandse Zaken dat aangeeft, ook
in relatie tot het zoeken van steun voor bijvoorbeeld de oorlog die het
Oekraïense volk voert. Zo moeten we op het terrein van klimaatstrategie
meer op een integrale manier werken aan partnerschappen. We moeten
niet op slechts één onderwerp inzetten omdat we een migratiedeal willen.
Ook dat werd duidelijk verwoord door de ambassadeurs. We hadden
gisteren die ambassadeursconferentie. Zij zeggen: betekenisvolle
partnerschappen zijn alleen maar betekenisvol als ze een bredere range
van onderwerpen bevatten. Het moet niet alleen om onze eigen belangen
gaan, of het nu gaat om het veiligstellen van grondstoffen of het
veiligstellen van niet te veel migratiestromen. Als je op die manier
zuidelijke landen tegemoet treedt, dan gaat het gewoon niet komen. Dat
gaan ze niet leveren. Dat willen ze ook niet. Er zijn bredere partnerschappen nodig en klimaat is daar een cruciaal onderdeel van. Ook dat
mis ik in deze strategie. Ik mis de samenhang met die andere activiteiten.
Dat kan allemaal een mooie plek krijgen in dat actieplan.
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Hartelijk dank, meneer Van der Lee. Ik keek al een beetje van: oké, we
komen tot een afronding. Maar het is prima. Ik zie dat er een interruptie en
een vraag is van de heer Klink. De heer Klink.
De heer Klink (VVD):
De heer Van der Lee heeft meerdere keren verwezen naar de ambassadeursbijeenkomst waar we gisteren waren. Ik maakte me daar op zich wel
zorgen over de aantrekkelijkheid van Nederland. Juist vanuit de ogen van
de Amerikanen bezien is een land als Portugal inmiddels aantrekkelijker
dan Nederland. Maar mijn vraag gaat over partnerschappen. Ik heb daar
zelf in mijn bijdrage ook naar verwezen. In hoeverre heeft de heer Van der
Lee oog voor de belangen van andere landen? Ik denk dat partnerschappen juist veel breder moeten zijn. Die moeten inderdaad niet alleen
over grondstoffen gaan of over migratie. Wat mij betreft trek je dat echt
veel breder en kijk je ook naar handelsgoederen. Hoe kijkt de heer Van der
Lee ernaar om juist landbouwproducten hiernaartoe te brengen als er echt
grote belangen vanuit Zuid-Amerikaanse landen zijn? Heeft meneer Van
der Lee daar oog voor?
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Volgens mij is Nederland nog steeds de grootste buitenlandse investeerder in de VS. Dat komt voor een deel door belastingontwijking, maar
die discussie leek me niet zo handig als het om Portugal en Nederland
gaat. Dat winnen we nog steeds heel gemakkelijk. Maar ik heb een andere
vraag. Ik denk dat partnerschappen op basis van wederkerigheid gebouwd
moeten zijn. Ik ben voor consistentie in ons buitenlands beleid, maar ik zie
ook dat we in een wereld leven die geopolitiek steeds spannender wordt
en waar vormen van transacties nodig zijn. Het moet dan wel in een breed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

21

partnerschap gebeuren. Een deal proberen te sluiten is op zich een
onderdeel. Daar geloof ik gewoon niet in. Ik heb ook gezegd: ik ben niet
tegen handelsverdragen. Ik ben tegen handelsverdragen die gebaseerd
zijn op de ideologie uit de jaren negentig. Ik ben echter wel voor groene
en eerlijke handelsverdragen. Wat mij betreft zou dat ook kunnen met
landen in Latijns-Amerika. Dat is het continent dat wij, eerlijk gezegd,
relatief aan het vergeten zijn, gelet op onze focus op andere delen van de
wereld om geopolitieke redenen. Met mij valt daar dus prima over te
spreken, maar wel vanuit een breed partnerschap.
We hebben recent met de Minister van Buitenlandse Zaken de opdracht
aan dit kabinet besproken over de strategie rond multilateralisme. Hij wil
meer partnerschappen, maar hij wil ook een arbeidsdeling met de
Europese lidstaten over wie welke verantwoordelijkheid gaat nemen. Daar
zijn nog helemaal geen afspraken over. Wij kunnen als Nederland niet met
ieder land in de wereld een partnerschap sluiten. Dat begrijp ik ook wel.
Maar als je niet een ontwikkeling maakt waarin je dat verdeelt binnen
Europa, wordt het lastig kiezen. Op dit moment kiezen we niet. Je ziet dat
andere landen bij OS andere prioriteiten hebben als het om geopolitieke
redenen gaat of om het investeren in grondstoffen. Het is dus een beetje
een rommeltje. Daarom pleit ik voor een herijking van het Nederlandse
buitenlandbeleid. Zo kan meer samenhang worden gecreëerd, komt er
meer focus en kunnen we kijken welke landen wij als Nederland gaan
prioriteren als het gaat om het ontwikkelen van echt betere partnerschappen. Hopelijk gebeurt dat in samenhang en coördinatie met andere
Europese lidstaten.
De voorzitter:
Dank, meneer Van der Lee. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw
Gündoğan voor haar inbreng.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Dank u wel, voorzitter. Voordat ik begin, wil ik iets vertellen. Aanstaande
maandag gaat in Tuschinski de film Paved Paradise in première en
aanstaande woensdag is die hier te zien in Nieuwspoort. Ik wil iedereen
daar van harte voor uitnodigen. Ik kan die film zo aanbevelen omdat
oud-minister – ik hoop dat ik het goed uitspreek – Alvaro Umaña-Quesada,
de eerste Minister van Klimaat en Natuurlijke Bronnen van Costa Rica,
met een baanbrekende manier van landbouw is gekomen. En dat heet
«land sparing». Dat zorgt ervoor dat je alleen nog maar op de vruchtbare
delta’s van je land produceert, waardoor je geen calorie minder produceert dan wanneer je dat overal een beetje probeert te doen. Daardoor
kun je de rest van het land teruggeven aan de natuur. Dat heeft ertoe
bijgedragen – dat wordt in die film inzichtelijk gemaakt – dat de universiteiten van Cambridge en Wageningen hebben uitgerekend dat in het
huidige landbouwoppervlak van Europa driekwart kan worden teruggegeven aan de natuur, zonder één calorie minder te produceren. Er zitten
wel wat voorwaarden aan vast, ook wat betreft de technologie, maar dit
zou weleens dé klimaatstrategie kunnen zijn. Ik had het hier afgelopen
week over met onder anderen Paul van den Berg van Cordaid. Hij zei toen
tegen mij – ik heb het maar even geprint – dat wij nog niet zo lang
geleden, in 1994, klimaat vaak anders aanpakten. Wij maakten als
Nederland toen vaak bilaterale, langdurige afspraken. Ik heb het Verdrag
inzake duurzame ontwikkeling tussen het Koninkrijk der Nederlanden en
de republiek Costa Rica geprint en meegenomen. Behalve met Costa Rica,
hebben we dat ook gedaan met Benin en Bhutan. Dat levert op dat die
landen zich stabiel en democratisch kunnen ontwikkelen, dat de participatie en de toegang van vrouwen tot het onderwijs en de economische
markt toeneemt en dat minderheden vaak een betere positie hebben. Ik
heb in de afgelopen paar dagen, sinds ik dit weet, niet alles tot achter de
komma kunnen lezen, maar dit is een veelbelovende aanpak. In plaats van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

22

dat je overal een beetje doet, adopteer je heel gericht en duidelijk een
aantal landen.
Vanochtend had ik een ontbijtsessie die ook over iets heel moderns ging,
namelijk cellulaire landbouw. Singapore is op dit moment de nummer
één, gevolgd door China, de VS en Israël. Onderaan staat Nederland dan
als enige van de EU. Wat we uitgeven is eigenlijk een druppel op de
gloeiende plaat. Maar kennis en technologie – dat heb ik vanochtend
geleerd, want dat wist ik niet – is het meest lucratieve exportproduct van
Nederland wat betreft landbouw. Als je dit allemaal met elkaar zou
verbinden, dan ga je iets doen. Ik heb het vorige week bij de Europese top
ook voor de heer Rutte uitgerekend. Als wij driekwart van het huidige
landbouwoppervlak van Europa teruggeven aan de natuur en echt gaan
bebossen, dan kunnen we van de huidige CO2-uitstoot 38% opnemen. Dat
is fors. Dat kunnen we ook in de rest van de wereld doen omdat de
kritieke massa van bebossing ontbreekt. We staan steeds op gespannen
voet tussen voedselzekerheid aan de ene kant en economische zekerheid
aan de andere kant, want we willen ook welvaart. Daarmee kunnen we
ook welzijn financieren. Aan de andere kant willen we ook het klimaat
beschermen. We moeten dus echt tegen elkaar zeggen: Tom Poes, verzin
een list. Door deze manier van werken is het groene landoppervlak de
afgelopen veertig jaar verdubbeld in Costa Rica. Costa Rica is op dit
moment het meest biodiverse land. Tegelijkertijd is het volgens mij nog
steeds koploper in de ananasproductie. Het kan allemaal tezamen. Je kunt
een stabiele economie bouwen én een groene economie bouwen. In
plaats van dat we het wiel met elkaar opnieuw gaan uitvinden ... We
hebben hier al een keer aan bijgedragen. Costa Rica wordt daarom soms
ook wel het Zwitserland van Zuid-Amerika genoemd. We kunnen dit dus.
In plaats van een verhaal van hel en verdoemenis – ik scan die rapporten
ook en ik maak me ook diepe zorgen – kijk ik liever naar de uitkomsten die
zichzelf gegrond hebben bewezen en die heel hoopvol zijn.
Volgens mij heb ik nog iets van ... Of ben ik ...?
De voorzitter:
U bent al over de vier minuten heen, dus komt u tot een afronding graag.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Dan wil ik heel kort aan beide Ministers vragen in hoeverre zij dit kennen
van Costa Rica en in hoeverre zij «land sparing» kennen. Ik wil ook vragen
in hoeverre zij, mogelijkerwijs, opnieuw willen kijken naar de oude
bilaterale verdragen van Nederland met landen die zich ontwikkelen. Daar
zitten namelijk echt duurzame ontwikkelingen in die de SDG’s ook
omarmen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mevrouw Gündoğan. Is er geen behoefte aan verdere
verduidelijking of vragen? Er is weinig ruimte, maar er is nog steeds
ruimte. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Van der Graaf van de
ChristenUnie.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Gisteren sprak ik met de heer Klink en
de heer Stoffer op uitnodiging van Woord en Daad met vertegenwoordigers van het Benkadi-project uit Benin, Mali en Burkina Faso. In dit
gesprek werd ons heel duidelijk gemaakt dat gemeenschappen in
West-Afrika enorm te lijden hebben onder internationale klimaatverandering. Een stijgende zeespiegel zorgt voor kusterosie, rivieren
overstromen en er is aanhoudende droogte in de rurale gebieden. Dat
leidt tot allerlei grote problemen als het gaat om de toegang tot schoon
drinkwater en de toegang tot voldoende voedsel om de bevolking te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

23

voeden. Ook dat leidt weer tot andere problemen, veiligheidsproblemen,
en daar zijn met name jonge vrouwen en meisjes de dupe van. Zij lopen
grote risico’s als zij schoon drinkwater willen halen of als ze voedsel
willen krijgen. In ruil daarvoor worden ze gedwongen tot het verrichten
van seksuele handelingen. Ze worden verkracht en misbruikt. Het is
gewoon verschrikkelijk. In landen waar werd gewerkt aan het verbeteren
van het tegengaan van kindhuwelijken, zien we nu weer een stijging van
het aantal kindhuwelijken. Het gaat dus de verkeerde kant op. De urgentie
is groot en de vraagstukken liggen breed. Ik ga de Ministers een aantal
vragen stellen. Ik hoop daar wat sneller doorheen te gaan dan door mijn
inleiding.
Voorzitter. We zien dat de ambitie in de Internationale Klimaatstrategie
wordt opgeschaald als het gaat om het verlenen van toegang tot veilig en
schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Ik wil de Minister, met de
inleiding in het achterhoofd, vragen om de belangen van kwetsbare
groepen, zoals de allerarmsten, kleinschalige boeren, vrouwen en
kinderen, voorop te zetten in die adaptatieprogramma’s. Betrek hen ook
bij hoe je dit gaat vormgeven. Wat vinden zij? Wat zou hen helpen? Wat
zou de veiligheid en de toegang tot drinkwater voor hen vergroten? Maak
ook inzichtelijk hoe de samenhang tussen de WASH-programma’s en het
integraal waterbeheer nu wordt geborgd, met het oog op noodzaak van
blijvende beschikbaarheid van water.
Voorzitter. Beleidscoherentie – collega’s hebben er al over gesproken – is
een groot vraagstuk. Je ondertekent aan de ene kant een klimaatafspraak
en aan de andere kant financier je de komende 30 jaar nog wel een fossiel
project in Brazilië. Belastingontwijking is een groot vraagstuk.
Voorzitter. Ik moet even mijn briefjes ordenen. Mijn vraag aan Minister
Jetten is de volgende. Er wordt jaarlijks voor 17 miljard euro aan fossiele
subsidies uitgekeerd, nog los van de exportsteun. We moeten daarvan af.
De Minister zou met plannen komen. Ik wil heel graag van Minister Jetten
horen hoe het kabinet die fossiele subsidies echt concreet gaat afbouwen.
We moeten er ook voor zorgen dat de projecten om te werken aan
duurzame energievoorziening in Nederland niet wereldwijd ten koste
gaan van kinderen en gedwongen arbeid. Daar heeft de ILO vorig jaar een
rapport over uitgebracht. Er zijn grote risico’s op het gebied van kinderarbeid bij mijnbouwactiviteiten die bijvoorbeeld bijdragen aan elektrische
auto’s of aan zonnepanelen die wij hier gaan inzetten. Dit is een groot
vraagstuk. Ik vraag beide Ministers daarom om erop te reflecteren hoe
belangrijk het is dat er in Nederland zo snel mogelijk imvo-wetgeving
wordt ingevoerd die dit tegengaat. Ik vraag dat nadrukkelijk aan beide
Ministers.
Voorzitter. Investeer ook in de stress- en schokbestendigheid van lokale
voedselsystemen in het mondiale Zuiden. Zet ook hen goed in bij het
prioriteren en bij wat zij nodig hebben. Zou Minister Schreinemacher
willen reflecteren op hoe zij dat wil doen en of zij de kennis en kunde ook
daar wil stimuleren? Het gaat dus niet alleen om het pakken van kansen
voor het Nederlandse bedrijfsleven. Hoe helpen we de mensen daar echt
verder? Hoe wil zij het leiderschap daar stimuleren? Het is een groot
vraagstuk of er in deze landen in het globale Zuiden voldoende geld
beschikbaar is voor investeringen in klimaatadaptatie en mitigatie.
Veiligheid speelt in deze landen een hele grote rol. Dat drukt op die kleine
begroting. Een groot aandeel daarvan gaat al naar fysieke veiligheidsinfrastructuur. Ik vraag Minister Schreinemacher of we ervoor kunnen zorgen
dat de publieke adaptatiefinanciering via het Dutch Fund for Climate and
Development daadwerkelijk ten goede komt aan die kwetsbare
doelgroepen en dat middelen niet alleen beschikbaar en behapbaar zijn
voor grote westerse partijen. Ik vraag ook of de Minister het lokale
midden- en kleinbedrijf, om het zo maar te zeggen, daar toegang toe wil
geven en of zij het maatschappelijke middenveld wil betrekken bij het
ontwerpen en uitvoeren van projecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

24

Voorzitter. Dan vraag ik nog ...
De voorzitter:
U zit al op 5 minuten en 10 seconden.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Oké. Ik doe niet mee met de rest van het debat, want ik doe een simultaan
debat. Misschien helpt mij dat. Mag ik nog twee vragen stellen?
De voorzitter:
Dat mag heel kort.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Het is niet duidelijk hoe de Internationale Klimaatstrategie nu bijdraagt
aan het tegengaan van ontbossing. Ik zou dus graag van de Minister
willen weten of het daar wel of niet onderdeel van uitmaakt. Of is zij van
plan om het daar onder te brengen?
Dan nog een uitsmijter. Ja. Staar je niet blind op een van de kwetsbare
focusgroepen. De ChristenUnie zegt: kijk per land en per arbeidsmarkt die
getroffen wordt door klimaatverandering, wie onze steun verdient. Benut
niet alleen de generatietoets, maar ook de SDG-toets. Graag een reflectie
daarop van Minister Schreinemacher.
Dank u wel.
De voorzitter:
We klokken af op zes minuten. Ik zag ook geen reacties van uw collega’s,
dus ik kan me voorstellen dat het prima is. Zoals ik eerder zei: het gaat
met name over de kwaliteit, de inhoud van het debat. U heeft prima
afgetrapt als commissieleden. Daarmee zijn we natuurlijk aan het einde
gekomen van de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Ik heb
begrepen dat beide bewindspersonen graag twintig minuten schorsen om
de antwoorden op de gestelde vragen voor te bereiden. Ik schors de
vergadering dus graag voor twintig minuten en dan komen we hier om
11.35 uur terug.
De vergadering wordt van 11.17 uur tot 11.44 uur geschorst.
De voorzitter:
Goedemorgen allemaal. Ik heropen dit commissiedebat van de vaste
Kamercommissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. We doen dit debat met twee bewindspersonen: de Minister voor
Klimaat en Energie en onze eigen Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking. We hebben net de eerste termijn gehad met
de inbreng van de zijde van de Kamer. Dat betekent dat we nu vooral het
woord aan beide Ministers kunnen geven om te antwoorden. Ik denk dat
ik als eerste het woord zou willen geven aan Onze Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. De Minister.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. Dank ook voor de vragen die door de leden zijn
gesteld. Naar aanleiding van de vragen en de interruptiedebatten kunnen
we zien dat het onderwerp leeft, en terecht. Het is ook heel belangrijk. Ik
ben ook blij dat ik hier met mijn collega Jetten zit omdat we in Nederland
heel ambitieus moeten zijn. Dat heeft echter niet zo veel zin als we over de
grens niet ook ambitieus zijn. Daarom heet de strategie zoals hij heet. Nu
gaan we aan de slag met de uitvoering, waarin we echt inzetten op
mitigatie, adaptatie en financiering.
Ik heb een aantal hoofdstukjes. Er is een grote hoeveelheid vragen over
diverse onderwerpen gesteld. Eerst komt de uitvoering. Daarna gaat het
over de klimaatfinanciering. Dan komen de voedselsystemen en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

25

voedselzekerheid. Daarna komen water, gezondheid, handel en grondstoffen. Dat was het.
De voorzitter:
Dan nog even een opmerking naar de Minister en naar de commissieleden vanwege het feit dat we om 13.00 uur moeten afronden. We moeten
toch streng zijn met drie vragen in totaal, ook al gaat het om veel blokjes
en twee bewindspersonen. Laat ik iedereen aanmoedigen om zo puntig
mogelijk te zijn met de vragen. Dan zien we straks of er misschien nog
ruimte is voor wat extra verduidelijkende vragen. De heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik heb een punt van orde. Kan de Minister voor Klimaat misschien ook
even de blokjes opnoemen? Dan weten we in elk geval bij wie we moeten
zijn.
Minister Jetten:
Ja. Dat zijn twee blokken. Eén gaat over energiediplomatie. Het andere
gaat over het 1,5 graadscenario en allerlei andere zaken die daaraan zijn
gerelateerd, waaronder de vraag van mevrouw Teunissen over de
voedseltransitie in relatie tot de klimaataanpak.
De voorzitter:
Als ik het goed begrijp zijn er in totaal iets van zeven blokjes. Die zijn
verdeeld en het grootste deel is voor de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Dank. De Minister.
Minister Schreinemacher:
Dank. Een aantal van uw leden vroeg naar de concrete acties. Er werd ook
wel kritiek geuit op de mate van concreetheid binnen de strategie. We
hebben in de strategie zo veel mogelijk geprobeerd concrete doelen aan
te geven en concrete acties aan te kondigen. Maar sommige dingen zijn
lastig omdat ze onderhavig zijn aan ontwikkelingen. Dat «loss and
damage»-fonds hebben we bijvoorbeeld nog niet concreet opgenomen,
omdat daar nu ook internationaal over wordt onderhandeld. Internationaal vindt er nog een heleboel onderhandeling plaats. Daarom
konden we niet alles concreet opnemen. Een concrete actie op mijn
terrein is bijvoorbeeld een vervolg op het Dutch Fund for Climate and
Development. Daar wordt al heel veel gedaan om lokale organisaties te
helpen bij het ontplooien van acties waar het gaat om ontwikkelingssamenwerking en klimaat, en om die met elkaar te verbinden.
Er werd ook een vraag gesteld over gezondheid en klimaat. Daar kom ik
straks nog op terug. Daarover gaan we natuurlijk verder met elkaar in
gesprek op 30 mei. Dan bespreken we de Global Health Strategy. Daarbij
hebben we erg geprobeerd in te gaan op dit onderwerp.
Daarnaast werd door de heer Boutkan van Volt gevraagd waarom de zes
doelen die ik in mijn nota heb opgenomen, niet in de strategie staan. De
reden daarvoor is dat die zes manieren van handelen meer over de
uitvoering gaan zoals we dat binnen BHOS doen, en dat deze Internationale Klimaatstrategie kabinetsbreed is. We zitten hier nu met twee
Ministers, maar eigenlijk zijn er nog veel Ministers die hiervoor aan de lat
staan en daaraan bijdragen.
Dan werd er onder andere gevraagd naar partnerschappen. Nee ... Sorry,
neem me niet kwalijk. Onze doelen zetten we in onze begrotingen bij de
memorie van toelichting en in de jaarverslagen gaan we natuurlijk ook in
op welke doelen we hebben bereikt. We hebben het duurzame
energiedoel van de Nederlandse OS bijvoorbeeld verdubbeld. We hadden
de ambitie om tussen 2015 en 2030 in totaal 50 miljoen mensen te
bereiken en we gaan nu tot 2030 in totaal 100 miljoen mensen bereiken.
Dat gaat dus om mensen die geen toegang tot elektriciteit hebben en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

26

koken op vuur. We rollen programma’s uit en steunen programma’s om
het aantal mensen te verdubbelen. Op die manier proberen we het wel
afrekenbaar of controleerbaar te maken voor uw Kamer. Op die manier
proberen we het ook inzichtelijk te maken waar dat nu al kan. Het budget
voor de toegang tot hernieuwbare energie loopt in de BHOS-begroting
bijvoorbeeld van 52 miljoen euro in 2022 tot 112 miljoen euro in 2027. Er
wordt ook gevraagd wat we dan in die combilanden doen, de middeninkomenslanden. Daar versnellen we de lokale energietransitie onder andere
door bij te dragen aan het Just Energy Transition Partnership tussen de
G7-landen, Zuid-Afrika en Indonesië. De ontwikkeling van groene
waterstof in Zuid-Afrika – daar zal mijn collega nog het een en ander over
zeggen – doen we gedeeltelijk met handel, maar we helpen daar ook bij
de lokale energietransitie.
Er werd gevraagd of we de lokale gemeenschap wel voldoende betrekken
bij onze programma’s en bij onze OS-activiteiten. Dat hebben we juist in
de BHOS-nota van juni opgenomen. We zien lokalisering echt als
speerpunt om de ontwikkelingsimpact te vergroten, want daarmee
vergroot je ook de aanvaarding, de legitimiteit en de effectiviteit van onze
projecten. In ons subsidiekader voor het maatschappelijk middenveld
ondersteunen we partnerschappen die relevant zijn voor het klimaat. Dat
zijn juist lokale organisaties. We zijn nog bezig met een lokaliseringsstrategie. Mevrouw Van der Graaf is niet meer bij dit debat aanwezig, maar zij
heeft daar al verschillende keren naar gevraagd. Daar zijn we nu mee aan
de slag. Via het partnerschap Voices for Just Climate Action vergroten we
bijvoorbeeld de stem en de invloed van de lokale bevolking, waaronder
die van inheemse groepen bij klimaatdiscussies en acties. We zetten dus
wel degelijk heel erg in op die lokalisering.
Dan kom ik op de vraag van de heer Van der Lee, want die vroeg ook naar
partnerschappen. Hij zei dat je eigenlijk niet op één doel moet ingaan als
je met bepaalde landen spreekt. Dat ben ik helemaal met de heer Van der
Lee eens. Als wij dus met landen in Afrika spreken, waar dan ook ter
wereld – we hebben natuurlijk een hele brede agenda – dan gaan we niet
alleen over migratie praten. We praten ook niet alleen over grondstoffen.
Bij OS-landen spreken we over de projecten die we daar doen. Maar het
gaat natuurlijk veel verder. De heer Jetten spreekt over eventuele
energieprojecten. Ik spreek over ontwikkelingsprojecten, maar ik spreek
ook over handel en over waar die die twee elkaar kunnen versterken. Ik
spreek ook over hoe we de samenwerking met landen kunnen aangaan.
Toen ik bijvoorbeeld met mijn collega Van der Burg in Niger was, hadden
we het over migratie, maar ook over andere manieren waarop we – zij zijn
heel erg op zoek naar investeringen vanuit Europa, vanuit Nederland – dat
kunnen verbeteren. Daar helpen we dus ook bij vanuit de posten. Op die
manier gaan we een veel bredere samenwerking aan en niet alleen maar
op een enkel onderwerp. Ik ben het dus helemaal met de heer Van der Lee
eens. De wereld is nu transactioneler geworden, maar dat betekent niet ...
Tit for tat werkt niet. Dat hebben de ambassadeurs maandag op de
ambassadeursconferentie mij weer bevestigd en dat hebben ze dus ook
bij u gedaan. Ik zal bij de Afrikastrategie ook ingaan op grondstoffen en op
verschillende partnerschappen. Ik denk wel dat het nog een interessante
discussie is voor uw Kamer. Het is natuurlijk ook een dilemma waar ik zelf
tegen aanloop als je het hebt over gelijkwaardigheid. Landen hebben zelf
ook normen en waarden. Je zien nu wat er in Uganda gebeurt, waar een
lhbti-wet is aangenomen, in ieder geval in het parlement. De president
heeft hem nog niet getekend. Hoe moeten wij daarmee omgaan? Hij is
democratisch aangenomen met de democratische meerderheid. Ik sta er
absoluut niet achter. Ik ga ervan uit dat u er allen ook niet achter staat.
Volgens mij heeft u zich daar allen in het openbaar ook tegen uitgesproken. Landen zeggen dan tegen ons: ja, maar wij gaan wel over onze
eigen wetgeving. Dat is dus ook een reden om het maatschappelijk
middenveld te steunen, zoals we dat bijvoorbeeld doen met The Power of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

27

Voices. We moeten dan nog wel de discussie voeren over hoe we
daarmee omgaan. Bij de behandeling van de Afrikastrategie komen we
daarop terug. We spreken allemaal steeds van gelijkwaardige partnerschappen, maar ik vraag me af of we allemaal aan dezelfde invulling
denken als we het daarover hebben.
Mevrouw Van der Graaf vroeg nog of ontbossing ook onder de IKS valt.
Ja, dat valt die.
Een aantal leden vroeg of wij nu wel echt de meest kwetsbare landen
bereiken, met name waar het gaat om private klimaatfinanciering. Dat is
natuurlijk lastig, want het heeft minder risico’s om in middeninkomenslanden te investeren en projecten te doen dan in lage-inkomenslanden.
Wij kijken inderdaad hoe we ons publieke geld zo veel mogelijk als
hefboom kunnen gebruiken. Daar zijn we al mee bezig. We zeggen steeds
«publiek», maar het moet privaat waar het kan, juist om het gelimiteerde
OS-budget dat we hebben, zo effectief mogelijk in te zetten en zo veel
mogelijk te vergroten.
De voorzitter:
Minister. Er is een vraag van de heer Thijssen van de Partij van de Arbeid.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wilde even iets checken. Dit ging over private financiering. Zijn we nu
van uitvoering naar klimaatfinanciering gegaan, dus naar het volgende
blokje?
Minister Schreinemacher:
Ja. We zijn inderdaad geruisloos naar het volgende blokje overgegaan.
Neem me niet kwalijk.
De heer Thijssen (PvdA):
Dan heb ik een vraag over de uitvoering. Volgens mij hebben bijna alle
leden gezegd dat er een klimaatstrategie is, maar er ontbreekt
concreetheid. Volgens mij vindt het merendeel van deze leden het een
goed idee als er een concreet uitvoeringsplan komt met doelstellingen en
actiepunten. Dan kunnen we als Tweede Kamer zien: zo wordt concreet
invulling gegeven aan deze klimaatstrategie. Dan kunnen we in een
volgend debat ook zeggen of het gelukt is of niet. We kunnen dan vragen
of we daar een debat over kunnen hebben. Is de Minister dus van plan om
zo’n uitvoeringsplan of actieplan te maken en die met Prinsjesdag of
misschien bij de Voorjaarsnota naar de Kamer te sturen? Dat laatste lijkt
me nog mooier, want dan hebben we ook de ibo-besluitvorming.
Minister Schreinemacher:
Dat heb ik net proberen te adresseren door aan te geven dat sommige
dingen in beweging zijn. Dan kunnen we wel iets in een actieplan zetten,
maar het is lastig voor ons om te zien of en hoe we daar budgettair ruimte
voor moeten maken als de heer Jetten nog over losses and damages aan
het onderhandelen is. Volgens mij hebben we juist een begroting met
daarbij een memorie van toelichting. Daarin geef ik specifiek doelen aan
en in het jaarverslag kom ik erop terug in hoeverre ik die doelen heb
bereikt.
De voorzitter:
Ik weet niet of er een tweede vraag is of dat ik de heer Van der Lee en
daarna de heer Sjoerdsma het woord kan geven. Vervolgens kijken we
dan of er nog andere vragen zijn, maar ik kijk eerst even naar de heer
Thijssen. Ja? Dan stelt de heer Van der Lee inderdaad zijn vraag en geef ik
het woord aan de heer Van der Lee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

28

De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik zal de laatste zijn om te ontkennen dat de wereld in beweging is. Dat is
hier in Nederland ook zo. Maar we hebben in Nederland wel doelen. We
hebben nationale doelen en we hebben CO2-doelen. We hebben ons
gecommitteerd. Het minste dat je dan kunt doen, is een doelstelling
formuleren als het gaat om mitigatie op CO2-reductie in het internationaal
klimaatbeleid. Ik snap dat het ingewikkeld is. Ik ben trouwens blij dat de
Minister van Financiën bereid is om nationale wetgeving te overwegen als
het gaat om de financiële sector, want die beheert een vermogen. Er zit
een footprint achter die groter is dan de Nederlandse footprint. Er zijn dus
potentieel enorme reducties om mitigatie te bereiken, maar het zou fijn
zijn als er iets van een stip op de horizon wordt gezet en als er een
concrete invulling aan wordt gegeven. Hetzelfde geldt aan de mitigatiekant. Als het alleen al om water gaat, kun je een aantal concrete
ambities formuleren over hoeveel mensen je wilt bereiken en in welke
gebieden. Dat geeft ons de komende tijd iets meer houvast om te
beoordelen of er voortgang in die klimaatstrategie zit, zonder dat alles tot
in details is dichtgetimmerd.
De voorzitter:
Houd u het een beetje bondig.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Dat kunnen we toch gewoon vragen? Dat gaan we samen ook doen, denk
ik. Ik hoop op een positieve reactie.
De voorzitter:
Helder. De Minister.
Minister Schreinemacher:
De laatste vraag van de heer Van der Lee was hoeveel mensen we
bereiken. Dat is makkelijk meetbaar. Dat kunnen we doen en dat zetten we
dus ook in de begroting. Maar in hoeverre een concreet project ook
bijdraagt aan bijvoorbeeld dat 1,5 graadscenario, is echt heel moeilijk
meetbaar. Die discussie hebben we ook bij de ekv gehad. Het wordt heel
lastig meetbaar om te sturen op de CO2-reductie per project, terwijl je ook
stuurt op hoeveel mensen je wilt bereiken. Ik begrijp de vraag van de heer
Van der Lee. Ik wil wel kijken wat voor doel we kunnen stellen, zodat u
kunt controleren of onze projecten bijdragen aan CO2-reductie en het
tegengaan van klimaatverandering. Maar ik ben wel zoekende naar hoe
we dat echt meetbaar kunnen maken per project of per budgetonderwerp.
Ik wil daar graag over nadenken, dus misschien kan ik er op een later
moment op terugkomen. Ik kan het nu niet toezeggen omdat het heel
lastig is om het inzichtelijk te maken.
De voorzitter:
Ik geloof dat er ook een vraag was van de heer Sjoerdsma?
De heer Sjoerdsma (D66):
Ja. Ik denk dat de Kamer er vrij eensgezind over is dat dit nog uitwerking
behoeft. Volgens mij is dat een duidelijk geluid, of je nu links of rechts
kijkt, naar coalitie of oppositie. Ik denk ook dat het kan. Ik denk dat we
moeten beginnen met het feit dat we een nationale
CO2-reductiedoelstelling hebben, dat we die internationaal nog niet
hebben geformuleerd en dat het kabinet dat gaat doen. Ergens in het
voorjaar van 2023 gaan deze Ministers ons daar iets over sturen. We
hoeven dat niet per project geïdentificeerd te hebben. Volgens mij wil
niemand dat en dat kan ook helemaal niet. Maar je kunt wel in grove
lijnen schetsen in welke richting en met welke concreetheid je hiermee
aan de slag wilt. Ik heb er zelf in mijn eerste termijn ook een paar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

29

genoemd. Het moet natuurlijk wel concreter, of het nu gaat over de wijze
waarop je noodhulp invult of dat je weersvoorspellingen wilt inzetten om
hier iets aan te doen. Anders is het een soort samenraapsel van abstractheden en daarmee gaan we niemand helpen. Daar zou ik dus graag een
reactie op willen.
De voorzitter:
Helder. De Minister.
Minister Schreinemacher:
Ik heb al in de richting van de heer Van der Lee gezegd dat ik na wil
denken over hoe dat kan, maar het is echt geen onwil. Het is echt lastig.
Een groot aantal van de landen heeft de Paris Agreement getekend. Zij
zijn zelf verantwoordelijk voor hoe ze aan die doelstellingen gaan voldoen.
Wij helpen bijvoorbeeld met NDC Partnerships. Zo bieden we ontwikkelingslanden een traject voor hoe ze die doelstellingen kunnen gaan halen,
maar het is heel lastig voor ons. Moeten wij dan per land gaan bepalen in
hoeverre zij hun CO2-reductie gaan bereiken? Het is dus geen onwil. Ik wil
graag nog met u van gedachten wisselen over hoe u dat dan ziet. Ik
begrijp ook de wens. Zoals ik al tegen de heer Van der Lee zei: ik wil daar
graag over meedenken, maar het is niet zo eenvoudig.
De voorzitter:
Er is een tweede interruptie van de heer Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dat snap ik niet zo goed. Aan de nationale kant heeft de Minister voor
Klimaat natuurlijk wel zo’n heel traject afgelopen. We hebben een
nationale reductiedoelstelling en daaronder is aannemelijk gemaakt, door
een hele sloot aan maatregelen, subsidies en normeringen, hoe we die
doelstelling gaan halen. Als het kabinet nu komt – dat is het plan en ik zou
dat ook zeer aanmoedigen – met een doelstelling om ook onze internationale CO2-voetafdruk naar beneden te krijgen, dan lijkt het me logisch
om dat ook aannemelijk te maken. Op geen enkele manier wordt in deze
strategie echter aannemelijk gemaakt dat dat gaat gebeuren. Het kabinet
zal dus moeten laten zien met welke maatregelen we – het gaat niet over
andere landen, maar over wat wij doen in het buitenland – onze eigen
CO2-voetafdruk naar beneden kunnen halen. Als dat niet kan, hebben we
volgens mij wel een probleem, want dan gaan we botsen als Kamer en als
kabinet. Dat zou ik niet willen. Ik zou willen dat we er hier met elkaar
vandaag beter uit komen.
De voorzitter:
Helder. De Minister met een reactie.
Minister Schreinemacher:
Oké. Het gaat niet over andere landen. Dan hadden we inderdaad een
misverstand. Waar de heer Sjoerdsma naar vraagt, valt eigenlijk onder
beleidscoherentie. Wat we hier doen, streven we ook na in het buitenland.
Een van de dingen is natuurlijk de ondertekening van de Glasgowverklaring, waarin we zeggen: we steunen geen fossiele projecten meer. Dat
is een van de dingen. Er komt bijvoorbeeld imvo-wetgeving aan op
Europees niveau en op nationaal niveau. Ook daar moeten bedrijven
duurzaam produceren en daarvoor maken ze plannen. Moet ik dan bij elk
bedrijf gaan kijken of zij hun besparing hebben gehaald, ook in het
buitenland? Ik vraag even naar de invulling. Het valt onder beleidscoherentie, dus we zijn ermee bezig. De vraag is echter in hoeverre ik bedrijven
daar dan op afreken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

30

De voorzitter:
Ik zie geen behoefte aan een derde reactie van de heer Sjoerdsma. Dat
betekent dat ik eerst de heer Amhaouch, dan mevrouw Teunissen en dan
mevrouw Gündoğan het woord geef. Zij waren ietsje eerder, mevrouw
Gündoğan. Als eerste dus de heer Amhaouch. U kunt uw reactie later nog
geven, mevrouw Gündoğan.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik ben het wel eens met wat hier allemaal gezegd wordt. We moeten even
kijken waar we gaan landen. Ik kom uit een omgeving waarin je inderdaad
kunt zeggen: we hebben een aantal hoofddoelstellingen. De Minister zegt:
oké, we willen de toegang tot energie verdubbelen van 50 miljoen naar
100 miljoen. Maar over andere zaken: de crux zit ’m in wat de heer
Sjoerdsma zegt. Als we zeggen wat de doelstellingen zijn, dan gaan we
ieders rol invullen op aannemelijkheden. De Minister geeft zelf in haar
visie de inzet van deze kabinetsperiode aan. Dat zijn nog twee jaren. Maak
daarbij nog een doorkijk tot 2030 en dan heb je vijf jaren. Dat is redelijk
overzichtelijk. Daar moeten gewoon projecten onder komen, dus dat gaan
we doen. Volgens mij is dat veel belangrijker dan elk individueel project
proberen toe te rekenen. Daar moet de Minister zich ook niet in bewegen,
want dat gaat zij niet waarmaken. U kunt de Kamer wel overtuigen door te
zeggen: met de kennis die we nu hebben, gaan we deze programma’s
ondersteunen en dan komen we dichter bij ons doel. Dat is volgens mij
waar wij een beetje naar op zoek zijn.
De voorzitter:
De oproep is: toch nog een reactie van de Minister. U kunt er natuurlijk
ook voor kiezen om er in de tweede termijn op terug te komen.
Minister Schreinemacher:
Ik kom er graag in de tweede termijn op terug. Volgens mij is het actieplan
beleidscoherentie op 25 november naar de Kamer gestuurd. In dat
actieplan zijn verschillende concrete doelstellingen opgenomen. De eerste
jaarrapportage volgt komende 17 mei en die gaan we in juli bespreken.
Daarin is al het een en ander aan concrete afrekenbare doelstellingen
opgenomen. Ik kom daar graag in de tweede termijn op terug.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Teunissen. Dan ga ik door naar de heer
Boutkan en dan naar mevrouw Gündoğan. Nee, mevrouw Gündoğan, ik
ga u zeker niet vergeten. Ik denk dat ik het heel eerlijk doe. Ik zag het
signaal van mevrouw Teunissen iets eerder dan ik uw signaal zag. Ik ga u
zeker niet vergeten. U krijgt beslist uw interruptie.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik vind deze discussie heel interessant, want nu blijkt dat de Nederlandse
impact op het buitenland, voor het kabinet althans, nog niet helemaal
helder is. Hoe we dat gaan aanpakken is ook nog niet helemaal helder,
maar ik zie toch al belangrijke aanknopingspunten in de strategie. Er staat
heel duidelijk dat 40% van de Nederlandse broeikasgasvoetafdruk buiten
Nederland ligt. Daarnaast weten we ook dat de ecologische voetafdruk
van Nederland zo’n drieënhalve aardbol is. Dat is allemaal berekend. Als
je daarvan uitgaat, dan is de vraag natuurlijk hoe we ervoor gaan zorgen
dat die voetafdruk wordt teruggedrongen. Hoe gaan we ervoor zorgen dat
die CO2-uitstoot wordt teruggedrongen? Ik deel echter de mening van veel
collega’s dat ontbreekt hoe we dat concreet gaan doen. Dat bleek laatst
ook uit het IPCC-rapport. Daaruit blijkt dat heel veel landen wel mooie
ambities hebben, maar dat er geen of onvoldoende beleid aan ten
grondslag ligt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

31

Ik zou graag zien dat de Minister met een plan komt met daarin die
concrete doelen. We willen die 40% terugdringen. Ik zou die ecologische
voetafdruk breder trekken dan alleen CO2-uitstoot, want het gaat ook over
ontbossing en ons effect op watergebruik et cetera. Het gaat dus om een
doelstelling voor het verkleinen van onze ecologische voetafdruk plus hoe
we dat gaan doen. Daar zou ik echt een brief van de Minister over willen
zien, rond de Voorjaarsnota omdat Prinsjesdag echt te laat is. Dan is het
beleid namelijk al in beton gegoten. Ik zou graag zien dat wij daar ook nog
een debat over kunnen voeren, dus vandaar de Voorjaarsnota.
Minister Schreinemacher:
Zoals gezegd hebben we in het actieplan beleidscoherentie thema’s
opgenomen waarin het terugbrengen van de Nederlandse voetafdruk,
breder dan CO2-reductie, een van de drie thema’s is. We hebben daaraan
ook verschillende concrete doelstellingen verbonden. Ik zou wel graag
horen welke doelstellingen nog ontbreken in het actieplan beleidscoherentie. Dat is misschien ook iets waar de leden dan in tweede termijn op
terug kunnen komen. We kunnen het daar verder hebben over wat we nog
aan beleidsdoelstellingen, aan concrete doelstellingen, nodig hebben. We
gaan dat op 17 mei nog bespreken. Mijn collega Jetten zal nog ingaan op
die doelstellingen en in hoeverre die meetbaar zijn.
De voorzitter:
Dat was een reactie van de Minister. Dan mevrouw Gündoğan.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Ik heb er even een paar cijfers bij gehaald. Misschien kan de Minister
daarmee uit de voeten. Volgens mij was Minister Jetten hier al eerder mee
bekend. Een hectare bos kan 12 ton CO2opnemen. Je kunt prima meten
hoeveel van je landoppervlak bebost is of niet. Ieder percentage dat erbij
komt, is zoveel hectare erbij en zal dus leiden tot zoveel ton CO2-opname.
Wil je dat verder slimmer aanpakken, dan zou je kunnen proberen om het
ETS dat wij hebben, dat echt een goed systeem is, internationaal te
maken. Misschien ga je dan niet werken met de € 80 per ton, maar Costa
Rica heeft dit daadwerkelijk wel gedaan. Voor iedere hectare die men in
Costa Rica is gaan omzetten in bebossing, door de overheid betaald. Dit
zijn concrete, kwantificeerbare manieren om te zien of je klimaatstrategie
werkt of niet. Zonder dat we met elkaar het wiel opnieuw gaan uitvinden:
dit is direct toepasbaar, dit is bewezen, het werkt en er zit ook een
financiële prikkel achter. Ik denk dus dat dit model toch echt een keer ...
We doen het in Europa best aardig. We zijn met ETS best aardig op de
goede weg. Volgens mij is het een van de unique selling points in onze
klimaatstrategie om landen te helpen uit deze worsteling te komen die het
zelf ook niet goed weten. Ik lees dat we ondertussen in Chinese yuan wel
gewoon lng aan het opkopen zijn. De geopolitieke context verandert dus.
Als wij als Europa niet voortvarend durven zijn, lopen we straks zowel
economisch als klimatologisch echt achteraan.
De voorzitter:
Helder. Dank, mevrouw Gündoğan. Een reactie van de Minister.
Minister Schreinemacher:
Ik vind het een interessante suggestie. Zoals gezegd komt collega Jetten
er zo nog op terug. Ik denk wel dat we een aantal van de dingen die u
noemt – landen helpen om zelf meer inzichtelijk te krijgen wat hun
landbouw bijvoorbeeld doet, wat hun ontbossing veroorzaakt, hoe ze dat
kunnen tegengaan en wat voor verbeteringen dat teweeg zou brengen – al
doen, onder andere door die NDC Partnerships. We zijn al wel met
ontwikkelingslanden aan de slag om een roadmap te maken voor hoe zij
hun eigen doelen kunnen bereiken. We zijn dus gedeeltelijk al met die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

32

landen bezig. Wat onze bedrijven en onze projecten daar doen en in
hoeverre dat berekend kan worden? Mevrouw Gündoğan schetste een
interessante methode. Daar kan mijn collega nog op ingaan. We kunnen
ook kijken hoe we dat kunnen verduidelijken in de memorie van
toelichting van de begrotingen, want daarin geven we nu al wel concreet
doelen aan.
De voorzitter:
Het is duidelijk dat het thema «de uitvoering van de Internationale
Klimaatstrategie» de commissie enorm bezighoudt, want er is inderdaad
ook nog een interruptie van de heer Boutkan van Volt en daarna van de
heer Thijssen.
De heer Boutkan (Volt):
Ik ga eerst even iets gevaarlijks doen. Ik ga proberen de toezeggingen van
de Minister te interpreteren. Begrijp ik goed dat die zes werkwijzen, die
aan het begin werden genoemd, de uitgangspunten zullen zijn voor dat
actieplan? Er werd gezegd dat het uitgangspunten in de uitvoering zijn. Ik
neem aan dat het actieplan gaat laten zien hoe de uitvoering eruit gaat
zien. Daar wilde ik dus wat duidelijkheid in. Ik vroeg specifiek naar die
climate hotspots. Gaat daar genoeg geld naartoe als we zo leunen op die
private investeringen? Wordt dat dan ook duidelijk in de jaarrapportage?
Daar zit namelijk wel echt een zorg. Laat ik daar even mee beginnen.
Minister Schreinemacher:
Zoals ik net al zei, gelden die zes werkwijzen voor de BHOS-uitvoering. Wij
volgen dus die werkwijze waar de Internationale Klimaatstrategie over
BHOS gaat. De heer Jetten heeft dus mogelijk zijn eigen werkwijze als het
gaat om de uitvoering van zijn klimaatstrategie, maar mijn gedeelte volgt
die zes werkwijzen.
Dan over die climate hotspots. Wij zetten met publieke financiering
nadrukkelijk in op de low income countries, dus echt op die kwetsbare
gebieden. Als het daar voor het bedrijfsleven minder interessant is, dan
proberen we het eerste risico voor ons te nemen, of in ieder geval om het
publieke geld als hefboom te gebruiken. Als dat uiteindelijk niet
interessant is – het zijn in veel gevallen ontwikkelingslanden – dan doen
we daar natuurlijk ook ontwikkelingsprojecten. Maar zoals gezegd probeer
ik wel zo veel mogelijk het publieke geld als hefboom voor privaat te
gebruiken om het zo veel mogelijk te laten worden, ook in die lage
inkomenslanden.
De voorzitter:
Ik denk dat u een vervolgvraag heeft.
De heer Boutkan (Volt):
Ik hoop dat ik dat mag interpreteren als dat we in ieder geval kunnen
terugvinden of dat wel of niet genoeg is, bijvoorbeeld in de jaarrapportages. Dan nog even over die scope 3-emissiediscussie die we net
hadden. Wat gaan we doen met de impact die Nederland op het
buitenland heeft door allerlei zaken die we importeren en de afdruk die we
daar achterlaten? Ik wil graag meegeven – ik denk dat dat interessanter is
voor de Minister van EZK – dat Zweden een wet heeft aangenomen en dat
het volledige verantwoordelijkheid neemt voor die emissies in de wijze
van toerekenen in zijn eigen klimaatdoel. Dat is niet hoe de wereld rekent
met klimaatdoelen, maar ik vind het oprecht wel iets waar we serieus naar
moeten gaan kijken als dit vraagstuk blijft terugkomen. Ik zou daar ook
wel een reactie op willen. Dank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

33

De voorzitter:
Een reactie van de Minister. U neemt dat later mee? Oké, dat is prima. Dan
is er nog een laatste vraag van de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wil toch nog even teruggaan naar die uitvoering. Er worden vragen
gesteld over de klimaatstrategie. Er staan heel veel mooie dingen in over
voedsel, ontbossing, CO2-afdruk in het buitenland en voedselzekerheid.
Maar volgens mij missen veel leden welk concreet doel we willen halen.
Dat is er bijvoorbeeld wel voor de groei van schone energie, maar op heel
veel van die andere doelen staat geen doel. Vervolgens is de vraag hoe
we dat doel gaan bereiken. Als we dat weten, kunnen we volgend jaar een
gesprek hebben met elkaar. Zijn alle acties uitgevoerd? Zijn de doelen
inderdaad dichterbij gekomen? Is het succesvol of niet? Dan hebben we
een nuttig debat. Die informatie missen we. Het is gewoon te hoog over.
Ik begrijp dat de Minister erop terug wil komen in de tweede termijn, maar
volgens mij gaat er vandaag geen tweede termijn komen. Daar is gewoon
geen tijd voor. Misschien kan de Minister toch nog even kijken of we een
actieplan of een uitvoeringsplan kunnen krijgen. Misschien kan ze nadat
Minister Jetten aan het woord is geweest, toch nog iets meer toezeggen
over hoe we dit concreter gaan maken. Volgens mij wordt breed gedeeld
dat dit te vaag is.
De voorzitter:
Er is toch nog een reactie van de Minister.
Minister Schreinemacher:
Ik begrijp de vraag van de heer Thijssen. We nemen al een heleboel op in
die begroting. Als daar dingen in missen, dan kunnen we het er zeker over
hebben. We zetten als Nederland natuurlijk vooral in op klimaatadaptatie.
Dat vul je op een andere manier in dan mitigatie waarbij je je CO2-uitstoot
reduceert, maar het kan wel bijdragen aan de voedselzekerheid en de
biodiversiteit. Ik kom graag in de tweede termijn terug op hoe we dat
inzichtelijk zouden kunnen maken, maar dat zal toch moeten landen in de
begroting volgens de reguliere begrotingssystematiek en in het
jaarverslag. Zo kunt u mij daar ook op controleren.
De voorzitter:
Dank, Minister. De heer Thijssen heeft natuurlijk een terechte opmerking
over tijdsduur en de termijn die we nog hebben. Ik merk inderdaad dat er
veel behoefte is aan verduidelijkende vragen. Daar wordt ook veel tijd
voor genomen. Ik zou alle leden in ieder geval in eerste instantie willen
vragen om het zo kort mogelijk te doen. Het kan zijn dat ik over tien
minuten terugkom om te kijken hoe het gaat. U heeft een punt van orde?
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik heb niet een punt van orde, maar toch een interruptie. We praten een
beetje langs elkaar heen. We hebben een Internationale Klimaatstrategie
die in principe al ons Nederlandse beleid raakt. We willen onze
CO2-footprint ook verminderen buiten Nederland. Dat is niet een optie die
alleen is uit te werken in de BHOS-begroting. Dat mag van mij ook, maar
ik wil helder hebben wat onze ambitie is op het terrein van het verkleinen
van onze internationale CO2-footprint. Dan raakt het ook aan initiatieven
rond imvo-wetgeving. Het verduurzamen van de financiële sector is veel
breder. Dat is een onderwerp. Daarna komt specifiek de vraag wat er
vanuit het BHOS-budget wordt geïnitieerd aan concrete projecten. Dat kan
ook bijdragen aan CO2-reductie in derde landen. Maar ook daarvoor geldt:
wil je die projecten kunnen evalueren, dan moet je op een gegeven wel
iets van een doel hebben dat je probeert te bereiken. Opgeteld zou dat ook
nog een specifieke doelstelling kunnen zijn van wat BHOS bijdraagt aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

34

de overalldoelstelling van het kabinet om de footprint van Nederland in
het buitenland te reduceren. Dat zijn volgens mij hele simpele vragen die
we als Kamer hebben. Het maakt mij niet uit in welke begroting het komt,
maar ik vind wel dat we daar vóór Prinsjesdag inzicht in moeten hebben.
Anders kunnen we de voortgang op dit terrein niet controleren.
De voorzitter:
Helder, meneer Van der Lee. De Minister.
Minister Schreinemacher:
Ik begrijp de wens van de Kamer echt. Ik denk dat het, ook met het oog op
de tijd, het meest zinnig is dat wij vanuit het kabinet en de andere
ministeries die hierover gaan, een brief schrijven over hoe we dit
inzichtelijk kunnen maken. We sturen een voortgang op de
IKS-rapportage. Misschien kunnen we naar aanleiding van de brief eerst
nog van gedachten wisselen over of wat daarin staat, datgene is waarnaar
u op zoek bent.
De voorzitter:
Dat is een toezegging van de Minister. De heer Klink heeft toch nog een
verhelderende vraag. De heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Ik ben tot nu toe stil geweest over dit onderwerp, maar als handreiking
naar de Minister en naar ons als Kamer denk ik het volgende. We hebben
juist dat beleidscoherentiedebat op 6 juli gepland staan. Het is de
bedoeling dat alles wat met BHOS te maken heeft, breed wordt
besproken. Als die brief komt, moeten we ook echt op inhoud met elkaar
van gedachten kunnen wisselen.
Minister Schreinemacher:
Over die brief, begrijp ik dan. Ja.
De voorzitter:
Er is geen behoefte aan een verheldering, dus dat zegt de Minister toe. Ik
denk dat we dan aan het einde zijn van deze serie interrupties en vragen.
We zijn nog steeds bij het eerste blokje, dus ik wil vooral het woord geven
aan de Minister om het verhaal met financiering voort te zetten. Graag,
Minister.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. Een aantal leden vroeg nog naar klimaatkwetsbare
landen en stelde dat er meer aandacht voor preventie en rampenparaatheid moet komen. Ik heb onder andere vorige week bij de
VN-waterconferentie toegezegd dat we 50 miljoen gaan doneren in een
nieuw partnerschap tussen verschillende organisaties. Daarbij wordt het
meteorologisch instituut van de VN, dat ook rampen voorspelt, juist
gekoppeld aan mensen ter plaatse die, zeg maar, de zandzakken op de
goede plek moeten leggen. We hebben nu best een voorspellend
vermogen, maar om ervoor te zorgen dat die landen echt geholpen
worden tegen extreme omstandigheden, is er dus een nieuw partnerschap opgericht. Wij gaan als Nederland met 50 miljoen helpen. We gaan
helpen in Ethiopië, Sudan, Zuid-Sudan en Uganda. Dat heb ik vorige week
aangekondigd.
De heer Sjoerdsma vroeg ook naar klimaatruzies en hoe wij daar
anticiperend mee omgaan. Met Nederlandse financiering is een project
opgezet, een fonds voor data over waar bijvoorbeeld waterschaarste zal
gaan ontstaan. Dat kan al acht maanden van tevoren voorspeld worden.
Naar aanleiding daarvan kunnen wij dus anticiperend optreden. Op die
manier proberen we de klimaatruzies bij voorbaat zo veel mogelijk te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

35

voorkomen. We doen dat door bijvoorbeeld ter plaatste al humanitarian
stockpiling te laten plaatsvinden. Je kunt in acht maanden natuurlijk geen
heel voedselsysteem opbouwen, maar op die manier kun je er wel
anticiperend mee omgaan.
De voorzitter:
U heeft een interruptie van de heer Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dit is natuurlijk goed, maar mijn vraag ging eigenlijk over een ander soort
klimaatruzies. Het gaat meer over iets wat we vorig jaar hebben gezien
met die grote overstromingen in Pakistan. De enorme onrust, maar ook de
woede die toen in dat land ontstond tegen – laat ik het maar in algemene
zin zeggen – het Westen als veroorzakers van de klimaatveranderingen en
zij als ontvangers van de negatieve gevolgen van de klimaatveranderingen. Dat is natuurlijk een voorbeeld, maar het gaat steeds vaker
gebeuren. Het gaat straks in India gebeuren; het gaat in Afrikaanse landen
gebeuren. Dat gaat de verhoudingen tussen ons en dit soort landen die op
de frontlinie van klimaatverandering liggen, drastisch veranderen. Het
gaat heel veel consequenties hebben voor veel van onze andere doelstellingen. Dat is eigenlijk mijn vraag, want het staat namelijk niet in die
klimaatstrategie. Hoe gaan we met dat soort spanningen om? Hoe gaat
we ervoor zorgen dat we die spanningen er tijdig uithalen? Los van China
en Rusland, gaat dit een van de grootste schisma’s van deze tijd worden.
Minister Schreinemacher:
Het risico dat de heer Sjoerdsma schetst, zie ik ook. Dat doet hij ook
terecht. Dat is natuurlijk bij de vorige COP uitgebreid aan bod gekomen.
Landen die slachtoffer zijn en zich slachtoffer voelen van klimaatverandering, zijn juist op zoek naar erkenning, maar ook naar hoe de meest
vervuilende landen hen gaan helpen. Die discussie wordt nu in internationaal verband gevoerd. Minister Jetten zal daar zo meteen ook nog
het een en ander over zeggen, maar ik ben het helemaal met de heer
Sjoerdsma eens dat dat probleem er gaat komen en dat het er eigenlijk al
is. Het is wel zo dat landen soms zelf ook veroorzaker zijn en dat we
landen daar wel op moeten kunnen aanspreken. Als er grote rampen
ontstaan, komt dat door grote vervuilers, maar ik denk dat het ook heel
goed is dat we landen zelf helpen bij het op orde krijgen van hun
klimaatplannen en bij de uitvoering daarvan.
De voorzitter:
De Minister vervolgt. Ja, prima.
Minister Schreinemacher:
Dan werd er nog gevraagd naar die publiek-private 50/50-verdeling.
Eigenlijk wil ik die percentages niet aanpassen; ik wil kijken waar de
financiering nodig is. In een eerder antwoord gaf ik ook al aan dat er soms
meer publieke financiering nodig is dan in andere landen, omdat het
privaat interessanter is om in meer middeninkomenslanden iets te doen
dan in lage inkomenslanden. We willen volgens mij niet op 80/20 gaan
zitten en vervolgens alleen maar in middeninkomenslanden dingen
kunnen doen. We moeten ook werken aan capaciteitsopbouw van lokale
organisaties in die armste landen. Daarom wil ik dus dat percentage niet
bij voorbaat vastleggen.
De heer Klink (VVD):
Bij mijn vraag ging het er om juist niet te tornen aan het bedrag dat
publiek is, maar om met de publieke middelen die we hebben nog meer
privaat geld aan te trekken. Dan is het dus niet een doel op zich om het
percentage te veranderen. Ik zeg dus: met de publieke middelen die je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

36

hebt, nog meer privaat aantrekken zodat je een nog hoger hefboomeffect
hebt en het bedrijfsleven meer in positie brengt. Het antwoord van de
Minister lijkt nu net alsof ze zegt daaraan eigenlijk niet te willen tornen.
Dat lijkt me niet een gezonde ontwikkeling. Ik zou er juist alles aan doen
om het bedrijfsleven volop mee te nemen.
Minister Schreinemacher:
Ik ben het met de heer Klink eens dat hoe groter de hefboom, hoe beter
het is. We gaan wat dat betreft zeker op zoek naar manieren waarop we zo
veel mogelijk privaat kapitaal kunnen mobiliseren. Het enige wat ik zeg, is
dat ik niet alleen maar 80/20 wil doen. Het ligt er heel specifiek per project
en per land aan hoe die verdeling eruitziet. Volgens mij zijn de heer Klink
en ik het daar dus over eens.
De voorzitter:
De Minister vervolgt met het derde blokje over voedsel.
Minister Schreinemacher:
Mevrouw Teunissen vroeg naar de export van stalsystemen. De Nederlandse inzet is erop gericht ervoor te zorgen dat de export van kennis en
kunde wat betreft voedselzekerheid zo veel mogelijk over duurzame
productiemethoden gaat. Uiteindelijk is het aan het Nederlandse
bedrijfsleven zelf wat het produceert en exporteert, maar dat hangt
natuurlijk mede af van het beleid dat er in Nederland wordt gevoerd. De
Minister van LNV is op dit moment bezig met een landbouwakkoord. Dat
zou ingaan op welke landbouwsector wij in Nederland willen hebben en
welke kennis en kunde we uiteindelijk gaan exporteren. We zetten echt in
op duurzame productiemethoden, juist omdat we andere landen willen
helpen meer zelfvoorzienend te worden. Maar we willen natuurlijk wel dat
dat op een duurzame manier gebeurt.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Mijn vraag ging meer over het probleem – en dat schets ik ook in mijn
betoog – dat het huidige landbouwsysteem zo’n ontzettend grote footprint
heeft, met name de Nederlandse landbouw als tweede exporteur van
vlees en zuivel, en dat we die fout niet moeten gaan herhalen in andere
landen. We zien nu dat Nederland met die exportkredietverzekeringen
dezelfde landbouwsystemen als we hier hebben, zoals stallen en
eiermachines, voor miljarden aan het verzekeren is. Mijn vraag was dus:
moeten we daar niet vanaf als we richting een duurzame landbouw
willen?
Minister Schreinemacher:
U heeft natuurlijk ook met andere bewindspersonen debatten over hoe de
Nederlandse landbouw eruitziet. Zoals gezegd wordt er nu aan een
landbouwakkoord gewerkt. Ik ga niet over de export door bedrijven. Als ik
het over OS-projecten en dat soort dingen heb, dan zorgen we er
natuurlijk voor dat die zo duurzaam mogelijk zijn, omdat we landen
helpen hun voedselzekerheid zo duurzaam mogelijk te garanderen.
Uiteindelijk zijn we daar echt op gericht. Zoals gezegd moeten bedrijven
bij handelsmissies aan imvo-voorwaarden voldoen. Als zij niet-duurzame
productiemethoden exporteren, gaan ze dus ook niet mee op
handelsmissie.
De voorzitter:
Er is geen behoefte aan een vervolgvraag. De Minister vervolgt het blokje
met betrekking tot voedsel. Ik wil trouwens tussendoor opmerken dat we
even hebben verkend in hoeverre er ruimte is om ietsje langer door te
gaan. Er is ruimte tot 13.30 uur. Dat geeft misschien een klein beetje rust
aan beide zijden. Ik hoop natuurlijk dat de Ministers ook beschikbaar zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

37

Dat geeft wel de gelegenheid om de tweede termijn te doen. Ook al
hebben we dat halfuurtje extra, ik zou toch nog even de extra oproep
willen doen om nog iets korter en bondiger te zijn met de vragen die
worden gesteld. Ik weet dat het lastig is. Ik geef graag het woord terug
aan de Minister.
Minister Schreinemacher:
De heer Amhaouch had een vraag over voedselzekerheid en het gebrek
daaraan wat bijdraagt aan het ontstaan van conflicten. De heer Amhaouch
weet dat de inzet op het gebied van voedselzekerheid met name juist
geconcentreerd is op de landen die kwetsbaar zijn voor klimaatverandering. We zetten ook in op duurzame en weerbare landbouwsystemen. Ik
heb de Kamer daar eind vorig jaar over geïnformeerd met het
stappenplan mondiale voedselzekerheid. We gaan daar in mei ook nog
over met elkaar in debat. We investeren in voedselzekerheid ter plaatse,
natuurlijk ook via het World Food Programme, maar dat gaat meer over
humanitaire hulp. Dat is uiteindelijk de last resort, omdat we willen dat
mensen ter plaatse zo veel mogelijk in hun eigen voedsel kunnen
voorzien.
Mevrouw Teunissen vroeg naar biodiversiteit en in hoeverre wij biodiversiteit meenemen in ons beleid. In het op de COP15 aangenomen Global
Biodiversity Framework is een doelstelling op klimaat aangenomen. De
Nederlandse bijdrage aan dat framework wordt nu uitgewerkt in een
nationaal plan, het National Biodiversity Strategy and Action Plan. U
ontvangt binnenkort een brief over de BHOS-inzet op biodiversiteit. Ik heb
net al gezegd dat we voor wat betreft voedsel inzetten op duurzame
voedselsystemen waarbij ook wordt gekeken naar een betere balans
tussen dierlijke en plantaardige eiwitten.
Verder vroeg mevrouw Van der Graaf naar lokale voedselsystemen en de
stressbestendigheid daarvan. We investeren echt op een integrale manier
met lokale voedselproductiesystemen. De zaadveredelaars kwamen al ter
sprake, maar ik heb het ook over de bodemvruchtbaarheid, de toegang tot
markten en de organisatie van boeren. Alles wat nodig is om productiviteit en weerbaarheid te vergroten, maakt deel uit van onze projecten
daar, of in ieder geval de projecten waar wij aan bijdragen. Dat doen we in
samenwerking met lokale instituties en in lijn met de plannen die de
landen zelf in het kader van de UN Food Systems Summit hebben
opgesteld om hun voedselzekerheid te borgen. De landen zijn namelijk
zelf in the lead. Dat doen we natuurlijk in samenwerking met onze eigen
kennisinstituten en de Wereldbank, het IFAD en SNV. Hierbij is goed
bestuur van belang, dus ook daar zetten we bij verschillende OS-landen
op in.
Dan ga ik snel door naar water. In het vorige kopje heb ik eigenlijk al het
een en ander gezegd over wat we vorige week aan extra pledges hebben
gedaan met 50 miljoen. We hebben natuurlijk de Blue Deal waarbij we
inzetten op kennis via ondersteuning die Nederlandse waterschappen
geven aan organisaties in ontwikkelingslanden die verantwoordelijk zijn
voor waterzekerheid en waterveiligheid. Nederlandse deskundigen
verlenen op verzoek van internationale humanitaire organisaties
noodhulp bij watergerelateerde rampen. Ook worden ze op verzoek van
buitenlandse overheden en internationale organisaties ingezet om te
adviseren bij het voorkomen van watergerelateerde rampen. Dat zijn de
zogenaamde Disaster Risk Reduction Teams. Daar draagt Nederland dus
ook aan bij, juist vanwege onze kennis en expertise op dit gebied.
Dan ga ik door naar gezondheid.
De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Van der Lee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

38

De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik wil toch even voedsel en water samen nemen. Mijn eerdere vraag ging
erover dat er zeer waarschijnlijk weer een El Niño gaat komen die tot
extreme droogte en hongersnoden leidt. Dat is de laatste decennia elke
keer opnieuw gebeurd. In het kader van disaster risk preparedness vraag
ik me af of er proactief mensen aan de slag worden gezet om te proberen
de effecten van dit fenomeen ditmaal iets kleiner te maken dan in het
verleden.
Minister Schreinemacher:
De opmerkingen van de heer Van der Lee over een mogelijke komst van El
Niño vormen inderdaad een groot punt van zorg, ook binnen de internationale organisaties en de internationale gemeenschap. Er wordt nu wel
op geanticipeerd. Er wordt nu binnen het UNOCHA en de UNHCR gekeken
naar wat er ter plaatse moet gebeuren. De anticiperende activiteiten
schetste ik net ook al. Er wordt naar gekeken. Men is er nu al mee bezig
om zo veel mogelijk aan stockpiling et cetera te doen. Maar dit is
inderdaad een groot punt van zorg. Dat deel ik met de heer Van der Lee.
De voorzitter:
De Minister vervolgt met het blok over gezondheid.
Minister Schreinemacher:
Een aantal van uw leden merkte terecht op dat klimaat en gezondheid
onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. We hebben klimaat dus ook als
een van de drie prioriteiten in de mondiale gezondheidsstrategie
opgenomen. Bij de internationale inzet zetten we vooral in op het
klimaatbestendig maken van de gezondheidszorg en het verduurzamen en
vergroenen van gezondheidssystemen. Ook zetten we ons natuurlijk
binnen het klimaat in op de as van water en voedsel. We zijn bijvoorbeeld
met de Wereldgezondheidsorganisatie en andere partners daarover in
gesprek. Dat hebben we afgelopen week bij de waterconferentie weer bij
verschillende gelegenheden gedaan. We kijken naar waar de Nederlandse
kennis en kunde de meeste meerwaarde heeft. We gaan op 30 mei
natuurlijk met uw commissie nog het debat aan met mijn collega over de
mondiale gezondheidsstrategie.
Mevrouw Teunissen vroeg naar de uitvoering van de moties over het
Mercosur-handelsakkoord. De premier heeft in het debat over de
Europese Raad al aangeven – ik heb dat eerder in een debat ook al
gedaan – dat wij zeer binnenkort bij de Kamer terugkomen op de
uitvoering van die moties.
Mevrouw Teunissen vroeg ook naar de fossiele exportsteun als onderdeel
van de Internationale Klimaatstrategie. Een grote groep landen heeft op
de klimaattop in Glasgow afspraken gemaakt. Daar behoort Nederland
ook toe. Als je vandaag een aanvraag indient voor een fossiel project in
het buitenland, kun je daar geen exportkredietverzekering voor
ontvangen.
Dan werd er gevraagd naar hoe we omgaan met grondstoffen en de
partnerschappen daarvan. De heer Klink vroeg daar ook naar. We hebben
natuurlijk een Nationale Grondstoffenstrategie gepubliceerd en met uw
Kamer gedeeld. Daarin hebben we aangegeven dat we vooral inzetten op
het Europese spoor wat betreft de toegang tot grondstoffen. Het kabinet
moedigt de EU aan om partnerschappen aan te gaan en bilaterale
overeenkomsten te sluiten, ook ten behoeve van onze open strategische
autonomie. We kijken eveneens hoe we daar als kabinet en als Nederland
zelf verder invulling aan kunnen geven. We hebben natuurlijk wel steeds
gezegd dat het moet gaan om duurzame winning. Dat is een van de
randvoorwaarden die we als kabinet stellen. Ook kijken we welke
instrumenten we eventueel beschikbaar kunnen maken om Nederlandse
bedrijven meer te laten investeren in grondstoffenwinning. De Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

39

Commissie heeft gezegd de Global Gateway in te zetten bij grondstoffenpartnerschappen. Dat is in de Critical Raw Materials Act aangegeven.
Daarover wordt binnenkort een BNC-fiche naar uw Kamer gestuurd.
De voorzitter:
De Minister was natuurlijk al bij haar laatste blokje over handel, begrijp ik?
Het is niet aangekondigd, maar dit is toch het laatste blokje?
Minister Schreinemacher:
Ja, dat was het wat mij betreft.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Er is nog een interruptie van de heer Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
Er zijn vooral nog ontbrekende antwoorden. Misschien even ter herinnering: ik had een vraag gesteld over Vanuatu. Die gaat de heer Jetten
beantwoorden, zie ik. Het was een vraag aan de Minister voor Buitenlandse Handel. Die was vrij specifiek. Misschien even ter verduidelijking:
de vraag was waarom Nederland er in eerste instantie negatief over was,
terwijl de ambtenaren van de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking er positief over waren. Ook de Minister voor
Klimaat was positief. Ik heb dus niet zo heel veel aan het antwoord van de
Minister voor Klimaat. Dat was mijn eerste vraag. Mijn tweede vraag die
nog onbeantwoord was, ging over de natte bol en de mogelijkheid dat er
wet-bulb incidents plaatsvinden. Dat zijn zeer grootschalige droogten met
een hoge luchtvochtigheid, waardoor er heel veel doden vallen. Mijn
vraag was op welke wijze het Nederlandse humanitaire systeem en het
noodhulpstelsel van deze Minister hierop voorbereid zijn.
De voorzitter:
Misschien kan de Minister daar aan het einde van haar beantwoording in
deze eerste termijn nog op reageren. Anders gebeurt het later. Ik geef
graag het woord aan de Minister.
Minister Schreinemacher:
De heer Jetten zal meer in zijn algemeenheid ingaan op Vanuatu. Ik heb
steeds gezegd – maar dat is tussen mijn ambtenaren en mijzelf – dat ik
graag de definitieve teksten wilde afwachten voordat ik een handtekening
ergens onder zet. Inmiddels is Nederland cosponsor.
De voorzitter:
Helder. Ik zag dat de heer Klink nog behoefte heeft aan een verheldering.
De heer Klink (VVD):
Hoe zit het met die andere vraag?
Minister Schreinemacher:
Daar kom ik in de tweede termijn op terug.
De heer Klink (VVD):
Ik had nog een vraag over het coherente beleid met kritieke grondstoffen
en dat de juiste producten daarvan gemaakt worden met lithiumraffinaderijen. Wellicht komt de heer Jetten daarop terug, maar misschien kan de
Minister nu al toezeggen dat dit in de brief komt die sowieso naar de
Kamer gestuurd wordt vóór het commissiedebat over beleidscoherentie in
juli.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

40

Minister Schreinemacher:
In de Nationale Grondstoffenstrategie gaan we daarop in. We zijn aan het
onderzoeken hoe en of we extra raffinage in Nederland gaan vestigen,
maar dat is natuurlijk ook aan het bedrijfsleven. Op dit moment zitten we
nog met een geweldig stikstofprobleem. Hoewel ik het belang echt heel
erg onderschrijf van de heer Klink, denk ik dat we al die elementen wel
moeten meenemen bij de weging waar en hoe we raffinagecapaciteit in
Nederland kunnen ontplooien.
De voorzitter:
De heer Amhaouch geeft aan dat er ook een vraag met betrekking tot soja
niet is beantwoord. Kunt u misschien een korte toelichting geven? Dan
hoop ik dat we het kunnen afronden en de andere Minister het woord
kunnen geven.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik geef een korte toelichting. We hebben het in het debatje met mevrouw
Teunissen gehad over de cijfers over ontbossing versus soja-import. Zijn
wij inderdaad de grootste boosdoener of maken we stappen? Hoeveel
moeten we nog? Ik denk dat het heel belangrijk is voor de Kamer, zodat
we samen stappen voorwaarts zetten. Dat geldt voor soja en palmolie.
Waar staan we als Nederland wat betreft onze bijdrage in het kader van
ontbossing? Zijn we er al? Moeten we nog iets doen? Ik denk dat dat
belangrijk is. Misschien kan die vraag ook wel in de tweede termijn
worden beantwoord.
Minister Schreinemacher:
Die zou ik graag in de tweede termijn willen beantwoorden.
De voorzitter:
Helder. Dan zijn we aan het einde gekomen van de beantwoording van de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ik
geef graag het woord aan de Minister voor Klimaat en Energie.
Minister Jetten:
Dank u wel, voorzitter. Dank dat ik te gast mag zijn bij uw commissie voor
een belangrijk onderwerp, want we moeten de klimaatverandering met
elkaar afremmen. We hebben afgesproken in het klimaatakkoord van
Parijs dat we ons inspannen om de opwarming te beperken tot 2 graden,
maar liever nog tot maximaal 1,5 graad, omdat bij een 1,5 graadscenario
klimaatverandering nog steeds aan de orde van de dag is, maar de
effecten ervan in het kader van extremer weer nog enigszins binnen de
perken te houden zijn. We weten dankzij de klimaatwetenschappers van
het IPCC dat de aarde niet op koers is om binnen dat 1,5 graadscenario te
blijven. Het water staat de helft van de wereldbevolking inmiddels al
spreekwoordelijk gezien aan de lippen. We zien op allerlei plekken op de
planeet dat het extreme weer grote impact heeft op ecosystemen en op
samenlevingen. Ook zien we dat vrouwen, kinderen en indigenous people
vaak de grootste slachtoffers zijn van de extreme weersomstandigheden
en klimaatverandering die al plaatsvinden.
We moeten ons harder inspannen om beter te mitigeren, dus de uitstoot
van broeikasgassen af te remmen en terug te dringen. Dat doen we in
Nederland en in de EU, maar we dragen ook een verantwoordelijkheid om
andere landen te helpen die transitie ook door te maken. Omdat we weten
dat klimaatverandering al aan de orde van de dag is, moeten we vol
inzetten op klimaatadaptatie, beter watermanagement en een oplossing
voor loss and damage, in goed Nederlands «klimaatschade», waar landen
en samenlevingen al mee geconfronteerd worden. Daarom ben ik ook zo
blij dat ik samen met Minister Schreinemacher de Internationale Klimaatstrategie heb kunnen ontwikkelen. De nationale en internationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

41

klimaataanpak is namelijk niet alleen iets van deze twee Ministers. Die
moet een rode draad worden in al het internationale beleid dat dit kabinet
en de rijksoverheid voeren. Horende dit debat, snap ik uw zoektocht naar
een uitvoeringsprogramma of een actieprogramma. Wij zorgen er in het
kabinet met z’n tweeën vooral voor dat klimaat een van de topprio’s is bij
alle inspanningen van onze collega’s op internationaal vlak.
De Internationale Klimaatstrategie is ook voor een deel bedoeld om die
echt als rode draad door het landbouwbeleid, het bosbeleid en het
handelsbeleid dat bij deze Minister zit, te laten lopen. Ook de Minister van
EZK is regelmatig met het bedrijfsleven in het buitenland in gesprek over
het uitgangspunt dat het klimaat daar altijd bij de topprioriteiten hoort. De
Minister heeft net al toegezegd dat we in een brief beter zullen proberen
te schetsen hoe we de uitvoering van de Internationale Klimaatstrategie
volgen en hoe u via de begrotingen de specifieke acties beter kunt
controleren. Ik hoop echter dat u ook met deze twee Ministers samen
vooral de rest van het kabinet scherp wilt houden dat deze Internationale
Klimaatstrategie een strategie van iedereen is.
Voorzitter. Ik kom dadelijk bij de twee blokjes. Ter inleiding wil ik nog het
volgende zeggen. Een deel van dit debat gaat over waar je op stuurt qua
klimaatdoelen en hoe je ziet dat de klimaatverandering nu al internationale impact heeft. De heer Sjoerdsma en de heer Amhaouch noemden
dat «klimaatruzies». Allereerst: waar stuur je op? We hebben in het
Akkoord van Parijs afgesproken dat we sturen op scope 1. We zijn nog een
aantal sectoren vergeten, zoals de luchtvaart en de internationale
scheepvaart. Daar lopen nu aparte onderhandelingen over. Maar het doel
dat we in Nederland in de Klimaatwet hebben verankerd, namelijk ten
minste 55% minder uitstoot in 2030, ziet echt op scope 1-emissies. Met u
ziet het kabinet ook dat dat nog geen perfecte aanpak is, want scope 2- en
scope 3-emissies zijn minstens zo relevant om mee aan de slag te gaan.
Ik heb recentelijk de Wetenschappelijke Klimaatraad die net is ingesteld,
om een eerste advies gevraagd. Dat advies gaat in op klimaatneutraliteit,
het belangrijke doel voor uiterlijk 2050. Ik heb de Wetenschappelijke
Klimaatraad ook gevraagd te reflecteren op hoe we als Nederland de
scope 2- en scope 3-emissies beter kunnen verankeren in al het beleid dat
we maken. We zien dat op een aantal plekken al terugkomen, dus in het
Nationale Programma Circulaire Economie en in de Grondstoffenstrategie. Daar neem je scope 2 en 3 al meer mee. Ik ben momenteel bezig
een aanvullend klimaatpakket te maken dat dit voorjaar in de ministerraad
voorligt. U zult zien dat we een aantal keuzes maken om CO2-emissies in
Nederland te reduceren die ook een grote scope 2- en scope 3-impact
hebben. Daar heb ik nog geen doel op, maar ik ga bij die maatregelen
proberen voor u inzichtelijk te maken wat het CO2-effect is op andere
plekken in de wereld, omdat dit iets is wat we de komende tijd met elkaar
moeten ontwikkelen.
Voorzitter. Ik wil het tot slot in deze inleiding over de klimaatruzies hebben
en dat is ook mijn bruggetje naar het eerste blok dat over energiediplomatie gaat. Ik heb daar namelijk het afgelopen jaar als Minister voor
Klimaat en Energie echt wat over geleerd. We hebben het vaak over de
relatie tussen Global North en Global South en hoe we als EU beter
kunnen samenwerken met de Afrikaanse Unie en de Small Island States.
Daarin hebben we het afgelopen jaar behoorlijk wat stappen teruggezet.
Toen de oorlog in Oekraïne door de Russische agressie op een gegeven
moment overging in een internationale energiecrisis, hebben wij alles uit
de kast moeten trekken om deels onze leveringszekerheid te garanderen
en deels onze burgers en bedrijven te beschermen tegen de prijsschok op
de energiemarkt. Dat hebben we gedaan door onder andere kolencentrales in heel Europa weer harder te laten draaien in het kader van
leveringszekerheid en gasbesparing, maar we hebben het ook gedaan
door wereldwijd lng, vloeibaar gas, in te kopen om onze gasopslagen te
vullen. Ik was zelf bij de COP in Egypte in een panelgesprek met een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

42

aantal Afrikaanse en Europese Ministers, waarbij de Minister van Ghana
zei: «Bij ons lagen letterlijk twee lng-tankers in de haven die zijn
omgedraaid omdat Europese landen – niet Nederland – die lng hebben
opgekocht. Dan kun je dus als Europa met een opgeheven vingertje in
Afrika gaan vertellen dat we meer moeten doen aan klimaatmitigatie,
maar u bent eerst vooral zelf in Europa uw eigen boontjes aan het
doppen.» Dat was een moment dat ik niet zal vergeten. Het is echt een
heel harde les geweest het afgelopen jaar dat we ons als EU gezamenlijk
beter moeten inspannen in het kader van klimaatruzies en klimaatdiplomatie juist om bruggen te blijven slaan.
Daarom hebben we nu een paar dingen in gang gezet. Ik ben zelf heel
nadrukkelijk bezig richting de volgende VN-klimaattop om als Nederland
een grotere rol te spelen in de voorbereiding daarop. Daar kom ik zo
meteen op terug. De waterconferentie van vorige week wordt door heel
veel landen in de Global South genoemd als een goed voorbeeld waarin
Nederland laat zien dat je vanuit Europa wel degelijk de brug met de
Afrikaanse Unie en de Small Island States de komende tijd beter kunt
slaan. Daar blijven Minister Schreinemacher en ik ons voor inzetten, maar
gelukkig zijn er ook andere Ministers in het kabinet die daar meer en meer
voor doen.
Voorzitter. Ik maak energiediplomatie even af, want dit ligt heel erg in het
verlengde daarvan. We zijn nu een paar dingen aan het doen. Minister
Schreinemacher noemde net ook al een paar voorbeelden. Op de eerste
plaats hebben we in het kader van het programma van het Internationaal
Energieagentschap JETP’s. Ik weet even de afkorting niet precies, maar in
goed Nederlands zijn dat gezamenlijke programma’s met vrij grote
economieën en energie-intensieve economieën, zoals die van India,
Indonesië, Zuid-Afrika, Vietnam en Senegal. Daar lopen niet alleen
gesprekken, maar ook echt concrete actieprogramma’s waarbij een aantal
Westerse landen zo’n JETP-programma adopteert. We gaan met kennis en
expertise, maar ook met financiering die landen helpen om sneller hun
hernieuwbare energiemarkt van de grond te krijgen. In Zuid-Afrika kent u
alle voorbeelden van black-outs, waarbij een groot deel van de bevolking
geen toegang heeft tot betaalbare energie grote problemen met de
kolencentrales. Via dat JETP-programma helpen we nu Zuid-Afrika om
daar de enorme potentie aan wind, zon en waterstofproductie echt van de
grond te krijgen. We doen het ook in het kader van onze ambities wat
betreft groene waterstof.
U krijgt volgende maand een uitgebreide energiediplomatiebrief van mij
over wat Nederland nu doet met landen die potentiële exporteurs van
groene waterstof kunnen worden. Ik had afgelopen week nog de Minister
van Chili op bezoek waarmee we grote akkoorden hebben gesloten. Ik ga
binnenkort met de premier naar Marokko, Namibië en Zuid-Afrika. In het
verlengde van wat Minister Schreinemacher eerder al heeft gedaan,
hebben we met die landen MoU’s afgesloten, of die zijn we aan het
afsluiten, waarbij we de SNG’s helemaal onderdeel laten zijn van de
energiediplomatieaanpak. Namibië is in potentie de goedkoopste
producent van waterstof, omdat de zon daar eigenlijk altijd schijnt en de
wind ook altijd waait. Je kunt in Namibië grootschalige energieprojecten
gaan opzetten en dan de groene waterstof zo snel mogelijk naar Europa
exporteren, maar als ondertussen de lokale bevolking er niet van
profiteert, zijn we de fouten van de vorige eeuw aan het herhalen. In de
MoU’s die de Minister en ik sluiten, maken we afspraken over hoe local
content wordt meegenomen, hoe de lokale bevolking toegang krijgt tot
betaalbare energie en hoe we op een fatsoenlijke manier omgaan met de
grondstoffen die daar nodig zijn. Het IMVO-convenant vind ik een heel
mooi voorbeeld, dat de wind- en zonsector onlangs heeft gesloten onder
regie van de Sociaal-Economische Raad, maar onze beide ministeries
waren daar ook bij betrokken. Je ziet dus dat de wind- en zonsector zelf nu
de verantwoordelijkheid neemt om imvo helemaal onderdeel te laten zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

43

van hun keten. Het gaat echt van de delving van de grondstoffen voor
windmolens en zonnepanelen tot en met helemaal het einde van de keten,
namelijk de recycling daarvan. Dat IMVO-convenant over wind en zon
vind ik dus een heel mooi voorbeeld. We benutten dat ook in onze
internationale diplomatieaanpak met die landen.
Voorzitter. Daarmee heb ik het blokje energiediplomatie afgerond.
De voorzitter:
Dank. Ik zag dat er een vraag was van de heer Amhaouch. Daarna is de
heer Klink aan de beurt.
De heer Amhaouch (CDA):
Mijn complimenten aan de heer Jetten om die insteek te kiezen zodat we
niet dezelfde fouten maken zoals in de vorige eeuw en zodat wederkerigheid vooropstaat in alles wat we doen. SDG 8 gaat bijvoorbeeld over
het creëren van fatsoenlijke banen. Als wij inderdaad in klimaat gaan
investeren of helpen, of voor ons eigen belang energie willen halen, is het
van belang dat we daar ook fatsoenlijke banen creëren. Ik sloot mijn
betoog af met een vraag die ik eigenlijk aan beide Ministers stelde.
Hebben ontwikkelingslanden of combinatielanden meegelezen met deze
Internationale Klimaatstrategie, van buiten naar binnen gekeken? Dit is
namelijk een Nederlands stuk, van ons zoals wij hier zitten. Hebben we ze
laten reflecteren? Ik hoor dat er op de achtergrond «ambassades» wordt
gezegd. Ik waardeer de ambassades enorm, want we hebben gisteren
heel goede gesprekken gehad, waarvoor dank, maar toch. Als het nog niet
is gebeurd, zou ik de Ministers uit willen dagen om eens een keer goede
collega’s aan de overkant van de Middellandse Zee een keer mee te laten
lezen en te laten reflecteren.
Minister Jetten:
We hebben inderdaad via het ambassadenetwerk input opgehaald over
wat er waarschijnlijk belangrijk is bij onze belangrijkste partnerlanden
voor de Internationale Klimaatstrategie. Ook hebben we ngo’s in
Nederland gevraagd daar input voor aan te leveren. Ik zie uw vraag maar
even als aanmoediging om bij de verdere uitwerking en acties die
voortvloeien uit deze Internationale Klimaatstrategie, altijd zo veel
mogelijk in gezamenlijkheid te doen met de landen waar we het over
hebben. Dat doen we denk ik ook echt in de waterstofaanpak. U ziet dat de
MoU’s die we met die landen sluiten, echt gelijkwaardige MoU’s zijn,
waarbij vaak meer input van de potentiële exporteur af komt dan per se
van ons. Ik denk dus dat we dat voor een deel heel erg aan het toepassen
zijn.
De voorzitter:
Helder. Ook dank aan de Minister. Er is een vraag van de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Dank aan de Minister. Ik heb een vraag over de energie- en klimaatdiplomatie. Er werden wat woorden gewijd aan imvo. Ik ben benieuwd hoe het
zit, zeker met de Zuid-Amerikaanse landen, met de winning van grondstoffen, in hoeverre die meegenomen is en in hoeverre daar afspraken
over gemaakt zijn. Dat doet namelijk wel wat met onze strategische
afhankelijkheid. Ik ben daar heel benieuwd naar.
Minister Jetten:
Ik denk dat het afgelopen jaar, in het verlengde van wat Minister Schreinemacher net al zei, ook voor de EU een wake-upcall is geweest over onze
eigen strategische autonomie. We weten dat we voor de klimaat- en
energietransitie de komende jaren allerlei grondstoffen nodig zullen
hebben. Er ligt nu vanuit de Europese Commissie een nieuw voorstel,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

44

namelijk de Critical Raw Materials Act. Daarin gaat het om de kritische
grondstoffen die we de komende decennia nog veel nodig zullen hebben.
De inzet van het kabinet krijgt u binnenkort via een BNC-fiche, maar op
hoofdlijnen ligt onze focus in de eerste plaats op de circulaire economie.
Hoe kun je met je ontwerp met meer biogrondstoffen en beter hergebruik
ervoor zorgen dat je überhaupt minder van die kritische grondstoffen
nodig hebt? Dan is er de realiteit dat een deel van de kritische grondstoffen ook gewoon in Europa geworven zal moeten worden. We kunnen
die niet alleen maar van over de hele wereld hiernaartoe verslepen en
onze ogen sluiten voor de impact. Ook in Europa zal mijnbouw plaats
blijven vinden, maar hoe doe je dat op een manier zodat het een beperkte
impact heeft op de leefomgeving, de natuur, het milieu en al die andere
zaken?
De derde stap is, zoals de Minister net ook al zei, dat ook mijnbouwactiviteiten die elders in de wereld plaatsvinden, natuurlijk op een fatsoenlijke
manier moeten gebeuren. Zo zullen we er in de EU betere afspraken over
moeten maken, maar daar kan de imvo-aanpak van bedrijven zelf ook een
grote rol in spelen. Het gaat over kinderarbeid, natuurvervuiling en noem
het allemaal maar op. Het gaat echt om circulair en nog eens circulair. Als
je dan nog mijnbouw hebt, hoe doe je dat dan op een verantwoorde
manier, zowel in de EU als daarbuiten? In het imvo over wind en zon heeft
het Nederlandse bedrijfsleven – heel veel Europese bedrijven hebben
overigens dit IMVO-convenant ondertekend – afspraken gemaakt over
waar ze grondstoffen nog vandaan willen halen voor wind- en zonprojecten en hoe ze gaan toezien op de fatsoenlijke winning van de grondstoffen die daarvoor nodig zijn. Dat is dus echt een compliment aan het
bedrijfsleven dat het IMVO-convenant over wind en zon heeft gesloten.
De voorzitter:
Er is geen behoefte aan een vervolgvraag, dus de Minister vervolgt met
zijn tweede blokje over het 1,5 graadscenario.
Minister Jetten:
Voorzitter. In mijn enthousiasme had ik daar net in de inleiding ook al het
een en ander over gezegd, maar om het onderwerp nog even iets meer af
te pellen, wil ik het volgende zeggen. We sturen via ons nationale beleid
op scope 1-emissies die ook onder de Klimaatwet wettelijk zijn verankerd.
Ik heb de Wetenschappelijke Klimaatraad gevraagd om breder te
adviseren over klimaatneutraliteit en hoe scope 2- en scope 3-emissies
daarin een plek moeten krijgen. U krijgt daar vóór de zomer nog een
uitgebreidere brief over. Ik denk dat ik dan het debat zal hebben met de
commissie voor Klimaat en Energie, maar dat zal u vast ook interesseren.
Ik ben van plan om in het Klimaatplan 2024 – dat is de langetermijnaanpak
van het kabinet waarvan ik de update moet maken die tweejaarlijks
plaatsvindt – uitgebreider in te gaan op klimaatneutraliteit, scope 2- en
scope 3-emissies. Ik heb eerder al aan mevrouw Teunissen toegezegd dat
ik dan ook zal ingaan op het koolstofbudget als een andere manier van
sturen op klimaatbeleid dan de puntdoelen die we al hebben.
De heer Thijssen en anderen stonden stil bij de bedreigingen van
klimaatverandering voor Nederland. Ik zou het even iets breder willen
trekken naar het Nederlandse Koninkrijk. De Secretaris-Generaal van de
VN ging laatst in de Veiligheidsraad uitgebreid in op de bedreigingen van
klimaatverandering, waarbij hij vijf landen noemde als de meest
bedreigde landen. Het Koninkrijk der Nederlanden was een van die vijf.
Dat heeft onder andere te maken met de impact hier in NoordwestEuropa. In een 1,5 graadscenario zie je dat de klimatologische effecten
door de Atlantische Oceaan in Noordwest-Europa veel meer impact
hebben dan in andere delen van Europa. Wij zijn dus kwetsbaar voor de
klimaatverandering. De zeespiegel in dit deel van de wereld stijgt sneller
dan we eerder wisten. Maar we zien ook dat uit recente onderzoeken blijkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

45

dat ook delen van het Caribisch deel van het Koninkrijk buitengewoon
kwetsbaar zijn voor de klimaatverandering. Dat vraagt dus om een
gerichtere aanpak. Ik ben daar zelf volop mee bezig. Afgelopen jaar heb ik
al forse investeringen aangekondigd op Bonaire, Saba en Statia, waar we
nu een enorme stap gaan zetten naar hernieuwbare energie. Onder
leiding van Ed Nijpels is er nu een klimaattafel bezig op Bonaire om breed
naar klimaatmitigatie, -adaptatie en loss and damage te kijken. Ik verwacht
zijn advies later dit voorjaar. Met Curaçao, Aruba en Sint-Maarten ben ik
samen met de Staatssecretaris van Koninkrijksrelaties in gesprek over hoe
we Nederlandse fondsen toegankelijk kunnen maken voor deze drie
landen binnen het Koninkrijk, zodat we klimaattransitieprojecten op
Curaçao, Aruba en Sint-Maarten mede kunnen financieren.
Later dit voorjaar organiseer ik samen met de premier van Aruba de
eerste Caribbean Climate & Energy Conference ooit. Daar hebben we niet
alleen de landen van het Koninkrijk voor uitgenodigd, maar ook breder
landen uit het Caribisch gebied. We willen daar ingaan op de vraag hoe de
samenwerking met het Caribisch gebied kan worden versterkt om de
energietransitie in het Caribisch gebied echt veel meer tempo te geven.
We hebben ook een aantal ontwikkelingsbanken en andere internationale
organisaties uitgenodigd om deel te nemen aan die conferentie. Ik merk
dat dat heel veel losmaakt, omdat de Small Island States op zoek zijn naar
heel concreet handelingsperspectief. Wij kunnen daar met onze kennis en
expertise een grote rol in vervullen, net zoals dat Minister Schreinemacher
en Minister Harbers dat vorige week hebben gedaan met de
VN-waterconferentie, die volgens mij zeer positief ontvangen is.
In het kader van «hoe remmen we de internationale klimaatverandering
beter af?» vroeg de heer Sjoerdsma naar geo-engineering. Daarbij gaat
het om het toepassen van innovatieve technieken om de opwarming van
de aarde af te remmen. Daar is nog geen goed Europees of internationaal
beleid op, maar het IPCC heeft aangegeven dat je toch ook met negatieve
emissies zult moeten gaan werken, wil je het 1,5 graadscenario op een
goede manier borgen op de lange termijn. Het kabinet is hierover aan het
nadenken. Wat willen wij met deze inzet? Ik zie drie categorieën.
Negatieve emissies in de vorm van opslaan onder de grond kan in de
transitiefase, maar je wil uiteindelijk negatieve emissies vooral echt met
koolstofvastlegging in de natuur. Punt twee is dat geo-engineering
bijvoorbeeld kan helpen met het uit de lucht halen van CO2. In Alkmaar is
daar een zeer innovatief bedrijf mee bezig dat binnenkort live gaat. Er zijn
grote verwachtingen van dat je koolstof uit de lucht kan halen en
bijvoorbeeld kan inzetten in de chemiesector. De derde vorm is
geo-engineering waar ik wat minder enthousiast over ben, namelijk met
allerlei nieuwe technieken de zon gaan terugkaatsen, zodat de zon
überhaupt niet op de aarde valt. Dan ben je toch wel een beetje aan de
verkeerde kant van het eind bezig. Maar we zijn hier dus breder over aan
het nadenken. Ik denk dat we hier later dit jaar, namelijk in de tweede
helft, bij u op terugkomen. We zullen dan schetsen hoe deze gesprekken
binnen de EU en internationaal lopen.
De Minister is net al uitgebreider ingegaan op de rol die de voedselvoorziening speelt in het kader van de klimaattransitie, maar ik had mevrouw
Teunissen beloofd daar zelf ook nog wat over te zeggen. De voedseltransitie is echt cruciaal, willen we dat 1,5 graadscenario halen. Dat heeft er
deels mee te maken dat we de omvang van het landgebruik van de
voedselketen moeten beperken, dat we veel minder moeten slepen met
voedsel over de hele wereld en dat we ons voedingspatroon zullen
moeten veranderen, willen we de impact van onze CO2-footprint op het
bord inperken. Het is de ambitie van het kabinet om een flinke
verschuiving te krijgen van dierlijke eiwitten naar plantaardige eiwitten.
Daarin willen we in de komende jaren al een enorme stap gaan zetten. Het
landbouwakkoord en de aanpak van de Minister van LNV moeten daarin
een belangrijke rol gaan spelen. Het gaat om verschillende elementen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

46

Hoe kun je plantaardige eiwitten beter ondersteunen? Daar zijn heel
innovatieve bedrijven uit Nederland volop mee bezig. Hoe help je de
huidige Nederlandse landbouwsector om de switch van dierlijke naar
plantaardige eiwitten te maken? Maar ook: hoe stimuleer je de consument
om betere keuzes te maken? Het gaat soms om de informatievoorziening,
maar het gaat ook om de prijs van voedsel in supermarkten en om wat
supermarkten aanbieden. Die hele ketenaanpak is nu onderdeel van het
landbouwakkoord. In onze internationale klimaataanpak proberen we
landen te helpen om landbouwsystemen te ontwikkelen die passen bij het
toekomstige klimaat in die landen.
Voorzitter. Tot slot wil ik op dit punt zeggen dat ontbossing een belangrijk
onderdeel daarvan is. Daar heeft de Minister al het een en ander over
gezegd. Binnen de «Fit for 55»-aanpak van de EU is een betere aanpak van
ontbossing een belangrijk onderdeel. Minister van der Wal heeft actief
deelgenomen aan de klimaattop die afgelopen jaar in Canada plaatsvond.
Ik zou hier nog het volgende lichtpuntje willen aanstippen. Brazilië is over
een paar jaar de gastheer van de COP en heeft al aangekondigd dat het
eigenlijk heel erg onzinnig is om allemaal aparte COP’s te organiseren. Zij
hebben de ambitie om één integrale COP te organiseren waar klimaat,
biodiversiteit en water bij elkaar komen. Ik ben heel erg blij dat de
regering-Lula dit van plan is, want we moeten echt die verschillende
uitdagingen bij elkaar gaan brengen.
De voorzitter:
Ik zag een punt van orde van de heer Van der Lee. Vervolgens is er een
vraag van mevrouw Teunissen en mevrouw Gündoğan.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik moet namelijk eerder weg. Ik kan dus niet mijn tweede termijn doen,
maar ik wilde nog één vraag stellen. Kan dat?
De voorzitter:
Met toestemming van uw collega’s vind ik het prima.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Fijn, hartelijk dank. Ik wil de Minister een vraag stellen over wat hij
allemaal gezegd heeft over scope 2 en 3. In dat licht zou ik het heel
belangrijk vinden als er wel een ambitie of doelstelling komt. Ik leg het
even uit. U weet dat er een imvo-initiatiefwet ligt die ook raakt aan de
scope 2- en scope 3-emissies. De Minister van Financiën heeft aangekondigd een verkenning te starten en daar in de zomer over te berichten
na wetgeving voor de financiële sector, die ook raakt aan scope 2 en
scope 3. Straks moeten we afwegingen maken. Ga je voor een Europese
richtlijn of voor nationale wetgeving? Doe je er een COP op, ja of nee? Het
hangt samen met de mate waarin je in het totaalbeleid de doelstelling
binnen bereik brengt. Als er geen doelstelling is, kunnen wij moeilijk dat
soort afwegingen maken. Ook vanuit dat licht hoop ik dat beide trajecten
synchroon oplopen – de trajecten die de Minister heeft geschetst, maar
ook de brief die nu is aangekondigd richting het debat over coherentie van
beleid – en dat er een doel komt op het reduceren van de footprint, ook als
het gaat om scope 2- en scope 3-emissies.
Minister Jetten:
Die oproep heb ik bij dezen genoteerd. Die neem ik ook mee als ik straks
de verschillende adviezen over de aanpak voor scope 2 en 3 heb
gekregen. Dan kom ik bij u terug met een aanpak waarvan ik denk dat die
verstandig is. Samen met de Minister van Financiën. Die brief heeft ze
denk ik mede namens mij gestuurd, maar of ik die medeondertekend heb,
weet ik niet meer precies. De financiële sector is natuurlijk per definitie
een internationaal opererende sector. Het zou heel goed zijn om meteen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

47

integraal te kijken naar de wetgeving, maar we komen later terug op de
vraag of en hoe we de wetgeving voor de financiële sector gaan maken.
Daar moeten we in het kabinet nog over besluiten.
Tot slot. Zelf heb ik invloed op het volgende. Ik ben bijvoorbeeld nu met
Minister Adriaansens en Staatssecretaris Heijnen aan het kijken of we
extra klimaatmaatregelen kunnen nemen in het kader van de industrieaanpak en de aanpak wat betreft de circulaire economie. Je kunt heel erg
door een nauw rietje gaan kijken en alleen maar focussen op scope 1. Dat
doen we nu al nadrukkelijk niet. We hebben nog geen scope 2- en
scope 3-doel, maar we zijn bijvoorbeeld naar het volgende aan het kijken.
Er zijn allerlei ambities over circulair plastic, beton, staal, et cetera. Als je
die alleen vanuit scope 1 bekijkt, vallen er heel veel maatregelen af. Dat
doen we nu dus nadrukkelijk niet. We kijken er ook meteen naar of het
internationaal heel veel oplevert. Dan zijn we soms bereid om iets in het
nationale beleid te doen zonder dat het per se aan het scope 1-doel
bijdraagt. Dat probeer ik in de voorjaarsbrief in ieder geval concreet te
maken voor u.
De voorzitter:
Dat is een toezegging aan de heer Van der Lee. Ik denk dat u tevreden kunt
vertrekken. Ik wens u een fijne dag. Voordat ik de heer Thijssen het woord
geef, is eerst mevrouw Teunissen aan de beurt. Vervolgens krijgt
mevrouw Gündoğan het woord en dan de heer Thijssen, als hij die
gelegenheid nog heeft. Mevrouw Thijssen. Sorry, mevrouw Teunissen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Er loopt hier heel veel door elkaar. Ik moet helaas ook zo weg, maar ik wil
graag nog even aangeven dat ik blij ben dat de Minister erkent dat de
transitie van dierlijk naar plantaardig voedsel echt noodzakelijk is om de
klimaatdoelen te halen. Ik zie naar mijn idee alleen nog niet voldoende
terug in de Internationale Klimaatstrategie hoe het kabinet daar internationaal aan bijdraagt. Mijn vraag is of de Minister voor Handel in de
brief die ze stuurt, wil terugkomen op hoe de transitie naar een duurzaam
voedselsysteem uitvoering vindt.
De voorzitter:
Ik kijk naar beide Ministers om te zien wie het beste kan reageren.
Minister Jetten:
Ik heb even heel snel overlegd met mijn collega, maar in de toegezegde
voortgangsbrief kunnen we daar nader op ingaan. Dan zullen we ook aan
de Minister van LNV vragen om daarvoor in het kader van het landbouwakkoord input aan te leveren. Dat lijkt me heel nuttig.
De voorzitter:
Mevrouw Teunissen is tevreden. Hartelijk dank.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Ik had aan beide Ministers een vraag gesteld over land sparing. Ik had net
eigenlijk al aan mevrouw Schreinemacher moeten vragen hoe ze kijkt naar
wat er al eerder is gedaan wat betreft bilaterale langetermijnverdragen.
Wat betreft land sparing zou ik toch graag het volgende willen toevoegen.
Er komt deze maand vanwege een aangenomen motie van de heer Valstar
en mijzelf een overzicht van wat we in Nederland allemaal gaan financieren voor alternatieve eiwitten. Ik denk dat in de zoektocht naar verder
verduurzamen de cellulaire landbouw ook meegenomen moet worden,
want we worden nu links en recht ingehaald. Sterker nog, we staan al
achteraan. Ik zou graag een reactie willen op mijn vraag over land sparing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

48

De voorzitter:
Een reactie van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Gaat uw gang.
Minister Schreinemacher:
Daarop was ik mevrouw Gündoğan inderdaad nog een antwoord
verschuldigd. We doen nu niet meer aan duurzame ontwikkelingsverdragen in de vorm die we begin jaren negentig deden, maar we werken
natuurlijk wel samen met ontwikkelingslanden als partners. Land sparing
is wel echt een interessante aanpak. Het is ook heel knap hoe er in Costa
Rica nu invulling aan is gegeven. Dat verdient navolging. Wij ondersteunen internationaal landbouwkundig onderzoek al lang. Duurzame
intensivering is een belangrijk element in dit onderzoek. De context in
Costa Rica is natuurlijk wel een andere dan die in bijvoorbeeld Burkina
Faso. We moeten dus wel bekijken hoe we er per land invulling aan
geven. Het is echter een aanpak die we zeker in onze bilaterale aanpak en
samenwerking nog verder vorm kunnen geven, ook met de partnerlanden
die we al hebben.
Mag ik, als ik dan toch het woord heb, ook meteen een antwoord geven
op de vraag van de heer Sjoerdsma?
De voorzitter:
Eerst cellulaire landbouw. Dan komen we misschien op de reactie in de
richting van de heer Sjoerdsma. De vragen van de heer Thijssen zijn er
ook nog.
Minister Schreinemacher:
Die circulaire landbouw nemen we ook mee in de brief. O, neem me niet
kwalijk, ik bedoel cellulaire landbouw. Door de Raw Materials Act zit ik nu
in de circulariteit.
De voorzitter:
Ik noteer de toezegging. Dan gaan we naar een antwoord op de vraag van
de heer Sjoerdsma.
Minister Schreinemacher:
Ja, de vraag over de nattebolcrisis. In hoeverre staat de humanitaire hulp
al klaar en in hoeverre zijn we daarop voorbereid? Nederland geeft vooral
aan grote internationale organisaties, zodat die meteen flexibel inzetbare
en meerjarige hulp kunnen bieden, dus ook wanneer zich zo’n crisis
voordoet. Dat weet de heer Sjoerdsma heel goed. Met die core resources
stellen we de organisaties eigenlijk in staat om meteen actie te ondernemen. Dat doen we bijvoorbeeld via de VN, het Rode Kruis en de Rode
Halve Maanbeweging, en de Dutch Relief Alliance. Dat gaat over acute,
levensreddende hulp.
Wat de nattebollenevents betreft begrijp ik dat het nog wel lastig is, omdat
een en ander alleen op te lossen is met drinkwater, schaduw en airconditioning. In de landen waar het nu over gaat, is dat natuurlijk heel lastig. Een
en ander wordt vooral door overheden gedaan, bijvoorbeeld in Pakistan
en India. Dat is geografisch heel specifiek, maar ook daar moeten die
grote internationale organisaties dan wel hulp bieden. Het gebeurt wel via
die nationale overheden.
De voorzitter:
Dat was het antwoord voor de heer Sjoerdsma. Er is nog een vraag van de
heer Thijssen en volgens mij zag ik ook de heer Boutkan zijn vinger
opsteken. Eerst de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik had nog een vraag gesteld over het klimaatschadefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

49

De voorzitter:
Ik dacht dat u al klaar was, Minister Jetten.
Minister Jetten:
Nee, ik was nog niet klaar. Ik had loss and damage nog liggen.
De voorzitter:
O, dan wachten we eventjes. Is dat ook voor de heer Boutkan akkoord?
Ja? Oké. Dan doen we het even aan het einde. Gaat u gang, Minister.
Minister Jetten:
Dat was inderdaad mijn laatste onderwerp. Het meeste is al aan de orde
geweest. Loss and damage was echt wel een doorbraak tijdens de
VN-klimaattop in Egypte. Het zijn hele moeizame gesprekken geweest, om
allerlei verschillende redenen. Voor kwetsbare landen en kleine eilandstaten betreft het een grote erkenning dat we nu met klimaatschade bezig
zijn. De inzet van Nederland en van een aantal andere EU-landen is
geweest, en dat geldt nog steeds, dat zo’n klimaatschadefonds zich
moeten richten op de meest kwetsbare gebieden en landen die dus ofwel
permanent geraakt worden door klimaatschade ofwel te maken hebben
met grote klimaatschade-events, zoals zo’n grote overstroming in
Pakistan. We moeten tot een transparant fonds komen, dat wordt gevuld
door álle grote uitstotende landen. Dat is een heel belangrijk punt in het
vervolg van de onderhandelingen. Dat betekent dat ook een land als China
zijn verantwoordelijkheid moet gaan pakken in de financiering van het
klimaatschadefonds.
We kijken ook nadrukkelijk naar innovatieve vormen van financiering. Het
zou namelijk zonde zijn als je het geld binnen de prachtige begroting van
Minister Schreinemacher, waarmee we dus volop inzetten op bijvoorbeeld
klimaatadaptatie, moet gaan heralloceren naar een klimaatschadefonds.
Innovatieve internationale vormen van financiering en ook het dwingen
van de ontwikkelingsbanken en de investeringsbanken om hieraan meer
te gaan besteden, vormen dus een belangrijk onderdeel.
De realiteit is dat na die doorbraak in Sharm el-Sheikh de transitiecommissie die het moet uitwerken deze week voor het eerst bijeenkomt.
Nederland deelt daarin samen met Denemarken een stoel. We zijn heel blij
dat we echt aan tafel zitten bij de uitwerking van het klimaatschadefonds.
Ik was zelf vorige week bij de klimaatconferentie in Kopenhagen. Daar
hebben we met een vijftigtal landen van over de hele wereld afgesproken
dat we ons er maximaal voor zullen inspannen dat er voor de volgende
VN-klimaattop in Dubai echt een concrete uitwerking van het klimaatschadefonds ligt, zodat we daar in Dubai verdere besluiten over kunnen
nemen. We zullen u voorafgaand aan die VN-klimaattop nader informeren
over de Nederlandse inzet.
De voorzitter:
Heel goed. Ik kijk nogmaals naar de heer Thijssen en de heer Boutkan.
Geen behoefte aan een vervolgvraag? De heer Thijssen wel.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja, graag. Dank voor deze antwoorden. Is dit nu een toezegging dat het
voor Nederland in ieder geval additioneel geld gaat zijn? Dat hoop ik dan
maar. Creatieve financiering lijkt me goed. Volgens mij zijn er fossiele
bedrijven die genoeg winst maken. Dat mag wel een beetje minder, dus
dat geld kan mooi naar dat klimaatfonds toe. Dat betreft allemaal
uitwerking en dat gaan we zien.
Als je nu ziet wat alle landen op tafel hebben gelegd, is dat niet genoeg
voor de 1,5 graad. Vorig jaar voorafgaand aan de COP27 hebben we
natuurlijk besproken of dit de doorbraak kan zijn om op een gegeven
moment tegen alle landen te zeggen: oké, het klimaatschadefonds is er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

50

nu, maar dan moet er ook druk worden uitgeoefend om te zorgen dat de
pledges omhooggaan. Hoe ziet de Minister die strategie? Is dat inderdaad
ook hoe hij de weg voorwaarts ziet? Hoe komen we er uiteindelijk toe dat
die 1,5 graad gehaald wordt in de doorrekening?
Minister Jetten:
Allereerst heb ik net niks toegezegd. Ik heb geschetst in welk proces we
zitten en dat het kabinet er nader bij u op terugkomt. Laat ik daar even
helder over zijn. Het is echter goed dat de heer Thijssen het wat breder
trekt. Stel dat we in Egypte niet uit de «loss and damage»-discussie waren
gekomen, dan hadden nu alle dossiers vastgezeten. Omdat de transitiecommissie nu bezig is met de uitwerking van het klimaatschadefonds
kunnen we internationaal ook weer een beter debat hebben over meer
mitigatie en meer adaptatie.
Dit jaar staat de VN-klimaattop in het teken van de global stocktake. Dat is
eigenlijk het opmaken van de wereldwijde balans na Parijs. Daar weet
iedereen al de uitkomst van, namelijk «we doen nog te weinig om binnen
1,5 graad te blijven.» Alle blokken moeten dus hun nieuwe NDC’s gaan
presenteren. De Europese Unie kan dat doen omdat we de «Fit for
55»-onderhandelingen nu zo goed als afgerond hebben, waarmee we op
EU-niveau al op 57% in plaats van 55% komen. We oefenen volle druk uit
op alle andere grote blokken om ook aangescherpte NDC’s te presenteren
rondom de VN-klimaattop in Dubai en daarmee het 1,5 graadscenario
levend te houden.
Als u mij toestaat, voorzitter: ik heb vorige week in Kopenhagen de
nieuwe voorzitter van de COP ontmoet. Dat is namens de Arabische
Emiraten doctor sultan Al Jaber. Er was veel kritiek op hem, omdat hij
vroeger actief was in de olie- en gasindustrie in de Verenigde Arabische
Emiraten. Je ziet nu echter wel een hele interessante dynamiek ontstaan.
De Arabische Emiraten zijn echt zeer gemotiveerd om aan de wereld te
bewijzen dat zij een succesvolle COP kunnen organiseren. Daar moeten
we als Nederland en als Europese Unie dus volop op inspelen. We moeten
echt de druk opvoeren dat dit een VN-klimaattop moet zijn die levert op
meer mitigatie, meer adaptatie en voortgang op het klimaatschadefonds.
We nemen de komende tijd veelvuldig deel aan voorbereidende bijeenkomsten of organiseren die zelf, om in aanloop naar die VN-klimaattop al
zo veel mogelijk te hebben voorbereid en als EU samen met de Afrikaanse
Unie en de kleine eilandstaten op één lijn te zitten.
De voorzitter:
Ik denk dat we met dit perspectief en dit doorkijkje naar de nabije
toekomst de eerste termijn van de antwoorden van de Ministers kunnen
afronden. We zijn inmiddels over met een team van vijf Kamerleden. Ik
stel inderdaad zeker nog de vraag of er behoefte is aan een tweede
termijn. Ik zie al instemmend geknik van de heer Amhaouch. Ik wil ook
gelijk doorzetten naar de tweede termijn. We hebben nog een aantal
minuten over. Ik ben blij dat we in ieder geval iets zijn ingelopen. Ik geef
graag als eerste het woord aan de heer Amhaouch. Ik gaf u even
gelegenheid tot wat overleg. Moet er even worden geschorst of kan ik u
het woord geven? De heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Volgens mij kunnen we het heel snel doen. Dank aan de beide Ministers
voor de beantwoording. Er ligt een strategie. We moeten voorzichtig zijn
dat het op tafel krijgen van de strategie niet het doel op zich is. We hebben
een klimaatstrategie, een Afrikastrategie, een Grondstoffenstrategie, een
Global Health Strategy. Er moet ook een onderlegger zijn voor welke
projecten en programma’s we wat gaan doen. Ik geloof niet heilig in alles
tot achter de komma toerekenen in doelen. Het is goed dat we die
doelendiscussie hebben, maar uiteindelijk gaat het erom wat we gaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

51

doen. Ik denk dat dat heel belangrijk is. Daarom doe ik nogmaals de
oproep om de uitvoeringsagenda met de Kamer te delen.
Het tweede punt is inderdaad: wat we doen, moet gebeuren op basis van
wederkerigheid. We moeten elkaar helpen in de andere landen. Er moeten
zowel voor ons als voor de andere mensen voordelen in zitten. Dat moet
een belangrijk subdoel zijn van de klimaatstrategie. Ik wacht nog op de
beantwoording van de Minister dadelijk in tweede termijn over de
sojadiscussie.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan is het woord aan de heer Boutkan van Volt. Gaat uw
gang.
De heer Boutkan (Volt):
Dank, voorzitter. Ik wil vooral de bewindspersonen bedanken en hun mijn
afdronk van dit debat meegeven. Dit is het vijfde debat dat ik gevoerd heb
in dit huis. Daarbij lopen twee andere debatten over in doelen, nu ook
weer in dit debat. Hoe kunnen we dat controleren? Het valt mij op dat het
behoorlijk lastig is, ook wat betreft de wijze waarop dingen worden
meegegeven. Dat wilde ik dus nog even gezegd hebben.
Verder ben ik heel blij dat die scope 2- en scope 3-emissies zullen worden
meegenomen. Ik ben benieuwd hoe concreet dat wordt als we kijken naar
andere Europese landen die er ook mee bezig zijn.
De voorzitter:
Ik was even afgeleid. Ik geloof dat de heer Amhaouch iets wil corrigeren.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik ben vergeten een tweeminutendebat aan te vragen.
De voorzitter:
Bij dezen is genoteerd dat de heer Amhaouch een tweeminutendebat
heeft aangevraagd. Ik had het inderdaad eerder niet gehoord. Dank. Dan
gaan we door naar de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Dank aan de Ministers voor de beantwoording. Het is goed dat in de
Afrikastrategie nog de koppeling wordt gemaakt met de winning van
grondstoffen. Ik begon met de motie-Erkens/Boucke, over de koppeling
met innovatieve bedrijven en kennisinstellingen over de klimaatfinanciering. Er zijn wel wat woorden over uitgesproken, maar vervolgens is de
Kamer daarover nog niet geïnformeerd. Dat kan nog tot morgen. Wellicht
kan daar nog iets over gezegd worden.
De voorzitter:
Dank ook aan meneer Klink. De heer Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
Voorzitter. Dank aan de beide bewindspersonen voor hun antwoorden in
de eerste termijn. Ik heb een beetje het gevoel dat sommige dingen nu
naar een brief ergens in juli worden geduwd. Ik herinner het kabinet graag
even aan zijn eigen voornemens. Nederland dient niet alleen binnen de
eigen landsgrenzen de uitstoot te verminderen, maar ook daarbuiten. Het
kabinet zal in het voorjaar 2023 met een nadere uitwerking komen van niet
alleen het doel van die voetafdrukvermindering, maar ook van de stappen
die nodig zijn om de inzet waar mogelijk te versnellen. Dat is volgens mij
waar de Kamer om heeft gevraagd in de eerste termijn. Het blijkt dat dit
ook gewoon de intentie van het kabinet is. Dat is mooi. Laten we het
kabinet dan ook gewoon houden aan de eigen intentie. Het meteorolo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

52

gisch voorjaar is begonnen. Laten we zorgen dat het niet al te laat in het
voorjaar wordt.
De voorzitter:
Dank, de heer Sjoerdsma. Dat is heel oplettend. De heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik sluit me graag aan bij de toezegging van de Minister, want volgens mij
hebben we het gewoon heel erg hard nodig om dit gesprek verder te
voeren en dit debat te hebben.
Ik kom nog heel even op gezondheid. De Minister zei hierover: we hebben
het over de Global Health Strategy; dan kunnen we het ook hebben over
het klimaat. Het lijkt me echter goed om dat ook in dit debat te doen. We
komt een brief aan. We hebben een Minister van Volksgezondheid, dus
laat hem lekker meedoen aan de Internationale Klimaatstrategie. Verder
vind ik het gewoon spijtig dat de toezegging er toch niet was. Toch kijk ik
reikhalzend uit naar de Internationale Klimaatstrategie en dan gaat het
daar vast gebeuren.
De voorzitter:
Hartelijk dank, meneer Thijssen. We schorsen even een minuutje.
De vergadering wordt van 13.27 uur tot 13.28 uur geschorst.
De voorzitter:
We hervatten de tweede termijn van dit commissiedebat van de
commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
over de Internationale Klimaatstrategie. Graag geef ik het woord aan de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. Volgens mij hebben we een aantal belangrijke
onderwerpen besproken en we gaan met elkaar op zoek naar hoe we
indicatoren kunnen identificeren en zo kunnen inrichten dat ze voor u
werkbaar zijn. Dat gaan we doen in de brief. De heer Amhaouch en
mevrouw Teunissen vroegen nog specifiek naar cijfers rondom palmolie
en soja. We zijn natuurlijk een belangrijk doorvoerland voor landbouwgrondstoffen. In ieder geval kan ik antwoorden dat het grootste deel van
wat er in Nederland zelf wordt gebruikt aan palmolie en sojaolie, wordt
afgedekt met duurzaamheidscertificaten. Wat betreft palmolie was dat in
2020 bijvoorbeeld 90% in de voedselmiddelenindustrie en 61% in de
diervoederindustrie. Voor soja geldt dat bijvoorbeeld 96% van de in
mengvoer verwerkte soja duurzaam gecertificeerd is.
Met die EU-verordening, waarbij al verschillende keren is gesproken over
ontbossingsvrije producten, moeten de ketens van de belangrijkste
producten die ontbossing veroorzaken, volledig ontbossingsvrij worden.
Palmolie en soja vallen daaronder, net als rundvlees. Dat zijn de cijfers
zoals we die in ieder geval nu hier vandaag voorhanden hebben.
We komen terug op de motie-Erkens/Boucke, ook in de brief. In ieder
geval hebben we verschillende sessies over klimaatfinanciering met
Nederlandse bedrijven, financiers en kennisinstellingen georganiseerd en
hebben we ook echt concrete kansen en initiatieven in Zuid-Afrika, Nigeria
en Indonesië besproken. Daar komen we in de brief nog op terug.
Tot zover mijn beantwoording. Ik geloof dat er voor mijn collega geen
vragen meer waren.
De voorzitter:
Nee, misschien nog iets aanvullends?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

53

Minister Jetten:
Nee. Er zijn nog een paar suggesties die we gewoon meenemen in het
vervolg. Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Heel goed. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van dit commissiedebat over de Internationale Klimaatstrategie. Er is een tweeminutendebat
aangevraagd door de heer Amhaouch. Dat zal natuurlijk worden
ingepland. We hebben ook een tweetal toezeggingen, meen ik. Die zou ik
graag eventjes willen voorlezen:
– De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
informeert de Kamer in het voorjaar over de concrete uitvoering en
doelstelling van de Internationale Klimaatstrategie. Dat hebben we nu
nog even geconcretiseerd. Dat is natuurlijk naar aanleiding van de
vragen vanuit eigenlijk de hele breedte van de commissie. De Minister
betrekt daar de transitie naar een duurzamer voedselsysteem bij en zal,
zoals verzocht, ook de cellulaire landbouw erbij betrekken.
– De tweede toezegging is dat de Minister voor Klimaat en Energie de
Kamer informeert over de doelstellingen bij scope 2- en scope 3emissies. Hij zal dat in het voorjaar doen. Dat is naar aanleiding van
een vraag van de heer Van der Lee. Dat is dus een toezegging naar
hem toe.
Er is een opmerking.
Minister Jetten:
Als ik daar een kleine opmerking bij mag maken? Dit voorjaar komt een
brief over hoe we daartoe gaan komen. Volgend voorjaar bij het
klimaatplan wordt dat dan geconcretiseerd.
De voorzitter:
Helder. Met die toelichting wil ik nogmaals beide bewindspersonen, beide
Ministers, hartelijk bedanken voor alle antwoorden. Dat geldt natuurlijk
ook voor het gehele team en de staf van de beide ministeries. Dank ook
aan de mensen die zijn blijven zitten. Dat benadrukt het belang van dit
mondiale onderwerp dat iedereen behoorlijk bezighoudt. Het houdt ook
jullie op de publieke tribune bezig, want daarom zijn jullie gebleven. Er
komt een vervolg met een commissiedebat. We zullen blijven volgen wat
er aan de hand is en wat er wordt verzocht vanuit de zijde van de Kamer.
Dank. Daarmee sluit ik dit commissiedebat. Ook hartelijk dank aan de
Kamer, de supportstaf en hartelijk dank aan jullie assistentie en support,
en ook aan de griffier. Dank.
Sluiting 13.32 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 793, nr. 241

54