Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 511

Beleidsdoorlichting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

Nr. 41

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 september 2020
In 2021 vindt een beleidsdoorlichting van artikel 14 over cultuur van de
Rijksbegroting plaats. In deze brief informeer ik u over de opzet en
vraagstelling hiervan, conform de uitwerking van de motie van het lid
Harbers c.s.1 Achtereenvolgens komen daarbij aan bod: het doel van de
beleidsdoorlichting, de doelstelling van artikel 14 en de aanpak van de
beleidsdoorlichting in 2021.
Doel beleidsdoorlichting
Het doel van beleidsdoorlichtingen is om niet alleen terug te kijken voor
verantwoording, maar ook om lessen en inzichten te formuleren voor
toekomstig beleid. Voor dit tweede aspect is door de Operatie Inzicht in
kwaliteit nog meer aandacht dan voorheen.2 De beleidsdoorlichting
cultuur sluit hierop aan.
Doelstelling artikel 14
De algemene doelstelling is het bevorderen van een sterke, pluriforme,
toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige cultuursector en de
bescherming van erfgoed. De verantwoordelijkheid van de Minister is
verankerd in onder meer de Wet op het specifiek cultuurbeleid en de
Erfgoedwet. De Minister is «verantwoordelijk voor het scheppen van
voorwaarden voor het in stand houden, ontwikkelen en sociaal en
geografisch spreiden van cultuuruitingen.» Daarbij zijn «overwegingen
van kwaliteit en verscheidenheid» leidend.3

1

Kamerstuk 34 000, nr. 52; Kamerstuk 34 000, nr. 36.
Kamerstuk 31 865, nr. 168.
3
Wet op het specifiek cultuurbeleid, artikel 2.
2

kst-31511-41
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 41

1

Aanpak beleidsdoorlichting 2021
De vorige beleidsdoorlichting cultuurbeleid ging over de jaren
2009–2014.4 Bijna alle onderdelen van artikel 14 zijn aan bod gekomen.
Daarbij ging het vooral om terugblikken en verantwoorden. De beleidsdoorlichting maakte duidelijk «dat de ingezette instrumenten in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de doelbereiking.» Er was «vrij veel
informatie beschikbaar», maar het bleef soms moeilijk «een causaal
verband te leggen tussen de instrumenten en de gerealiseerde effecten.»
Andere inzichten waren:
• De staat van de Rijksmonumenten is in de meeste gevallen (97%) goed
of redelijk.
• Sinds het Verdrag van Malta en de Wet op de archeologische monumentenzorg is het archeologisch erfgoed beter beschermd.
• Het beheer en behoud van de Rijkscollectie is op orde.
• Het cultuuraanbod is divers en geografisch gespreid.
• De subsidies voor cultuur zijn zolang er positieve maatschappelijke
effecten zijn doelmatig; het wegvallen van subsidies leidt tot «maatschappelijk welvaartverlies».
• In absolute aantallen is het cultuuraanbod in de periode 2009–2014
afgenomen.
Dit laatste punt was verbonden met de bezuinigingen op cultuur in de
onderzochte periode.
De beleidsdoorlichting die ik in 2021 zal uitvoeren bestaat uit twee
onderdelen: een onderdeel erfgoed (2016–2020), onder de noemer
«Behoud, beheer en toegankelijkheid van erfgoed», en een onderdeel over
de deelname aan cultuur, (2001–2020), onder de noemer «Cultuur van en
voor iedereen».
De beleidsdoorlichting blikt terug op de periode 2016 (voor het deel
erfgoed) resp. 2001 (voor het deel over de deelname aan cultuur) tot begin
2020. Het in beeld brengen van de gevolgen van het coronavirus voor het
culturele en creatieve veld valt dan ook buiten het bestek van deze
beleidsdoorlichting. Wel biedt zij inzichten die ook voor de toekomst
nuttig zullen zijn.
Deze twee onderdelen omvatten zowel vanuit beleidsmatig als financieel
perspectief vrijwel het gehele artikel, dat in 2020 een omvang heeft van in
totaal € 1.005.094.000. Daarvan is 42% toe te rekenen aan het onderdeel
erfgoed en 46% aan het onderdeel cultuur van en voor iedereen. Daarbij
past de kanttekening dat we de grenzen tussen beide onderdelen soms
niet exact kunnen bepalen doordat beleidsinstrumenten meerdere
doelstellingen hebben. Bedragen die samenhangen met fiscale maatregelen, zoals het verlaagde btw-tarief en de aftrek van giften aan cultuur,
vallen buiten de genoemde percentages.
Een aantal onderdelen van het artikel blijft buiten de beleidsdoorlichting,
omdat zij eigen trajecten kennen:
• Voor het internationaal cultuurbeleid zal, zoals uw Kamer is gemeld in
het beleidskader internationaal cultuurbeleid 2021–2024, «na afloop
van de periode 2021–2024 een (externe) evaluatie van het internationaal cultuurbeleid plaatsvinden, waarbij de resultaten zowel in
kwantitatieve als kwalitatieve zin in beeld worden gebracht en geleerde
lessen benut kunnen worden bij de ontwikkeling van nieuw beleid.»5
4
5

Bijlage bij Kamerstuk 31 511, nr. 19
Kamerstuk 31 482-108, p. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 41

2

•

•

•

•

de hernieuwde Canon van Nederland is op 22 juni 2020 gepresenteerd.
De commissie die de herziening van de Canon heeft geleid, adviseert
de canon om de 10 jaar tegen het licht te houden door een nieuwe
deskundige commissie. Ook hiervoor is er dus een aparte terug- en
vooruitblik.
Op dit moment is een nieuwe Archiefwet in voorbereiding die naar
verwachting in de loop van 2021 naar uw Kamer zal gaan. Het gaat om
een eigen traject met evaluaties en onderzoeken dat betrekkelijk los
staat van de thematiek van de beleidsdoorlichting.
Over cultuuronderwijs op scholen heeft de NSOB recent een publicatie
uitgebracht.6 Cultuuronderwijs vraagt om een eigen evaluatie die naar
de positie van scholen kijkt.
De arbeidsmarkt valt buiten de reikwijdte van deze beleidsdoorlichting,
omdat het een eigen en complex thema is dat een grotere reikwijdte
heeft dan het cultuurbeleid en voor een belangrijk deel over het beleid
van SZW gaat.

Behoud, beheer en toegankelijkheid van erfgoed
De centrale beleidsdoelstelling van het Rijk voor erfgoed is behoud en
toegankelijkheid. Deze doelstelling komt voort uit de verantwoordelijkheid
van de Minister van OCW zoals die is vastgelegd in de Wet op het
specifiek cultuurbeleid, de Erfgoedwet en internationale verdragen.
Het Rijk investeert in het onderhoud en de restauratie van gebouwde en
archeologische monumenten. Het stimuleert dat ruimtelijke planvorming
rekening houdt met cultuurhistorie en bevordert het behoud, het beheer
en de toegankelijkheid van museumcollecties. Het Rijk heeft taken op het
gebied van het immateriële erfgoed, zoals het opstellen van een nationale
inventaris.
In de beleidsbrief Erfgoed telt heb ik verschillende accenten gelegd: de
restauratie van grote monumenten, verduurzaming, religieus erfgoed,
erfgoed in de leefomgeving en digitalisering (Kamerstuk 32 820, nr. 248).
De beleidsdoorlichting hangt samen met de evaluatie van de Erfgoedwet
en de Erfgoedbalans. De evaluatie van de Erfgoedwet volgt vijf jaar na de
inwerkingtreding in 2016 en is een toezegging aan de Eerste Kamer. De
Erfgoedbalans is het volgens de Erfgoedwet (artikel 1.3) en de
Omgevingswet voorgeschreven vierjaarlijkse rapport over «de ontwikkeling van de staat van het cultureel erfgoed in Nederland.» Het werk dat
voor de evaluatie van de Erfgoedwet en de Erfgoedbalans nodig is, komt
overeen met dat voor de beleidsdoorlichting.
De evaluatie van de Erfgoedwet is op twee onderdelen al gestart. Als
eerste met de door de Tweede Kamer gewenste evaluatie van de
Erfgoedwet op het onderdeel archeologie, waarover ik uw Kamer in
december 2019 heb geïnformeerd (Kamerstuk 32 820, nr. 331). Als tweede
met het rapport van de commissie-Pechtold Van terughoudend naar
betrokken. Hoe cultuurgoederen en verzamelingen onder de Erfgoedwet
adequaat te beschermen over de omgang met collecties.
De eerste resultaten op het onderdeel archeologie zullen zoals ik heb
gemeld in mijn brief over deze evaluatie eind 2020 beschikbaar zijn
(Kamerstuk 32 820, nr. 248). Hierna zal ik de Raad voor Cultuur om advies
vragen. Deze adviesvraag stel ik in overleg met de sector op. Voor de
zomer van 2021 ontvangt uw Kamer een beleidsreactie.

6

NSOB, Van optellen naar vermenigvuldigen. Reflecties bij het sturingsmechanismen voor
cultuureducatie. 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 41

3

Ik wil dubbel werk voorkomen en zal daarom het onderdeel erfgoed in de
beleidsdoorlichting verbinden met de evaluatie van de Erfgoedwet, de
Erfgoedbalans en het voor archeologie gestarte onderzoek. Het resultaat
is een evaluatie van het gehele erfgoedbeleid, inclusief de relatie met de
ruimtelijke omgeving.
Bij dit onderdeel gaat het om de volgende vragen, waarvan de eerste de
belangrijkste, overkoepelende vraag vormt:
• Hoe heeft zich in de periode vanaf 2016 tot begin 2020 de staat van het
erfgoed in Nederland ontwikkeld en in hoeverre waren de instrumenten van het beleid doeltreffend en doelmatig?
• Welke uitdagingen komen er op de sector af en wat betekenen deze
voor het erfgoedbeleid?
• In hoeverre zijn er aanpassingen in de Erfgoedwet nodig?
Cultuur van en voor iedereen
De toegankelijkheid van cultuur is een belangrijke waarde in het cultuurbeleid. Ze is als «sociale en geografische spreiding» in de Wet op het
specifiek cultuurbeleid verankerd. Hiervoor zijn de afgelopen decennia
verschillende instrumenten ingezet. Voorbeelden zijn het Actieplan
Cultuurbereik (2001–2004 en 2005–2008), de oprichting van het Fonds voor
Cultuurparticipatie (2009), een groeiende samenwerking tussen Rijk en
regio’s en – vooral in aanloop tot de basisinfrastructuur in de periode
2021–2024 – een vernieuwing en verbreding van het aanbod dat het Rijk
financiert.
In recente beleidsbrieven is de doelstelling als volgt verwoord: «Cultuur is
van en voor iedereen. Ongeacht de plek waar je woont, uit welk gezin je
komt of welke culturele achtergrond je hebt, ongeacht leeftijd, geslacht,
beperking of opleiding. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar is het niet. Bij de
toegankelijkheid van cultuur hoort ook een evenwichtige spreiding.» (Uit:
Cultuur in een open samenleving, maart 2018 (Kamerstuk 32 820, nr. 221)).
Ook in de toekomst willen we ervoor zorgen dat cultuur van en voor
iedereen is. Dit geldt voor alle kunstvormen en voor ons erfgoed en de
verhalen over ons verleden.
Dit onderdeel van de beleidsdoorlichting is veelomvattend. Het gaat om
toegankelijkheid en spreiding, om de volledige breedte van cultuur (zowel
kunst als erfgoed), om zowel bezoek als beoefening, om vrijwilligerswerk
en de digitale deelname aan cultuur. Een deel van de te onderzoeken
periode (2001–2020) overlapt met die van de vorige beleidsdoorlichting.
Het verschil is dat de beleidsdoorlichting van 2021 het accent legt op de
cultuurparticipatie over een langere periode. Het is de ambitie om nog
meer dan in de vorige beleidsdoorlichting te leren van het verleden.
Daarvoor is het verstandig op een langere periode van meerdere
kabinetten terug te blikken. Voor 2001 als startjaar is gekozen vanwege het
Actieplan Cultuurbereik.
Bij de doorlichting denk ik aan de volgende instrumenten: de basisinfrastructuur (inclusief alle cultuurfondsen van het Rijk), directe en indirecte
subsidies (zoals het verlaagde btw-tarief voor beeldende kunst en de
podiumkunsten), de Bibliotheekwet, de vaste boekenprijs, programma’s
en regelingen voor participatie en de Geefwet als instrument om de
betrokkenheid bij cultuur te vergroten.
Bij al deze instrumenten is het belangrijk om te bedenken dat de andere
overheden een belangrijke rol spelen bij de toegankelijkheid van cultuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 41

4

Bij dit onderdeel gaat het om de volgende vragen, waarvan de eerste de
belangrijkste, overkoepelende vraag vormt:
• Welke mensen bereikt het cultuurbeleid wel en niet en in hoeverre
heeft dit te maken met de gekozen instrumenten?
• Hoe heeft de deelname aan cultuur zich tussen 2001 en 2020 ontwikkeld en wat zijn verklaringen voor deze ontwikkeling?
• In hoeverre waren de hierboven genoemde instrumenten doelmatig en
doeltreffend om het doel «cultuur van en voor iedereen» te bereiken
en welke lessen volgen hieruit voor de toekomst?
• Culturele smaken en voorkeuren ontwikkelen zich. Welke aanbevelingen zijn er voor een toekomstige invulling van de kernbegrippen uit de
Wet op het specifiek cultuurbeleid: kwaliteit en toegankelijkheid?
Planning en uitvoering
Elk van de twee onderdelen van de beleidsdoorlichting zal worden
uitgevoerd door een onafhankelijke partij die los van het Ministerie van
OCW staat. Ik hecht aan onafhankelijkheid en expertise. De twee partijen –
een voor elk onderdeel – kunnen gebruik maken van beschikbaar
onderzoek. Mijn doel is uw Kamer de beleidsdoorlichting voor eind 2021
te sturen.
Tot slot
De beleidsdoorlichting gaat over vrijwel de gehele reikwijdte van het
artikel waarvoor ik als Minister verantwoordelijk ben. Met deze beleidsdoorlichting voer ik een doordachte analyse van het recente beleid uit
waarvan wij leren voor de toekomst.
De Minister voor Onderwijs Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 41

5