Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 750

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 17

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 2 oktober 2013
De vaste commissie voor Financiën, heeft in het kader van de schriftelijke
voorbereiding van de algemene financiële beschouwingen (AFB) over de
Miljoenennota 2014 (Kamerstuk 33 750, nr. 1) de navolgende vragen ter
beantwoording aan de regering voorgelegd.
De vragen op 23 september 2013 voorgelegd. Bij brief van 1 oktober 2013
zijn ze door de minister van Financiën beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Van Nieuwenhuizen-Wijbenga
De griffier van de commissie,
Berck

kst-33750-17
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

1

Vraag 1
Kunt u een actueel overzicht geven van de totale (in)directe exposure van
de Nederlandse overheid met betrekking tot alle lopende monetaire
steunoperaties in het kader van de Europese schuldencrisis (waaronder in
elk geval maar niet uitsluitend: LTRO, SMP, MTRO, IMF) alsmede het
interbancaire betalingsverkeer (Target 2)?
Antwoord op vraag 1
De ECB heeft verschillende instrumenten ingezet in de huidige crisis, uit
hoofde van haar taak en verantwoordelijkheid voor het monetaire beleid.
De ECB handelt daarin onafhankelijk, zoals vastgelegd in het EU-Verdrag.
De ECB geeft zelf aan dat deze instrumenten tot doel hebben om de
liquiditeitsverstrekking aan de banken in Europa in stand te houden
(LTRO, MRO) danwel om het monetaire transmissiekanaal goed te laten
functioneren (SMP, OMT). Tevens heeft de ECB twee opkoopprogramma’s
voor Covered Bonds (CBPP) gestart in juli 2009 en november 2011 ter
ondersteuning van de liquiditeit in de markt voor private schuldbewijzen
en de kredietverlening door kredietinstellingen. In de onderstaande tabel1
wordt een overzicht gegeven van deze ECB-instrumenten.
Tabel: Overzicht (monetaire) operaties in het kader van Europese schuldencrisis
Instrument

Totale exposure

Nederlands aandeel1

LTRO 1 + 2
MRO
SMP
CBPP
OMT2

676,6 mrd EUR
110 mrd EUR; 0,3 mrd USD
190,5 mrd EUR
59 mrd EUR
0

38,6 mrd EUR
6,3 mrd EUR; 0,02 mrd USD
10,9 mrd EUR
3,4 mrd EUR
0

1

Het Nederlandse aandeel in het Eurosysteem bedraagt 5,7 procent. In het geval dat een land
zou uittreden uit de Eurozone, zou het Nederlandse percentage toenemen.
2
Het OMT heeft tot nu toe geen obligaties opgekocht.

In de verdeling tussen MRO en LTRO is ervoor gekozen om alleen de
3-jaars LTRO 1 en 2 operaties van december 2011 c.q. februari/maart 2012
als LTRO te classificeren, en alle kortere Eurosysteem-operaties (maximale
looptijd 1 jaar), die op dit moment lopen, onder MRO te scharen. In het
LTRO cijfer is rekening gehouden met de aflossingen door de banken
vanaf januari 2013. Het MRO cijfer kan substantieel fluctueren, omdat de
ECB wekelijks hiervoor veilingen houdt met een looptijd van 7 dagen. De
hier gepresenteerde MRO- en LTRO-cijfers zijn de stand van 23 september
2013 (dit is een actualisatie ten opzichte van de cijfers in de Miljoenennota
2014). Eventuele verliezen die de ECB op de monetaire operaties (LTROs,
MROs, OMT, SMP en CBPP) lijdt, worden binnen het Eurostelsel gedeeld
naar rato van de ECB-kapitaalsleutel. Het Nederlandse aandeel hierin is
5,7%. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat de risico’s in deze
programma’s niet allemaal gelijksoortig zijn. Om het risico op de
monetaire herfinancieringsoperaties (LTROs en MROs) te minimaliseren
dienen banken voor deelname adequaat onderpand in te brengen. De ECB
loopt in het kader van het CBPP alleen risico op private partijen, niet op
overheden. Daarnaast wordt het risico in het CBPP gemitigeerd doordat
de obligatie gedekt wordt door onderpand. In het SMP en het OMT loopt
de ECB risico op nationale overheden, zonder onderpand. Bij het SMP
heeft de ECB daarbij tot nu toe de facto een preferente status bedongen.

1

Deze tabel is een update van een tabel in de beantwoording van Kamervragen over de
Voorjaarsnota 2013, Miljoenennota 2013 en de Najaarsnota 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

2

De exposure op het SMP en Covered Bond programme is het afgelopen
jaar flink afgenomen2.
Het Target-2 saldo van Nederland bedroeg in augustus jl. 61,68 miljard
euro. Zoals reeds eerder aan de Tweede Kamer aangegeven3, is dit een
vordering van Nederland (DNB) op de ECB. Hier staan nationale centrale
banken met een negatief Target-2 saldo tegenover (i.e. nationale centrale
banken met een verplichting aan de ECB). Relevanter in termen van risico
voor Nederland is het Target-2 saldo van een uit de euro tredend land, dat
mogelijk niet in staat zou zijn om hun Target-2 saldo af te betalen. Dit is
echter niet aan de orde. Overigens kunnen de exposures uit hoofde van
de monetaire operaties en uit hoofde van Target-2 niet zonder meer bij
elkaar worden opgeteld, omdat het Target-2 saldo voor een belangrijk deel
het gevolg is van de monetaire operaties van de ECB waardoor een
dubbeltelling zal ontstaan indien de cijfers worden opgeteld. Het
bovengenoemde Target-2 saldo van Nederland (61,68 miljard euro) is ten
opzichte van juli 2012 flink afgenomen (130,6 mrd euro).
Het IMF heeft ook leningen verstrekt aan Europese lidstaten die in
financiële nood zijn gekomen. Het IMF heeft tot nu toe voor circa 74
miljard euro aan leningen verstrekt aan Griekenland, Ierland, Portugal en
Cyprus (stand 24 september 2013). Het IMF bepaalt per kwartaal op welke
landen er wordt getrokken voor de uitbetalingen die ze in de komende
maanden moeten aangaan. Het varieert dus hoeveel Nederland bijdraagt
aan specifieke IMF-programma’s. Wel kan worden gesteld dat de bijdrage
rond het aandeel van Nederland in de quota-middelen en de NAB ligt (2 à
3%). Dit is ongeveer tussen de 1,1 en 1,75 miljard euro.
Voor de exposure die Nederland heeft op de Europese noodfondsen
verwijs ik u naar de antwoorden op vraag 2 en 5.
Vraag 2
Kunt u een overzicht geven van de uitbetaalde en nog uit te betalen
gelden aan steun ontvangende landen in het kader van de eurocrisis (in
tranches met het aandeel van het IMF, het aandeel van Europa, het
aandeel van Nederland; uitgesplitst naar de verschillende steunprogramma’s)?
Antwoord op vraag 2
Hieronder vindt u per lidstaat de totale omvang van het steunprogramma,
de som van de uitgekeerde tranches (stand 24 september 2013) en de som
van de nog uit te keren tranches in miljarden euro’s.4
Griekenland 1
Bilaterale leningen
IMF

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te keren

52,9
20,1

3,2
nvt

52,9
20,1

0,0
0,0

2

Zie ook de website van de ECB voor de actuele stand: http://www.ecb.int/mopo/liq/html/
index.en.html#portfolios
3
Zie ondermeer de Kamerbrief over Target-2 van 11 april 2012 (Kamerstuk 21 501–07, nr. 905).
4
Zie voor de actuele stand over de uitgekeerde tranches, voortgangsrapportages en
Memorandum of Understandings (MoU) ook de website van de Europese Commissie http://
ec.europa.eu/economy_finance/eu_borrower/efsm/index_en.htm, de website van het IMF
http://www.imf.org/external/country/index.htm, de website van het EFSF: www.efsf.europa.eu
en de website van het ESM: www.esm.europa.eu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

3

Griekenland 2

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te keren

EFSF
IMF

144,6
28,0

14,6
nvt

133,04
10,14

10,66
17,86

Ierland

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te keren

17,7
22,5
22,5
4,8

1,8
1,1
nvt
nvt

14,4
21,7
20,8
4,0

3,3
0,8
1,7
0,8

Portugal

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te keren

EFSF
EFSM
IMF

26,0
26,0
26,0

2,6
1,2
nvt

21,1
22,1
22,6

4,9
3,9
3,4

Spanje

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog beschikbaar

ESM

100,0

nvt

41,4

Maximaal 58,61

EFSF
EFSM
IMF
Bilaterale leningen

1

In de tweede voortgangsrapportage (februari 2013) is door de Trojka geconcludeerd dat er
geen reden aan te nemen dat er verdere uitkeringen nodig zullen zijn.

Cyprus
ESM
IMF

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te keren

9,0
1,0

nvt
nvt

3,0
0,172

6,0
0,828

Nederland heeft voor 3,2 miljard euro aan bilaterale leningen verstrekt
aan Griekenland onder het eerste programma voor Griekenland. Het
Nederlandse aandeel in de garanties aan het EFSF bedraagt tussen de
6,1% en 6,2% van het totaal door EFSF aangegane verplichting aan
garanties. Daarnaast staat Nederland garant voor de overgaranties om de
kredietwaardigheid van het EFSF te garanderen (165%). Het Nederlandse
aandeel in het EFSM is ongeveer 4,8%. Dit is het Nederlandse aandeel in
de Europese begroting. Het Nederlandse aandeel in het ESM is 5,71%. Als
gevolg van de kapitaalstructuur van het ESM, komt de steun die het ESM
uitkeert ten laste van het ESM en niet van de lidstaten.
Het IMF bepaalt per kwartaal op welke landen er wordt getrokken voor de
uitbetalingen die ze in de komende maanden moeten aangaan. Het
varieert dus hoeveel Nederland bijdraagt aan specifieke
IMF-programma’s. Wel kan worden gesteld dat de bijdrage rond het
aandeel van Nederland in de quota-middelen en de NAB ligt (2 à 3%). Dit
is ongeveer tussen de 1,1 en 1,75 miljard euro.
Vraag 3
Kunt u een overzicht geven van de voorwaarden/doelstellingen die
gesteld zijn aan de programmalanden in ruil voor financiële steun? In
hoeverre voldoen of hebben deze landen al voldaan aan deze
voorwaarden? Wat is hierbij het verantwoordings- en sanctiemechanisme?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

4

Vraag 4
Kunt u een overzicht geven van de stand van zaken in Griekenland met
betrekking tot (doel versus realisatie): privatiseringen, belastinginning,
reductie van ambtenarenapparaat, pensioenen, lonen, arbeidsmarkt,
zorgsector, etc.?
Antwoord op vraag 3 en vraag 4
–

–

–

–

In het Memorandum of Understanding (MoU) die bij de aanvang van
de programma’s wordt opgesteld zijn de voorwaarden en doelstellingen vastgelegd die het land per kwartaal moet behalen om in
aanmerking te blijven komen voor de financiële steun. Deze voorwaarden kunnen grofweg ingedeeld worden in viertal gebieden; budgettair,
structurele hervormingen, de financiële sector en privatiseringen. De
voorwaarden en doelstellingen waaraan Spanje moet voldoen om in
aanmerking te komen voor de financiële steun, zijn gericht op de
financiële sector, omdat Spanje een programma heeft specifiek gericht
op de herkapitalisatie van de financiële sector. Wel is voor Spanje in
het MoU vastgelegd dat de voortgang van de afspraken die zijn
gemaakt in het kader van het Europees Semester, waaronder de
buitensporigtekortprocedure en de macroeconomische onevenwichtighedenprocedure, gemonitord zullen worden, parallel aan het monitoringsproces voor de conditionaliteit voor de bankensector.
Elk kwartaal verschijnt vervolgens per programmaland een voortgangsrapportage van de Trojka naar aanleiding van de voortgangsmissie in het desbetreffende land. In deze voortgangsrapportage rapporteert de Trojka aan de Eurogroep en het IMF over de stand van zaken
rondom de uitvoer van het programma en of het land in voldoende
mate heeft voldaan aan de voorwaarden voor uitkering van de
volgende tranche uit het leningenprogramma. Na bespreking in de
Eurogroep beslissen de Eurogroup Working Group (het hoogambtelijke voorportaal van de Eurogroep) in het geval van een EFSFprogramma, de Raad van Bewind van het ESM in het geval van een
ESM-programma en de IMF Board of Directors over het IMFprogramma, op basis van het voortgangsrapport van de Trojka over de
daadwerkelijke uitkering van de tranche. De Europese Commissie
beslist, na bespreking in de Raad, in het geval van Portugal en Ierland,
zelfstandig over het uitkeren van steun uit het EFSM.
De Tweede Kamer wordt voor besluitvorming over de tranche in de
Eurogroup Working Group schriftelijk geïnformeerd over de inhoud
van de voortgangsrapportage en de inzet van het kabinet ten aanzien
van de uitkering van de tranche. In deze brief informeert het kabinet de
Tweede Kamer in welke mate is voldaan aan de voorwaarden en
doelstellingen die zijn vastgelegd in het MoU in ruil voor financiële
steun. In het geval van Griekenland wordt de Tweede Kamer ook
separaat geïnformeerd over het behalen van de zogenaamde milestones – extra subdoelstellingen die als voorwaarde zijn gesteld – voordat
een tranche kan worden uitgekeerd.
De voorwaarden en doelstellingen (zowel kwantitatief als kwalitatief)
die zijn vastgelegd in het MoU zijn zeer omvangrijk en gedetailleerd.
De Tweede Kamer wordt altijd geïnformeerd over de doelstellingen die
de Trojka stelt aan lidstaten in het kader van een leningenprogramma.
Zo wordt de Tweede Kamer bij aanvang van een leningenprogramma,
bij uitkering van een tranche en bij een aanpassing van het programma geïnformeerd. Voor de meest actuele stand van zaken verwijs
ik u daarom, per programmaland, naar onderstaande documentatie,
waarover de Tweede Kamer de afgelopen periode is geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

5

Portugal
–

–

–

Kamerbrief over de zevende voortgangsrapportage Portugal, 12 juni
2013, met Kamerstuk 21 501-07, nr. 1064 (hierbij merk ik graag op dat
gecombineerde 8e en 9e voortgangsmissie in Lissabon op dit moment
gaande is, wanneer de voortgangsrapportage beschikbaar komt zal de
Tweede Kamer hierover geïnformeerd worden alvorens besluitvorming
plaats vindt).
Website van de Europese Commissie met het MoU en alle tot op
heden beschikbare voortgangsrapportages: http://ec.europa.eu/
economy_finance/assistance_eu_ms/portugal/index_en.htm
Website van het IMF met het MoU en alle tot op heden beschikbare
voortgangsrapportages: http://www.imf.org/external/country/PRT/
index.htm

Ierland
–

–

–

Kamerbrief over de tiende voortgangsrapportage van het leningenprogramma aan Ierland, 1 juli 2013, met Kamerstuk 21 501-07, nr. 1069
(hierbij merk ik graag op dat de elfde voortgangsmissie aan Ierland
recent is afgerond, wanneer de voortgangsrapportage beschikbaar
komt zal de Tweede Kamer hierover geïnformeerd worden).
Website van de Europese Commissie met het MoU en alle tot op
heden beschikbare voortgangsrapportages: http://ec.europa.eu/
economy_finance/assistance_eu_ms/ireland/index_en.htm
Website van het IMF met het MoU en alle tot op heden beschikbare
voortgangsrapportages: http://www.imf.org/external/country/IRL/
index.htm

Griekenland
–

–

–

U bent in juli geïnformeerd over de uitkomst van de twee voortgangsmissies van de Trojka naar Athene (en het bijbehorende voortgangsrapport) in de periode van 4 juni tot en met 7 juli 2013 in het verslag
van de Eurogroep van 8 juli jl. (Kamerstuk 21 501-07, nr. 1073). In de
Kamerbrief «Vertrouwelijke toezending oordeel Trojka over prior
actions door Griekenland», van 26 juli 2013, met Kamerstuk 21 501-07,
nr. 1076, heb ik u geïnformeerd over de implementatie van de
zogenaamde «prior actions» . Deze «prior actions» behelsden
maatregelen op een aantal gebieden, waaronder hervorming van de
overheid, privatiseringen, budgettaire maatregelen, belastingen, zorg
en de financiële sector.
Daarnaast zijn in juli jl. nieuwe voorwaarden (milestones) opgesteld
waaraan Griekenland moet hebben voldaan, voordat het tweede deel
van de tranche, gepland in oktober 2013, kan worden uitgekeerd. Deze
milestones behelzen additionele maatregelen op het gebied van
privatiseringen, achterstallige overheidsbetalingen, hervorming van de
publieke sector en de verdere liberalisering van gereguleerde
beroepen.
De Trojka is momenteel in Athene voor de volgende voortgangsmissie.
Op basis van die resultaten zal de Trojka beoordelen of Griekenland
aan de milestones heeft voldaan en in hoeverre de andere maatregelen uit het MoU zijn geïmplementeerd. Een positief oordeel van de
Trojka over de implementatie van de milestones, maakt de weg vrij
voor de uitkering van de subtranche, die aan deze voorwaarden is
gekoppeld. De Eurogroep zal naar verwachting in november een
besluit nemen over de uitkering van de volgende tranche, die gepland
staat voor het vierde kwartaal 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

6

–

–

Website van de Europese Commissie met het MoU en alle beschikbare
voortgangsrapportages: http://ec.europa.eu/economy_finance/
assistance_eu_ms/greek_loan_facility/index_en.htm
Website van het IMF met het MoU alle beschikbare voortgangsrapportages: http://www.imf.org/external/country/GRC/index.htm.

Cyprus
–

–

–
–

–

Op 25 maart jl. heeft de Eurogroep een politiek akkoord bereikt over
een leningenprogramma voor Cyprus. De Tweede Kamer is geïnformeerd over de inhoud van het leningenprogramma, o.a. over het MoU
met daarin de voorwaarden en doelstellingen die gesteld zijn in ruil
voor financiële steun aan Cyprus in de Kamerbrief Politiek akkoord
Eurogroep over de specifieke invulling van het leningenprogramma
Cyprus en bijbehorende conditionaliteiten uit het MoU, 15 april 2013,
met Kamerstuk 21 501–07, nr. 1030.
Kamerbrief over de eerste voortgangsrapportage van het leningenprogramma aan Cyprus, 4 september 2013, met Kamerstuk 21 501–07, nr.
1081.
Website van het ESM, met daarop meer informatie over het programma http://www.esm.europa.eu/assistance/cyprus/index.htm
Website van de Europese Commissie met het MoU: http://
ec.europa.eu/economy_finance/publications/occasional_paper/2013/
op149_en.htm
Website van het IMF met het MoU: http://www.imf.org/external/
country/CYP/index.htm

Spanje
–

–

–
–

Volledigheidshalve noem ik hier ook het programma voor de Spaanse
banken, dat leningenprogramma gericht is op de herkapitalisatie van
de financiële sector en de voorwaarden en doelstellingen zich dan ook
richten op de financiële sector.
De Tweede Kamer is geïnformeerd over de inhoud van het MoU en
daarmee de voorwaarden en doelstellingen die gesteld zijn in ruil voor
financiële steun aan Spanje in de Kamerbrief over het Spaanse
programma voor bankensteun, 11 juli 2012, met Kamerstuk 21 501–07,
nr. 932.
Kamerbrief van de derde voortgangsrapportage, 1 juli 2013, met
Kamerstuk 21 501–07, nr. 1070.
Zie ook de website van de Europese Commissie met o.a. het MoU:
http://ec.europa.eu/economy_finance/assistance_eu_ms/spain/
index_en.htm

Vraag 4
Kunt u een overzicht geven van de stand van zaken in Griekenland met
betrekking tot (doel versus realisatie): privatiseringen, belastinginning,
reductie van ambtenarenapparaat, pensioenen, lonen, arbeidsmarkt,
zorgsector, etc.?
Antwoord op vraag 4
Zie antwoord op vraag 3.
Vraag 5
Kunt u een geactualiseerd overzicht geven van de gecommitteerde
bedragen voor de programma’s vanuit het EFSF/ESM (incl. hoofdsomgaranties, overgaranties en rentegaranties)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

7

Antwoord op vraag 5
Nederland verstrekt garanties aan het tijdelijke noodfondsen EFSF.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de gecommitteerde bedragen
voor de drie leningenprogramma’s vanuit het EFSF.
Toegekende programma’s (via
EFSF)

Nederlands aandeel
tussen 6,1 – 6,2 procent1

Portugal:
26,0 miljard euro

Hoofdsomgarantie: circa 1,6 miljard euro
Overgarantie: circa 1 miljard euro
Rentegarantie: thans 3,2 miljard euro
Hoofdsomgarantie: circa 1,1 miljard euro
Overgarantie: circa 0,7 miljard euro
Rentegarantie: thans circa 2,2 miljard euro
Hoofdsomgarantie: circa 8,9 miljard euro
Overgarantie: circa 5,8 miljard euro
Rentegarantie: thans circa 19 miljard euro

Ierland:
17,7 miljard euro
Griekenland:
144,6 miljard euro

1

Het Nederlandse aandeel in de garanties aan het EFSF bedraagt tussen de 6,1 procent en 6,2
procent van het totaal door EFSF aangegane verplichting aan garanties.

Op 8 oktober 2012 is het permanente noodfonds ESM in werking
getreden. Het kapitaal van het ESM bestaat uit gestort en oproepbaar
kapitaal. Het Nederlandse aandeel in het ESM is 5,71%. Nederland zal
voor 4,5 miljard euro aan gestort kapitaal overmaken aan het ESM.
Hiervan is reeds 3/5 deel aan het ESM betaald. Dit wordt als deelneming
op de begroting van Financiën gepresenteerd. Daarnaast staat Nederland
garant voor 35,5 miljard euro aan oproepbaar kapitaal van het ESM. Als
gevolg van de kapitaalstructuur van het ESM, komt de steun die het ESM
uitkeert ten laste van het ESM en niet van de lidstaten. Het ESM verstrekt
momenteel leningen aan Spanje en Cyprus. Onderstaande tabel geeft een
overzicht van de gecommitteerde bedragen van het ESM aan deze landen.
Toegekende programma’s ESM

Omvang

Spanje (bankenprogramma)
Cyprus

Maximaal 100 miljard euro
Maximaal 9 miljard euro

Vraag 6
Kunt u een overzicht geven van alle kabinetsmaatregelen inclusief het
regeerakkoord, het woonakkoord, het sociaal akkoord, het pensioenakkoord, het zorgakkoord en het pakket van 6 miljard, die nivellerend
werken? Kunt u tevens van elke maatregel aangeven, vanaf welk inkomen
de maatregel effect heeft en vanaf welk inkomen het effect maximaal is?
Graag de maatregel en de compensatie/ terugsluis apart weergeven?
Antwoord op vraag 6
In de verschillende akkoorden is een groot aantal maatregelen
opgenomen. De ene maatregel is gunstig voor hoge en de andere is meer
gunstig voor lage inkomens. Uiteindelijk is het saldo van alle maatregelen
van belang. Voor een belangrijk deel laten de koopkrachtplaatjes dit saldo
zien. De begroting van SZW gaat hier uitgebreid op in.
De effecten van de maatregelen lopen uiteen. Afhankelijk van de
individuele situatie kunnen lage, midden en hoge inkomens nadelige
gevolgen ondervinden. Het kabinet heeft teneinde te voorkomen dat de
laagste inkomens onevenredig zwaar zouden worden getroffen, maatre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

8

gelen genomen om de inkomensverschillen te verkleinen. De akkoorden
bevatten een aantal maatregelen met herkenbare effecten voor hogere
inkomens. Hiertoe behoren de omzetting van de alleenstaande ouderkortingen in een kop op het kindgebonden budget en de omzetting van de
ouderenkortingen in een ouderencomponent in de huishoudentoeslag. De
omzetting van de alleenstaande ouderkorting heeft effect voor alleenstaande ouders met een inkomen vanaf circa 55 duizend euro en is
maximaal vanaf circa 85 duizend euro. Het effect van de omzetting van de
ouderenkortingen loopt (voor een paar) op vanaf een aanvullend pensioen
(bovenop de AOW-uitkering) van circa 20 duizend euro en is maximaal
vanaf een aanvullend pensioen van circa 45 duizend euro. Andere
maatregelen zijn de afbouw van de algemene heffingskorting en de
arbeidskorting en het aftoppen van de pensioenopbouw bij een inkomen
van een ton. De algemene heffingskorting wordt afgebouwd met het
individuele belastbare inkomen vanaf circa 20 duizend euro en de afbouw
is maximaal vanaf circa 90 duizend euro. De arbeidskorting werd in 2013
al voor een groot deel afgebouwd. De extra afbouw tot nul treft met name
inkomens tussen circa 90 duizend euro en 110 duizend euro. Noemenswaardig is ook de inkomensafhankelijke huurverhoging. Afhankelijk van
de hoogte van de huur, raakt dit vooral huishoudens met een inkomen
vanaf circa 43 duizend euro. Tegenover deze maatregelen staat geen
specifieke compensatie. Wel is bijvoorbeeld de opbrengst van de afbouw
van de algemene heffingskorting gebruikt om onder andere de maximale
algemene heffingskorting te verhogen. Het saldo van de maatregelen is
zichtbaar in de koopkrachtplaatjes.
De afbakening van de maatregelen heeft een enigszins willekeurig
karakter. Bedacht moet worden dat er ook maatregelen zijn die juist
gunstig zijn voor hoge inkomens (bijvoorbeeld het onbelast laten van de
reiskostenvergoeding) en maatregelen die uitsluitend ongunstig zijn voor
lagere inkomens, zoals het afschaffen van de Wtcg en de aftrek van
specifieke uitgaven (hoewel binnen deze groep de laagste inkomens
gecompenseerd kunnen worden door gemeentelijk maatwerk, waarvoor
700 mln beschikbaar is) en bezuiniging op de zorgtoeslag. Ook zijn er
generieke maatregelen die alle huishoudens in enige mate raken zoals bij
de kindregelingen.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat het afschaffen van de ouderenkorting, ten gunste
van hogere uitgaven aan toeslagen, formeel neerkomt op een lastenverzwaring van 3,6 miljard in 2017?
Vraag 78
Kan een nadere toelichting worden gegeven bij de correctie van het kader
SZA, onderdeel ouderenkorting? Waarom is de kadercorrectie voor de
ouderenkorting bij het SZA-kader meerjarig, terwijl de kadercorrectie bij
het inkomstenkader vooral in 2015 neerslaat? Zijn deze kadercorrecties
tegenhangers van elkaar.
Antwoord op vraag 7 en 78
In het aanvullend pakket is besloten om de ouderentoeslagen en de
MKOB om te vormen tot één nieuwe regeling die opgaat in de huishoudtoeslag. Het budget voor de ouderenkortingen wordt daartoe overgeheveld naar de uitgavenkant. Voor deze stelselwijziging wordt een
correctie toegepast aan zowel de lasten- als de uitgavenkant.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

9

De correcties van het uitgaven- en inkomstenkader zijn identiek. Het
inkomstenkader wordt echter in mutaties gepresenteerd, terwijl het
uitgavenkader in standen wordt weergegeven.
Vraag 8
Kan helder worden gemaakt welke maatregelen van de verschillende
akkoorden (zorgakkoord, energieakkoord) nu in deze begroting zijn
verwerkt, eerder zijn verwerkt en nog moeten worden verwerkt?
Antwoord op vraag 8
Alle akkoorden die gesloten zijn voor Prinsjesdag zijn in deze begroting
verwerkt. Alle maatregelen in de akkoorden starten in deze kabinetsperiode en konden daardoor opgenomen in deze begroting. Er zijn geen
maatregelen opgenomen in de akkoorden die al in eerdere begrotingen
zijn verwerkt.
Vraag 9
Kan worden aangegeven wat in effect het verschil is tussen het inhouden
van de prijsbijstelling enerzijds en de departementale bijdrage anderzijds?
Antwoord op vraag 9
Omdat de prijzen ieder jaar stijgen, ontvangen departementen normaal
gesproken prijscompensatie in de vorm van de prijsbijstelling. Dit stelt
departementen in staat hun beleid op het zelfde (reële) niveau te
continueren. Door het niet uitkeren van de prijsbijstelling dienen
departementen hun uitgaven aan te passen aan een lager reëel niveau,
maar leidt niet tot een verlaging van het totaal van de departementale
begrotingen.
De departementale bijdrage is de bijdrage die van ieder departement
gevraagd wordt om bij te dragen aan het aanvullend pakket van 6 miljard
euro. Departementen hebben deze taakstelling op verschillende manieren
ingevuld. Dit leidt wel tot een verlaging van het totaal van de departementale begrotingen.
Vraag 10
Kan een overzicht worden gegeven van de jaarlijkse lastenverlichting dan
wel lastenverzwaring uitgesplitst voor burgers en bedrijven sinds 2000?
Antwoord op vraag 10
De verdeling van de lastenverlichtingen danwel lastenverzwaringen
tussen burgers en bedrijven wordt niet standaard bijgehouden. Het is
daarom niet mogelijk om een overzicht te geven sinds 2000.
In onderstaand overzicht wordt de verdeling gegeven van burgers en
bedrijven van de lastenmaatregelen die door het huidige kabinet zijn
genomen, ook is het begrotingsakkoord in deze verdeling meegerekend.

Burgers
Bedrijven

2013

2014

2015

2016

2017

74%
26%

50%
50%

50%
50%

44%
56%

43%
57%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

10

Vraag 11
Kan een overzicht worden gegeven van de gemiddelde winstontwikkeling
bij bedrijven sinds 2005?
Antwoord op vraag 11
De winstontwikkeling bij bedrijven wordt door het CBS geregistreerd.
Binnen het CBS zijn er verschillende statistieken over de winstontwikkeling. Hier is gekozen voor de Statistiek Financiën van Ondernemingen.
Deze geeft de resultatenrekening van alle ondernemingen met rechtspersoonlijkheid (NV’s, BV’s, coöperaties). De financiële sector en de sector
vastgoed zijn in deze statistiek niet meegenomen. Verder zijn resultaten
uit deelnemingen uit de winst verwijderd. Dit is gedaan om buitenlandse
winsten uit te zonderen en binnenlandse winsten niet dubbel te tellen. De
reeks is beschikbaar tot en met 2011. In onderstaande tabel worden de
totale winsten gegeven en daarnaast de gemiddelde winst per
ondernemingengroep.
Tabel: winsten van ondernemingen met rechtspersoonlijkheid, exclusief financiële
sector en vastgoed (exclusief resultaat uit deelnemingen), 2005–2011
jaar

Winst (in € miljard)

Gemiddelde winst per ondernemingengroep (* € 1.000)

2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011

58,3
57,1
63,3
49,4
36,0
45,6
52,2

272
260
262
188
130
166
193

Vraag 12
Kan worden aangegeven met welke multiplier wordt gerekend bij de
verschillende maatregelen van het aanvullend pakket?
Antwoord op vraag 12
Het CPB berekent de macro-economische doorwerking van het aanvullend
pakket en presenteert deze in de Macro Economische Verkenning 2014.
Het CPB geeft aan dat de macro-economische effecten van het pakket
beperkt zijn. Dit komt ten eerste door de gunstige doorwerking van
eenmalig lagere werkgeverslasten in 2013. Ten tweede bestaat een fors
deel van het pakket uit beperking van fiscale faciliteiten voor stamrechten.
Deze maatregel ter grootte van 2 miljard euro heeft nauwelijks bestedingseffecten (negatief noch positief), omdat het vooral betekent dat
toekomstige belastingopbrengsten naar voren worden gehaald. Ten derde
werken de ombuigingen en lastenverzwaringen in 2014 vertraagd door,
waardoor een deel van de effecten ervan pas in latere jaren zichtbaar
wordt.
Vraag 13
Kan worden aangegeven wat het verwachte EMU-saldo is voor de jaren
2015, 2016 en 2017 op basis van de miljoenennota 2014 en de ramingen
van het CPB?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

11

Antwoord op vraag 13
Onderstaande tabel geeft het EMU-saldo weer voor de periode 2015–2017
uit de Miljoenennota 2014. De ramingen in de Miljoenennota 2014 voor
2015 tot en met 2017 zijn technische extrapolaties op basis van de MLT
2012–2017 en de MEV 2014. De MLT 2012–2017 van het CPB stamt uit
november 2012 en bevat daardoor een verouderd macro-economisch en
budgettair beeld.
EMU-saldo 2015–2017 (in procenten bbp)

EMU-saldo MN 2014

2015

2016

2017

– 2,8

– 2,6

– 2,4

Vraag 14
Kan worden aangegeven hoe het structurele begrotingstekort
(EC-methode) zich ontwikkelt in 2015, 2016 en 2017 op basis van de
miljoenennota 2014 en de ramingen van het CPB?
Antwoord op vraag 14
Een raming van het structurele begrotingstekort (EC-methode) is
gebaseerd op ramingen van het EMU-saldo, de output gap en eventuele
incidentele factoren. De ramingen van het EMU-saldo in 2015, 2016 en
2017 worden gepresenteerd in de miljoenennota en in het antwoord op
vraag 13. Wat betreft de output gap gebruikt het kabinet de ramingen van
het CPB. Het CPB publiceert echter geen ramingen van de output gap na
2014. Hetzelfde geldt voor de meest recente raming (voorjaarsraming) van
de Europese Commissie. Er kunnen hierdoor geen ramingen voor het
structurele begrotingstekort in 2015, 2016 en 2017 gegeven worden.
Vraag 15
In een interview met het AD van 21 september 2013 geeft de ministerpresident aan dat een nullijn in de zorg voor de komende 2 jaar een
potentiële besparing geeft van 2 mld. euro. Kan de regering aangeven hoe
ze aan dit bedrag komt?
Vraag 16
Is bij het in vraag 15 bedoelde bedrag rekening gehouden met de
incidentele looncomponenten die verwerkt zijn in het zorgakkoord?
Antwoord op vraag 15 en 16
In het voorjaar is een aanvullend pakket bezuinigingen van 4,3 miljard
euro gepresenteerd. In dit pakket was een vrijwillige nullijn voor de zorg
van 1 juli 2013 tot en met 31 december 2015 opgenomen. Een vrijwillige
nullijn houdt in dat de contractloonstijging voor alle zorgsectoren nul is.
De opbrengst van een dergelijke vrijwillige nullijn bedroeg, uitgaande van
de toenmalige ramingen, in 2015 circa 2 miljard euro. Bij bepaling van
deze opbrengst speelde de afspraak over de incidentele loonontwikkeling
geen rol aangezien de nullijn alleen betrekking had op de contractloonstijging.
In het interview met het AD van 21 september 2013 geeft de ministerpresident aan dat een verplichte nullijn in de zorg ingewikkeld is vanwege
het OVA-convenant. Tot een vrijwillige nullijn bleken werkgevers en
werknemers niet bereid: in het zorgakkoord zijn weliswaar afspraken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

12

gemaakt over matiging van de loonontwikkeling, maar dit betrof allen de
incidentele loonontwikkeling. Het realiseren van een nullijn kan alleen
door middel van een loonwet en staat op gespannen voet met het
zorgakkoord en is bovendien wettechnisch voor 2014 niet meer mogelijk
zoals de minister-president in het interview ook aangeeft. Het bedrag van
2 miljard euro geldt dan ook niet meer voor de huidige situatie.
Vraag 16
Is bij het in vraag 15 bedoelde bedrag rekening gehouden met de
incidentele looncomponenten die verwerkt zijn in het zorgakkoord?
Antwoord op vraag 16
Zie antwoord vraag 15.
Vraag 17
Kan worden aangegeven wanneer er eerder, sinds de invoering van het
trendmatig begrotingsbeleid, kaders zijn gecorrigeerd (afgezien van de
volgens de begrotingsregels toegestane «statistische correcties»)? Op
welke wijze werd dit toen vormgegeven? Welke afwegingen qua begrotingsbeleid lagen hieraan destijds ten grondslag?
Vraag 64
Klopt het dat de kern van het trendmatig begrotingsbeleid is dat er vaste
reële uitgavenkaders zijn, er een scheiding tussen inkomsten en uitgaven
bestaat en er één hoofdbesluitvormingsmoment is in het voorjaar?
Vraag 65
Voert het kabinet in 2013 en 2014 trendmatig begrotingsbeleid?
Vraag 66
Zijn de nieuwe uitgavenkaders voor of na het zes-miljard-pakket
vastgesteld?
Vraag 67
Waarom zijn de uitgavenkaders aangepast?
Vraag 68
Waarom past het kabinet in de eerste begroting na de Startnota de
uitgavenkaders aan, terwijl de uitgavenkaders volgens de Startnota
zouden gelden voor de gehele kabinetsperiode?
Vraag 72
Is er sprake van vaste uitgavenkaders, wanneer de kaders tussentijds
worden aangepast?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

13

Antwoord op vragen 17, 64 tot en met 68 en 72
Het kabinet voert het trendmatig begrotingsbeleid. De begrotingsregels
geven invulling aan het trendmatig begrotingsbeleid.5 In de begrotingsregels zijn de uitgangspunten van het trendmatig begrotingsbeleid
verankerd; dit zijn de «Algemene regels», begrotingsregels 1 tot en met 9.
Zo worden in de begrotingsregels 1 tot en met 4 de scheiding tussen
inkomsten en uitgaven, het reële inkomstenkader, het vaste reële
uitgavenkader en het hoofdbesluitvormingsmoment omschreven en
vastgelegd. In aanvulling op deze eerste vier regels is met ingang van
deze kabinetsperiode regel 5 opgenomen: de Europese begrotingsregels
zijn leidend en dienen als vangrail voor de kadersystematiek binnen het
trendmatig begrotingsbeleid.
Uit hoofde van begrotingsregel 5 zijn de aanvullende maatregelen
genomen die in de Miljoenennota in tabel 3.2.1 gedetailleerd zijn
toegelicht. De definitieve invulling van dit pakket is in augustus afgerond.
Na verwerking van deze maatregelen, de daarmee samenhangende
correctie als gevolg van de overheveling van de ouderenkorting, de
macro-economische mutaties en enkele overige mutaties is bij Miljoenennota 2014 het uitgavenkader voor de jaren 2014–2017 opnieuw
vastgesteld. De stand Miljoenennota 2014 vormt zodoende het nieuwe
totale uitgavenkader voor de resterende jaren van deze kabinetsperiode.
De budgettaire gevolgen van de aanvullende maatregelen voor het
uitgavenkader hebben ertoe geleid dat de hoogte van het uitgavenniveau
na verwerking van de aanvullende maatregelen onder het niveau komt te
liggen van de hoogte van het uitgavenkader zoals vastgesteld bij
Startnota (met name indien wordt gecorrigeerd voor de correctie van de
overheveling budgetten voor de ouderenkorting). Met het herijken
-neerwaarts bijstellen – van het uitgavenkader wordt aangesloten bij het
nieuwe uitgavenniveau, waarin de aanvullende maatregelen zijn
meegenomen. Het herijken van het uitgavenkader volgt hiermee direct uit
het besluit van het kabinet tot het nemen van aanvullende maatregelen.
Het uitgavenkader is sinds de invoering van het trendmatig begrotingsbeleid eerder gecorrigeerd. Zo is in 2009 als gevolg van de extreme
situatie volgend uit de financiële crisis besloten om de uitgavenkaders
tussentijds aan te passen. Om de economische crisis te bestrijden heeft de
toenmalige coalitie in 2009 een aanvullend beleidskader opgesteld met
daarin stimuleringsmaatregelen. Tevens was sprake van oplopende
werkloosheidsuitgaven en viel ook de ruilvoet sterk tegen. Deze omstandigheden tezamen zouden leiden tot een overschrijding van het uitgavenkader. Om de automatische stabilisatoren te laten werken is toen besloten
om de ruilvoetontwikkeling en de extra werkloosheidsuitgaven buiten het
kader te zetten. Ook de stimuleringsmaatregelen zijn buiten de kaders
geplaatst. De kaders zijn hiervoor gecorrigeerd.
In het verleden is soms ook gekozen om de uitgavenkaders niet te
corrigeren, maar gebruik te maken van een zogenoemde taakstellende
onderschrijding. Dit is bijvoorbeeld gebeurd in 2011 met de tekortreductie
van 1,8 miljard euro als start van het noodzakelijke aanpassingsproces
van het uitgavenniveau na de financiële crisis. De afspraak betrof het
laatste jaar van het inmiddels demissionaire kabinet Balkenende IV.
Destijds is gekozen voor een taakstellende onderschrijding in plaats van

5

Zie voor de begrotingsregels bijlage 1 bij de Startnota van dit kabinet: http://
www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2012/12/07/
begrotingsregels.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

14

het herijken van het uitgavenkader. De omvang van de onderschrijding en
de resterende ambtstijd van demissionaire kabinet waren daar aanleiding
voor.
Vraag 18
In het 6 mld. pakket leveren alle departementen een bijdrage voor een
structurele bijdrage aan de 156 miljoen voor 2014. Waarom zijn de
departementen SZW en VWS daar buiten gelaten?
Antwoord op vraag 18
De maatregel «bijdrage departementale begrotingen (excl. SZW en VWS)»
is opgenomen onder het kopje Rijksbegroting. De bijdragen van SZW en
VWS zijn opgenomen onder de kopjes Sociale Zekerheid respectievelijk
Zorg.
Vraag 19
Kan nader worden toegelicht hoe de kredietverlening van Europese en
Nederlandse banken zich het afgelopen jaar heeft ontwikkeld, zowel als
het gaat om de onderlinge- als de zakelijke en particuliere kredietverlening?
Antwoord op vraag 19
Op Europees niveau (Eurogebied) is er sinds 2011 een afvlakking van de
particuliere kredietverlening waarneembaar (doorgetrokken lijn, grafiek 1),
waarbij er zelfs sprake is van een negatieve groei voor zakelijke kredietverlening (onderbroken lijn, grafiek 1). Sinds half 2012 is er een daling van
onderlinge kredietverlening waarneembaar (stippellijn, grafiek 1). Grafiek
1 geeft hierbij een overzicht van de standen van kredietverlening, niet de
mutaties. Hierbij is het van belang te vermelden dat deze Europese data
niet gecorrigeerd is voor trendbreuken (verschillen in de toegepaste
methode bij de dataverzameling door de jaren heen) en securitisaties.
Securitisaties zijn financiële handelingen waarbij activa, bijvoorbeeld
kredieten, worden samengevoegd en verpakt als verhandelbare effecten.
Hierbij worden pakketten van kredieten van de MFI-balans verkocht aan
en overgebracht naar een speciale niet-bancaire entiteit, een zogenaamde
special purpose vehicle (SPV). In werkelijkheid ligt de kredietverlening dus
wat hoger, omdat deze verkochte pakketten in onderstaande grafiek niet
worden meegeteld. Dit in tegenstelling tot de data met betrekking tot
zakelijke en particuliere kredietverlening van Nederlandse banken, waar
wel gecorrigeerd is voor het effect van securitisaties en trendbreuken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

15

Grafiek 1: Onderlinge, zakelijke en particuliere kredietverlening van Europese banken
(bron: ECB)

In tegenstelling tot een negatieve groei voor zakelijke kredietverlening op
Europees niveau, is er in Nederland zowel voor zakelijke kredietverlening
(grafiek 2) als voor particuliere kredietverlening (grafiek 3) een positieve
groei waarneembaar (NB: deze grafieken geven inzicht in procentuele
jaargroei (linkeras) en maandgroei (rechteras), terwijl de andere grafieken
de uitstaande kredietverlening in absolute bedragen weergeven). Het is
hierbij wel van belang om op te merken dat deze groei afneemt en steeds
dichter bij nul komt te liggen.
Grafiek 2: Zakelijke kredietverlening van Nederlandse banken (bron: DNB)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

16

Grafiek 3: Particuliere kredietverlening in de vorm van hypothecaire kredietverlening
van Nederlandse banken (bron: DNB)

Vraag 20
Kan nader worden toegelicht waarom het kabinet denkt dat de banken
hun buffers vooral gaan versterken door winstinhouding, terwijl het CPB
aangeeft dat de winsten van banken de komende tijd onder druk blijven
staan?
Antwoord op vraag 20
In 2012 hebben de banken migratieplannen bij DNB aangeleverd. Hieruit
blijkt dat het kapitaal dat banken tot en met 2018 denken te moeten
toevoegen aan de huidige kapitaalbasis om aan alle eisen uit Basel
3/CRD-IV te voldoen, voornamelijk gerealiseerd zou kunnen worden door
middel van het inhouden van geraamde gecumuleerde winsten.6 Het CPB
wijst op het risico dat lage economische groei de mogelijkheid voor
banken verkleint om hun vermogenspositie voldoende te herstellen. Lage
economische groei kan de winstgevendheid van banken inderdaad
beperken, onder meer door een toename van slecht presterende leningen.
Wanneer voortdurende lage groei het banken zou bemoeilijken om te
voldoen aan de kapitaal- en buffereisen uit CRD-IV, dan dienen banken
meer in te zetten op andere routes om aan deze eisen te voldoen.
Voorbeelden hiervan zijn het doorvoeren van verdere kostenbesparingen,
het uitgeven van nieuw kapitaal, het verder beperken van dividenduitkeringen en het meer afstoten van activa met een zwaarder risicogewicht.
DNB heeft ook dit jaar migratieplannen van banken opgevraagd en zal
deze in elk geval scherp blijven toetsen.
De Nederlandse bankensector ligt tot op heden overigens op koers om
tijdig te voldoen aan de toekomstige hogere eisen onder Bazel III/CRDIV.
Deze verbetering is deels toe te schrijven aan een stijging van het
kernkapitaal door ingehouden winsten. Daarnaast hebben banken
gedurende het jaar kapitaal vrijgespeeld door de verkoop van buitenlandse activa.
Vraag 21
Kan worden toegelicht waarom het opvallend is dat de overheidsgarantie
aan de vastgoedbeheerorganisatie die de vastgoedportefeuille van SNS
REAAL moet afbouwen wel in de schuldcijfers is verwerkt?
6

zie De Nederlandsche Bank, Overzicht Financiële Stabiliteit najaar 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

17

Vraag 22
Kan worden toegelicht waarom bepaalde garanties wel in de schuldcijfers
worden verwerkt en bepaalde garanties niet?
Vraag 24
Kan een overzicht worden gegeven van de garanties die niet in de
schuldcijfers zijn opgenomen, en aangeven welk bedrag hiermee is
gemoeid?
Antwoord op vraag 21, 22, 24
Een garantie van het Rijk betreft een voorwaardelijke financiële
verplichting van het Rijk aan een derde partij buiten het Rijk, die tot
betaling komt als zich bij de wederpartij een bepaalde omstandigheid
(realisatie van het risico) voordoet. Het karakter van voorwaardelijke
verplichting betekent dat garanties conform de voorschriften van Eurostat
niet aangemerkt worden als schuldtitels meetellend in de EMU-schuld.
Pas wanneer er getrokken wordt op een garantie worden EMU-saldo en
EMU-schuld belast.
Het totaal aan uitstaande garanties in 2014 bedraagt 218,5 miljard euro.
Garanties worden dus nooit verwerkt in de schuld. Wel geldt voor de
uitstaande schuld van de vastgoedbeheerorganisatie die de vastgoedportefeuille van SNS REAAL overneemt en het Nederlandse aandeel in de
leningen die het EFSF heeft verstrekt aan Ierland, Portugal en Griekenland
– dat die relevant zijn voor de EMU-schuld. Deze twee organisaties
behoren namelijk tot de sector overheid en daardoor tellen hun schulden
mee in de EMU-schuld.
Vraag 22
Kan worden toegelicht waarom bepaalde garanties wel in de schuldcijfers
worden verwerkt en bepaalde garanties niet?
Antwoord op vraag 22
Zie het antwoord op vraag 21.
Vraag 23
Kan een indicatie worden gegeven van de afname van de overheidsschuld, indien Ierland, Portugal en Griekenland hun schulden aan het
EFSF aflossen?
Antwoord op vraag 23
In de EMU-schuld 2014 is circa 11,5 miljard euro verwerkt uit hoofde van
de toerekening van de EFSF-schulden aan Nederland. Indien Ierland,
Portugal en Griekenland hun schulden aan het EFSF aflossen dan zal de
EMU-schuld 2014 neerwaarts bijgesteld kunnen worden met circa 11,5
miljard euro.
Vraag 24
Kan een overzicht worden gegeven van de garanties die niet in de
schuldcijfers zijn opgenomen, en aangeven welk bedrag hiermee is
gemoeid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

18

Antwoord op vraag 24
Zie het antwoord op vraag 21.
Vraag 25
In de MEV 2014 beoordeelt het CPB het beperken van het Witteveenkader
van 2,25% naar 2,15% i.v.m. de aanpassingen van de AOW-leeftijd als niet
EMU-relevant. Kan worden aangegeven welke EMU-relevantie de
beperkingen van het Witteveenkader naar aanleiding van het sociaal
akkoord hebben?
Antwoord op vraag 25
De maatregelen uit het Regeerakkoord ten aanzien van het Witteveenkader zorgen voor een verbetering van het saldo in 2017 van 2,9 miljard
euro. In het sociaal akkoord is geld gereserveerd voor een alternatief of
aanvulling op de Witteveenmaatregelen uit het Regeerakkoord. Onderstaande tabel laat het budgettaire beslag op het EMU-saldo van deze
reservering zien.

Ruimte voor alternatief voor Witteveen
(in miljoenen euro)

2015

2016

2017

20

40

50

structureel
250

Vraag 26
Kan worden aangegeven hoe hoog de accijns op diesel en LPG is in 2014
en 2015?
Vraag 27
Kan worden aangegeven hoe hoog deze accijnzen (diesel en LPG) zijn in
de buurlanden België en Duitsland?
Antwoord op vragen 26 en 27
In onderstaande tabel zijn de accijnstarieven in euro’s op diesel en LPG in
Nederland, Duitsland en België weergegeven. De tarieven per 1 januari
2014 en 1 januari 2015 in België en Duitsland zijn niet bekend. Daarom zijn
voor deze landen in de tabel de tarieven per 1 juli 2013 weergegeven. Ook
voor Nederland is nog niet bekend wat de accijnstarieven voor diesel en
LPG in 2015 zullen zijn.
Diesel/1000 L

LPG/1.000 kg

Nederland
1-1-2014

477,76

322,17

België
1-7-2013

427,69

0

Duitsland
1-7-2013

470,40

180,32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

19

Vraag 27
Kan worden aangegeven hoe hoog deze accijnzen (diesel en LPG) zijn in
de buurlanden België en Duitsland?
Antwoord op vraag 27
Zie antwoord op vraag 26.
Vraag 28
Klopt het dat de geraamde inkomsten voor accijnzen al twee jaar
achterblijven bij de geraamde inkomsten? Kan worden aangegeven door
welke factoren de accijnsontvangsten zijn achtergebleven? Zijn deze
factoren verwerkt in de nieuwe berekeningen van de accijnsinkomsten?
Antwoord op vraag 28
Voor de meeste belastingsoorten geldt dat de uiteindelijke realisatie over
jaar t afwijkt van wat er oorspronkelijk voor jaar t geraamd is. Dit
resulteert dan in meevallers of tegenvallers. Verder kennen we meerdere
accijnssoorten. Zoals in het Financieel Jaarverslag 2011 valt te zien, was
het verschil in realisatie en oorspronkelijke raming relatief klein bij de
diverse accijnssoorten. Verder was er bij de ene accijnssoort (accijns van
minerale oliën, met name diesel en LPG en de alcoholaccijns) sprake van
een meevaller terwijl bij de andere accijnzen (accijns op lichte olie, accijns
op tabak, accijns op bier, accijns op wijn) sprake was van een tegenvaller.
Zoals het Financieel Jaarverslag 2012 laat zien, zijn de accijnzen op
brandstoffen en de tabaksaccijns in 2012 tegengevallen en de accijnzen op
respectievelijk op alcohol, bier en wijn meegevallen ten opzichte van de
oorspronkelijke raming. De raming van de totale accijnsinkomsten voor
2013 volgens stand Miljoenennota 2014 komt lager uit dan de raming bij
Miljoenennota 2013. Deze tegenvaller betreft met name de accijns op
brandstoffen en accijns op tabak. De raming van de ontvangsten op
accijnzen op bier, wijn en alcohol zijn vrijwel ongewijzigd. Wat de
brandstofaccijnzen betreft wordt dit voornamelijk verklaard doordat er
minder kilometers worden gemaakt en dat er steeds zuiniger wordt
gereden. Dit als gevolg van een tegenvallende economische groei
waardoor onder andere minder zakelijke kilometers worden gereden.
Daarnaast bestaat ook het zakelijk wagenpark uit steeds zuiniger auto’s. Er
wordt dus bij raming van accijnzen rekening gehouden met diverse
factoren, maar die factoren kunnen in enig jaar sterker of minder sterker
manifesteren dan verwacht. Zo is het algemeen bekend dat de economische groei over 2013 veel lager is uitgekomen dan vorig jaar bij
Miljoenennota 2013 nog werd verwacht. Voor wat betreft de ontwikkeling
van de ontvangsten van de tabaksaccijns wordt verwezen naar de
grenseffectenrapportage die op Prinsjesdag naar de Tweede kamer is
gestuurd.
Vraag 29
In het regeerakkoord «Bruggen Slaan» liepen de besparingen van de
pensioenplannen van het kabinet op van € 1,5 mld. in 2015 naar € 2,8
mld. in 2017 en structureel € 1,9 mld. Kan worden aangegeven wat de
verwachte besparingen na verwerking van het sociaal akkoord zijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

20

Antwoord op vraag 29
(in miljoenen euro)

2015

2016

2017

Structureel

Besparingen wetsvoorstel pensioenen
(regeerakkoord)
Af: kosten excedentregeling Sociaal Akkoord
Besparing pensioenen na Sociaal Akkoord

1.428

2.381

2.857

1.413

10
1.418

20
2.361

30
2.827

250
1.163

In het regeerakkoord is als structurele besparing niet 1,9 miljard euro
genoemd, maar 1,4 miljard euro. In het sociaal akkoord is een oplopend
bedrag beschikbaar gesteld tot 250 miljoen euro structureel voor een
alternatief of aanvulling op de Witteveenmaatregelen uit het Regeerakkoord. Met de exedentregeling is hieraan invulling gegeven. De excedentregeling betreft een vrijstelling in box 3. Het vrijgestelde vermogen groeit
maar heel geleidelijk in de tijd.
Vraag 30
In tabel 5.3.1. van de Miljoenennota 2014 staat dat de budgettaire derving
door pensioenen (incl. box 3) € 13,5 mld. is in 2017. In deze tabel in de
Miljoenennota van 2013 stond dit bedrag geraamd op € 15,0 mld. Klopt
het dat dit bedrag € 12,2 mld. was geweest indien de kabinetsplannen ten
aanzien van het Witteveenkader uit Bruggen slaan onverkort waren
doorgevoerd?
Vraag 80
Klopt het dat in de miljoenennota 2013 de budgettaire derving van het
Witteveenkader (pensioenen) voor 2017 was geraamd op 15 miljard euro?
Klopt het dat in de miljoenennota 2014 die budgettaire derving wordt
geraamd op 13,5 miljard euro? Kunt u ingaan op de achtergronden van
deze 1,5 miljard euro verschil? Hoe kan het dat dit niet overeenkomt met
de bij wetsvoorstel m.b.t. de bezuiniging op het Witteveenkader gepresenteerde 2,9 miljard euro bezuiniging in 2017? Kunt u uitsplitsen hoe dit
verschil exact wordt veroorzaakt?
Vraag 84
Kan worden aangegeven waarom het budgettaire beslag van de pensioenpremie met relatief bescheiden bedragen afneemt per jaar in de jaren
2015, 2016, 2017 en dat die afname dus veel lager is dan de beoogde
afname in de bijlage bij het regeerakkoord? (tabel 5.3.1 miljoenennota
2013 en 2014)?
Antwoord op vragen 30, 80, 84
Voor dit antwoord zie de brief van de minister van Financiën van
25 september 2013 aan uw Kamer aanleiding van de regeling van
werkzaamheden van uw Kamer van 24 september 2013.7
Vraag 31
Zijn de gevolgen van het sociaal akkoord een budgettaire derving van
ongeveer 1,3 mld.? Zo nee, kan het kabinet dan het verschil verklaren?

7

Kamerstuk 33 750, nr. 7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

21

Antwoord op vraag 31
Onderstaande tabel uit de bijlage bij de Kamerbrief Resultaten Sociaal
Overleg (Kamerstuk 33 566, nr. 15) geeft een overzicht van de financiële
gevolgen van het Sociaal Akkoord en het verschil ten opzichte van het
Regeerakkoord. Structureel kosten de maatregelen uit het Sociaal Akkoord
119 miljoen euro meer dan de middelen die voor het Sociaal Akkoord
beschikbaar waren. De over- en onderschrijdingen in alle jaren zijn tijdens
de begrotingsbesluitvorming ingepast in het totaalkader.

Vraag 32
In dezelfde tabel is de budgettaire derving van de eigen woning in 2014
11,7 mld. In de vorige miljoenennota was dit nog 9,5 mld.? Kan het
kabinet dit verschil verklaren?
Vraag 83
Kan worden aangegeven waarom het budgettaire beslag van de
hypotheekrenteaftrek toeneemt met meer dan 2 miljard euro per jaar in de
jaren 2014, 2015, 2016, 2017? (tabel 5.3.1 miljoenennota 2013 en 2014)?
Antwoord op vragen 32 en 83:
Voor dit antwoord zie de eerdergenoemde brief van de minister van
Financiën van 25 september 2013 aan uw Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

22

Vraag 33
Klopt het dat de regelingen EIA en MIA tot op heden een onderschrijding
kennen van het budget? Zo ja, kan het kabinet de omvang van deze
onderschrijdingen aangeven?
Antwoord op vraag 33
Het gebruik van beide investeringsregelingen is cyclisch van aard. Het
investeringsvolume beweegt doorgaans mee met de conjunctuur. Daarom
kende zowel de EIA als de MIA in 2012 een onderuitputting van 55 miljoen
euro respectievelijk 25 miljoen euro. Beide onderuitputtingen worden
conform de budgetsystematiek gereserveerd voor toekomstige overschrijdingen. Het gebruik van de regelingen in 2013 wordt komend voorjaar
gepubliceerd in het Financieel Jaarverslag Rijk 2013. Gelet op het aantal
aanvragen voor EIA en MIA bij het Agentschap NL is de verwachting dat
over 2013 de EIA en MIA geen substantiële onderuitputting kennen.
Vraag 34
Wat is de budgettaire derving ten behoeve van de zogenoemde groene
auto’s door de regelingen EIA, KIA, MIA, VAMIL, verlaging fiscale bijtelling
IB zeer zuinige auto’s en nihiltarief MRB zuinige auto’s?
Antwoord op vraag 34
De budgettaire derving ten behoeve van de zogenoemde groene auto’s
door de regelingen MIA/ VAMIL bedroeg ca. 35 miljoen euro in 2012. Voor
de KIA is dit in 2012 ca. 5 miljoen euro. De derving van het MRB nihiltarief
voor zeer zuinige auto’s bedroeg ca. 190 miljoen euro in 2012. De derving
van de verlaging van de fiscale bijtelling voor (zeer) zuinige auto’s
bedroeg ca. 320 miljoen euro in 2012. Tot slot is er geen specifieke
stimulering voor zogenoemde groene auto’s door de EIA.
Vraag 35
Heeft het kabinet kennis van subsidieregelingen op groene auto’s in de
omringende landen België en Duitsland?
Antwoord op vraag 35
Uit het meest recente overzicht van de European Automobile Manufacturers» Association (ACEA) inzake (fiscale) stimulansen voor aanschaf van
elektrische en hybride auto’s in de EU8 blijkt het volgende. In België zijn de
stimulansen verschillend per regio. In Vlaanderen zijn volledig elektrische
voertuigen vrijgesteld van registratiebelasting. In Wallonië bestaat er een
Ecobonus die kan oplopen tot 2.500 euro voor deze voertuigen. In alle
regio’s van België – Vlaanderen, Wallonië en Brussel – geldt het laagste
tarief van de motorrijtuigenbelasting voor deze voertuigen. Voorts geldt
een faciliteit in de winstbelasting voor bedrijfsauto’s (120% aftrek van de
uitgaven voor nulemissievoertuigen, 100% aftrek voor voertuigen met een
emissie van 1 – 60 g/km CO2-uitstoot. Voor voertuigen met een emissie
van meer dan 60 g/km loopt de aftrekbaarheid geleidelijk af van 90% naar
60%).
In Duitsland zijn volledig elektrische voertuigen vrijgesteld van de
motorrijtuigenbelasting voor een periode van 10 jaar vanaf de eerste
registratie.

8

http://www.acea.be/images/uploads/files/Electric_vehicles_overview_2013.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

23

Vraag 36
Klopt het dat de catalogusprijs van groene auto’s in Nederland hoger is
dan in België en Duitsland?
Antwoord op vraag 36
Als gevolg van recente Europese regelgeving is de netto prijs (dus de prijs
waarvoor de fabrikant de auto aanbiedt) voor een identieke auto in elke
EU-lidstaat vrijwel hetzelfde. Als gevolg daarvan zijn verschillen in de
consumentenprijs (de prijs waarvoor de dealer een auto te koop aanbiedt)
afhankelijk van de belastingen per land. In Nederland betreft het de BTW
en de Belasting op personenauto’s en motorrijwielen (BPM). In dit
verband is van belang dat (semi-)elektrische auto’s zijn vrijgesteld van
BPM. Het toepasselijke BTW-tarief bedraagt, net als in België 21%, in
Duitsland is dit 19%. Ik heb geen informatie over de catalogusprijs van
deze auto’s in Nederland in vergelijking met de catalogusprijs in België en
Duitsland.
Vraag 37
Op basis waarvan wordt gesteld dat met het bezuinigingspakket van 6
miljard euro is voldaan aan de aanbeveling van de Europese Commissie
in het kader van de buitensporige tekortprocedure?
Antwoord op vraag 37
Voor Nederland zijn eerder dit jaar nieuwe aanbevelingen in het kader van
de buitensporigtekortprocedure vastgesteld. In het kader van deze
procedure is Nederland meegegeven om voor de begroting van 2014 voor
1 procent bbp (6 miljard euro) aan aanvullende duurzame maatregelen te
nemen. Hoewel volgens de huidige inzichten het buitensporig tekort niet
in 2014 gecorrigeerd zal zijn, is het kabinet in het licht van de huidige
economische situatie van mening dat met het aanvullende beleidspakket
van 6 miljard euro effectief invulling is gegeven aan de aanbevelingen in
het kader van de buitensporigtekortprocedure. Op basis van de uitspraken
van Rehn van afgelopen voorjaar gaat het kabinet ervan uit dat 6 miljard
euro voldoende zal zijn voor het oordeel m.b.t. effectieve actie. Het
uiteindelijke oordeel hierover is aan de Europese Commissie. Dit oordeel
zal naar verwachting half november plaatsvinden.
Vraag 38
Tabel 5.3.1 Overzicht inkomstenbeperkende regelingen 2012–2018. Is de
weergegeven inkomstenbeperking door eigen woning ook inclusief box 3?
Indien nee, kan dan de reeks worden gegeven inclusief box 3 (net als bij
pensioenen)?
Antwoord op vraag 38
Voor de huidige fiscale behandeling van de eigen woning geldt, op grond
van de rangorderegeling als bedoeld in artikel 2.14 van de Wet IB 2001,
dat zowel de eigen woning als de daarmee samenhangende kosten in box
1 in de heffing worden betrokken, waardoor box 3 niet aan de orde is. In
de tabel wordt voor de eigen woning box 3 dan ook buiten beschouwing
gehouden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

24

Vraag 39
Overzicht inkomstenbeperkende regelingen 2012–2018. Betreft de
weergegeven inkomstenbeperking van pensioenen zowel de werkgeversals de werknemerspensioenpremies? Of betreft het genoemde bedrag
alleen de gederfde belastinginkomsten van de werknemerspensioenpremies en de inkomsten in box 3?
Antwoord op vraag 39
De budgettaire derving als gevolg van pensioenen uit tabel 5.3.1 van de
Miljoenennota is het saldo van een derving in box 1 als gevolg van
premieaftrek, een opbrengst in box 1 als gevolg van belastingheffing over
pensioenuitkeringen en een derving in box 3 omdat het pensioenvermogen is vrijgesteld van heffing. Bij de premieaftrek gaat het om de aftrek
van zowel de werkgevers- als de werknemerspensioenpremies.
Vraag 40
Wat zijn de oorzaken van het verbeteren van het EMU-saldo decentrale
overheden?
Antwoord op vraag 40
Het CPB heeft bij CEP 2013 het EMU-saldo voor 2013 van decentrale
overheden met afgerond 0,1 procent bbp opwaarts bijgesteld ten opzichte
van de Startnota, naar -0,4 procent bbp (bij MEV 2014 is de raming niet
gewijzigd ten opzichte van CEP 2013). Deze positieve bijstelling is het
gevolg van de realisaties van het EMU-saldo van de lokale overheden, die
door het CBS worden gepubliceerd. Voor 2012 bedroeg het EMU-saldo
van decentrale overheden -0,4 procent bbp, wat minder negatief was dan
het CPB eerder raamde.
De positieve bijstelling van het EMU-saldo in 2012 is vooral toe te
schrijven aan de ontwikkeling van het EMU-saldo van gemeenten. Bij
gemeenten is sprake van minder uitgaven dan in 2011, als gevolg van de
huidige economische omstandigheden (zoals uitgaven in verband met
inhuur externen, grondaankopen en investeringen).
Het CPB heeft de verwachting dat de positieve bijstelling voor 2012
doorwerkt naar 2013 en heeft haar voorspelling voor 2013 naar boven
bijgesteld. Voor 2014 is de saldoraming van het CPB afgerond ongewijzigd
ten opzichte van de Startnota, -0,3 procent bbp.
In de tabel hieronder zijn de opeenvolgende ramingen van het CPB voor
het EMU-saldo van decentrale overheden weergegeven.
(in procenten bbp)

2011

2012

2013

2014

Startnota (MLT)
Voorjaarsnota (CEP)
Miljoenennota (MEV)

– 0,5
– 0,5
– 0,5

– 0,5
– 0,4
– 0,4

– 0,5
– 0,4
– 0,4

– 0,3
– 0,3
– 0,3

Vraag 41
Op welke maatregelen is het bedrag van 2,3 miljard euro waarmee de
arbeidskorting in 2014 verhoogd wordt, gebaseerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

25

Antwoord op vraag 41
De verhoging van de arbeidskorting in 2014 is opgebouwd uit diverse
maatregelen:
– Bij het regeerakkoord Rutte-Asscher is besloten om de arbeidskorting
met 500 euro te verhogen in vier jaarlijkse stappen. De financiering van
de eerste stap van deze verhoging bedraagt in 2014 0,8 miljard euro.
– Naar aanleiding van de motie Zijlstra/Samsom is besloten om de
arbeidskorting verder te verhogen. In 2014 gaat het om 0,7 miljard
euro.
– In het aanvullend pakket is besloten om de arbeidskorting in 2014
meer te verhogen, namelijk met 0,8 miljard euro extra. Hierdoor wordt
meteen ook de tweede stap van de stapsgewijze verhoging met 500
euro gezet, dus de stap die was beoogd voor 2015.
Vraag 42
Waarom is de nullijn structureel ingeboekt in het 6-miljard-pakket, terwijl
het CPB in verschillende publicaties heeft beargumenteerd dat de nullijn
geen structurele besparing oplevert?
Antwoord op vraag 42
De opvatting van het CPB is dat de lonen in de collectieve sector niet
structureel kunnen achterblijven bij de loonontwikkeling in de marktsector, gelet op vraag- en aanbodverhoudingen in de arbeidsmarkt.
Volgens het CPB is op enige termijn een inhaaleffect aan de orde, dat tot
een extra stijging van ambtenarensalarissen leidt. Omvang en tempo van
het effect zijn onzeker, want deze hangen af van de algemene arbeidsmarktsituatie en die van de overheid in het bijzonder. De nullijn 2014 is
overigens wel tot en met 2017 ingeboekt door het CPB.
Vraag 43
Waarom wijkt de besparing aan de uitgavenkant van het zes-miljardpakket in tabel 3.2.1 af van de totale neerwaartse aanpassing van de
uitgavenkaders in tabel 3.6.3 in verband met het 6 miljard pakket? Is dit
alleen te verklaren door de zorgtoeslag, of zijn hier ook andere verklaringen voor?
Antwoord op vraag 43
Tabel 3.6.3 betreft alleen de kaderrelevante uitgaven. In deze tabellen zijn
daarom alleen de maatregelen verwerkt die onder één van de drie kaders,
RBG-eng, SZA en BKZ, vallen. Enkele maatregelen aan de uitgavenkant uit
het aanvullend pakket hebben betrekking op uitgaven die niet relevant
voor het uitgavenkader zijn. Hierbij gaat het om de zorgtoeslag, de SDE+,
het inhouden van de prijsbijstelling voor niet kaderrelevante uitgaven en
de korting op de loonruimte voor niet relevante uitgaven.
Vraag 44
Waarom wordt in tabel 3.2.1 de zorgtoeslag tot de uitgaven gerekend,
terwijl deze deel uitmaakt van het lastenkader?
Antwoord op vraag 44
De zorgtoeslag is een uitgavenmaatregel op de begroting van VWS. Het is
een inkomensondersteunde maatregel. Alle andere toeslagen
(huurtoeslag, kindgebonden budget, kinderopvangtoeslag, kinderbijslag)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

26

staan ook aan de uitgavenkant van de begroting. De zorgtoeslag is
onderdeel van het inkomstenkader vanwege de één op één samenhang
met de nominale premies. Als de nominale premie daalt of stijgt dan
wordt dit voor lage inkomens gecompenseerd via de zorgtoeslag.
Zodoende is sprake van een automatische bijstelling.
In het aanvullend pakket is sprake van beleidsmaatregelen op de
zorgtoeslag en niet van automatische groei. Dit heeft niets te maken met
een bijstelling als gevolg van gewijzigde nominale premies. Het betreft
een uitgavenbeperkende maatregel en wordt daarom geboekt bij de
uitgaven.
De boeking is consistent met de bezuinigingen op de zorgtoeslag in het
regeerakkoord Rutte-Verhagen. Ook hier werden de beleidsmatige
beperkingen van de zorgtoeslag geboekt als een uitgavenmaatregel.
Vraag 45
Hoe groot is het aandeel van de zorgtoeslag in het zes-miljardpakket in de
jaren 2014, 2015, 2016, 2017 en structureel?
Vraag 49
Welke maatregelen worden genomen om de besparing op de zorgtoeslag
te realiseren?
Antwoord op vraag 45
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de maatregelen
op de zorgtoeslag in het aanvullend pakket (in miljoenen euro).

Zorgtoeslag op basis van
gemiddelde premie incl.
collectieve contracten
Zorgtoeslag compensatie IAER
Zorgtoeslag HHT

–
–

–

2014

2015

2016

2017

structureel

320

320

320

320

320

– 500
250

– 500
750

– 500
750

– 500
750

De zorgtoeslag wordt vanaf 2014 berekend op basis van de gemiddelde premie inclusief de collectieve contracten.
De lage inkomens worden voor het niet doorgaan van het inkomensafhankelijke eigen risico gecompenseerd via een verhoging van de
zorgtoeslag. De totale verhoging bedraagt 500 miljoen.
In het kader van de huishoudentoeslag is een taakstellende bezuiniging ingeboekt op de zorgtoeslag.

Vraag 46
Waarom wijkt het budgettaire effect van de maatregelen in het
zes-miljardpakket af van de berekening van het CPB. Klopt het dat het
kabinet volgens het CPB minder bespaart dan zes miljard in 2014, 2015,
2016 en 2017?
Vraag 47
Waarom wijkt de verhouding tussen uitgaven en lasten in de kabinetspresentatie af van de berekeningen van het CPB?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

27

Vraag 48
Kunt u aansluitingstabellen maken tussen tabel 3.2.1 en de door het CPB
geraamde budgettaire opbrengst en lasten-/uitgavenverhouding?
Antwoord op vraag 46, 47 en 48
Het door het CPB gepresenteerde budgettaire effect van het aanvullend
pakket bedraagt in 2014 5,1 miljard euro en loopt op naar 5,6 miljard euro
in 2017. Het kabinet presenteert een pakket van 6 miljard euro. Het
verschil in de uitgaven verklaart grotendeels het effect in de verhouding
lasten/uitgaven. In de onderstaande tabel wordt het verschil uitgesplitst
naar de verschillende categorieën maatregelen.
(in miljarden euro)

2014

2015

2016

2017

Maatregelen MN
w.v. uitgaven
w.v. lasten
w.v. niet-lasten relevante inkomsten

6,0
3,1
1,4
1,5

6,0
3,6
1,9
0,5

6,0
3,6
1,9
0,5

6,0
3,9
1,6
0,5

Maatregelen CPB
w.v. uitgaven
w.v. lasten

5,1
2,1
3,0

5,2
2,9
2,3

5,4
3,2
2,3

5,6
3,5
2,0

Totaal verschil1
w.v. zorg
w.v. RBG-eng
w.v. accres

– 0,9
– 0,8
0,0
– 0,1

– 0,8
– 0,3
– 0,2
– 0,3

– 0,6
– 0,3
– 0,1
– 0,3

– 0,5
– 0,3
0,1
– 0,3

1

Door afronding wijkt de som der delen af van het totaal.

Het verschil in 2014 wordt voornamelijk verklaard door de verwerking van
de maatregel geneesmiddelen. Een deel van deze maatregel (0,6 miljard
euro) was reeds in de cijfers van de Voorjaarsnota verwerkt en liep bij het
CPB al mee in de zorguitgaven bij cMEV. Daarom heeft het CPB het niet
onder het aanvullend pakket gepresenteerd. Een kleiner deel van de
maatregel bij de geneesmiddelen (0,15 mld. in 2014 en 0,3 mld. in
2015–2017) wordt door het CPB niet overgenomen. Dit verklaart het
overige verschil bij de zorguitgaven.
Het kabinet presenteert bij Miljoenennota de inspanning van het
aanvullend pakket ten opzichte van de raming waarop de Europese
Commissie zich baseerde bij het opstellen van haar aanbevelingen. In
deze cijfers waren de beleidsvoornemens volgend uit de Voorjaarsnota
nog niet verwerkt. Om die reden presenteert het kabinet de maatregel
geneesmiddelen wel onder het aanvullend pakket.
Het verschil onder RBG-eng wordt verklaard door kleine verschillen bij de
raming van de loon en prijs ontwikkeling en de daarmee samenhangende
maatregelen (inclusief generale mutaties).
De berekening van accreseffect in de Miljoenennota en door het CPB is
conform de normeringssystematiek, wel is het door het CPB gepresenteerde budgettaire effect van het accreseffect lager. Het CPB veronderstelt
namelijk dat een deel van de accresverlaging tot een verslechtering van
het EMU-saldo van de decentrale overheden leidt. Dit uitverdieneffect
brengt het CPB in mindering op het budgettaire effect van de accresverlaging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

28

Vraag 47
Waarom wijkt de verhouding tussen uitgaven en lasten in de kabinetspresentatie af van de berekeningen van het CPB?
Antwoord op vraag 47
Zie antwoord op vraag 46.
Vraag 48
Kunt u aansluitingstabellen maken tussen tabel 3.2.1 en de door het CPB
geraamde budgettaire opbrengst en lasten-/uitgavenverhouding?
Antwoord op vraag 48
Zie antwoord op vraag 46.
Vraag 49
Welke maatregelen worden genomen om de besparing op de zorgtoeslag
te realiseren?
Antwoord op vraag 49
Zie antwoord op vraag 45.
Vraag 50
Wat is de mogelijke aanvullende besparing op de zorgtoeslag wanneer
voor de hoogte van de zorgtoeslag niet de gemiddelde premie wordt
gehanteerd, maar de laagste premie?
Antwoord op vraag 50
Het is niet mogelijk om een aanvullende besparing te behalen door de
zorgtoeslag te baseren op de laagste premie. De laagste individuele polis
lag in 2013 circa € 50 onder het niveau van de gemiddelde individuele
premie. Dit is evenveel als het verschil tussen de gemiddelde premie
inclusief de collectieve contracten en de gemiddelde individuele premie.
Vraag 51
Lijkt de nieuwe ouderencomponent in de huishoudentoeslag qua
vormgeving, doelgroep en voorzieningenniveau meer op de huidige
MKOB, of meer op de huidige fiscale ouderenkortingen?
Antwoord op vraag 51
De ouderencomponent van de huishoudentoeslag is zo vormgegeven dat
mensen met een relatief laag inkomen een vergelijkbaar bedrag
ontvangen als het geheel van ouderenkortingen en MKOB. Omdat de
ouderenkorting niet verzilverbaar was, kunnen ouderen met een relatief
laag inkomen er zelfs op vooruit gaan. In tegenstelling tot de MKOB (en
meer dan de ouderenkortingen), is de ouderencomponent inkomensafhankelijk. Inkomensondersteuning wordt zo beter gericht. Ook geldt een
vermogenstoets. Hiervan is geen sprake bij zowel de ouderenkortingen als
de MKOB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

29

Vraag 52
Waarom wordt de ouderencomponent van de huishoudentoeslag
toegevoegd aan het SZA-kader? Wordt de volledige huishoudentoeslag
onderdeel van het SZA-kader, inclusief de zorgtoeslag en de huurtoeslag?
Antwoord op vraag 52
De ouderencomponent wordt een uitgavenregeling voor inkomensondersteuning aan ouderen en dat past binnen de begroting goed bij het
SZA-kader, waarin ook de AOW is opgenomen. Niet de hele huishoudentoeslag komt in het SZA kader. De zorgtoeslag blijft in het inkomstenkader
vanwege de koppeling aan de zorgpremie. De positie van de huurtoeslag
zal, op het moment dat deze wordt geïntegreerd in de huishoudentoeslag,
nader worden bezien.
Vraag 53
Kan worden aangegeven waarom in tegenspraak met begrotingsregel 19
een meevaller bij OCW wordt aangewend voor een beleidsintensivering
en niet voor het dekken van een tegenvaller?
Antwoord op vraag 53
Volgens begrotingsregel 19 besluit de ministerraad over de aanwending
van een meevaller wanneer dit een per saldo meevaller op een begroting
betreft. De meevaller bij OCW betrof een per saldo meevaller. Conform
begrotingsregel 19 is de meevaller dan ook in eerste instantie van de
begroting van OCW afgehaald. Vervolgens is, bij het opstellen van het
aanvullend pakket van 6 miljard euro, besloten de meevaller in te zetten
voor een intensivering bij Onderwijs.
Vraag 54
Zijn in de periode 2010–2013 de secundaire voorwaarden in de kabinetsen onderwijssectoren verbeterd? Zo ja, op welke wijze?
Vraag 55
Gold de nullijn in 2010–2013 ook voor de secundaire arbeidsvoorwaarden? Zo nee, op welke manier is in die periode de verbetering van de
secundaire arbeidsvoorwaarden gefinancierd?
Antwoord op vraag 54 en 55
De (nominale) nullijn gold alleen voor de contractlonen, niet voor de
secundaire arbeidsvoorwaarden. Wel is sinds 2010 de loonbijstelling
ingehouden, waardoor via die weg geen extra middelen beschikbaar zijn
gekomen voor sociale partners in de kabinets- en onderwijssectoren om
een verbetering in secundaire arbeidsvoorwaarden te realiseren.
Secundaire arbeidsvoorwaarden, voor zover deze geld kosten voor de
werkgever, worden namelijk in beginsel bekostigd uit de arbeidsvoorwaardenruimte. Wel zijn er in een aantal van deze sectoren arbeidsvoorwaarden gemoderniseerd, bijvoorbeeld door het samenvoegen van
verschillende secundaire arbeidsvoorwaarden in een individueel
keuzebudget.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

30

Vraag 55
Gold de nullijn in 2010–2013 ook voor de secundaire arbeidsvoorwaarden? Zo nee, op welke manier is in die periode de verbetering van de
secundaire arbeidsvoorwaarden gefinancierd?
Antwoord op vraag 55
Zie antwoord op vraag 54.
Vraag 56
Kan worden toegelicht op welke wijze in 2014 het totaal aan arbeidsvoorwaarden in de kabinets- en onderwijssectoren wordt verbeterd?
Vraag 57
Is er in de loonsombenadering ook budgettaire ruimte voor het verbeteren
van de arbeidsvoorwaarden buiten het versoberen van secundaire
arbeidsvoorwaarden, of moet een eventuele verbetering van het primair
loon betaald worden uit een versobering van secundaire arbeidsvoorwaarden?
Antwoord op vraag 56, 57 en 59
–

–

Dit kabinet kiest voor een loonsombenadering en niet voor een nullijn.
De «loonsombenadering» biedt een mogelijkheid om ook in 2014,
ondanks de besparing van 750 mln. uit het 6 mld. pakket, te komen tot
cao-afspraken over beperkte loonstijging in de publieke sectoren.
Binnen de loonruimte kan aan de cao-tafel worden uitgeruild. Zo
kunnen bijvoorbeeld secundaire arbeidsvoorwaarden voor loon
worden ingewisseld. Ook kan bijvoorbeeld pensioen (uitgesteld
primair loon) worden uitgeruild. De sociale partners in de overheidssectoren kunnen daar hun eigen afspraken over maken.
Er is in 2014 op de begroting geen geld gereserveerd voor loonontwikkeling. Onder voorwaarden wordt het wel toegestaan om in 2014 een
voorschot te nemen op de loonontwikkeling 2015. Dit moet dan niet
ten laste gaan van de huidige ambities en programma-uitgaven.
Daarnaast dient binnen de sectoren een tegengestelde kasschuif
plaatsvinden, zodat het EMU saldo niet extra belast wordt in 2014.
Binnen deze hoofdlijnen kunnen overheidswerkgevers en vakbonden
afspraken maken over de arbeidsvoorwaarden in de kabinets- en
onderwijssectoren in 2014. Daarin zijn al stappen gezet:
• Na constructief overleg met de bonden is voor het ABP afgesproken dat de verhoging van de pensioenleeftijd en de daarmee
gepaard gaande verlaging van de jaarlijkse pensioenopbouw al in
2014 zal leiden tot lagere premies. Daardoor kunnen werknemers
worden gecompenseerd voor de versobering van de pensioenaanspraken. Het effect van de maatregelen is een koopkrachtverbetering voor de werknemers in 2014 van 2,1% á 2,3%. Tegenover deze
koopkrachtwinst staat wel een daling van de pensioenopbouw.
• In het Nationaal Onderwijsakkoord (NOA) is afgesproken om aan de
sectoren PO, VO en BVE (MBO) in 2014 een eenmalig bedrag van 34
miljoen euro te bieden, gefinancierd uit de OCW-begroting.

Vraag 57
Is er in de loonsombenadering ook budgettaire ruimte voor het verbeteren
van de arbeidsvoorwaarden buiten het versoberen van secundaire
arbeidsvoorwaarden, of moet een eventuele verbetering van het primair

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

31

loon betaald worden uit een versobering van secundaire arbeidsvoorwaarden?
Antwoord op vraag 57
Zie antwoord op vraag 56.
Vraag 58
Waarom definieert het CPB in de MEV de korting loonruimte 2014 wel als
een nullijn?
Antwoord op vraag 58
De maatregel «korting loonruimte 2014» betreft het inhouden van de
loonbijstelling voor zover het de contractloonontwikkeling betreft. Dit is
een korting van het budget voor de loonkosten van ambtenaren. Het
kabinet geeft aan dat een uitruil tussen versobering secundaire arbeidsvoorwaarden en contractloonstijging tot de mogelijkheden behoort
(loonsombenadering). Omdat een uitruil afhangt van de uitkomst van
Cao-onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers, heeft het CPB
deze niet meegenomen. Een dergelijke uitruil is budgetneutraal en wijzigt
het ingehouden budget voor de salarissen van ambtenaren niet. Het niet
meenemen van deze uitruil heeft dus geen invloed op de raming van de
uitgaven en het EMU-saldo van de overheid.
Vraag 59
Hoe definieert het kabinet het begrip «nullijn»?
Antwoord op vraag 59
Zie antwoord op vraag 56.
Vraag 60
Wat is het gevolg van de korting loonruimte 2014 voor de relatieve
arbeidsvoorwaardenpositie van de collectieve sector ten opzichte van de
marktsector?
Antwoord op vraag 60
De arbeidsvoorwaardenpositie in de collectieve en marktsectoren is
afhankelijk van uitkomsten van onderhandelingen tussen de sociale
partners. Afgezien van de sociale lastenontwikkeling stelt het kabinet in
2014 geen ruimte voor contractloonstijging beschikbaar voor de collectieve sector (exclusief zorg). Wel is het mogelijk secundaire arbeidsvoorwaarden te versoberen ten gunste van primaire loonontwikkeling. Het
CPB raamt, op basis van een gewogen gemiddelde van afgesloten Cao’s
en een raming voor de nog niet afgesloten Cao’s in de markt, een
gemiddelde loonstijging van 1,5 procent in de markt in 2014. Afhankelijk
van de afspraken tussen sociale partners, kan een oordeel worden
gegeven over de relatieve arbeidsmarktpositie.
Vraag 61
Waarom heeft het kabinet er voor gekozen om verpleegsters niet op de
nullijn te zetten, en leraren, agenten, gevangenisbewaarders en militairen
wel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

32

Antwoord op vraag 61
Het kabinet wil de overheidsfinanciën op orde brengen. Daarom is de
loonbijstelling voor kabinets- en onderwijssectoren niet uitgekeerd. De
gedecentraliseerde sectoren lopen mee via de normeringssystematiek. In
de zorg is het echter niet mogelijk dit eenzijdig te besluiten, gezien het
OVA-convenant. De bewindspersonen van VWS zijn daarom dit voorjaar
met zorgwerkgevers en -werknemers in overleg gegaan. Dit heeft geleid
tot het zorgakkoord. In dat akkoord heeft de zorgsector ingestemd met het
op nul zetten van de incidentele loonontwikkeling (ILO) voor de jaren 2014
en 2015, aanvullend op de nullijn voor de ILO voor de jaren 2016 en 2017,
zoals opgenomen in het Regeerakkoord. Zorgwerkgevers – en
werknemers bleken niet bereid tot een vrijwillige nullijn.
Vraag 62
Hoe groot is het uitverdieneffect van de nullijn in de belastinginkomsten?
Is dit gelijk aan het inverdieneffect bij het eventueel afschaffen van de
nullijn?
Antwoord op vraag 62
Er kunnen geen precieze uitverdieneffecten van het niet uitkeren van de
loonbijstelling worden gegeven. Het uitverdieneffect hangt namelijk af
van de wijze waarop de maatregel door sectoren wordt ingevuld.
Bovendien zijn niet voor alle mogelijkheden, zoals het aanpassen van
secundaire voorwaarden en pensioenregelingen, effecten bekend. Het
uitverdieneffect van de maatregel is gelijk aan het inverdieneffect
wanneer de maatregel niet wordt uitgevoerd en de loonbijstelling
uitgekeerd wordt.
Vraag 63
Wat is de reële ontwikkeling van het GF/PF in de periode 2010–2017 (excl.
taakmutaties)? Wat is in diezelfde periode de reële ontwikkeling van de
totale collectieve uitgaven?
Antwoord op vraag 63
Voor de reële ontwikkeling van het GF/PF excl. taakmutaties wordt
uitgegaan van de reële ontwikkeling van de accressen voor het GF en PF.
De ontwikkeling van het GF/PF excl. taakmutaties is sinds 1995 gekoppeld
aan de ontwikkeling van de netto gecorrigeerde rijksuitgaven (NGRU), de
zogenoemde «trap-op-trap-af» systematiek. De procentuele jaar-op-jaar
verandering in de NGRU is het accrespercentage. In 2010 en 2011 is deze
systematiek buiten werking gesteld, sinds 2012 is de systematiek weer
van kracht. De normeringssystematiek is een bestuurlijke afspraak tussen
het Rijk en de gemeenten en provincies. Voor de grote decentralisaties
van de afgelopen jaren, de Wet Werk en Bijstand (WWB) en de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), is sprake van aparte indexatieafspraken. Deze zijn niet meegenomen in de reële ontwikkeling van het GF
en PF. Ook voor de ophanden zijn decentralisaties worden aparte
indexatieafspraken gemaakt en deze decentralisaties lopen deze kabinetsperiode nog niet mee in de normeringssystematiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

33

Reële ontwikkeling GF/PF en reële ontwikkeling collectieve uitgaven (index,
2010=100)

Ontwikkeling reële uitgaven (index, 2008=100), incl. reële ontwikkeling GF/PF excl.
taakmutaties.

De ontwikkeling van de totale collectieve uitgaven laat een ander beeld
zien dan de ontwikkeling van het GF/PF excl. taakmutaties. Dit wordt
veroorzaakt door de premiegefinancierde uitgaven, die wel meetellen in
de totale collectieve uitgaven, maar niet in de NGRU, de basis voor de
accresberekening. De oploop in de premiegefinancierde uitgaven is het
gevolg van stijgende zorguitgaven en stijgende uitgaven aan sociale
zekerheid. In tabel 3.4.3 in hoofdstuk 3 van de Miljoenennota is de reële
uitgavenontwikkeling voor de periode 2008–2014 in indexcijfers weergegeven. Voor een goede vergelijking is aan deze grafiek ook de reële
accresontwikkeling toegevoegd, zie onder. Het GF en PF, incl. de accresontwikkeling, is daarnaast ook onderdeel van de categorie openbaar
bestuur in deze grafiek.
Vraag 64
Klopt het dat de kern van het trendmatig begrotingsbeleid is dat er vaste
reële uitgavenkaders zijn, er een scheiding tussen inkomsten en uitgaven
bestaat en er één hoofdbesluitvormingsmoment is in het voorjaar?
Antwoord op vraag 64
Zie het antwoord op vraag 17.
Vraag 65
Voert het kabinet in 2013 en 2014 trendmatig begrotingsbeleid?
Antwoord op vraag 65
Zie het antwoord op vraag 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

34

Vraag 66
Zijn de nieuwe uitgavenkaders voor of na het zes-miljard-pakket
vastgesteld?
Antwoord op vraag 66
Zie het antwoord op vraag 17.
Vraag 67
Waarom zijn de uitgavenkaders aangepast?
Antwoord op vraag 67
Zie het antwoord op vraag 17.
Vraag 68
Waarom past het kabinet in de eerste begroting na de Startnota de
uitgavenkaders aan, terwijl de uitgavenkaders volgens de Startnota
zouden gelden voor de gehele kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 68
Zie het antwoord op vraag 17.
Vraag 69
Klopt het dat de uitgavenkaders per definitie op nul sluiten, wanneer zij na
de begrotingsbesluitvorming opnieuw worden aangepast aan de
geraamde uitgaven? Wat is dan de waarde van sluitende kaders?
Vraag 70
Waarom zijn de uitgavenkaders ook aangepast buiten de gevolgen van het
zes-miljard-pakket?
Vraag 71
Kan een kadertoets worden uitgevoerd ten opzichte van de bij Startnota
vastgestelde kaders?
Vraag 73
Kan worden aangegeven in een meerjarige tabel met hoeveel miljard euro
het totale uitgavenkader (onderverdeeld in RBG-eng, SZA en Zorg) en
inkomstenkader is verhoogd of verlaagd ten opzichte van de kaders in de
Startnota?
Vraag 74
Kunt u toelichten waarom de uitgavenkaders ook buiten het zes-miljardpakket herijkt zijn?
Vraag 75
Waarom presenteert het kabinet in tabel 3.2.1 een besparing in 2017 van
3.896 mln. euro op de uitgaven, terwijl de totale uitgaven volgens tabel
3.6.3 in 2017 slechts met 496 miljoen euro dalen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

35

Vraag 77
Kunt u voor de regels «herijking kader» in de tabellen 3.6.4, 3.6.6 en 3.6.7
de oorzaken die aan deze herijking ten grondslag liggen uitsplitsen? Kunt
u de onderliggende kadercorrecties in een tabel presenteren voor de
periode 2014–2017? Kunt u in deze tabel alle kadercorrecties groter dan 25
miljoen euro afzonderlijk presenteren? Kunt u bij elke kadercorrectie
toelichten op grond van welke begrotingsregel deze kadercorrectie heeft
plaatsgevonden?
Antwoord op vragen 69, 70, 71, 73, 74, 75 en 77
Bij het herijken van het uitgavenkader wordt de hoogte van het uitgavenkader vastgesteld op het dan geldende uitgaventotaal. Het betreft in dit
geval het uitgaventotaal op stand Miljoenennota 2014. De hoogte van het
herijkte uitgavenkader sluit daarmee per definitie aan bij het kaderrelevante uitgavenniveau, waardoor het uitgavenkader op nul sluit. Met het
sluiten van het herijkte uitgavenkader geldt vervolgens dat het kabinet op
koers blijft liggen met het realiseren van ingeboekte besparingen. Immers,
het sluiten van het uitgavenkader houdt in dat het overeengekomen
uitgavenniveau in reële termen niet wordt overschreden. Normaliter geldt
– dat wil zeggen indien geen aanvullende maatregelen ter verbetering van
het EMU saldo genomen worden, mede ingegeven door begrotingsregel 5
– dat de uitgaven ingepast moeten worden in het uitgavenkader zoals
vastgelegd bij Startnota.
Bij het herijken van het uitgavenkader worden alle kaderrelevante
mutaties sinds Startnota meegenomen. Zowel de aanvullende maatregelen als voor mutaties die niet volgen uit het aanvullend beleidspakket,
bijvoorbeeld de macro-economische mutaties, zijn meegenomen in de
herijking van het uitgavenkader. De begrotingsregels zijn hierbij
uitgangspunt: bij het herijken van het uitgavenkader is vastgehouden aan
de definitie van het uitgavenkader en zijn buiten de aanvullende maatregelen ook de andere kaderrelevante mutaties meegenomen.9
In de Miljoenennota is het herijken van het uitgavenkader weergegeven
op hoofdlijnen in tabel 3.6.3 en per deelkader gedetailleerd in de tabellen
3.6.4, 3.6.6 en 3.6.7. Tabel 3.6.8 wordt het herijken van het inkomstenkader
toegelicht.
Het uitgavenkader zoals vastgesteld bij Startnota is de basis voor tabel
3.6.3. Wanneer het totaal aan mutaties sinds Startnota wordt opgeteld bij
de stand Startnota resulteert het uitgavenniveau bij Miljoenennota. Op dit
uitgavenniveau is het uitgavenkader herijkt. Het verschil tussen de stand
Startnota en de stand Miljoenennota geeft dus aan in welke mate het
uitgavenkader en de onderliggende deelkaders zijn herijkt. Hetzelfde geldt
voor het inkomstenkader in tabel 3.6.8: het verschil tussen de stand op
basis van Startnota en het nieuwe totaal bij Miljoenennota staat gelijk aan
de omvang van de herijking.
De tabellen 3.6.4, 3.6.6 en 3.6.7 geven de kadertoetsen per deelkader. Ook
hier is het uitgavenkader zoals vastgesteld bij Startnota het vertrekpunt,
de kadertoetsen geven hiermee dus alle mutaties weer sinds Startnota.
Ook het herijken van de deelkaders is in deze tabellen weergegeven – zie
hiertoe de voorlaatste regel in de tabellen met omschrijving «herijking
kader». De omvang van de herijking is gelijk aan het totaal aan mutaties
sinds Startnota. Het is derhalve niet zo dat de herijking plaatsvindt via
verschillende kadercorrecties; het uitgavenkader wordt herijkt voor het
9

Zie hiertoe begrotingsregels 11, 12, en 13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

36

totaal aan kaderrelevante mutaties sinds Startnota. Overigens geldt dat
het herijken van het uitgavenkader niet plaatsvindt aan de hand van een
kadercorrectie op het uitgavenkader zoals vastgesteld bij Startnota. Bij
herijking wordt het uitgavenkader opnieuw vastgesteld op de hoogte van
het dan geldende uitgaventotaal (nu dus Miljoenennota 2014).
Tabel 3.2.1 presenteert het aanvullend beleidspakket. De omvang hiervan
voor de uitgavenzijde bedraagt in 2017 3.896 miljoen euro. De omvang
van de herijking van het uitgavenkader in 2017 bedraagt 494 miljoen euro
zoals weergegeven in tabel 3.6.3. De herijking wijkt dus af van de omvang
van de aanvullende maatregelen aan de uitgavenzijde. Het is dus waar dat
de kaders voor meer zijn aangepast dan de maatregelen uit het
aanvullend beleidspakket. Het verschil wordt verklaard in de laatste vijf
regels van tabel 3.6.3: allereerst zorgt de correctie voor de overheveling
van de ouderenkorting naar de uitgavenzijde voor het verschil (dit is
onderdeel van het aanvullend beleidspakket). Vervolgens zijn naast het
aanvullend beleidspakket overige mutaties verwerkt. Het betreft hoofdzakelijk macro-economische mutaties die vallen onder het uitgavenkader.
Vraag 70
Waarom zijn de uitgavenkaders ook aangepast buiten de gevolgen van het
zes-miljard-pakket?
Antwoord op vraag 70
Zie het antwoord op vraag 69.
Vraag 71
Kan een kadertoets worden uitgevoerd ten opzichte van de bij Startnota
vastgestelde kaders?
Antwoord op vraag 71
Zie het antwoord op vraag 69.
Vraag 72
Is er sprake van vaste uitgavenkaders, wanneer de kaders tussentijds
worden aangepast?
Antwoord op vraag 72
Zie het antwoord op vraag 17.
Vraag 73
Kan worden aangegeven in een meerjarige tabel met hoeveel miljard euro
het totale uitgavenkader (onderverdeeld in RBG-eng, SZA en Zorg) en
inkomstenkader is verhoogd of verlaagd ten opzichte van de kaders in de
Startnota?
Antwoord op vraag 73
Zie het antwoord op vraag 69.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

37

Vraag 74
Kunt u toelichten waarom de uitgavenkaders ook buiten het zes-miljardpakket herijkt zijn?
Antwoord op vraag 74
Zie het antwoord op vraag 69.
Vraag 75
Waarom presenteert het kabinet in tabel 3.2.1 een besparing in 2017 van
3.896 mln. euro op de uitgaven, terwijl de totale uitgaven volgens tabel
3.6.3 in 2017 slechts met 496 miljoen euro dalen?
Antwoord op vraag 75
Zie het antwoord op vraag 69.
Vraag 76
Kunt u toelichten waarom blijkens tabel 3.6.1 het BKZ ten opzichte van
Startnota in 2014 met 1,8 miljard wordt onderschreden, het BKZ blijkens
tabel 3.6.7 met 1 miljard euro wordt verlaagd en het BKZ volgens tabel
3.6.7 in 2014 op 0,0 sluit?
Antwoord op vraag 76
Tabel 3.6.3 geeft de uitgavendaling van 1,8 miljard euro in 2014 ten
opzichte van Startnota binnen het BKZ weer. Er was echter ook sprake van
een neerwaartse kaderbijstelling met 0,8 miljard euro. In deze bijstelling
zitten de correctie van het BKZ voor de prijs van nationale bestedingen
(pNB) en de ijklijnmutaties. Doordat het kader ook met 0,8 miljard euro is
verlaagd, is de kaderonderschrijding 1 miljard euro. Deze kaderonderschrijding van 1 miljard euro blijkt uit tabel 3.6.7 en leidt tot een herijking
van het kader met 1 miljard euro.
Vraag 77
Kunt u voor de regels «herijking kader» in de tabellen 3.6.4, 3.6.6 en 3.6.7
de oorzaken die aan deze herijking ten grondslag liggen uitsplitsen? Kunt
u de onderliggende kadercorrecties in een tabel presenteren voor de
periode 2014–2017? Kunt u in deze tabel alle kadercorrecties groter dan 25
miljoen euro afzonderlijk presenteren? Kunt u bij elke kadercorrectie
toelichten op grond van welke begrotingsregel deze kadercorrectie heeft
plaatsgevonden?
Antwoord op vraag 77
Zie het antwoord op vraag 69.
Vraag 78
Kan een nadere toelichting worden gegeven bij de correctie van het kader
SZA, onderdeel ouderenkorting? Waarom is de kadercorrectie voor de
ouderenkorting bij het SZA-kader meerjarig, terwijl de kadercorrectie bij
het inkomstenkader vooral in 2015 neerslaat? Zijn deze kadercorrecties
tegenhangers van elkaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

38

Antwoord op vraag 78
Zie antwoord op vraag 7.
Vraag 79
Kan worden aangegeven welk risico wordt genomen door de uitgavenkaders aan te passen, gezien het feit dat in de risicoanalyse van de
Miljoenennota (pag. 136) staat dat «de Nederlandse begrotingsregels
ervoor zorgen dat tegenvallers aan de uitgavenkant beheerst worden door
vaste uitgavenkaders»?
Antwoord op vraag 79
Een van de kenmerken van het trendmatig begrotingsbeleid zijn de vaste
meerjarige uitgavenkaders. Het kabinet houdt zich hier aan. Vaste
meerjarige uitgavenkaders hebben als voordeel dat de ontwikkeling van
de uitgaven worden beheerst. De uitgavenkaders zijn neerwaarts
bijgesteld vanwege het aanvullend beleidspakket uit hoofde van begrotingsregel 5 (de Europese begrotingsregels vormen de vangrail) en om te
voldoen aan de vereisten van het Stabiliteits- en Groeipact. Het aanpassen
van de uitgavenkaders doet niets af aan de disciplinerende werking van
uitgavenkaders. De neerwaartse bijstelling van het uitgavenkader draagt
bij aan de beheersing van uitgaven. Zo moeten – ook na de aanpassing
van het uitgavenkader – tegenvallers aan de uitgavenkant ingepast
worden, en is het plafond leidend voor hoeveel maximaal uitgegeven
wordt.
Vraag 80
Klopt het dat in de miljoenennota 2013 de budgettaire derving van het
Witteveenkader (pensioenen) voor 2017 was geraamd op 15 miljard euro?
Klopt het dat in de miljoenennota 2014 die budgettaire derving wordt
geraamd op 13,5 miljard euro? Kunt u ingaan op de achtergronden van
deze 1,5 miljard euro verschil? Hoe kan het dat dit niet overeenkomt met
de bij wetsvoorstel m.b.t. de bezuiniging op het Witteveenkader gepresenteerde 2,9 miljard euro bezuiniging in 2017? Kunt u uitsplitsen hoe dit
verschil exact wordt veroorzaakt?
Antwoord op vraag 80
Zie het antwoord op vraag 30.
Vraag 81
Van welke bedrag aan premiedaling wordt nu uitgegaan bij de budgettaire
derving met betrekking tot het Witteveenkader? Met welke bedrag werd
bij het regeerakkoord rekening gehouden? Hoe verhoudt dit zich tot de
door het CPB genoemde 6 miljard euro en de door DNB genoemde 9
miljard euro?
Antwoord op vraag 81
Het kabinet gaat ervan uit dat de pensioenpremies met 6 miljard euro
zullen afnemen als gevolg van de maatregelen uit het Regeerakkoord ten
aanzien van het Witteveenkader. Daar ging het kabinet bij Regeerakkoord
vanuit en dat doet het kabinet bij Miljoenennota 2014 nog steeds.
In het Regeerakkoord worden de volgende maatregelen ten aanzien van
het Witteveenkader genomen: 1) aftoppen van pensioenopbouw tot een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

39

inkomensniveau van 100.000 euro, en 2) verlagen van het opbouwpercentage van 2,15% naar 1,75% van het middelloon. Deze maatregelen
zorgen ervoor dat de pensioenpremies verlaagd kunnen worden. Door de
kabinetsmaatregelen kunnen de pensioenpremies afnemen met maximaal
9 miljard euro, dat is een afname van 22%. Dit betreft tevens de door DNB
genoemde 9 miljard euro. Bij de raming van de premiedaling door het
kabinet is voorzichtigheid betracht door ervan uit te gaan dat een
inperking van het Witteveenkader niet volledig zal doorwerken in lagere
premies. Aanpassing van de premies is namelijk een zaak van onderhandelingen tussen sociale partners in pensioenbesturen. Het CPB veronderstelt dat ongeveer 1/3 van de premie die maximaal vrij zou kunnen vallen
door de versobering van de opbouw van rechten wordt aangewend voor
verbetering van de regeling (zoals verhoging van de indexatieambitie of
van het nabestaandenpensioen), of ter verbetering van de dekkingsgraad
of voor vermindering van het beleggingsrisico (een minder risicovol
beleggingsbeleid levert lagere rendementen en noodzaakt tot hogere
premies om het zelfde pensioenresultaat te halen. Het is dus de
verwachting dat de pensioenpremies op termijn niet 9 miljard euro (22%)
maar 6 miljard euro (15%) lager zullen uitvallen dan zonder de maatregelen het geval zou zijn geweest.
Vraag 82
Op de website van de rijksoverheid staat de volgende zinsnede m.b.t. het
consultatiedocument over het financieel toetsingskader: «DNB heeft de
premie-effecten van het nieuwe financieel toetsingskader en de verlaging
van het Witteveenkader samen in beeld gebracht. Hieruit blijkt dat bij de
huidige rentestand per saldo een premiedaling mogelijk is die aansluit bij
het regeerakkoord.» Kunt u deze stelling nader onderbouwen? Met welke
premiedaling is uitgegaan bij het regeerakkoord? Hoe verhoudt dit zich tot
de premiedaling waar nu rekening mee wordt gehouden? In welke
besparing op het Witteveenkader vertaalt dit zich door?
Antwoord op vraag 82
Bij de doorrekening van het Regeerakkoord heeft het Centraal Planbureau
berekend dat als gevolg van de verwachte herziening van het Financieel
Toetsingskader, de effecten van de inperking van de pensioenopbouw
conform de wet Verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd en de effecten
van de inperking van de pensioenopbouw conform het wetsvoorstel
Verlaging maximumopbouw- en premiepercentages pensioenen en
maximering pensioengevend inkomen, een verlaging van de premie
wordt verwacht van 6 miljard ten opzichte van een scenario bij
ongewijzigd beleid. Het Centraal Planbureau baseerde zich daarbij op de
Hoofdlijnennota voor de herziening van het FTK.
Het voorontwerp van wet dat ter consultatie op internet is geplaatst deze
zomer wijkt op enkele punten af van de Hoofdlijnennota. Voorafgaand aan
de consultatie is DNB gevraagd de premie-effecten van het voorontwerp
nader in beeld te brengen. Daaruit bleek dat eveneens een premiedaling
van 6 miljard mogelijk was. Hierop is de bovengenoemde zinsnede
gebaseerd. DNB gaf daarbij aan dat de verwachte premiedaling uiteraard
afhangt van veronderstellingen omtrent bijvoorbeeld de rente en de
reacties van sociale partners. Het kabinet heeft aangegeven dat het de
internetconsultatie wil gebruiken om meer zicht te krijgen op de premieeffecten, en dat het kabinet nadere berekeningen zal laten maken door
DNB en CPB.
De besparing als gevolg van de verlaging van de maximale jaarlijkse
pensioenopbouw en de aftopping van het pensioengevend inkomenbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

40

draagt 1,4 miljard euro structureel, waarbij de geraamde opbrengst in
2015 eveneens 1,4 miljard euro bedraagt, in 2016 2,4 miljard euro en in
2017 2,9 miljard euro. Eventuele premieverhogende effecten van het FTK
(of van de rente, of van herstelplannen) hebben geen invloed op de
budgettaire besparing van de inperking van het Witteveenkader. De
inperking van het Witteveenkader leidt er immers in alle gevallen toe dat
de premies lager kunnen worden vastgesteld dan zonder die verlaging het
geval was geweest. Uiteraard heeft het kabinet wel oog voor mogelijke
cumulatieve effecten, vandaar ook dat het kabinet zorgvuldig de
verwachte effecten van de herziening van het FTK op de premie in beeld
laat brengen.
Vraag 83
Kan worden aangegeven waarom het budgettaire beslag van de
hypotheekrenteaftrek toeneemt met meer dan 2 miljard euro per jaar in de
jaren 2014, 2015, 2016, 2017? (tabel 5.3.1 miljoenennota 2013 en 2014)?
Antwoord op vraag 83
Zie antwoord op vraag 32.
Vraag 84
Kan worden aangegeven waarom het budgettaire beslag van de pensioenpremie met relatief bescheiden bedragen afneemt per jaar in de jaren
2015, 2016, 2017 en dat die afname dus veel lager is dan de beoogde
afname in de bijlage bij het regeerakkoord? (tabel 5.3.1 miljoenennota
2013 en 2014)?
Antwoord op vraag 84
Zie het antwoord op vraag 30.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750, nr. 17

41