Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 000 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie (XIII) voor het jaar 2012

Nr. 3

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 21 oktober 2011
De vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie1,
belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer
verslag uit te brengen in de vorm van een lijst van vragen met de daarop
gegeven antwoorden over het onderdeel Economie en Innovatie.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Van der Ham
De griffier van de commissie,
Franke

1
Samenstelling:
Leden: Dijksma, S.A.M. (PvdA), SnijderHazelhoff, J.F. (VVD), Koopmans, G.P.J. (CDA),
Ham, B. van der (D66), voorzitter, Smeets, P.E.
(PvdA), Samsom, D.M. (PvdA), Jansen, P.F.C.
(SP), ondervoorzitter, Jacobi, L. (PvdA),
Koppejan, A.J. (CDA), Graus, D.J.G. (PVV),
Thieme, M.L. (PvdD), Gesthuizen, S.M.J.G.
(SP), Wiegman-van Meppelen Scheppink, E.E.
(CU), Tongeren, L. van (GL), Ziengs, E. (VVD),
Braakhuis, B.A.M. (GL), Gerbrands, K. (PVV),
Lodders, W.J.H. (VVD), Vliet, R.A. van (PVV),
Dijkgraaf, E. (SGP), Schaart, A.H.M. (VVD),
Verhoeven, K. (D66) en Werf, M.C.I. van der
(CDA).
Plv. leden: Jadnanansing, T.M. (PvdA), Elias,
T.M.Ch. (VVD), Blanksma-van den Heuvel,
P.J.M.G. (CDA), Koolmees, W. (D66), Dikkers,
S.W. (PvdA), Dekken, T.R. van (PvdA), Irrgang,
E. (SP), Groot, V.A. (PvdA), Holtackers, M.P.M.
(CDA), Dijck, A.P.C. van (PVV), Ouwehand, E.
(PvdD), Gerven, H.P.J. van (SP), Schouten, C.J.
(CU), Gent, W. van (GL), Leegte, R.W. (VVD),
Grashoff, H.J. (GL), Mos, R. de (PVV), Taverne,
J. (VVD), Bemmel, J.J.G. van (PVV), Staaij,
C.G. van der (SGP), Houwers, J. (VVD),
Veldhoven, S. van (D66) en Ormel, H.J. (CDA).

kst-33000-XIII-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

1

1
Wordt met de vier nieuwe actielijnen beoogd om tot een integratie van
Economische Zaken en Landbouw te komen?
De begroting omvat de volgende vier actielijnen:
1. Nederland internationaal sterk positioneren: inzetten op de top.
2. Ruimte bieden aan ondernemerschap en innovatie.
3. Duurzame welvaart bevorderen, met oog voor mens en natuur.
4. Werken aan een toekomstbestendige landbouwproductie en
energievoorziening.
Met de vier actielijnen wordt inderdaad beoogd om de beleidsterreinen
van Economische Zaken en Landbouw te integreren en de hoofdprioriteiten van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
te markeren.
2
Kunt u aangeven onder welke begrotingsartikelen en daarbinnen op welke
onderdelen, vrije ruimte is in de begroting? Welke middelen kan de
Tweede Kamer, indien gewenst, op een andere manier bestemmen dan u
voorstelt?
Alle middelen in de EL&I begroting zijn beleidsmatig belegd. In de
beleidsartikelen van de EL&I begroting wordt onder het kopje «Budgetflexibiliteit» voor de geraamde uitgaven in 2012 een nadere toelichting
geven op de samenstelling van de middelen die niet-juridisch verplicht
zijn.
3
Welke consequenties heeft de uitspraak in de Miljoenennota 2012 dat het
kabinet het «nee-tenzij»-beleid ten aanzien van garantieverlening heeft
aangescherpt voor de garantieregelingen van het ministerie van EL&I?
De overheid verstrekt in principe geen garanties tenzij het publiek belang
daarmee geholpen is en de risico’s niet in de markt gedragen kunnen
worden. Deze beleidslijn is van toepassing op de garantieregelingen van
EL&I.
4
Kunt u een overzicht geven van alle overheidsorganen (inclusief decentrale overheidsorganen) die als wettelijke taak hebben het ondersteunen
van ondernemerschap?
In de begroting van EL&I staat in bijlage 4.1 een overzicht van de
Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en rechtspersonen met een
wettelijke taak (RWT’s) die aan het ministerie van EL&I zijn gelieerd.
De Kamer van Koophandel is de enige aan EL&I gelieerde ZBO of RWT
met als wettelijke taak het ondersteunen van ondernemerschap. De
Kamers van Koophandel staan daar bij met als functie «het bevorderen
van de economische belangen van handel, industrie, ambacht en
dienstverlening. Taken volgens de Wet op de Kamers van Koophandel en
de Handelsregisterwet: voeren van het Handelsregister, het loket voor
ondernemers, voorlichting en het stimuleren van de regionale ontwikkeling». Decentrale overheidsorganen die zich bezig houden met
ondernemerschap zullen in de regel hiervoor geen wettelijke basis
hebben.
Het kabinet heeft verregaande plannen om de huidige informatie-,
voorlichtings- en ondersteuningsinfrastructuur op het gebied van
(internationaal) ondernemerschap en innovatie grondig te moderniseren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

2

en te stroomlijnen. Hierbij is het doel versnippering van het bestaande
aanbod van publieke dienstverlening voor ondernemers tegen te gaan, de
behoeftes en wensen van ondernemers meer centraal te stellen en beter
aan te sluiten bij de mogelijkheden die digitalisering biedt. Op
9 september jl. heb ik u aangegeven dat om deze ambities waar te maken
de huidige Kamers van Koophandel en Syntens, de organisatie voor
innovatiestimulering in het MKB, zullen worden samengevoegd tot
1 centraal bestuurde organisatie met status van zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). Zodra de basisstructuur staat, zal gekeken worden naar de
relatie tot en aansluiting met andere organisaties, die zich bezighouden
met ondernemerschap in breedste zin. Ook hier wederom vanuit het
belang van de ondernemer bezien. Inzet en verwachting hierbij is dat de
basisstructuur een wenkend perspectief zal vormen voor andere organisaties om in enige vorm aan te sluiten.
5
Welk budget is beschikbaar voor het in de markt zetten van innovaties, op
welke wijze wilt u dit proces ondersteunen en waar is dit in de begroting
opgenomen?
In het algemeen geldt dat het kabinet een nieuwe weg inslaat met het
innovatiebeleid. Er komt meer nadruk op het in de markt zetten van
innovaties omdat het uitgangspunt is van kennis naar kunde naar kassa.
De agenda’s van de topsectoren geven hiervoor de richting aan. Door
werk te maken van valorisatie en vraagsturing krijgt het excellente
onderzoek meer impact.
Het kabinet stimuleert de keten van kennis naar kunde naar kassa met
verschillende instrumenten. Op indirecte wijze gebeurt dit door de
ontwikkeling van publieke kennis beter aan te laten sluiten op de
behoeften van bedrijven. Dat staat centraal bij de vraagsturing die
plaatsvindt bij de publieke kennisinstellingen, met de innovatiecontracten
als concreet instrument. Ook wordt het omzetten van kennis richting
commerciële innovaties gestimuleerd met de Groeifaciliteit, regeling
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) en adviezen van Syntens.
Instrumenten die directer tot doel hebben om innovaties op de markt
zetten zijn het Innovatiefonds (€ 84 mln in 2012), de Innovatie Prestatie
Contracten (IPC’s, € 41,2 mln), het Small Business Innovation Research
(SBIR) programma, Innovatiegericht inkopen (binnen inkoopbudgetten) en
het Valorisatieprogramma (€ 21 mln). De bedragen hiervoor zijn in de
artikelen 12 en 13 van de begroting opgenomen. Op welke wijze het
kabinet het in de markt zetten van innovaties ondersteunt, varieert per
genoemd instrument.
6
Op welke manier zullen de Kamers van Koophandel (of Ondernemerspleinen) gefinancierd worden als de heffing vervalt in 2012?
De KvK heffing vervalt in 2013. De huidige Kamers van Koophandel en
Syntens zullen worden samengevoegd tot één centraal bestuurde
organisatie met de status van zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). Deze
nieuwe organisatie zal vanaf 2013 vanuit de begroting van het ministerie
van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie worden gefinancierd.
Dit betekent dat de nieuwe organisatie vanaf 2013 gefinancierd wordt uit
drie bronnen:
• directe financiering vanuit de begroting van het ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
• inkomsten uit producten en diensten met – voor zover mogelijk en
wenselijk – verdere doorvoering van het profijtbeginsel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

3

•

cofinanciering/subsidies van derde partijen met name op het gebied
van innovatiestimulering/regionale activiteiten

7 en 8
Waarom is gekozen voor de RDA bovenop de al bestaande regeling
WBSO?
Waarom is gekozen voor twee vergelijkbare regelingen naast elkaar?
De RDA heeft specifieke meerwaarde ten opzichte van bestaande
instrumenten. De uitgaven voor R&D bestaan uit drie componenten, te
weten loonkosten, exploitatiekosten en investeringen in bedrijfsmiddelen.
Omdat de R&D-loonkosten reeds worden gefaciliteerd via de afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk (S&O) en de aftrek S&O voor
IB-ondernemers (gezamenlijk ook wel WBSO genoemd) en omdat naar
verwachting de arbeidsmarktontwikkeling voor kenniswerkers tendeert
naar schaarste, is de RDA gericht op het faciliteren van de overige
exploitatiekosten en de investeringen in bedrijfsmiddelen. Op deze manier
worden uitgaven voor R&D-kapitaal en R&D-arbeid evenwichtiger
behandeld.
Nederland creëert met de RDA, in combinatie met de WBSO, een sterk en
compleet pakket van fiscale maatregelen dat private R&D-uitgaven
aanjaagt en het vestigingsklimaat verder versterkt.
9
Waren bestuursvoorzitters van beursgenoteerde ondernemingen tot nu
toe niet bekend met de OESO-richtlijnen, aangezien in 2012 de bekendheid van de OESO-richtlijnen bij hen zal worden vergroot en hoe hebben
zij dan tot nu toe invulling kunnen geven aan de OESO-richtlijnen?
De overheid gaat er van uit dat bedrijven bekend zijn met en gericht zijn
op de beginselen van OESO-Richtlijnen. Zij dienen als hulpmiddel en als
referentie voor bedrijven voor wat wordt verstaan onder maatschappelijk
verantwoord ondernemen in een internationale context en worden als
zodanig onder de aandacht van bedrijven gebracht.
Recentelijk zijn de OESO-Richtlijnen herzien en zijn ze in lijn gebracht met
belangrijke internationale ontwikkelingen en standaarden op het gebied
van MVO, waaronder het werk van prof. Ruggie over mensenrechten en
het bedrijfsleven. De overheid wijst het Nederlandse bedrijfsleven op hun
verantwoordelijkheden ten aanzien van MVO en biedt hen ondersteuning
bij de toepassing van de Richtlijnen. Daartoe is de overheid onder meer
voornemens om, in samenwerking met VNO-NCW, in december een
conferentie over de herziene Richtlijnen te organiseren.
10
Waarom worden alleen de voorzitters van de Raad van Bestuur benaderd
en waarom alleen beursgenoteerde bedrijven?
Niet alleen zij worden benaderd. De voorlichting van de overheid en van
het Nationaal Contact Punt via MVO Nederland richt zich op alle bedrijven.
Vanwege het internationaal belang van de grote beursgenoteerde
bedrijven heeft de overheid zich een strikte doelstelling gesteld voor deze
groep.
11
Is het de bedoeling van de inzet van dit kabinet dat binnen één jaar alle
Nederlandse ondernemingen zich houden aan de OESO-richtlijnen voor
MVO? Zo nee, wat is de doelstelling dan? Zo ja, op welke wijze wordt dit
gecontroleerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

4

De overheid gaat ervan uit dat alle bedrijven zich houden aan de
Richtlijnen. Die geven immers een referentie voor wat betamelijk is in het
internationaal handelen. In gevallen waarin daar twijfel over bestaat kan
een melding worden gedaan bij het NCP. Het NCP heeft tot taak de
toepassing van de Richtlijnen te bevorderen, d.m.v. voorlichting over de
Richtlijnen en bemiddeling bij geschillen over naleving van de Richtlijnen.
Het geschillenbeslechtingsysteem is een wezenlijke ondersteuning van
het «soft law»-karakter van de Richtlijnen. Via de voorlichting maakt het
NCP de Richtlijnen bekend bij het bedrijfsleven en biedt het bedrijven die
daar behoefte aan hebben ondersteuning bij hun streven om maatschappelijk verantwoord te ondernemen.
12
Wat bedoelt u met «steviger economische sturing» om «structurele
hervormingen door te voeren» en is dit een nieuw kabinetsstandpunt?
De huidige Europese schuldencrisis toont de grote economische en
financiële verwevenheid tussen de lidstaten aan. Deze sterke verwevenheid heeft Nederland veel groei en banen opgeleverd. Tegelijkertijd
worden nu ook de negatieve kanten van deze verwevenheid zichtbaar. Een
crisis in het ene land kan gemakkelijk overslaan naar een ander land. Dit
maakt steviger economische sturing in Europa noodzakelijk. Het kabinet
heeft hier in de kamerbrief van 7 september jongstleden reeds een aantal
voorstellen toe gedaan (Kamerbrief «Visie toekomst Economische en
Monetaire Unie», Kamerstukken II, 2010–2011, 21 501-07, nr. 826)
13 en 14
Waarom zijn een toekomstbestendige landbouwproductie en energievoorziening samengevoegd in één actielijn?
Legitimeert de omvang van beide gebieden en het uitgebreide plan van
aanpak niet twee aparte actielijnen?
Het ministerie van EL&I is verantwoordelijk voor een ondernemend
Nederland met een sterke internationale concurrentiepositie en met oog
voor duurzaamheid. Binnen die verantwoordelijkheid zijn de landbouwproductie en energievoorziening sectoren waarvoor EL&I in zijn geheel
eindverantwoordelijk is. Beide voorzien in onze primaire levensbehoeften
en zijn daarmee cruciaal voor ons welzijn en onze welvaart in de
toekomst. Om die reden zijn de twee gebieden in één actielijn terecht
gekomen. Met het opsplitsen van de actielijn in twee paragrafen wordt
weer recht gedaan aan het belang en de omvang van beide beleidsterreinen.
15
Waarom staat er in de begroting niets vermeld over de (eventuele)
vervanging van de Hoge Flux Reactor?
In de begroting zijn geen middelen gereserveerd voor eventuele
vervanging van de Hoge Flux Reactor (HFR). Dit omdat het uitgangspunt
is dat het primair aan marktpartijen is om te zorgen voor een sluitende
business case voor een eventuele nieuwe reactor. Mocht op enig moment
worden besloten dat toch een financiële bijdrage van het Rijk nodig is,
dan zal dit alsnog in de begrotingen van betrokken departementen
worden verwerkt.
16
Waarom wordt er in de begroting niets gezegd over de waardebepaling
van het gasnet, de gasrotonde en de invloed van de recente boete van de
NMa op de waarde van het gasnet en de gasrotondestrategie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

5

Het College van Beroep voor het Bedrijfsleven heeft geoordeeld dat de
NMa als onafhankelijk orgaan zelfstandig de waarde van het gasnet vast
dient te stellen. Het is dus de verantwoordelijkheid van de NMa, en niet
van de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. De NMa
werkt op dit moment aan nieuwe methodebesluiten voor GTS, waarin de
waarde van het gasnet vastgelegd wordt. Ik ben als minister van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie uitsluitend beleidsmatig
verantwoordelijk voor Gasunie. De financiële gevolgen van de uitspraak
van de rechter en het opstellen van nieuwe methodebesluiten, raken dus
niet aan mijn begroting. Er is overigens in dit kader geen sprake geweest
van een boete van de NMa. Recent ben ik in antwoorden op vragen van
uw Kamer uitgebreid ingegaan op de situatie rond het methodebesluit, de
waarde van het gasnet en de gevolgen voor de gasrotonde (Kamerstukken
(Aanhangsel) 2010/11, nr. 3559 en nr. 3560). Binnenkort stuur ik u conform
eerdere toezegging de voortgangsrapportage van de gasrotonde.
17
Waarom blijft Nederland achter bij andere landen als het gaat om
meeprofiteren van economische groei van gebieden buiten Europa en de
VS en hoe kan dit?
Het is van groot belang dat de Nederlandse economie meeprofiteert van
de sterke groei in opkomende economieën. Dit kabinet zet zich daar ook
sterk voor in. Verschillen tussen landen zouden deels verklaard kunnen
worden door culturele en historische aspecten. Bij dit laatste valt te
denken aan de historische rol van Spanje in Latijns-Amerika, de Engelsen
in India/Australië etc. Om meer inzicht te krijgen in de vraag hoe de
Nederlandse economie nog sterker kan profiteren van de opkomende
markten heeft het Ministerie van EL&I een onderzoek uitgezet. De
resultaten van dit onderzoek zullen voor het einde van het jaar openbaar
worden gemaakt.
18
Welk percentage van de Nederlandse economie wordt bestreken met de
gekozen 9 topsectoren, als percentage van het BNP en welk percentage
moet dit in 2015 zijn?
De gegenereerde toegevoegde waarde binnen de topsectoren als aandeel
in het bruto binnenlands product bedraagt 23 procent (op basis van
voorlopige cijfers van het CBS over 2009). In de loop van 2012 zal een
nulmeting bedrijvenbeleid worden opgesteld op basis van meer recente
cijfers.
Een streefwaarde voor het aandeel topsectoren in de Nederlandse
economie in 2015 is niet opgesteld. De ambitie van het bedrijvenbeleid is
de (internationale) concurrentiekracht van Nederland te versterken,
hetgeen tot uiting komt in de geambieerde positie van Nederland in de
top vijf kenniseconomieën wereldwijd.
19 en 20
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld wordt geïnvesteerd in de sectoren
waarin gewerkt wordt met proefdieren, zoals life sciences, farmacie en
levensmiddelentechnologie, waar is dit in de begroting opgenomen?
Kunt u uiteenzetten in welke onderzoeksgebieden wordt geïnvesteerd en
welk proefdiergebruik daarbij wordt verwacht?
Er is niet op voorhand een verdeling van middelen gemaakt naar de
verschillende topsectoren. Daarmee is ook nog niet vast te stellen hoeveel
geld zal worden geïnvesteerd in sectoren waarin gewerkt wordt met
proefdieren. Het proces om te komen tot invulling van activiteiten waarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

6

de overheid mede financier zal zijn, is gestart en beoogd wordt om de
invulling op strategisch niveau eind 2011 af te ronden in de vorm van
innovatiecontracten.
Zoals in de bedrijfslevenbrief is aangegeven en zoals de minister van VWS
heeft aangegeven in het actieplan Dierproeven en Alternatieven
2011–2021 (TK 2010–2011, 30 168, nr. 31) zal bij de uitwerking van het
topsectorplan Life Sciences & Health aandacht worden besteed aan
alternatieven voor dierproeven. Voor zover onderzoek zal plaatsvinden
met middelen vanuit EL&I zal worden gehandeld in overeenstemming met
de wet- en regelgeving op dit gebied.
21
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld wordt geïnvesteerd in de kennisinfrastructuur op het gebied van proefdiervrije technieken en kunt u daarbij
uiteenzetten naar welke organisaties deze gelden gaan en voor welke
projecten het geld wordt gebruikt en waar dit in de begroting is
opgenomen?
Het ministerie van EL&I investeert jaarlijks circa € 1 miljoen in de
kennisinfrastructuur op het gebied van proefdiervrije technieken. Het
betreft onderzoek dat met name wordt uitgevoerd door RIKILT. Projecten
die EL&I financiert zijn: ontwikkeling van bioassays, ontwikkeling van in
vitro testen als alternatief, ontwikkeling van toxicologiteitstesten zonder
dierproeven en ondersteuning van het Nederlands Toxicogenomics
Centrum (NTC). NTC houdt zicht bezig met het ontwikkelen van alternatieven voor de huidige manier van gebruik van dieren in toxiciteitstesten.
Concrete invulling van kennisinvesteringen gebeurt verder met name
door de direct betrokken partijen, zoals, het bedrijfsleven en kennisinstellingen. Daarbij is ook eerder al aandacht gevraagd voor de ontwikkeling
van proefdiervrije technieken, Deze ontwikkeling gebeurt ook bij bijvoorbeeld TNO, en bij topinstituten in de life sciences, zoals CTMM en
TI-Pharma.
De betreffende organisaties zelf bepalen daarbij hoeveel van de
beschikbaar gestelde middelen naar verwachting benodigd zullen zijn
voor de onderzoekprojecten.
Het ministerie van VWS stelt aan ZonMw middelen beschikbaar voor
onderzoek naar dierproefvrije technieken in het kader van Meer Kennis
met Minder Dieren. In ditzelfde programma wordt – in overeenstemming
met amendement nr. 21 uit de TK begroting behandeling VWS 2011 – ook
€ 450 000 besteed specifiek aan de opbouw van de 3V (Vervanging,
verfijning en vermindering) kennisinfrastructuur. Het geld wordt ingezet
op systematische review en het publiceren van negatieve data.
22 en 23
Kunt u de voortgang schetsen van het Programma Innovatie Eiwitketens?
Wat is er tot nu toe in dit programma bereikt?
Is de 6 miljoen euro die hiervoor uitgetrokken was al in het geheel
uitgegeven? Zo ja, waaraan en welke resultaten zijn hiermee bereikt? Zo
nee, hoeveel is er hiervan nog beschikbaar en op welke manier zal dit
worden besteed en waar is dit in de begroting opgenomen?
Binnen het Programma Innovaties EiwitKetens (PIEK) zijn in 2009 en 2010
verschillende onderzoeksprojecten gestart. Alle projecten lopen volgens
verwachting. De kennisontwikkelingsprojecten «Vezels als Vleesvervanger» en «Plantaardig voer voor kweekvis», leveren waardevolle kennis
voor bedrijfsleven. De kennisoverdracht naar het bedrijfsleven vindt plaats

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

7

via een internetapplicatie waarop nieuwe kennis wordt verspreid, maar
ook door direct contact met geïnteresseerd bedrijfsleven.
De tweede fase van de SBIR-«nieuwe en innovatieve eiwitten op het
menu», de onderzoek- en ontwikkelingsfase, is per januari 2011 van start
gegaan. Drie ondernemers nemen deel aan deze fase die twee jaar duurt.
De drie projecten verlopen voorspoedig.
Begin 2010 is een kennisontwikkelingsproject naar productie en
verwerking van eetbare insecten gestart, met een looptijd van 4 jaar en
een budget van circa € 950 000,–. Wageningen UR voert dit onderzoek in
nauwe samenwerking met de Vereniging Nederlandse Insectenkwekers
(VENIK) uit. Ook de FAO is zeer geïnteresseerd in de kennisontwikkeling
rond eetbare insecten. Deze interesse leidt tot een expert meeting in
januari 2012 in Rome.
Medio 2010 heeft de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit
Utrecht de opdracht gekregen om het project kweekvlees, met een
looptijd van 4 jaar, samen met Wageningen UR uit te voeren. Het project
behelst de ontwikkeling van technologie voor geschikte stamcellen en
onderzoek naar de ethische afwegingen rond de consumptie en productie
van kweekvlees. Daarmee is een bedrag van circa € 800 000,– gemoeid.
Een LEI-rapport over de ethische afwegingen, met de titel «In-vitrovlees:
Yuck! (?)», is inmiddels verschenen.
In het vierde kwartaal van 2011 wordt de resterende € 2 000 000,– besteed
aan het uitzetten van een open call. De Technologiestichting STW voert de
call uit en vergroot tevens het beschikbare budget met € 1 000 000,–. De
call roept universiteiten en kennisinstellingen op projecten in te dienen die
leiden tot funderende kennis of nieuwe technologieën en toepassingen
die het mogelijk maakt om eiwitten op een zo ecologisch en economisch
duurzaam mogelijke manier te winnen en te valoriseren zodat het eiwit
kan dienen als voedsel of ingrediënt in voedsel. Doel is dat het bedrijfsleven direct aansluit en actief meedoet om de kennis toepasbaar te
maken.
24
Er wordt gesteld dat men in 2012 op basis van de innovatiecontracten
besluit over de inzet van kennismiddelen, kunt u toelichten hoe dit exact
in zijn werk zal gaan?
Einde van het jaar bieden de boegbeelden voorstellen voor contracten aan
het kabinet aan. Het kabinet en de andere partijen (zoals NWO, TNO en
private partijen) nemen in het voorjaar 2012 een definitief besluit over (de
eigen inzet in) de innovatiecontracten, waarna alle deelnemers ondertekenen. De definitieve innovatiecontracten vormen het kader voor de inzet
van de publieke kennismiddelen voor de jaren 2012–2013 met een
perspectief op de jaren 2014–2016. Het totale budgettaire kader voor de
publieke middelen zijn de kennismiddelen uit de budgettabel uit de
Bedrijfslevenbrief. Als de sectoren er binnen de gestelde randvoorwaarden zelf uit zijn gekomen, betreft het kabinetsbesluit alleen een
bevestiging van de binnen de sector gemaakte afspraken en vaststelling
van de eigen inbreng. Voor dat laatste ondertekenen ook de verantwoordelijke vakministers de innovatiecontracten. Als er vraagstukken zijn waar
partijen niet uitkomen, neemt het kabinet het op zich om zelf afwegingen
te maken. In dat geval rapporteert het boegbeeld over zijn bevindingen,
waarbij hij de verschillende invalshoeken uit de gouden driehoek
meeweegt en op basis daarvan een gewenst scenario schetst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

8

25
De gouden driehoek wordt hier genoemd als driehoek van ondernemers,
onderzoeksinstellingen en overheden; waar is het onderwijs in de
driehoek gebleven?
De gouden driehoek bestaat uit ondernemers, overheden en kennisinstellingen (onderzoek en onderwijs). Universiteiten en hogescholen maken
onderdeel uit van deze kennisinstellingen. En binnen universiteiten en
hogescholen wordt eraan gewerkt om onderzoek en onderwijs zo goed
mogelijk met elkaar te verbinden. De kennis die wordt opgedaan door het
onderzoek, wordt vervolgens verspreid via het onderwijs. Dit leidt tot
up-to-date opleidingen en benutting van actuele kennis.
26
Worden naast wetenschappelijke toponderzoekinstituten ook HBO-instellingen betrokken bij het innovatiebeleid?
Ook hbo-instellingen worden betrokken bij het innovatiebeleid.
Hogescholen geven innovatie op verscheidene manieren inhoud en vorm.
Bijvoorbeeld door praktijkgericht onderzoek en het delen van kennis en
inzichten. Ook door aan het mkb en publieke instellingen toepasbare
producten, ontwerpen en concrete oplossingen te leveren. Van groot
belang is dat het onderzoek een nauwe relatie kent met het onderwijs: via
de bijdrage aan onderwijsactiviteiten, de professionalisering van docenten
en curriculumvernieuwing. De wisselwerking tussen onderzoek en
onderwijs zorgt ervoor dat afgestudeerden met vernieuwende kennis én
met onderzoekend vermogen aan het werk gaan.
De hogescholen zijn mogelijke partners in de innovatiecontracten die voor
de topsectoren worden afgesloten. Want ook binnen de topsectoren speelt
het praktijkgericht onderzoek een belangrijke rol. Het HBO heeft regelmatig een verbindende rol tussen fundamenteel wetenschappelijk
onderzoek en het bedrijfsleven. Een belangrijk instrument voor praktijkgericht onderzoek is het RAAK-programma. Ook publiek-private samenwerkingsverbanden, zoals de Centres of Expertise dragen hier aan bij.
27
Kunt u aangeven wat precies de verschillen en overeenkomsten zijn
tussen TTI’s en TKI’s?
Een Technologisch Top Instituut (TTI) is een PPS-constructie tussen
bedrijven, kennisinstituten, universiteiten en maatschappelijke organisaties dat is opgezet om vraagsturing van onderzoek te realiseren met een
gelijktijdige opdracht tot valorisatie van de opgedane kennis.
Voor de toekomst wil het kabinet af van PPS-programma’s met tijdelijke
en dus onzekere financieringsbasis en wil initiatieven meer bundelen en
verankeren in het reguliere systeem. Het kabinet vraagt aan de
boegbeelden om in de innovatiecontracten voorstellen te ontwikkelen
voor Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s) waarin meerdere
partijen vraaggestuurd samenwerken aan onderzoek en valorisatie op
innovatiethema’s over de gehele keten. De exacte omvang en vorm van
de TKI’s kan per sector verschillen en hangt dus af van de voorstellen van
de sectoren. De deelnemende partijen bepalen met elkaar de voorwaarden waarbij de resultaten van huidige PPS-en richtinggevend zijn. Bij de
TKI’s is de private bijdrage hoger (nu ruim 25%, maar dat is nog zonder
RDA+) en is er deelname van NWO/TNO/GTI’s. Bij de inrichting van het
TKI landschap is ook samenhang, toegankelijkheid en efficiency van
belang, zodat bijvoorbeeld de overheadkosten beperkt blijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

9

28
Wordt met «500 miljoen euro aan TKI’s» het investeringsbedrag bedoeld?
Ja. Het beeld dat het kabinet voor ogen heeft, is dat in 2015 meer dan
€ 500 miljoen omgaat in de TKI’s, waarvan tenminste 40% gefinancierd
door het bedrijfsleven. Het publieke deel komt voor rekening van NWO,
TNO, GTI’s en DLO, aangevuld met de bijdragen van andere kennisinstellingen en overheden.
29
Is het juist dat het bedrijfsleven ook invloed krijgt op het fundamenteel
onderzoek?
In de Bedrijfslevenbrief roept het kabinet de topsectoren op om innovatiecontracten te sluiten die de integrale kennisketen beslaan (inclusief het
wetenschappelijk onderzoek). Vraagsturing vanuit maatschappelijke en
economische behoeften staat hierbij centraal. Alle partijen uit de gouden
driehoek – inclusief NWO en KNAW – zullen zich aan de innovatiecontracten verbinden. NWO en KNAW zullen in samenspraak met het
bedrijfsleven invulling geven aan de € 90 miljoen in 2012 oplopend tot
€ 350 miljoen in 2015 die voor de topsectoren ter beschikking worden
gesteld.
Tegelijkertijd blijft de kern van de werkwijze van NWO dat de toekenning
van financiering gebeurt in competitie en op basis van de wetenschappelijke kwaliteit en impact van de ingediende onderzoeksvoorstellen. Ook
voor KNAW geldt dat excellentie het streven blijft (van zowel onderzoek
als onderzoekers), naast de bijdrage die het onderzoek levert aan de
innovatiecontracten van relevante topsectoren.
30
Wordt het bedrijfsleven ook betrokken bij keuzes tussen fundamenteel
onderzoek aan de ene kant en toegepast onderzoek en valorisatie aan de
andere kant?
Het bedrijfsleven kan geen middelen voor fundamenteel onderzoek van
NWO/KNAW verschuiven naar toegepast onderzoek bij TNO/GTI’s of
andersom. Bij de invulling van de innovatiecontracten zitten zowel
bedrijven als NWO/KNAW als TNO/GTI’s aan tafel. Binnen de gouden
driehoek wordt de inbreng van alle relevante partijen, dus ook het
bedrijfsleven, in de betreffende innovatiecontracten vastgesteld. Dat
betekent dat de partijen het onderling eens moeten worden over het
aandeel fundamenteel en het aandeel toegepast onderzoek binnen ieder
innovatiecontract.
31
Bij welke andere kennisinstituten wordt SBIR ingevoerd?
Samen met TNO, DLO en de GTI’s wordt momenteel bezien wat de
mogelijkheden zijn. Positieve evaluatie van de TNO-SBIR was de
aanleiding om te onderzoeken of de TNO-SBIR ook door andere kennisinstituten kan worden benut. Daarbij is het uitgangspunt dat SBIR
valorisatie versterkt, zodat de bij de instituten ontwikkelde kennis
maximaal naar bedrijven stroomt en economisch en maatschappelijk
wordt benut. Het ligt voor de hand dat de partijen die de innovatiecontracten gaan maken, zullen bezien of en hoe het SBIR-instrument in de
programma’s een rol kan krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

10

32
Kan er worden aangegeven wat de negatieve effecten van publiek-private
samenwerking zijn?
Het kabinet vindt publiek-private samenwerking in het algemeen een
kansrijke route. Aandachtspunt is dat private partijen die niet (financieel)
participeren, wel profiteren van de betere kennisinfrastructuur.
33
Is het mogelijk een overzicht te maken van de uitsplitsing van TNO-gelden
over de verschillende sectoren en hierbij onderscheid te maken tussen
prioritaire en niet-prioritaire sectoren?
Van de in totaal € 180 mln. Rijksbijdrage TNO voor 2012 gaat ca. € 133
mln. naar de topsectoren en ca. € 47 mln. naar maatschappelijke thema’s
en themadoorsnijdend onderzoek voor strategische kennis (bijvoorbeeld
sensoren, materialen) voor ondermeer de topsectoren. In deze verdeling
is een schuif van € 10 mln. van maatschappelijke thema’s naar de
topsectoren opgenomen. Deze schuif geeft aan dat de topsectoren
prioriteit hebben.
34
In 2012 zullen er 17 handelsmissies plaats vinden, kunt u aangeven wat de
kosten per missie zijn en welk bedrag aan verwachte orders voor het
Nederlandse bedrijfsleven daar tegenover staat?
Handelsmissies zijn een belangrijk hulpmiddel bij de internationalisering
van het Nederlandse bedrijfsleven. De gemiddelde kosten per handelsmissie komen neer op 170 000 euro. Hierbij wordt uitgegaan van een
deelname van 35 bedrijven en bezoek aan twee steden in een land. Voor
de bedrijven wordt dan een individueel matchmakingsprogramma
georganiseerd en netwerkevenementen. Het is niet mogelijk specifiek aan
te geven welk bedrag aan orders bij een missie tegenover staat. Vaak legt
het meereizende bedrijfsleven de eerste contacten tijdens een handelsmissie die later kunnen leiden tot orders. Wel is er onderzoek gedaan naar
het welvaartseffect van missies. Daaruit blijkt dat handelsmissies
bijdragen aan de welvaart (ruim 100 miljoen per jaar). Met name de
omvang van extra exporten en de daaruit voortvloeiende waarde van
extra keuzemogelijkheden voor de consument dragen daaraan bij.
35
Kunt u aangeven hoeveel van de 17 missies zich op Afrika zullen richten?
Voor 2012 wordt onder andere in het kader van de inzet op voedselzekerheid gekeken in welke mate een bezoek kan worden gebracht aan één
of een combinatie van landen in West-Afrika. Ook is de staatssecretaris
van EL&I recent nog in Kenia, Zuid-Afrika en Mozambique geweest.
36
In hoeverre werkt u samen met de minister van Buitenlandse Zaken in het
kader van het aantal missies met Nederlandse bedrijven naar Afrika?
Er wordt bij de voorbereiding van een missie naar Afrika intensief
samengewerkt met het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het gaat hier
om gezamenlijke agenda’s en beleidsprioriteiten, waarbij wordt gekeken
waar en hoe ontwikkelingssamenwerking en handel en investeringen
elkaar kunnen versterken. Via de Nederlandse ambassades in Afrika
worden missies van Nederlandse bedrijven naar Afrika actief ondersteund.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

11

37
Kunt u aangeven wat de doelstellingen zijn van de (verbrede) «seed
capital»-regeling en welke verbreding er is doorgevoerd?
De knelpunten in de risicokapitaalmarkt voor innovatieve ondernemingen
zijn zich aan het verbreden van voornamelijk technostarters naar ondernemingen die zich in de daarop volgende ontwikkelingsfase bevinden: de
snel groeiende innovatieve ondernemingen. De seed capital regeling richt
zich specifiek op technostarters en verbetert de toegang tot risicokapitaal
voor deze ondernemingen. De genoemde verbreding van de kabinetsaanpak richt zich op het oplossen van de gelijksoortige problemen voor de
snelgroeiende innovatieve ondernemingen. Bij de ontwikkeling van deze
verbreding wordt samengewerkt met het Europese Investeringsfonds
(EIF).
38
Hoe wordt gezorgd dat de nieuwe Research & Development Aftrek ook
neerslaat bij kleine, opstartende bedrijven, die lang nog niet altijd winst
maken, derhalve geen VPB betalen en daarom er voor hen ook niets af te
trekken valt?
De RDA is gericht op alle ondernemingen. De RDA is van toepassing voor
zowel IB-ondernemers als voor Vpb-ondernemers. Hierdoor kan ook het
MKB ten volle profiteren van de regeling. Innovatieve bedrijven bedrijven
die (nog) geen winst maken hebben vooral een financieringsprobleem en
kunnen meedoen in het Innovatiefonds MKB+. Tegelijkertijd loopt de RDA
mee in de reguliere verliesverrekening.
39
Kunt u specificeren welke kosten vallen onder de R&D-investeringen in
bedrijfsmiddelen (afschrijvingen) en exploitatiekosten die in mindering
gebracht kunnen worden op de jaarlijks verschuldigde inkomsten- en
vennootschapsbelasting door inzet van de Research & Development
Aftrek?
In beginsel vallen onder de RDA alle direct aan speur- en ontwikkelingswerk toerekenbare kosten met uitzondering van loonkosten. Voorts
vallen de uitgaven voor investeringen in bedrijfsmiddelen, voor zover
direct toerekenbaar aan speur- en ontwikkelingswerk, onder de RDA. Het
Agentschap NL zal de hoogte van de direct aan speur- en ontwikkelingswerk toerekenbare kosten en investeringen vaststellen. Vervolgens
wordt hiervan een bepaald percentage genomen en de uitkomst daarvan
wordt vastgelegd in een beschikking: de RDA-beschikking. De belastingplichtige kan de RDA-beschikking eenvoudig verzilveren door het bedrag
van deze beschikking als aftrekpost op te nemen in zijn fiscale winstberekening. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur worden nadere
regels worden gesteld met betrekking tot het aanvragen en het afgeven
van een RDA-beschikking, een correctie-RDA-beschikking, de bepaling van
de grondslag en het daarop toe te passen percentage alsmede met
betrekking tot de door de belastingplichtige bij te houden administratie.
40
Welk percentage van de 500 miljoen euro aan lastenverlichting door de
RDA verwacht u dat er gebruikt wordt door MKB-bedrijven?
Zoals ook uit de antwoorden op schriftelijke vragen bij de Bedrijfslevenbrief blijkt komen de gelden uit de innovatieregelingen (zoals de WBSO) in
merendeel terecht bij het MKB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

12

De RDA is gerelateerd aan het volume van R&D-uitgaven aan niet-loonkosten. Hierdoor ontvangen bedrijven die veel R&D-activiteiten ontwikkelen meer RDA dan bedrijven die minder aan R&D uitgeven. Vooraf valt
lastig te voorspellen wat het aandeel van het MKB wordt in de RDA. Dat is
namelijk afhankelijk van verschillende factoren, zoals bijvoorbeeld de
omvang van de R&D-uitgaven, de hoogte van de winst en het belastingtarief. In de praktijk zal moeten blijken welk gedeelte van de RDA terecht
komt bij het MKB. Echter, de RDA is bewust gericht op alle ondernemers,
aangezien deze zowel betrekking heeft op de inkomstenbelasting als de
vennootschapsbelasting. Mede hierdoor verwacht het kabinet dat ook het
MKB ten volle kan profiteren van de regeling.
41
Welke voorwaarden zijn er verbonden aan de 500 miljoen euro lastenverlichting voor R&D-investeringen?
Zie antwoord 39.
42
Zijn er harde duurzaamheidvoorwaarden aan de lastenverlichting voor
R&D-investeringen verbonden, inclusief een sluitende evaluatie van de
behaalde duurzaamheidresultaten?
Dit kabinet ziet innovatie door bedrijven als de manier om maatschappelijke uitdagingen te beantwoorden. Er is dus een sterke relatie tussen
innovatie en duurzaamheid. Er zijn geen harde duurzaamheidvoorwaarden aan de lastenverlichting voor R&D-investeringen verbonden.
Stimuleren van R&D-investeringen heeft echter, naast andere positieve
effecten, wel bijna altijd ook een duurzaamheideffect. Met het stimuleren
van de R&D-investeringen in het bedrijfsleven beoogt het kabinet onder
meer het bedrijfsleven aan te zetten tot extra innovatieve activiteiten. Dit
levert een positieve bijdrage aan de economie, en ook aan duurzaamheid.
Bij innovatie gaat het immers om zaken als slimmer, kleiner en efficiënter
en dit leidt tot besparing op kosten, grondstoffen en energie.
43
Welke voorwaarden zijn er verbonden aan financiering van ondernemerschap?
De overheid heeft een aantal maatregelen gericht op het bevorderen van
bedrijfsfinanciering. Deze kennen alle specifieke voorwaarden om de
verschillende doelgroepen te bedienen. In het algemeen kan gesteld
worden dat de maatregelen zich richten op bedrijven met voldoende
rentabiliteit en continuïteit, die zelfstandig onvoldoende in staat zijn aan
financiering te komen.
44
Zijn er harde duurzaamheidsvoorwaarden aan de financiering van
ondernemerschap verbonden, inclusief een sluitende evaluatie van de
behaalde duurzaamheidsresultaten?
De maatregelen van het kabinet ter stimulering van de financiering van
ondernemerschap leveren alle een positieve bijdrage aan de economische
dimensie van duurzaamheid. Aangezien bij de meeste maatregelen geen
sprake is van een directe relatie tussen overheid en het bedrijf, omdat er
garant wordt gestaan op financiering verstrekt door een bank of participatiemaatschappij of er een indirecte financiering via deze partijen plaatsvindt, zijn er geen harde duurzaamheidsvoorwaarden voor het bedrijf aan
verbonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

13

45
Op welke manier zullen alternatieve investeringsvormen onder de
aandacht worden gebracht, zoals in het algemeen overleg Ondernemen is
toegezegd?
In de Bedrijfslevenbrief die ik 13 september jl. uw Kamer heb aangeboden
heb ik aangegeven dat ik alternatieve investeringvormen in kaart zal
brengen. Op dit moment wordt met name gekeken naar kredietunies en
crowdfunding. De Universiteit van Tilburg is bezig met onderzoek naar de
buitenlandse ervaringen met kredietunies. Rond eind 2011 zal een ronde
tafel georganiseerd worden met crowdfunding-initiatieven om ontwikkelingen, kansen en knelpunten te bespreken. Tijdens het AO Ondernemen
van 29 juni jl. is de ondersteuning van kleine bedrijven bij het versterken
van hun financiële functie aan de orde geweest. Ik heb daarbij MKB
Nederland opgeroepen om het voortouw te nemen.
Tijdens het symposium over het advies van de expertgroep bedrijfsfinanciering dat 28 september jl. op het ministerie van EL&I heeft plaatsgevonden heeft de heer Biesheuvel, voorzitter van MKB Nederland,
aangegeven daaraan mee te willen werken. Overigens is er al een goede
samenwerking tussen MKB Nederland, banken en EL&I op dit punt via de
gezamenlijke ondersteuning van de Ondernemerskredietdesk, waar
ondernemers veel informatie kunnen aantreffen over financiering.
Daarnaast zal via het beleid ten aanzien van microfinanciering een forse
impuls gegeven worden aan de ondersteuning van de kleine bedrijven op
dit punt. Tenslotte wijs ik er nog op dat het kabinet via het zogenaamde
«Business Angels Programma» de zichtbaarheid van de informele
investeerders vergroot. Dit programma wil in samenwerking met private
partijen, de zogenaamde Business Angels netwerken, er voor zorgen dat
Business Angels meer investeringsrijpe voorstellen krijgen voorgelegd.
46
Worden hier maximaal twee inspecties van alle inspectiediensten of van
iedere dienst afzonderlijk bedoeld?
De inspectievakantie is per 1 januari 2011 voor iedere rijksinspectie
afzonderlijk ingevoerd.
Per 1 januari 2012 gaan we een stap verder en wordt de inspectievakantie
voor alle rijksinspecties gezamenlijk ingevoerd. Goed presterende
bedrijven krijgen dan maximaal 2 inspecties van alle rijksinspecties
gezamenlijk.
47
Hoe kunnen de nalevingslasten enerzijds op de nullijn worden gezet, maar
tegelijkertijd een reductie van 300 miljoen euro opleveren?
Er is geen sprake van een nullijn, de aanpak gaat verder. Het kabinet wil
het kader voor nationale nalevingskosten zo vaststellen dat aan het einde
van deze kabinetsperiode een reductie in nalevingskosten is gerealiseerd
van minimaal € 200 mln.
Als één van de eerste landen ter wereld is Nederland de afgelopen jaren
gestart met de aanpak van nalevingskosten. Inmiddels is er een meetmethodiek ontwikkeld en is samen met het bedrijfsleven gestart met het
opsporen en reduceren van knelpunten in bestaande regelgeving. De
ambitie van dit kabinet gaat verder dan het aanpakken van knelpunten:
nalevingskosten moeten nu echt worden beheerst door een beheersingskader waarbij stijgingen worden gecompenseerd met dalingen. Net zoals
dat gebruikelijk is bij de collectieve- en administratieve lasten. Het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

14

kiest vooralsnog voor een beheersingskader voor nalevingskosten als
gevolg van nationale regels.
Een individuele lidstaat kan niet de gevolgen van Europese regelgeving
voor de nalevingskosten zodanig beïnvloeden dat deze een rol kunnen
spelen in een kader, totdat ook Brussel een dergelijke aanpak kent voor
nalevingskosten. Uit een eerste inventarisatie blijkt dat de nalevingskosten
als gevolg van EU-regelgeving met € 1,2 mld. kunnen toenemen. Grootste
aandachtspunt voor Nederland zijn de verwachte substantiële toenames
van EU-gerelateerde nalevingskosten binnen de domeinen «Infrastructuur
en Milieu» en «Financiële Markten». Dit is nationaal niet goed te compenseren. Om dezelfde reden wordt ook in het Verenigd Koninkrijk regelgeving uit Brussel uitgesloten van het «one in one out» systeem.
Het Verenigd Koninkrijk en Nederland zijn nu de enige lidstaten die een
nationale aanpak van nalevingkosten kennen. Een nationale aanpak is
slechts een begin van een integrale beheersing van alle nalevingskosten.
Daarvoor is beïnvloeding van Brussel noodzakelijk. De Nederlandse inzet
ten aanzien van de nalevingskosten uit Europa is dat er in 2014 ook in
Brussel een kader voor bedrijfsvreemde nalevingskosten is op tenminste
de meest substantiële domeinen.
48 en 109
Op welke manier wordt de BMKB beleidsmatig versoberd?
Is een verhoging van de borgstellingsprovisie noodzakelijk om de regeling
kostendekkend te maken?
De BMKB is van oudsher een beperkt verlieslatende regeling. De
aanpassingen per begin 2012 staan vermeld in de Bedrijfslevenbrief van
13 september jl. Het gaat onder meer om terugbrengen van het maximum
borgstellingsbedrag per bedrijf naar € 1 miljoen en aansluiting van de
startersdefinitie bij de bancaire praktijk van maximaal 3 jaar als ondernemer actief. Het kabinet gaat ervan uit dat deze maatregelen voldoende
zijn om de schade-uitgaven onder de BMKB beheersbaar te houden.
Deze maatregelen moeten er in combinatie met de eventuele bijdrage van
het Europese Investeringsfonds (EIF) voor zorgen dat de BMKB qua
nettoverlies op een acceptabel niveau komt. Mocht dit desondanks niet
toereikend zijn, bijvoorbeeld omdat de conjunctuur zich toch negatiever
ontwikkelt dan nu het geval is, bestaat nog de mogelijkheid de inkomsten
onder de regeling te vergroten door het verhogen van de borgstellingsprovisie. Dit leidt echter niet automatisch tot een lager netto verlies,
omdat een hogere provisie, er ook toe kan leiden dat de regeling meer
gebruikt wordt door bedrijven met een hoger risicoprofiel.
49
Wat zijn de effecten van microfinanciering?
Sinds 2009 kunnen (aspirant) ondernemers in Nederland Microfinanciering krijgen. In het algemeen kunnen duurzame effecten na het starten
van een onderneming pas na 3 of 4 jaar worden gemeten (Ecorys,
evaluatie kredietpilots, april 2011). In 2010 is EL&I een meerjarenonderzoek gestart om de effecten van microfinanciering op de ondernemer,
onderneming en zijn/haar gezin in kaart te brengen. Zowel ondernemers
die Microfinanciering hebben ontvangen als ondernemers die zonder
Microfinanciering zijn gestart, worden de komende jaren gevolgd, zodat
we in 2014 uitspraak kunnen doen over het effect van Microfinanciering.
In dit onderzoek worden een aantal verwachtingen getoetst, bijvoorbeeld
dat ondernemers met Microfinanciering (coaching en of krediet) beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

15

voorbereid zijn op het ondernemerschap, en dat de kans van slagen van
hun bedrijf groter is.
Uit de evaluatie kredietpilots van Ecorys blijkt al wel dat Qredits de
doelgroep goed bereikt, de klanttevredenheid hoog is en zij efficiënt
werkt. Vanaf 1 januari 2009 tot 1 september 2011 heeft Qredits 1656
leningen verstrekt.
50
In hoeveel gevallen komt het geld van microfinanciering niet terug?
Tot 1 september 2011 is het aantal defaults 32, het percentage defaults tot
heden is dus 2%. Defaults zijn leningen waarvan Qredits verwacht dat de
kans groot is dat zij dit niet meer terugkrijgen.
51
Kan er gemotiveerd worden aangegeven hoeveel het niet terugbetaalde
totaalbedrag van microfinancieringen behelst?
Tot 1 september 2011 is het totale bedrag aan defaults is € 617 728. Sinds
2011 moet Qredits deze defaults uit eigen inkomsten (o.a. rente en
provisie) financieren. Daarvoor mocht Qredits de defaults van de EL&I
lening afschrijven. Het totaalbedrag aan defaults, dat is afgeschreven in
2009 en 2010 van de EL&I lening is € 370 030.
Qredits zal in een aantal gevallen nog wel enige tijd blijven proberen om
(een deel van) de leningen terug te vorderen. De helft van de defaults zijn
hoogst waarschijnlijk echt oninbaar, omdat er bijv. geen woon- en
verblijfplaats bekend is en de ondernemer dus verdwenen is. De andere
helft van de defaults zijn mogelijk nog wel deels inbaar, omdat het
ondernemers betreft die failliet zijn gegaan of in de Wet Schuldsanering
Natuurlijke personen terecht zijn gekomen. Qredits staat dan op de lijst
met concurrente vorderingen.
52
Waarom wordt bij de voortzetting van de crisismaatregel Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO) de maximale garantie per bedrijf
teruggebracht van 75 miljoen euro naar 25 miljoen euro?
Uit onderzoek, zoals met name het advies van de expertgroep bedrijfsfinanciering, blijkt dat de grootste financieringsknelpunten voorkomen bij
het MKB. Daarom ligt het in de rede om bij de geleidelijke afbouw van de
maatregelen uit het crisispakket,de regeling sterker te richten op het MKB.
Slechts 5% van de verstrekte garanties onder de GO regeling betreft
bedragen boven de € 25 mln. en dus leningen boven de € 50 mln.; het
gemiddelde garantiebedrag onder de GO is ca. € 6 mln.
53
Kunt u aangeven welke indicatoren u inzet om de 10% mindering van
regeldruk te monitoren?
We brengen voor alle maatregelen de gevolgen voor de administratieve
lasten in kaart. Op deze wijze hebben we een beeld van de administratieve
lasten. Eind 2012 zullen de administratieve lasten met minimaal netto 10%
zijn afgenomen ten opzichte van 2010. De huidige maatregelen tellen al op
tot een reductie van bijna 12%. Een volledig overzicht van doelstellingen
en maatregelen om de regeldruk te verminderen is opgenomen in de
voortgangsrapportage Regeldruk, die recent naar de Kamer is verstuurd.
(kamerstukken 29 515-333)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

16

54
Wordt er bijgehouden wat de gevolgen van de gestapelde taakstellingen
op het apparaatbudget betekenen voor de dienstverlening naar derden
van de genoemde onder het ministerie van EL&I vallende directies,
agentschappen en ZBO’s zoals AgentschapNL en de NMa?
Zoals aangegeven in de begroting is de apparaattaakstelling, gezien de
forse omvang, specifiek en gericht ingevuld in lijn met het Regeerakkoord.
Als gevolg van bijvoorbeeld de decentralisatie van het natuurbeleid,
regionaal economisch beleid, vermindering van het aantal subsidieregelingen en het invoeren van zgn. inspectievakanties, vervallen er op
EL&I-terrein taken of worden taken minder intensief uitgevoerd. Voor
zover er sprake is van effecten op de dienstverlening, zijn deze derhalve
een uitvloeisel van het Regeerakkoord. Voorts wordt een groot deel van
de taakstelling ingevuld op grond van efficiencyvoordelen, bijvoorbeeld
uit hoofde van fusies en effecten van het programma Compacte Rijksdienst. De inzet is om de negatieve effecten voor de dienstverlening aan
burgers en bedrijven te beperken.
55
Kan de invoering van digitale radio in de ether ertoe leiden dat bestaande
radiotoestellen niet meer zullen werken en wanneer wordt hierover een
besluit genomen?
De invoering van digitale etherradio zal er voorlopig niet toe leiden dat
bestaande radiotoestellen niet meer werken. Dit komt, omdat naast het
digitale signaal ook nog het analoge signaal wordt uitgezonden
(simulcast). Pas wanneer het analoge signaal wordt afgeschakeld zullen
ook de radiotoestellen die uitsluitend analoge signalen kunnen
ontvangen, niet meer werken. Afschakeling van het analoge signaal is
echter pas aan de orde als er sprake is van een succesvolle transitie naar
digitale etherradio. Hierin heeft in principe de markt een bepalende rol.
Aan het eind van de looptijd van de lopende vergunningen (1 september
2017) zal worden beoordeeld of afschakeling binnen afzienbare tijd kan
plaatsvinden. (Zie verder ook: TK, vergaderjaar 2008–2009, 24 095, nr. 241
en TK, vergaderjaar 2005–2006, 24 095, nr. 195).
56
Wanneer zal digitale radio in de ether ingevoerd kunnen worden?
De landelijke publieke omroep zendt reeds digitale etherradio uit in
Nederland. Met de Tweede Kamer is het beleid voor de digitalisering van
de commerciële en publieke radio-omroep besproken (TK, vergaderjaar
2008–2009, 24 095, nr. 241). Alle vergunninghouders van commerciële
landelijke en regionale analoge radio hebben bij de verlenging van hun
vergunningen per 1 september 2011 als voorwaarde meegekregen te
investeren in digitale etherradio. Zij dienen ervoor zorg te dragen dat
digitale radio via TDAB per 1 september 2015 in ten minste 80% van
Nederland (geografische dekking) te ontvangen is.
57
Wat is de rol en het nut van het Nationaal Contactpunt (NCP) in relatie tot
het genoemde beleidsdoel?
Het NCP heeft tot taak de toepassing van de Richtlijnen te bevorderen,
d.m.v. voorlichting over de Richtlijnen en bemiddeling bij geschillen over
naleving van de Richtlijnen. Het geschillenbeslechtingsysteem is een
wezenlijke ondersteuning van het «soft law»-karakter van de Richtlijnen.
Via de voorlichting maakt het NCP de Richtlijnen bekend bij het bedrijfs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

17

leven en biedt het bedrijven die daar behoefte aan hebben ondersteuning
bij hun streven om maatschappelijk verantwoord te ondernemen.
58
Hoe definieert u het begrip Green Deal?
De Green Deal helpt burgers, bedrijven, mede-overheden en andere
organisaties plannen voor verduurzaming tot uitvoering te brengen. De
Green Deal is gericht op het wegnemen van specifieke (vaak niet
financiële) knelpunten, bijvoorbeeld in wet- en regelgeving, het verzorgen
van een goede en objectieve informatievoorziening of het voorzien in
goede samenwerkingsverbanden. In de praktijk blijken vaak eenvoudige
oplossingen zoals een betere samenwerking tussen de overheid en
bedrijven het realiseren van nieuwe projecten te bevorderen.
Bij de Green Deals gaat het om concrete resultaten: wanneer bijvoorbeeld
bepaalde belemmeringen in regelgeving worden weggenomen, zorgen
partijen ervoor dat projecten ook echt doorgang vinden. Bij de beoordeling van Green Deals heeft het kabinet vier uitgangspunten gehanteerd:
– Het gaat om concrete duurzame initiatieven op het gebied van energie,
water, grondstoffen en mobiliteit;
– Het project is in de kern rendabel;
– Het project kan op kortere termijn (bij voorkeur deze kabinetsperiode)
tot resultaat leiden;
Bij succes leidt het initiatief tot nieuwe economische activiteiten of een
kostenbesparing op korte of langere termijn voor het bedrijfsleven.
In zijn totaliteit stimuleert de Green Deal groene economische groei in
Nederland. De Green Deal leidt tot meer duurzame energie, meer
energiebesparing, efficiënter gebruik van grondstoffen, efficiëntere
duurzame productieprocessen en meer elektrisch vervoer. Dit alles stelt
bedrijven in staat doelmatiger te opereren, nieuwe producten in de markt
te zetten en daardoor hun concurrentiekracht te versterken. Daarmee geeft
de Green Deal tevens een concrete invulling van het kabinetsbeleid voor
duurzaamheid, zoals dat al in diverse beleidsplannen is gestart of nog
wordt voorbereid. Doel van de Green Deal is echter vooral het creëren van
spin-off: succesvolle Green Deals moeten brede navolging krijgen in de
maatschappij.
59
Welke instrumenten zijn er om de kabinetsinzet op groen en groei op het
gebied van de toekomstbestendige energievoorziening te meten en op
welke wijze wordt er gerapporteerd?
Groen en groei is inderdaad een belangrijk thema van het kabinetsbeleid.
Er zijn echter geen aparte doelstellingen over bijvoorbeeld het aantal
groenen banen. Deze worden dan ook niet specifiek gemonitord. Wel
rapporteert het CBS jaarlijks in de statistiek hernieuwbare energie in
Nederland over de voortgang op het gebied van het aandeel duurzame
energie. PBL rapporteert jaarlijks over de CO2-uitstoot.
60
Kunt u de bronnen aangeven waarop uw bewering is gebaseerd dat
liberalisering en toetreding van buitenlandse partijen op de energiemarkt
heeft geleid tot een efficiëntere en meer betrouwbare energievoorziening?
In aanloop naar het Derde Energiepakket heeft de Europese Commissie in
haar sector onderzoek in januari 2007 aangegeven dat een geliberaliseerde markt heeft geleid tot een meer concurrerende markt met
concurrerende prijzen. Met het derde energiepakket wordt daarom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

18

beoogd de voordelen van een Europese interne markt meer volledig te
benutten. Gesteld wordt dat in een concurrerende markt de energievoorziening zo efficiënt mogelijk wordt gemaakt doordat de opwekking van
elektriciteit plaatsvindt op de meest kosteneffectieve plekken in de EU.
Tegelijk dwingen marktkrachten Europese ondernemingen de kostenefficiëntste productiemethodes te gebruiken. Met de liberalisering is ook de
stap gezet naar meer marktintegratie. Een geïntegreerde Europese interne
markt maakt grensoverschrijdende handel en transport van energie
eenvoudiger en de leveringszekerheid groter. Hiernaast neemt de
betrouwbaarheid van de energievoorziening toe doordat de markten nu
meer aan elkaar verbonden zijn waarbij marktpartijen op een meer grote
markt actief zijn en TSO’s nu meer mogelijkheden hebben om door
grensoverschrijdende samenwerking eventuele stroomuitval te voorkomen en elkaar onderling kunnen bijstaan.
61
Welk bedrag in totaal trekt dit kabinet uit voor stimulering van duurzame
energieopwekking?
De kasmiddelen die dit kabinet uittrekt voor de stimulering van duurzame
energieopwekking, dit betreft (nagenoeg) uitsluitend MEP, SDE en SDE+,
zijn vermeld in het regeerakkoord. Daarin is aangegeven dat het totaal
voor MEP, SDE en SDE+ in 2015 en verder maximaal € 1,4 miljard per jaar
bedraagt. Op pagina 81 van de Memorie van Toelichting bij de EL&I
begroting 2012 is de huidige concrete uitwerking in jaarlijkse kasbudgetten voor de onderdelen MEP, SDE en de SDE+ aangegeven. Wat dit
betekent voor het beschikbaar stellen van jaarlijkse budgetten voor het
aangaan van nieuwe verplichtingen onder de SDE+ is afhankelijk van een
aantal ontwikkelingen, zoals die van de energieprijzen en de basisbedragen van de verschillende duurzame energietechnieken. Het open te
stellen budget wordt jaarlijks opnieuw bekeken. In 2011 is voor de SDE+
een budget van € 1,5 miljard beschikbaar gesteld. Voor 2012 zal het open
te stellen budget naar verwachting vergelijkbaar zijn.
62
Kunt u aangeven waar stimulering van duurzame energieopwekking in de
diverse begrotingen is terug te vinden en voor welke doelgroepen die
afzonderlijke financiële stimulansen zijn bedoeld?
Het stimuleren van duurzame energieopwekking is de verantwoordelijkheid van de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
Dat betekent dat de stimulering van duurzame energieopwekking
uitsluitend in de begroting van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie is terug te vinden. De SDE+ is het instrument van dit kabinet om
kosteneffectief meters te maken. De SDE+ richt zich niet op specifieke
doelgroepen; alle kandidaat producenten van duurzame energie kunnen
er een beroep op doen. Er zijn daarbij wel beperkingen voor de toe te
passen technieken: deze dienen expliciet opgenomen te zijn in de
aanwijzingsregeling.
63
Op welke manier wordt groen gas gestimuleerd via de SDE+?
Groen gas is één van de duurzame energievormen die in aanmerking
komen voor de SDE+. Bij de openstelling van de eerste SDE+ in juli bleek
dat groen gas projecten goed kunnen concurreren met andere vormen
van duurzame energie: 2/3 van het aanvraagde subsidiebudget betrof
groen gas projecten. Het overgrote deel heeft een aanvraag ingediend in
de vrije categorie voor een lager basisbedrag dan het eigen basisbedrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

19

64
Kunt u gedetailleerd aangeven hoe de subsidie van de SDE+ verdeeld is?
Ik kan op het moment van schrijven nog niet gedetailleerd aangeven hoe
de subsidie van de SDE+ verdeeld is. Op 1 juli 2011 is de SDE+ regeling
van start gegaan. Vanaf dat moment zijn subsidie-aanvragen ingediend.
Agentschap NL is druk doende met de beoordeling en afhandeling van
binnengekomen subsidie-aanvragen. 6 september jl. heb ik de eerste
subsidiebeschikking uitgereikt aan een groen gas project. Op 1 oktober
waren voor de helft van het beschikbare subsidiebedrag de subsidiebeschikkingen verstuurd. Naar verwachting zal Agentschap binnen enkele
weken het volledige subsidiebudget van € 1,5 miljard kunnen beschikken.
Over de stand van zaken van ontvangen subsidie-aanvragen wordt
tweewekelijks via de website van Agentschap NL gecommuniceerd.
65
Welke nieuwe stappen verwacht u op korte termijn te kunnen nemen op
het gebied van het grondstoffenbeleid?
De grondstoffennotitie is een «kick-off» van een integraal Nederlands
grondstoffenbeleid. Voor bepaalde grondstoffen zijn al veel initiatieven
ontwikkeld en voor anderen is dit beperkter In nauwe samenwerking met
het Nederlandse bedrijfsleven zal waar nodig nog dit najaar er een plan
van aanpak worden opgesteld nog dit najaar. Deze overkoepelende
programmering inclusief een overzicht van ieder actiepunt met tijdspaden
zal aan het einde van het jaar aan de Kamer worden gestuurd. Daarbij
wordt ook bezien welke van de al lopende acties in de grondstoffennotitie
nauwer met elkaar verbonden kunnen worden. Daarnaast wordt er de
komende jaren ruimte gelaten om nieuwe initiatieven in het kader van de
grondstoffennotitie op te pakken. De Groene Zaak zal net als andere
organisaties betrokken worden bij het uitwerken van acties en nieuwe
initiatieven.
66
Hoe ziet de overgangsperiode eruit tussen de invoering van een bij- en
meestookverplichting en het realiseren van een leveranciersverplichting
en hoe wordt deze gefinancierd?
Met de energiesector is afgesproken dat de energiebedrijven in 2015 een
niveau van 10% bij- en meestook van biomassa in kolencentrales
realiseren, ondanks de aflopende MEP-subsidies. Het kabinet gaat
bovendien de komende tijd met de sector bespreken of er aanvullende
afspraken mogelijk zijn om de productie van duurzame energie uit bij- en
meestook verder te laten groeien. De Rijksoverheid bereidt in dezelfde
periode een wetswijziging voor die energieleveranciers een minimum
aandeel duurzame energie oplegt. Daarbij gelden onverkort de criteria die
zijn opgenomen in het Energierapport 2011.
67
Betrekt u in het overleg over een biomassabijstookverplichting de
voorwaarden die de Kamer aan een eventueel verplicht aandeel duurzame
energie voor leveranciers heeft verbonden middels de motie Verburg c.s.
(Kamerstuk 32 500 XIII, nr. 95)?
In het kader van de Green Deal is afgesproken dat de exploitanten van
kolencentrales in Nederland de bij- en meestook van biomassa in
kolencentrales gaan realiseren. Deze afspraak geeft invulling aan de
aangekondigde verplichting voor de bij- en meestook van biomassa, en
voorkomt dat het percentage bij- en meestook zou dalen tot nagenoeg 0%
bij het aflopen van de huidige MEP-subsidies. De komende tijd gaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

20

overheid en sector nog verder bespreken of er tevens afspraken mogelijk
zijn om de productie van duurzame energie uit bij- en meestook verder te
laten groeien.
Waar de motie Verburg (Kamerstuk 32 500 XIII, nr. 95) geen voorwaarden
vermeldt voor een verplicht aandeel duurzame energie, maakt de motie
Verburg (Kamerstuk 29 023, nr. 102) wel melding van de noodzaak om
ongewenste effecten zoals windfall profits, extra bureaucratie en
nalevingskosten etcetera te voorkomen bij de vormgeving van een
dergelijke verplichting. Hoewel deze voorwaarden specifiek zijn opgesteld
voor een leveranciersverplichting, voldoet ook de invulling van de bij- en
meestookverplichting middels de Green Deal uitstekend aan deze
voorwaarden. Windfall profits zijn bijvoorbeeld niet aan de orde, omdat
de sector de bij- en meestook voor eigen rekening, dus zonder nieuwe
subsidie, continueert. Bureaucratie en nalevingskosten blijven evenzo tot
een minimum beperkt, omdat de verplichting is vormgegeven als een
convenant. Verankering in wetgeving en de bijbehorende procedures
kunnen daardoor achterwege blijven.
68
Welke middelen voor toezicht en handhaving worden aan de green deals
gekoppeld?
Om de voortgang aan te jagen en resultaten van de Green Deals te
monitoren, nieuwe Green Deals te initiëren en de brede toepasbaarheid
van de Green Deals te bevorderen, heeft het kabinet besloten om samen
met VNO-NCW, MKB Nederland en stichting Natuur & Milieu een Groene
Groei Board op te richten.
De Board zal bestaan uit zes leden en krijgt een onafhankelijke gezaghebbende voorzitter, aangevuld met vertegenwoordigers van het Rijk,
mede-overheden en het bedrijfsleven. Bij de monitoring van de resultaten
van de Green Deals, wordt gekeken naar zowel economische groei als
duurzaamheid. In zijn algemeenheid wordt daartoe aangesloten bij de
nulmeting die wordt uitgevoerd in het kader van het bedrijfslevenbeleid,
aangevuld met kengetallen ten aanzien van duurzaamheid van het
Centraal Bureau voor de Statistiek. Daarnaast wordt bij de individuele
deals vanzelfsprekend bezien of partijen hun afspraken nakomen.
69
Welke sanctiemiddelen zijn er als stok achter de deur om de partijen en
organisaties in de green deals te houden aan de gewenste natuur-, milieuen klimaatdoelen en acht u hiervoor kaderstellende wetgeving nodig?
De monitoring van de voortgang van de Green Deals wordt gedaan door
de Groene Groei Board. Zij zullen partijen aanspreken op de uitvoering
van de afspraken. Het belangrijkste is echter dat elke Green Deal een
initiatief is van mensen, bedrijven en overheden zelf. Dit zijn vooroplopende partijen die groene groei in praktijk willen brengen. De Green Deals
zijn dus niet afgedwongen met regels en verboden. Ik acht kaderstellende
wetgeving dan ook niet nodig.
70
Hoe verhouden de hiergenoemde energiedoelstellingen voor 2012 zich
ten opzichte van de mondiale en Europese doelstellingen en kunt u deze
in een overzicht tegen elkaar afzetten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

21

Er zijn geen aparte Europese doelstellingen voor de tussenliggende jaren
naar 2020. Zo ook niet voor 2012. Overheidsmaatregelen zijn dus gericht
op het doelbereik op gebied van duurzame energie en CO2-reductie voor
2020.
71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81 en 200
Waarom kiest u ervoor om Gasunie en TenneT open te stellen voor private
aandeelhouders?
Hoeveel geld moet het openstellen van Gasunie en TenneT voor private
aandeelhouders opbrengen?
Welke risico’s zijn verbonden aan het openstellen van Gasunie en TenneT
voor private aandeelhouders voor de consument en voor de transitie naar
duurzame energie?
Neemt u nog steeds in overweging om ten aanzien van TenneT en
Gasunie niet een minderheidsaandeel te privatiseren, maar slechts
certificaten te verkopen, zonder verlies aan zeggenschap door de
overheid?
Is het juist dat voor de verkoop van certificaten geen wetswijziging nodig
is?
Wordt het gebruik van stemrechtloze aandelen overwogen, zoals nu ook
in het BV-recht mogelijk wordt gemaakt?
Wordt in dit kader een markteffectentoets c.q. IAK gedaan?
Is participatie door private partijen aantrekkelijk als het rendement, zoals
hier het geval is, is gemaximeerd?
Hoe voorkomt u dat met de toetreding van marktpartijen tot Tennet en
Gasunie het na te streven rendement op eigen vermogen ver boven de
huidige norm van 6% komt te liggen?
Worden de lasten hierbij doorgerekend aan de klant?
Hoe wordt het criterium van «toekomstvastheid» van de energieinfrastructuur meegenomen in de voorbereidingen voor de privatisering
van een minderheidsaandeel in de energie infrastructuur?
Samen met de minister van Financiën ben ik dit traject aan het vormgeven. Wij zijn van plan om voor het eind van het jaar uw Kamer een brief te
sturen over de aanpak en de uitgangspunten van de minderheidsprivatisering. Bij de aanpak wordt vooralsnog geen enkele optie uitgesloten.
Zoals ik in het debat over het Energierapport (22 juni jl.) heb toegezegd,
wordt hierbij ook gekeken naar de mogelijkheid van certificaten. Voor alle
opties wordt onder andere in kaart gebracht of de publieke belangen
voldoende geborgd zijn en of ze voldoen aan de relevante wet- en
regelgeving. Conform toezegging aan uw Kamer zullen in de toelichting
op het wetsvoorstel de zeven centrale vragen uit het IAK worden beantwoord. Ook zal een Markteffectentoets worden uitgevoerd.
79
Kunt u de bedragen die worden uitgetrokken voor kernenergie nader
specificeren en daarbij aangeven welk deel daarvan voor vergunningverlening is?
Zie de antwoorden op vragen 202, 203 en 204.
82
Kunt u aangeven hoe de duurzame herkomst van biomassa wordt
gewaarborgd?
Voor vloeibare biomassa en biobrandstoffen die worden ingezet ten
behoeve van energiedoeleinden gelden wettelijke duurzaamheidscriteria
op basis van de Richtlijn hernieuwbare energie. Deze duurzaamheidscriteria waarborgen de duurzame herkomst van de biomassa. Bedrijven die
biobrandstoffen op de Nederlandse markt brengen borgen met behulp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

22

van duurzaamheidsystemen de duurzaamheid en rapporteren hierover,
aan de Nederlandse Emissie autoriteit. Voor vaste en gasvormige
biomassa gelden momenteel geen duurzaamheidscriteria. Nederland is
voorstander van de introductie hiervan op Europees niveau. Er is echter
ook een aantal landen tegen, zoals bijvoorbeeld Zweden. Eind van dit jaar
laat de Europese Commissie weten of ze hiertoe voorstellen zal
ontwikkelen.
83
Kunt u aangeven welk areaal aan landbouwgrond en bos en natuur
gemoeid is met de productie van de door Nederland geïmporteerde
biomassa?
De geïmporteerde biomassa ten behoeve van energiedoeleinden bestaat
uit vaste en vloeibare biomassa. De vaste biomassa wordt met name
gebruikt voor de bij- en meestook in kolencentrales en bestaat voor het
grootste deel houtpellets. Houtpellets zijn over het algemeen samengeperst afvalhout en de productie hiervan leidt niet tot het gebruik van extra
land. Nederland is voorstander van het introduceren van Europees
geharmoniseerde duurzaamheidscriteria voor vaste en gasvormige
biomassa om eventuele toekomstige risico’s te ondervangen.
Vloeibare biobrandstoffen worden deels als product geïmporteerd en
deels worden grondstoffen geïmporteerd waarvan in Nederland biobrandstoffen gemaakt worden. Het is niet mogelijk om aan te geven welk areaal
aan landbouwgrond hiermee gemoeid is, omdat in de beschikbare
statistieken geen onderscheid wordt gemaakt tussen directe import uit het
land van herkomst en import na doorvoer uit een ander land. Er gelden
voor vloeibare biomassa wettelijke duurzaamheidscriteria die waarborgen
dat gebieden met een grote biodiversiteit en gebieden met grote
koolstofvoorraden zoals onder andere oerbos, natuurbeschermingsgebieden en veengebieden worden beschermd. Daarnaast zijn er biobrandstoffen die niet leiden tot landgebruiksveranderingen omdat ze gebruik
maken van afval, reststoffen en residuen.
84
Hoe definieert u «adequaat» met betrekking tot energie-infrastructuur?
Zoals ik in het Energierapport heb aangegeven gaat het mij om voldoende
netwerkcapacititeit van blijvend goede kwaliteit.
85
Kunt u een overzicht geven van de kosten van het vergunningstraject voor
nieuwe kerncentrales en kunt u aangeven waar de 42,5 miljoen euro
precies aan wordt uitgegeven?
Het bedrag van 42,5 miljoen euro betreft de som van de reguliere
uitgaven voor straling en nucleaire veiligheid, de extra inzet in menskracht
en extra programmamiddelen die nodig zijn om de plannen van dit en het
vorige kabinet te kunnen realiseren. Hierbij gaat het om de kosten van de
inzet van de overheid om de EPZ-investeringen ten behoeve van de
verlenging van de levensduur van de huidige kerncentrale in Borssele te
volgen en te toetsen overeenkomstig wet- en regelgeving. Om dezelfde
reden dient de overheid de veiligheid van de nieuwe kerncentrale in
Borssele en mogelijk de onderzoekreactor in Petten en de opwaardering
van de RID-Delft te beoordelen. Omdat er nog geen vergunningsaanvraag
is ingediend, de resultaten van de stresstest voor bestaande centrales nog
niet bekend zijn, de Europese evaluatie van de stresstest nog niet is
gepubliceerd en ook de veiligheidseisen voor een kerncentrale nog niet in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

23

detail zijn uitgewerkt, is de € 42,5 miljoen vooralsnog de beste inschatting
van deze kosten.
86
Op welke termijn denkt u het Bijdrage Besluit Kernenergiewet 1981 aan te
passen?
Verwacht wordt dat de herziening van het Bijdragenbesluit Kernenergiewet 1981 op 1 januari 2013 in werking zal treden.
87
Kunnen de kosten ook verhaald worden als een private partij het hele
voortraject doorloopt, maar uiteindelijk geen definitieve vergunningsaanvraag indient?
Nee. Het verhalen van kosten als hier aan de orde vereist een wettelijke
grondslag. Artikel 74 van de Kernenergiewet geeft een wettelijke
grondslag door te bepalen dat bij de toepassing van de wet betrokken
personen een bijdrage in de aan de uitvoering van de Kernenergiewet
verbonden kosten verschuldigd zijn. Ambtelijke werkzaamheden in het
kader van een informeel voortraject die niet aan behandeling van een
aanvraag kunnen worden toegerekend strekken niet tot uitvoering van
bepalingen van de Kernenergiewet en kunnen derhalve onder de huidige
wetgeving niet in rekening gebracht worden. Desalniettemin zal onderzocht worden of en hoe kosten kunnen worden verhaald.
88
Kunt u aangeven hoe het Aanvullend fiscaal innovatiepakket (RDA+/
WBSO/KWR) wordt toegewezen en kunt u een uitsplitsing geven van de
verschillende onderdelen?
Het kabinet komt in 2013 met een aanvullend fiscaal innovatiepakket van
€ 100 miljoen. Ongeveer de helft daarvan wordt ingezet voor een fiscale
aftrek om de bijdrage van bedrijven aan de publiek – private samenwerkingsverbanden te stimuleren via een RDA+. Het resterende budget kan
deels worden ingezet voor bevordering van de mobiliteit van kenniswerkers (KWR) en deels voor een mogelijke ophoging van het budget van
de WBSO. Momenteel wordt de WBSO geëvalueerd en worden de RDA+,
de KWR nader vormgegeven. In de loop van 2012 zullen op basis van de
uitkomsten de beschikbare middelen worden toegewezen en met uw
Kamer worden gedeeld.
89
Hoe zit het met de additionaliteit en hoe wordt «dead weight loss»
voorkomen?
Bedrijven investeren uit zichzelf minder in R&D dan maatschappelijk
gezien optimaal is. Zij wegen namelijk de kennis-spillovers, waar andere
bedrijven van kunnen meeprofiteren, niet mee in hun beslissing. Het
maatschappelijke rendement van extra R&D-uitgaven ligt 50 tot 100%
boven het private rendement. Dit is de reden waarom de overheid
bedrijven stimuleert te investeren in R&D. Het kabinet doet dit op een zo
efficiënt mogelijke manier door middel van de RDA die gericht is op het
vergroten van het R&D-volume en een generiek karakter heeft.
Generieke maatregelen hebben altijd een bepaalde mate van dead wieght
loss; hier staan echter vele voordelen tegenover. Het CPB acht het nu
voorgestelde instrument effectiever dan het specifieke innovatiebeleid uit
het verleden. Het CPB geeft in haar reactie op de RDA namelijk aan dat
een verschuiving van specifieke innovatie-instrumenten naar een meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

24

generiek instrument als de RDA kansrijk is. Dit omdat de efficiëntie van
een euro generiek beleid groter is door lagere uitvoeringskosten van de
overheid en lagere aanvraagkosten voor subsidies door bedrijven. Ook
geeft het CPB aan dat er in de toekomst enige efficiencywinst mogelijk is.
Zo hoeven bedrijven maar 1 keer een S&O-verklaring aan te vragen om te
kunnen profiteren van de WBSO, de Innovatiebox en de nieuwe RDA.
Mede gelet op voorgaande heeft het kabinet reeds aangekondigd de RDA
uiterlijk voor het einde van 2016 te evalueren, waarbij de doeltreffendheid
en doelmatigheid van de maatregel zal worden bezien.
90
Kunt u aangeven hoeveel budget van het budget dat gereserveerd is voor
toegepast onderzoek in tabel naar TNO zal gaan de komende jaren?
In de reeks van de tabel op pag. 24 van de Memorie van Toelichting zit
voor TNO een bedrag van ca. € 133 mln. in 2012 (voor topsectoren). Dat
bedrag neemt in de tijd af tot ca. € 115 mln. in 2015.
91
Kunt u aangeven hoe de beleidsinitiatieven ten aanzien van het betrekken
van het bedrijfsleven bij ontwikkelingssamenwerking door het ministerie
van EL&I worden vormgegeven?
Het beleid voor ontwikkelingssamenwerking richt zich op economische
groei en zelfredzaamheid van ontwikkelingslanden. Ontwikkelingsdoelstellingen worden daarbij meer en meer geplaatst in een breder mondiaal
kader, waar nieuwe uitdagingen en nieuwe spelers zich aandienen. Het
kabinet kiest in dat kader voor een focus op landen en speerpunten waar
Nederland met zijn kennis en kunde verschil kan maken. Het Nederlands
bedrijfsleven uit een aantal topsectoren heeft aangegeven een rol te
kunnen en willen spelen bij het oplossen van problemen in ontwikkelingslanden.
Het kabinet vraagt de topteams om met voorstelen op het terrein van
ontwikkelingssamenwerking te komen.
92
Wat zijn de doelstellingen ten aanzien van het betrekken van het bedrijfsleven bij ontwikkelingssamenwerking en wanneer zijn deze initiatieven
succesvol uitgevoerd?
EL&I heeft als algemene doelstellingen binnen het internationale domein
de verbetering van het klimaat voor internationale handel en investeringen, het versterken van de internationale positie van het Nederlandse
bedrijfsleven en (in het kader van duurzame economische ontwikkeling)
bijdragen aan oplossingen voor mondiale maatschappelijke uitdagingen,
zoals voedselzekerheid, water voor voedsel- en ecosystemen, duurzame
energie, schaarser wordende grondstoffen en klimaatverandering.
De bundeling van de krachten van ministeries (EL&I en BZ) is het
uitgangspunt, waarbij wederzijdse kennis en netwerken worden ingezet.
Bedrijven en kennisinstellingen bieden mogelijkheden voor ontwikkelingssamenwerking en ontwikkelingssamenwerking biedt mogelijkheden voor
het bedrijfsleven en kennisinstellingen. Kennis en kunde binnen de
topsectoren kan worden ingezet in ontwikkelingslanden als daarom
gevraagd wordt. Initiatieven uit het bedrijfsleven kunnen lopen via
publiekprivate partnerschappen (ppp’s), maar ook door het bevorderen
van handel en investeringen die leiden tot vermindering van armoede.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

25

Ontwikkelingssamenwerking is uiteindelijk pas succesvol als het leidt tot
verbetering van de levensomstandigheden in ontwikkelingslanden.
93
Welke programma’s zullen zich daarbij worden ingericht voor
ontwikkelingslanden?
De EL&I programma’s 2g@there (gericht op het ondersteunen van
groepen bedrijven in opkomende markten) en het Fonds Opkomende
Markten (financiering voor bedrijven in de vorm van een lening, garantie,
achtergestelde lening of participatie) krijgen een variant gericht op
ontwikkelingsdoelstellingen. EL&I is daarnaast betrokken bij de
programma’s ORIO en PSI van BZ. Binnen de Transitiefaciliteit worden
door EL&I en BZ gezamenlijk fondsen (ODA en non-ODA) ingezet om de
overgangsfase naar een bilaterale economische relatie met partnerlanden
te ondersteunen. Economische diplomatie zal worden ingezet ten behoeve
van marktordening (bijv. in WTO kader), markttoegang (via bijvoorbeeld
economische missies en door inzet van de posten) en het oplossen van
problemen die bedrijven ervaren bij internationaal ondernemen (trouble
shooting, via onder meer het Meldpunt Handelsbelemmeringen en door
inzet van de posten).
94
Op welke wijze werken de ministeries van EL&I en Buitenlandse Zaken
samen bij het operationaliseren van de doelstelling van het betrekken van
bedrijfsleven bij ontwikkelingssamenwerking en welk ministerie heeft
daarbij het voortouw bij het opzetten van programma’s die het Nederlandse bedrijfsleven moeten verbinden met Afrika?
Het kabinet wenst interdepartementale samenwerking ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking te bevorderen. Het ministerie van EL&I
versterkt de concurrentiekracht van Nederland, bevordert een open
wereldeconomie en duurzame globalisering. EL&I zet in op een economisch toonaangevend Nederland met topsectoren van wereldformaat die
ook in ontwikkelingslanden actief zijn. EL&I en Buitenlandse Zaken werken
dan ook nauw samen bij het betrekken van het bedrijfsleven uit de
topsectoren bij ontwikkelingssamenwerking. EL&I zet daartoe eigen
capaciteit, netwerken en middelen in, ook via de ambassades (bijvoorbeeld economische diplomatie), middels publiekprivate partnerschappen
en kennisuitwisseling.
Specifiek op de thema’s water en voedselzekerheid wordt gezamenlijk
invulling gegeven aan de bilaterale en multilaterale activiteiten. EL&I
beoordeelt de meerjarige plannen van de ambassades mee en geeft mede
invulling aan de multilaterale inzet. In het kader van het topsectorenbeleid
kunnen initiatieven die de economie en maatschappij in ontwikkelingslanden versterken worden ondersteund door programma’s voor ontwikkelingssamenwerking. Zo is € 55 miljoen geraamd voor publiek–private
partnerschappen (€ 25 miljoen voor voedselzekerheid/private sector
ontwikkeling en € 30 miljoen voor water). Waar het de besteding van
fondsen uit ODA middelen betreft ligt het voortouw en de eindverantwoordelijkheid bij Buitenlandse Zaken. Hierbij staan ontwikkelingsdoelstellingen voorop.
Het betrekken van bedrijfsleven bij fondsen van internationale financiële
instellingen verloopt via een door EL&I en BZ gezamenlijk opgezet
platform. Binnen de Transitiefaciliteit wordt door EL&I en BZ gezamenlijk
fondsen (ODA en non-ODA) ingezet om de overgangsfase naar een
bilaterale economische relatie met partnerlanden te ondersteunen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

26

95 en 96
Welk deel van de 1359 miljard euro voor het bedrijfslevenbeleid in 2012 is
nieuw geld en welk deel is oud geld?
Welk deel van de 2079 miljard euro voor het bedrijfslevenbeleid in 2015 is
nieuw geld en welk deel is oud geld?
De middelen in de tabel in de Bedrijfslevenbrief zijn middelen die
beschikbaar zijn voor de topsectoren. Dit betreft zowel nieuwe als reeds
belegde middelen. Het overzicht geeft daarmee een integraal beeld ivan
de rijksmiddelen voor de topsectoren.
Bij begroting 2012 heeft het kabinet extra middelen beschikbaar gesteld.
Voorbeelden hiervan zijn het aanvullend fiscaal innovatiepakket (RDA+,
WBSO, KWR) en (deels) het Innovatiefonds. Om het Innovatiefonds MKB+
een vliegende start te geven in deze kabinetsperiode is € 135 mln. naar
voren gehaald. Hierdoor kan o.a. het budget voor het Innovatiekrediet in
2012 worden verdubbeld.
97
Welk deel van de middelen in deze tabel is reeds belegd met uitgaven
voor lopende programma’s?
De mate waarin de middelen in de tabel reeds belegd zijn voor lopende
programma’s respectievelijk er ruimte is voor nieuwe programma’s,
verschilt per reeks:
• Reeksen als 2. RDA, 3. Aanvullend fiscaal innovatiepakketten en 5.
NWO/KNAW aandeel topsectoren zijn reeksen die niet belegd zijn met
lopende programma’s.
• Voor reeks 6. Toegepast onderzoek (TNO, GTI’s, DLO) ligt dit genuanceerder in die zin dat er (in 2012) wel sprake is van lopende programma’s, maar deze zullen zo snel mogelijk ingebouwd (en eventueel
omgebouwd) worden in de nieuwe topsectoren.
• Voor reeksen zoals 13. VWS: Life Sciences & Health/zorg, 15 EL&I:
Voeding en Tuinbouw, I&M (reeksen 16 en 17) en 19. Defensie geldt dat
deze voor een deel uit lopende programma’s bestaan.
• Voor reeks 7. Bevorderen Innovatiekracht topsectoren geldt bijvoorbeeld dat deze sterk wordt bepaald door de afnemende middelen voor
de TTI’s. Zeker voor de FES-gefinancierde TTI’s gaat het om uitgaven
voor lopende programma’s. Deze regel bevat echter ook de bijdrage
aan STW; hierbij is niet louter sprake van lopende programma’s.
In het algemeen geldt dat het aandeel belegde middelen in de loop der
jaren zal dalen.
98
Waarom verschillen de budgetten van EL&I aan Energie-innovatie zo veel
van jaar op jaar?
De genoemde bedragen betreffen kasuitgaven. Door vertragingen of
verschuivingen in het kasritme kunnen fluctuaties ontstaan.
99
Hoe verklaart u de daling van beschikbare middelen in de periode
2012–2015 voor «bevorderen innovatiekracht topsectoren» in de tabel?
De beschikbare middelen voor topsectoren «bevorderen innovatiekracht
topsectoren» dalen van ruim 150 mln. euro in 2012 tot 90 mln. euro in
2015. De daling van de beschikbare middelen hangt voornamelijk samen
met aflopende voormalige FES-gelden voor TTI’s en PPS consortia en
aflopende Innovatieprogramma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

27

100
Hoe tellen de bedragen voor het Innovatiefonds MKB+ op tot 500 miljoen
euro in 2015?
De beschikbare middelen voor topsectoren «bevorderen innovatiekracht
topsectoren» dalen van ruim 150 mln. euro in 2012 tot 90 mln. euro in
2015. De daling van de beschikbare middelen hangt voornamelijk samen
met aflopende voormalige FES-gelden voor TTI’s en PPS consortia en
aflopende Innovatieprogramma’s.
101
Kunt u aangeven op welke wijze en vanuit welke middelen financiering
voor Wetsus, het technologisch topinstituut (TTI) water in Leeuwarden,
mogelijk is, met per regeling het beleidsbudget en de potentiële budgetruimte waar Wetsus aanspraak op zou kunnen maken, per jaar tot en met
2015?
In februari jongstleden is bij een bezoek aan het TTI aangegeven dat de
minister zich zal inspannen om een deel van de middelen uit het compensatiepakket Zuiderzeelijn voor het Ruimtelijk Economisch Pakket die op de
begroting staan (het «Rijks REP») voor continuering van het TTI-Wetsus in
te zetten. In juli is er vanuit het ministerie hierover met de drie noordelijke
provincies gesproken. Door deze provincies wordt de inzet gesteund.
Vanuit het ministerie en provincies is er dan ook in principe bereidheid om
middelen uit het Rijks REP voor het TTI in te zetten. Dit is in de kabinetsreactie ook aangegeven.
De uiteindelijke omvang van de in te zetten middelen zal aan moeten
sluiten bij de innovatiecontracten. Het kabinet wil af van PPS-programma’s met onzekere financieringsbasis en wil initiatieven meer bundelen.
Vraagsturing staat daarbij centraal. Daarom wil het kabinet dat partijen uit
de gouden driehoek zich inhoudelijk en financieel committeren voor een
gezamenlijke innovatie-agenda voor de hele keten van fundamenteel
onderzoek tot valorisatie. Daarbij gaat het om álle relevante partijen.
Naast het ministerie dus óók de private partijen, vakdepartementen,
regionale overheden, NWO, TNO en de kennisinstellingen.
102
Waarom staat er – 5,0 miljoen euro voor voeding innovatiefonds ten
behoeve van innovatiekredieten in 2016; wordt er dan geld uit het fonds
getrokken in plaats van geïnvesteerd?
Zie antwoord vraag 105.
103
Vanwaar de grote verschillen bij energie-innovatie en energiebesparing en
hoe moet een negatief bedrag hier begrepen worden?
De mutatie betreft het doorschuiven van middelen om in 2012 en verder
invulling te kunnen geven aan het topsectorenbeleid. In 2011 is daarom
geen subsidieregeling opengesteld, waardoor de uitgavenbudgetten in
latere jaren tot betaling zullen komen. De negatieve bedragen die voor
energie-innovatie en energiebesparing vermeld staan onder het financieel
kader betreffen verminderingen in de voorziene uitgaven ten opzichte van
de standen van de Voorjaarsnota, de positieve bedragen betekenen een
toename.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

28

104
Bestaat er dekking voor het traject dat elektrisch vervoer vanuit de
proeftuinen en focusgebieden op een landelijk niveau gerealiseerd kan
worden?
In het Plan van Aanpak Elektrisch Rijden in de Versnelling, dat onderdeel
is van de Green Deal, is een financiële paragraaf opgenomen. De
financiële middelen voor de uitvoering van dit plan bestaan uit een aantal
componenten:
– fiscale voordelen (zoals opgenomen in de Autobrief en de Mia/VAMIL);
– € 9 miljoen resteert uit de € 65 miljoen aan middelen die in 2009 zijn
vrijgemaakt voor Elektrisch Rijden. Dit bedrag was nog niet verplicht
en is dus beschikbaar;
– middelen die beschikbaar komen door geslaagde aansluiting bij
topgebieden, proeftuinen smart grids en andere beleidsterreinen;
middelen die beschikbaar komen uit (Europese) subsidieregelingen.
Naar hun aard zijn deze componenten gedekt. De bedragen uit de
Rijksbegroting zijn aanvullend op de investeringen die vanuit het
bedrijfsleven, kennisinstellingen en decentrale overheden worden ingezet
voor de uitrol van Elektrisch Rijden.
105
Hoe wordt de – 5 miljoen euro in 2016 voor «voeding innovatiefonds t.b.v.
innovatiekredieten» verhaald?
De € – 5,0 mln. maakt onderdeel uit van een kasschuif. In totaal wordt
€ 135 mln. naar voren gehaald in de jaren 2012–2015 om het Innovatiefonds MKB+ een vliegende start te geven binnen deze kabinetsperiode.
Deze € 135 mln. wordt gevonden in de jaren 2016 tot 2023, waarbij in
2016 € 5 mln. wordt afgeboekt. Er wordt per saldo geen geld onttrokken
uit het Innovatiefonds.
106
Is punt 29 «invulling apparaat taakstelling EL&I» een bedrag dat nog
toegewezen moet worden aan andere artikelen om de bezuiniging
daadwerkelijk uit te voeren of is dit al gebeurd? Met andere woorden, kan
er een aanvullende bezuiniging verwacht worden om de extra kosten voor
de apparaat taakstelling in te vullen?
De apparaattaakstelling is specifiek ingevuld en verdeeld over de DG’s,
stafdirecties, diensten, ZBO/RWT’s en overige organisaties die voor EL&I
werkzaam zijn. Een nadere toelichting is opgenomen in artikel 40 van de
EL&I begroting. Er is geen sprake van aanvullende bezuinigingen.
107
Binnen welke artikelen wordt dekking gevonden voor de verwachte
schadedeclaraties voor de BMKB en kunt u hiervan een specificatie
geven?
Voor de schadedeclaraties op borgstellingen verstrekt in voorgaande jaren
is jaarlijks een kasbudget beschikbaar. Aangezien de ontwikkeling van de
schadedeclaraties sterk afhankelijk is van de conjunctuur kent dit
kasbudget een zeer wisselende over- danwel onderuitputting. Beide
situaties worden in eerste instantie gecompenseerd binnen hetzelfde
begrotingsartikel. Daarna is compensatie binnen de overige artikelen van
de EL&I begroting mogelijk. De dekking voor de hogere schadedeclaraties
van € 29 mln. wordt met name gevonden binnen hetzelfde begrotingsartikel 13 (Een excellent ondernemingsklimaat) en artikel 14 (Een doelmatige
en duurzame energievoorziening).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

29

108
Waarop is het bedrag van 29 miljoen euro gebaseerd?
De verhoging van de raming voor schade-uitgaven in 2011 met € 29 mln.
is gebaseerd op de ontwikkeling van de schade in 2011 en een verwachting van de banken die de BMKB uitvoeren van het aantal declaraties dat
ingediend zal worden.
109
Is een verhoging van de borgstellingsprovisie noodzakelijk om de regeling
kostendekkend te maken?
Zie het antwoord op vraag 48.
110
Hoe verhouden zich de met het project BBE verbonden uitgaven van 2,1
miljoen € zich tot de omzet in de betrokken sectoren?
De 2,1 miljoen euro is toegekend in de voorjaarsnota ten behoeve van
lopende activiteiten in het kader van duurzaamheid waaronder de
maatschappelijke dialoog, kennisvalorisatie en communicatie, de
Wetenschappelijk Technologische Commissie voor de Biobased Economy,
inventarisatie van belemmerende wet- en regelgeving en internationale
samenwerking. De omzet in de topsectoren (chemie, agro-food, energie,
tuinbouw, logistiek en life science) is een veelvoud van dit bedrag. Het
programma BBE stimuleert en faciliteert de biobased economie in al deze
sectoren onder meer in ondersteuning bij onderzoek en innovatie, maar
ook via andere bronnen zoals FES.
111
Wat is de relatieve toename van R&D die mogelijk gemaakt wordt
hiermee?
Het Businessplan Biobased economy «een punt op de horizon» geeft een
overzicht van de omvang van onderzoek- en innovatie programma’s in de
biobased economy (http://www.top-sectoren.nl/chemie). Het gaat hier om
programma’s gericht op R&D, innovatie en demonstratie die bedrijven,
kennisinstellingen en overheid gezamenlijk financieren en gericht zijn op
R&D en kennisvalorisatie. De omvang van de hieruit voortvloeiende en
samenhangende private RD is niet bekend. Bij de uitwerking van het
topsectorenbeleid zal in samenwerking met het bedrijfsleven de inzet voor
onderzoek en innovatie worden versterkt, waarbij onder andere aandacht
besteed zal worden aan monitoring.
112
Klopt het dat met het doorschuiven van middelen samenhangend met
energie-innovatie en energiebesparing reeds formeel aangekondigde
regelingen teruggedraaid zijn?
Nee. Wel is een aantal regelingen, waarvan jaarlijks opnieuw besloten
wordt of deze opengesteld worden, dit jaar niet opengesteld in verband
met de veranderde prioriteitsstelling en de topsectoren-aanpak.
113
Kunt u aangeven wat het verwachte CO2-effect is van de geplande
subsidies voor CCS-demonstratieprojecten?
Voor de demonstratieprojecten die de hele CCS-keten omvatten, dus
zowel CO2-afvang, -transport als -opslag is het verwachte CO2-effect als
volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

30

–
–

het ROAD-project: 5,5 Mton CO2 over een periode van 5 jaar.
het Green Hydrogenproject (voor dit project is een subsidieaanvraag
ingediend voor de Europese NER300-regeling): 5 Mton CO2 over een
periode van 10 jaar.

114
Wat zou het verwachte CO2-effect zijn als we het voor CCS gereserveerde
subsidiegeld naar de SDE+-middelen door zouden schuiven?
Voor de jaren 2012 e.v. staat voor CCS een bedrag van in totaal circa € 216
miljoen op de EL&I begroting. Van dit bedrag is een belangrijk deel
inmiddels al juridisch verplicht. Daarnaast zijn er op dit moment initiatieven in ontwikkeling en in behandeling die beslag leggen op een
belangrijk deel van het resterende budget. Dit alles maakt het doorschuiven van substantiële bedragen van CCS naar SDE+ moeilijk tot onmogelijk. De effectiviteit van verschillende opties voor CO2-reductie is daarnaast
onderwerp van de motie Verburg (TK 2010–2011, 32 343, nr. 20). Daarin
wordt de regering verzocht «de effectiviteit en rentabiliteit alsmede de
mate van overheidsstimulering van verschillende mogelijkheden tot
CO2-reductie te onderzoeken». In reactie op deze motie zal de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu dit najaar de uitkomsten van een
onderzoek waarin de effectiviteit van de verschillende CO2-reductie
maatregelen in kaart worden gebracht aan de Kamer toezenden.
115
Klopt het dat er geen geld gereserveerd is voor CCS-projecten in
Noord-Nederland?
Ja, dat klopt. Er is geen geld op de begroting gereserveerd voor
CCS-projecten in Noord-Nederland of nieuwe CCS-projecten.
116 en 117
Hoe gaat u ervoor zorgen dat de CO2 van de nieuwe RWE/Essent
kolencentrale in de Eemshaven, afgevangen en opgeslagen wordt?
Bent u voornemens een verplichting in te voeren voor de toepassing van
CCS bij nieuwe kolencentrales?
De verantwoordelijkheid voor het toepassen van een CO2-mitigerende
maatregel zoals CO2-afvang en -opslag onder zee ligt primair bij de
bedrijven zelf. Het kabinet heeft geen voornemen om een CCS-verplichting in te voeren. Afhankelijk van de concrete voornemens van RWE/
Essent op dit punt zal alsdan bezien worden in hoeverre het kabinet hierbij
een ondersteunende rol kan spelen. In het algemeen stimuleert het
kabinet de ontwikkeling van CCS om ervoor te zorgen dat CCS – indien
nodig – tijdig industriebreed kan worden ingezet door de sectoren die
grote hoeveelheden CO2-uitstoten. Het kabinet zet in op het verkrijgen van
Europese financiering voor demonstratieprojecten.
118
Is het groen onderwijs betrokken in de plannen van dit kabinet om
schooluitval tegen te gaan en waarom is deze keuze gemaakt?
Ja, het kabinet beschouwt het tegengaan van schooluitval als een
prioriteit. Vanuit het onderwijsstelsel bezien is sprake van algemeen
onderwijsbeleid op dit dossier waarvoor de minister van EL&I gezamenlijk
met de minister en staatssecretaris van OCW kabinetsverantwoordelijkheid draagt. Met deze gezamenlijke aanpak gelden voor het gehele
onderwijs dezelfde generieke maatregelen en doelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

31

119
Waarom zijn er extra gelden beschikbaar voor schoolmaatschappelijke
stages in het groen onderwijs?
Het gaat hierbij om schoolmaatschappelijk werk voor het mbo en dus niet
over schoolmaatschappelijke stages. De middelen komen voort uit de
motie Hamer, Slob en Van Geel (Kamerstuk 31 700, nr. 15) gericht op het
tegengaan van voortijdig schoolverlaten door het schoolmaatschappelijk
werk uit te breiden. De geoormerkte middelen stonden voorheen op de
OCW begroting en zijn ook voor het groen onderwijs bedoeld. De
middelen worden beschikbaar gesteld via een subsidieregeling. Bij
begroting 2012 is het aandeel van deze middelen voor het groen
onderwijs overgeheveld naar de begroting van EL&I. In concreto gaat het
dus niet om extra gelden, maar om bestaande kabinetsgelden welke nu
via de begroting van EL&I worden begroot en verantwoord.
120
Wat is de relatieve omvang van de taakstelling op de uitgaven verbonden
met het EL&I-apparaat wanneer deze vertaald wordt naar een bedrag per
werknemer (euro/fte)?
Bij het opleggen van de taakstelling aan dienstonderdelen van EL&I is
gerekend met een bedrag per fte van € 90 000, opgebouwd uit € 70 000
personele uitgaven en € 20 000 materiële uitgave.
121
Hoeveel onder het ministerie van EL&I en gerelateerde ZBO’s vallende
medewerkers worden gedwongen ontslagen in 2012?
Het ministerie van EL&I streeft ernaar om medewerkers, van wie als
gevolg van de taakstelling de functie komt te vervallen, te begeleiden van
werk naar werk. Voor de komende jaren zijn hiertoe middelen gereserveerd voor sociaal flankerend beleid. In het jaar 2012 dient 18% van de in
2015 te realiseren apparaatstaakstelling gerealiseerd te worden. Op dit
moment valt nog geen uitsluitsel te geven of er in 2012 al dan niet sprake
zal zijn van gedwongen ontslagen.
122
Zijn de verliezen op garantstellingen in 2010, 2011 en 2012 significant
groter dan in voorgaande jaren?
Ja. De verliezen bedragen in 2010 € 65 mln. In 2009 en 2008 was dit
respectievelijk € 56 mln en € 30 mln. De toename is te verklaren door de
financiële crisis, waardoor meer bedrijven in problemen zijn gekomen en
kredieten niet kunnen aflossen. In 2011 is nu € 56 mln geraamd, bij
Tweede Suppletoire Begroting zal dit bedrag geactualiseerd worden naar
meest recente inzichten. De schaderaming voor 2012 wordt in het voorjaar
geactualiseerd, uitgaande van de conjuncturele ontwikkeling. In de
Bedrijfslevenbrief is een pakket aan maatregelen aangekondigd om de
BMKB op termijn kostendekkend te maken.
123
Kunt u specificeren waar de verschillen in uitgaven van apparaats- en
uitvoeringskosten van Syntens van 33 miljoen euro en de besparing van
29,6 miljoen euro als subsidietaakstelling vandaan komen?
Aan Syntens wordt in 2011 € 33 mln. subsidie verstrekt. Deze subsidie
wordt verstrekt voor het uitvoeren van het activiteitenplan van Syntens.
Voor 2012 en 2013 wordt op deze subsidie een efficiëntiekorting van 5%
geheven. In 2014 wordt geen subsidie meer gegeven. Verschillen tussen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

32

de 33 mln en de 29,6 mln worden veroorzaakt door het kasritme waarin
deze middelen stonden gereserveerd op de EL&I-begroting.
124
Wat is het effect van het korten op «Cofinanciering EZ in EFRO-programma’s» en betekent dit dat er minder geld uit Europa opgehaald kan
worden?
De korting op cofinanciering staat in relatie tot het kabinetsstandpunt
cohesiebeleid voor de periode 2014 en verder. Het kabinet is van mening
dat idealiter de middelen terecht moeten komen in de minst ontwikkelde
regio’s van de minst ontwikkelde lidstaten. In die situatie is geen sprake
van structuurfondsprogramma’s binnen Nederland waar cofinanciering
voor ingezet dient te worden. Indien Nederland wel EFRO middelen zal
ontvangen zal er net als in de huidige programmaperiode nationale
cofinanciering moeten plaatsvinden. Dan moet in overleg met de
decentrale overheden bezien worden hoe de nationale cofinanciering
wordt vorm gegeven.
125
Kan er ook een tabel aangeleverd worden waarin de bedragen staan die
overblijven op de verschillende posten?
De tabel op pagina 34 van de EL&I begroting geeft weer op welke posten
is omgebogen in het kader van de € 550 mln subsidietaakstelling. De
bedragen die overblijven zijn opgenomen in de tabellen «budgettaire
gevolgen van beleid», zoals die zijn opgenomen bij de algemene
doelstelling van de beleidsartikelen en in de tabellen «financieel overzicht
instrumentarium» bij de operationele doelstellingen.
126
Kunt u aangeven hoeveel procent van de Nederlandse huishoudens
momenteel toegang heeft tot internet sneller dan 30 mbps, hoeveel
procent is dat en in welke gebieden is het percentage huishoudens dat
geen toegang heeft tot deze snelheid het hoogst?
De schatting is dat van de Nederlandse huishoudens momenteel circa
98% toegang kan krijgen tot internet met een snelheid van minimaal 30
Mbps. De momenteel ongeveer 2% van de huishoudens die dat nog niet
heeft, bevindt zich veelal in dunbevolkte gebieden waar uitrol van een
vaste breedband infrastructuur vooralsnog onrendabel is. Daar is echter
nog ruimte voor groei via met name snellere satelliet- en mobiele
technologie.
127
Hoeveel procent heeft toegang tot internet sneller dan 100 mbps?
De schatting is dat ruim 90% van de Nederlandse huishoudens
momenteel toegang kan krijgen tot internet met een snelheid van 100
Mbps. Thans wordt gewerkt aan een breedbandmonitor die een nauwkeuriger beeld zal opleveren. Deze breedbandmonitor zal de ontwikkelingen
van de groei in de beschikbaarheid van zeer snelle breedbandaansluitingen in kaart brengen.
128
Hoeveel Europees geld is er beschikbaar voor aanleg van snelle internetverbindingen in de buitengebieden?
Geld uit Europese structuurfondsen zou in principe hiervoor kunnen
worden gebruikt; er is echter geen sprake van geld uitsluitend bedoeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

33

voor de aanleg van snel internet in buitengebieden. Uit Europese
structuurfondsen ontvangt Nederland voor de periode 2007–2014 zo’n
1.8 miljard euro (cofinanciering). De besteding van deze middelen is in
2007 vastgelegd in het Nationaal Strategisch Referentiekader, een
overeenkomst tussen Rijk, Provincies en Gemeenten. De aanleg van ICT
infrastructuur is daarin niet opgenomen omdat andere prioriteiten zijn
gesteld. Er is daarmee tot 2014 geen geld uit Europese structuurfondsen
beschikbaar voor aanleg van snelle internetverbindingen. De verwachting
is overigens dat de snelheid van internet in de buitengebieden de
komende jaren substantieel toeneemt door onder andere snellere
satelliettechnologie en de uitrol van nieuwe mobiele netwerken. N.B.
Eurocommissaris Kroes heeft begin oktober aangekondigd een nieuwe
«Connecting Europe Facility» op te richten voor de uitrol van breedbandinternet (vanaf 2014). De leden Schaart en Dijkhoff (beiden VVD)
hebben naar aanleiding daarvan Kamervragen gesteld (TK 2011–2012,
2011Z19557). Deze worden separaat beantwoord.
129
Kunt u inzichtelijk maken waarop de ambitie op het gebied van kengetallen «Markt en consumenten prestaties Nederland» is om boven het
EU-gemiddelde te blijven is gebaseerd?
Nederland kent een hoog beschermingsniveau voor consumenten. Voor
een belangrijk deel is dit toe te schrijven aan private arrangementen die
consumentenorganisaties en ondernemersorganisaties met elkaar zijn
overeengekomen. De afgelopen jaren is door de overheid een stevig, op
het private fundament aanvullend, consumentenbeleid gevoerd. Dit beleid
kenmerkt zich allereerst door het vergroten van de kennis van rechten en
plichten van consumenten en ondernemers. Verder door het verbreden
van de mogelijkheden van laagdrempelige geschilbeslechting en tenslotte
door het toezien op de naleving van het consumentenrecht door de
Consumentenautoriteit. De private arrangementen en het overheidsbeleid
dragen eraan bij dat de positie van Nederlandse consumenten op de
markt, en ook binnen de EU, relatief sterk genoemd kan worden. Dit beleid
wordt de komende jaren gecontinueerd. Voorts zal ik in de consumentenagenda die ik in november aan uw Kamer zal doen toekomen, ook een
aantal nieuwe acties aankondigen om de relatief sterke positie van de
Nederlandse consument ook voor de toekomst veilig te stellen.
130
Waarop is de ambitie «stijgend» gebaseerd ten aanzien van de percentages van de Nederlandse huishoudens die toegang hebben tot en
daadwerkelijk gebruik maken van breedband internet?
Deze ambitie volgt uit de Europese breedband ambities voor 2020, zoals
overgenomen in de Digitale Agenda (TK 2010–2011, 29 515, nr. 331). Zij is
enerzijds gebaseerd op een grotere beschikbaarheid van breedbandige
netwerken en anderzijds op het ook daadwerkelijk door consumenten
afnemen van abonnementen met een hoge snelheid vanwege toenemende behoefte daaraan.
131
De ambitie voor de HHI-index voor concurrentie op de mobiele markt is
gedefinieerd als «dalend»; heeft u een concrete doelstelling over welke
mate van marktconcentratie wenselijk zou zijn?
Er is geen concrete waarde gedefinieerd voor de hoogte van de HHI. De
HHI is een index waarin twee concurrentie aspecten tot uitdrukking
komen. De eerste is het aantal marktpartijen; de tweede zijn de respectieve marktaandelen. Hoe hoger het aantal marktpartijen, hoe lager de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

34

HHI. Maar ook: hoe evenwichtiger de verdeling van de marktaandelen,
hoe lager de HHI. Om het met een heel concreet voorbeeld te illustreren:
de HHI voor de markt van mobiele netwerkaanbieders wordt thans
bepaald door drie partijen. Als deze elke een even groot marktaandeel
zouden hebben (elk 33%) dan zou de HHI uitkomen op ongeveer 3300 (dat
is de som van de kwadraten van de marktaandelen). De werkelijke HHI zit
echter op ongeveer 3750 en dat komt door de verschillende marktaandelen (één grote marktpartij en twee kleinere). Daling van die waarde kan
bewerkstelligd worden door meer concurrentie, die zich uit in het aantal
aanbieders en/of een gelijkmatiger verdeling van de marktaandelen. Het
kabinet en de Kamer willen meer toetreders tot de markt voor mobiele
telecommunicatiediensten. Hoeveel partijen uiteindelijk een duurzame
plek weten te behalen en behouden, zal de markt uitwijzen. Er is voor de
komende veiling ruimte gereserveerd voor minimaal twee nieuwkomers.
Bij vijf partijen is de minimale HHI 2000, maar dan is wel uitgegaan van
gelijke marktaandelen. Indien de marktaandelen verschillen (er is
bijvoorbeeld één grote partij), dan ligt de HHI hoger dan de genoemde
2000.
132
Kunt u een uitsplitsing geven van de verschillende taken en activiteiten
die vallen onder het PIANOo Programma, in een overzicht, met per
activiteit de geplande bestedingen?
Het PIANOo Programma bestaat uit activiteiten die door het expertisecentrum PIANOo worden uitgevoerd, alsmede uit de ontwikkeling en
exploitatie van TenderNed (het systeem voor electronisch aanbesteden).
Voor PIANOo is in de komende drie jaar jaarlijks 1,2 miljoen euro
beschikbaar. De rest van het budget is bestemd voor TenderNed.
Het wetsvoorstel Aanbestedingswet en het aanvullend beleid (waaronder
de instelling van de commissie van aanbestedingsexperts) geven
aanleiding voor een stevig expertisecentrum waar aanbestedende
diensten op terug kunnen vallen. Binnenkort stuur ik u de uitkomsten van
de evaluatie die dit voorjaar heeft plaatsgehad naar de taakvervulling van
PIANOo in de afgelopen periode. Gezien de uitkomsten van de evaluatie
en het onverminderde belang om de aanbestedingspraktijk van aanbestedende diensten verder te professionaliseren, zal de instellingstermijn van
PIANOo opnieuw met drie jaar worden verlengd. PIANOo zal zich daarbij
gaan richten op het verder verstevigen van haar kenniscentrumfunctie.
Daarnaast blijft in beperkte mate ruimte voor netwerkactiviteiten op basis
van externe financiering door gebruikers.
Geplande bestedingen PIANOo voor 2012:
Website, bestaande uit informatie over aanbesteden
Vragenloket
Handreikingen over aanbesteden
Secretariaat commissie van aanbestedingsexperts
Bedrijfsvoering
Communicatie
Onvoorzien
Totaal

240 000
270 000
70 000
210 000
225 000
180 000
5 000
1 200 000

Voor een overzicht van de geplande bestedingen van TenderNed verwijs ik
u naar het antwoord op vraag 136.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

35

133
Kunt u aangeven hoe de bijdrage metrologie is opgebouwd en wat
daarmee wordt gerealiseerd?
Uit de bijdrage metrologie wordt in eerste instantie de bijdrage aan
internationale organisaties die zich bezig houden met metrologie
gefinancierd. Het gaat hier onder andere om de bijdrage aan de Meterconventie en de Internationale Organisatie voor Wettelijke Metrologie. Deze
verplichtingen vloeien voort uit internationale verdragen die Nederland
mede getekend heeft.
Verder worden de werkzaamheden van VSL B.V. en Verispect B.V.
gefinancierd die voortvloeien uit de Metrologiewet en de Waarborgwet
1986. VSL is aangewezen voor het beheer en verwezenlijking van de
nationale meetstandaarden en de daarbij behorende metrologische
infrastructuur. Verispect is belast met het toezicht op de naleving van de
Metrologiewet en de Waarborgwet 1986. Daarnaast levert Verispect
wettelijke, technische en internationale ondersteuning met betrekking tot
de Metrologiewet en de Waarborgwet 1986. Tenslotte wordt aan VSL een
subsidie beschikbaar gesteld voor research projecten om het standaardenbeheer op het gewenste internationale niveau te houden.
Een raming van de financiering van de verschillende onderdelen is als
volgt:
bijdrage internationale verdragen
beheer en verwezenlijking meetstandaarden
toezicht Metrologiewet en Waarborgwet 1986
assistentie en (internationale) vertegenwoordiging
subsidie research meetstandaarden

0,3
8,9
3,4
0,9
1,2

Totaal

14,7

134
Kunt u aangeven waarom de financiering van PIANOo zowel verloopt
middels een bijdrage aan het PIANOo Programma als een vergoeding
voor de apparaatsuitgaven en kunt u een overzicht geven van de totale
(geplande) uitgaven voor PIANOo?
PIANOo is onderdeel van het ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie. Daarom vallen de personele – en materiële
(bureau)kosten van PIANOo onder de apparaatskosten van het ministerie.
Uit het programma PIANOo worden de kosten voor activiteiten met
betrekking tot het expertisecentrum van PIANOo bekostigd. Voor een
overzicht van de geplande bestedingen van PIANOo verwijs ik u naar het
antwoord op vraag 132.
135
Kunt u aangeven welke activiteiten er door PIANOo nog worden uitgevoerd ten behoeve van het Programma Duurzaam Inkopen en de
betreffende criteria documenten?
Zoals ik in het antwoord op vraag 132 heb aangegeven zal PIANOo in 2012
activiteiten uitvoeren, die samenhangen met haar kenniscentrumfunctie.
Activiteiten op het gebied van duurzaamheid zullen alleen worden
uitgevoerd, voor zover deze met de kenniscentrumfunctie samenvallen.
Dit houdt in dat PIANOo voorlichting via haar website zal geven en vragen
over duurzaam inkopen zal beantwoorden. Andere activiteiten op het
gebied van duurzaam inkopen, zoals het organiseren van bijeenkomsten,
zal PIANOo alleen uitvoeren indien daarvoor externe financiering kan
worden gevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

36

136
Hoe hoog zijn de ontwikkelingskosten tot nu toe voor TenderNed, hoe
hoog zullen de onderhoudskosten bedragen en zijn deze hoger of lager
dan de aanbestedingskalender?
Op 6 mei 2010 heb ik uw Kamer in antwoord op schriftelijke vragen van de
leden Vietsch en Ten Hoopen een overzicht gegeven van de kosten van
het project TenderNed (Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
aanhangsel 2398). Dit overzicht is nog steeds actueel. Het project
TenderNed is gestart in januari 2007 en is onder te verdelen in een drietal
periodes. De eerste periode bestond uit het aanpassen en in gebruik
nemen van het prototype TenderNed van ProRail en het opzetten van een
project voor landelijke invoering. De tweede periode bestond uit
nieuwbouw door Stichting ICTU, het afbouwen van de exploitatie van het
prototype, het opbouwen en inrichten van de exploitatie voor de
nieuwbouw en het voorbereiden van de implementatie. Deze periode
duurde van april 2008 tot en met mei 2009. Aan het einde van deze
periode bleek uit onafhankelijk onderzoek dat de innovatieve techniek die
door ICTU werd gebruikt, risico’s meebracht voor de realisatie en het
toekomstige onderhoud van TenderNed.
Naar aanleiding daarvan is besloten de bouw van TenderNed voort te
zetten op basis van meer conventionele techniek. Uit het genoemde
onderzoek is ook gebleken dat het eerder opgestelde functioneel ontwerp
van TenderNed van goede kwaliteit is. De derde periode is de huidige
periode, waarbij TenderNed door een marktpartij wordt afgebouwd. Deze
periode duurt van mei 2009 tot en met december 2012. Voor deze laatste
periode zijn qua kosten inbegrepen: detailontwerp, aanbestedingsbestek,
bouw en technische regie op de bouw, testen, externe audits en onderzoeken, gebruikersbegeleiding en pilots, communicatie en personele en
materiële apparaatskosten. De kosten voor TenderNed kunnen worden
uitgesplitst in programmakosten (bouw- en implementatiekosten),
apparaatskosten voor het projectteam van TenderNed en exploitatiekosten. Tegenover de kosten voor TenderNed staan de baten uit lastenreducties voor bedrijven en aanbestedende diensten. Zoals aangegeven in
de Memorie van Toelichting bij de aanbestedingswet (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009–2010, 32 440, nr. 3) overstijgen deze baten de kosten
ruimschoots. Op basis van het bovenstaande kwalificeert TenderNed zich
vanaf 2009 als een groot ICT-project van het Rijk, waarover de minister
van Binnenlandse Zaken jaarlijks aan de Tweede Kamer rapporteert. Na
afronding van de bouw zal vanaf januari 2013 de beheerfase van
TenderNed intreden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen functioneel
beheer en technisch beheer. Op dit moment vindt een verkenning plaats
naar mogelijke partners om het functioneel beheer onder te brengen. De
DICTU voert op dit moment een gedeelte van het technische beheer uit.
Omdat in deze fase nog wordt gebouwd aan het systeem TenderNed is er
nog geen inzicht te geven in de onderhoudskosten en de kosten voor het
functionele en technische beheer. Het is daarom op dit moment niet goed
mogelijk een vergelijking te maken met de aanbestedingskalender. Hierbij
komt dat TenderNed het gehele aanbestedingsproces van aankondiging
tot gunning digitaal ondersteunt en de aanbestedingskalender enkel ziet
op het doen van aankondigingen. Dit maakt het lastig om beide systemen
één op één te vergelijken.
137
Wat zouden de gevolgen zijn, indien besloten zou worden om publicatie
op TenderNed ziet (niet) verplicht te stellen?
In de Memorie van Toelichting bij de aanbestedingswet (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009–2010, 32 440, nr. 3) wordt aangegeven op welke wijze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

37

TenderNed bijdraagt aan het ondersteunen en verder professionaliseren
van de aanbestedingspraktijk. Door de verplichting alle aankondigingen
op een centrale plaats te publiceren, hoeven ondernemers niet langer op
verschillende plaatsen te zoeken. Hierdoor besparen zij tijd en dus lasten.
Daarnaast hoeven aanbestedende diensten geen statistische gegevens
met betrekking tot aanbestedingen meer aan te leveren aan het ministerie
van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, dat deze op grond van
de aanbestedingsrichtlijnen aan de Europese Commissie moet rapporteren (statistiekverplichting). Deze statistische gegevens komen centraal
beschikbaar door TenderNed. Dit bespaart lasten voor aanbestedende
diensten en vergroot de betrouwbaarheid van de statistieken. TenderNed
gaat met het aankondigingenplatform een dienst van algemeen economisch belang vervullen.
138
Kunt u aangeven waarom een bedrijf dat meedingt naar een aanbesteding
en deze aanbesteding (om welke reden dan ook) niet krijgt, geen motivatie
krijgt waarom zij de desbetreffende aanbesteding niet heeft gekregen?
Op basis van de Wet implementatie rechtsbeschermingsrichtlijnen
aanbesteden zijn aanbestedende diensten verplicht om in aanbestedingen
boven de Europese drempelwaarde aan alle in de procedure betrokken
ondernemers een (schriftelijke) mededeling te doen als zij de betreffende
opdracht niet krijgen. Die mededeling moet zijn voorzien van redenen die
relevant waren voor de keuze van de aanbestedende dienst. Met het
wetsvoorstel nieuwe Aanbestedingswet, dat op dit moment ter behandeling bij de Tweede Kamer ligt, worden aanbestedende diensten
verplicht om ook bij aanbestedingen onder de Europese drempelwaarde
een ondernemer aan te geven waarom een opdracht niet is verkregen.
139 en 140
Wat zijn de kosten die verbonden zijn aan het verbeteren van de naamsbekendheid van de website ConsuWijzer?
Welke maatregelen wilt u ondernemen om de bekendheid van ConsuWijzer te verbeteren?
Het bereiken van een hogere spontane naamsbekendheid vergt een
actieve communicatiestrategie. Het doel is zoveel mogelijk consumenten
te bereiken (met name via de website) om ervoor te zorgen dat consumenten die een probleem hebben ConsuWijzer vinden, advies krijgen en
tot actie over gaan. Hierin slaagt ConsuWijzer tot nu toe goed gezien het
feit dat in 2011 al bijna 1,6 miljoen webbezoeken zijn geregistreerd en
consumenten 330 000 voorbeeldbrieven hebben gedownload van de
website.
Voor 2012 is een budget van € 270 000 beschikbaar voor communicatieactiviteiten van de CA.
Er zullen maandelijks acties worden georganiseerd over een specifiek
thema gericht op consumenten met betrekking tot dat thema. Hiermee
werkt ConsuWijzer aan de groei van de naamsbekendheid en aan het
bevorderen van de zelfredzaamheid en assertiviteit van consumenten. Het
gaat hier o.a. om artikelen in dag en weekbladen, ConsuWijzer heeft
bijvoorbeeld een wekelijkse column in SPITS!, optredens op radio en in tv
programma’s in combinatie met online instrumenten.
141
De tabel lijkt te suggereren dat er de komende jaren flink wordt gekort op
«Veiligheid en frequenties», wat betekent dit concreet en past dit bij de
doelstelling om gebruikers een «gerechtvaardigd vertrouwen» te geven in
de netwerken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

38

De onder «Veiligheid en frequenties» opgenomen reeks beperkt zich niet
alleen tot deze onderwerpen. De middelen worden ook aangewend voor
markt- en regelgeving, nummers en internetdomeinnamen. Dat houdt in
dat ook niet zondermeer kan worden gesteld dat er op veiligheid flink
wordt gekort. Het aandeel dat wordt ingezet voor de doelstelling van een
«gerechtvaardigd vertrouwen», zal niet substantieel afnemen. Zie hiervoor
ook het antwoord op vraag 142. Daarnaast worden ook andere instrumenten zoals zelfregulering en – indien nodig – regelgeving ingezet om de
genoemde doelstelling te bereiken. De variaties in de reeks (aflopende en
dan weer oplopend) zijn het gevolg van de taakstelling en het feit dat de
reeks – in tegenstelling tot voorgaande jaren – op kasbasis is gepresenteerd.
142
Kunt u in een overzicht weergeven, voor zowel het jaar 2010, 2011 als
2012, in welke maatregelen u investeert ter bevordering van de
ICT-veiligheid voor het bedrijfsleven, en om welke bedragen dit gaat per
maatregel?
In onderstaande tabel zijn de bedragen opgenomen waarbij voor 2011 en
2012 geldt dat dit nog prognoses zijn.
Maatregel
Publiek-private samenwerking en informatieuitwisseling (informatieknooppunt Cybercrime)
Onderzoeken, in het licht van onder meer
NCO-T, Project ICT-verstoring (CAET/IRB),
Platform Internetveiligheid, botnets

2010

2011

2012

€ 1,5
miljoen

€ 0,9
miljoen

€ 0,9 miljoen

€ 0,5
miljoen

€ 0,5
miljoen

€ 0,5 miljoen

Hoewel ICT-veiligheid voor het bedrijfsleven in de eerste plaats een
verantwoordelijkheid van de bedrijven zelf is, zet de overheid instrumenten om het weerbaarheidsniveau van bedrijven te versterken. Dit
gebeurt deels via activiteiten gericht op bewustwording en voorlichting.
De afgelopen jaren is vooral gewerkt aan het versterken van de publiekprivate uitwisseling van informatie en «best practices» rond cybercrime
en cybersecurity. Dit gebeurt onder de vlag van het Informatiekooppunt
Cybercrime.
Met betrekking tot het versterken van de weerbaarheid van vitale
infrastructuren zijn projecten als de Capaciteitsanalyse Elektriciteit en
Telecom (CAET) gestart en wordt gewerkt aan het inrichten van de
ICT-Response Board.
143
Wat is het aantal statistiekuitvragen per sector/branche/bedrijf per jaar dat
nu gedaan wordt en wat is het Europees minimum waar Nederland aan
moet voldoen?
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de 5 sectoren
(SBI) met het grootste aantal statistiekuitvragen. De SBI–indeling kent in
totaal 56 sectoren. In de overige 51 sectoren bedraagt het totaal aantal
statistiekuitvragen op jaarbasis ongeveer 600 duizend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

39

Sector/branche (volgens Standaardbedrijfsindeling (SBI)

Statistiekuitvraag per
jaar in aantallen (x 1000)

Groothandel en handelsbemiddeling
Detailhandel en reparatie van consumentenartikelen
Overige zakelijke dienstverlening
Bouwnijverheid
Logies-, maaltijden- en drankenverstrekking

242
214
116
90
63

Van de verplichte enquêtes die door het CBS aan Nederlandse bedrijven
worden gestuurd zijn gebaseerd op Europese verordeningen
144
Wat is de maximale reductie waarover gesproken wordt in aantallen en
percentage?
De lastendruk bij bedrijven veroorzaakt door het CBS wordt jaarlijks
gemeten. Aanvullend op de inspanningen die het CBS reeds verricht om
de lasten voor het bedrijfsleven zo laag mogelijk te houden, heeft het CBS
voor deze kabinetsperiode een aantal aanvullende reductie maatregelen
voorgesteld, die, afhankelijk van benodigde wijzigingen in Europese
regelgeving, kan leiden tot een maximale reductie van het aantal
uitvragen van zo’n 200 000–300 000, wat overeenkomt met een reductiepercentage van de administratieve lasten tussen de 20% en 30%.
145
Welk deel van het beleid is gericht op (universitaire) start-ups die zich
volledig richten op R&D, aangezien de fiscale regeling voor R&D uitgaven
niet op hen van toepassing is?
Het innovatiefonds MKB+ is bedoeld als financiële ondersteuning van
(risicokapitaal)investeringen in innovatie die een substantiële groei voor
de onderneming kunnen betekenen. Het fonds richt zich hierbij zowel op
ondernemingen die al winst maken en op ondernemingen die nog geen
winst maken. Hier vallen (universitaire) start-ups nadrukkelijk ook onder.
Daarnaast klopt de aanname in de vraag niet dat de RDA niet van
toepassing zou zijn op (universitaire) start-ups. Bedrijven die (nog) geen
winst maken, waaronder startende ondernemers, kunnen hun RDA dankzij
de mogelijkheid van verliesverrekening terugwentelen naar jaren waarin
wel winst werd gemaakt, dan wel meenemen naar de toekomst.
146
Kan uit de doelstellingen in de Kengetal-tabel «Positie verbeteren»
worden opgevat dat de Top 5-doelstelling is losgelaten?
Nee. Het kabinet hanteert een top 5 doelstelling voor de positie van
Nederland bij de Global Competitiveness Index. Die doelstelling is
geformuleerd voor 2020. Voor de positie van Nederland in het Innovation
Union Scoreboard en bij het aantal octrooien dat bij WIPO is aangevraagd, geldt geen vergelijkbare kwantitatieve doelstelling. Wel wordt
beoogd de positie van Nederland bij deze twee kengetallen te verbeteren,
teneinde een sterkere positie op het terrein van innovatie in te nemen. Een
sterke innovatiepositie werkt vervolgens positief door in de positie van
Nederland binnen de Global Competitiveness Index.
147
Kan er een uitsplitsing gegeven worden van het bedrag dat naar TNO
wordt overgemaakt waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen in ieder
geval apparaatskosten, innovatiestimulerende middelen en topsectorengeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

40

De taak van TNO is bij uitstek het bevorderen van innovatie, bij bedrijfsleven, overheid en in maatschappelijke zin. De subsidie aan TNO wordt
niet precies op genoemde manier onderverdeeld. De verdeling voor 2012
van ca. € 180 mln. is:
– breed funderend onderzoek (kennis als vermogen over de topsectoren/
thema’s heen) voor ca. € 26 mln.;
– kennis als vermogen dat meer direct op de thema’s van de topsectoren
en overige maatschappelijke thema’s is gericht: ca. € 44 mln.
– Defensieonderzoek (ca. € 37 mln.); dit onderzoek is voor een groot
deel ook voor de topsectoren van belang;
– cofinancieringsprojecten met bedrijven (onderzoek en collectieve
kennisoverdracht voor ca. € 27 mln.) en SBIR (€ 1,2 mln.); overig
onderzoek voor topsector-/themagericht beleid en vraagsturing door
het bedrijfsleven (ca. € 45 mln.);
Het nieuwe bedrijfslevenbeleid betekent dat het merendeel van de
middelen voor TNO in de komende jaren zal worden ingezet voor de
innovatiecontracten in het kader van het topsectorenbeleid. Er zullen ook
middelen beschikbaar zijn voor maatschappelijke vragen. Deze beweging
wordt ingezet in 2012, en komt de jaren daarna tot volle ontplooiing.
148
Kan er een overzicht worden gegeven van de versobering van de WBSO
waarbij aandacht wordt besteed aan de verschillende schijven, de
percentages aftrek en de maxima?
De parameters van de WBSO zijn met de introductie van het crisispakket
in 2009 en 2010 verhoogd om te zorgen voor het verbeteren van de
liquiditeit van ondernemers en het behoud van de werkgelegenheid van
kenniswerkers. Deze intensivering is in 2011 voortgezet. Dit waren
tijdelijke maatregelen die in 2012 aflopen. Daarnaast moet volgens de
budgetsystematiek de overschrijding van het budget uit 2010 komend jaar
worden gecompenseerd. Die overschrijding is vooral het gevolg van de
vele nieuwe gebruikers. Het wegvallen van het crisispakket en het dekken
van de overschrijding zou leiden tot versobering van de WBSO tot onder
het niveau van vóór de crisis. Het kabinet acht dit onwenselijk en heeft
daarom extra budget beschikbaar gesteld om de WBSO in ieder geval te
kunnen handhaven op het pre-crisis niveau. De parameters (behalve het
plafond) zijn zodoende teruggebracht naar het oorspronkelijke niveau van
2008.
Bijgaand treft u een overzicht van de parameters van de van de jaren
2008–2013.

Loongrens 1e schijf
Plafond (max. WBSO)
Percentage over 1e schijf
Percentage 1e schijf starters
Percentage over 2e schijf

2008

2009

2010

2011

2012

2013

110 000
8 mln
42%
60%
14%

150 000
14 mln
50%
64%
18%

220 000
14 mln
50%
64%
18%

220 000
14 mln
50%
64%
18%

110 000
14 mln
42%
60%
14%

150 000
8,5 mln
45%
60%
14%

149
Kunt u aangeven hoeveel kennisinstellingen gebruik hebben gemaakt van
de WBSO regeling in 2009 en 2010?
In 2009 waren er 51 kennisinstellingen die gebruik maakte van de S&O
afdrachtvermindering (WBSO). De aangevraagde gezamenlijke afdrachtvermindering voor de 51 kennisinstellingen beliep € 18 mln. In 2010
waren er 48 kennisinstellingen, met een gezamenlijke afdrachtvermindering van € 22 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

41

150
Kunt u aangeven welke (publieke) kennisinstellingen gebruik hebben
gemaakt van de WBSO en hoe hoog de bijdrage vanuit de WBSO voor de
(publieke) kennisinstellingen is geweest in 2009 en 2010?
Kennisinstellingen komen alleen in aanmerking voor de S&O afdrachtvermindering (WBSO) indien zij speur- en ontwikkelingswerk verrichten in
opdracht van een onderneming, een samenwerkingsverband van degenen
die een onderneming drijven of een product- of bedrijfschap. Met de
maatregel is beoogd dat het genoten voordeel wordt doorgegeven aan de
ondernemers waarvoor de opdracht wordt verricht. Organisaties die
gebruik maken van de S&O afdrachtvermindering voor onderzoek in
opdracht voor een onderneming zijn o.a. universiteiten, universitaire
medische centra, onderzoeksinstituten en Hbo-instellingen.
151
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn voor de lucht- en ruimtevaartsector
van de daling van financiering?
De daling van financiering betekent voor de lucht- en ruimtevaartsector
dat de specifieke regelingen zijn afgebouwd of verminderd. De sector kan
uiteraard gebruik maken van de generieke regelingen.
152
Wat betekent dit voor het binnenhalen van Europese gelden waar vaak
«matching» tegenover staat en voor instituten zoals ESA die gevestigd
zijn in Nederland?
Voor de luchtvaartsector vindt «matching» van Europese programma’s
plaats via de financiering door de overheid van het vraaggestuurde
meerjarige onderzoekprogramma van het NLR dat wordt uitgevoerd in het
kader van Kennis voor Beleid. Voor de ruimtevaartsector is geen matching
van Europese programmas vanuit de overheid. Wel is het zo dat
Nederland inschrijft in R&D programmas van ESA en dat volgens de
geo-return regeling die investering terugkomt in de vorm van industriële
contracten. De volgende inschrijving zal bij de ESA Ministersconferentie in
2012 plaatsvinden. De daling van financiering heeft niet direct invloed op
de ESA ESTEC vestiging in Nederland.
153 en 154
Welk bedrag van de post Lucht- en ruimtevaartonderzoek gaat naar
ruimtevaart?
Welk bedrag heeft u voor de komende jaren per jaar gereserveerd voor
inschrijvingen in onderzoeksprogramma’s van ESA?
Onderstaande reeks geeft de meerjarige kasuitgaven voor het ruimteonderzoek weer.
Deze uitgaven vloeien grotendeels voort uit lopende verplichtingen jegens
ESA en in het kader van het flankerende nationaal beleid, waaronder de
ontwikkeling en bouw van het wetenschappelijk ruimte-instrument
TROPOMI.
x € 1 mln.

2012

2013

2014

2015

Ruimtevaart

64,141

61,966

81,078

34,066

Inschrijvingen in R&D programma’s van ESA vinden eens in de vier jaar
plaats tijdens een Ministersconferentie. De eerstvolgende conferentie zal
in november 2012 worden gehouden. Wat de Nederlandse (financiële)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

42

inzet hierbij zal zijn kan nu nog niet aangeven omdat dit afhankelijk is van
de voorstellen van ESA m.b.t. de voortzetting van lopende programma’s
en het starten van nieuwe programma’s. De voorbereiding van deze
voorstellen zijn recent door ESA gestart en neemt ruim een half jaar in
beslag. Ik verwacht de Kamer in de tweede helft van 2012 te kunnen
informeren over de concrete voorstellen van ESA en over de door het
kabinet voorgenomen Nederlandse inzet daarbij tegen de achtergrond van
dalende beschikbare financiering.
155
Welk bedrag blijft beschikbaar voor zowel het fundamentele als het
toegepaste onderzoek buiten de topsectoren om?
Zowel voor het fundamentele als voor het toegepaste onderzoek geldt dat
er middelen beschikbaar blijven die buiten de topsectoren om kunnen
worden ingezet.
Fundamenteel onderzoek
De totale Rijksbijdrage aan NWO/KNAW bedraagt in 2011 ongeveer 700
miljoen euro (NWO 604 en KNAW 93 miljoen). Dit bedrag zal door de jaren
heen wat afnemen. Daarnaast hebben NWO en KNAW ook inkomsten van
bedrijven, overige derden en overige baten. Dit geldt eveneens voor
KNAW.
Het aandeel van de onderzoeksmiddelen van KNAW voor wetenschappelijk onderzoek dat gericht gaat worden op innovatie in de topsectoren is
€ 90 mln. in 2012, € 175 mln. in 2013, € 260 in 2014 en € 350 mln. in 2015.
Ten opzichte van de totale baten van NWO en KNAW betekent dit dat er
van 2011 tot 2015 jaarlijks een groter deel van de baten gericht gaat
worden op de topsectoren. De combinatie van deze inhoudelijke focus,
een afnemend NWO-budget en de oormerking van een groot deel van de
NWO-middelen voor de topsectoren zal er toe leiden dat er binnen NWO
navenant minder ruimte zal zijn voor het financieren van onderzoek buiten
de topsectoren. Welke vakgebieden in welke mate minder middelen zullen
kunnen ontvangen hangt nauw samen met de (inhoudelijke) afbakening
van de innovatiecontracten die momenteel voor de topsectoren worden
ontwikkeld.
Toegepast onderzoek
De totale Rijksbijdrage voor de instituten TNO, DLO en GTI’s bedraagt in
2012 ongeveer 420 mln euro. Een deel van deze bijdrage is bedoeld voor
de uitvoering van wettelijke taken (DLO, TNO) en voor onderzoek dat een
meer fundamenteel karakter heeft (DLO).
In de begroting 2012 van EL&I is in artikel 11 een indicator opgenomen
over het aandeel van de middelen voor toegepast onderzoek dat naar
topsectoren gaat. De percentages die daarbij zijn opgenomen komen
overeen met die in de onderstaande tabel.
In duizenden euro

Totaal TNO, GTI en DLO inclusief wettelijke
taken op kasbasis
Voor topsectoren
Percentage voor topsectoren
Buiten topsectoren

2012

2013

2014

2015

417 818

405 554

381 832

366 451

200 000
48%
217 818

215 000
53%
190 554

230 000
60%
151 832

250 000
68%
116 451

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

43

156
Kan dit bedrag voor de verschillende jaren uitgesplitst worden?
Zie bovenstaande tabel voor toegepast onderzoek. Voor fundamenteel
onderzoek is deze uitsplitsing voor de komende jaren lastig wegens
taakstellingen (NWO/KNAW) en omdat de totale baten ook afhankelijk zijn
van de bijdragen van bedrijven, overige derden en overige baten.
157
Gezien het feit dat de tevredenheid rond het werk van TNO nu op 7,3
wordt gewaardeerd, hoe realistisch is de schatting dat dit in twee jaar
naar een 8 stijgt en welke consequenties verbindt u aan het niet behalen
van deze doelstelling?
Over het verschil tussen de realisatie in 2010 van 7,3 en het doel van 8,0 is
eerder met TNO overlegd. Afgezien van één van de 26 onderzochte
projecten, waar relatief laag is gescoord, zou de score die van 2009 (7,6)
hebben geëvenaard. De conclusie is dat 8,0 een behoorlijke ambitie is,
maar niet onrealistisch. Indien deze score niet wordt gehaald zal dit leiden
tot overleg met TNO over maatregelen die de score positief beïnvloeden.
158
Hoeveel TTI’s zijn er en hoeveel publieke financiering gaat er naar toe in
2012?
TTI

2012 (bedragen x 1 mln.)

BMM
CTMM
Dinalog
DPI
ISPT
GG
M2i
TI Pharma (MinVWS)
TIFN
Wetsus

9,9
25,0
7,0
12,4
6,4
4,5
6,7
19,3
9,0
4,4

Totaal

104,6

159 en 160
Welke aanpassingen in het businessmodel garanderen een continuering
van de financiering van de latere jaren voor de TTI’s?
Hoe zal u het businessmodel van de TTI’s «trachten aan te passen» en
wanneer wordt de Kamer hierover bericht?
Het kabinet geeft nu (nog) geen garanties voor de continuering van de
financiering van de latere jaren voor de TTI’s. Indien de topsector hecht
aan continuering van de TTI’s, zullen deze een onderdeel gaan vormen
van de op te stellen innovatiecontracten per topsector. De deelnemende
partijen bepalen met elkaar de voorwaarden waarbij de resultaten van
huidige PPS-en richtinggevend zijn.
161
Aangezien het aantal bedrijven dat gebruik maakt van regelingen daalt,
welke bedrijven zullen er voornamelijk uitvallen en is zal dit voornamelijk
het MKB betreffen?
Het ten opzichte van de referentiewaarde (2010) in de streefwaarde (2012)
gedaalde aantal bedrijven dat gebruik maakt van regelingen hangt
voornamelijk samen met de per 1 januari 2011 afgeschafte innovatievou-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

44

chers. In 2010 werden 8327 innovatievouchers verstrekt, die bedoeld
waren voor MKB-ondernemers om externe kennis in te kopen om hun
kennisvragen te beantwoorden. Het budget voor de innovatievouchers is
door het kabinet toegevoegd aan het budget voor de Innovatie Prestatie
Contracten, waardoor de betreffende middelen wel ten goede blijven
komen aan MKB-bedrijven, maar in minder grote getale gelet op de
doelstelling van het instrument en de omvang van de financiële bijdrage
per MKB-bedrijf.
162
Kunt u aangeven hoeveel van de aangevraagde en toegewezen
IPC-projecten in 2011 zijn gericht op specifieke branches, hoeveel
projecten thematisch zijn georganiseerd en hoeveel projecten regionaal
zijn georganiseerd, in de vorm van een overzicht, met per type project het
toegewezen en aangevraagde bedrag?

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30

Penvoerder

Type

Type2

Toegewezen
bedrag

Aangevraad bedrag

Stichting Eindhoven University
Business Club
Telersvereniging TTO
Netherlands Aerospace Group
Vrijetijdshuis Tilburg
Stichting Informatie Media
Innovatie
Cintec-Focwa Carosseriebouw
Stichting Sports and Technology
Stichting Informatie Media
Innovatie
Cintec-Focwa Carosseriebouw
Federatie Nederlandse Rubber- en
Kunstofindustrie
BouwendNederland
Stichting Innovatiehuis (WestBrabant)
Nederlandse Bond van Timmerfabrikanten
Stichting Kennisplatform
Oppervlakte Technologie
Stichting Centrum voor Innovatie
van de Bouwkolom
Stichting Biotechnology Systems
Platform
Vereniging Holland Marine
Equipment
BioFarmind
Taskforce Innovatie Regio Utrecht
Stichting Archimove
Stichting Ontwikkeling Rekenmethodieken Kassenbouw
Stichting Technologie Centrum
Noord-Nederland
Stichting Agriboard NoordHolland-Noord
Stichting Sports and Technology
Stichting Innovatiehuis (WestBrabant)
Stichting Strategisch Ondernemerschap
Stichting Wereld van Papier
Stichting Top Spin International
Vereniging Metalenramen &
Gevelbranche (VMRG)
Samenwerkende Bedrijven
Eemsdelta

Regionaal

High tech/starters

491 800,00

491 800,00

Branche
Branche
Regionaal/Thema
Thema

Tuinbouw/agrarisch
L&R
Cultuur
ICT&media

231 000,00
495 000,00
317 770,00
660 000,00

231 000,00
528 000,00
318 670,00
660 000,00

Branche
Branche
Thema

Automotive
Sport&technologie
ICT&Media

347 086,00
561 000,00
495 000,00

380 086,00
561 000,00
495 000,00

Branche
Branche

Automotive
Materiaal/kunststof

627 000,00
522 980,00

693 000,00
555 980,00

Branche
Regionaal

Bouw
Biobased economy

429 000,00
396 000,00

429 000,00
594 000,00

Branche

Renovatie

495 000,00

495 000,00

Thema

Materiaal

627 000,00

660 000,00

Branche

Bouw

363 000,00

462 000,00

Branche

Biotechnology

627 000,00

627 000,00

Branche

Maritiem

363 000,00

363 000,00

Branche
Regionaal
Branche
Branche/Thema

Lifescience
ICT
Architecten/bouw
Tuinbouw

560 563,00
494 150,00
429 000,00
528 000,00

560 563,00
593 150,00
429 000,00
660 000,00

Regionaal

Maritiem

660 000,00

660 000,00

Regionaal/Branche

Tuinbouw

490 160,00

490 160,00

Branche
Regionaal/Thema

Sport&technologie
Zorg

594 000,00
363 000,00

594 000,00
396 000,00

Regionaal

Divers

429 000,00

429 000,00

Branche
Regionaal
Branche

Verpakkingen
Creative/E-learning
Bouw/Gevels

486 670,00
550 520,00
625 815,00

618 670,00
550 520,00
625 815,00

Regionaal

Duurzame Energie

487 040,00

487 040,00

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

45

163
Vanwaar de grote fluctuaties op de post «meer bedrijven die meer
(technologische) kennis ontwikkelen, delen en benutten»?
De fluctuaties in de raming op de operationele doelstelling «meer
bedrijven die meer (technologische) kennis ontwikkelen, delen en
benutten» worden met name veroorzaakt door:
– Toename van de middelen in de jaren 2012–2015 voor het innovatiekrediet;
– De samenvoeging van de vouchermiddelen met het IPC-budget,
waarbij het totale kasritme jaarlijks wat fluctuatie vertoont.
164
Vanwaar de grote fluctuaties op de post «Innovatie Prestatie Contracten»?
Vanaf 2011 is het budget van de Innovatievouchers toegevoegd aan de
IPC’s. De innovatievouchers hadden een ander ritme qua uitfinanciering,
dit is de reden voor de fluctuatie in het kasritme.
165
Aan welke criteria moeten ondernemingen voldoen die in aanmerking
willen komen voor geld uit het Innovatiefonds?
Het Innovatiefonds MKB+ is bestemd voor alle innovatieve ondernemingen, zodat zij beter in staat zijn om te kunnen investeren in rendabele
nieuwe producten, diensten en processen. Het Innovatiefonds bouwt
onder meer voort op bestaande revolverende innovatie-instrumenten,
zoals het Innovatiekrediet en de Seed capital-regeling. De criteria van deze
regelingen worden grotendeels gehandhaafd en voor een beperkt deel
aangepast. Deze aanpassingen betreffen vooral verruimingen, zodat meer
innovatieve ondernemingen er gebruik van kunnen maken. Zo zal het
Innovatiekrediet niet alleen beschikbaar zijn voor het MKB, maar ook voor
ondernemingen groter dan het MKB.
166
Hoe wordt het geld gepresenteerd in de tabel «Ontwikkeling Innovatiefonds» verdeeld over de twee mechanismen van het innovatiefonds zoals
daarboven beschreven?
Voor het Innovatiekrediet wordt in 2012 € 95 mln. beschikbaar gesteld en
daarna voor de jaren 2013–2015 € 90 mln. per jaar. Van de totale € 513
mln. zal dus € 365 mln. worden bestemd voor Innovatiekredieten. De
overige middelen, totaal € 148 mln., zijn bestemd voor het beschikbaar
stellen van risicokapitaal.
167
Kunt u per jaar aangeven welke ondersteundende activiteiten Syntens
heeft uitgevoerd voor de MKB-bedrijven en penvoerders bij Innovatie
Prestatie Contracten (IPC’s) in zowel de aanvraagfase als in de IPC-fase en
kunt u aangeven hoeveel uren hieraan zijn besteed en hoeveel uren men
voornemens is hieraan te besteden?
In de aanvraagfase bestaan de ondersteunende activiteiten van Syntens
uit:
– Het inhoudelijk ondersteunen van de penvoerder bij het kiezen van
innovatierichtingen en het opzetten van de IPC aanvraag.
– Het inhoudelijk faciliteren van bijeenkomsten met groepen ondernemers rondom strategische verkenningen.
– Het werven van geschikte bedrijven die aan een IPC mee kunnen doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

46

–

Het faciliteren van de samenwerking tussen bedrijven teneinde tot een
IPC-aanvraag te komen.
– Het ondersteunen van individuele bedrijven om te komen tot een
innovatieplan (bezoeken van bedrijven, adviseren over innovatierichtingen, reageren op plannen)
– Het in contact brengen van de penvoerder en deelnemende bedrijven
met de benodigde kennis
– Eventueel het in contact brengen met penvoerders uit andere
branches.
In de uitvoeringsfase zijn de activiteiten gericht op:
– Het ondersteunen van de penvoerder bij het succesvol uitvoeren van
het IPC
– Het ondersteunen van de samenwerkingsclusters bij het succesvol
uitvoeren van de collectieve innovatieplannen binnen het IPC
– Het ondersteunen van de individuele bedrijven bij het succesvol
uitvoeren van hun innovatieplan binnen het IPC.
Het op deze wijze gestructureerd ondersteunen van penvoerders en
deelnemers vindt plaats sinds de publicatie van de vernieuwde IPC
regeling begin 2011. In de jaren daarvoor werden incidenteel penvoerders
en ondernemers ondersteund en werden de daarvoor benodigde uren niet
apart bijgehouden. Vanaf 2011 gebeurt dit wel en zijn tot en met augustus
2011 door Syntens aan het begeleiden in de aanvraagfase van 59 IPC’s en
een kleine 900 hieraan verbonden MKB-ondernemers 3413 uren besteed.
Op dit moment worden er 53 nieuwe IPC initiatieven voor de tweede
tender door Syntens ondersteund. In zijn plannen voor 2012 houdt
Syntens rekening met een voortzetting van de ondersteuning van IPC’s,
zowel in de aanvraagfase als de uitvoeringsfase. Hoeveel uren daaraan
worden besteed hangt af van het aantal penvoerders dat bij Syntens zal
aankloppen.
168 en 169
Wat zijn de concrete gevolgen voor het MKB nu de subsidie aan Syntens
in 2012 en 2013 met 5% afneemt en in 2014 in zijn geheel vervalt?
Zal Syntens opgaan in het Ondernemersplein of worden opgeheven?
Die gevolgen zullen beperkt zijn. De efficiëntiekorting van 5% voor 2012 en
2013 wordt voornamelijk opgevangen door een verbeterde website en de
telefonische helpdesk (Syntens Direct) die vorig jaar is opgezet. Daardoor
kunnen ondernemers sneller en efficiënter geholpen worden. Syntens zal
met de huidige Kamers van Koophandel worden samengevoegd tot één
centraal bestuurde organisatie met de status van zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). Innovatiestimulering zal als wettelijk taak opgenomen
worden. De nieuwe ZBO, dus inclusief innovatiestimulering, zal vanaf
2014 worden gefinancierd vanuit de begroting van EL&I. Syntens zal vanaf
2014 niet meer als aparte organisatie bestaan.
170 en 171
Kan de Kamer de lijst ontvangen met de 20 innovatiegerichte aanbestedingen?
Wat is het totaalbedrag van de 20 innovatiegerichte aanbestedingen?
Op 21 november 2009 heeft toenmalig minister van Economische Zaken
een brief gestuurd aan de Tweede Kamer met de invulling van de motie
Aptroot/Besselink. In deze brief is de uitwerking van de rijksbrede
indicator «innovatiegerichte aanbestedingen» opgenomen: het aantal op
innovatie gerichte aanbestedingen bij de rijksoverheid. In 2010 is gekozen
voor een streefwaarde van 20. In 2010 heeft de eerste meting plaatsgevonden. Op grond van een steekproef van vijf aanbestedingen per
aanbestedende dienst en door aanbestedende diensten genoemde
voorbeelden, zijn 20 aanbestedingen geselecteerd die in het aanbeste-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

47

dingsproces ruimte geven aan innovatie of leiden tot inkoop van
innovatieve oplossingen. Het totale bedrag van deze aanbestedingen
bedraagt € 427 650 000. Daarnaast is aan aanbestedende diensten
gevraagd om projecten te noemen als best practice, een lijst van deze
projecten is bijgevoegd. Daarvan is het lastig om het totale bedrag te
noemen, omdat de aanbesteding in de meeste gevallen nog niet heeft
plaatsgevonden of omdat het om een programma gaat met uiteenlopende
projecten.
In onderstaande tabel zijn de 20 aanbestedingen opgenomen, die op basis
van de vragenlijst naar het aanbestedingsproces, ruimte bieden aan
innovatie.
Ministerie

Geselecteerde aanbestedingen

1

EL&I

2

BZK

3
4
5

BZK
EL&I
EL&I

6
7
8
9

Financiën
V&J
V&J
I&M

10
11

Financiën
BZK

12
13
14
15

I&M
EL&I
I&M
BZK

16
17
18
19

I&M
BZK
LNV
BZK

20

I&M

De inkoop van een werkende software applicatie (Software as al service) voor een online
discussieplatform/virtueel kantoor
Realiseren en onderhouden van valveiligheidsvoorzieningen op (platte) daken van Rijksgebouwen
Renovatie Datacenters Belastingdienst Apeldoorn
Alle facilitaire zaken voor rekencentra met uitzondering van kantoorautomatisering
Zeer duurzame aanbesteding. Scheiden van afval in 7 of meer verschillende afvalstromen.
Waardoor afval juist geld opbrengt. Kostenneutraal project
Cateringvoorzieningen voor 70 gebouwen van de Belastingdienst
Het verwerven van een leverancier die in staat is afval op te halen en juist te laten verwerken
Contracten leverancier niet standaard drukwerk
Aanleg van een Keersluis in de kruising van het Maas-Waalkanaal en de Maas nabij Heumen
(GLD)
Standaard Programmatuur voor de Digitale Werkplek incl. dienstverlening daarop
Vervaardigen van risico-inventarisaties en evaluaties ten behoeve van het veilig belopen en
werken op hoogte (valbeveiliging)
Inhuur ICT expertise in de vorm van een raamovereenkomst met meerdere partijen
Warme drankenautomaat
Prestatie bestek droog (vast onderhoud) 3 vergelijkbare contracten
Aanpassingen aan interieur en installaties in een bestaand pand ten behoeve van een nieuwe
functie.
Het project was opgezet als een UAV-gc contract
Aanleg kanaal
Bouwkundig ruimtelijk tekenwerk voor de gebouwenvoorraad van de Rgd
Huur co-locatie rekencentrum
Integrale inspecties tav brandveiligheid, onderhoud, energieprestatie en wettelijke verplichtingen
Het ontwerp, realisatie en onderhoud van de sluizen Belfeld en Sambeek

Bedrag €
150 000
12 000 000
50 000 000
8 000 000
0
47 500 000
300 000
300 000
20 000 000
20 000 000
1 000 000
28 000 000
3 700 000
19 000 000
7 000 000

149 500 000
4 000 000
8 000 000
1 200 000
48 000 000

172
Welke actie gaat u ondernemen om het zakken op de ICT-ranglijst een halt
toe te roepen?
Bij de lancering van het nieuwe bedrijfslevenbeleid op 13 september 2011
heeft het kabinet aangegeven dat Nederland in 2020 bij de top 5 van
kenniseconomieën in de wereld dient te behoren. De aandachtspunten in
de ICT ranglijst worden dan ook meegenomen in de Digitale Implementatie Agenda 2012–2015 die ik dit najaar aan de Tweede Kamer zal sturen.
Daarnaast is ICT een belangrijk doorsnijdend thema voor de topsectorenaanpak. Voor alle topsectoren geldt dat zij op verschillende manieren
gebruik maken ICT en hun positie verder kunnen uitbouwen door de
innovatieve toepassing daarvan. Naast het opstellen van een aparte
ICT-roadmap, wordt dit ook meegenomen in de roadmaps van de
verschillende topsectoren.
173
Hoe kan het dat de BMKB garantie toeneemt (van 750 miljoen naar
1 miljard euro) en de post subsidies op BMKB afnemen in 2011 en 2012?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

48

De post subsidies BMKB betreft schadebedragen op versterkte garanties.
Deze bedragen zijn niet enkel afhankelijk van de omvang van de verstrekte
garanties, maar vooral ook van het economisch klimaat. Het schadepercentage is aanzienlijk lager in tijden van hoogconjuctuur dan van
laagconjunctuur. De schade in 2011 wordt geraamd op € 56 mln. De
schaderaming voor 2012 wordt in het voorjaar geactualiseerd, uitgaande
van de conjuncturele ontwikkeling.
174
Hoe kan het dat het plafond van microfinanciering omhoog gaat, maar de
post microfinanciering na 2011 juist meer dan halveert?
De ophoging van het plafond betreft het verhogen van het maximumbedrag dat Qredits aan microkrediet mag verstrekken aan één onderneming. Dit doet Qredits binnen de bestaande financiële ruimte die zij
daarvoor heeft. Er wordt derhalve door EL&I geen aanvullende lening aan
Qredits verstrekt. Dit staat daarmee verder los van de raming van de post
microfinanciering in de begroting.
175
Wat zijn de effecten voor het MKB van de verschuiving van minder
subsidies naar meer fiscale stimulansen, daar MKB’ers in de beginperiode
vaak geen winsten maken?
Door de generieke opzet van de RDA wordt geen onderscheid gemaakt
tussen grote bedrijven en het MKB. Omdat de RDA geldt voor de
inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting kunnen alle bedrijven
van de fiscale regeling gebruik maken. Bovendien wordt zoveel mogelijk
aangesloten bij de aanvraagprocedure voor de WBSO waardoor toegang
tot de regeling een lage drempel kent. De doelgroep van de RDA is gelijk
aan de doelgroep voor de WBSO. Vanuit de WBSO is bekend dat circa
95% van het aantal aanvragers tot het MKB behoort. Gelet op het
voorgaande verwacht het kabinet dan ook dat het MKB ten volle kan
profiteren van de regeling.
Bedrijven die geen winst maken kunnen hun RDA dankzij de mogelijkheid
van verliesverrekening, terugwentelen dan wel meenemen naar de
toekomst. Het kabinet gaat ervan uit dat dit voor gezonde bedrijven
voldoende mogelijkheden biedt om de prikkel te laten werken.
176
Zijn of worden het Programma Valorisatie en het Actieprogramma
Onderwijs & Ondernemen geëvalueerd?
Alle Rijksprogramma’s worden periodiek – 4-jaarlijks – geëvalueerd. Dit
geldt ook voor het actieprogramma onderwijs en ondernemerschap en
het valorisatieprogramma. In oktober van dit jaar verschijnt de tussenevaluatie van de Centers of Entrepreneurship. Nog dit jaar wordt de eindevaluatie voor het TechnoPartner-programma aanbesteed. En in 2012 zal de
2-meting «onderwijs en ondernemerschap» plaatsvinden.
177
Ligt de uitvoering van zowel het Programma Valorisatie als het Actieprogramma Onderwijs & Ondernemen op schema?
Ja. Op 6 oktober jl. is de brief «onderwijs en ondernemerschap» van de
ministeries van ELI&I en OCW aan Uw Kamer gestuurd. Deze brief geeft
inzicht in de voortgang en de opbrengsten van het TechnoPartnerprogramma, het actieprogramma onderwijs en ondernemerschap en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

49

valorisatieprogramma en zet de lijnen uit voor toekomstig beleid op het
gebied van jong en innovatief ondernemerschap.
Uit de in 2010 verrichte een-meting blijkt dat het actieprogramma
«Onderwijs en Ondernemerschap» positief bijgedragen aan de doelen van
het kabinet. Er is een duidelijke verschuiving binnen het onderwijsveld
naar meer stimulering van ondernemerschap en of ondernemend gedrag.
Bovendien voelen studenten zich meer gemotiveerd om te gaan ondernemen. Een aantal cijfers uit de een-meting :
• 32% van alle onderwijsinstellingen – van basisschool tot universiteit –
hebben ondernemerschap en of ondernemend gedrag verankerd in de
missie of visie van hun onderwijsinstelling. In 2007 was dit nog 29%;
• 22% van alle onderwijsinstellingen hebben ondernemerschap of
ondernemend gedrag verankerd in het curriculum. In 2007 was dit nog
18 procent;
• 80% van alle universiteiten, hogescholen en ROC’s heeft een ondernemerschapsprogramma en of biedt ondernemerschapsfaciliteiten aan;
• 60% van de studenten beschouwt zichzelf als ondernemend. Ook is
voor 62% van de studenten ondernemerschap een reële beroepswens
(een verdubbeling ten opzichte van 2007) en geeft 23% van hen aan
zeker ondernemer te willen worden.
• 75% van de studenten die zich tijdens hun studie bezighouden met
«ondernemerschap», zijn positief over ondernemerschap en meer dan
de helft wil na hun studie gaan ondernemen. In 2010 waren 12 200
startende ondernemers jonger dan 25 jaar, waarvan 800 startende
ondernemers jonger dan 20 jaar. In 2010 was dus 10 % van de starters
jonger dan 25 jaar.
178
Hoe verhoudt het Interdepartementaal Programma Biobased Economy
(IPBBE) zich tot de actiepunten met betrekking tot de biobased economy
uit de recente Kamerbrief over het bedrijfslevenbeleid?
De biobased economy is benoemd tot horizontaal thema binnen het
«Topsectorenbeleid». De topsectoren zullen in samenwerking met
kennisinstellingen en overheid invulling geven aan het Innovatiecontract
Biobased Economy, zoals aangegeven in de recente Kamerbrief over het
bedrijfslevenbeleid. Daarmee wordt richting gegeven aan de investeringen in technologieën en inzet van duurzame biomassa en is een
vervolg op het Businessplan Biobased Economy en bouwt tevens voort op
de Kennis- en Innovatieagenda van het WTC.
De Interdepartementale Programmadirectie Biobased Economy faciliteert
de volgende actiepunten:
1. Het kabinet ondersteunt de wens van bedrijven en kennisinstellingen
om een High Level Coördinatiegroep op te richten om onder meer het
Businessplan Biobased Economy, inclusief het Innovatiecontract, in
nauwe samenwerking met de verschillende topsectoren, te concretiseren.
2. Het kabinet zal de ontwikkeling van concrete businesscases stimuleren via het BioRenewables Business Platform. Voor het MKB zal het
Transitiehuis Biobased Economy deze businesskansen begeleiden.
Waar nodig zal het kabinet belemmeringen in de wet- en regelgeving
wegnemen.
3. Het kabinet erkent de noodzaak van het sluiten van kringlopen. De
overheid start daarom een aantal pilots/onderzoeken (onder andere
met betrekking tot struviet en digestaat) om afval- en reststromen
meer en beter te benutten.
4. Voor de acties die de overheid op zich gaat nemen komt het kabinet
dit najaar met de Agenda Biobased Economy.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

50

179
Kunnen de baten van het ICT flankerend beleid per project inzichtelijk
worden gemaakt en gekwantificeerd worden?
Alle overheden gaan aansluiten op het Nieuw Handelsregister (NHR),
zodat ondernemers en burgers nog maar eenmalig hun basisgegevens bij
de overheid hoeven aan te leveren. Dit bespaart de ondernemer en burger
tijd en geld. Tevens zal het NHR met alle andere basisregistraties worden
verbonden, zodat door onderlinge uitwisseling de kwaliteit van de
gegevens en de dienstverlening verbetert. Daarbij zal de ondernemer zich
digitaal in het Handelsregister kunnen inschrijven en eventuele mutaties
kunnen doorvoeren. De administratieve lastenreductie van dit laatste is
becijferd op € 5,7 miljoen euro per jaar.
eHerkenning maakt het voor ondernemers mogelijk dat via één oplossing,
en op eenduidige wijze, toegang wordt verkregen tot electronische
diensten van de overheid. En de overheidsdienstverlener hoeft niet langer
zijn eigen oplossingen voor authenticatie en autorisatie voor ondernemers
te hanteren. De belangrijkste (gekwantificeerde) oordelen van de
invoering van eHerkenning hebben betrekking op de administratieve
lastenverlichting bij bedrijven en vermeden kosten en efficiencyvoordelen
bij de overheidsdienstverleners. Doordat er een standaard komt in de
vorm van eHerkenning zullen ontwikkel- en beheerkosten dalen
(vermeden kosten). Tevens kunnen besparingen worden gerealiseerd
doordat een groter deel van de transacties digitaal kan worden
afgehandeld. Het mes snijdt hier aan twee kanten. Dit leidt dit tot
efficiencyvoordelen bij overheidsdienstverleners.Tegelijkertijd kost het
bedrijven ook minder tijd om diensten af te nemen en contacten met de
overheid te leggen. Dit leidt tot een reductie van de administratieve lasten
bij bedrijven. Tot slot leidt het gebruik van eHerkenning tot baten in het
business–to-business domein. De netto-baten van de invoering van
eHerkenning over de periode 2011–2025 zijn becijferd (onderzoek Ecorys
2011) op € 43,7 miljoen.
De berichtenbox voor bedrijven is een beveiligd e-mailsysteem waarmee
ondernemers digitaal berichten kunnen uitwisselen met Nederlandse
overheidsinstanties. Op deze manier kunnen ondernemers procedures
afhandelen, zoals het aanvragen van een vergunning of het doen van een
melding. Ook kunnen zij alle Nederlandse overheidsinstanties vragen
stellen over de manier waarop de regels in Nederland worden toegepast.
Een bericht dat verstuurd wordt met de berichtenbox moet een overheidsinstantie in behandeling nemen. Dat is bij een gewone e-mail niet altijd
het geval. In het geval van een vergunningaanvraag krijgt de ondernemer
de vergunning, en een eventuele factuur, via de berichtenbox toegestuurd. De baten van een dergelijk systeem zijn niet eenvoudig te
berekenen. Op dit moment zijn de baten van de berichtenbox nihil omdat
deze (nog) niet veelvuldig gebruikt wordt. Zie hiervoor de evaluatie van
het Dienstenloket dat op 17 mei jl. naar de Tweede Kamer is verzonden
(bijlage bij Kamerstuk 29 515, nr. 331). Zoals aangegeven in het AO
Telecom van 15 september j.l. zal het gebruik gestimuleerd worden door
het Dienstenloket op termijn in te brengen in het digitale ondernemersplein en de communicatie hierover.
Momenteel vindt een verkenning plaats naar het recht op elektronisch
zakendoen, waarbij ook de baten voor de verschillende doelgroepen
worden onderzocht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

51

180
Gaat u de verlaging van administratieve lasten ook nog monitoren op
andere manieren dan op basis van schattingen van het effect van
afzonderlijke maatregelen?
Ja, ik ben voornemens een «belevingsonderzoek» bij ondernemers te
gaan uitvoeren. De OESO ontwikkelt op dit moment samen met een
negental landen, waaronder Nederland, een instrument om de
«voortgang en gevolgen» van regeldrukprogramma’s bij ondernemers te
meten. Dit instrument dient als basis voor het onderzoek dat ik wil
uitvoeren om de verlaging van regeldruk, waaronder administratieve
lasten, te monitoren.
181
Hoe gaat u ervoor zorgen dat de inkomsten uit onze aardgasbaten wel in
blijven zetten voor investeringen in duurzaamheid en innovatie, nu bij de
Slotwet 2010 de laatste uitgaven van het Fonds Economische Structuurversterking (FES) zijn verrekend?
De uitgaven voor voormalige FES-projecten op het gebied van
duurzaamheid en innovatie waartoe reeds besloten was lopen door t/m
2015. Deze uitgaven lopen nu echter niet meer via het FES, maar via de
desbetreffende departementale begrotingen. De betreffende projecten
zullen worden uitgevoerd. In die gevallen waar dat niet het geval is, zal de
Kamer daarover door de verantwoordelijke minister worden geïnformeerd. In het kader van de ontmanteling van het FES heb ik, mede
namens de minister van Financiën, mijn collega ministers hiervoor om
aandacht gevraagd.
Ook zonder het FES zal er door het kabinet worden geïnvesteerd in de
versterking van de economie. Niet meer via een afzonderlijk begrotingsfonds, maar als onderdeel van de algemene middelen die op de diverse
begrotingen geoormerkt zijn voor innovatie en duurzaamheid. Wat betreft
innovatie heeft het kabinet ervoor gekozen om dit minder via subsidies,
maar meer via kredieten en fiscale regelingen te stimuleren (Innovatiefonds, WBSO, RDA). Ik verwijs u hiervoor graag naar de brief met het
Rijksbrede overzicht van innovatiemiddelen die ik de Kamer voor de
begrotingsbehandeling zal doen toekomen. Wat betreft duurzaamheid
wijs ik u op de SDE+ regeling.
182
Hoe zorgt u ervoor dat ook toekomstige generaties kunnen profiteren van
onze aardgasbaten, ook als het gas in de toekomst op is?
Via het FES zijn investeringen in de economische structuur van Nederland
gedaan waar toekomstige generaties van kunnen profiteren. Dit kabinet
heeft, gezien de huidige budgettaire situatie, ervoor gekozen tijdens deze
kabinetsperiode geen gebruik te maken van het FES. Deze keuze zorgt
ervoor dat het begrotingstekort en staatsschuld niet nog verder oplopen.
Toekomstige generaties, die immers meebetalen aan de staatsschuld,
profiteren hiervan.
183
Kunt u aangeven op welke belangrijke toeristische herkomstmarkten en
doelgroepen steviger gaat worden ingezet in de periode 2012–2015 en
waarom juist die doelgroepen zijn gekozen?
De Rijksbijdrage aan het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) wordt in de periode 2011–2015 afgebouwd van 16,6 miljoen
euro naar 5,8 miljoen euro. Het NBTC zal zich met de nieuwe Rijksbijdrage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

52

sterker gaan richten op de belangrijkste toeristische herkomstmarkten
(zoals België en Duitsland) en bezoekerssegmenten (zoals stedenbezoekers en zakelijke bezoekers).
Het NBTC werkt op dit moment aan een Strategisch Marketingplan voor
de periode 2012–2015. Uiterlijk eind dit jaar zal ik op basis daarvan nieuwe
prestatieafspraken met het NBTC vastleggen.
184
Welke kosten zijn de afgelopen jaren gemaakt voor het gerealiseerde
compensatiebeleid en welke kosten zijn begroot voor de komende jaren?
De kosten voor de uitvoering van het compensatiebeleid die binnen het
ministerie van EL&I worden gemaakt bestaan vnl. uit apparaatskosten
(uitvoeringskosten voor arbeid, reis- en verblijf, organisatie e.d.). Deze zijn
reeds jaren vrij stabiel rond een niveau van ca. 750 000 Euro.
Naast apparaatskosten worden er soms door compensatieplichtige
bedrijven ook kosten voor compensatie doorberekend in de opdrachtwaarde aan het ministerie van Defensie. Uit onderzoek van PWC
Consulting, in opdracht van de ministeries van Defensie en (toenmalig)
Economische Zaken en aan de Tweede Kamer aangeboden in november
2002 bleek dat deze kosten gemiddeld ca. 2,6% van de opdrachtwaarde
bedragen. [«Kosten/baten-analyse van het Nederlands compensatiebeleid» mijn briefnr. 2055585 d.d. 12 november 2002]
185
Kunt u aangeven wat de mogelijke gevolgen zijn van het besluit in
Duitsland om te stoppen met kernenergie voor de betrouwbaarheid,
veiligheid, duurzaamheid en het belang dat de energiesector heeft voor
onze economie?
Sinds 2009 beschikt Nederland over een vermogenssurplus. Dit houdt in
dat de elektriciteitsproductie in Nederland groter is dan de binnenlandse
vraag. Zoals bekend zijn diverse centrales in Nederland in aanbouw, wat
leidt tot een verdere groei van het vermogenssurplus. Het besluit in 2022
alle Duitse kerncentrales te sluiten, zal waarschijnlijk bijdragen aan de
wenselijkheid de bestaande Nederlandse bouwplannen ook te realiseren.
Nederland kan dan meer elektriciteit exporteren naar Duitsland. Duitsland
wil de weggevallen productie door kerncentrales opvangen door
energiebesparing en het realiseren van gascentrales. Naast een toenemende export van elektriciteit, kan dit ook leiden tot een toenemende
export van gas naar Duitsland. Beide zaken zijn positief voor de Nederlandse economie.
De leveringszekerheid van Nederland komt door het besluit van de Duitse
regering om te stoppen met kernenergie niet in gevaar. Conform de
Monitoring Leveringszekerheid 2010–2026 zijn de vooruitzichten voor de
leveringszekerheid van Nederland gunstig.
Het besluit van de Duitse regering heeft geen gevolgen voor het aandeel
duurzame energie in de energievoorziening. Zowel in Nederland als in
Duitsland blijven de doelen voor het aandeel duurzame energie in 2020
gelijk. Ook voor de veiligheid van kerncentrales heeft het besluit geen
gevolgen. Kerncentrales moeten blijven voldoen aan de strengste
veiligheidseisen, waarbij de lessen uit Japan worden meegenomen.
186
Kunt u aangeven hoe de Duitse energiemix eruit komt te zien als gevolg
van het besluit van Duitsland om te stoppen met kernenergie, en op welke
manier heeft dit gevolgen voor de Nederlandse energiesector?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

53

In 2009 was de mix van elektriciteitsproductie in Duitsland: kolen 42%,
nucleair 23%, hernieuwbaar 16%, gas 14%, olie 2%, overige 3%. Het
besluit van de Duitse regering om af te stappen van kernenergie zal leiden
tot een stapsgewijze verlaging van het aandeel nucleair in de mix van
elektriciteitsproductie, tot nul uiterlijk in 2022. De Duitse regering heeft
zich ten doel gestel het aandeel hernieuwbare energie te doen toenemen
tot minimaal 30% van de elektriciteitsconsumptie in 2020. Daarnaast zal
het aandeel gas naar verwachting toenemen. Hoe de exacte mix eruit zal
komen te zien, is afhankelijk van de investeringen door marktpartijen in
nieuwe productiecapaciteit, evenals het succes van energiebesparingsmaatregelen. Voor de Nederlandse energiesector heeft het besluit
mogelijk een stijging van de export van elektriciteit en gas naar Duitsland
tot gevolg.
187
Wat betekent het besluit in Duitsland om te stoppen met kernenergie voor
de energieprijs in Nederland en de kosten die in Nederland gemaakt
worden voor energie?
De elektriciteitsprijs komt tot stand in de Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt. Het afschakelen van de acht oudste kerncentrales in Duitsland
had een stijging van de elektriciteitsprijzen tot gevolg, ook in Nederland.
Hoe de elektriciteitsprijzen zich verder zullen ontwikkelen, is afhankelijk
van de wijze waarop de weggevallen productie van kerncentrales de
komende jaren zal worden opgevangen.
Het effect op de kosten die in Nederland gemaakt worden voor energie zal
naar verwachting zeer beperkt zijn. De prijzen voor grondstoffen als kolen,
gas, olie en uranium komen immers op de mondiale markt tot stand. Het
effect van het besluit van de Duitse regering is op mondiaal niveau naar
verwachting gering.
188
Welke gevolgen heeft het besluit in Duitsland om te stoppen met
kernenergie voor de netcapaciteit voor energie in Nederland en kunt u
daarbij aangeven welke kosten en investeringen hier mogelijk mee
gepaard gaan?
Het besluit in Duitsland heeft waarschijnlijk tot gevolg dat Nederland meer
elektriciteit zal exporteren. Voornaamste beperkende factor voor deze
export is de interconnectiecapaciteit tussen Nederland en Duitsland en
congestie op het Duitse net. Uit analyses van TenneT blijkt dat, indien een
groot deel van de in Nederland aangemelde nieuwbouwplannen ook
daadwerkelijk zal worden gerealiseerd, de beschikbare exportcapaciteit
vanaf 2013 niet onder alle omstandigheden toereikend zal zijn om het
export potentieel volledig te kunnen transporteren. Het is echter niet
aannemelijk dat dergelijke maximum situaties zich zeer frequent zullen
voordoen. TenneT voert nadere analyses uit in hoeverre een verdere
uitbreiding van de interconnectiecapaciteit, mede gezien in het licht van
de vele onzekerheden, wenselijk is. Investeringen in het netwerk zullen
vooral binnen Duitsland moeten gebeuren. De kosten daarvan komen
voor rekening van de Duitse consument.
189
Op welke manier kan de Nederlandse energiesector bijdragen aan de
oplossing van het duurzame energievraagstuk dat is ontstaan doordat
Duitsland het besluit heeft genomen om te stoppen met kernenergie?
Zowel de Duitse als de Nederlandse energiesector opereren op een
Noord-West Europese energiemarkt. Het duurzame energievraagstuk in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

54

Duitsland beïnvloedt de ontwikkelingen op deze markt, en daarmee ook
de Nederlandse energiesector. Door het Duitse besluit te stoppen met
kernenergie is vervanging nodig voor de elektriciteit die in eerdere
ramingen met kernenergie zou worden opgewekt. Deze vervanging zal
binnen de voorwaarden van het Europese emissiehandelssysteem en de
doelen voor duurzame energie plaatsvinden, dus een deel zal
waarschijnlijk door hernieuwbare bronnen worden ingevuld. Echter, een
deel zal waarschijnlijk door fossielgestookte centrales worden opgewekt.
Nederland kan op verschillende manieren bijdragen aan het duurzame
energievraagstuk. Ten eerste kan een deel van de vervangende elektriciteit
in Nederland worden opgewekt, ofwel uit hernieuwbare bronnen, ofwel
uit fossielgestookte bronnen. Verder kan dit ook zonder implicaties voor
de voorzieningzekerheid, omdat het elektriciteitsproductievermogen in
Nederland de komende jaren naar de verwachting van ECN sterker zal
stijgen dan de vraag. Wel kan een beperkter aanbod het prijsniveau op de
Noord-West Europese markt beïnvloeden. Ten tweede kan bij sterke groei
van variabele hernieuwbare elektriciteitsproductie, zoals zonne-energie en
windenergie, vraag naar flexibel productievermogen ontstaan in de
Noord-West Europese markt, om de elektriciteitsopwekking over te nemen
als de variabele bronnen niet kunnen leveren. Nederlandse gascentrales
zijn in het algemeen geschikt om deze flexibiliteit te leveren, en kunnen
daardoor mogelijk profiteren via de onbalansmarkt.
190
Welke gevolgen heeft het besluit van Duitsland om te stoppen met
kernenergie voor de bevordering van CO2-emissiereductie in Europa en in
Nederland?
Het besluit van Duitsland om te stoppen met kernenergie heeft geen
gevolgen voor de Europese doelstelling om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 20% te verminderen ten opzichte van 1990. Het
afschakelen van de kerncentrales kan wel leiden tot een opwaartse druk
op de CO2-prijs onder het emissiehandelssysteem (ETS). Een hogere
CO2-prijs geeft een sterkere prikkel aan bedrijven om hun uitstoot te
verlagen door bijvoorbeeld te investeren in energiebesparing of andere
CO2-arme technologieën. Vooralsnog heeft het afschakelen van de acht
oudste kerncentrales in Duitsland echter geen noemenswaardig effect op
de CO2-prijs gehad.
191
Waarom wordt bij een doelmatige en duurzame energievoorziening niet
meer gesproken over CO2-afvang en -opvang?
De gelden voor CO2-afvang en opslag staan in de begroting vermeldt
onder de titel Carbon Capture and Storage (pagina 81). In het Energierapport van 10 juni 2011 (TK 2010–2011, 31 510, nr. 45) is het kabinetsbeleid met betrekking tot CCS al verwoord. Deze ambitie is ongewijzigd.
192
Waarom is het stimuleren van decentrale energieopwekking hier niet
genoemd?
In de Memorie van Toelichting is genoemd «het stimuleren van duurzame
energieproductie». Dit betreft zowel grootschalige als decentrale
opwekkingscapaciteit.
193
Waarom kiest u ervoor nu de Nederlandse bodemschatten te verkopen en
niet in de toekomst, wanneer deze mogelijk meer waard zullen worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

55

De Nederlandse overheid geeft concessies zonder einddatum voor
winning van bodemschatten aan bedrijven, zodat deze bedrijven
investeringszekerheid hebben. Deze concessies kunnen niet zomaar
worden ingetrokken. Bovendien is er geen zekerheid dat bodemschatten
in de toekomst meer waard zullen zijn. In de laatste 40 jaar heeft de
gasprijs zeer sterk gefluctueerd; in historisch perspectief bezien is de
huidige gasprijs bijzonder hoog.
Overigens is het beleid al sinds decennia erop gericht de Nederlandse
bodemschatten optimaal te ontginnen. Hiertoe is het zogenaamde
Kleine-velden-beleid ingevoerd. Dit houdt in dat de (relatief) kleine
gasvelden relatief snel leeggeproduceerd mogen worden, waardoor de
kans groter is dat de velden daadwerkelijk (door een commerciële partij)
in productie worden genomen. Dit is mogelijk door het grote Groningengasveld als balansveld in te zetten. Aan de gasvraag (inclusief langetermijn-exportcontracten) wordt zo veel mogelijk tegemoet gekomen door
productie uit de Kleine velden; het ontbrekende deel wordt bijgepast uit
het Groningenveld. Hiernaast vindt uiteraard ook import van gas plaats.
Om het Groningenveld met zijn balansfunctie te sparen wordt iedere vijf
jaar een zogenaamd Groningenplafond vastgesteld voor de komende
periode.
194
Kunt u aangeven waarom is gekozen voor de drie operationele doelstellingen zoals doelstellingen evalueert en hoe Nederland presteert in
vergelijking tot andere landen?
De operationele doelstellingen in beleidsartikel 14 (Een doelmatige en
duurzame energiehuishouding) weerspiegelen de beleidsmatige
verantwoordelijkheid van de minister van EL&I in de opgave om tot een
internationaal concurrerende energievoorziening te komen, die betrouwbaar, veilig en duurzaam is.
In artikel 14 zijn diverse kengetallen opgenomen die inzicht geven in
beleidsrelevante ontwikkelingen en zijn prestatie-indicatoren opgenomen
die specifieke doelstellingen geven voor de mate van concurrentie in de
energiemarkt, de vermeden CO2-uitstoot en het aandeel van het nationale
energieverbruik voor welk hernieuwbare technieken zijn omgezet in
secundaire oftewel bruikbare energiedragers. Naast kengetallen en
prestatie-indicatoren geven beleidsevaluaties informatie over de
effectiviteit en efficiëntie van het beleid. In 2013 zal een beleidsdoorlichting van het artikel plaatsvinden.
Voor wat betreft de doelstelling om een schone energievoorziening na te
streven, is een landenvergelijking door PBL en ECN gemaakt. In deze
vergelijking wordt het aandeel hernieuwbare energie aangegeven
alsmede de resterende inspanning om het EU-doel in 2020 te realiseren.
Deze vergelijking is opgenomen in de analyse van PBL en ECN die zij
hebben opgesteld ter uitvoering van de motie Halsema. Voor deze analyse
verwijs ik daarom naar de brief die 19 september jl. naar uw Kamer is
verstuurd.
195
Welke aanvullende maatregelen gaat het kabinet nemen om het bindende
Europese doel van 14% duurzame energie in 2020 te halen, aangezien uit
de doorrekening van het PBL en ECN blijkt dat het kabinet met het huidige
beleid uitkomt op 9 à 12% duurzame energie in 2020?
Met het ingezette beleid van dit kabinet kan een aandeel van 12% in 2020
worden gerealiseerd. Conform Regeerakkoord zal in 2014 een evaluatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

56

van de SDE+ plaatsvinden. Daaruit kan blijken dat na deze kabinetsperiode
nog aanvullende actie vereist is om het Europese doel volledig te
realiseren. Zoals verwoord in de kabinetsreactie op de doorrekening van
PBL en ECN staan dan diverse opties open: verdere aanscherping van de
SDE+ systematiek, een leveranciersverplichting, import van duurzame
energie, of extra budget voor de SDE+.
196
Op welke doorrekening van de kabinetsplannen baseerde u op
24 augustus 2011, in een speech op het Christelijk Sociaal Congres, dat we
in 2015 op minimaal 11% duurzame energie uitkomen?
Deze verwachting van 11% komt overeen met de 11% die ik (eerder) met
uw Kamer heb gedeeld tijdens het AO Energie van 22 juni jl. Uit berekeningen van PBL en ECN uit september jl. blijkt dat zelfs een aandeel van
12% mogelijk is. Een lager percentage komt in beeld als er belemmeringen van niet-financiële aard optreden, zoals ruimtelijke inpassing of
vergunningverlening. Ik zal mij inspannen om die belemmeringen zoveel
mogelijk op te lossen en te vermijden.
197
Welke sancties zijn er momenteel voor bedrijven die verantwoordelijk zijn
voor olie- en gaslekken, bijvoorbeeld bij de boorplatforms op de Noordzee
en voldoen deze sancties?
De toezichthouder (Staatstoezicht op de Mijnen) en het OM hebben met
elkaar een handhavingstrategie vastgesteld voor oliemorsingen in de
Noordzee. In deze strategie is een differentiatie aangebracht tussen
handhaving bij kleinere en bij grotere morsingen. Bij oliemorsingen van
meer dan 300 liter volgt direct een sanctie, bij morsingen kleiner dan 300
liter wordt opvolging in overleg met het OM vastgesteld. Boetebedragen
liggen tussen de € 15 000,– (80 liter hydraulische vloeistof) en € 25 000,–
(morsing van 5500 liter boorvloeistof).
Gaslekkages zijn qua effect van een geheel andere orde dan oliemorsingen. Bij gaslekkages gaat het, in tegenstelling tot oliemorsingen, niet
om verontreiniging van de zee, maar om gevaar voor personen en om
ongewenste emissies. Doorgaans worden bij gaslekkages geen boetes
opgelegd. Veelal betreft het kleine lekkages waarbij het risico voor
offshore personeel laag is. Ondanks dat gaslekkages doorgaans klein zijn,
wordt zowel door de toezichthouder als door de gasproducenten veel
aandacht besteed aan het ontrafelen van oorzaken, om daarvan te leren
en calamiteiten te voorkomen.
198
Kunt u uiteenzetten welk bedrag correct is met betrekking tot dat er in de
Memorie van Toelichting er voor het jaar 2010 een verschil tussen de
cijfers is in de begroting 2012 van EL&I en het Financieel Jaarverslag 2010
van EL&I (in de begroting van EL&I staat op een verplichtingenbedrag van
15,207 miljard euro voor het jaar 2010 (een realisatie dus), deze komt niet
overeen met het verplichtingenbedrag dat eerder (in het Financieel
Jaarverslag 2010, pag. 57) is vermeld voor dit artikel. Daarin staat namelijk
een realisatiebedrag ad. 8,171 miljard euro)?
In de persversie van de begroting 2012 was bij artikel 14 een realisatie van
verplichtingen in 2010 vermeld van € 15,207 miljard. Dit is ruim € 7
miljard hoger dan het juiste bedrag, omdat per abuis niet alleen de in
2010 aangegane verplichtingen werden gepresenteerd, maar ook een deel
van de verplichtingen die vóór 2010 waren aangegaan. Dit is nog
gecorrigeerd vóór het uitbrengen van de definitieve versie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

57

begroting 2012 (zie pagina 73 in http://lbrb2011b-452000396.eu-west1.elb.amazonaws.com/2012/voorbereiding/bdpf/13mvt.pdf).
199
Kunt u aangeven waarom de verplichtingen in 2010 en 2011 vele malen
hoger zijn dan de verplichtingen in de daarop volgende jaren?
De mate waarin de verplichtingen in 2010 en 2011 uitstijgen boven de
verplichtingen in de daarop volgende jaren is nagenoeg geheel toe te
schrijven aan de SDE en de SDE+. In 2010 is voor een totaal van ruim
€ 7,2 miljard aan beschikkingen in het kader van de SDE afgegeven
(inclusief € 4,4 miljard Wind Op Zee en € 1,3 miljard Noordoostpolder). In
2011 is een verplichtingenruimte van ruim € 3 miljard opgenomen voor
het afgeven van beschikkingen in het kader van de SDE en de SDE+.
Daarvan heeft bijna € 1 miljard betrekking op het restbudget Windenergie
op zee, circa € 0,5 miljard heeft betrekking op het in 2011 nog afgeven van
beschikkingen voor de SDE 2010 en de resterende € 1,5 miljard is
bestemd voor de regeling SDE+ 2011.
200
Hoe wordt het criterium van «toekomstvastheid» van de energieinfrastructuur meegenomen in de voorbereidingen voor de privatisering
van een minderheidsaandeel in de energie infrastructuur?
In het Energierapport heeft het kabinet aangekondigd een minderheidsprivatisering van TenneT en Gasunie te zullen toestaan. De toenemende
integratie van de Europese energiemarkt vraagt om een goede samenwerking tussen de landelijke netbeheerders. Landelijke netbeheerders in
andere landen zijn echter (gedeeltelijk) in private handen. Minderheidsprivatisering kan verregaande samenwerking vergemakkelijken. Bovendien
kunnen TenneT en Gasunie hierdoor extra kapitaal aantrekken. Hiervoor is
een wetswijziging nodig. De huidige Elektriciteitswet bevat namelijk een
absoluut privatiseringsverbod voor TenneT. Voor Gasunie bestaat strikt
genomen de mogelijkheid tot privatisering al wel. De Elektriciteitswet en
de Gaswet zullen zo aangepast worden dat (alleen) minderheidsprivatisering mogelijk is. In het Energierapport is helder gesteld dat de Staat de
meerderheid van de aandelen en de meerderheid van de zeggenschap
behoudt.
Samen met de minister van Financiën ben ik dit traject aan het
vormgeven. Voor het eind van het jaar stuur ik uw Kamer een brief over
de aanpak en de uitgangspunten van de minderheidsprivatisering. Bij de
aanpak wordt vooralsnog geen enkele optie uitgesloten. Zoals ik in het
debat over het Energierapport (22 juni jl.) heb toegezegd, wordt hierbij
ook gekeken naar de mogelijkheid van certificaten. Voor alle opties wordt
onder andere in kaart gebracht of de publieke belangen voldoende
geborgd zijn en of ze voldoen aan de relevante wet- en regelgeving.
Conform toezegging aan uw Kamer zullen in de toelichting op het
wetsvoorstel de zeven centrale vragen uit het IAK worden beantwoord.
Ook zal een Markteffectentoets worden uitgevoerd.
201
Welke acties worden ondernomen om de voorzieningszekerheid te
bevorderen en waarom staan deze hier niet genoemd?
Het Energierapport van juni 2011 wordt in par. 4.4 ingegaan op een
actieve energiediplomatie met het oog op voorzieningszekerheid en
bevordering van internationale handel. Voor de langere termijn is
internationale samenwerking op het gebied van duurzame energie (bijv.
technologische samenwerking, afstemming reguleringsregimes) en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

58

uiteraard de stimulering van duurzame energie in Nederland eveneens
relevant.
In het Energierapport staat dat energiediplomatie in eerste instantie een
Europese aangelegenheid is, aangezien de Europese voorzieningszekerheid ook die van Nederland verbetert. Regelmatiger contacten met
onze buurlanden, zowel op ambtelijk als op politiek niveau, en actief
optreden in EU-verband is dan ook belangrijk. We blijven voorts een groot
belang hechten aan het International Energy Agency, als samenwerkingsverband van OESO-landen, en aan het International Energy Forum als
mondiaal samenwerkingsverband. Last but not least onderhoudt
Nederland met het oog op voorzieningszekerheid ook bilaterale relaties
met een aantal belangrijke energielanden. Daarbij gaat het zoals gezegd
niet alleen om voorzieningszekerheid, maar ook om kansen voor het
Nederlandse bedrijfsleven.
Aangezien het Energierapport 2011 op het bovenstaande uitgebreid ingaat
en ten opzichte van vorige jaren alleen de richting, maar niet de aard van
de activiteiten is veranderd, is ervan afgezien om er in de begroting niet
verder op in te gaan.
202
Waarop is het bedrag dat voor kernenergie wordt vrijgemaakt gebaseerd?
Zie antwoord vraag 85.
203
Welke garantie is er dat dit geld dat vrijgemaakt wordt voor kernenergie
inderdaad terugkomt in de staatskas en wat is de rentevoet daarbij?
In het overzicht op p.81 is een sterke terugval te zien in de kosten vanaf
2014. Gestreefd wordt dat vanaf 2013 de vergunninghouders zo volledig
mogelijk gaan betalen voor de verleende diensten. In andere landen is dat
al langer gebruikelijk en er ontstaat dus een «level playing field». Om dat
mogelijk te maken wordt het Bijdragenbesluit Kernenergiewet aangepast.
Onderzocht zal worden of en hoe kosten, die de overheid in het voortraject heeft gemaakt, kunnen worden verhaald. Zie het antwoord op
vraag 87.
204
Op welke manier verhoudt het bedrag dat vrijgemaakt wordt voor
kernenergie zich tot het standpunt dat de markt gaat over de keuze voor
de elektriciteitsproductie?
De markt kiest of er wel of niet een vergunning wordt aangevraagd en
betaalt dan in beginsel voor de werkelijke kosten van vergunningverlening
en handhaving/toezicht. De overheid is verantwoordelijk voor de veiligheid en legt de kosten van de beoordeling van de veiligheid en
handhaving bij de markt. Zie verder de antwoorden op vraag 87 en vraag
203.
205
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
innovatie van alternatieve energie en waar is dit in de begroting
opgenomen?
Nee, dat is nu niet precies aan te geven. Het is aan het topteam energie
om op korte termijn met voorstellen te komen voor de inhoudelijke
prioriteiten bij energie-innovatie en de bijbehorende verdeling van de
beschikbare budgetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

59

206
Welke voorwaarden worden verbonden aan innovatie van alternatieve
energie?
Zoals het kabinet in het Energierapport aangeeft is de aanpak gericht op
het ontwikkelen en het rendabel maken van hernieuwbare energietechnologieën, zodat deze op termijn kunnen concurreren met grijze energie. De
inzet is vooral gericht op het stimuleren van de ontwikkeling van nieuwe
technieken waar Nederlandse kennisinstellingen, wetenschappers en
bedrijven goed in zijn. Dit levert extra kennis, banen en inkomsten op.
207
Hoeveel geld gaat er naar WKK in de glastuinbouw en waar is dit in de
begroting opgenomen?
De Energie-investeringsaftrek (EIA) biedt mogelijkheden voor financiële
steun aan efficiënte WKK in de glastuinbouw. Aan de efficiëntie van de
WKK worden energetische normen gesteld. Daarnaast geeft de EIA ook
steun aan duurzame opties in de glastuinbouw als warmtepompen,
aardwarmtewinning, warmtekrachtinstallaties gestookt met biomassa,
ketels gestookt met biomassa en systemen voor benutting van afvalwarmte aan tuinbouwkassen.
In het jaar 2010 is totaal voor een bedrag van € 4 miljoen fiscale aan steun
gegeven aan investeringen in efficiënte WKK’s. Dit bedrag komt dus ten
laste van het EIA budget.
In het lopende jaar 2011 is tot nog toe voor € 0,9 miljoen aan fiscaal
voordeel verstrekt. Investeringen die worden gedaan in 2011 kunnen nog
tot en met eind maart 2012 gemeld worden.
208
Hoeveel kassen a la de Zonneterp kunnen daarmee worden gefinancierd,
afgaande op het bedrag dat de eerste daarvoor heeft gekregen?
Het is goed mogelijk dat onderdelen van het Zonneterp project ook steun
hebben gekregen van fiscale regelingen als de EIA en wellicht ook vanuit
de Milieu investeringsaftrek (MIA) of de regeling Willekeurige Afschrijvingen Milieu-investeringen (VAMIL). Fiscale gegevens zijn echter niet
openbaar waardoor ik de totale bijdrage van de overheid aan het project
Zonneterp niet kan bepalen en de gevraagde berekening dus niet kan
maken.
209
Kunt u uiteenzetten of, en zo ja hoeveel geld, u heeft gereserveerd ten
behoeve van de opslag van CO2 en waar het in de begroting is
opgenomen?
Op pagina 81 is in de tabel Financieel Overzicht Instrumentarium van de
operationele doelstelling 14.3 Bevorderen van een duurzame en veilige
energievoorziening een reeks gepresenteerd voor Carbon Capture and
Storage. Deze reeks luidt:
Bedragen x 1 mln euro
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

21,1

18,1

81,2

49,4

49,1

22,4

8,7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

60

De uitgaven op de EL&I begroting zijn reeds verplicht voor de projecten
ROAD en Pegasus en het CATO-2 R&D-programma voor CCS. Daarnaast is
voor het jaar 2011 € 7 mln opgenomen ter dekking van de onkostenvergoeding aan Shell vanwege de stopzetting van het demonstratieproject in
Barendrecht. Het restant betreft een reservering voor de cofinanciering
van het Green Hydrogenproject, waarvoor in mei 2011 een aanvraag in
het kader van de NER300-regeling bij de Europese Commissie is
ingediend. Medio 2012 neemt de Europese Commissie een besluit welke
projecten worden geselecteerd.
210
Welke inspanning wordt er gepleegd om een eigen, onafhankelijke
energievoorziening op te bouwen?
Het kabinet streeft naar een energievoorziening die in verschillende
opzichten betrouwbaar is. Dat houdt in dat daaraan in verschillende
domeinen gewerkt wordt; in het Energierapport 2011 wordt dit uitgebreid
toegelicht. De beschikbaarheid van primaire energiebronnen wordt
gewaarborgd door een actieve mondiale energiepolitiek en door het
stimuleren van de winning van binnenlandse bronnen van zowel fossiele
(door een gunstig mijnbouwklimaat) als investeringen in duurzame
energie (door o.a. gerichte subsidies). Daarbij wordt gestreefd naar een
balans tussen de verschillende bronnen, zodat de geopolitieke en
economische risico’s gespreid blijven.
De betrouwbaarheid van de levering blijft op peil door te zorgen voor
adequate infrastructuur, voldoende productiecapaciteit voor gas en
elektriciteit en een goede werking van de markt. Deze betrouwbaarheid
beziet het kabinet in Europees kader. De verantwoordelijke netbeheerders
in Europese landen analyseren regelmatig de uitkomsten van vraag en
aanbod op de markt op mogelijke knelpunten ten aanzien van de enerzijds
mogelijke spanningen tussen de vraag en aanbod van gas en elektriciteit
en enerzijds de gevraagde transportcapaciteit. Gesignaleerde knelpunten
worden door hen in overleg met de betrokken lidstaten geadresseerd. De
Europese Commissie werkt voorts aan extra communautaire voorzieningen om knelpunten in de grensoverschrijdende verbindingen op te
lossen.
211
Wat is het effect van de inzet op kernenergie met betrekking tot de
onafhankelijkheid van instabiele regio’s?
De grondstof voor elektriciteitsproductie in kerncentrales is uranium.
Uranium is voor het grootste deel afkomstig uit stabiele landen in de
wereld, zoals Canada, Australië en Kazachstan. Daarnaast is in een
kerncentrale, in vergelijking met kolen- en gascentrales, een relatief kleine
hoeveelheid grondstof per opgewekte eenheid elektriciteit nodig. De inzet
op kernenergie past dus goed in het streven naar meer onafhankelijkheid
van instabiele regio’s.
De voornaamste afhankelijkheid van instabiele regio’s doet zich voor bij
olie. Olie wordt vooral gebruikt in de transportsector en als grondstof voor
het maken van bijvoorbeeld plastic, terwijl kernenergie puur in de
elektriciteitssector wordt toegepast. Kernenergie zal de afhankelijkheid
van olie indirect verminderen, wanneer het aandeel elektriciteit in de
totale energiemix groter wordt. Bijvoorbeeld: door een toenemend
aandeel elektrisch vervoer, deels voorzien van elektriciteit uit kerncentrales, neemt de afhankelijkheid van olie in de transportsector af.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

61

212
Wat is het potentieel aan energiebesparing in de gebouwde omgeving in
Nederland en welke investering is ervoor nodig om deze potentie te
realiseren, hoeveel geld wordt hiervoor in de begroting uitgetrokken en
waarop is dit bedrag gebaseerd?
De minister van BZK is verantwoordelijk voor het stimuleren van
energiebesparing en reductie van CO2-uitstoot binnen de sector
gebouwde omgeving. De gebouwde omgeving is goed voor zo’n 30% van
het totale energieverbruik in Nederland. Om de kabinetsdoelstelling van
20% CO2-reductie in 2020 te realiseren moet er ook in de gebouwde
omgeving energie worden bespaard. Energiebesparing is ook nodig om
mensen in de gelegenheid te stellen om meer greep te krijgen op hun
woonlasten. Bovendien levert energiebesparing in de gebouwde
omgeving een stimulans op voor de bouwsector.
Het belangrijkste instrument om energiebesparing in de gebouwde
omgeving te bereiken is het Plan van Aanpak Energiebesparing
Gebouwde Omgeving. Dit plan biedt een visie voor deze kabinetsperiode
en richt zich op medewerking van marktpartijen. Het plan bestaat uit
maatregelen zoals gedragsbeïnvloeding, het verbeteren van de energetische kwaliteit van gebouwen, inzet van wet- en regelgeving, innovatie en
kennisoverdracht. Op de BZK-begroting, artikel 4, worden hiervoor gelden
beschikbaar gesteld in 2012 en volgende jaren. Het merendeel van de
uitgaven in 2012 is overigens al juridisch dan wel bestuurlijk verplicht.
Er is sprake van een gedeelde verantwoordelijkheid: de overheid biedt
heldere kaders en randvoorwaarden. Maar de markt moet het gaan doen.
Het kabinet heeft vertrouwen in deze publiek-private samenwerking. In het
kader van de uitvoering van de motie-Halsema schatten PBL en ECN in dat
het energiebesparingtempo in de gebouwde omgeving in de periode
2011–2020 uitkomt op 1,5–1,9%. Er is daarbij echter nog geen rekening
gehouden met het effect van belangrijke onderdelen van de publiekprivate samenwerking, zoals de herijking van de convenanten en de
Blok-voor-Blok-aanpak omdat deze op dit moment nog worden
uitgewerkt.
213
Hoeveel kilowattuur aan electriciteit wordt er de komende vier jaar uit zon,
zee en wind gewonnen en hoe verhoudt zich dit tot de conventionele
energieopwekking?
Volgens (voorlopige) cijfers van het CBS is er in 2010 in totaal 115 miljard
kilowattuur elektriciteit geproduceerd in Nederland. Ongeveer een tiende
deel daarvan, 11 miljard kilowattuur, was afkomstig uit duurzame
energiebronnen. Voor de komende vier jaar is een groei voorzien van ca.
12 miljard kilowattuur in 2012 naar ruim 13 miljard kilowattuur in 2015.
Deze getallen zijn grotendeels gebaseerd op prognoses rond de regelingen Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP) en Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE en SDE+). De cijfers omvatten
naast electriciteit uit zon, zee en wind ook elektriciteit uit biomassa. Tot
slot dient opgemerkt te worden dat de SDE+ naast duurzame elektriciteit
ook andere vormen van duurzame energie ondersteunt, zoals groen gas
en duurzame warmte.
214
Welke afspraken (kunnen) worden gemaakt met niet-ETS-bedrijven?
Met de niet ETS-bedrijven zijn de meerjarenafspraken energie-efficientie 3
(MJA3) afgesloten. Met MJA3 wordt op een efficiënte wijze energiebe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

62

sparing bij de industrie gestimuleerd. Energiebesparing leidt tot minder
CO2-uitstoot, maar ook tot een financiële besparing voor de gebruiker,
waarmee de concurrentiepositie van Nederland kan worden verbeterd.
Daarnaast sluit dit kabinet Green Deals af om de verduurzaming te
versnellen. Ook voor niet-ETS-bedrijven geldt dat zij initiatieven voor
Green Deals kunnen indienen. In de eerste ronde is bijvoorbeeld met MKB
Nederland een deal gesloten over energiebesparing bij MKB bedrijven.
215 en 216
Valt duurzame warmte vanaf 2012 nu onder de SDE+ of blijft dit een
opzichzelfstaande post?
Als duurzame warmte een opzichzelfstaande post blijft, waar waarom gaat
deze post dan drastisch omlaag vanaf 2012?
Ik ben voornemens grootschalige duurzame warmte vanaf 2012 onder de
SDE+ te laten vallen. Om dat mogelijk te maken heb ik een wijziging van
het Besluit SDE in voorbereiding. Met het toevoegen van een aantal
hernieuwbare warmte categorieën wordt het potentieel aan relatief
kosteneffectieve projecten vergroot.
Op dit moment zijn er geen voornemens voor beleid specifiek gericht op
duurzame warmte buiten de SDE+ met uitzondering van de garantieregeling geothermie. De middelen op de begroting voor duurzame warmte
betreffen vooral de uitfinanciering van in het verleden aangegane
verplichtingen.
217
Hoe verhouden eventuele convenanten op vlak van duurzame warmte
zich tot de energiebesparingsrichtlijn die op dit moment in EU-verband
besproken wordt?
Convenanten die relevant zijn voor warmte, zoals de meerjarenafspraken
energie-efficiëntie en diverse Green Deals, zijn veelal toegesneden op
specifieke lokale behoeften en mogelijkheden van vraag en aanbod voor
warmte. De energiebesparingsrichtlijn, waarover onderhandeld wordt,
stelt voor om verplicht in geheel Europa op dezelfde wijze om te gaan met
warmte, daarbij uitgaande van warmteaanbod. Nederland is tegen een
dergelijke verplichting omdat juist lokale omstandigheden bepalend zijn
voor de kosten-effectiviteit.
218
Kunt u een overzicht geven van de zaken die nog besproken moeten
worden in de nadere discussies over de CO2-doelen 2020 in EU-verband
en welke variabelen en doelstellingen voor Nederland zijn vastgesteld of
nog vastgesteld moeten worden?
In het Europese klimaat en energiepakket dat in 2009 formeel is bekrachtigd, is een doelstelling om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met
20% te verminderen ten opzichte van 1990 vastgelegd. Deze doelstelling is
verder uitgewerkt in een doel van 21% ten opzichte van 2005 voor de
sectoren die onder het emissiehandelssysteem (ETS) vallen en een doel
van 10% ten opzichte van 2005 voor de sectoren daarbuiten (non-ETS).
Voorts is in 2009 de EG-richtlijn handel in broeikasgassen herzien. Deze
herziening heeft geen effect op de hoogte van de CO2-doelstelling, maar
dient ter verbetering en uitbreiding van het emissiehandelssysteem. Dit
richtlijn gaat vanaf 2013 in werking. Het wetsvoorstel ter implementatie
van deze richtlijn ligt thans ter behandeling in de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

63

In Europees verband staan de bestaande CO2-doelen voor de periode tot
en met 2020 niet ter discussie. Wel geldt het aanbod van de EU nog steeds
om de 20% CO2-reductie onder voorwaarden, waaronder vergelijkbare
doelstellingen door ontwikkelde landen en adequate acties van ontwikkelingslanden, te verhogen naar 30% reductie in 2020 nog steeds. Indien aan
deze voorwaarden wordt voldaan, zal ook de discussie over de Europese
verhoging opnieuw starten.
219
Kunt u een overzicht geven van de hoeveelheid CO2 die vanaf 2007
jaarlijks is bespaard, met per instrument of project het beleidsbudget, de
doelstelling en de daadwerkelijke gerealiseerde besparing?
Een doorrekening van de effecten van de instrumenten op de CO2 uitstoot
heeft uw Kamer op 8 juni van dit jaar ontvangen van de staatssecretaris
van infrastructuur en milieu. Uit deze doorberekening blijkt dat Nederland
op koers ligt voor Europese doelstelling voor 2020. En nadere opsplitsing
van de effecten heeft weinig toegevoegde waarde omdat door de
samenhang tussen de instrumenten met name het totaal effect van pakket
aan instrumenten relevant in plaats van de effecten van individuele
instrumenten. Verdere opsplitsing is dan ook niet relevant voor het
uitgezette beleid en zou in deze tijden van bezuiniging ook een onevenredig beslag leggen op menskracht en middelen.
220
Wat is de vermeden CO2-uitstoot door Clean Development Mechanismprojecten en is dit inclusief de bijdrage van het recent besproken
vermeende Chinese CO2-misbruik via HFC-3 productie, waar het ministerie in participeerde en welk percentage van de via CDM vermeden
CO2-uitstoot is met dit project gemoeid?
Nederland verwacht voor de Kyoto-periode voor 30,8 Mton door middel
van CDM-projecten geleverd te krijgen. Hiervan is naar verwachting 13,9
Mton afkomstig van HFK-projecten. Overigens heeft onderzoek van de
Verenigde Naties in 2010 aangetoond dat alle bestaande HFK-projecten
voldoen aan de afgesproken regels. Ik verwijs u hierbij tevens naar de
antwoorden van staatssecretaris Atsma op de door het lid Van Veldhoven
gestelde vragen over de inzet van Nederlandse CDM projecten gebaseerd
op HFC en N2O beperkingen (Aanhangsel der Handelingen II, vergaderjaar
2010–2011, nr. 1081 Herdruk).
221
Wat is de totale som aan uitgaven die per jaar besteed is aan Joint
Implementation projecten tijdens de Kyoto periode?
In totaal is tijdens de Kyoto periode € 72,3 mln betaald voor de aankoop
van rechten uit Joint Implementation projecten. Dit is inclusief de € 30
mln aan rechten die zijn aangekocht via het Green Investment Scheme
(GIS) bij Letland en deelname voor aankoop van rechten via het Prototype
Carbon Fund (PCF). Het gaat in totaal om de volgende betalingen per jaar:
2008 € 9,1 mln.
2009 € 44,2 mln.
2010 € 11,6 mln.
2011 € 7,3 mln. (dit zijn de uitgaven t/m september)
Totaal € 72,3 mln.
Kyoto uitgaven die vooraf aan de periode 2008–2011 zijn gemaakt, zijn in
deze berekening buiten beschouwing gelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

64

222
Waarom wordt de rijkscoordinatieregeling toegepast op een eventuele
nieuwe kerncentrale?
Op grond van artikel 9b van de Elektriciteitswet 1998 is de Rijkscoördinatieregeling automatisch van toepassing op alle elektriciteitscentrales van
500 MW en meer. Aangezien het voornemen van zowel ERH als Delta
betrekking heeft op een kerncentrale van maximaal 2500 MW, wordt de
rijkscoördinatieregeling hierop toegepast.
223
Hoe onzeker is de geschatte jaarlijkse toename in duurzame energie van
0,5%?
De vraag is niet geheel duidelijk, maar in zijn algemeenheid is er sprake
van diverse onzekerheden zowel qua ontwikkeling van het totale
energieverbruik (het zogenaamde noemereffect), als de mogelijkheden
voor uitrol van duurzame energie. Voor wat betreft dat laatste zijn
ruimtelijke ordening en tijdige vergunningverlening van doorslaggevend
belang.
224
Wat is de omvang van het budget voor de garantieregeling voor misboren
bij geothermie?
In de ontwerpbegroting 2012 is geen budget voor de garantieregeling
opgenomen. Het restant budget waarvoor in 2011 geen garanties zijn
verstrekt (€ 39 mln), zal in beginsel bij Voorjaarsnota worden toegevoegd.
Het uitgavenbudget heeft een omvang van € 10 mln (+ ontvangen
premies).
225
Waarom wordt bij de vormgeving van een leveranciersverplichting niet
over de optie «hybride» gerept?
De term «hybride» in relatie tot een leveranciersverplichting is geïntroduceerd naar aanleiding van onderzoek van ECN, waarbij de optimale mix
tussen een leveranciersverplichting en eventueel aanvullende subsidie
kan worden gevonden. In deze fase reeds uitgaan van een hybride
systeem veronderstelt dat er aanvullende subsidie (bijvoorbeeld uit de
boeteopbrengst) naast een leveranciersverplichting zal komen. Dat is
evenwel een vraag, die later beantwoord moet worden. Om hierop niet
vooruit te lopen, rep het kabinet nu niet van een «hybride» systeem.
226
Het behandelen van klachten over oneerlijke concurrentie ten opzichte van
Nederlandse bedrijven komt aan bod in de begroting, maar andersom
niet, waarom is dat en welke voorzieningen zijn hiervoor getroffen?
Het behandelen van klachten over oneerlijke concurrentie t.o.v. van
Nederlandse bedrijven betreft activiteiten in het buitenland. De Nederlandse overheid staat Nederlands bedrijven bij met het doel om
problemen die (gedeeltelijk) op publiek vlak liggen, te helpen oplossen.
Mocht zijn bedoeld dat niet duidelijk is of voorzieningen zijn getroffen om
klachten over oneerlijke concurrentie t.o.v. buitenlandse bedrijven te
behandelen dan is het antwoord dat de Nederlandse overheid niet over
buitenlandse bedrijven gaat, behalve als het buitenlandse bedrijven in
Nederland betreft. Het Netherlands Foreign Investment Agency staat in
voorkomende gevallen buitenlandse bedrijven bij in zaken die met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

65

overheid te maken hebben. In Nederland is de NMa de partij die toeziet op
eerlijke concurrentie.
227
Wat is de reden dat de bedragen voor punt 15.1 «Bevorderen van vrij
internationaal handelsverkeer en versterken van de mondiale rechtsorde,
met aandacht voor maatschappelijke verantwoordelijkheid» in de tijd
afnemen?
De afloop in de reeks van middelen beschikbaar voor operationele
doelstelling 15.1 betreft – zoals in de financiële tabel te lezen is – zowel
afname van het budget Overig als afname van het budget Programma
Internationalisering Beroepsonderwijs (PIB). Vanuit het budget Overig
worden incidentele projecten zoals onder andere de Nederlandse
deelname aan Wereldtentoonstellingen gefinancierd. Het budget bestaat
uit zowel eigen middelen als overgeboekte bijdragen van andere
departementen. Wanneer het kabinet besluit om in de toekomst deel te
nemen aan een tentoonstelling, zal het budget Overig toenemen door de
overboekingen van bijdragende departementen en de eigen bijdrage. De
afloop in het budget PIB betreft uitfinanciering van reeds aangegane
verplichtingen.
228
Kunt u een overzicht geven van studies (o.a. WB maar ook NGO’s en
denktanken) die de verwachte welvaartswinst van een verdere wereldwijde handelsliberalisering hebben berekend en kunt u daarbij per studie
aangeven wat de verwachte welvaartswinst voor zowel de ontwikkelde als
de minst ontwikkelde landen zijn?
Een studie naar verwachte welvaartswinst van verdere handelsliberalisering, verricht in opdracht van het toenmalige ministerie van Economische Zaken door het Landbouw Economisch Instituut en het Tinbergen
Instituut, ging Uw Kamer begin 2003 toe (Kamerstuk 25 074, nr. 54). Een
overzicht uit 2006 van soortgelijke studies (Anderson en Martin
(Wereldbank), Polaski (Carnegie Institute), Hertel en Keeney (Purdue
University), CEPII, Copenhagen Economics, IFPRI, het Zweedse Board of
Trade en de Australian Productivity Commission) wordt gegeven onder
trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc.129213.pdf. De
meest recente relevante Wereldbankstudie is «Implications of the Doha
Market Access Proposals for Developing Countries (Policy Research
Working Paper 5679 van juni 2011)». Hierin worden ook andere recente
studies bekeken. «Economic Impact of potential outcome of the DDA»
(Rapport d’Étude No 2009 – 01, mei 2009 van het Centre d′Études
Prospectives et d’Informations Internationales) is de meest recente
algemene studie van de EU op dit terrein.
Het is niet mogelijk om getallen uit verschillende studies te vergelijken
omdat de daaraan ten grondslag liggende scenario’s en veronderstellingen verschillend zijn. De uitkomsten van studies op dit terrein hebben
wel met elkaar gemeen dat algemene liberalisering van goederen- en
dienstenhandel op zich voor de minst ontwikkelde landen, in tegenstelling
tot andere ontwikkelingslanden, nauwelijks welvaartswinst zal opleveren
of, volgens o.a. de laatstgenoemde EU-studie, een bescheiden welvaartsverlies zal veroorzaken.
Voor de minst ontwikkelde landen is het daarom van belang dat de
Doha-ronde niet alleen gaat over tarieven. Handelsfacilitatie – grofweg
alle maatregelen die ertoe kunnen bijdragen dat goederen bij in- en
uitvoer sneller worden afgehandeld – levert grote winst op. Ook Aid for
Trade, waartoe tijdens de ministeriële WTO-Conferentie te Hongkong

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

66

(2005) een beslissende aanzet werd gegeven, stelt landen in staat
obstakels te bestrijden die deelname aan de wereldhandel verhinderen.
Daarnaast zijn onderwerpen als beperking van katoensubsidies en
uitbreiding van geheel vrije toegang voor minst ontwikkelde landen tot de
VS, Japan en belangrijke opkomende markten voor minst ontwikkelde
landen gunstig.
229
Kunt u aangeven hoe een actieve behartiging van de Nederlandse
belangen overeenkomen met de behartiging van de belangen van de
minst ontwikkelde landen in het kader van bilaterale onderhandelingen
van de EU-handelsakkkoorden en de WTO?
Nederland weegt bij onderhandelingen altijd de offensieve en defensieve
handelsbelangen af. De Nederlandse regering streeft er naar om ook de
NTC’s te adresseren in de onderhandelingen, daarbij rekening houdend
met het ontwikkelingsniveau van de wederpartij.
De Nederlandse inzet in WTO-kader is breder dan alleen behartiging van
eigen Nederlandse belangen. De inzet van het kabinet in de WTO-Doharonde behelst het streven naar een ambitieus, volledig en gebalanceerd
eindresultaat dat rekening houdt met de ontwikkelingsdimensie. In de
praktijk komt dat tot uitdrukking doordat Nederland regelmatig aandacht
vraagt voor de minst ontwikkelde landen in discussies en onderhandelingen in kader van de Doharonde. Voor MOL’s is deze ronde overigens
ook een zogenaamde gratis ronde; zij hoeven niets te geven en krijgen wel
nieuwe markttoegang in andere landen. Voor EU-handelsakkoorden geldt
dat de Nederlandse inzet uiteraard Nederlandse belangen en zorgen
meeneemt, maar tegelijkertijd altijd ook rekening houdt met het ontwikkelingsniveau van de onderhandelingspartner. In geval van minstontwikkelde landen geldt echter dat de EU hen al vrijwel volledige
tariefvrije, quotavrije toegang (onder de «Everything but arms»-regeling)
verleend voor hun producten zonder dat de EU daar iets voor terugvraagt.
Nederland is hiervan een groot voorstander en roept (ook bij monde van
de EU) andere ontwikkelde landen en de opkomende economieën die
daartoe in staat zijn, op om ook volledige tariefvrije, quotavrije toegang
aan MOLs te verlenen.
230
Kunt u een overzicht geven van partijen en organisaties die in opdracht
van of in samenwerking met het ministerie van EL&I activiteiten
ontplooien en uitvoeren op de terreinen van MVO, ketenverantwoordelijkheid en Non-Trade Concerns, met per activiteit en organisatie de
publieke en private bijdrage?
Hieronder treft u een overzicht van organisaties die activiteiten uitvoeren
voor EL&I op het gebied van MVO beleid, waaronder ketenverantwoordelijkheid. Op het gebied van non-trade concerns lopen geen opdrachten.
Het overzicht is gebaseerd op activiteiten die nu plaatsvinden en waarvan
we weten dat die in 2012 door zullen lopen. De geschatte publieke/private
bijdrage in 2012 is gebaseerd op de werkelijke kosten in 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

67

Organisatie

Omschrijving activiteiten

Publieke bijdrage

Private bijdrage

MVO Nederland

MVO Nederland voorziet bedrijven en branches van actuele en
toegespitste informatie over MVO en tal van duurzaamheidthema’s, activeert bedrijven en branches om met MVO aan de
slag te gaan en helpt hen bij de implementatie ervan.
Daarnaast voert MVO Nederland diverse projecten uit o.a. op
het gebied van ontwikkelingssamenwerking, maatschappelijk
betrokken ondernemen, stimuleren van arbeidsparticipatie van
mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en voorlichting
over de recent geactualiseerde OESO-richtlijnen en duurzaam
inkopen
Uitvoering transparantie benchmark

ca. 2,3 mln

Ca. 1 mln.

ca. 250 000

ISO 26 000 is de internationale norm voor implementatie van
MVO die eind 2010 gepubliceerd is en die wordt beheerd door
het NEN. De normcommissie van het NEN, waarin EL&I
vertegenwoordigd is, onderneemt activiteiten als ondersteunen toepassing ISO26000 bij het MKB en het delen van
ervaringen t.b.v. de evaluatie in 2014. EL&I ondersteunt het
NEN met een jaarlijkse subsidie. De subsidie voor 2011 betreft
de helft van de kosten voor de verdere ontwikkeling van een
zelfverklaring voor bedrijven en een bijdrage aan 6 leden van
de normcommissie, zodat alle 6 stakeholdergroepen vertegenwoordigd zijn
Onderzoek naar patronen in ketenverantwoordelijkheid in
opkomende markten.

ca. 25 000

n.v.t. (wel inzet in uren van
private vertegenwoordigers in
panel van deskundigen en de
jury)
ca. 25 000

ca. 41 000

ca 55 000

Het Nederlandse onafhankelijke NCP heeft tot taak de
toepassing van de Richtlijnen te bevorderen, middels
voorlichting over de Richtlijnen en bemiddeling bij geschillen
over naleving van de Richtlijnen
De Voluntary Principles zijn gericht op het bevorderen van
respect voor mensenrechten bij de bescherming van
bedrijfsterreinen en -faciliteiten van grondstoffenbedrijven die
operen in conflictgebieden.

ca. 260 000

n.v.t.

ca. 25 000

n.v.t.

In 2011 KPMG,
uitvoerder in 2012 nog
onbekend
NEN

Institute of Social
Studies, Erasmus
University
Nationaal Contact Punt

Voluntary Principles on
Security and Human
Right

231
Kunt u een overzicht geven van de kennisinstellingen zoals hogescholen
(lectoraten) en universiteiten (bijv. vakgroepen en hoogleraren) die actief
zijn op de terreinen van MVO, ketenverantwoordelijkheid en Non-Trade
Concerns, in de vorm van een overzicht, met per instelling een overzicht
van het aantal betrokkenen of de omvang van de activiteiten?
Een dergelijk overzicht is bij ons niet beschikbaar.
232
Hoe gaat u zich inzetten voor draagvlakversterking voor globalisering in
de Nederlandse maatschappij?
Globalisering is in essentie een toename van internationale verkeer in
handel, kapitaal en arbeid. Het draagvlak voor globalisering wordt ten
eerste bepaald door hoe het kabinet spreekt over globalisering. Niet in
termen van angst, maar in termen van kansen met tegelijkertijd ook oog
voor de zorgen van mensen. Hierop moet een antwoord komen dat
mensen aanspreekt, maar vooral ook dat de maatschappij verbindt in
plaats van verdeelt. Door als kabinet duidelijk te maken wat het belang is
van bijvoorbeeld de Europese Unie en buitenlandse kenniswerkers voor
de Nederlandse economie en individuele burgers kan het draagvlak
worden versterkt. Maar ook door oog te hebben voor mensen die het
moeilijk hebben als gevolg van de globalisering. Tijdens publieke
optredens wijzen de minister en de staatssecretaris en op het Nederlandse
belang bij open markten voor handel en investeringen. Ook is er aandacht
voor maatschappelijke aspecten van globalisering. Zo organiseert EL&I in
samenwerking met het Amsterdamse culturele centrum Felix Meritis op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

68

25 oktober een debatavond over maatschappelijk verantwoord ondernemen vanuit een Aziatisch perspectief. En de bijzondere aandacht die de
economie en cultuur van Brazilië dit jaar in ons land krijgen, is bijvoorbeeld goed voor een open houding richting dit internationaal sterk
opkomende Zuid-Amerikaanse land.
Ten tweede is het beleid erop gericht om de Nederlandse economie sterk
te positioneren in de globalisering. Het topsectorenbeleid en het internationaal ondernemenbeleid dragen eraan bij dat het Nederlandse bedrijfsleven meer kan profiteren van de snel groeiende markten in de
opkomende economieën. Ook het acquisitiebeleid van buitenlandse
investeringen met zijn belangrijke focus op Azië zorgt voor banen en
inkomen in Nederland.
Ten derde heeft het kabinet de SER om advies gevraagd over de gevolgen
voor Nederland van de verschuivende economische machtsverhoudingen
van het westen naar het oosten en zuiden. Dit advies wordt in de loop van
2012 verwacht.
233
Wat is het doel hierbij en hoeveel budget is hiervoor beschikbaar en waar
is dit in de begroting opgenomen?
Beschikbare middelen voor draagvlakversterking voor globalisering in de
Nederlandse maatschappij zijn integraal onderdeel van operationele
doelstelling 15.1. Zoals te zien is in de financiële tabel op pagina 91 is er
geen aparte begrotingspost voor dit onderdeel.
234
Wanneer acht u deze actie geslaagd?
Wij achten dit geslaagd wanneer Nederland een betere positie heeft
weten te verwerven in de internationale economie, bijvoorbeeld door
stijging op concurrentie-ranglijsten.
235
Kunt u aangeven hoe en of u het Nationale Contact Punt (NCP’s) vast wil
laten stellen of een bedrijf de gedragscode heeft overtreden?
De Richtlijnen zijn niet geschreven als een juridisch instrument, maar als
aanbevelingen voor de kwaliteit van de bedrijfsvoering. Als zodanig
dienen ze als inspiratie en als referentie voor bedrijven voor fatsoenlijk
internationaal ondernemen. In gevallen waarin twijfel bestaat over of een
bedrijf handelt in overeenstemming met de Richtlijnen, kan een melding
worden gedaan bij het NCP. Het NCP probeert dan melder en bedrijf te
betrekken in een bemiddelingsproces om tot een gezamenlijke, toekomstgerichte oplossing te komen. Indien een bemiddelingstraject niet tot een
oplossing leidt, stelt het NCP een slotverklaring op met daarin de visie van
het NCP op de feiten, de interpretatie van de relevante Richtlijnen, het
verloop van de behandeling van de melding en mogelijk de door het NCP
aanbevolen oplossingsrichting.
236
Hoeveel klachten zijn in 2011 bij SOLVIT ingediend en afgehandeld?
In de maanden januari tot en met september van 2011 zijn bij Solvit
Nederland 86 Solvitzaken binnengekomen. Hiervan zijn 65 klachten
afgehandeld, waarvan 61 succesvol opgelost (oplossingspercentage
richting 94%). De overige zaken zijn nog in behandeling. Naast de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

69

genoemde Solvitzaken zijn naar schatting eenzelfde aantal vragen en
klachten ingediend die niet voor Solvit zijn bestemd.
237
Hoeveel klachten worden in 2012 bij SOLVIT verwacht?
Solvit Nederland verwacht in 2012 tussen de 100 en 150 Solvitklachten te
ontvangen. Deze schatting is gebaseerd op de jaarlijkse stijging in het
aantal zaken sinds 2008.
238
Op welke wijze zet het kabinet in op een sterkere Europese interne markt
en wat wil het kabinet op korte en lange termijn bereiken?
Het kabinet ziet versterking van de interne markt als een belangrijke
voorwaarde voor het versterken van economische groei en vergroting van
de werkgelegenheid in Europa. In reactie op de Single Market Act en
prioriteiten van de Commissie uit 2010 en 2011 heeft het kabinet aangegeven prioritair belang te hechten aan het verbeteren van de digitale
interne markt, het unitaire octrooi en de ontwikkeling van diensten en
netwerksectoren. Het is daarbij essentieel dat de verschillende voorstellen
in het kader van de Single Market Act in samenhang worden bezien en
beoordeeld.
Op de korte termijn zal het kabinet zich met name inzetten voor modernisering van de aanbestedingsrichtlijnen, het terugdringen van onnodige
regeldruk (hierbij moet ook worden gedacht aan toezichtlasten), betere
toegang tot financiering voor het Midden- en Kleinbedrijf en versterking
van het innovatievermogen. Op woensdag 5 oktober heeft Nederland in
samenwerking met Zweden en Finland een brief met concrete voorstellen
over versterken van het Europese groeivermogen ten behoeve van de
Europese Raad aan Barroso en van Rompuy gestuurd. In deze brief wordt
aangegeven dat op Europees niveau nu hoge ambities nodig zijn als het
gaat om bijvoorbeeld open concurrerende markten, een sterke interne
markt, het terugdringen van regeldruk en het stimuleren van innovatie.
239
Houdt het coördinatiecentrum staatssteun zich ook bezig met het melden
van onverenigbare staatssteun in andere EU-landen, in feite dus protectionisme, bij de Europese Commissie? Zo nee, wie of welke afdeling binnen
EL&I houdt dit soort zaken in de gaten?
Het coördinatiecentrum staatssteun is bij het voormalig ministerie van
Economische Zaken opgericht ten behoeve van de coördinatie van de
departementale staatssteun en het in voorkomend geval melden van
voorgenomen staatssteunmaatregelen van EZ. Het melden van
vermeende onverenigbare steun in andere lidstaten behoort niet tot de
werkzaamheden van het coördinatiecentrum. In geval van klachten van
bedrijven over vermeende onverenigbare steun in andere lidstaten is het
meldpunt handelsbelemmeringen van het ministerie van EL&I het eerste
contactpunt. In geval de Europese Commissie een zogenoemde onderzoekprocedure opent omdat zij van oordeel is dat sprake is van (een
voornemen tot) onverenigbare staatssteun in een lidstaat, dan worden
andere lidstaten en belanghebbenden via een bekendmaking in het
Publicatieblad in gelegenheid gesteld hun visie terzake kenbaar te maken.
In dat geval faciliteert het coördinatiecentrum staatssteun de benodigde
inter- en intradepartementale afstemming van standpunten ten behoeve
van eventuele reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

70

240
Kunt u voor 2010 en 2011 een overzicht geven van het aantal staatssteunmeldingen en het aantal negatieve reacties van de Europese Commissie?
Het voormalige ministerie van Economische Zaken heeft in 2010 en 2011
tien steunmaatregelen gemeld aan de Europese Commissie. Deze
maatregelen hebben niet geleid tot negatieve reacties. Twee steunmaatregelen zijn inmiddels goedgekeurd door de Commissie, met betrekking tot
de overige acht is de procedure nog niet afgerond omdat de Commissie
nadere informatie nodig achtte om deze te kunnen beoordelen.
241
Wanneer kan de Kamer kennisnemen van de Nederlands inzet met
betrekking tot de interne markt, naast de plannen met betrekking tot de
dienstensector waar de Kamer al kennis van heeft kunnen nemen?
Zie het antwoord op vraag 238.
242
Kunt u aangeven wat de bezwaren zijn om in een aantal Afrikaanse landen
NBSO’s op te zetten in samenwerking met ontwikkelingssamenwerking en
het bedrijfsleven?
Zie het antwoord op 244.
243
Kunnen NBSO’s door overheid en bedrijfsleven worden opgezet in landen
waar diplomatieke vertegenwoordigingen van Nederland worden
opgeheven of verkleind?
De aanwezigheid van een diplomatieke vertegenwoordiging in het land
zelf is geen vereiste voor het oprichten van een NBSO, hoewel de
aanwezigheid van beiden meestal samenvalt. De NBSO’s zijn privaatrechtelijke entiteiten en hebben de facto geen juridische relatie met de
Nederlandse vertegenwoordigingen. NBSO’s houden zich uitsluitend
bezig met handelsbevordering en verrichten geen diplomatieke en
consulaire taken, noch treden zij op bij calamiteiten. Wel worden NBSO’s
aangestuurd door de economische afdelingen van ambassades omdat
ambassades verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het integrale
Nederlandse buitenlandbeleid op een land.
Het komt voor, dat NBSO’s worden opgericht, daar waar ConsulatenGeneraal worden gesloten. Voorbeelden zijn Frankfurt en Hamburg en in
2012 komt daar Barcelona bij. Dit neemt echter niet weg dat de vraag
vanuit het Nederlands bedrijfsleven leidend blijft en daar waar CG’s
gesloten worden nog steeds de Ambassades met hun economische
afdelingen bestaan, die voor de aansturing van de NBSO’s verantwoordelijk zijn.
244
Wat zijn de totale kosten voor de NBSO’s en hoe verhouden deze zich tot
bewezen additionele opbrengsten voor de sector?
De opening van een NBSO-kantoor in een Afrikaans land is in principe
mogelijk. Voorwaarde hiervoor is dat er vanuit het bedrijfsleven
voldoende belangstelling is en het binnen het bestaande budget realiseerbaar is.
Het NBSO-netwerk bestaat momenteel uit 22 kantoren die gevestigd zijn
in de economisch meest kansrijke markten, denk aan China, India en
Brazilië maar ook in Duitsland en de VS. Binnen het bestaande budget van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

71

€ 6 mln. heeft het netwerk een maximale omvang bereikt. De opening van
een nieuw NBSO-kantoor kan alleen als een bestaand NBSO-kantoor
wordt gesloten.
NBSO-kantoren zijn niet gekoppeld aan ontwikkelingssamenwerking en
hun werkzaamheden worden niet beoordeeld op ontwikkelingsrelevante
aspecten.
Als dienstverlening aan het bedrijfsleven gekoppeld wordt aan ontwikkelingssamenwerking kan ook sprake zijn van een andere constructie dan
die van een NBSO. Een voorbeeld van zo’n constructie is het Private
Sector Development Office (PSDO) in Kabul, dat met een financiële
bijdrage van het bedrijfsleven en met geld uit ontwikkelingssamenwerking
is opgericht om economische dienstverlening aan het bedrijfsleven te
bieden.
245
Welke concrete acties gaat men ondernemen om de economische
diplomatie en daarmee de presentatie van Nederlandse bedrijven in het
buitenland te bevorderen?
De focus van het bilaterale economische beleid komt te liggen op landen
met het grootste potentieel waar de buitenlandse overheid een belangrijke rol speelt in het economisch verkeer. Dat betekent een verschuiving
van de inzet naar opkomende markten, zoals China, Brazilië, India en
Vietnam. Voor die ca. 17 landen zal het kabinet gerichte economische
missies organiseren die aansluiten op de behoefte vanuit bedrijfsleven en
kenniswereld, waarbij ook bestuurders van decentrale overheden kunnen
aanhaken. Ook oud CEO’s en voormalige topbestuurders/-politici kunnen
daarbij gericht worden ingezet. Ook is in kaart gebracht wat de belangen,
kansen en problemen voor het bedrijfsleven zijn. Dit overzicht wordt
regelmatig geactualiseerd zodat in voorkomende gevallen bewindspersonen belangrijke dossiers kunnen meenemen. In die landen maar ook in
andere landen zoals bijvoorbeeld in de transparante exportmarkten wordt
meer dan ooit voortvarend, doelbewust en in overleg met het bedrijfsleven een netwerk opgebouwd, vooral met lokale overheden, dat
essentieel is bij het openen van deuren. De strategische reisagenda speelt
ook een belangrijke rol in het domein van economische diplomatie. De
dienstverlening van het postennetwerk in het buitenland zal worden
ingezet voor een optimale behartiging van de belangen van Nederlandse
bedrijven. Het postennetwerk wordt, conform de kamerbrief «Modernisering Nederlandse diplomatie», toegerust om de economische belangen
in het buitenland optimaal te behartigen. Het gaat hierbij om de volle
breedte van economische dienstverlening die kan bijdragen aan het
succes van Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven. Naast de
hierboven genoemde focus op opkomende markten, blijft het onderhouden van bilaterale relaties binnen Europa en met andere westerse,
ontwikkelde landen zoals de VS een belangrijke zaak. Omdat nabije
markten voor een groot deel van het MKB, starters in het bijzonder,
belangrijk zijn, zal het startersinstrumentarium op deze markten
beschikbaar blijven.
246
Hoeveel extra geld gaat tot 2015 naar de economische diplomatie toe?
Het instrumentarium wordt op dit moment nog omgevormd en uitgewerkt. Daardoor is nog niet bekend hoeveel middelen er precies naar
economische diplomatie toe gaan. Ten eerste is de inzet om binnen het
huidige instrumentarium meer gebruik te maken van economische
diplomatie, waardoor ook meer middelen voor economische diplomatie
gebruikt zullen worden. Ten tweede is het zo dat de transitiefaciliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

72

gebruik zal maken van economische diplomatie. Als gevolg daarvan zal
een deel van het beschikbare budget voor de transitiefaciliteit voor
economische diplomatie geoormerkt worden. Ten derde heeft het
ministerie van Buitenlandse Zaken € 5 mln beschikbaar voor intensivering
van economische diplomatie op de posten. Het ministerie van Buitenlandse Zaken bepaalt in overleg met EL&I de precieze inzet van deze
middelen.
247
Kunt u een overzicht verschaffen van alle bedrijfslevenprogramma’s die
gericht zijn op ontwikkelingslanden, inclusief toegewezen budget?
Op dit moment staan alle EL&I-instrumenten open voor ondernemen in
ontwikkelingslanden. De mate waarin deze programma’s daadwerkelijk
worden ingezet is afhankelijk van de behoefte van het Nederlands
bedrijfsleven.
Op dit moment ontwikkelt EL&I i.s.m. BZ een Transitiefaciliteit. Deze
Transitiefaciliteit is een paraplu waaronder bestaande instrumenten op
een zo flexibel mogelijke en landenspecifieke manier kunnen worden
ingezet om in (bijna-)middeninkomenlanden via inzet van Nederlandse
kennis en kunde de overgang van een bilaterale ontwikkelingsrelatie naar
een wederzijds profijtelijke economische relatie te stimuleren. Vanuit EL&I
is voor de Transitiefaciliteit m.i.v. 2012 € 5 mln. per jaar beschikbaar,
oplopend naar structureel € 15 mln. per jaar vanaf 2014.
Vanuit EL&I worden ook verschillende publiek-private programma’s
(PPP’s) uitgevoerd in ontwikkelingslanden en staat de Faciliteit Opkomende Markten (FOM), welke door FMO wordt beheerd, open voor
verschillende ontwikkelingslanden. Onder FMO is € 230 mln. beschikbaar
voor de financiering van investeringen van Nederlandse bedrijven.
Ook is vindt er nog uitfinanciering van het Innovatieve Samenwerking
Opkomende Markten plaats. Tot slot worden door EL&I ook de Borgstelling MKB Kredieten (BMKB) en Exportkredietverzekering (EKV, samen
met het ministerie van Financiën) aangeboden. Deze garantie en
verzekering kunnen ook worden ingezet voor bedrijfslevenactiviteiten in
ontwikkelingslanden.
248
Welk deel van het budget is ODA en welk deel non-ODA?
Het EL&I-bedrijfsleveninstrumentarium bestaat m.u.v. Package4Growth
volledig uit non-ODA-middelen. Package4Growth bestaat voor € 60 mln.
uit non-ODA middelen en € 20 mln. uit non-ODA middelen over een
periode van 4 jaren.
249
Welk deel van deze programma’s vinden plaats onder verantwoordelijkheid van het ministerie van EL&I en welk deel onder het ministerie van
Buitenlandse Zaken?
Omdat het hier de begrotingsbehandeling van het ministerie van EL&I
betreft heb ik mij bij de beantwoording van vraag 247 beperkt tot de
instrumenten waarvoor EL&I verantwoordelijk is.
250
Kunt u aangeven welk budget gemoeid is met de transitiefaciliteit en welk
deel voor rekening komt van EL&I?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

73

Zie antwoord vraag 251.
251
Welk gedeelte hiervan valt beleidsmatig onder het ministerie van EL&I en
welk deel valt onder het ministerie van Buitenlandse Zaken?
Drie van de landen waarmee de ontwikkelingsrelatie wordt beëindigd zijn
de middeninkomenlanden Vietnam, Zuid-Afrika en Colombia. Voor deze
landen wordt de transitiefaciliteit ontwikkeld welke een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van BZ en EL&I kent. De middelen voor de
transitiefaciliteit op de EL&I-begroting lopen op van € 5 mln in 2012, naar
€ 10 mln in 2013 tot € 15 mln structureel vanaf 2014. Dit zijn HGIS-middelen, non-ODA. Het deel van de middelen voor de transitiefaciliteit dat op
de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken staat betreft
ODA-middelen.
252
Wat voor programma’s vallen onder de Transitiefaciliteit?
De transitiefaciliteit brengt een aantal bestaande instrumenten en
programma’s gericht op ondersteuning van het lokale ondernemingsklimaat en het bevorderen van internationaal ondernemen door Nederlandse bedrijven samen. De in te zetten instrumenten hangen af van de
lokale vraag en de vraag vanuit het bedrijfsleven.
253
Hoe is de keuze gemaakt om de Transitiefaciliteit zich te laten richten op
Zuid-Afrika, Colombia en Vietnam?
De inzet van het beleid voor OS zoals toegelicht in de Basisbrief en de
Focusbrief is economische zelfredzaamheid. Landen die op korte termijn
kansen bieden voor een meer economische bilaterale relatie zijn de
middeninkomenslanden Colombia, Zuid-Afrika, Vietnam. Op termijn
kunnen ook andere partnerlanden met voldoende potentieel voor
intensivering van de economische betrekkingen met Nederland voor de
transitiefaciliteit in aanmerking komen.
Colombia, Zuid-Afrika, Vietnam bieden aanzienlijke mogelijkheden voor
het Nederlands bedrijfsleven. Deze landen behoren tot de CIVETS
(Colombia, Indonesië, Vietnam, Egypte, Turkije en Zuid-Afrika), landen die
gekenmerkt worden door recente significante groeicijfers en kansen voor
Nederlandse topsectoren. Netwerken die door de ontwikkelingsrelatie zijn
opgebouwd kunnen ook relevant zijn voor het versterken van de economische betrekkingen. De Nederlandse overheid kan bestaande belemmeringen in het ondernemingsklimaat helpen oplossen op verzoek van deze
landen en kansen creëren voor handel en investeringen, ook voor het
Nederlandse bedrijfsleven.
254 en 255
Waarom is het een doel voor Nederland om zich te handhaven op de
ranglijst van landen met het hoogste netto handelsoverschot en hoe
verhoudt dit zich tot macro-economische evenwichtigheid?
Waarom is een netto handelsoverschot voor agrarische producten een
doel op zich, in tegenstelling tot bijvoorbeeld toegevoegde waarde of het
aantal banen in deze sector?
Een netto handelsoverschot is voor Nederland geen eigenstandig doel.
Het kengetal «positie Nederland op ranglijst van landen met het hoogste
netto handelsoverschot» heeft betrekking op het handelsoverschot in
agrarische producten. Dit kengetal geeft een goede indruk van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

74

Nederlandse concurrentiekracht maar is geen doel op zich. Nederland wil
graag haar sterke exportpositie voor agrarische producten handhaven en
het beleid van EL&I kan daar aan bijdragen.
256
Hoe worden de begrippen «Verhouding duurzame investeringen» en
«Totale Investeringen» afgebakend voor deze indicator?
Voor het opstellen van de indicator Investeringsniveau duurzame
productiesystemen zijn de volgende fiscale regelingen en subsidies
meegenomen:
Milieu-investeringsaftrek en Willekeurige Afschrijving Milieu-investeringen (MIA/Vamil), Energie Investeringsaftrek (EIA), Groen Beleggen,
Investeringen in energiebesparing (IRE), Marktintroductie energieinnovaties (MEI), Gecombineerde luchtwassystemen, Investeringen in
integraal duurzame stallen (Duurzame stallen). Voor de invulling van de
indicator worden de twee investeringsniveaus opgesteld. Zowel het totale
investeringsniveau, als het investeringsniveau in duurzame productiemiddelen in de Nederlandse land- en tuinbouw en visserij is berekend. De
raming 2012 is opgesteld op basis van de referentiewaarde 2007.Hierbij
was sprake was van een totaal investeringsniveau van € 4 mld. en van
een investeringsniveau in duurzame productiemiddelen van € 1,991
(afgerond € 2 mld.) De verhouding tussen duurzame en totale investeringen was 0,50.
257
Zijn er nog subsidieregelingen of belastinguitgaven die het gebruik van
fossiele brandstoffen (de facto) subsidiëren? Zo ja, welk bedrag is
hiervoor gereserveerd en waar is dit in de begroting opgenomen?
Er zijn geen subsidieregelingen of belastinguitgaven die het gebruik van
fossiele brandstoffen de facto subsidiëren. Voor een overzicht van
belastinguitgaven verwijs ik overigens naar bijlage V van de Miljoenennota. Sommige belastinguitgaven zijn fiscale regelingen waarvoor
beleidsmatige, economische of juridische argumenten bestaan. Deze
regelingen beogen geen stimulering maar helpen onder andere om de
concurrentiepositie van bedrijven te beschermen of zijn ingegeven door
internationale verdragen die belastingheffing op sommige terreinen
verbieden.
258
Het beleid ten aanzien van groen onderwijs wordt onder meer vormgegeven door gerichte subsidies, is het effect van deze subsidies gemeten?
Het effect van het in te zetten «groene» subsidie-instrumentarium ten
behoeve van het groen onderwijs wordt binnen het ritme van de
beleidscyclus beoordeeld. Tevens zal in 2013 een periodieke beleidsdoorlichting plaatsvinden op beleidsartikel 17 «Groen onderwijs van hoge
kwaliteit». Daarmee zal ook de effectiviteit van de in te zetten instrumenten worden beoordeeld. De onderwijsinstellingen verantwoorden zich
jaarlijks niet alleen financieel, maar ook inhoudelijk op de resultaten die
worden beoogd met het subsidie-instrumentarium. De uitkomsten hiervan
worden jaarlijks gebruikt voor het aanscherpen van het instrumentarium
binnen GKC-verband. Door uit te gaan van een gezamenlijke vraagarticulering is het streven de doelen op het gebied van kennisbenutting,
kennisverspreiding en het curriculum van de onderwijs- en kennisinstellingen en bedrijfsleven goed te laten aansluiten.
259
Hoe is de post «aanvullende onderwijssubsidies» financieel verdeeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

75

De uitgaven voor 2012 hebben betrekking op diverse onderwijssubsidies
gerangschikt naar de volgende thema’s:
– deskundigheidsbevordering (lerarenbeleid) en verbetering onderwijskwaliteit (9,3 mln);
– ontwikkelen van leermiddelen, examinering en toetsing (4,1 mln);
– culturele diversiteit en internationalisering in het groen onderwijs (6,2
mln);
– aansluiten groen onderwijs op de arbeidsmarkt (5,4 mln).
260
Wat zijn de te verwachten effecten van de 30+ maatregel voor het groen
onderwijs?
De effecten van de 30+ maatregel zullen in het groen MBO in grote lijnen
niet anders zijn dan in het overig MBO. Het groen MBO heeft naar
verhouding meer deelnemers van 30 jaar en ouder dan het overig MBO: in
2009 18%, tegenover 11% over het hele MBO. Het gaat daarbij echter voor
het overgrote deel om BBL-deelnemers. De verwachte herverdeeleffecten
tussen de instellingen zullen beperkt zijn. De bekostiging van deelnemers
binnen de (deeltijd) BOL 30+ wordt beëindigd. Gezien de populatie BOL
30+ met groen MBO binnen het geheel zal het effect binnen het groen BOL
30+ MBO nihil zijn.
261
Kunt u aangeven hoe u een sectororiëntatie en imagoverbetering om
onder andere stedelijke en allochtone jongeren te interesseren voor de
sector en groen onderwijs handen en voeten gaat geven en wat hiervan
de kosten zijn?
De gezamenlijke AOCs, Aequor, Stoas Hogeschool en Wageningen UR
werken samen met het Forum Instituut voor Multiculturele Vraagstukken
aan de aantrekkelijkheid van het groene onderwijs voor genoemde
doelgroepen. Verschillende pilots, waaronder ouders van allochtone
jongeren kennis te laten maken met nabij gelegen groene instellingen en
bijvoorbeeld het actief promoten van «gewone» stages bij groene
bedrijven, worden uitgevoerd door zowel Aequor als het Instituut Forum.
Dit alles onder regie van het groene onderwijs zelf. In 2012 is € 0,1 mln
voorzien voor deze activiteiten. Een en ander vloeit voort uit het landelijk
programma Kies Kleur In Groen waaraan diverse concrete actieprogramma’s zijn gekoppeld. In het licht van de te verwachten arbeidsmarkttekorten hebben werkgevers en onderwijsinstellingen de armen ineen
geslagen om samen te werken aan verbetering van de sectororiëntatie. Dit
driejarige project (totale omvang: € 0,5 mln) wordt uitgevoerd onder
auspiciën van de AOC-Raad door het Kenniscentrum Aequor.
Met Inholland wordt bezien hoe groen in de Randstad kan worden
geherpositioneerd om een bredere groep jongeren te interesseren voor
een carriere in het groen. In de agenda’s van de topgebieden agro&food
en tuinbouw&uitgangsmaterialen wordt dit punt aan de orde gesteld. Ik
hoop dat het bedrijfsleven en de onderwijsinstellingen concrete doelen en
acties zullen formuleren in de op te leveren innovatiecontracten en human
capital agenda’s om invulling te geven aan bovenstaand vraagstuk van de
imagoverbetering en sectororientatie.
262
Kunt u een overzicht geven van de bijdragen aan ROM’s, met hierin een
overzicht per ROM, met per ROM de doelstelling van de bijdrage?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

76

De bijdragen (kasuitgaven) per ROM in de komende jaren (x 1 000 euro)
Naam ROM

2011

2012

2013

2014

2015

NOM
OOST
LIOF
BOM

2 385
2 402
1 354
1 137

1 876
1 801
1 015
853

1 256
1 201
677
568

645
600
338
284

495
471
265
223

Totaal

7 278

5 545

3 702

1 867

1 454

De thematische inrichting van de werkplannen van de onderscheiden
ROMs komt in grote mate overeen. Het jaar 2011 vormt voor de ROMs een
overgangsjaar. Tot voor kort richtten de ROMs zich met name op de
uitvoering van het regionaal beleid, zoals ondermeer vervat in het
programma Pieken in de Delta, alsmede op de acquisitie van bedrijven.
Deels hadden zij ook taken met betrekking tot de verbetering van de
fysieke bedrijfsomgeving.
Het regionaal beleid respectievelijk het ruimtelijk-economisch beleid zijn
inmiddels gedecentraliseerd. De ROMs zullen zich bij de invulling van hun
werkplannen daarom met ingang van 2012 richten op de uitvoering van
de agenda’s die door de Topteams voor elk van de onderscheiden
topsectoren zijn geformuleerd. Er wordt momenteel overleg gevoerd met
de ROMs over de inrichting van hun werkplannen. Uiteraard dienen de
doelstellingen te passen binnen de kaders van de Bedrijfslevenbrief.
263
Hoe gaat u invulling geven aan uw rol als aandeelhouder wanneer de
subsidie is stopgezet in 2016?
We beraden ons momenteel op onze rol als meerderheidsaandeelhouder
bij de ROM’s. We zullen hierover op korte termijn in nader overleg treden
met de andere aandeelhouders en de desbetreffende organisaties zelf en
tezijnertijd uw Kamer hierover informeren.
264
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
handelsmissies en waar het in de begroting is opgenomen en welke
voorwaarden worden aan het gebruik van dit budget gesteld?
In 2012 worden 17 handelsmissies gepland die onder andere door de
bewindspersonen van het Ministerie van EL&I en I&M en MP zullen
worden geleid. Bij sommige missies wordt ook het Koninklijk Huis
betrokken. De snelgroeiende markten zoals China, India en Rusland zijn de
belangrijkste doelgroep voor de missies. De gemiddelde kosten voor een
handelsmissie zijn geraamd op € 170 000. Dit gemiddelde is gebaseerd op
een missie met 35 deelnemende bedrijven naar één land, en netwerkactiviteiten en matchmakingsprogramma’s in twee steden. Aan de bedrijven
wordt een vaste bijdrage gevraagd voor de matchmaking en netwerkactiviteiten. Het bedrijvenprogramma van de handelsmissies wordt uitgevoerd door Agentschap NL. Zij verantwoorden in hun jaarverslag en
tussentijdse rapportages over de missies.
265
Welke handelsmissies zijn er voorzien voor 2011, voor welke bedrijven/
productgroepen en naar welke landen?
Voor 2011 zal de staatssecretaris nog een handelsmissie leiden naar de
Brazilië. Eerder dit jaar zijn snelgroeiende markten als Turkije, Vietnam,
China en India met een handelsmissie bezocht. Het land waar naar toe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

77

wordt gereisd, is in sterke mate bepalend voor de bedrijven of productengroepen.
266 en 267
Wat zijn de gevolgen van de genoemde budgetreductie voor de
handhaving door de nVWA?
Welke gevolgen heeft de budgetreductie voor het jaarlijks aantal
inspecties dat jaarlijks door de nVWA kan worden uitgevoerd?
De handhavingsstrategie gaat in toenemende mate uit dat bedrijven meer
verantwoordelijkheid nemen in het naleven van wet- en regelgeving. Bij
deugdelijke zelfregulering (certificering) en beter «risico gericht»
handhaven kan met minder inspectieonderzoeken per bedrijf worden
volstaan. Ik zet mij er voor in om door innovatie van (Europese) regelgeving en vernieuwing van het toezicht het effect van de budgetreductie
op de handhaving tot een minimum te beperken.
268
Welke besparing wordt er verwacht door het samenvoegen van de
verschillende toezichtsorganen?
Zoals ik u eerder heb gemeld (TK, 2009–2010, 32 262, nr. 2) wordt met de
samenvoeging van de Algemene Inspectiedienst, de Plantenziektenkundige dienst en de Voedsel- en Warenautoriteit invulling gegeven aan
de financiële en personele taakstelling uit het Coalitieakkoord Balkenende
IV van € 27,8 mln en circa 500 fte’s.
De samenvoeging van de toezichthouders NMa, OPTA en de Consumentenautoriteit tot de Autoriteit Consument en Markt (ACM) en de hierbij
gekozen organisatiestructuur leidt, zoals eerder aan uw Kamer reeds
gemeld (TK, 2010–2011, 31 490, nr. 69), tot synergievoordelen van
structureel indicatief zo’n € 3 mln per jaar. De totale apparaattaakstelling
die daarnaast uit hoofde van het Regeerakkoord aan de drie toezichthouders is opgelegd, bedraagt € 7,4 mln. De exacte invulling van de
taakstelling is aan de ACM. Het is hierbij de bedoeling om onder andere
door stroomlijning en vereenvoudiging van procedures in het materiële
wetstraject, aanvullende structurele besparingen te realiseren.
269
Wat is de reden dat slechts bij de Dienst ICT Uitvoering een overzicht is
gegeven van de kosten voor overig personeel (externe inhuur) en bij de
overige baten-lasten diensten geen splitsing is gemaakt?
Dit heeft te maken met de aard van de organisatie DICTU als ICT
leverancier. DICTU is, in tegenstelling tot de andere baten-lasten diensten,
een regie-organisatie. Dit betekent dat DICTU veel specifieke ICT expertise
niet noodzakelijkerwijs zelf in huis heeft, maar deze uit de markt haalt.
270
Kunt u een overzicht geven van het totaal aan externe inhuur van de
verschillende baten-lasten diensten en het totaal aan extern personeel in
fte van het totale ambtelijke apparaat?
Volgens de rijksbrede afspraken vindt het monitoren en registreren van de
uitgaven voor inkoop adviseurs en tijdelijk personeel (externe inhuur)
plaats in euro’s. Dit bedrag wordt ook uitgedrukt als percentage van de
totale personeelsuitgaven. Zoals ik in het jaarverslag 2010 aan uw Kamer
heb gemeld (TK, 2010–2011, 32 710 XIII, nr. 1 en TK, 2010–2011, 32 710
XIV, nr. 1) bedraagt het inhuurpercentage van voorheen LNV 13% en het
inhuurpercentage van voorheen EZ 24% (abstraherend van inhuur uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

78

hoofde van de flexibele schil bij Agentschap NL: 14%). De uitgaven aan
externe inhuur van de baten-lastendiensten waren daarbij als volgt
(bedragen in € 1 000):
DICTU
Dienst Regelingen (DR)
Dienst Landelijk Gebied (DLG)
Agentschap NL
Agentschap Telecom (AT)
Nieuwe Voedsel en Waren Autoriteit (nVWA)

1 864
26 295
3 139
76 887
1 867
20 042

271
Hoe verhoudt de daling van het aantal fte (excl. externe inhuur) bij de
verschillende baten-lasten diensten (waaronder Agentschap NL en nVWA)
in de komende jaren zich tot het aantal externen dat zal worden ingeschakeld?
De inzet is om te voorkomen dat de taakstelling op apparaatkosten leidt
tot een stijging van externe inhuur. Alle mobiliteitsbeleid-instrumenten
zijn gericht op het afvloeien van vast personeel van werk naar werk. Ten
aanzien van agentschappen geldt dat de inzet van uitzendkrachten onder
meer dient om bijvoorbeeld in piekperioden de werklast op te kunnen
vangen en flexibel te blijven ten aanzien van de personeelsinzet.
272
Kunt u een overzicht en doelstelling per baten-lastendienst geven?
Het overzicht en de doelstellingen betreffende de daling van het aantal
fte’s (exclusief externe inhuur) per baten-lastendienst ziet er indicatief als
hieronder weergegeven uit. Opgemerkt dient te worden dat de apparaattaakstelling Rutte-Verhagen budgettair is opgelegd. De krimp in fte’s is
derhalve indicatief.
BLD

2011

2015

DICTU
DR
DLG
AgNL
AT
nVWA

239
1 115
1 162
2 235
275
2 250

225
935
745
1

233
1 870

1

Het aantal fte’s bij Agentschap NL neemt in de komende jaren naar verwachting af tot 1 450 fte
in 2016.

273
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn van de budgetreductie van de
uitgaven aan toezicht zien met – 15% en kennis en expertise met – 20% in
de periode 2012 tot en met 2016 voor het toezicht in de Rotterdamse
haven (speelt een belangrijke rol bij de import van consumentengoederen
in Europa)?
De capaciteit die beschikbaar is voor het toezicht in de Rotterdamse haven
sluit aan op de omvang van de importstromen en wordt gefinancierd
vanuit de tarieven die aan het bedrijfsleven worden doorberekend.
274
Heeft de budgetreductie van de nVWA ook gevolgen voor samenwerking
met inspectie-instanties in andere lidstaten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

79

De reductie in budget heeft gevolgen voor alle activiteiten die de nVWA
uitvoert. Voor alle activiteiten geldt dat de juiste afweging gemaakt moet
worden over de inzet van de beschikbare middelen. Dat geldt ook voor de
samenwerking met inspectie instanties in andere lidstaten.
275
Is het mogelijk budget vrij te maken uit de 1,9 miljard euro aan structuurfondsgelden om snel internet in buitengebieden aan te leggen?
De inzet van de Europese Structuurfondsen voor de periode 2007–2013 is
vastgelegd in het Nationaal Strategisch Referentiekader van september
2006. In dit Referentiekader, waarin wordt onderzocht hoe de Structuurfondsen het beste benut kunnen worden ter versterking van de Nederlandse concurrentiekracht, kwam naar voren dat breedband internet één
van de sterktes is van het Nederlandse ondernemingsklimaat.
De concentratie breedbandaansluitingen in Nederland was in 2006 de
hoogste van de EU. In het Vijfde Cohesieverslag over de economische en
sociale cohesie binnen de EU dat op 10 november door de Europese
Commissie werd gepresenteerd, kwam naar voren dat ook in 2009
Nederland één van de hoogste concentratie breedbandaansluitingen van
de EU kende.
Gebaseerd op de bovenstaande analyse is samen met de regio’s besloten
dat structuurfondsen worden ingezet op de prioriteiten innovatie,
attractieve regio’s en attractieve steden waarbinnen geen speciale
aandacht wordt geschonken aan de nog verdere verbetering van
breedband. Inmiddels is het merendeel van de 1,9 miljard aan EFRO
middelen gecommitteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XIII, nr. 3

80