Dienstverlening, Regeldruk
en Informatiebeleid
Kwaliteit en Innovatie
Dienstverlening

Reactie aanbevelingen onderzoeksrapport TNO 'Open
Overheid'

Bijlage nummer
Datum
Ons Kenmerk

1
30 mei 2011
2011-2000224640

In de laatste jaren zijn door de Nederlandse overheid al veel activiteiten
ondernomen om het beleid rondom hergebruik van openbare overheidsinformatie
en open data te ontwikkelen.
In de beleidsnota “Naar optimale beschikbaarheid van overheidsinformatie” uit
2000 zijn de uitgangspunten voor het Nederlandse beleid inzake de exploitatie van
overheidsinformatie geformuleerd. 1 Onder het programma Andere Overheid zijn in
de periode 2004 – 2006 verschillende programma’s en projecten ontstaan die ook
nu nog bepalend zijn voor deze ontwikkelingen, bijvoorbeeld het platform
juriconnect (de documentatiesite van het Platform voor informatie-uitwisseling en
–standaardisatie in het juridische domein) en de programma’s Antwoord voor
bedrijven en Antwoord voor burgers.
Daarnaast adviseert het Forum Standaardisatie2 de rijksoverheid over hoe open
standaarden de digitale uitwisseling van informatie tussen overheden kunnen
bevorderen. Daarbij doet zij onder meer voorstellen voor het gebruik van open
standaarden en levert zij inbreng voor de Nederlandse standpunten ten aanzien van
internationale ontwikkelingen op het gebied van standaardisatie.
Tevens zijn het afgelopen jaar in verschillende landen initiatieven opgezet in het
kader van een ‘Open Overheid’: een concept dat is gerelateerd aan thema’s als
transparantie over en participatie bij activiteiten van de overheid. Naar aanleiding
van deze initiatieven ontstaat ook in Nederland aandacht voor Open Overheid. De
ontwikkelingen naar meer samenwerking, het vergroten van de transparantie in
overheidsgegevens en het verhogen van participatie zijn niet nieuw, maar werden
nog niet eerder onder de noemer Open Overheid geschoven.
Een eenduidige definitie van een Open Overheid ontbreekt echter. Om – eventueel
ten behoeve van beleidsvorming – een beter beeld te krijgen van de aard van een
Open Overheid is in opdracht van BZK door TNO een onderzoek uitgevoerd. TNO
heeft in dit onderzoek een inventarisatie uitgevoerd naar een aantal bekende
1
2

Kamerstukken II, 1999-2000, 26387, 7.
Staatscourant 2010 nr. 4499 31 maart 2010
Pagina 1 van 7

internationale initiatieven die het afgelopen jaar zijn opgezet in het kader van een
Open Overheid. Dit onderzoek heeft geresulteerd in het rapport ‘Open Overheid,
Internationale beleidsanalyse en aanbevelingen voor Nederlands beleid’.

Datum
30 mei 2011

In het onderzoek zijn initiatieven beschreven uit de Verenigde Staten, het Verenigd
Koninkrijk, Spanje, Australië, Denemarken en Estland. Op verzoek van BZK is de
inventarisatie uitgevoerd met een pragmatische insteek. In het bijzonder is
onderzocht wat er tot op heden daadwerkelijk in de genoemde landen is
geïmplementeerd, en of zich democratische en economische effecten hebben
voorgedaan.
Achtereenvolgens zijn van alle internationale initiatieven de beleidsachtergrond, de
gehanteerde beleidsinstrumenten, de voortgang, de geëvalueerde effecten en de
toekomstplannen beschreven.
Tot slot bevat het onderzoek een analyse van sterktes, zwaktes, kansen en risico’s
(SWOT-analyse) voor de implementatie van initiatieven voor een Open Overheid in
Nederland.
TNO presenteert in het onderzoek een aantal aanbevelingen, gebaseerd op een
dwarsdoorsnede van de verschillende internationale initiatieven en de Nederlandse
situatie. Aanbevolen wordt om (in volgorde van prioriteit):
1.
Een internetportaal te ontwikkelen voor het ontsluiten van ‘open data’;
2.
Een businesscase te ontwikkelen voor een Open Overheid;
3.
Open data actief aan te bieden aan studenten en ondernemers;
4.
Een aparte benadering te hanteren voor transparantie en participatie;
5.
Een aanpak te kiezen die aansluit bij de belevingswereld van burgers;
6.
Een pragmatische aanpak te kiezen, die concrete effecten oplevert;
7.
Een persoon als boegbeeld voor Open Overheid in te zetten;
8.
Realistische verwachtingen te scheppen en burgers te betrekken;
9.
Op dit terrein technologisch leiderschap te verkrijgen binnen Europa;
10. Een meer open cultuur te stimuleren binnen overheidsorganisaties;
11. Wetgeving rondom auteursrechten of privacy aan te passen;
12. Met deze aanpak een efficiëntere en meer effectieve overheid te realiseren.
Tijdens het AO ‘Grote ICT projecten’ van 17 februari 2011 is de minister van BZK
gevraagd zijn visie op open data met de Tweede Kamer te delen, en om zijn reactie
te geven op de aanbevelingen van TNO uit het rapport ‘Open Overheid’.
Deze visie, zoals geschetst in bijgaande brief, bouwt verder op de Nederlandse
ontwikkelingen ten aanzien van hergebruik van openbare overheidsinformatie en
open data zoals in de eerste paragraaf van deze bijlage zijn beschreven. Daarnaast
is voor het ontwikkelen van deze visie gekeken naar de buitenlandse voorbeelden
die zijn uitgewerkt in het rapport van TNO.
Aan de hand van deze visie op Open Data wordt in gegaan op een aantal
aanbevelingen van TNO. Deze bijlage dient als toelichting, waarin de aanbevelingen
van TNO puntsgewijs worden behandeld.

Pagina 2 van 7

Aanbeveling 1
Het installeren van een centrale open data portal
moet inzichtelijk maken welke open data beschikbaar zijn, welke kwaliteit
de data hebben en hoe deze worden gebruikt.
In november 2010 heeft het ministerie van BZK ICTU gevraagd te starten met de
ontwikkeling van een open dataportaal. Tijdens het Digitaal Bestuur congres (20
januari jl.) heeft het ministerie van BZK de eerste bètaversie van het Nederlandse
open dataportaal (http://www.data.overheid.nl) geopend. Dit open dataportaal
biedt:
•
een doorverwijsregister, waarin bronnen van openbare overheidsinformatie
worden ontsloten. Het gaat hierbij nadrukkelijk om overheidsinformatie die
reeds openbaar is;
•
een overzicht van innovatieve en slimme toepassingen op datasets;
•
een platform met informatie over open data;
•
een verwijzing naar de fora waarop, door de gemeenschap rondom open data,
gediscussieerd wordt over open data en toepassingen;
Het dataportaal is nog volop in ontwikkeling. Er wordt naar gestreefd om het open
dataportaal deze zomer officieel te lanceren.

Datum
30 mei 2011

Overheidsorganisaties zullen door het ministerie van BZK actief benaderd worden
om deze organisaties te informeren over het dataportaal, en organisaties te
stimuleren data actief aan te bieden via het open dataportaal. Vanuit het portaal
worden overheden geholpen bij het openen en aanbieden van hun data.
Naast de ontwikkeling van het open dataportaal doet het ministerie van BZK, in
samenspraak met het ministerie van EL&I, onderzoek naar de behoeften van een
Kenniscentrum Open Data. De term kenniscentrum betreft een werktitel, het gaat
hierbij om de ontwikkeling van een samenwerkingsmodel tussen de belangrijkste
stakeholders. Deze samenwerking kan in de eerste ontwikkelingsjaren van open
data de impuls geven die nodig is om het open databeleid in Nederland van de
grond te krijgen.
Uit buitenlandse voorbeelden blijkt dat een nationaal dataportaal zich bijna
automatisch ontwikkeld tot nationaal kenniscentrum over open data3. Dit onderzoek
loopt om een dergelijk kenniscentrum meteen vanaf het begin goed vorm te
kunnen geven, en de juiste partijen er vanaf de start bij te betrekken.
Vanuit het dataportaal, en later wellicht vanuit het kenniscentrum, wordt samen
met de gemeenschap rondom open data (overheden, ondernemers, de creatieve
sector en maatschappelijke organisaties) nagedacht over het zetten van een
‘gouden standaard’ voor open data, een (inter)nationaal overeengekomen
standaard voor het formaat en voorwaarden voor open data. Hierbij wordt ook
gekeken naar ontwikkelingen op Europees niveau. Deze standaard is er nog niet.
Er is daarom gekozen om nu klein te beginnen met het open dataportaal, en deze
standaard in gezamenlijkheid met de buitenwereld en het buitenland (via het PSI
netwerk4) verder te ontwikkelen.

3

Do the least as possible, hoe het organisatorisch beheer van een Nederlands dataportal er uit kan zien, Ton
Zijlstra, augustus 2010
4
Public Sector Information workinggroup van de Europese Commissie
Pagina 3 van 7

Aanbeveling 2
De positieve en negatieve effecten van ‘Open
Overheid’-beleid dient geëvalueerd te worden, zodat er een duidelijke
business case gemaakt kan worden.
In verschillende landen waar Open Data-initiatieven worden ontplooid zijn studies
en onderzoeken gedaan om de maatschappelijke kosten en baten van open data in
beeld te kunnen brengen. De wijze waarop deze analyses worden uitgevoerd zijn
zeer bepalend voor het resultaat van de analyse. Met name de macro-economische
berekeningen, die de groei van banen, producten en diensten meenemen, geven
een zeer positieve inschatting van de waarde van open data.

Datum
30 mei 2011

Daarnaast bieden de cijfers op macroniveau maar weinig concrete handvatten voor
overheidsorganisaties op microniveau, terwijl uit het onderzoek van TNO blijkt dat
deze overheidsorganisaties wel voor concrete uitdagingen staan.
Er is nog geen eenduidig beeld of het beschikbaar stellen van overheidsdata nu veel
of juist weinig middelen met zich meebrengt, wat de opbrengsten zijn en op welke
termijn de opbrengsten verwacht worden.
Zoals TNO terecht aangeeft is het realistischer om de kosten en baten van open
data middels een ‘bottom-up’ studie in beeld te brengen. Door individuele
initiatieven te evalueren op behaalde of te verwachten resultaten kan een business
case worden opgesteld. Omdat het, voordat hier fors in wordt geïnvesteerd, van
belang is de kosten en de baten voor open data zo goed mogelijk in beeld te
brengen is ministerie van BZK is voornemens om nog in 2011 een dergelijk
onderzoek uit laten voeren. In dit onderzoek zal behalve naar de grote
uitvoeringsinstanties van het rijk ook gekeken worden naar de kosten en baten op
het niveau van de medeoverheden.
Aanbeveling 3
Biedt open data actief aan talentvolle studenten en
sociale ondernemers om educatie en innovatie te stimuleren.
Het Open Data-beleid is pas geslaagd als er innovatieve toepassingen worden
gemaakt met open data, die maatschappelijke en economische relevantie hebben.
Uit internationale voorbeelden kan worden afgeleid dat dit niet uit zichzelf ontstaat.
Een belangrijke speler hierin is het ministerie van EL&I. Daar waar het ministerie
van BZK zich zal richten op de ontwikkeling en de vulling van het open dataportaal,
het betrekken van de verschillende lagen van de overheid, en het creëren van een
effectiever ingerichte overheid middels Open Data, zal het ministerie van EL&I zich
bezig houden met het stimuleren van ondernemers om aan de slag te gaan met
open data, en het creëren van innovatieve toepassingen. Het ministerie van EL&I
zal daartoe, in samenwerking met het Open Dataportaal, een appstore ontwikkelen
voor ‘open data’-toepassingen binnen Antwoord voor Bedrijven. Ook het
Kenniscentrum open data kan een belangrijke rol spelen bij het koppelen van open
datasets aan hergebruikers.
In navolging van de initiatieven ‘Apps for Democracy’ (Verenigde Staten) en ‘Apps
for Amsterdam’ worden daarnaast de mogelijkheden voor een wedstrijd in
Nederland bekeken. Dit betreft een wedstrijd waarin ontwikkelaars worden
uitgedaagd nieuwe, innovatieve applicaties te maken met behulp van open data
sets.

Pagina 4 van 7

Aanbeveling 4
Open data en e-participatie vallen beiden onder de
noemer van Open Overheid, maar dienen apart benaderd te worden met
eigen beleid, doelstellingen en instrumenten.
Open data (transparantie) en participatie zijn, naast samenwerking, beide ‘Open
Overheid’-pijlers volgens de definitie van TNO (gebaseerd op de drie pijlers in het
‘open government’-beleid in de Verenigde Staten). Het rapport van TNO richt zich
hoofdzakelijk op de eerste pijler, het ‘Open Data’-beleid. De Tweede Kamer heeft
nadrukkelijk gevraagd om een visie op open data van de minister van BZK. In de
brief waar deze bijlage is bijgevoegd, wordt deze geschetst. Hiermee is niet gezegd
dat het ministerie van BZK geen beleid, doelstellingen of instrumenten hanteert ten
aanzien van participatie.
Burgerschap en participatie zijn twee belangrijke speerpunten van dit kabinet.
Vanuit het huidige kabinet worden verschillende activiteiten ontplooid om dit te
stimuleren. Binnen mijn eigen ministerie noem ik hiervoor de aangekondigde
gemeente agenda voor hedendaags burgerschap. Deze activiteiten worden niet
direct gekoppeld aan het ‘Open Data’-beleid zoals hier beschreven.

Datum
30 mei 2011

Aanbeveling 5
Vergroot het gebruik van Open Overheid door aan te
sluiten bij de leefwereld van de burgers, bijvoorbeeld problemen in de
buurt in plaats van wetteksten.
Zoals ik eerder in deze brief al heb aangegeven richt het Open Data-beleid zich
voornamelijk op het beter vindbaar en toegankelijk aanbieden van
overheidsinformatie die reeds openbaar is. Door middel van het tonen van goede
voorbeelden zullen overheden worden gestimuleerd ook hun eigen data te openen
waardoor ook buurten en wijken in beeld komen. Goede voorbeelden van
toepassingen met open data, zijn voornamelijk toepassingen waarbij gebruik is
gemaakt van geografische data, transportdata, financiële data (subsidies) en
meteorologische data. Denk hierbij bijvoorbeeld aan buienradar en
verkeersinformatie. Dit is informatie die direct aansluit op de leefwereld van de
burger. Overigens zijn er meer dan zestien miljoen burgers, met alle vormen van
expertise en interesse. Dit onderstreept het belang om niet voor hen te kiezen
welke informatie wel en welke niet interessant is.

Aanbeveling 6
Actie is belangrijker dan beleidsdocumenten: focus op
het stimuleren van open data en e-participatie in plaats van het opstellen
van restrictieve organisatielijnen.
Net zoals het Open Data-beleid er niet op gericht is om nieuwe wetgeving in het
leven te roepen of nieuwe verplichtingen op te leggen aan burgers, overheden of
ondernemers is het Open Data-beleid zoals dat voor Nederland tot nu toe wordt
vorm gegeven er niet op gericht restrictieve maatregelen aan organisaties op te
leggen.
Het beleid zal zich erop richten om goede voorbeelden van open data zichtbaar te
maken, en op die manier overheden stimuleren hun data te openen via het
dataportaal. Burgers, overheden en ondernemers worden door middel van Open
Data-prijsvragen gestimuleerd hiermee innovatieve toepassingen te maken. Indien
van toepassing zullen ook de resultaten van het bij aanbeveling 2 aangekondigde
onderzoek hieraan bij kunnen dragen.

Pagina 5 van 7

Aanbeveling 7
Er zijn ‘Open Overheid’-voortrekkers nodig op
landelijk en lokaal niveau om de ontwikkeling van beleid en activiteit te
stimuleren.
Bij de ontwikkeling van ieder nieuw beleidsterrein zijn er voortrekkers nodig om de
ontwikkeling daadwerkelijk van de grond te krijgen. Richting overheden en burgers
wordt deze rol door het ministerie van BZK opgepakt. Richting ondernemers wordt
deze rol opgepakt door het ministerie van EL&I. Beide departementen zullen een
aanjagersrol op zich nemen om overheden te stimuleren datasets te openen en aan
te bieden via het open dataportaal.

Datum
30 mei 2011

Aanbeveling 8
Schep realistische verwachtingen en houdt burgers op
de hoogte van wat er met hun input bij ‘Open Overheid’-initiatieven
gebeurt.
Het beleid vanuit het ministerie van BZK richt zich op het vindbaar en herbruikbaar
aanbieden van open data via het open dataportaal. Op het portaal worden ook de
gebruikersaspecten van open data meegenomen. Dit maakt het mogelijk dat
gebruikers en aanbieders kunnen zien hoe vaak bepaalde datasets worden
geraadpleegd en kunnen gebruikers via de verschillende fora reacties achterlaten
over de bruikbaarheid van het open dataportaal. Ook het onderzoek dat is
aangekondigd bij aanbeveling 2, moet realistische verwachtingen opleveren voor
burgers, overheden en ondernemers.
Aanbeveling 9
De overheid dient de kansen van Open Overheid voor technologisch
leiderschap (bijvoorbeeld Semantisch web) en innovatie te benutten.
De Open Overheid bevat een belangrijke technologische component, in Nederland,
maar ook in de landen om ons heen, wordt gezocht naar de manier waarop deze
component zich moet ontwikkelen.
Het is van belang dat hierover goede afspraken op Europees en mondiaal niveau
worden gemaakt. De Nederlandse overheid participeert in de belangrijkste
Europese netwerken die zich hierop richten, en neemt daarin haar rol.
Aanbeveling 10
Stimuleer een meer open cultuur binnen de overheid.
Een goed open databeleid vereist externe oriëntatie. TNO stelt vast dat lang niet
alle (mede)overheden zich bewust zijn van de externe mogelijkheden van open
data, of ze zijn zich daar wel van bewust van maar lopen tegen knelpunten aan.
Het beleid van het ministerie van BZK is er daarom op gericht om de
gebruiksmogelijkheden van overheidsinformatie te vergroten door goede
voorbeelden beschikbaar te maken voor een groter publiek, waaronder de
(mede)overheden. Met de ontwikkeling van het dataportaal richt de overheid zich
op de buitenwereld. Op het open dataportaal zullen goede voorbeelden van
toepassingen met open data worden getoond, deze voorbeelden zullen zich niet
alleen richten op de meer abstracte, maatschappelijke baten van open data, maar
ook op de directe kosten en economische baten voor organisaties zelf
(bedrijfsvoering). Voor deze laatste categorie voorbeelden zal een onderzoek
worden uitgevoerd zoals reeds beschreven bij de toelichting op aanbeveling 2. Via
het Open dataportaal, en wellicht via het Kenniscentrum Open Data, zullen
allianties worden gesmeed tussen overheden onderling en met de buitenwereld.

Pagina 6 van 7

De Rijksoverheid zal zich in het open databeleid echter niet richten op de
individuele ambtenaar.

Datum
30 mei 2011

Aanbeveling 11
Het juridisch kader en toezicht op naleving dienen
aangepast te worden om open data te stimuleren
Zoals in aanbeveling 6 al is toegelicht, zal het Open Data-beleid van BZK zich
richten op het stimuleren van open data, in plaats van het opleggen van restrictieve
richtlijnen. Wel wordt voorgesteld om de Wob aan te passen om op die manier de
belemmeringen rondom het hergebruik van openbare overheidsinformatie weg te
nemen.
Aanbeveling 12
De overheid dient de kansen te benutten om met
‘Open Overheid’-beleid effectiever en efficiënter publieke diensten te
verlenen.
Open data kan bijdragen aan een meer effectieve en efficiënt ingerichte overheid.
Functioneel hergebruik van overheidsinformatie door middel van een open
dataportaal kan ook leiden tot een efficiënter ingerichte en daarmee kleinere
overheid. Door middel van het dataportaal kunnen overheden beter inzicht krijgen
in de reeds beschikbare informatie en deze hoeft daarom niet meer dubbel
verzameld te worden. Bovendien kunnen burgers met het portaal eenvoudiger zelf
over overheidsinformatie beschikken en deze informatie gebruiken zonder eerst bij
de overheid de informatie op te vragen. Uit buitenlandse voorbeelden is gebleken
dat dit ook daadwerkelijk gebeurt.

Pagina 7 van 7