Rapportage Verkenning Post 65

Post 65
Nieuwe perspectieven tussen
welvaart en weerstand

Colofon
Verkenning Post 65
De werkgroep Verkenning Post65 bestond uit de volgende medewerkers van de RCE:
Machteld Linssen, Programmamanager
Anita Blom, Projectleider
Jaap-Evert Abrahamse
Frank Altenburg
Mieke van Bers
Bart Broex
Berthe Jongejan
Natascha Lensvelt
Lammert Prins
Albert Reinstra
Jacqueline von Santen
Kees Somer
Peter Timmer
Simone Vermaat
Foto voorkant:
Wandelmeent, Hilversum, foto: Ruben Ferwerda
Opmaak: Xerox/OBT, Den Haag
© Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, oktober 2019
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Postbus 1600
3800 BP Amersfoort
www.cultureelerfgoed.nl

Inhoud

Samenvatting4
1

Inleiding

6

2

Typering van de periode Post 65

9

3

Aanpak verkennend onderzoek

15

4

Resultaten en opbrengsten
A Tijdlijn
B en C Onderzoeken en deelstudies
D Kennisuitwisseling en samenwerking
E Instrumentarium
F Burgerparticipatie

16
16
16
20
21
22

5

Bevindingen

24

Bijlagen27

4
—

Samenvatting

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft een
verkennend onderzoek uitgevoerd naar onroerend
erfgoed in Nederland uit de periode na 1965. Het onderzoek maakt deel uit van een viertal verkenningen,
aangekondigd door de minister van OCW tijdens de
parlementaire behandeling van de Erfgoedwet in 2016 en
opgenomen in de Toelichting op de Beleidsregel Aanwijzing
rijksmonumenten en wijziging rijksmonumentenregister
Erfgoedwet. De andere verkenningen richten zich op
Militair erfgoed, Archeologie en Herinneringserfgoed.
Elke verkenning brengt in beeld wat de betekenis is van
het erfgoedthema, of er sprake is van (instandhoudings-)
opgaven en welk instrumentarium de minister daarvoor
in kan zetten.
De Verkenning Post 65
De verkenning Post 65 beslaat het tijdvak vanaf 1965 tot
1990. Deze periode omvat belangrijke maatschappelijke,
ruimtelijke en sociaaleconomische ontwikkelingen met
een weerslag op de fysieke leefomgeving. Rond 1990
vindt een duidelijke cesuur plaats met onder meer de
Vierde Nota RO en de VINEX, de eerste Architectuurnota,
vergaande decentralisatie van rijksbeleid, waaronder de
Monumentenwet 1988, maar ook politieke omwentelingen in Europa en veranderingen in het onderwijs. Voor
de periode na 1990 is er vanaf het heden gezien te weinig
afstand in tijd voor voldoende reflectie en een objectief
oordeel over de erfgoedbetekenis.
In het kader van de verkenning zijn 13 onderzoeken en
diverse kleinere deelstudies uitgevoerd. Omdat er vanuit
erfgoedperspectief nog weinig kennis was over de
periode 1965-1990 en binnen het tijdsbestek van de
verkenning niet alles kon worden onderzocht, is om focus
aan te brengen met een tijdlijn bepaald wat de meest
kenmerkende ontwikkelingen zijn geweest op het gebied
van architectuur, stedenbouw, landschap, omgevingskunst en de erfgoedzorg, waaronder de stadsvernieuwing. Daarnaast is vooral ook gekeken naar actuele en
te verwachten transformatieopgaven. Door ook dit
perspectief mee te nemen in de onderzoeken kregen
kennis en inzichten meteen actualiteitswaarde. Bij veel
onderzoeken is samengewerkt met andere overheden,
beheerders, onderwijs- en kennisinstellingen.
Kennisdeling vond daarnaast plaats tijdens bijeen­
komsten en binnen nieuw opgerichte netwerken.
De periode 1965-1990 ligt nog vers in het geheugen van
een groot deel van de Nederlandse bevolking en bij de
professionals die in die tijd vorm gaven aan Nederland.
Dit bood een uitgelezen kans om aan beiden te vragen
wat zij beschouwen als het onroerend erfgoed van deze

periode. Hiervoor is een marktonderzoek uitgezet en zijn
interviews gehouden.
Conclusies
• De Verkenning Post 65 is een katalysator geweest voor
de groeiende interesse voor het erfgoed van de
periode na 1965. Samen met gemeenten, erfgoedverenigingen, onderwijs- en kennisinstellingen is de basis gelegd
voor het beginnend kennisdomein voor de periode
1965-1990. Vanuit deze basis kan verder worden gewerkt
aan een landelijk overzicht, het opstellen van een
waar­derings- en selectiekader om waardevol erfgoed te
identi­ficeren en prioriteren, en kennis over de omgang
met en instandhouding van dit erfgoed t.b.v.:
A. omgevingsvisies;
B. aanwijzingsprogramma’s op nationaal en lokaal
niveau;
C. andere vormen en strategieën om het erfgoed te
beschermen en/of mee te nemen in nieuwe
ontwikkelingen.
• Landelijk gezien is er nog geen sprake van schaarste door
grootschalige sloop en herinrichting, en een daarbij
optredend gevoel van verlies. De komende jaren kan dit
beeld echter (snel) veranderen. Gebouwen en groen
komen op leeftijd. Daarnaast staan grote transfor­
matieopgaven op stapel. Omgevingskunst neemt een
aparte positie in. Hier is nu al sprake van een instandhoudingsopgave. Door vorm en materiaalgebruik
wordt omgevingskunst door beheerders en eigenaren
vaak niet als kunst herkend, met verwaarlozing en
verwijdering als gevolg.
• Kennis kan een bijdrage leveren aan de huidige en
toekomstige transformatie opgaven. Het blijkt ook dat
trans­formatieopgaven goed te benutten zijn als
kristal­lisatiepunt voor de discussie over de waarde en
het behoudsperspectief van het erfgoed uit de periode
Post 65 (recreatieterreinen, wijken in groeikernen).
Kennis over Post 65 is daarnaast relevant voor lopende
programma’s zoals het Programma Duurzaamheid,
de Erfgoeddeals, het programma Faro en uitvoeringsprogramma’s van de NOVI.
• Hoewel bekendheid en waardering van het cultureel
erfgoed van Post 65 nog niet vanzelfsprekend is, groeit
deze wel degelijk. Onder professionals is de afgelopen
twee jaar, mede dankzij de inspanningen van de RCE,
een ‘kopgroep’ ontstaan die zich sterk maakt voor het
erfgoed van Post 65. Dit is een rijk geschakeerd gezelschap uit de professionele en particuliere erfgoedzorg,
(landschaps-)architecten en stedenbouwkundigen (van

5
—

toen en nu), planologen, en sociologen, onderzoekers,
docenten en studenten, betrokken burgers, enz. Deze
kopgroep is ook van belang voor de opbouw van een
bredere bewustwording van betekenis en erfgoedwaarde,
waardoor kansen en draagvlak voor instandhouding
worden bewerkstelligd.
• Een dialoog tussen erfgoedzorgers en burgers op basis van
tijdsbeelden en ontwikkelingen biedt goede aanknopingspunten om erfgoedwaarden te definiëren als
aanvulling op de klassieke architectuurhistorische
aanpak.De periode 1965-1990 wordt gekenmerkt door
een ongekende bouwproductie. Een kwart van de huidige
woningvoorraad is gebouwd in deze periode.
Kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen kregen
een eigentijdse ruimtelijke en architectonisch vertaling.
Denk aan de democratisering van het onderwijs (groei
van universiteiten ), de vrije zaterdag (recreatie- en
vakantieparken), de groei van de dienstensector
(kantoren), de veranderende woonwensen (groeikernen), etc.

Vervolg
De voorliggende rapportage geeft aan wat de belangrijkste conclusies en bevindingen zijn van een eerste
verkennend onderzoek naar het erfgoed van de periode
na 1965 door de RCE. In overleg met de Directie Erfgoed
en Kunsten zal worden bekeken welke bruikbare
inzichten of welke kennislacunes tot een vervolg kunnen
leiden op de Verkenning Post 65.

In de jaren zestig en zeventig raakten veel historische binnensteden in verval. De stadsvernieuwing zorgde voor renovatie en herstel.
Leiden, Herengracht 1978. Foto RCE-Beeldbank

6
—

1 Inleiding

Deze rapportage bevat de bevindingen van de
Verkenning Post 65. Deze inleiding geeft in het kort weer
wat de aanleiding, doelstelling, afbakening en uitgangspunten van het verkennend onderzoek zijn. In hoofdstuk 2 wordt een beknopte schets gegeven van de
periode Post 65 en ontwikkelingen op het gebied van
architectuur, stedenbouw, de landschappelijke inrichting
en omgevingskunst. Hoofdstuk 3 en 4 gaan in op de
aanpak van het verkennend onderzoek, de verschillende
deelonderzoeken en resultaten. De rapportage sluit af
met de bevindingen die hieruit voortvloeien.
Betekenis en waardering van cultureel erfgoed
Onze leefomgeving met al zijn tijdlagen biedt eenieder de
kans om kennis te maken met onze rijke geschiedenis,
cultuur en gemeenschapsleven. Voor toeristen van buiten
en binnen Nederland is het bijzondere karakter van onze
historische binnensteden en cultuurlandschappen een
belangrijk motief voor hun bezoek. Voor buitenlandse
bedrijven is het een vestigingsfactor van betekenis. Met
cultureel erfgoed zijn daarom grote bestuurlijke, planologische en particuliere belangen gemoeid. De waardering
geldt niet alleen de historische binnensteden en cultuurlandschappen, maar ook de jonge(re) architectuur,
vormgeving en design. Door professionals in binnen- en
buitenland wordt ons land geroemd om zijn ruimtelijke
ordening en volkshuisvesting. De bijdrage aan het
naoorlogse debat over architectuur, landschapsarchitectuur, stedenbouw en ruimtelijke ordening is op internationaal niveau onomstreden.
Aanleiding Verkenning Post 65
Tijdens de parlementaire behandeling van de Erfgoedwet
in de Tweede Kamer heeft de minister van OCW aangekondigd verkenningen uit te zullen voeren naar een
aantal erfgoedthema’s, vooruitlopend op een mogelijk
aanwijzingsprogramma voor rijksmonumenten. Dit
voornemen is opgenomen in de Toelichting op de
‘Beleidsregel Aanwijzing rijksmonumenten en wijziging
rijksmonumentenregister Erfgoedwet’ van 30 juni 2016.
In 2017 zijn vier verkenningen gestart naar Militair
Erfgoed, Herinneringserfgoed, Archeologie en erfgoed uit
de periode na 1965, kortweg Post 65.
Dat het erfgoed uit de periode na 1965 wordt onderzocht,
is een logisch vervolg op eerdere onderzoeks- een
aanwijzingsprogramma’s van onroerend erfgoed, met de
Wederopbouwperiode 1940-1965 als laatste. Voor deze,
eerdere periode zijn de afgelopen jaren onderzoeken en
projecten voor draagvlakverbreding uitgevoerd, zijn
objecten aangewezen als rijksmonument, gebieden van
nationaal belang geselecteerd en zijn gemeenten
gestimuleerd ditzelfde te doen. De historische belang-

stelling voor de periode na 1965 komt pas net op gang.
Er is van deze periode nog geen landsdekkend overzicht
van gebouwen, kunst in de openbare ruimte, wijken en
gebieden die zijn (her)ingericht. Het ontbreekt aan inzicht
wat daarvan waardevol of betekenisvol erfgoed is en hoe
we daarmee (kunnen) omgaan.
Een tweede aanleiding om nu onderzoek te doen naar
het erfgoed van deze periode is de verwachting dat
binnen enkele jaren de gebouwen en stedelijke en
landelijke gebieden uit deze periode onderwerp zullen
zijn van (grootschalige) transformatie: duurzaamheid,
energietransitie, klimaatopgaven, herbestemming, groei
en krimp en in de agrarische sector, maar ook bouw­
technische en woontechnische verbeteringen. De
verkenning beperkt zich niet tot een architectuurhis­
torische bureaustudie, maar neemt dit perspectief mee.

Binnenterrein Schoolwerf, Almere voor opknapbeurt.
Foto Anita Blom

Winkelcentrum De Lunet in de wijk Tuinzigt, Breda: ‘Alleen stelen
is goedkoper’. Foto Anita Blom

Als derde aanleiding voor de Verkenning Post 65 kan
de komst van de Omgevingswet, omgevingsvisies en
omgevingsplannen worden genoemd. De Nationale
Omgevingsvisie (NOVI) benoemt het behouden en
versterken van cultureel erfgoed als nationaal belang.

7
—

Dit belang zal een uitwerking krijgen in lokale omgevingsvisies. Omdat erfgoedwaarden van de periode
na 1965 nog niet breed worden onderkend en kennis
ontbreekt, zal het erfgoed van deze periode hierin niet
vanzelfsprekend worden meegenomen.
Doelstelling
De Verkenning Post 65 brengt in beeld:
• de betekenis van de periode na 1965 en de betreffende
cultuurhistorische waarden;
• de actuele ruimtelijke opgaven in relatie tot de
verschillende disciplines binnen de erfgoedzorg en de
wijze waarop de erfgoedwaarden hierin kunnen
worden meegenomen;
• de eventuele instandhoudingsopgaven en de aanpak
– welke waarderings- en selectiecriteria, soort instrumentarium, werkwijze, strategieën – waarmee
invulling kan worden gegeven aan deze instand­
houdingsopgaven door de verschillende overheden en
andere belanghebbenden;
• het draagvlak voor het erfgoed van na 1965 en de
mogelijke rol van de RCE/OCW en andere partners om
dit draagvlak indien nodig te vergroten.

De Verkenning Post 65 levert met de bevindingen en
conclusies van de uitgevoerde onderzoeken de bouwstenen voor een advies aan de minister.
Afbakening en uitgangspunten
Begrenzing tijdsperiode
De verkenning Post 65 betreft de periode vanaf 1965 en
sluit aan op de wederopbouwperiode (1940-1965).
Als begrenzing is 1990 aan te houden. Dit wordt toegelicht in hoofdstuk 4.
Inhoudelijke afbakening en proces
Bij de start van de verkenning was al duidelijk dat er nog
weinig kennis is van de periode 1965-1990 vanuit een
erfgoedperspectief. Er zijn weliswaar enkele contemporaine publicaties op deelgebieden, maar deze zijn gericht
op het toenmalige architectuurdebat of zijn onderdeel
van de architectuurkritiek in tijdschriften en missen de
noodzakelijke afstand voor reflectie. Lokaal zijn daarnaast enkele overzichtswerken gemaakt en er zijn van
een aantal architecten en stedenbouwkundigen biografieën verschenen. Maar het ontbreekt aan een lands­
dekkend overzicht.

8
—

Een tweede constatering was dat er nog weinig waardering is voor het potentiële erfgoed uit deze periode,
terwijl het in toenemende mate betrokken raakt bij
ruimtelijke transities. De gebouwen, woonwijken,
kantoorgebieden, winkelcentra, groenstructuren,
infrastructurele projecten en andere werken uit deze tijd
komen op leeftijd, waardoor keuzes moeten worden
gemaakt ten aanzien van sloop, modernisering of
transformatie.
Dit kan als een bedreiging worden ervaren, maar ook
worden benut als een kans, door het onderzoek daar op
in te richten. Daarom is opdracht gegeven om al tijdens
de verkenning kennis op te bouwen, te werken aan
bewustwording in relatie tot (ruimtelijke) opgaven,
onderzoek te doen naar draagvlak en dit zo mogelijk te
bevorderen. Op die manier kunnen kennis en inzichten
meteen in de praktijk worden toegepast en treden
betrokkenen mogelijk naar de toekomst op als ambassadeur van het Post 65 erfgoed.
Omdat het om een verkennend onderzoek gaat binnen
een beperkt tijdsbestek en met beperkte middelen, er
sprake is van enorme bouwproductie1 en vele interessante ruimtelijke ontwikkelingen zijn in de stad en op het
platteland, moest een prioritering plaatsvinden in de te
onderzoeken onderwerpen.

Burgerparticipatie
Burgerparticipatie is een (relatief) nieuw aandachtsveld
in de erfgoedzorg als het gaat om vragen als: wie bepaalt
wat erfgoed is en hoe kan burgerparticipatie bijdragen
aan instandhouding van dit erfgoed? Burgers en plaatselijke erfgoedorganisaties beschikken niet alleen over een
grote lokale kennis, maar representeren ook het maatschappelijk draagvlak voor bescherming en behoud van
het cultuurhistorisch erfgoed. Deze visie op burgerparticipatie sluit aan op het Regeerakkoord (2017), de brief
Cultuur in een open samenleving (2018) en Erfgoed Telt (2018),
waarin de aandacht ook uit gaat naar de sociale waarden
van erfgoed, het belang van het erfgoedverhaal en de
toegankelijkheid van historische plaatsen die het verhaal
van onze geschiedenis vertellen. De brede en integrale
insteek is ook een van de aandachtspunten in het
sectoradvies van de Raad voor Cultuur Met erfgoed meer
ruimtelijke kwaliteit (maart 2019). De RvC stelt daarin dat
cultuurhistorische waarden als startpunt gebruikt
moeten worden om de ruimtelijke kwaliteit van de
(fysieke) omgeving te verbeteren en het culturele leven te
versterken. Met de komst van de Omgevingswet (in 2021)
en de omgevingsvisies wordt daarom door de RvC van de
sector een volgende stap verwacht: een bredere blik en
een andere houding, waarbij erfgoed gezien wordt als
een van de pijlers van onze ontwikkeling als samenleving.

Strategieën
De verkenning Post 65 brengt in beeld wat kan worden
verstaan onder erfgoed van de periode 1965-1990 en hoe
de instandhouding hiervan kan worden geborgd. Net als
bij de andere verkenningen is de opdracht om naast
wettelijke bescherming ook andere strategieën in
beschouwing te nemen. De verkenning sluit daarmee aan
op het eerder uitgevoerde programma Wederopbouw­
periode (1940-1965). Hierbij werd van rijkswege sterk
ingezet op bewustwording van en draagvlak voor het
erfgoed, en op verschillende vormen van bescherming.
In de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte en de Visie
Erfgoed en Ruimte zijn 30 kenmerkende gebieden
benoemd als wederopbouwgebieden van nationaal
belang, zonder deze te beschermen vanuit (toen nog)
de Monumentenwet.

Participatie werd in de jaren zeventig een belangrijk onderdeel
van de besluitvorming. Hugo Priemus vroeg zich af of dat de
volkshuis­vesting niet nog complexer maakte.

1 Als voorbeeld de woningbouwproductie: tussen 1945 en 1962 zijn één miljoen
woningen gebouwd, het volgende miljoen kwam gereed in 1971. In 1990
waren er in totaal 4,9 mln. woningen; verrekend met sloop en samen­
voegingen betekent dit een toename van ongeveer 2 mln.

2 Typering van de periode Post 65

“Iedere tijd schrijft de geschiedenis opnieuw,
dat wil zeggen zijn eigen geschiedenis schrijft,
omdat de historicus nu eenmaal een kind zou
zijn van zijn eigen tijd en vanuit dat perspectief
het verleden benadert. De geschiedenis zou zijn
opgebouwd uit een veelheid van perspectieven,
afhankelijk van de individuele standplaatsen
van de verschillende historici en is dus ook
noodgedwongen subjectief.”
Kitty Zijlmans, in: ‘Kunst, geschiedenis, ­
kunstgeschiedenis’ (1990)
Om kunst en architectuur te kunnen interpreteren
moeten deze in hun historische context geplaatst worden;
pas dan kan een juist beeld over de plaats en de betekenis in de geschiedenis van het betreffende gebied,
gebouw of kunstwerk ontstaan. Om ze volledig te
begrijpen moet ook de ontstaansgeschiedenis bekend zijn.
Voor het bestuderen van de ontstaansgeschiedenis en de
context kunnen verschillende contemporaine en
hedendaagse bronnen geraadpleegd worden. De
algemene leidraad voor architectuurhistorisch onderzoek
is veelal de indeling van stijlperioden en de chronologisch
ordening. Voor de jongere en jongste bouwkunst is de
architectonische verschijningsvorm echter lang niet altijd
gekoppeld aan een bepaalde bouwstijl of architectuurstroming. Karakterisering en eventuele waardering
komen eerder in samenhang met bijvoorbeeld de
omgevingskenmerken, de vormgeving, de toegepaste
materialen en de constructie tot stand, en ook in relatie
tot sociaalmaatschappelijke en beleidsmatige ontwik­
kelingen. Op een soortgelijke manier ontwikkelt zich ook
de erfgoedzorg in Nederland. Voor een korte schets
daarvan: zie bijlage 2 van deze rapportage.
De periode Post 65
Stedenbouw en volkshuisvesting
Onder invloed van sociaal-maatschappelijke, economische en culturele ontwikkelingen zijn de ruimtelijke,
landschappelijke en bouwkundige domeinen in de jaren
na 1965 ingrijpend veranderd. Deze ontwikkelingen
zorgden voor een aantal fundamentele heroriëntaties
in het Rijksbeleid, die zijn terug te vinden in de 2e en
3e Nota Ruimtelijke Ordening en beleid op het gebied van
verstedelijking en stadsvernieuwing; met ruime subsidies
op dat gebied en aandacht voor diverse doelgroepen.
In reactie op het rigide en grootschalige modernisme
kreeg het zoeken naar de menselijke maat in de steden-

9
—

10
—

bouw en architectuur meer aandacht, bijvoorbeeld door
een regeling voor experimentele woningbouw.

Bloemkooldroom van Niek de Boer.

Groningen

Heerhugowaard

Hoorn

Alkmaar
Haarlemmermeer

Huizen
Apeldoorn

Amersfoort
Zoetermeer
Spijkenisse

Zwolle

Lelystad

Purmerend

Nieuwegein

Leusden
Houten

Duiven en Westervoort

Capelle a/d IJssel

Hellevoetsluis
Breda
Etten-Leur

groeikern
groei- of overloopstad

Overzicht groeikernen en groeisteden.

Helmond

Een nieuwe generatie idealistische architecten en
stedenbouw­kundigen gooide het roer om. De bouwopgave voor de woningbouw bleef onverminderd groot en
was evenals in de voorafgaande periode ruimtelijk strak
gereguleerd (denk aan groeikernen als Zoetermeer of
Houten). Kenmerkend voor de woningbouw in de jaren
zeventig is het streven naar veelvormigheid in woningen buurt­ontwerpen, als reactie op de repetitieve gestempelde stedenbouw in de voorgaande periode. Dit leidde
tot een geheel nieuwe typologie: de woonerven en de
zogenaamde bloemkoolwijken. Deze nieuwe opzet van
uitbreidingswijken vinden we voor een belangrijk deel
terug in de groeikernen; stedenbouwkundige uitbreidingen van bestaande kleine kernen als overloopgebieden voor de grote steden Amsterdam, Rotterdam,
Den Haag en Utrecht. Voorbeelden daarvan zijn
Purmerend, Hoofddorp, Capelle aan de IJssel,
Zoetermeer, Nieuwegein en Houten. Ook steden als
Groningen, Zwolle, Amersfoort en Breda kregen een
expliciete groeiopdracht in de 3e Nota Ruimtelijke
Ordening.
Na de crisis in 1979 keert het grid in de stedenbouw
terug en worden de woonwijken eenvoudiger van opzet.
Een gelijktijdige ontwikkeling is de opkomst van de
Stadsvernieuwing, het herstel van stadscentra en oude
wijken, als tegenbeweging van de grootschalige saneringsplannen uit de jaren vijftig en het begin van de jaren
zestig. De stadsvernieuwing kan gezien worden als een
gevolg van het massale protest van bewoners en
medestrevers tegen de sloop van de historische binnensteden en negentiende-eeuwse wijken. In die tijd
ontstaat ook de samenwerking tussen het toenmalige
ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
en de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg
bij de herontwikkeling van historische stads- en
dorpsgezichten.
Architectuur
In de architectuur komt aan het eind van de jaren zestig
ruimte voor speelsheid en fantasie, zoals in de experimentele paalwoningen van Piet Blom in Helmond en
Rotterdam en de Bolwoningen van Dries Kreijkanp in
Den Bosch. Een belangrijke architectuurstroming is het
structuralisme (Forum), een vooral Nederlandse reactie
op het modernisme. Voorbeelden: Centraal Beheer in
Apeldoorn van Herman Herzberger, het voormalig
kantoor van de Rijksdienst voor Oudheidkundig

Woonerfvisioen van Jan Plas.

11
—

Bodemonderzoek in Amersfoort van Abel Cahen en de
woonwijk De Werven in Almere van Joop van Stigt. Het
postmodernisme, in diverse andere landen een reactie
op het modernisme, komt in Nederland als stroming
nauwelijks van de grond. Als reactie op de geometrische
vormen van het modernisme ontstaat in Nederland ook
een organische architectuur met meer natuurlijke
vormen. Het hoofdkantoor van de voormalige NMBbank in Amsterdam van Alberts en Van Huut is hier een
voorbeeld van. Hoewel minder prominent als architectuurstroming zien we in Nederland ook voorbeelden van
het Brutalisme in de jaren zestig en zeventig, met als
bekende voorbeelden de Aula van de TU Delft (1966),
ontworpen door Van den Broek en Bakema en het
Ministerie van Financiën in Den Haag uit 1975 van
Jo Vegter en Mart Bolten. Ook de bouw van nieuwe
stadhuizen en provinciehuizen gaat in de periode na
1965 door. De verzorgingsstaat en de fors groeiende
bevolking vraagt om een groeiend aantal ambtenaren.
Nederland groeit en Nederland bouwt. Na de economische crisis van 1979 stort de bouwmarkt echter in en het
weinige dat wordt gebouwd, vooral sociale woningbouw,
heeft een schraalheid waarbij de wederopbouwarchitectuur gunstig afsteekt. Architecten met meer aspiraties
richten zich op prijsvragen, manifestaties en tentoonstellingen, zoals de bouwtentoonstelling De Fantasie in
Almere . Allerlei initiatieven komen van de grond, zoals
de Dag van de Architectuur en het opnieuw instellen van
de Prix de Rome voor architectuur (1986). Tijdens de
eerste Biënnale Jonge Nederlandse Architecten in
Amsterdam in 1983 kan een nieuwe generatie architecten
zich presenteren, onder wie Jo Coenen, Frits van Dongen,
Sjoerd Soeters, Koen van Velsen, John Körmeling, Jan
Benthem en Mels Crouwel, Kas Oosterhuis en Hans van
Heeswijk. Bij de tweede Biënnale vestigen Mecanoo, Wiel
Arets en Willem Jan Neutelings hun naam. Deze generatie kenmerkt zich vooral door een eigen herkenbare stijl
en een eigen visie op de architectuurgeschiedenis. In 1987
valt het besluit het Nederlands Architectuurinstituut (NAi)
te vestigen in Rotterdam.

Kaalslag in de binnenstad van Zwolle begin jaren zeventig.
Foto RCE-beeldbank

Grofweg kunnen we in de architectuur van de periode
1965-1990 drie subperioden onderscheiden: groei,
verandering en differentiatie. De eerste is een vervolg op
de late wederopbouw met een grote economische
expansie en grootschalig modernisme, de tweede
kenmerkt zich door kleinschalig bouwen voor en door de
gebruikers, en de derde door de herontdekking van de
architectuur met een breed palet aan individuele
uitingsvormen. De perioden zijn niet scherp afgebakend,
maar overlappen elkaar.
Stadsvernieuwingsproject Onder de Bogen in Zwolle van
Aldo van Eyck. Foto Ruben Ferwerda

12
—

Recreatie, natuur en vrije tijd
Recreëren in de vrije natuur wordt een steeds grotere
trend, maar ook de ontwikkeling en ‘reconstructie’ van
natuurgebieden. Het Lauwersmeer is daarin typerend
voor deze periode, maar ook de ‘spontane’ natuurontwikkeling, zoals in de Oostvaarders Plassen.
De toegenomen welvaart vertaalt zich in de inrichting van
grote aaneengesloten recreatiegebieden en meer
aandacht voor cultuur. De in de jaren zestig begonnen
cultuurspreiding zet stevig door met de uitrol van de
verzorgingsstaat en de toename van de welvaart: iedere
gemeente krijgt zijn eigen theater of cultureel centrum, en
in de grote steden krijgt iedere buurt zijn buurtcentrum
met eigen opbouwwerker. Bekend zijn De Meerpaal (1967)
in Dronten en ‘t Karregat (1973) in Eindhoven van Frank
van Klingeren; multifunctionele centra avant la lettre.
Sociaalmaatschappelijke ontwikkeling
De opkomst van de jeugdcultuur en de toegenomen
democratisering komt ook tot uiting in de sterke groei
van de universiteiten en hogescholen. Door de studiebeurs zijn de jongeren niet langer afhankelijk van de
financiële draagkracht van hun ouders. En hoewel de
grote steden krimpen door de trek van gezinnen naar de
eengezinswoningen-met-tuin in de groeisteden, neemt
het aantal jongeren in de studentensteden sterk toe.

Centraal Beheer, Herman Hertzberger, Apeldoorn. Foto Anita Blom

Paalwoningen, Piet Blom, Rotterdam. Foto Noud de Vreeze

Bolwoningen, Dries Kreijkanp, Den Bosch. Foto François Hendricks

Provinciehuis, Hugh Maaskant, Den Bosch. Foto RCE-Beeldbank

13
—

Bouwtentoonstelling De Fantasie, Almere. Foto Anita Blom

De groeiende universiteiten kiezen daarbij dikwijls voor
een klustering van hun onderwijsgebouwen op campussen, soms met bijbehorende studentenhuisvesting.
En met de steeds beter opgeleide Nederlanders ontwikkelt ons land zich steeds meer in de dienstensector,
trekken fabrieken en industrieën weg uit dorpen en
steden en nemen kantoren hun plaats in. Nederlanders
krijgen meer te besteden en dat vertaalt zich ook
ruimtelijk in winkelcentra en meubelboulevards.
Vanwege de gunstige ligging ontwikkelt Nederland zich
als internationaal distributiecentrum, wat zich vertaalt in
de groei van de haven van Rotterdam en de nationale
luchthaven Schiphol, de uitbreiding van wegen en
waterwegen en de bouw van opslag- en
distributiecentra.

De economische crisis van 1979 leidde tot versobering in de
woningbouw. Foto Noud de Vreeze

Omgevingskunst
Gezamenlijk bezitten de Nederlandse overheden een
enorme collectie kunst in de openbare ruimte. Vrijwel alle
kunst in de openbare ruimte is vervaardigd in opdracht,
niet alleen van overheden, maar ook van nutsbedrijven,
ziekenhuizen, de (voormalige) PTT en private bedrijven.
Opvallend is de koppeling tussen omgevingskunst en
welzijn door de ‘verhuizing’ van cultuur naar het ministerie van CRM en later WVC. De veelal abstracte omgevingskunst en omgevingsvormgeving uit de periode Post
65 bestaan vaak uit betonnen blokken, stalen balken,
gemetselde niveauverschillen, kleursystemen, speel­

14
—

plastieken en bestratingselementen. Denk aan de Blauwe
Golven van Peter Struycken bij de Mandelabrug in
Arnhem.
Vanuit Amerika komt in de jaren zeventig het fenomeen
van de landschapskunst overwaaien. In Flevoland maar
ook in andere provincies zijn bijzondere Landart kunstwerken gerealiseerd, van internationaal bekende
kunstenaars. Deze ’Collectie Landart’ is uniek en van
internationale allure. De afgelopen jaren vindt een
opleving van landschapskunst plaats. Denk bijvoorbeeld
de Deltagoot in het Waterloopbos in de Noordoostpolder
van Atelier de Lyon|RAAAF.
Robert Smithson, Broken Circle I Spiral Hill, Emmen 2017.
Foto Anita Blom

Speelpark Hans en Grietje, Harderbos. Foto François Hendricks

Havenontwikkeling Rotterdam.

3 Aanpak verkennend onderzoek

Voor het bepalen van de opzet van het verkennend
onderzoek is voortgebouwd op de ervaringen van het
voorgaande onderzoeks- en aanwijzingsprogramma
Wederopbouw. De aanpak voor Post 65 is een ‘light’ versie
daarvan; het betreft immers een verkennend onderzoek
en geen programma. De Verkenning Post 65 is opgebouwd
rond de volgende projecten en deelprojecten:
A. Tijdlijn voor ontwikkelingsgeschiedenis en periodeafbakening;
B. Onderzoeken ontwikkeling architectuur/stedenbouw/
landschap/omgevingskunst;
C. Onderzoeken vanuit actuele ontwikkelingen;
D. Samenwerkingsverbanden en kennisuitwisseling;
E. Instrumentarium;
F. Erfgoedpeiling i.r.t. burgerparticipatie.
Hieronder volgt een korte toelichting. De resultaten
worden besproken in hoofdstuk 4.
A – Tijdlijn
Om meer inzicht te krijgen in de te onderzoeken periode
en eventuele erfgoedwaarden is een tijdlijn opgesteld
vanaf 1965 tot op heden. De tijdlijn is gebruikt om te
bepalen welke begrenzing van de te onderzoeken
periode gehanteerd moet worden en welke ontwikkelingen van belang zijn t.b.v. een inhoudelijke prioritering.
B – Opbouw kennisdomein erfgoeddisciplines en
erfgoedzorg
In het kader van de verkenning is begonnen met de
opbouw van een kennisdomein m.b.t. de architectuur,
stedenbouw, landschap, omgevingskunst en de erfgoedzorg in de periode 1965-1990. De prioritering van
deelonderzoeken heeft plaatsgevonden met behulp van
de tijdlijn. Hiermee zijn de meest kenmerkende ontwikkelingen bepaald. Een klein interdisciplinair team binnen
de RCE heeft onderzoek gedaan naar deze ontwikkelingen en hierover een essay geschreven.
C – Onderzoeken vanuit ruimtelijke of bouwkundige
opgaven
Naast de identificatie van en kennis over de erfgoedwaarden, is ook de omgang daarmee van belang. Wat
betekenen transformatie en herontwikkeling voor de
waarde en waardering van dit erfgoed? En biedt de (notie
van) erfgoedwaarde een uitgangspositie voor transformatie-opgaven? In het kader van de verkenning is
aansluiting gezocht bij en onderzoek gedaan naar

actuele en nieuwe opgaven. Gezien de omvang van het
aantal opgaven, was ook hier een prioritering nodig.
Bij de opzet van de verkenning is bewust gekozen voor
een bepaalde mate van flexibiliteit, om gedurende de
looptijd met deelprojecten te kunnen inspelen op
maatschappelijke ontwikkelingen en samenwerking met
andere partners buiten de RCE. Voor de prioritering zijn
daarom de criteria urgentie, relevantie en samenwerking
gehanteerd.
D – Kennisuitwisseling en samenwerkingsverbanden
Om inzicht te krijgen in de kennisbehoefte en de wijze
waarop dit beschikbaar zou moeten komen, is dit gepeild
bij verschillende instanties, kennisinstellingen,
gemeenten en personen. In het begin ging het initiatief
hiervoor vooral uit van de RCE, tegenwoordig benaderen
juist anderen de RCE. Ook is contact gezocht met voor
het erfgoedveld nieuwe partijen. Dit geldt bijvoorbeeld
voor vertegenwoordigers van groeikernen.
E – Instrumentarium
Een eventuele instandhoudingsopgave wordt niet
één-op-één vertaald in een aanwijzingsprogramma,
maar wordt gespiegeld aan een breed kader van mogelijke interventies en strategieën. Naast de Erfgoedwet,
vormen ook de Omgevingswet, de NOVI en provinciale
en gemeentelijke omgevingsvisies een belangrijk kader
voor de omgang met erfgoed. Naast bescherming, zijn
kennisontwikkeling, bewustwording en draagvlak­
vorming ook strategieën die bijdragen aan behoud. Een
basisvoorwaarde voor alle interventies en strategieën is
de identificatie van erfgoedwaarden. Om te kunnen
bepalen wat erfgoed is, moet duidelijk zijn welke criteria
gebruikt kunnen of moeten worden en hoe ze te
hanteren.
F – Onderzoek naar burgerparticipatie
De Verkenning Post 65 kijkt niet alleen vanuit het
professionele erfgoedperspectief naar de periode na
1965, maar verkent ook de rol van dit erfgoed in de
huidige samenleving. Op twee wijzen is hier onderzoek
naar gedaan. Tijdens het Monumentencongres 2018
hebben de congresgangers daarover een aantal vragen
gekregen tijdens een interactieve workshop. Via een
erfgoedpeiling zijn ruim 1.000 burgers gevraagd naar hun
opvattingen over de periode Post 65 en welk erfgoed
doorgegeven zou moeten worden naar de volgende
generatie.

15
—

16
—

4 Resultaten en opbrengsten

Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste
projecten en onderzoeken van de Verkenning Post 65. De
resultaten zijn niet volgordelijk in tijd weergegeven, maar
volgens de indeling in hoofdstuk 3. De onderzoeken zijn
al tijdens de uitvoering benut om kennis te delen,
kennisbehoeften te peilen en vervolgvragen in beeld te
krijgen. Dit om aan te kunnen sluiten bij relevante en
belangwekkende transformatieopgaven én om het
draagvlak voor het erfgoed uit deze periode te verbreden. Naarmate de Verkenning Post 65 meer bekendheid verwierf, initieerden ook andere partijen eigen
projecten en ontstonden enthousiaste uitwisselingen.

A Tijdlijn
Om uitspraken te kunnen doen over een eventuele
(instandhoudings)opgaven en bijpassend instrumentarium, moest eerst een beeld worden verkregen van de
periode en eventuele erfgoedwaarden. Welke ontwikkelingen hadden hun weerslag op de inrichting van de
fysieke leefomgeving? Waar gaan architectuurdebat en –
kritiek over in architectuurgeschiedenis en erfgoedwaardering? Welke afstand in de tijd is nodig voor een
objectief erfgoedoordeel?
Om meer inzicht te krijgen in de periode is een tijdlijn
opgesteld met: 1. de historische en sociaalmaatschappelijke context (wat gebeurde er nationaal en internationaal); 2. de beleidsmatige context; 3. de verschillende
ontwikkelingen in de architectuur, stedenbouw en
landschap, en omgevingskunst; met iconische voorbeelden daarvan. Aan de hand van de tijdlijn is gekeken
welke ‘breuklijnen’ of overgangen herkenbaar zijn in de
periode na 1965 en welke weerslag die hebben gehad op
het bouwen en de fysieke leefomgeving.
Bij de vaststelling van de te onderzoeken periode is op
basis van de tijdlijn gekozen voor de periode tot 1990.
Rond 1990 treedt een duidelijke cesuur op en heeft een
aantal belangrijke veranderingen en ontwikkelingen
plaats, met onder andere de Vierde Nota Ruimtelijke
Ordening en de VINEX, de eerste Architectuurnota,
vergaande decentralisatie van rijksbeleid, waaronder de
Monumentenwet 1988, maar ook herstel van de economie, politieke omwentelingen in Europa (Val van de
Berlijnse Muur) en veranderingen in het onderwijs.

Het onderzoek naar de historische context maakte
daarnaast inzichtelijk welke gebeurtenissen, ontwikkelingen en trends kenmerkend zijn voor de periode
1965-1990. Voorbeelden: het rapport van de Club van
Rome De grenzen aan de groei (1972), met als gevolg meer
aandacht voor het milieu en de natuur; de 2e oliecrisis en
economische crisis in 1979, waardoor de bouw stilviel;
de ontzuiling, met het ontstaan van nieuwe visies op de
samenleving, groeiend individualisme en de komst van
nieuwe groepen.
Voor de periode 1965-1990 is het goed mogelijk om
erfgoedwaarden te definiëren. De tijdsafstand tot 1990 is
toereikend voor een reflectie op de ontwikkelingen en de
betekenis van wat in onze fysieke leefomgeving tot stand
is gebracht. Daarna wordt het beeld diffuser. Voor de
periode na 1990 is nog onvoldoende afstand om op
objectieve wijze met erfgoedcriteria bouwwerken,
kunstwerken, gebouwde en aangelegde omgeving te
waarderen. Dit oordeel ligt dan nog te zeer op het terrein
van de architectuurkritiek.
Deze inzichten zijn gebruikt om een prioritering aan te
brengen in de deelprojecten. Het werken met voor die
tijd herkenbare beelden en kenmerkende verhaallijnen is
daarnaast als basis gekozen voor de erfgoedpeiling onder
het publiek.

B en C Onderzoeken en deelstudies
Het opstellen van de tijdlijn en het onderzoek naar de
historische context leverde veel nieuwe inzichten op.
De periode 1965-1990 kenmerkt zich door een enorme
impact op de leefomgeving: een omvangrijke bouwproductie, grote veranderingen binnen de gebouwtypen en
gewijzigde opvattingen op het gebied van de ruimtelijke
ordening van Nederland.
Voor de Verkenning Post 65 zijn 12 onderzoeken en
verschillende kleinere deelstudies verricht om dit beeld
verder in te kleuren. Er is onderzoek gedaan naar
gebouwtypen en de afzonderlijke erfgoeddisciplines
– architectuur, stedenbouw, landschap, omgevingskunst –, naar ontwikkelingen in de erfgoedzorg, en naar
de woningbouw- en herontwikkelingsopgaven in steden,

17
—

de vernieuwing van recreatiegebieden, de uitbreidingsopgaven voor de groeikernen en het belang van stedelijke groengebieden voor de leefbaarheid en de klimaatopgave. De onderzoeken zijn soms specifiek voor een
(erfgoed)discipline, maar vaak zijn ze een mengvorm en
kunnen ze worden ingezet als kennisproduct voor een
(ruimtelijke) transitieopgave. Voorbeeld: in Nederland
zullen naar verwachting een miljoen woningen moeten
worden gebouwd ter vervanging van of als aanvulling op
de bestaande woningvoorraad. Het onderzoek naar
Experimentele woningbouw 1968-1980 geeft niet alleen
een beeld van de uitkomsten van dit programma, maar
heeft ook actualiteitswaarde, doordat het alternatieven
laat zien voor de bouw van rijtjeshuizen in de wei, hoe er
in hoge dichtheid gebouwd kan worden in de stad en hoe
dit met burgerparticipatie gerealiseerd kan worden. Het
onderzoek naar de stadsvernieuwing toont bijvoorbeeld
wat de rol van erfgoed kan zijn bij verbetering en
herontwikkeling van stedelijke gebieden.

Hieronder wordt een overzicht gegeven van de uitgevoerde deelstudies en de belangrijkste conclusies. De in
de tabel vermelde, korte conclusies (max 3) zijn
getrokken op basis van de onderzoeken zelf. Uiteraard
zijn de onderzoeken ook te lezen of te raadplegen. In de
Bijllage IV zijn de links opgenomen. Bevindingen die
volgen uit het geheel van alle onderzoeken zijn onderaan
de tabel opgenomen.

18
—

B Onderzoeken naar ontwikkelingen vanuit verschillende erfgoeddisciplines
C Thematische onderzoeken vanuit ruimtelijke of bouwkundige opgaven
Onderzoek (resultaat)

Conclusies

Architectuurgeschiedenis (essay)

1.	Post 65 is nog een lacune in de vakliteratuur; landelijk beeld en inventarisatie ontbreken. In het
essay is een eerste aanzet gegeven voor een presentatie van de ontwikkelingen, de belangrijkste
architecten en hun gebouwen en een korte schets van een aantal gebouwtypes.
2.	Beschouwd vanuit de architectuurgeschiedenis kent de periode 1965-1990 drie opeenvolgende
tijdvakken met eigen karakteristieken: groei, verandering, differentiatie; het laatste tijdvak kent
geen dominante architectuurstroming, maar is een tijdvak van experiment en herontdekking van
de architectuur.
3.	Een typologische indeling is het meest logisch voor vervolgstudies; In de literatuur zijn nog
­weinig aanknopingspunten m.b.t. typologische en technische ontwikkeling te vinden.

Bloemkoolwijken (essay)

1.	Landelijk overzicht op het gebied van stedenbouwkundige ontwikkeling ontbreekt; literatuur en
vakbladen beperken zich vooral tot overzicht van architectuurdebat.
2.	Waardering is sterk gekleurd door toenmalige controverse tussen architecten. Bij professionals
bestaat weinig waardering voor de bloemkoolwijken en woonerven (wel groeiend), burgers
wonen er graag.
3.	Wijken zijn in transitie, waardoor erfgoedwaarden mogelijk verloren gaan. Opgaven: vergrijzing,
bouw- en woontechnisch verouderd, duurzaamheid, energie en klimaatadaptatie.

Stedelijk groen (onderzoeksverslag)

1.	Geen landelijk overzicht van de ontwikkelingen en de ontwerpen van het stedelijk groen,
m.n. niet voor periode tot 1980, toen veel groen anoniem (want door overheden) is ontworpen.
Twee kenmerkende perioden zijn te onderscheiden: 1965-1980 en 1980-1990.
2.	Kansen voor koppelmogelijkheden behoud erfgoedwaarden met waterberging en biodiversiteit;
groen is inmiddels volwassen geworden.
3.	Archivering is probleem.

Landschapsvormende ontwikkelingen
(onderzoeksverslag)

1.	Ontwikkelingen zijn niet gebaseerd op geologische ondergrond, maar op menselijke ingrepen.
2.	Geheel nieuwe ontwikkelingen treden op, zoals grootschalige grind- en zandafgravingen,
puinduinen, enz.

Omgevingskunst en land art (essay)

1.	Voor verkrijgen van landelijk overzicht is verzamelen van data, kennis en best practices
m.b.t. onderhoud/beheer van belang.
2.	Net als bij de monumentale kunst uit de wederopbouwperiode, heeft de omgevingskunst van
Post 65 een lage economische waarde en is er weinig besef van waarde bij kunsthistorici; er is
sprake van slecht en ontbrekend onderhoud doordat de gebruiker en beheerder het niet herkent
als kunst; eigenaarschap soms onduidelijk; veel kunstwerken verdwijnen onopgemerkt.
3.	Omgevingskunst ontstond door koppeling welzijn aan cultuur onder het ministerie van WVC.

Interieur (rapport)

1.	Onderzoek is uitgevoerd als literatuurstudie, vooral gebaseerd op tijdschriften.
2.	Gaaf interieur is inmiddels zeldzaam geworden, tegelijkertijd ontstaat een herwaardering van
meubels, design en stoffen uit de jaren 70 en 80.
3.	Juist bij onderzoek naar interieurs is beeldmateriaal van groot belang.

Snelwegen (essay)

1.	De periode na 1965 werd gekenmerkt door een steeds planmatigere aanpak van de wegenaanleg
en –planning.
2.	Kentering jaren zeventig: na maatschappelijke protesten regels m.b.t. veiligheid, geluid, ecologie
en luchtkwaliteit.

Stadsvernieuwing: Interim Saldo Regeling
(rapport)

1.	Gezamenlijke financiële subsidieregeling en de samenwerking tussen het ministerie van VRO en
CRM/RDMZ bij herstel van monumentale woningen in historische binnensteden brengen rehabilitatie op gang.
2.	Erfgoed is vanuit de volkshuisvesting ruimtelijke monumentenzorg en voor het eerst gericht op
ontwikkeling en integrale aanpak.
3.	Inspraak en participatie gold als randvoorwaarde voor financiële steun aan gemeenten. Dit
zorgde ook voor toenemende waardering van monumenten bij bewoners.

Stadsvernieuwing: de rol van het erfgoedveld (onderzoeksverslag)

1.	Rol RDMZ/CRM in de stadsvernieuwing is groot, maar tot nu toe niet goed gedocumenteerd. In
de ­literatuur is stadsvernieuwing vooral vanuit de volkshuisvesting beschreven.
2.	Omkeer sloop – behoud en herstel kan als voorbeeld van slow urbanism voor actuele opgaven
en ­integrale aanpak gelden.
3.	Stadsvernieuwing gold en geldt als de eerste en succesvolle samenwerking tussen Rijk en lokaal
bestuur voor vervallen binnensteden en is ook een eerste voorbeeld van interdepartementale
samenwerking.

19
—

Experimentele Woningbouw (rapport)

1.	Rapport biedt eerste volledige overzicht van de gerealiseerde Experimentele woningbouw
(1968-1980) en inzicht in ontstaansgeschiedenis van deze bijzondere reactie op de grootschalige
en monotone flats uit de jaren 60; Veel resultaat (kwaliteit en effect) met weinig geld.
2.	Doelstelling van het onderzoek was agendering van dit project als voorbeeld voor huidige
woningbouwopgave en als voorbeeld van effectieve overheidsinzet.
3.	Doel was ook derden te stimuleren vervolgonderzoek te doen naar huidige opgaven en naar
­verbetering en herontwikkeling van de bestaande projecten, met behulp van burgerparticipatie.

Groene hoofdstructuur van O- en
Z- Flevoland (boek)

1.	Gezamenlijk onderzoek van Staatsbosbeheer en RCE, i.s.m. de provincie Flevoland naar ontstaansgeschiedenis van de groene hoofdstructuur en recreatiegebieden. Dit onderzoek over
de geschiedenis van de polders is van belang voor de provinciale Omgevingsvisie en voor
­toekomstige herontwikkeling van de groene hoofdstructuur en recreatieterreinen.
2.	IJsselmeerpolders zijn samen een staalkaart van de landschapsarchitectuur in die tijd door
unieke ontstaansgeschiedenis.
3.	Weinig bronnen/literatuur beschikbaar, archiefmateriaal dreigt te verdwijnen, maar nog levende
ontwerpers waren van eminent belang.

Harma Horlings en Anita Blom (red.)

De groene horizon
Vijftig jaar bouwen aan het landschap
van de Flevopolder

Metropolitane recreatiegebieden Natuur om
de hoek (rapport)

1.	Functioneren en waardering van de gebieden sterk afhankelijk van ligging t.o.v woonwijken.
Hoge waardering vooral voor dagelijks gebruik. Instandhouding staat onder druk voor gebieden
die verder weg liggen van de bebouwing en daardoor niet kunnen worden gebruikt voor het
dagelijks ommetje.
2.	Zoektocht gaande naar verdienmodellen voor onderhoud en beheer nu de gebieden aan een
nieuwe ontwikkelingsfase toe zijn.
3.	Kwaliteit gebieden bleek door het onderzoek beter dan verwacht. Waardering bleek ook hoger
door gebruikersonderzoek.

Participatie en inspraak (masterscriptie)

1.	Inspraak en burgerparticipatie is een typisch onderwerp uit de jaren 70. Scriptie omvat een
onderzoek naar het functioneren van inspraak toen en nu in een aantal buurten.
2.	Inspraak van bewoners bij het onderhoud en beheer werkt nog steeds, maar vergt blijvend
onderhoud. Betrokkenheid van actieve bewoners speelt daarin een cruciale rol.

De volgende onderzoeken zijn nog in uitvoering:
Onderzoek

Onderzoeksvraag

Kerken

Ten behoeve van de gemeentelijke Kerkenvisies is kennis van kerken uit de periode Post 65 nood­
zakelijk.

Aanwijzingsbeleid jaren zestig- tachtig

Onderzoek naar beleid m.b.t. woonhuismonumenten ten tijde van cityvorming en stadsvernieuwing,
t.b.v. visievorming voor afvoerbeleid.

De volgende vragen voor vervolgonderzoek zijn tijdens de verkenning in beeld gekomen:
Mogelijk vervolgonderzoek

Onderzoeksvraag

Waardestelling

Diverse gemeenten starten of zijn gestart met een inventarisatie. Voor waardering en selectie van
monumenten zijn ze nog op zoek naar de toepasbaarheid van de bestaande of aanvullende waarderings- en selectiecriteria en/of van een afwegingskader. Dit willen gemeenten gezamenlijk met de
RCE verder ontwikkelen. Een belangrijk aandachtspunt vormt daarbij het burgeroordeel. Dit geldt
op nationaal niveau, maar ook op lokaal niveau.

Beschermde stads- en Dorpsgezichten

Hoe ziet een ontwikkelingsgerichte visie eruit voor beschermde stads- en dorpsgebieden, inclusief
de in de stadvernieuwingsperiode gedane (waardevolle) aanpassingen, en hoe kan deze visie een
vertaling krijgen in omgevingsvisies en –plannen op lokaal niveau?

Kunst in de openbare ruimte

Welke monumentale kunst en omgevingskunst is (nog) aanwezig en hoe is de staat van onderhoud?
Wat zijn de mogelijkheden op het gebied van kennisinfrastructuur en samenwerking, bijvoorbeeld
met gemeenten, opdrachtgevers/beheerders (Atelier Rijksbouwmeester), bemiddelaars (Mothership), Informatiebeheerders (RKD, LAPS)?

Landschap

Landschap i.r.t. recreatie in en om de stad en klimaatadaptatie.

20
—

Platform Post 65, Almere januari 2019. Foto Noud de Vreeze

Belangrijke algemene conclusies van vrijwel alle onderzoeken zijn:
• De periode Post 65 is een tijd van ontzuiling. Niet
alleen bij de sociale en religieuze instituties, maar ook
in de wereld van de ontwerpers. Door de toenemende
individualisering is een indeling in architectuurstromingen met bijbehorende architecten en andere
ontwerpers niet langer aan de orde. Ruimtelijke
ordening wordt vanaf de 2e Nota RO leidend bij de
integrale inrichting van Nederland en werd tot eind
jaren tachtig in sterke mate bepaald door de centrale
en decentrale overheden, en – waar noodzakelijk –
bijgesteld door financiële regelingen.
• Door de stadsvernieuwing krijgen de disciplines
stedenbouw en erfgoedzorg een totaal ander karakter
en een andere dynamiek. Na decennia alleen bezig te
zijn geweest met stadsuitbreiding vraagt stadsvernieuwing om een heel andere instelling en een integrale
aanpak. Dit geldt ook voor de architectuur, de inrichting van de openbare ruimte en het stedelijke groen.
Monumentenzorg verbreedt zich en wordt ontwik­
kelingsgericht.
• In toenemende mate bepalen ook individuele burgers
de inrichting van Nederland. Door de toename van
individualisering en de daarmee samengaande wens
om zich te onderscheiden bepalen zij graag zelf de
verschijningsvorm van hun interieur, huis en tuin. Door
inspraak en burgerparticipatie worden ze ook door de

gemeenten uitgenodigd om mee te praten over de
inrichting van stad en dorp.
Een afgeleide algemene conclusie uit de onderzoeken is:
De kennis over de periode Post 65 bevindt zich nog in een
opbouwfase, maar brengt inmiddels al veel enthou­
siasme teweeg bij discussiefora, opleidings- en kennis­
instellingen. De digitale of in druk verschenen onderzoeksrapporten vinden gretig aftrek. Een aantal
onderzoeken heeft een vervolg gekregen. In het najaar
2019 verschijnt nog een publieksversie van het onderzoek
naar de Experimentele woningbouw.

D Kennisuitwisseling en samenwerking
Vanaf de start van de verkenning is overleg gevoerd en
samengewerkt met andere partijen uit het erfgoedveld
en aanverwante stakeholders. De algemene bevinding uit
de overleggen is dat mede dankzij de verkenning een
verbreding en versnelling heeft plaatsgevonden van het
debat over Post 65 onder de diverse partijen. Er is op een
aantal onderwerpen een community ontstaan van
mensen die zich hiervoor willen inzetten, zoals het
Platform Verkenning Post 65 (1e bijeenkomst in
Amersfoort, juni 2018 met ruim 130 deelnemers,
2e ­bijeenkomst in Almere, januari 2019 met 115 deel­
nemers) en voorzetten voor kennisnetwerken (Federatie
Grote Monumenten Gemeenten en Groeikernen). Zie
bijlage Overleg & gesprek voor een volledige lijst van
overleg- en gesprekspartners. Hieronder volgt een
weergave van de belangrijkste resultaten.

21
—

• Verschillende universiteiten en hogescholen maken
ruimte in hun curriculum voor Post 65. Bij het begin
van de verkenning was hiervan nog geen sprake. De
RCE heeft de afgelopen periode 6 stagiaires begeleid
voor onderzoeken en scripties over Post 65 onderwerpen: o.a. interieur, een aantal categoriale onderzoeken en inspraak en burgerparticipatie. Inmiddels is
er met diverse universiteiten en hogescholen contact
of samenwerking.
• De KNOB Academisch Platform/TU Delft heeft de RCE
gevraagd om medeaanvrager te zijn voor een NWA/
NWO-onderzoek (Living Heritage), waarvoor drie Post
65-onderzoeken van de RCE aan de basis hebben
gestaan. De TUE, de UU, de WUR, de VU en de
Reinwardt Academie nemen ook deel. Een pre-­
proposal is in mei 2019 ingediend bij NWO en wordt nu
verder uitgewerkt. Het onderzoek betreft nieuwe
methoden van waardering met behulp van andere
betrokkenen dan de erfgoeddeskundigen, en transformatiemogelijkheden van erfgoed in het kader van een
circulaire economie.
• Met de Federatie Grote Monumenten Gemeenten wordt
kennis uitgewisseld op het gebied van waardering en
selectie in de werkgroep Post 65. Een groeiend aantal
gemeenten is onlangs gestart of wil gaan starten met
een inventarisatie en waardering, mogelijk gevolgd door
een selectie van Post 65 erfgoed. Vraagstukken hierbij:
kunnen de bestaande criteria gebruikt worden voor de
waardering en selectie van Post 65 erfgoed, wat
betekent verduurzaming voor de architectonische
kwaliteit van de gebouwen, wat zijn de kenmerkende
ontwikkelingen (tijdlijn), wat en hoe moet beschermd
worden, hoe om te gaan met burgerparticipatie en wat
zullen de gevolgen zijn van de Omgevingswet? Ook is
geconstateerd dat gebouwen dreigen te verdwijnen
zonder een goede belangenafweging, al gebeurt dat nog
niet op grote schaal.
• Met het International New Town Institute (INTI) is de
Kenniskring Groeikernen opgericht, voor kennisuit­
wisseling en kennisdeling. Veel van deze groeikernen
zijn zich nog niet bewust van het belang van hun eigen
geschiedenis. Of ze menen dat erfgoed een belem­
mering kan zijn bij herontwikkelingsopgaven. Tijdens
de kennisbijeenkomsten worden goede en slechte
voorbeelden van omgaan met erfgoed met elkaar
gedeeld. Van de 17 groeikernen zijn er 14 vertegenwoordigd in de Kenniskring. Met een eerste Stadslab
in Zoetermeer (voorjaar 2019) zijn de mogelijkheden
voor erfgoed bij herontwikkeling onderzocht. Insteek
was dat erfgoed toekomstgericht is, omdat erfgoed als
kwaliteit ingezet kan worden bij nieuwe of noodzakelijke ontwikkelingen.

• Een flink aantal ‘Makers’ uit de periode Post 65 is nog
in leven. Door het afnemen van interviews kunnen hun
kennis en opvattingen nog worden vastgelegd. Het
gaat hierbij om ontwerpers, kunstenaars, beleids­
ambtenaren en bestuurders. Naast de documentaire
betekenis heeft oral history beleidsrelevante waarde
omdat deze verhalen achtergrondkennis kunnen
bieden voor waardestelling en selectie; er wordt
informatie vergaard die nog niet voorhanden is en
die over niet al te lange periode zal verdwijnen.
• Het onderwerp Post 65 staat op de agenda van de
Rijksbouwmeester en het CRa. Een eerste contact
ontstond bij de start van het onderzoek naar
Experimentele Woningbouw. In een persverklaring
ondersteunde de Rijksbouwmeester dit initiatief. Op
initiatief van het College van Rijksadviseurs wordt nu
een (hernieuwd) onderzoek gedaan naar rijksvastgoed
uit de periode 1950-2000 en is de nieuwe prijsvraag
Panorama LOKAAL opgestart, waarin de RCE participeert met onderzoek naar de aanpak van Post 65 wijken.
• Met Staatsbosbeheer (en de provincie Flevoland) is voor
de provinciale Omgevingsvisie onderzoek gedaan naar
de groene hoofdstructuur van Oostelijk en Zuidelijk
Flevoland. Dit onderzoek heeft ook kennis opgeleverd
over de waarde en betekenis van de landschapsarchitectuur bij de aanleg en inrichting van de opeenvolgende
polders en dit kan als basis dienen voor de herontwik­
keling van de bossen en recreatiegebieden.
• In Natuur om de hoek is in opdracht van de RCE en SBB
onderzoek gedaan naar recreatiegebieden voortkomend
uit drie nationale beleidsprogramma’s: Groene Sterren,
Randstadgroenstructuur en Recreatie om de Stad (RodS).
Hoe kwamen deze gebieden tot stand, hoe worden ze nu
beleefd en welke rol vervullen ze in de toekomst? Voor
SBB is dit van belang vanuit het strategisch programma
Groene Metropool en het beheer van groene gebieden
rond de stad. Er is ook onderzoek gedaan naar bezoekers
en gebruikers van de bossen. De uitkomsten zijn input
voor ontwerpend onderzoek voor verbetering en
herinrichting van de gebieden.
• Er is een samenwerking tot stand gekomen met de
Werkgroep Post 65 van de Bond Heemschut. Zij
activeren hun leden voor een inventarisatie van
belangwekkend of bedreigd erfgoed van de periode
Post 65.
• Vanuit de verkenning wordt aansluiting gezocht bij het
programma dat onderzoek doet naar de implementatie van het Verdrag van Faro. Het verdrag biedt een
referentiekader voor erfgoedbeleid, waarbij de nadruk
ligt op de rechten en verantwoordelijkheden van
burgers ten opzichte van erfgoed en op erfgoed als
maatschappelijk kapitaal. Faro benadrukt dat erfgoed
kan bijdragen aan het beschermen van culturele

22
—

diversiteit en daarbij gaat het ook om verhalen,
plekken en tradities. Faro staat voor de mogelijkheden
van cultureel erfgoed voor het verbinden van individuen met hun omgeving en met elkaar.

E Instrumentarium
In het verkennend onderzoek zijn in aansluiting op de
eerste bevindingen een aantal instrumenten en
-­strategieën voor het erfgoed van Post 65 verkend.
Waardering en selectie
Om te kunnen bepalen wat erfgoed is, moet duidelijk zijn
welke criteria gebruikt moeten worden en hoe deze te
hanteren. Eerdere onderzoeken in het kader van waardering, selectie en aanwijzing van erfgoed uit een bepaalde
periode of van een bepaalde categorie richtten zich voor
een belangrijk deel op een explicitering van zowel de
architectuurhistorische waarde (als uitwerking van het
wettelijke begrip ‘schoonheid’), als de cultuurhistorische
waarde (die in de Monumentenwet 1988 de termen ‘volkskundige waarde’ en ‘geschiedkundige herinneringen’ vervingen). Het duiden en het gebruik van deze criteria is
onderdeel van het overleg dat plaatsvindt met de
Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM),
uitgebreid met een aantal typisch Post 65 gemeenten als
Almere. Onderdeel van de discussie is de betrokkenheid
van burgers bij de waardering (welke positie geef je ze en
wanneer in het inventarisatie- en waarderingsproces).
De gemeente Almere heeft bijvoorbeeld de eigen
inwoners middels een lokale verkiezing laten bepalen
welke gebouwen en plekken een hoge erfgoedwaarde
hebben.
Omgevingsvisies
De Omgevingswet en omgevingsvisies bieden kansen om
te borgen dat cultureel erfgoed wordt meegenomen of
ingezet bij toekomstige ontwikkelingen, en tevens voor
het daarbij vooraf duiden van belangen en waarden van
stedenbouwkundige en landschappelijke kenmerken.
Behoud en een ontwikkelingsgerichte omgang met
erfgoed van de periode Post 65 past binnen de intenties
van de Omgevingswet. In de concept-NOVI staat
vermeld: “Het is van nationaal belang om de kwaliteiten
van stad en land te borgen. Dit uit zich enerzijds in
bescherming van waardevolle, open en kwetsbare
landschappen voor ruimtelijke ontwikkelingen, [enz][…].
Anderzijds uit zich dat in de benutting van die kernkwaliteiten bij ruimtelijke opgaven en transformaties, met
bijvoorbeeld de inzet van ruimtelijk ontwerp. […] De zorg
voor het behoud van cultureel erfgoed en van werelderf-

goed is het werkterrein van alle overheden. […] Het Rijk is
verantwoordelijk voor een goed functionerend (wettelijk)
systeem voor erfgoed en leefomgeving met kaders voor
de uitvoering door andere partijen zoals eigenaren en
medeoverheden.” Bij provincies en gemeenten zijn de
omgevingsvisies nog in opbouw. Gezien de nog geringe
belangstelling voor en kennis over Post 65 erfgoed is het
niet vanzelfsprekend dat hierbij ook aan dit jonge
erfgoed wordt gedacht. Eerste ervaringen wijzen uit dat
dit inderdaad niet gebeurt en dat gemeenten nog niet
kunnen aangeven wat zij daarvoor nodig hebben.
Bewustwording en kennisontwikkeling
Ook een andere omgang met het erfgoed, het inpassen
van erfgoed in een veranderende leefomgeving en door
erfgoed te zien als een verbindende factor bij een
transformatieopgave, ontstaan mogelijkheden voor
instandhouding. Dit is maatwerk, maar een eerste stap is
altijd bewustwording. Bij de Kenniskring Groeikernen is
een Stadslab van 3 dagen in Zoetermeer voor de wijk
Meerzicht gebruikt voor bewustwording, waardering,
het benoemen van problemen, uitdagingen en kansen en
vervolgens aanpassingsvoorstellen en herinrichtings­
suggesties. Diverse gemeentelijke afdelingen en de
grootste woningcorporatie deden mee aan het lab.
Ook is een presentatie aan de wethouder gegeven.
De uitkomsten zijn meegenomen in de verdere aanpak.
Uit de gesprekken en overleggen is naar voren gekomen
dat ook kennisontwikkeling en kennisdeling een succesvolle strategie is om instandhouding van het erfgoed uit
de periode na 1965 te bevorderen. Kennisontwikkeling
genereert aandacht en bewustwording en biedt een
onderbouwing en argumentatie voor behoud door
bescherming of inzichten voor transformatie.

F Burgerparticipatie
De jaren zestig en zeventig zijn de bakermat van de
burgerparticipatie. Bewoners van nieuwbouwwoningen
kregen inspraak in de woningplattegrond en de inrichting
van de openbare ruimte. In de stadsvernieuwing was
zelfs sprake van co-creatie. Gemeenten moesten zelfs
kunnen aantonen dat plannen samen met de bewoners
waren ontwikkeld (bouwen voor de buurt) wilden ze
aanspraak kunnen maken op financiële ondersteuning
van het rijk.
Als wordt gekeken naar burgerparticipatie anno 2019,
dan gaat het zowel om de vraag wat voor de burger de
belangrijkste erfgoedwaarden zijn van de Post 65 in het
algemeen, als om de vraag hoe (woon)gebieden hun
toekomstwaarde kunnen behouden en welke waarden

23
—

burgers daarbij van belang vinden. De verkenning Post 65
heeft onderzoek gedaan naar de eerste vraag: wat
volgens het publiek de belangrijkste erfgoedwaarden zijn
van Post 65. Tijdens het Monumentencongres 2018 zijn de
deelnemers bevraagd over de waardering van erfgoed uit
de periode Post 65 en de positie van het burgers daarbij.
Een belangrijke vraag was: Wie bepaalt wat van waarde
is? Van de 58 deelnemers (professionals) waren 47 van
mening dat professionals en burgers dat gezamenlijk zou
moeten vaststellen. Het verschil tussen de burgers en
professionals zit volgens de deelnemers vooral in het
soort inbreng: deskundigen leveren een bijdragen met
kennis over cultuurhistorie en architectuurgeschiedenis,
de burgers vertellen verhalen, over beleving en identiteit
(zie bijlage 3).
Bij de Erfgoedpeiling Post 65 is met een marktonderzoek
een breed publiek (n=1011) van boven de 50 jaar, verspreid over heel Nederland, een aantal vragen voorgelegd over kenmerkende ontwikkelingen in de periode na
1965. Daarna is ze de vraag gesteld welke plek of welk
gebouw ze vonden horen bij die ontwikkeling. En ten
slotte is ze een aantal foto’s voorgelegd van karakteristieke gebouwtypen van 1965-1990 met de vraag of ze
deze gebouwen zouden willen doorgeven aan volgende

generaties. ‘Toename welvaart en technologie’, ‘seksuele
revolutie’ en ‘oliecrisis en economische crisis’ zijn de drie
eerste keuzes van de burgers. Ze kennen daarnaast
vooral erfgoedwaarde toe aan bijzondere architectuur.
Maar ook vakantiehuisjes, buurtcentra, woningen,
overdekte winkelcentra, woonerven en bloemkoolwijken
moeten bewaard blijven voor toekomstige generaties,
vond meer dan 50% van de ondervraagden.
De verschillende tijdsbeelden zijn ook voorgelegd aan
een drietal groepen professionals (historici, erfgoed­
zorgers en oud-ontwerpers). Zij omarmden de onderzoeksmethodiek waarbij is gewerkt met voor die tijd
herkenbare beelden en kenmerkende verhaallijnen. Een
dialoog met burgers op basis van tijdsbeelden en
ontwikkelingen biedt volgens hen goede aanknopingspunten om erfgoedwaarden te definiëren als aanvulling
op de klassieke architectuurhistorische aanpak. De
professionals vinden vooral de ‘toename welvaart en
technologie’, ‘opkomst van jongeren- en popcultuur’ en
de ‘oliecrisis en economische crisis’, kenmerkend voor
deze periode. In een vervolgonderzoek wordt op drie
Post 65 erfgoedlocaties in beeld gebracht hoe de huidige
eigenaren, beheerders en gebruikers tegen de erfgoedwaarde aankijken.

24
—

5 Bevindingen

De Verkenning Post 65 is een katalysator geweest voor
de groeiende interesse voor het erfgoed van de periode
na 1965. Steeds meer lokale overheden, onderwijs- en
kennisinstellingen en erfgoedorganisaties nemen
initiatief om deze kennis verder uit te bouwen. Het
draagvlak groeit, maar ook het besef dat er nog veel
moet gebeuren. Deze rapportage van de Verkenning Post
65 geeft dan ook slechts een tussenstand, maakt de
balans op en blikt voorzichtig vooruit.
Tussenstand en doorkijk
• De verkenning heeft een eerste beeld opgeleverd van
kenmerkende erfgoedwaarden van de periode na 1965.
Hiervoor is in het kader van de verkenning enerzijds
een beschrijvend overzicht gemaakt en is anderzijds de
toenmalige beleidsmatige en maatschappelijke
context en zijn ruimtelijke weerslag in beeld gebracht.
Werkenderwijs en in overleg met andere partijen is
geconstateerd dat de tijdlijn, met een toelichtend
verhaal, ook geschikt is om de periode Post 65 op een
goede manier onder de aandacht te brengen bij
stakeholders en het grote publiek. Door de tijdsbeelden en bijbehorend idioom voorop te stellen
wordt een brug geslagen tussen de vakinhoudelijke
disciplines van de erfgoedzorg en de ontwerpende
vakgebieden enerzijds, en tussen de professionals en
burgers anderzijds. De tijdsbeelden benadrukken de
onderlinge relaties en raakvlakken, in plaats van de
verschillen, waardoor de dialoog en ontdekkingstocht
het wint van de oordeelsvorming.
• Belangrijke materiële erfgoedwaarden zijn gelegen in
ontwikkelingen in de ruimtelijke ordening, diversiteit
van architectonische verschijningsvormen, de integraliteit van de stadsvernieuwing, ontwikkelingen in de
monumentenzorg en de opkomst van de landschapsarchitectuur. Belangrijke immateriële erfgoedwaarde is de opkomst en betekenis van inspraak en
burgerparticipatie.
• Onder burgers van 50+ en ouder bestaat veel draagvlak
voor behoud van kenmerkend onroerend erfgoed uit
de periode na 1965. Als erflater willen zij dit erfgoed
graag overdragen aan toekomstige generaties. Dit
blijkt uit een erfgoedpeiling onder 1.000 burgers.
Vooral bijzondere architectuur scoort hoog. Omdat
erfgoed ook een uitdrukking is van de cultuurhistorische ontwikkelingen in een periode, is de burgers
gevraagd welke tijdbeelden zij kenmerkend vinden.
Hierbij scoort de toegenomen welvaart en techno­
logische vooruitgang het hoogst.

• Besef van en draagvlak voor de erfgoedwaarden kan
verder toenemen door verdere kennisontwikkeling en
-deling. Met de uitgevoerde onderzoeken is een
fundament gelegd voor een kennisdomein over de
erfgoedwaarde van de periode 1965-1990 en de
manier waarop hiermee kan worden omgegaan.
Vanuit deze basis kan verder worden gewerkt aan een
landelijk overzicht, dat nodig is ter ondersteuning van
inventarisatieprojecten van (lokale) overheden en
erfgoedorganisaties. Archieven als die van het
Nationaal Archief, Het Nieuwe Instituut en de lokale en
regionale archieven vormen hiervoor een belangrijke
bron. Bij de disciplines van landschap en omgevingskunst is nog geen sprake van een structureel en
georganiseerd archiefbeheer.
• Om te bepalen welk erfgoed van Post 65 specifiek van
belang is, is nog onvoldoende kennis opgebouwd
vanuit een nationaal perspectief. De voor de inven­
tarisatie benodigde waarderings- en selectiecriteria
bijvoorbeeld, zijn nog niet voldoende uitgewerkt
(explicitering) en afgestemd. De netwerken die de
afgelopen jaren zijn ingericht, kunnen fungeren als
platform om tot gezamenlijk gedragen standpunten
te komen. De initiatieven en netwerken, zoals het
Platform Post 65, de Werkgroep Post 65 van
Heemschut, het Kennisnetwerk Groeikernen en de
Werkgroep Post 65 van de Federatie Grote
Monumentengemeenten, zijn nog ‘jong’, maar kunnen
met een positieve stimulans verder uitgroeien en het
kennisdomein mede dragen.
• Ook onderwijs- en kennisinstellingen spelen een rol
bij de verdere uitbouw van het kennisdomein door
kennisuitwisseling en gezamenlijke onderzoeks­
programma’s, zoals het onderzoeksprogramma
Stadsvernieuwing met het Jaap Bakema Study Centre
(HNI, i.s.m. TUD); NWA/NWO-onderzoek Post 65 met
TU Delft / KNOB, i.s.m. TUE, WUR, UU, VU, LU,
Reinwardt Academie; CRa-prijsvraag Panorama
LOKAAL met TUD.
• Er bestaat een belangrijke relatie tussen schaarste en
erfgoedwaarde die tot uitdrukking komt in het begrip
zeldzaamheid. Besef van erfgoedwaarde neemt
meestal toe wanneer erfgoed op grote schaal dreigt
te verdwijnen, of door gebrek aan onderhoud en
verwaarlozing verloren gaat. Op nationaal niveau is
er op dit moment nog geen sprake van duidelijke
schaarste of grootschalige bedreiging van Post 65
erfgoed, zoals dat op lokaal niveau soms al wel wordt

25
—

ervaren. Voor bepaalde categorieën van erfgoed, zoals
bijvoorbeeld erfgoed van de Koude Oorlog, of kerken
kan dit de komende jaren snel veranderen. Uit
onderzoek blijkt dat kunst in de openbare ruimte en
recreatieterreinen reeds onder druk staan, maar (nog)
niet breed erkend worden als waardevol erfgoed.
• Het actief stimuleren van kennisontwikkeling en
draagvlakverbreding is de afgelopen paar jaar effectief
gebleken. Niet alleen het onderwijsveld, lokale
overheden en het erfgoedveld (bijvoorbeeld Bond
Heemschut en de Federatie Grote Monumenten­
gemeenten) tonen interesse en draagvlak voor Post 65,
ook vanuit partijen die betrokken zijn bij transformatieopgaven ontstaat belangstelling voor dit erfgoed
(zoals Panorama LOKAAL, Staatsbosbeheer, provincie
Flevoland).
• De kennis over Post 65 staat niet op zichzelf en dient
niet alleen een eventuele beschermingsagenda. De
kennis kan ook een bijdrage leveren aan huidige en
toekomstige transformatie opgaven, en is zowel
relevant voor individuele casussen als voor generieke
programma’s zoals het Programma Duurzaamheid, de
Erfgoeddeals, het onderzoeksprogramma Faro en
uitvoeringsprogramma’s van de NOVI. Ook kan
kennisontwikkeling bijdragen aan onderhoud en
beheer van het erfgoed, zoals van omgevingskunst.

• De verantwoordelijkheid voor verschillende transformatieopgaven, zoals duurzaamheid van woonwijken
of klimaatadaptatie, ligt bij andere departementen en
andere overheden. Daar is niet altijd kennis van
erfgoedwaarden aanwezig. Tijdige betrokkenheid voor
de inbreng van erfgoedwaarden en een interdisciplinaire aanpak bij deze transformaties kan voorkomen
dat erfgoed in een te late fase een belemmering gaat
vormen, zonder dat meteen sprake is van formele
bescherming.
• Naarmate een duidelijker beeld ontstaat welke
erfgoedwaarden van belang zijn voor de periode Post
65 en welke transformatieopgaven daarop kunnen
inwerken, zal ook duidelijk worden welk instrumentarium passend is. Naast de klassieke bescherming via
monumentaanwijzing, kan bescherming ook vorm
krijgen in omgevingsvisies en –plannen, of worden
bevorderd door publiekscampagnes, financiële
stimulansen, etc. Voor onroerend erfgoed van de
Wederopbouw (1945-1965) zijn eerder ook meerdere
instrumenten en strategieën ingezet waardoor zowel
objecten als gebieden voor de toekomst behouden
blijven.

27

Bijlagen

—

I

Overleg & gesprekken

28

II

Ontwikkelingen in de erfgoedzorg 

29

III

Enquête Verkenning Post 65Monumentencongres 

30

IV

Deelonderzoeken

31

28
—

I Overleg & gesprekken

• Architectuurcentra: ABC (Haarlem), Arcam (Amsterdam);
• Architectuurhistorici (zelfstandig of bureaus):
Marinke Steenhuis, Lara Voerman, Isabel van Lent,
Evelien van Es, Wijnand Galema, Leon van Meijel,
Michiel Kruidenier, Joosje van Geest, Victorien
Koningsberger,
• Atelier Rijksbouwmeester: Floris Alkemade,
Daan Zandbelt, Dorothee Koper, Teun van der Ende,
Corjan van der Peet, Rutger Oolbekink, Marcel van
Heck;
• Bond Heemschut: Karel Loeff, Christian Pfeiffer,
leden Werkgroep Post ‘65;
• Federatie Grote Monumenten Gemeenten &
individuele gemeenten;
• Imagine IC: Marlous Willemsen;
• International New Town Institute: Michelle Provoost,
Simone Rots, JaapJan Berg;
• Het Nieuwe Instituut: Dirk van den Heuvel, Hetty
Berens, Suzanne Mulder;
• KNOB;
• NAiI010 uitgevers: Marcel Witvoet;
• ’t Oversticht: Bart Buijs, Mascha van Dam,
Marnix Scholman;
• Planbureau voor de Leefomgeving: Like Bijlsma,
Joost Tennekens;
• Platform 31;
• Provincie Flevoland;
• Reinwardt Academie AHK: Hester Dibbits,
Riemer Knoop;
• Staatsbosbeheer: Sylvo Thijsen, An van Veen,
Nick de Snoo, Harma Horlings;
• Universiteit van Amsterdam: Petra Brouwer,
Gerrit Vermeer, Tim Verlaan;
• Universiteit van Utrecht: Koen Ottenheym;
• Vrije Universiteit Amsterdam: Imke van Hellemondt,
Linde Egberts, Freek Schmidt, Iris Burgers;
• Technische Universiteit Delft: Dick van Gameren,
Dirk van den Heuvel, Wessel de Jonge, Marie-Therese
van Thoor, Frank van der Zanden, Lidwine Spoormans;
• Wageningen Universiteit en Research:
Marlies Brinkhuijsen;
• En oud-gedienden: Piet Mollema, Duco Stadig,
Noud de Vreeze, Arnold Reijndorp, Jan van Noort, e.a.

Internationale contacten: Vlaamse Erfgoedorganisatie
Herita (Antwerpen, België), Agentschap Onroerend
Erfgoed Vlaanderen, verschillende vertegenwoordigers
van New Towns in het VK (Coventry, Milton Keys,
Petersborough, Harlow en betrokken universiteiten
(Sabine Coady Schaebitz, Coventry University,
Bob Colenutt, Oxford Brookes University)

II Ontwikkelingen in de erfgoedzorg

Om de Verkenning in de tijd te kunnen plaatsen en de
vergelijking te kunnen maken met eerdere onderzoeksen aanwijzingsprogramma’s in het kader van de
Monumentenwet (1961 en 1988), zoals de programma’s
voor Beschermde Stads- en Dorpsgezichten (vanaf
halverwege de jaren 60 en na de herinventarisatie
van 1977), het MIP/MSP (periode 1850-1940, uitvoering
1986-2000) en de Wederopbouw (periode 1940-1965,
uitvoering 2002-2013) worden hier in het kort de
opvolgende discoursen in de erfgoedzorg geschetst. Wat
waren de belangrijkste ontwikkelingen m.b.t. het erfgoed
en het erfgoeddebat? Wat onder erfgoed wordt verstaan,
verschilt in de tijd en in de context waarin het erfgoed is
geplaatst. Erfgoedzorg was vaak (of vooral) objectgericht,
maar dit veranderde met de meer ruimtelijke en planologische invalshoek van het erfgoed. Door de Nederlandse
aandacht voor de ruimtelijke ordening (meer dan in
andere landen) is deze ruimtelijke of planologische
benaderingswijze hier sterk ontwikkeld, met name in het
laatste kwart van de 20ste eeuw. De te onderscheiden
opkomende discoursen zijn:
• Gemeenschap/expertdiscours (2e helft, laatste kwart
19de-eeuw; ihkv versterking nationale eenheid;
uitvoering op nationaal niveau; intrinsieke waarden;
wetenschappelijke, historische disciplines; nadruk
op behoud);
• Planologisch discours (jaren 70 van 20ste-eeuw
(stadsvernieuwing); intrinsieke waarden; integrale
ruimtelijke benadering: erfgoed als onderdeel van
fysieke omgeving in sociale en economische context;
nadruk op omgang);
• Economisch discours (jaren 90 van 20ste-eeuw;
erfgoed als economisch goed; cultureel kapitaal irt.
toerisme, vestigingsklimaat en waarde voor consumenten; opkomst immaterieel erfgoed, waarbij
tradities en verhalen ook als goederen en diensten
worden gezien; gaat om vraag naar historisch beleving;
historici niet bepalend als experts, maar ‘dienstverlenend’; minder wetenschappelijk, minder waarheidsvinding; meer marketing, meer vraaggericht; nadruk op
financiële of marktwaarde);
• Gemeenschap/instrumenteel discours (jaren 10 van
21ste-eeuw; vooral immaterieel en constructivistisch;
verhalen met de vraag hoe sociale identiteit aan
cultureel erfgoed kan worden gekoppeld; geen of
minder belang intrinsiek waarden; verhalen zijn zowel

de uitdrukking van identiteit van de gemeenschap, als
de drager ervan (Verdrag van Faro); kan uitmonden in
constructie van gewenste of geframede identiteit door
politieke of sociale ‘elite’; cultureel erfgoed als instrument ingezet obv. verbindend karakter; politiek en sociaal
belang gaat boven wetenschappelijke waarheid).2
Nieuw bij de Verkenning Post 65 is dat de erfgoedzorg zelf
ook onderwerp van studie is. De erfgoedzorg heeft zich
immers sinds de Monumentenwet van 1961 – met de
bijbehorende beleidsontwikkeling, financiële regelingen
en verbindingen met andere beleidsterreinen – herkenbaar
ontwikkeld vanaf die tijd. Een voorbeeld van cross-over
met andere beleidsterreinen is de stadsvernieuwing.
Wederzijdse beïnvloeding van monumentenzorg,
­volkshuisvesting, ruimtelijke ordening , sociaaleco­
nomische verbetering en bewonersparticipatie zorgden
voor het eerst voor een ontwikkelingsgerichte en integrale
erfgoedzorg. Volkshuisvesting, verbetering van de
historische structuren en openbare ruimte, restauratie,
aanwijzing van monumenten en beschermde stads- en
dorpsgezichten, gezamenlijke subsidieregelingen kwamen
samen in de stadsvernieuwing en bij de totstandkoming
van de Wet op de Stads- en Dorpsvernieuwing. Deze
ontwikkeling maakt deel uit van de verkenning Post 65 en
levert daarmee ook weer een bijdrage aan het actuele
discours.
Andere relevante ontwikkelingen en verschuivingen in
het erfgoedbeleid /de erfgoedzorg zijn:
• van behoud door bescherming → behoud door
ontwikkeling;
• van centraal → decentraal;
• van objectgerichte monumentenzorg → omgevingszorg en een meer mensgerichte benadering;
• van autonome monumentenzorg → integrale,
opgavegerichte erfgoedzorg;
• van behoud van erfgoed → erfgoed maken
• van expertoordeel → betekenisgeving mét burger­
betrokkenheid.

2 Het erfgoedbeleid, de erfgoedpraktijk en de wetenschappelijke benadering
zijn vaak mengvormen van deze verschillende discoursen, waarbij er vaak één
dominant is. Deze indeling is afgeleid van Laurajane Smith, Uses of Heritage,
London/New York 2006

29
—

30
—

III Enquête Verkenning Post 65
Monumentencongres

Monumentencongres dd. 8 november 2018
WIE bepaalt wat van waarde is?
• Professionals
• Burgers
• Gezamenlijk
• Weet niet

8
2
47
1

WAT voor waarden haal je bij wie op? (verschil)
Bij professionals:
• Geschiedenis/Cultuurhistorie
11x
• Architectuurhistorische kennis
10x
• (Bouw)technische kennis
9x
• Theorie/waarderen
6x
• Praktische deskundigheid
6x
• Wetenschappelijke kennis
4x
• Historisch-ruimtelijke kennis
4x
• Overig: Organisatie, Financiën,
Ontwerp, Voorlichting
Bij Burgers:
• Verhalen
• Beleving/emotie/identiteit
• Persoonlijk verhaal/ ervaring
• Sociaal-maatschappelijke waarde
• Lokale kennis/waarde
• Overig: Betekenis geven,
immateriële waarde,
betrokkenheid/draagvlak.

15x
15x
7x
6x
4x

HOE haal je het waardeoordeel op?
• enquête(tel./soc. Media)
• gezamenlijk
• particulier organisatie
• onafhankelijke commissie

14x
10x
6x
4x

WIE organiseer t dit?
• Rijk
• Gemeente
• Anders

9x
14x
17x

Draagvlak organiseren. Tips & suggesties
• Communicatie/informatie/publicaties/radio en TV
• Excursies/evenementen
• Verhalen vertellen om burgers te betrekken
• Kennis opbouwen en delen (is basis)
• Best practises, Enquêtes, Meer nadruk op
ruimtelijke kwaliteit, Minder regels/ontschotting,
Erfgoedconsulent Post 65 bij provincies, Meer
gecombineerd geld, Meer herbestemmen,
Enthousiasmeren, Immaterieel meer centraal
stellen, Kaart maken met en zonder bebouwing
Post 65 (visueel laten ‘verdwijnen’), Educatie,
Toegankelijkheid

9x
6x
4x
3x

1x

IV Deelonderzoeken

In het kader van de Verkenning Post 65 zijn diverse onderzoeken uitgevoerd. Zie hiervoor:
cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2019/01/01/post-65-verkenningen

31
—