Ervaren discriminatie
in Nederland II

Ervaren discriminatie in Nederland II

Iris Andriessen
Justin Hoegen Dijkhof
Ab van der Torre
Esther van den Berg
Ine Pulles
Jurjen Iedema
Marian de Voogd-Hamelink

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, maart 2020

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is een interdepartementaal, wetenschappelijk instituut, dat – gevraagd
en ongevraagd – sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht. Het scp rapporteert aan de regering,
de Eerste en Tweede Kamer, de ministeries en maatschappelijke en overheidsorganisaties. Het scp valt
formeel onder de verantwoordelijkheid van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Het scp is opgericht bij Koninklijk Besluit op 30 maart 1973. Het Koninklijk Besluit is per 1 april 2012 vervangen door de ‘Regeling van de minister-president, Minister van Algemene Zaken, houdende de vaststelling
van de Aanwijzingen voor de Planbureaus’.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2020
scp-publicatie 2020-5
Opmaak binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Figuren: Mantext, Moerkapelle
Vertaling samenvatting: avb Vertalingen, Amstelveen
Omslagontwerp: Textcetera, Den Haag
isbn 978 90 377 0944 5
nur 740
Copyright
U mag citeren uit scp-rapporten, mits u de bron vermeldt.
U mag scp-bestanden op een server plaatsen mits:
1
het digitale bestand (rapport) intact blijft;
2
u de bron vermeldt;
3
u de meest actuele versie van het bestand beschikbaar stelt, bijvoorbeeld na verwerking van een
erratum.
Data
scp-databestanden, gebruikt in onze rapporten, zijn in principe beschikbaar voor gebruik door derden via
dans www.dans.knaw.nl.
Contact
Sociaal en Cultureel Planbureau
Postbus 16164
2500 bd Den Haag
www.scp.nl
info@scp.nl
Via onze website kunt u zich kosteloos abonneren op een elektronische attendering bij het verschijnen van
nieuwe uitgaven.

Inhoud

Voorwoord

7

Begrippenlijst

8

Samenvatting

9

1
1.1

21

Ervaren discriminatie in Nederland
Het ervaren van discriminatie heeft negatieve gevolgen voor individu en
samenleving
Het ervaren van een gebeurtenis als discriminatie
Afbakening van het onderzoek
Aanpak van het onderzoek
Paradox in het onderzoek naar discriminatie
Noot

21
25
27
28
35
36

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Ervaren discriminatie onder de Nederlandse bevolking
Ruim een kwart van de Nederlandse bevolking heeft discriminatie ervaren
De mate waarin specifieke groepen discriminatie ervaren
Mate waarin op specifieke terreinen discriminatie wordt ervaren
De mate van ervaren discriminatie in 2013 en 2018 vergeleken
Noten

37
37
41
45
50
51

3
3.1

Gevolgen van ervaren discriminatie
Mensen die chronisch discriminatie ervaren trekken zich terug uit de
samenleving
Vertrouwen in instituties lager als mensen (chronisch) discriminatie ervaren
Mensen die chronisch discriminatie ervaren ondernemen meer acties
gericht tegen discriminatie
Gevolgen van ervaren discriminatie zijn groter als men denkt dat er sprake
was van opzet
Redelijk bekend met instanties waar gemeld kan worden, maar minder
vertrouwd
Slechts heel klein deel van de ervaren discriminatie wordt gemeld
Vandalisme minst ervaren, vaakst gemeld
Melden voorziet in behoeften van mensen
Noten

52

1.2
1.3
1.4
1.5

3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

3

53
55
56
59
60
62
63
65
67

inhoud

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8

Terreinen nader toegelicht
Terreinen waarop discriminatie wordt ervaren in 2018
Ervaren discriminatie in het onderwijs
Ervaren discriminatie bij zoeken naar werk
Ervaren discriminatie op het werk
Ervaren discriminatie door instanties
Ervaren discriminatie in de (semi)publieke ruimte
Gronden van ervaren discriminatie
Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
Noten

68
68
68
72
77
81
85
92
95
96

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken
Inleiding
In totaal evenveel discriminatie ervaren in 2018 als in 2013
Discriminatie vaker op grond van geslacht en beperking
Discriminatie vaker in de vorm van ongelijke behandeling en seksueel
grensoverschrijdend gedrag
Mate van ervaren discriminatie op de verschillende terreinen in 2013 en
2018
Samenvatting van de belangrijkste bevindingen

97
97
99
100

102
106

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

Mannen en vrouwen
Vrouwen ervaren meer discriminatie dan mannen
Wat voor soort discriminatie ervaren mannen en vrouwen?
Vrouwen ervaren meer discriminatie op het werk dan mannen
Ervaren discriminatie onder vrouwen toegenomen
Gevolgen van ervaren discriminatie
Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
Noten

108
108
109
111
115
120
121
122

7
7.1
7.2
7.3

Discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen
De mate waarin leeftijdsgroepen discriminatie ervaren
Wat voor soort discriminatie ervaren de verschillende leeftijdsgroepen?
De mate waarin verschillende leeftijdsgroepen discriminatie ervaren naar
terreinen
Ervaren discriminatie van leeftijdsgroepen in 2013 en 2018
Gevolgen van ervaren discriminatie
Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
Noot

123
123
124
127
128
136
138
139

Ervaren discriminatie van etnische groepen
De mate waarin verschillende etnische groepen discriminatie ervaren

140
140

5.5
5.6

7.4
7.5
7.6

8
8.1
4

101

inhoud

8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7
8.8

9
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6

Wat voor soort discriminatie ervaren verschillende etnische groepen?
Mate waarin etnische groepen discriminatie ervaren naar terreinen
De mate van ervaren discriminatie van verschillende etnische groepen
in 2013 en 2018
Ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk onder mensen met
migratieachtergrond afgenomen
Gevolgen van ervaren discriminatie
Ervaren discriminatie door geloofsgroepen
Samenvatting belangrijkste punten
Noten
Lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen
De mate waarin lhb-personen en heteroseksuele personen discriminatie
ervaren
Wat voor soort discriminatie ervaren verschillende seksuele groepen?
De mate waarin seksuele groepen discriminatie ervaren naar terreinen
De mate waarin seksuele groepen discriminatie ervaren in 2013 en 2018
Gevolgen van ervaren discriminatie
Samenvatting belangrijkste bevindingen

10
10.1
10.2
10.3

142
144
149
152
157
161
165
166
167
167
169
171
171
175
178

Mensen met en zonder beperking
Ervaren discriminatie onder mensen met en zonder beperking
Wat voor discriminatie ervaren mensen met een beperking?
Ervaren discriminatie onder mensen met en zonder een beperking naar
terreinen
10.4 Ervaren discriminatie van mensen met en zonder beperking in 2013 en
in 2018
10.5 Gevolgen van ervaren discriminatie
10.6 Samenvatting belangrijkste bevindingen

179
179
180

11
Naar een inclusieve samenleving?
11.1 Een studie naar ervaren discriminatie
11.2 Maatschappelijke ontwikkelingen achter verschuivingen in ervaren
discriminatie
11.3 Discriminatie ongelijk verdeeld
11.4 Gevolgen van ervaren discriminatie
11.5 Naar een inclusieve samenleving?
Noten

192
192

5

182
184
188
191

192
193
196
197
199

inhoud

Summary

200

Bijlagen
Bijlage A1 Decompositie-analyses
Bijlage A2 Overzicht variabelen voor vergelijkingen 2013–2018

207
210

Literatuur

212

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

217

6

inhoud

Voorwoord
In een inclusieve samenleving doen burgers naar vermogen mee en voelen ze zich erbij
horen. Discriminatie staat haaks op die gedachte. Door discriminatie kunnen mensen het
gevoel krijgen dat ze niet zichzelf mogen zijn en er niet bij mogen horen. Deze studie
brengt in kaart in welke mate inwoners van Nederland discriminatie ervaren en welke
gedrags- en gevoelsgevolgen mensen aan die ervaring verbinden. Een kwart van alle
Nederlanders heeft in 2018 één of meer discriminatie-incidenten ervaren. Dat is veel en het
percentage is sinds 2013, toen we onze vorige meting hielden, niet gedaald. Sommige
groepen in onze samenleving hebben te maken met hardnekkige negatieve beeldvorming:
Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond, mensen met een beperking en
oudere werkzoekenden. Die groepen verdienen onverminderd aandacht om te zorgen dat
zij kunnen blijven meedoen in de samenleving.
Wanneer mensen discriminatie ervaren, doet dat iets met hen. Sommigen trekken zich wat
terug uit de samenleving: ze voelen zich daar minder bij betrokken en voelen zich minder
gemotiveerd om aan die samenleving bij te dragen. Andere mensen worden onzeker, voelen zich onveilig, raken gestrest of trekken zich terug in een omgeving waar ze verwachten
niet te maken te krijgen met discriminatie. Ervaren discriminatie heeft daarmee niet alleen
gevolgen voor individuen, maar ook voor de bredere samenleving.
Een studie naar ervaren discriminatie gaat over de plek en de ruimte die groepen willen
innemen in de samenleving. Wrijving ontstaat waar mensen het idee hebben dat ze vanwege hun groepsidentiteit niet de plek kunnen innemen die rechtvaardig of legitiem voelt.
Wat als legitiem en rechtvaardig voelt, is tijd- en plaatsgebonden en voortdurend onderdeel van maatschappelijk debat. Gevoelens van discriminatie kunnen daarmee een indicatie vormen voor een emancipatiestrijd.
Voor het tot stand komen van deze studie gaat onze dank uit naar dr. Wies Dinsbach van
de Anne Frank Stichting voor haar kritische en constructieve inbreng gedurende het gehele
onderzoeksproces.
Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

7

voorwoord

Begrippenlijst
Chronisch ervaren discriminatie

zie pervasive discrimination.

Correct hit

wanneer feitelijke discriminatie door een individu wordt
herkend en ervaren als discriminatie.

Correct rejection

wanneer er geen sprake is van feitelijke discriminatie en
de situatie of het voorval door een individu ook niet als
discriminatie wordt ervaren.

Ervaren discriminatie

de interpretatie van een meegemaakt incident als
discriminatie: de situatie dat een als onrechtvaardig
ervaren uitkomst of verloop van een meegemaakt voorval
te maken heeft met negatieve houdingen over de groep waar
het individu toe gerekend wordt.

False alarm

wanneer er geen sprake is van feitelijke discriminatie,
maar de situatie of het voorval door een individu wel als
discriminatie wordt ervaren.

Feitelijke discriminatie

het nadelig behandelen van personen omdat zij behoren
tot een bepaalde groepering of tot een bepaalde
groepering worden gerekend (Köbben 1985; Veenman
1990, 2003).

Miss

wanneer feitelijke discriminatie door een individu niet
wordt herkend en ervaren als discriminatie.

Pervasive discrimination

(letterlijk: doordringende discriminatie) Wanneer
discriminatie op meer dan één maatschappelijk terrein
wordt ervaren. In de tekst wordt dit ook wel aangeduid
als chronisch ervaren discriminatie of terreinoverstijgende
ervaren discriminatie.

Stigma

negatief sociaal label dat beinvloedt hoe mensen door
anderen worden gezien (en hoe zij zichzelf zien).

Terreinoverstijgende ervaren discriminatie

zie pervasive discrimination.

8

begrippenlijst

Samenvatting
Waarom deze studie?
De ervaring gediscrimineerd te worden heeft allerlei gevolgen. Voor het individu, maar uiteindelijk ook voor de samenleving. Zo zijn er gevolgen aangetoond van ervaren discriminatie op de gezondheid, het welzijn en de welvaart van mensen. Discriminatie-ervaringen
kunnen er ook toe leiden dat mensen afhaken: van hun werk, de samenleving of van de
politiek. Via dat laatste raakt het ook het functioneren van de samenleving en de ervaren
legitimiteit van de rechtsstaat. Het is daarom belangrijk om een zo goed mogelijk beeld te
krijgen van de mate waarin inwoners van Nederland discriminatie ervaren en van de aard
daarvan. In deze studie richten we ons op ervaren discriminatie: de mate waarin inwoners
van Nederland zelf het gevoel hebben gediscrimineerd te zijn. Om een gebeurtenis als discriminatie te ervaren moet een individu een negatieve behandeling ervaren als onrechtvaardig en dit in verband brengen met vooroordelen of stereotypen over de groep waartoe
de persoon gerekend wordt (Major et al. 2002). Een negatieve behandeling die de persoon
toeschrijft aan persoonlijke identiteit (eigen capaciteiten, vaardigheden, enz.) wordt dus
niet als discriminatie ervaren, noch situaties waarin men het legitiem vindt dat er onderscheid wordt gemaakt tussen groepen. Ervaren discriminatie hoeft niet altijd overeen te
komen met feitelijke discriminatie: ‘het nadelig behandelen van personen omdat zij behoren tot een bepaalde groepering of tot een bepaalde groepering worden gerekend’
(Köbben 1985; Veenman 1990, 2003). Echter, ook wanneer er geen feitelijke discriminatie
aan ervaren discriminatie ten grondslag ligt, is de ervaring op zichzelf voldoende om te zorgen voor effecten op gedrag en gevoelens van mensen.
Welke vragen beantwoorden we in deze studie?
In 2014 brachten we een eerdere studie uit naar ervaren discriminatie in Nederland
(Andriessen et al. 2014). In dit nieuwe onderzoek herhalen we de metingen van destijds
voor een groot deel en voegen we nieuwe elementen toe. Zo schetsen we een beeld van de
omvang en aard van ervaren discriminatie nu en vijf jaar geleden. De onderzoeksvragen die
in dit rapport beantwoord worden zijn dan ook:
1 In welke mate ervaren inwoners van Nederland discriminatie? Op welke gronden en op
welke terreinen doen deze ervaringen zich voor? (hoofdstuk 2 en 3)
2 Zijn er veranderingen in de mate van ervaren discriminatie ten opzichte van 2013?
(hoofdstuk 4)
3 In welke mate ervaren bepaalde groepen in Nederland discriminatie? Op welke gronden en op welke terreinen doen deze ervaringen zich voor? (hoofdstuk 5 t/m 9)
4 Wat zijn de gevolgen van ervaren discriminatie? (hoofdstuk 2 t/m 9)

9

samenvatting

Hoe hebben we de studie uitgevoerd?
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) heeft een aselecte steekproef van 35.727 personen van 15 jaar en ouder uit de Basisregistratie Personen getrokken. In totaal hebben
8536 mensen de vragenlijst ingevuld (respons 24%). Dit kon zowel online als op papier.
In de vragenlijst vroegen we naar ervaringen die mensen hadden op een vijftal maatschappelijke terreinen: in het onderwijs, bij het zoeken naar werk, op het werk, in contact met
instanties en in de (semi)publieke ruimte. Per terrein werd eerst gevraagd of een respondent op dat terrein had geparticipeerd in de afgelopen twaalf maanden (bv.: ‘Heeft u in de
afgelopen 12 maanden gesolliciteerd?’). Aan de participanten legden we een lijst voor met
situaties die zich op het desbetreffende terrein voor kunnen doen. Per situatie werd
gevraagd of de respondent deze situatie had meegemaakt (bv.: ‘Bent u één of meerdere
keren afgewezen?’) en wanneer dat zo was, werd de vervolgvraag gesteld: ‘Denkt u dat dit
wel of niet met discriminatie te maken had?’. De respondent kon hierop antwoorden: ‘ja’,
‘nee’ of ‘ik twijfel’. Op deze manier is er rekening mee gehouden dat het voor mensen lastig kan zijn er zeker van te zijn of er wel of niet sprake was van discriminatie. In het onderzoeksdesign trekken we dus de situatie en de interpretatie van die situatie uiteen. Zo wordt
duidelijk dat er verschillen bestaan tussen terreinen in de mate waarin mensen incidenten
meemaken, maar ook in de mate waarin zij die als discriminatie interpreteren.
Na de vragen over situaties op een specifiek terrein werd aan respondenten met een discriminatie-ervaring gevraagd terug te denken aan de laatste keer dat zij discriminatie hadden
ervaren op dat terrein. Over die laatste keer werden vervolgvragen gesteld die betrekking
hadden op de discriminatiegrond (bv. sekse of etnische herkomst), de uitingsvorm van discriminatie (bv. ongelijke behandeling of negatieve bejegening), meldgedrag en behoeften
van de respondent naar aanleiding van de ervaring.

10

samenvatting

Ervaren discriminatie onder de Nederlandse bevolking
27% van de Nederlandse bevolking heeft in 2018 discriminatie ervaren (tabel S.1). Daarnaast twijfelde nog eens 11% of een incident dat zij meemaakten te maken had met discriminatie. Relatief vaak hebben mensen een (of meer) incident(en) meegemaakt op één
terrein (16%), 6% op twee terreinen en 3% op drie of meer terreinen. Volgens de wetenschappelijke literatuur laten de gevolgen van discriminatie zich vooral voelen wanneer discriminatie niet incidenteel is, maar vaker voorkomt of zich uitstrekt over meerdere levensgebieden. Dit wordt ‘pervasive discrimination‘ genoemd, een term die zich in het Nederlands
lastig laat vertalen. In dit onderzoek is sprake van dit type discriminatie als mensen op
meerdere terreinen discriminatie meemaken.
Tabel S.1
Mate van ervaren discriminatie, zonder en met twijfel, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)

geen
discriminatie
meegemaakt

wel discriminatie
meegemaakt
(totaal)

onbekend op
welk terrein
discriminatie
plaatsvonda

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of
meer
terreinen

73

27

2

16

6

3

62

38

0

23

9

6

zonder
twijfel
inclusief
twijfel
a

Aan het eind van de vragenlijst konden mensen aangeven of zij nog een andersoortige discriminatieervaring hadden dan waar in de vragenlijst naar werd gevraagd. Op welk terrein deze discriminatie-ervaring
zich afspeelde, is niet bekend. Bij deze vraag is niet gevraagd of mensen twijfelden of het discriminatie
betrof.

Bron: scp/cbs (ed’18)

11

samenvatting

Ervaren discriminatie hangt samen met de houding ten opzichte van de samenleving
Discriminatie heeft ernstige gevolgen. Naarmate mensen discriminatie op meer verschillende terreinen ervaren (pervasive discrimination) trekken zij zich meer terug uit de samenleving (figuur S.1) en hebben zij minder vertrouwen in instituties (regering, politie en rechters). Deze terreinoverstijgende discriminatie zet echter ook aan tot actie: mensen delen
vaker ervaringen met discriminatie, spreken anderen vaker aan op discriminerend gedrag
en doen vaker mee aan acties tegen discriminatie.
Figuur S.1
Mate van terugtrekken uit de samenleving naar de mate waarin discriminatie als chronisch wordt ervaren
(gemiddelde scores, schaal 1-5)
5,0
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
scp.nl

1,5
1,0
geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op ≥ 3 terreinen

Bron: scp/cbs (ed’18)

Discriminatie wordt vaak ervaren op grond van leeftijd, geslacht en etnische achtergrond
Tussen groepen Nederlanders bestaan grote verschillen in de mate waarin zij discriminatie
ervaren. Mensen met een migratieachtergrond, moslims, jongeren, lhb’ers en mensen met
een beperking ervaren relatief veel discriminatie. Ouderen en autochtone Nederlanders
ervaren relatief weinig discriminatie.
Omdat mensen meerdere identiteiten hebben, kunnen zij op verschillende gronden discriminatie ervaren. Een lesbische vrouw kan bijvoorbeeld discriminatie ervaren op grond van
seksuele oriëntatie, maar ook op grond van haar geloof, geslacht of leeftijd. Aan de mensen met één of meer discriminatie-ervaringen is gevraagd op welke grond zij zich gediscrimineerd voelden. Een kwart van deze mensen had discriminatie ervaren op grond van leeftijd (zie figuur S.2). Dit betreft niet alleen ouderen, maar vaak ook juist jongeren. De grond
seksuele oriëntatie is relatief weinig genoemd (3%), maar dit heeft ook te maken met het
aandeel lhb’ers in de bevolking. Sommige gronden worden vaak in combinatie genoemd,
zoals etnische achtergrond en huidskleur, en etnische achtergrond en geloof.

12

samenvatting

Figuur S.2
Nederlandse bevolking totaal en degenen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), naar
gronden (in procenten)a, b
seksuele oriëntatie
beperking
geloof
huidskleur
etnische
achtergrond

scp.nl

geslacht
leeftijd
0

5

10

15

20

25

30

Nederlandse bevolking totaal
Nederlandse bevolking met discriminatie-ervaring

a

b

In de vragenlijst was het ook mogelijk om de grond ‘overig’ te kiezen. Een aanzienlijk deel van de mensen heeft hiervoor gekozen. Nadere beschouwing van deze categorie leerde dat er bij een deel van de
respondenten een overlap was met een in de vragenlijst voorgedrukte grond. Andere mensen gaven
aan dat zij niet gediscrimineerd werden. En weer andere mensen gaven inderdaad andere gronden op,
die zeer uiteenlopend waren – van uiterlijk tot zwangerschapsdiscriminatie. Deze zijn vanwege te kleine
aantallen niet verder uitgesplitst.
Leesvoorbeeld: 9% van de totale Nederlandse bevolking heeft discriminatie ervaren op grond van leeftijd. Van de Nederlandse bevolking met één of meer discriminatie-ervaringen gaat het bij 25% om leeftijdsdiscriminatie.

Bron: scp/cbs (ed’18)

In uitingsvorm neemt de ervaren discriminatie het vaakst de vorm aan van ongelijke
behandeling (53%), gevolgd door negatieve bejegening (30%). Discriminatie waarbij sprake
was van bedreiging, geweld, vandalisme of seksueel lastigvallen komen ook voor, maar
worden relatief minder vaak ervaren. Hier zijn echter wel verschillen tussen groepen aan te
wijzen. Zo ervaren mannen vaker dan vrouwen discriminatie in de vorm van bedreiging/
geweld. Bij vrouwen heeft de ervaren discriminatie vaker dan bij mannen te maken met
seksueel grensoverschrijdend gedrag. Mensen met een beperking ervaren vaker discriminatie met bedreiging en geweld dan mensen zonder beperking.

13

samenvatting

Tabel S.2
Uitingsvormen van ervaren discriminatie, van de mensen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief
twijfel) (in procenten)
ongelijke behandeling
negatieve bejegening
bedreiging, geweld
seksueel lastigvallen
bekladden, bekrassen, vernielen

53
30
7
7
2

Bron: scp/cbs (ed’18)

Evenveel discriminatie ervaren in 2013 en 2018, maar wel veranderingen in de aard van
ervaren discriminatie
Tussen 2013 en 2018 is de mate van ervaren discriminatie niet gestegen. In 2013 had net als
in 2018 ongeveer een kwart één of meer keren discriminatie ervaren.1 In beide jaren twijfelde ongeveer één op de tien Nederlanders daarnaast of er sprake was van discriminatie.
Tussen 2013 en 2018 constateren we wel verschillen in de aard van discriminatie: de ervaren
discriminatie op grond van geslacht en op grond van beperking is toegenomen. Vermoedelijk is bewustwording als gevolg van de #metoo-beweging en de inwerkingtreding van het
vn-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap hiervan een van de redenen.
Ook zijn er verschillen tussen de twee jaren in de mate waarin groepen discriminatie ervaren. Onder mensen met een migratieachtergrond, met name onder Turkse en Marokkaanse Nederlanders, is de ervaren discriminatie afgenomen. In 2013 had 63% van de
Marokkaanse Nederlanders één of meer keren discriminatie ervaren (en nog eens 12% twijfelde); in 2018 was dat gedaald naar 51% (en 14% met twijfel). We vermoeden dat de aangetrokken conjunctuur hier een rol speelt: een kleiner aandeel van de werkzoekenden geeft
in 2018 aan moeite te hebben gehad met het vinden van werk (in vergelijking met 2013) en
men heeft minder vaak het idee dat discriminatie een rol speelt wanneer men geen werk
vindt. De observatie dat meer mensen met dezelfde achtergrond werk vinden kan het
gevoel van inclusie vergroten en ertoe leiden dat ook op andere terreinen incidenten minder vaak in verband worden gebracht met discriminatie. Ondanks de afname in ervaren
discriminatie ervaren Turkse en Marokkaanse Nederlanders van alle onderzochte bevolkingsgroepen nog het vaakst discriminatie.
Ervaren discriminatie op verschillende terreinen
In 2018 is het terrein onderwijs van de vijf onderzochte maatschappelijke terreinen het terrein waar de meeste discriminatie is ervaren: 22% van de scholieren en studenten heeft in
de afgelopen twaalf maanden discriminatie in het onderwijs ervaren en nog eens 8% twijfelde of een voorval discriminatie was. De mate van ervaren discriminatie is minder hoog
op het terrein van contacten met instanties. In 2018 had 9% van de Nederlanders discriminatie ervaren in contact met instanties en 7% twijfelde of een incident discriminatie betrof.
Bij het zoeken naar werk is de twijfel over discriminatie het grootste: het deel van de werk14

samenvatting

zoekenden (13%) dat twijfelde of een afwijzing discriminatie betrof was even groot als het
deel dat dit zonder twijfel beoordeelde als discriminatie (13%).
Ervaren discriminatie neemt in het onderwijs en in de (semi)publieke ruimte veelal de vorm
aan van negatieve bejegening. Maar ook bedreiging en geweld, en seksueel grensoverschrijdend gedrag worden op deze terreinen relatief vaak ervaren.
Om een zuivere vergelijking te kunnen maken tussen 2013 en 2018 baseren we ons op een
subset van items die in beide jaren zijn gemeten. De percentages in figuur S3 wijken daardoor af van de percentages die we hierboven voor 2018 noemden, omdat in die percentages ook nieuwe situaties zijn opgenomen die we in 2013 nog niet meenamen (zoals online
discriminatie). De mate van ervaren discriminatie in het onderwijs en op het werk is tussen
2013 en 2018 gestegen (figuur S3). Op de andere terreinen is de mate van ervaren discriminatie gelijk gebleven. De kleine daling van ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk is
niet significant.
Figuur S.3
Mate waarin inwoners van Nederland negatieve gebeurtenissen hebben meegemaakt en deze als discriminatie interpreteerden, zonder en met twijfel, per terrein (in procenten van de participanten op een terrein)
onderwijs

werk zoeken

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte
scp.nl

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie betrof
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

Omvang en vorm van ervaren discriminatie in het onderwijs reden tot zorg
De mate van ervaren discriminatie in het onderwijs is in 2018 het hoogst in vergelijking met
andere maatschappelijke terreinen (22%). In vergelijking met 2013 is er sprake van een
stijging van de mate van ervaren discriminatie. Deze stijging is relatief groot onder autoch15

samenvatting

tone scholieren en studenten in vergelijking met studenten met een andere etnische achtergrond. Ook onder lhb-scholieren en -studenten is de ervaren discriminatie fors toegenomen tussen 2013 en 2018. Waar deze stijging mee verband houdt is niet duidelijk.
Ervaren discriminatie in het onderwijs gaat relatief vaak over ernstige vormen: naast negatieve bejegening is naar verhouding vaak sprake van bedreiging en geweld, en seksueel
grensoverschrijdend gedrag.
Discriminatie wordt op dit terrein vaak ervaren op grond van etnische achtergrond en in
vergelijking met andere terreinen ook relatief vaak op grond van seksuele oriëntatie. In lijn
hiermee zijn het met name scholieren en studenten met een migratieachtergrond en lhbscholieren en -studenten die hoge ervaringscijfers rapporteren.
Tussen de 2% en 3% van alle scholieren en studenten in Nederland geeft aan gestopt te zijn
met hun opleiding als gevolg van discriminatie. Onder lhb-studenten en -scholieren ligt het
aandeel dat stopt met hun opleiding beduidend hoger: 8% van deze groep is als gevolg van
discriminatie gestopt met hun opleiding. Ook dit aandeel geeft de kwetsbare positie van
lhb’ers in het onderwijs aan.
Ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk
In 2018 wordt evenveel discriminatie ervaren bij het zoeken naar werk als in 2013 als we
naar de totale Nederlandse bevolking kijken. Onder oudere leeftijdsgroepen en onder
mensen met een migratieachtergrond is ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk
echter afgenomen tussen 2013 en 2018.
De grond waarop bij uitstek discriminatie wordt ervaren bij het zoeken naar werk is nog
altijd leeftijd (56% van degenen met een discriminatie-ervaring), gevolgd door etnische
achtergrond (32%). Het zijn dan ook werkzoekenden van 55-65 jaar en mensen met een
migratieachtergrond (met name een niet-westerse) die relatief vaak discriminatie bij het
zoeken naar werk ervaren. Ook mensen met een beperking ervaren op dit terrein relatief
veel discriminatie.
Door discriminatie haakt een deel van de werkzoekenden af van de arbeidsmarkt: zij stoppen met zoeken naar werk. Dit is met name het geval bij mensen met een beperking: een
op de acht werkzoekenden met een beperking in Nederland haakt af in de zoektocht naar
een baan als gevolg van (ervaren) discriminatie. Mensen van 35-65 jaar stoppen vaker met
het zoeken naar werk dan mensen jonger dan 35 jaar.
Ervaren discriminatie op het werk
16% van de werkenden heeft discriminatie ervaren op het werk in 2018; als ook de mensen
die twijfelden worden meegenomen, is dit ruim een kwart. In 2018 is het aandeel twijfelaars iets toegenomen ten opzichte van 2013 (van 7% naar 10%). Inclusief de mensen die
twijfelden of een incident op het werk te maken had met discriminatie is sprake van een
stijging in ervaren discriminatie op het werk tussen 2013 en 2018.
Leeftijd, geslacht en etnische achtergrond worden relatief veel genoemd als discriminatiegronden bij de ervaringen van discriminatie op het werk. We vinden de hoogste aandelen
van personen die discriminatie hebben ervaren op het werk onder werkenden met een
16

samenvatting

migratieachtergrond. Vrouwen ervaren meer discriminatie op het werk dan mannen, waarbij het bijvoorbeeld gaat om beloning en doorstroom.
Onder Surinaamse Nederlanders is de mate van ervaren discriminatie op het werk toegenomen in 2018 ten opzichte van 2013. Ook onder lhb’ers is de ervaren discriminatie op dit
terrein toegenomen.
Ervaren discriminatie op het werk zorgt ervoor dat mensen een grotere verbondenheid
voelen met mensen met dezelfde achtergrond. Een aanzienlijk deel van de mensen gaat
harder werken, mogelijk om tegenwicht te bieden aan negatieve groepsbeelden waar zij
tegenaan lopen. Tegelijkertijd zoekt een deel ander werk of stopt zelfs met werken als
gevolg van (ervaren) discriminatie op het werk.
Ervaren discriminatie in contact met instanties
Discriminatie door instanties wordt in vergelijking met andere terreinen relatief weinig
ervaren (9%). Hierbij gaat het om ervaringen op de woningmarkt, met de politie, zorginstellingen of overheidsinstanties als gemeenten. De mate van ervaren discriminatie is in
vergelijking met 2013 niet veranderd, afgezien van een toename van ervaren discriminatie
op de huurwoningmarkt. Mensen die discriminatie ervaren in contact met instanties denken vaak dat zij gediscrimineerd werden vanwege hun leeftijd, etnische achtergrond of
beperking. Mensen met een migratieachtergrond en mensen met een beperking kennen
dan ook relatief hoge aandelen van ervaren discriminatie door instanties.
Ervaren discriminatie in de (semi)publieke ruimte
12% van de inwoners van Nederland heeft in de afgelopen twaalf maanden discriminatie
ervaren in de (semi)publieke ruimte, zoals op straat, in het verkeer of bij het uitgaan.
In vergelijking met 2013 is de mate van ervaren discriminatie gelijk gebleven. Marokkaanse
Nederlanders ervoeren in 2018 echter minder discriminatie in de (semi)publieke ruimte dan
in 2013.
Ervaren discriminatie in de (semi)publieke ruimte speelt zich met name af op straat, in de
(woon)buurt en in het verkeer. Etnische achtergrond en geslacht zijn veelgenoemde gronden bij ervaren discriminatie op dit terrein. Het gaat relatief vaak om ernstige vormen:
naast negatieve bejegening gaat het naar verhouding vaak om bedreigingen en geweld,
en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Jongeren, mensen met een migratieachtergrond
en mensen met een beperking ervaren relatief veel discriminatie op dit terrein.
Ervaren discriminatie wordt weinig gemeld
Discriminatie wordt in het algemeen weinig gemeld en zelfs nauwelijks bij de instanties die
discriminatie registreren. Discriminatie in de vorm van vandalisme, bedreiging en geweld
wordt relatief weinig ervaren, maar vaker gemeld. Mensen die een melding hebben
gedaan, geven aan dat het melden heeft voorzien in behoeften die ze naar aanleiding van
hun discriminatie-ervaring hadden: hun verhaal kwijt kunnen (82%), duidelijk maken dat
mensen last hebben van discriminatie (37%) en hulp bij verwerken van wat er is gebeurd

17

samenvatting

(66%). Minder wordt voldaan aan de behoefte dat discriminatie ophoudt (53%) en dat
degene die discrimineerde, gestraft wordt (37%).
Tabel S.3
Mate waarin melden heeft voorzien in de behoefte van mensen met een discriminatie-ervaring (in procenten)

verhaal kwijt kunnen
duidelijk maken dat mensen last
hebben van discriminatie
hulp bij het verwerken van wat er is
gebeurd
dat de discriminatie ophoudt
dat degene die het gedaan heeft
wordt gestraft

aandeel van de melders die
hieraan behoefte hebben

aandeel melders met deze
behoefte in wiens behoefte
is voorzien

59
55

82
73

30

66

72
43

53
37

Bron: scp/cbs (ed’18)

Naar een inclusieve samenleving?
Deze studie laat zien dat een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking discriminatie
ervaart, maar ook dat de mate van ervaren discriminatie verschilt tussen groepen. Sommige groepen ervaren veel discriminatie, andere groepen weinig. Figuur S.3 laat de rangorde zien van groepen in de mate waarin zij negatieve bejegening en ongelijke behandeling
hebben ervaren in 2018 (als percentage van de totale groep, dus ook degenen zonder discriminatie-ervaring). Deze rangorde laat zich ook lezen als een ervaren stigmatiseringsladder: Marokkaanse Nederlanders, Turkse Nederlanders en moslims voelen zich sterk
gestigmatiseerd, gediscrimineerd en buitengesloten. 65-plussers ervaren weinig discriminatie en uitsluiting, maar zij participeren meestal niet meer in het onderwijs en op de
arbeidsmarkt (en kunnen daar dus ook geen discriminatie ervaren). Als we een combinatie
maken van groepskenmerken die geassocieerd zijn met weinig ervaren discriminatie
(autochtoon, heteroseksueel, man, 35-55 jaar, zonder beperking) dan zien we dat deze
‘normgroep’ inderdaad weinig discriminatie ervaart.

18

samenvatting

ongelijke behandeling

Figuur S.4
Mate van ervaren negatieve bejegening en ongelijke behandeling, naar groep, totale Nederlandse bevolking
van 15 jaar en ouder (in procenten)
60

Marokkaanse Nederlanders

50

Turkse Nederlanders
Moelanders
mensen met een psychische beperking

moslims
Antilliaanse Nederlanders
Surinaamse Nederlanders

40
jongeren (15-24 jaar)
25-34 jaar
30
lhb-personen

35-44 jaar
vrouwen
heteropersonen
45-54 jaar

20

autochtoon

mensen met een lichamelijke beperking
mannen

christenen
55-64 jaar

normgroep

10

scp.nl

ouderen (≥ 65 jaar)

0
0

5

10

15

20

25

30

35

40

negatieve bejegening

Bron: scp/cbs (ed’18)

De rangorde van groepen is behoorlijk stabiel als we deze vergelijken met vijf jaar geleden.
Vrouwen zijn in vergelijking met 2013 wat meer discriminatie gaan ervaren, maar de stijging op deze totale ladder is beperkt. Mensen met een migratieachtergrond ervaren
in 2018 minder discriminatie, maar behouden desondanks hun positie bovenaan de ladder.
De grote verschillen in de mate waarin groepen zich in- of uitgesloten voelen, laat zien dat
de inclusieve samenleving nog ver weg is. De kleine verschuivingen geven wel aan dat
beweging mogelijk is, onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen. Zo vermoeden
we dat de gunstige economische ontwikkeling een rol heeft gespeeld in de daling van discriminatie-ervaringen van mensen met een migratieachtergrond en dat #metoo vrouwen
juist bewuster heeft gemaakt van de ongelijke positie die zij toch nog vaak hebben in de
19

samenvatting

samenleving. Het aankaarten van ongelijkheid kan leiden tot tegendruk en wrijving, omdat
ervaringen en ideeën over wat gelijkheid is of zou moeten zijn, verschillen. Wrijving ontstaat waar mensen het idee hebben dat ze vanwege hun groepsidentiteit niet de plek kunnen innemen die rechtvaardig of legitiem voelt. Wat als legitiem en rechtvaardig voelt, is
tijd- en plaatsgebonden en voortdurend onderdeel van maatschappelijk debat. Gevoelens
van discriminatie kunnen daarmee een indicatie vormen van een emancipatiestrijd.
Dat betekent ook dat het pad naar een inclusieve samenleving geen rechte weg is, maar
het gevolg van steeds nieuwe maatschappelijke discussies en onderhandelingen over hoe
dit pad loopt en waar het zou moeten eindigen.
Noot
1

20

In de vergelijking tussen 2013 en 2018 zijn alleen situaties meegenomen die in beide jaren zijn uitgevraagd bij respondenten. Het percentage van 2018 wijkt daardoor in de vergelijking iets af van het
totaalpercentage over 2018, waarin alle situaties zijn meegenomen.

samenvatting

1

Ervaren discriminatie in Nederland
‘Hoe vaak ik wel niet op school ben nageroepen door kinderen: “Hé mongool, hé debiel” en
dat ouders daar gewoon niks van zeggen. Kinderen die dingen naar mij gooien, die gewoon
echt flesjes tegen mijn hoofd aan hebben gegooid of hun milkshake die ze niet meer op wilden drinken. Ik heb een keer gehad dat twee jongens het gewoon zo over mijn hoofd hebben
uitgegoten. En dat mijn tante die naast mij liep, mijn tante en ik stonden echt zo van: wat is
dit? Mijn tante is ook donker zeg maar. Maar wij durfden niks te doen. Dit waren gewoon
tienerjongens.’
(vrouw, met fysieke beperking en migratieachtergrond)

1.1

Het ervaren van discriminatie heeft negatieve gevolgen voor individu en
samenleving

Discriminatie is in Nederland verboden. Mensen mogen niet ongelijk behandeld worden
vanwege een persoonskenmerk als etnische achtergrond, geloof, beperking, geslacht,
leeftijd of seksuele oriëntatie. Verschillende wetten en instanties bieden bescherming
tegen allerlei vormen van discriminatie. Ondanks het wettelijke verbod komt discriminatie
voor in onze samenleving. Dat is aangetoond in diverse wetenschappelijke studies
(bv. Andriessen et al. 2010, Thijssen et al. 2019) en duidelijk geworden via rechterlijke uitspraken (om 2019). In deze studie richten we ons op ervaren discriminatie: de mate waarin
inwoners van Nederland zelf het gevoel hebben gediscrimineerd te zijn.
Een zo goed mogelijk beeld van de mate waarin inwoners van Nederland discriminatie
ervaren en de aard daarvan is belangrijk, omdat het ervaren van discriminatie allerlei
gevolgen heeft, voor het individu, maar uiteindelijk ook voor de samenleving. Er is veel
onderzoek gedaan naar de effecten van ervaren discriminatie op de gezondheid en het
welzijn van mensen. Mensen kunnen letterlijk ziek worden van het ervaren van discriminatie: zo tonen diverse studies een verband aan tussen het ervaren van discriminatie en
depressie (Klonoff et al. 2000; Schmitt et al. 2002; Liebkind en Jasinskaja-Lahti 2000).
Mensen die discriminatie ervaren, kampen met een lager zelfbeeld (Branscombe et al.
1999; Swim et al. 2001) en voelen zich onveiliger in bepaalde situaties (Andriessen et al.
2014). Daarmee raakt het ook andere domeinen van het leven: stress en andere gezondheidsklachten kunnen bijvoorbeeld impact hebben op het werkende leven. Discriminatieervaringen kunnen er ook toe leiden dat mensen afhaken: van hun werk, de samenleving
of de politiek. Via dat laatste raakt het ook het functioneren en de legitimiteit van de
rechtsstaat. Een democratische rechtsstaat is gebaat bij een gezonde scepsis naar haar
kerninstituties, maar wanneer deze scepsis omslaat in wantrouwen, kan dat de naleving
van de wet door burgers uithollen, de aanvaarding van (institutioneel) gezag ondermijnen
en zo de stabiliteit van het systeem in gevaar brengen (zie Zmerli en Van der Meer 2017).
De sociale cohesie van een samenleving kan bedreigd worden wanneer mensen zich terug-

21

ervaren discriminatie in nederland

trekken uit het sociale en maatschappelijke leven in reactie op systematisch ervaren uitsluiting (Otten et al. 2010).
Ervaren discriminatie kan verschillen van feitelijke discriminatie, bijvoorbeeld wanneer
iemand denkt gediscrimineerd te zijn, maar er feitelijk geen sprake is van discriminatie.
Maar ook het omgekeerde kan het geval zijn: iemand wordt feitelijk gediscrimineerd,
maar ervaart dat niet als discriminatie. Feldman-Barrett en Swim (1998) benoemen de vier
mogelijke combinaties van het wel en niet voorkomen van feitelijke discriminatie, en het
wel en niet ervaren van discriminatie, die door ons zijn samengevat in tabel 1.1. Zij spreken
van een correct hit wanneer sprake is van feitelijke discriminatie die ook als zodanig door de
gediscrimineerde wordt herkend. Hier lopen de ervaren en de feitelijke situatie dus in de
pas. Wanneer er geen sprake is van feitelijke discriminatie, maar iemand een gebeurtenis
wel als discriminatie interpreteert, noemen Major en collega’s (2002) dit een false alarm
(vals alarm). Een miss is een situatie waarin er wel feitelijk sprake is van discriminatie, maar
iemand dit niet als discriminatie ervaart. Dat is bijvoorbeeld het geval als iemand het
onderscheid dat gemaakt wordt legitiem vindt (geen rijbewijs halen voor je 17de), of als
iemand niet weet dat er op oneigenlijke gronden onderscheid is gemaakt (bv. afgewezen
voor een baan vanwege etnische achtergrond, waarbij dit verborgen blijft voor de sollicitant). Een correct rejection ten slotte betreft een juiste inschatting van een situatie als niet
discriminerend die feitelijk ook niet discriminerend is.
Ons onderzoek richt zich op de mate waarin inwoners van Nederland discriminatie ervaren.
Dit betekent dat in ons onderzoek zowel correct hits’ als false alarms zullen voorkomen. Het
betekent ook dat de misses buiten beeld blijven. Een onderzoek naar ervaren discriminatie
geeft dus geen volledige informatie over de mate waarin feitelijke discriminatie in een
samenleving voorkomt. Andere methoden zijn daarvoor beter geschikt (zie voor een overzicht bv. Andriessen et al. 2007).
Tabel 1.1
Vier combinaties van feitelijke en ervaren discriminatie

wel als discriminatie ervaren
niet als discriminatie ervaren

wel feitelijke discriminatie

geen feitelijke discriminatie

Correct hit
Miss

False alarm
Correct rejection

Bron: Feldman-Barrett en Swim 1998

Het is niet helemaal duidelijk hoe goed mensen precies zijn in het herkennen van discriminerende situaties. Oordelen door een rechtbank dat een klacht of melding van discriminatie gegrond is, geven een situatie weer van een correct hit. Maar omdat lang niet alle gevallen van ervaren discriminatie gemeld worden en weinig gevallen daar weer van voor een
rechter komen, geeft dit geen goed inzicht in het aandeel correct hits. Het naast elkaar leggen van onderzoek naar feitelijke discriminatie en ervaringscijfers kan een indicatie geven
van het inschattingsvermogen van mensen. Zo ervaren Nederlanders met een migratieachtergrond discriminatie bij het zoeken naar werk en laten studies met zogenoemde prak22

ervaren discriminatie in nederland

tijktests zien dat er ook sprake is van feitelijke discriminatie in de selectie van werkzoekenden.
De wetenschappelijke literatuur benoemt zowel redenen waarom mensen goed zijn in het
herkennen van discriminatie, als redenen waarom mensen discriminatie vaak over het
hoofd zien (Major et al. 2002). Ten eerste wordt gewezen op het gebrek aan volledige of
juiste informatie waar mensen over beschikken. Zij kennen slechts hun eigen ervaringen en
die van mensen uit hun omgeving. Om te beoordelen of een groep wordt achtergesteld,
is het echter nodig om te beschikken over data op een geaggregeerd niveau (Barreto en
Ellemers 2015). Om te zien of er sprake is van een beloningsachterstand bij vrouwen moet
men bijvoorbeeld beschikken over de gemiddelde beloningsgegevens van mannen en
vrouwen, en over factoren die daarbij relevant zijn (bv. opleidingsniveau, contracturen).
Zolang informatie beperkt blijft tot casussen kunnen er altijd alternatieve verklaringen
worden opgeworpen (‘die vrouw draagt ook minder verantwoordelijkheid’) en is het lastiger systematische verschillen tussen groepen te zien. Daarnaast trekken mensen niet altijd
de juiste vergelijking (Olson en Hafer 2001). Mensen zijn geneigd zichzelf te vergelijken met
vergelijkbare anderen. Vrouwen die zichzelf wat betreft beloning vergelijken met andere
vrouwen missen daardoor het verschil dat er bestaat met mannen.
Groepen die veel te maken hebben met discriminatie ontwikkelen doorgaans een zekere
sensitiviteit voor het herkennen van situaties waarin discriminatie een rol speelt. Door de
herhaalde blootstelling aan discriminatoire situaties worden deze groepen sensitief voor
aanwijzingen dat discriminatie een rol speelt (Inman en Baron 1996). Daardoor is voor hen
discriminatie als verklaring voor een uitkomst cognitief toegankelijker (priming). Daarbij
komt dat groepen die veel discriminatie meemaken ook meer subtiele vormen van discriminatie beter herkennen. Mensen hebben een mentale voorstelling of een prototype in
hun hoofd van wat discriminatie is en hoe discriminatie-incidenten eruit zien (Inman en
Baron 1996). Het prototype omvat vaak openlijke vormen van achterstelling of uitsluiting
(‘buitenlanders komen er bij ons niet in’) of grove negatieve uitspraken (‘Surinamers zijn
lui’). Subtiele discriminatie wordt meestal moeilijker herkend. Door herhaalde blootstelling
aan diverse vormen van discriminatie wordt het prototype van discriminatie meeromvattend en zullen meer vormen van discriminatie als zodanig worden herkend.
In de wetenschappelijke literatuur wordt ook wel gewezen op de ‘voordelen’ van het herkennen van discriminatie. Met name in een omgeving die niet positief staat ten opzichte
van een groep zouden de nadelen van het missen van discriminerende situaties groter zijn
voor leden van die groep dan van het zien van discriminatie waar die er feitelijk niet is (false
alarm). Het toeschrijven van negatieve gebeurtenissen aan discriminatie wordt ook wel
aangemerkt als egosaving-strategie, omdat mensen daardoor niet hun eigen tekortkomingen verantwoordelijk hoeven te houden (bv. niet hard genoeg gewerkt), maar oorzaken buiten henzelf (vooroordelen van de baas). Op deze manier zou de eigenwaarde van
een individu beschermd worden. Dit zou kunnen betekenen dat groepen die sterk gestigmatiseerd worden in een samenleving niet alleen een hoog percentage correct hits hebben
(door priming en herhaalde blootstelling), maar ook relatief vaak false alarm signaleren.
Hiertegenover staan motivationele redenen die juist een slechte herkenning van discrimi23

ervaren discriminatie in nederland

natie voorspellen (misses). Bepaalde overtuigingen kunnen een motivatie vormen om discriminatie niet te (willen) zien. Mensen geloven graag dat zij in een rechtvaardige wereld
leven, waarin mensen verdienen wat ze krijgen en krijgen wat ze verdienen (Lerner 1970).
Sommige mensen hebben een sterker geloof in een rechtvaardige wereld dan anderen.
Die overtuiging impliceert dat mensen met een achterstand (bv. in beloning, op de arbeidsmarkt) niet worden achtergesteld, maar die achterstelling op de een of andere manier
verdienen (bv. ‘ze zijn gewoon niet goed genoeg’). Dit geldt ook voor eigen ervaringen:
mensen die sterker geloven dat zij in een rechtvaardige wereld leven, zijn meer geneigd om
negatieve ervaringen toe te schrijven aan interne factoren (bv. eigen falen) dan aan externe
(bv. discriminatie) (Barreto en Ellemers 2015; Olson en Hafer 2001). Een andere overtuiging
is dat mensen graag geloven dat zijzelf controle kunnen uitoefenen over situaties
(Pyszczynski et al. 1997). Toegeven dat er sprake is van discriminatie betekent dat niet zijzelf maar een ander controle heeft over een uitkomst die hen aangaat.
De onderzoeksvragen
In dit rapport brengen we op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de ervaren discriminatie van de Nederlandse bevolking in kaart en kijken we naar
de gevolgen die deze ervaringen hebben. Om mate en aard van ervaren discriminatie in
kaart te brengen baseren we ons op een survey onder de Nederlandse bevolking (zie ook
§ 1.4). Nieuw onderzoek was nodig, niet alleen om een recent beeld te schetsen, maar ook
omdat andere gegevens, zoals registratiegegevens, geen volledig beeld geven. Wanneer
iemand zich gediscrimineerd voelt, kan deze persoon bij verschillende instanties terecht.
Een deel van deze instanties registreert deze meldingen en rapporteert hierover jaarlijks
aan de Tweede Kamer. Echter, het melden van incidenten waar discriminatie of uitsluiting
een rol lijkt te spelen gebeurt vaak niet. Mensen denken dat het geen zin heeft, vinden het
te veel tijd kosten, zijn onzeker of iets wel onder de noemer discriminatie valt of het is te
emotioneel beladen om het verhaal op te rakelen (Andriessen et al. 2014). Meld- en
registratiegegevens geven dus een onvolledig beeld van de mate waarin inwoners van
Nederland discriminatie ervaren (zie ook Andriessen en Fernee 2012). Daarbij kunnen
meldgegevens ook een vertekend beeld geven wanneer incidenten op bepaalde terreinen
of sommige vormen van discriminatie vaker worden gemeld dan andere (zie ook hoofdstuk 2 in dit rapport).

24

ervaren discriminatie in nederland

In 2014 brachten we ook een studie uit naar ervaren discriminatie in Nederland (Andriessen
et al. 2014). In deze nieuwe studie herhalen we de metingen van destijds voor een groot
deel en voegen we nieuwe elementen toe. Zo schetsen we een beeld van de omvang en
aard van ervaren discriminatie nu en vijf jaar geleden. De onderzoeksvragen die in dit rapport beantwoord worden, zijn dan ook:
1 In welke mate ervaren inwoners van Nederland discriminatie? Op welke gronden en op
welke terreinen doen deze ervaringen zich voor? (hoofdstuk 2 en 4)
2 Zijn er veranderingen in de mate van ervaren discriminatie ten opzichte van 2013?
(hoofdstuk 5)
3 In welke mate ervaren bepaalde groepen in Nederland discriminatie? Op welke gronden en op welke terreinen doen deze ervaringen zich voor? (hoofdstuk 6 t/m 10)
4 Wat zijn de gevolgen van ervaren discriminatie? (hoofdstuk 3 t/m 9)
1.2

Het ervaren van een gebeurtenis als discriminatie

In de vorige paragraaf maakten we aan de hand van tabel 1.1 duidelijk waar onze studie
zich op richt. Die tabel geeft ook aan dat een onderscheid gemaakt kan worden tussen de
gebeurtenis en de interpretatie van die gebeurtenis. Een gebeurtenis kan discriminerend zijn
(een vrouw wordt afgewezen voor een baan als leidinggevende vanwege haar sekse),
maar de interpretatie door de betrokken persoon hoeft daar niet mee overeen te stemmen
(ik ben niet afgewezen omdat ik vrouw ben, maar omdat iemand anders meer ervaring
heeft). Om een negatieve gebeurtenis te duiden als discriminatie moet een persoon een
oordeel over een gebeurtenis vellen waarin twee componenten aanwezig zijn: a) de negatieve behandeling van de persoon (of de groep) was onrechtvaardig (illegitiem) en b) de
negatieve behandeling was het gevolg van vooroordelen of stereotypen jegens de groep
(of categorie) waar ik toe gerekend word (Major et al. 2002). Situaties van negatieve
behandeling die de persoon toeschrijft aan persoonlijke identiteit (eigen capaciteiten,
vaardigheden, enz.) worden dus niet als discriminatie ervaren, noch situaties waarin men
het legitiem vindt dat er onderscheid wordt gemaakt tussen groepen. Tabel 1.2 laat de verschillende situaties zien met de bijbehorende interpretaties. Het rode vak betreft de duiding van een gebeurtenis als discriminatie, die Major et al. (2002) als volgt omschrijven:
het oordeel dat onrechtvaardige houdingen (bv. vooroordelen of stereotypen) over een
groep (of categorie) verantwoordelijk zijn voor een uitkomst. Zoals eerder toegelicht
(tabel 1.1) kan dit oordeel ‘correct’ zijn (samenvallen met feitelijke discriminatie), maar het
kan er ook naast zitten (false alarm).

25

ervaren discriminatie in nederland

Tabel 1.2
Vier interpretaties van een negatieve situatie (afwijzing op een sollicitatie) naar de dimensies rechtvaardigheid en identiteit

ervaren als rechtvaardige
behandeling

ervaren als onrechtvaardige
behandeling

vanwege persoonlijke identiteit

vanwege sociale identiteit

Het ligt aan mijn kwaliteiten

Het ligt aan de kwaliteiten van mijn groep

Ik ben afgewezen omdat ik beschik
over minder ervaring dan de
andere kandidaten.

Ik ben afgewezen omdat ik vrouw ben
en vrouwen nu eenmaal minder goed
zijn in leidinggeven dan mannen.

Het ligt aan de houding ten opzichte van
mij persoonlijk

Discriminatie: Het ligt aan de houding ten
aanzien van mijn groep

Ik ben afgewezen omdat mijn
nieuwe baas het als een bedreiging
ziet dat ik zo goed ben in mijn
werk.

Ik ben afgewezen vanwege de
vooroordelen van de selecteurs over
vrouwen en leidinggeven.

Bron: Major et al. 2002: 262

Twijfel over of het discriminatie was
De interpretatie van een situatie is voor mensen vaak niet zo duidelijk, maar kent een
zekere mate van ambiguïteit. Met name bij subtiele of verborgen discriminatie kan bij het
slachtoffer een gevoel leven dat er sprake is van discriminatie, zonder dat deze de vinger
direct hierop kan leggen. Een afwijzing op een sollicitatie kan bijvoorbeeld gemotiveerd
worden door te verwijzen naar een andere, meer geschikte kandidaat, maar de sollicitant
kan het gevoel hebben dat (ook) discriminatie een rol speelt. In de literatuur over discriminatie wordt aan deze onzekerheid gerefereerd als ‘attributional ambiguity‘: de onzekerheid of
de nadelige behandeling het gevolg is van eigenschappen van diegene zelf, zoals gebrek
aan kennis of kunde, of van discriminatie (Crocker en Major 1989). Omdat de motivaties
achter het handelen van anderen altijd tot op zekere hoogte onbekend zijn, ervaart iedereen deze attributional ambiguity in zekere mate. Mensen die zich ervan bewust zijn dat er
negatieve houdingen bestaan ten aanzien van de groep waartoe zij behoren, ervaren deze
onzekerheid echter in hogere mate. De onzekerheid is nog groter wanneer er daarnaast
sociale normen bestaan tegen het uiten van deze negatieve houdingen (bv. in een klimaat
van politieke correctheid). Vanwege de attributional ambiguity kunnen mensen terughoudend zijn om een incident zonder voorbehoud te benoemen als discriminatie. Om aan
deze onzekerheid recht te doen, nemen we in het rapport ook in aparte categorieën de
ervaringen op die omgeven zijn met twijfels of het discriminatie betrof.

26

ervaren discriminatie in nederland

1.3

Afbakening van het onderzoek

In dit onderzoek richten we ons dus op de mate waarin inwoners van Nederland voorvallen
als discriminatie ervaren, waarbij onbekend is of er feitelijke discriminatie aan die interpretatie ten grondslag lag. Iets wordt als discriminatie ervaren als men denkt dat de situatie
voortkomt uit of te maken heeft met vooroordelen of stereotypen over de groep waartoe
men gerekend wordt of waartoe men zichzelf rekent. Nu hebben mensen een veelheid aan
sociale identiteiten: iemand kan zich identificeren als vrouw, tandarts, moeder, lesbisch en
tuinier. Mensen kunnen over elk van deze groepen vooroordelen hebben en mensen kunnen dus op grond van elk van deze sociale identiteiten discriminatie ervaren. In dit onderzoek richten we ons op een aantal, door de wet beschermde sociale identiteiten: geslacht,
leeftijd, etnische achtergrond (waaronder huidskleur), religie, seksuele oriëntatie en beperking. Dit zijn niet alle wettelijke discriminatiegronden. Daarnaast kunnen mensen zich ook
vanwege niet-wettelijke gronden gediscrimineerd voelen (bv. vanwege hun uiterlijk). In het
onderzoek boden we de respondent ook de mogelijkheid een andere discriminatiegrond
aan te geven. Hier is vaak gebruik van gemaakt, maar de antwoorden zijn zo uiteenlopend
(waardoor het per genoemde grond gaat om relatief kleine aantallen), dat we ervoor gekozen hebben om deze niet in de tabellen weer te geven.
Met onze keuze van gronden sluiten we zo veel mogelijk aan bij de manier waarop een
aantal instanties klachten en meldingen van discriminatie registreren, zoals antidiscriminatievoorzieningen (adv’s) en de politie. Anderzijds sluiten we aan bij wetenschappelijk
onderzoek naar discriminatie dat zich vaak richt op bepaalde groepen. Daarnaast is ervoor
gekozen om een onderscheid te maken tussen discriminatie op grond van etnische achtergrond en discriminatie op grond van huidskleur. In de wetgeving wordt geen onderscheid
gemaakt tussen deze gronden en vallen zij beide onder de juridische grond ‘ras’.
We gaan in dit onderzoek uit van persoonlijk ervaren incidenten in de afgelopen twaalf
maanden, die mensen toeschrijven aan discriminatie. Mensen kunnen ook het gevoel hebben dat hun groep te maken heeft met discriminatie (ook zonder dat zij zelf discriminatie
ervaren). Ervaren groepsdiscriminatie is in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten.
Verder zijn we in het rapport uitgegaan van discriminatie-incidenten: concrete voorvallen die
mensen als discriminerend hebben ervaren. Daarbij is een veelheid aan typen incidenten
bevraagd: van discriminerende opmerkingen op straat en kwetsende grappen op het werk
tot aan geweldpleging. Door uit te gaan van concrete vraagstellingen kunnen betere schattingen worden verkregen van ervaren discriminatie dan door middel van abstracte vragen
(Wittebrood 2006). Het stellen van concrete vragen bakent hetgeen waarover gevraagd
wordt beter af, waardoor de antwoorden van respondenten onderling beter te vergelijken
zijn. Abstracte vragen zijn, meer dan concrete vragen, vatbaar voor sociaal wenselijke, speculatieve of toevallige antwoorden. Op abstracte vragen kunnen mensen ook antwoord
geven op basis van opvattingen of inschattingen van algemene situaties (er is best veel dis-

27

ervaren discriminatie in nederland

criminatie op leeftijd, dus mij zal dat ook wel zijn overkomen), wat tot overrapportage kan
leiden (Gray et al. 2008).
De frequentie van de ervaringen is niet bevraagd. Om herhaalde blootstelling aan discriminatie-ervaringen te meten is gekeken of men discriminatie ervaart op één specifiek
maatschappelijk terrein of op meerdere terreinen. Discriminatie die ervaren wordt op een
specifiek terrein kan in potentie het werk zijn van één specifiek persoon met negatieve
opvattingen. In dat geval zal de gediscrimineerde de discriminatie minder snel ervaren als
een breed gedragen maatschappelijke afwijzing van zijn of haar groep dan wanneer de discriminatie zich uitstrekt over meerdere terreinen. Dit betekent echter niet dat discriminatie
die afkomstig is van een specifiek persoon of zich afspeelt op een specifiek terrein geen
nare gevolgen voor de gediscrimineerde heeft.
In dit onderzoek richten we ons op ervaren discriminatie die zich voordoet op een vijftal
maatschappelijke terreinen: het onderwijs, bij het zoeken naar werk, op het werk, in contact met instanties en in de (semi)publieke ruimte. Onder dit laatste terrein vallen situaties
in de woonbuurt, de openbare ruimte, bij het uitgaan en bij het sporten. Er zijn op deze
terreinen alleen gebeurtenissen opgenomen, waarbij mensen met elkaar in contact zijn
geweest. Ook online ervaren discriminatie is deze keer meegenomen in de vragenlijst.
Het is echter ook mogelijk dat mensen zich gediscrimineerd voelen zonder dat men persoonlijk in contact is geweest, bijvoorbeeld door tekens die zij zien in de openbare ruimte
(bv. graffiti) of door uitspraken van politici in de media. Deze laatste twee terreinen zijn in
dit rapport buiten beschouwing gelaten.
Samenvattend richten we ons in deze studie dus op ervaren discriminatie als
– interpretaties van individuen,
– waarin de als onrechtvaardig ervaren uitkomst of het als onrechtvaardig ervaren verloop van concrete persoonlijk meegemaakte voorvallen,
– waarbij sprake was van contact (ook online),
– wordt toegeschreven (waarbij ruimte is voor twijfel) aan negatieve houdingen over de
groep waar het individu toe gerekend wordt (mensen met een bepaalde leeftijd,
geslacht, etnische achtergrond, huidskleur, religie, seksuele oriëntatie of beperking),
– op de terreinen onderwijs, zoeken naar werk, op het werk, instanties en (semi)publieke
ruimte,
– ongeacht of er ook sprake is van feitelijke discriminatie.
1.4

Aanpak van het onderzoek

1.4.1 Steekproef onder de Nederlandse bevolking en aanvullende diepte-interviews
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) heeft voor dit onderzoek uit de Basisregistratie
Personen (brp) een aselecte steekproef van 35.727 personen van 15 jaar en ouder getrokken. Hierin waren mensen met een migratieachtergrond oversampled. Dit laatste omdat
we apart uitspraken willen kunnen doen over de ervaringen van Turkse, Marokkaanse,
Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders, evenals over migranten uit Midden- en OostEuropa, omdat deze groepen juist vanwege hun etnisch-culturele achtergrond te maken
28

ervaren discriminatie in nederland

(kunnen) hebben met discriminatie. Hiervoor zijn voldoende aantallen respondenten per
groep nodig. Daarom is een hoger aandeel van deze groepen in de steekproef opgenomen
dan op grond van hun relatieve aanwezigheid in de samenleving verwacht wordt.
In totaal hebben 8536 mensen uit de steekproef de vragenlijst ingevuld. Dit komt neer op
een responspercentage van 24%. Sommige groepen in het onderzoek hebben beter gerespondeerd dan andere groepen. Onder autochtone Nederlanders en overige westerse groepen is de respons met 34% beduidend hoger dan onder niet-westerse migrantengroepen
(Turkse Nederlanders 18%; Marokkaanse Nederlanders 15%; Surinaamse Nederlanders
22%; Antilliaanse Nederlanders 22%; overige niet-westerse groepen 23%; migranten uit
Midden- en Oost-Europa 22%). De respons op het onderzoek is dus laag te noemen, wat
zeker de laatste jaren in onderzoek geen unicum is. Een lage respons hoeft niet direct tot
problemen te leiden wanneer deze niet-selectief is. In ons onderzoek zijn vrouwen, jongeren en mensen in middelgrote en kleine gemeenten oververtegenwoordigd in de steekproef. Om voor de selectiviteit op achtergrondkenmerken te corrigeren is gebruikgemaakt
van weegfactoren, zodat het mogelijk is een beeld te schetsen van de Nederlandse bevolking.
In aanvulling op de kwantitatieve gegevens zijn interviews gehouden met 21 respondenten
uit de steekproef. Deze mensen zijn op de volgende wijze geselecteerd. Ten eerste is een
selectie gemaakt van respondenten van het onderzoek die hadden aangegeven mee te willen doen aan vervolgonderzoek (en daartoe hun contactgegevens achtergelaten hadden)
en meerdere negatieve ervaringen hadden meegemaakt in afhankelijkheidsrelaties. Afhankelijkheidsrelaties zijn gedefinieerd als relaties waarbij de respondent in een hiërarchische
relatie staat tot een ander persoon of iets nodig heeft van iemand anders. Denk aan een
leerling in relatie tot een docent, een werknemer in relatie tot een leidinggevende of een
persoon die een hypotheek aanvraagt bij een hypotheekverstrekker. Uit deze groep zijn
vervolgens drie subgroepen geselecteerd: een groep respondenten die de meeste van de
negatieve ervaringen niet als discriminatie interpreteerden, een groep die de meerderheid
van de negatieve ervaringen wel als discriminatie interpreteerden en een groep die vaak
twijfelde of er sprake was van discriminatie. Uit elke groep is aselect een groep van dertig
mensen getrokken. Deze mensen zijn vervolgens benaderd voor deelname aan het onderzoek. Met degenen die positief reageerden op dit verzoek zijn vervolgens gesprekken
gevoerd over hun ervaringen met discriminatie en de aanwijzingen die zij gebruiken om
een situatie wel of niet als discriminatie te interpreteren. De verhalen die respondenten
ons vertelden, zullen we in het rapport gebruiken als illustratie bij de kwantitatieve
gegevens.
1.4.2 Elementen in het onderzoek
Om de mate te bepalen waarin inwoners van Nederland discriminatie ervaren, hebben we
de ruim 8000 deelnemers aan het onderzoek in een vragenlijst, die mensen zowel online
als schriftelijk konden invullen, gevraagd naar allerlei situaties: van uitgescholden worden
op straat, tot het meemaken van geweld op school of seksueel lastiggevallen worden op
29

ervaren discriminatie in nederland

het werk. De voorvallen werden gegroepeerd per terrein. Eerst vroegen we naar situaties in
het onderwijs, vervolgens naar situaties die zich op de arbeidsmarkt, in contact met instanties en in de openbare ruimte afspeelden. Wanneer mensen aangaven op een terrein discriminatie ervaren te hebben, werd gevraagd terug te denken aan het laatste discriminatievoorval op dat terrein. Naar aanleiding van dit voorval werden vragen gesteld over de
gevolgen en het meldgedrag. Ook vroegen we naar het kenmerk waarop men zich gediscrimineerd had gevoeld (de discriminatiegrond). In figuur 1.1 zijn deze verschillende elementen van het onderzoek weergegeven.
Zoals uit figuur 1.1 blijkt, wordt er een onderscheid gemaakt tussen groepen en gronden.
Groepen gaat over wie iets ervaart, de grond zegt iets over het kenmerk waarop iemand zich
gediscrimineerd voelt. Groepen en gronden kennen een zekere mate van overlap. Zo is
voor vrouwen geslacht een belangrijke, maar zeker niet de enige discriminatiegrond.
Het uit elkaar trekken van groepen en gronden stelt dus in staat te laten zien wie zich op
welke kenmerken gediscrimineerd voelt.
Figuur 1.1
Onderzochte elementen in het onderzoek
groepen
- mannen en vrouwen
- leeftijdsgroepen
- migratie-achtergond: Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders, migranten uit andere niet-westerse
landen, migranten uit Midden en Oost-Europa, migranten uit andere
westerse landen en autochtone Nederlanders
- religieuze groepen (christenen en moslims)
- lesbische, homoseksuele en biseksuele mensen (LHB-ers)
- mensen met een beperking

ervaringen met discriminatie naar terreinen
- onderwijs
- zoeken naar werk
- op het werk
- instanties
- (semi)publieke ruimte

gevolgen van en omgaan met ervaren discriminatie
- algemene gevolgen (afkeren van de samenleving, mobilisatie)
- terrein specifieke gedragsgevolgen (bijvoorbeeld ander werk
zoeken, stoppen met de opleiding)
- meldgedrag

30

scp.nl

ervaringen met discriminatie naar uitingsvormen
- negatieve bejegening (bijvoorbeeld schelden, pesten)
- ongelijke behandeling
- bekladden, bekrassen, vernielen
- bedreigen, geweld
- seksueel lastig vallen

gronden:
- leeftijd
- geslacht
- etnische achtergrond
- huidskleur
- religie
- seksuele gerichtheid
- beperking/ chronische
ziekte

ervaren discriminatie in nederland

1.4.3 Vragenlijst
Om de elementen van het onderzoek die in paragraaf 1.4.2 zijn genoemd goed uit te vragen
in een enquête is gebruikgemaakt van een systematiek die per terrein steeds de volgende
elementen afloopt:
1 Ten eerste is gevraagd of de respondent de afgelopen twaalf maanden op een terrein
geparticipeerd heeft. Een voorbeeld is: ‘Heeft u in de afgelopen twaalf maanden
betaald werk verricht?’ De respondenten die hier bevestigend op antwoordden, worden ‘participanten’ genoemd. Berekeningen voor een bepaald terrein nemen steeds
als basis het totaal aantal participanten op een terrein (we lichten dit verderop toe).
2 Vervolgens zijn voor elk terrein allerlei situaties geschetst die zich kunnen voordoen op
dat terrein. Bijvoorbeeld:
– Mijn tijdelijke contract is niet verlengd.
– Ik ben ontslagen.
– Op mijn werk zijn er spullen van mij kapotgemaakt.
Bij elke situatie waarvan een respondent aangaf die meegemaakt te hebben werd vervolgens de vraag gesteld: ‘Denkt u dat dit te maken had met discriminatie?’ De respondent had hierop keuze uit drie verschillende antwoorden: ‘ja’, ‘nee’, ‘ik twijfel of dit
met discriminatie te maken had’. Figuur 1.2 laat een voorbeeld zien van hoe dit er in de
vragenlijst uitzag.
3 Aan het eind van elk vragenblok over een terrein werd de respondenten die hadden
aangegeven discriminatie ervaren te hebben gevraagd terug te denken aan de laatste
discriminatie-ervaring op dat terrein. Over deze laatste ervaring werden vervolgens
vragen gesteld over de grond waarop men zich gediscrimineerd voelde (bv. leeftijd of
geslacht), de uitingsvorm van het incident (bv. ongelijke behandeling of vandalisme) en
het meldgedrag.
4 Elk vragenblok werd afgesloten met een aantal vragen over de gevolgen van ervaren
discriminatie.

31

ervaren discriminatie in nederland

Figuur 1.2
Screenshot van een deel van de vragenlijst bij het terrein ‘op het werk’

Berekeningen op participanten van een terrein
Bij de berekening van het aandeel mensen dat zich op een terrein gediscrimineerd voelt,
is steeds rekening gehouden met het aantal mensen dat zich daadwerkelijk in die situatie
heeft bevonden. Wanneer het gaat over het onderwijs, betreft dit dus het deel van alle studenten en scholieren dat discriminatie heeft ervaren en niet het deel van de Nederlandse bevolking
dat een dergelijke ervaring heeft. Bij discriminatie op de werkvloer of bij arbeidsvoorwaarden kijken we alleen naar de werkenden. Bij het aandeel werkzoekenden dat discriminatie
ervaart, percenteren we op alle mensen die in het afgelopen jaar naar werk hebben
gezocht. En bij uitgaan kijken we alleen naar de mensen die in de afgelopen twaalf maanden een horecagelegenheid hebben bezocht. Bij het bespreken van discriminatieervaringen op verschillende terreinen spreken we in dit kader van ervaren discriminatie
onder participanten.
Incidenten en beoordeling gescheiden
In de vragenlijst is steeds een onderscheid gemaakt tussen een incident en de interpretatie
van het incident. Zo is aan respondenten bijvoorbeeld de vraag gesteld: ‘Heeft u het volgende meegemaakt in de afgelopen twaalf maanden bij het volgen van een opleiding:
u bent uitgescholden of gepest.’ Respondenten konden aangeven of ze dit wel of niet hadden meegemaakt. Alleen degenen die hadden aangegeven een situatie te hebben meegemaakt, werd vervolgens gevraagd of ze dachten dat er sprake was van discriminatie
(denkt u dat dit te maken had met discriminatie?). Het meemaken van een specifieke situ32

ervaren discriminatie in nederland

atie is zo dus losgekoppeld van de beoordeling of discriminatie een rol speelde. Het kan
dus zijn dat iemand een bepaalde situatie meemaakte (bv. afgewezen worden bij een sollicitatie), maar dit aan andere zaken dan discriminatie wijt (bv. omdat de opleiding niet aansloot op de functie). Met deze opzet sluiten we aan bij de theorie over het ervaren van een
gebeurtenis als discriminatie zoals uitgelegd in paragraaf 1.2. Deze opzet maakt het ook
mogelijk om, zeker waar het de vergelijking met het onderzoek uit 2013 betreft, uit elkaar
te halen of veranderingen in de percentages te maken hebben met het vaker of minder
vaak voorkomen van bepaalde situaties en/of met het vaker of minder vaak beoordelen
van een voorval als discriminatie.
Discriminatiegronden, uitingsvormen en gevolgen
Zoals is toegelicht in paragraaf 1.4.2 maken we een onderscheid tussen groepen en gronden. Om de respondent niet te veel te belasten is niet bij elk incident gevraagd op welke
grond de discriminatie plaatsvond. In plaats daarvan is aan het eind van elk vragenblok
met incidenten op een maatschappelijk terrein (onderwijs, zoeken naar werk, op het werk,
instanties en (semi)publieke ruimte) aan de respondent gevraagd te denken aan de laatste
keer dat discriminatie op dat terrein is ervaren. Over dit laatste incident zijn vervolgvragen
gesteld die betrekking hebben op de grond, de uitingsvorm, de gevolgen en het meldgedrag. Door te vragen naar de laatste ervaring op een terrein ontstaat op geaggregeerd
niveau een goed beeld van het type discriminatie dat op een terrein wordt ervaren.
Immers, veelvoorkomende typen discriminatie zullen vaker genoemd worden dan minder
vaak voorkomende typen. Op individueel niveau is het natuurlijk mogelijk dat een specifiek
persoon bij deze vraag een andere grond noemt dan waar deze persoon zich frequenter
gediscrimineerd heeft gevoeld. We ondervangen dit probleem door in het rapport op
geaggregeerd niveau te rapporteren.
De vervolgvragen zijn gesteld aan alle respondenten die hebben aangegeven dat zij een
(of meer) discriminatie-incident(en) hebben meegemaakt of twijfelden of het discriminatie
was. Van mensen die meerdere incidenten ervoeren op een terrein weten we niet of het
een ervaring met of zonder twijfel betrof. Uitsplitsingen naar gronden, uitingsvormen,
gevolgen en meldgedrag baseren we dan ook op de mensen die discriminatie hebben ervaren inclusief twijfel.
Mensen voelen zich vaak op combinaties van gronden gediscrimineerd. Dat kunnen combinaties van gronden zijn waar in dit onderzoek wel de focus op ligt, maar het kunnen ook
combinaties zijn van andere gronden of een mengsel van beide. Deze complexiteit blijft in
het kwantitatieve onderzoek veelal buiten beeld, omdat het vaak om te kleine aantallen
gaat.
1.4.4 Mogelijke vertekening van de resultaten
Tijdens het veldwerk is een deel van de mensen die nog niet de vragenlijst hadden ingevuld
telefonisch benaderd met de vraag alsnog de vragenlijst in te vullen. Bij 1035 mensen die
aangaven niet mee te willen doen aan het onderzoek is gevraagd naar de reden hiervan.
De belangrijkste reden was ‘geen interesse’ (41%) en 16% had geen tijd of was te druk.
33

ervaren discriminatie in nederland

Het antwoord: ‘ik word nooit gediscrimineerd / ongelijk behandeld’ is door 7% van de
benaderden gegeven, waarbij migranten uit Midden- en Oost-Europa met 16% dit antwoord het vaakst gaven. Hierop afgaande speelt het niet meemaken van discriminatie bij
een klein deel van de non-respondenten een rol om niet mee te doen. Om nog wat beter in
te kunnen schatten of er sprake is van selectiviteit is aan de non-respondenten ook nog de
volgende vraag voorgelegd: ‘Heeft u het gevoel dat u de afgelopen twaalf maanden bent
gediscrimineerd? Op basis van bijvoorbeeld geloof, ras, handicap, seksuele geaardheid of
leeftijd.’ Respondenten konden naast ja en nee ook nog antwoorden: weet niet, wil niet
zeggen of niet van toepassing. Om een vergelijking te kunnen maken met de respondenten
die de enquête wel hebben ingevuld, zijn de antwoordcategorieën ‘wil niet zeggen’ en ‘niet
van toepassing’ buiten beschouwing gelaten. De antwoordcategorie ‘weet niet’ lijkt op de
categorie ‘ik twijfel’ die in de vragenlijst is gehanteerd. Tabel 1.3 geeft een overzicht van de
aandelen non-respondenten en respondenten die geen discriminatie hebben ervaren. Over
het algemeen hebben de mensen die deelnamen aan de enquête vaker discriminatie ervaren dan degenen die niet aan het onderzoek meededen, met name onder de migrantengroepen. Hoeveel hoger is niet precies te zeggen, omdat de vergelijking heel grof is en niet
precies gemaakt kan worden. Zo hebben non-respondenten een hele korte vraag telefonisch beantwoord, terwijl respondenten uitgebreid zijn bevraagd over allerlei specifieke
situaties. Dit verschil zou ook zonder selectiviteit kunnen leiden tot hogere ervaringscijfers
onder respondenten. Ten eerste omdat bij deze groep gebruik is gemaakt van cijfers die tot
stand zijn gekomen door het bij elkaar optellen van verschillende concrete discriminatievoorvallen. Voor het terrein openbare ruimte is bijvoorbeeld gevraagd naar zeventien
verschillende gebeurtenissen. Iedereen die ten minste één van deze voorvallen heeft meegemaakt en als discriminatie heeft ervaren, wordt meegeteld in de groep mensen die discriminatie heeft ervaren op het terrein van de openbare ruimte. In de meeste andere
onderzoeken wordt, net als bij de vraag die onder non-respondenten is gesteld, in het
algemeen gevraagd naar ervaringen met discriminatie in de openbare ruimte (bv. ‘Heeft u
in de afgelopen twaalf maanden discriminatie ervaren in de openbare ruimte?’). Dit levert
minder precieze ervaringscijfers op dan onze methode, omdat gebeurtenissen makkelijker
over het hoofd gezien worden bij meer algemene vraagstellingen (Wittebrood 2006).
Anderzijds kunnen algemene vraagstellingen ook juist tot hogere inschattingen leiden,
omdat mensen ook antwoord geven op basis van opvattingen of inschattingen van algemene situaties (Gray et al. 2008). Ten tweede zit in de vraagstelling naar ervaren discriminatie in veel andere studies vaak de discriminatiegrond al vervat. Er wordt dan bijvoorbeeld gevraagd: ‘Heeft u zich in de afgelopen twaalf maanden gediscrimineerd gevoeld
vanwege uw seksuele voorkeur?’ In ons onderzoek is vertrokken vanuit de concrete
gebeurtenissen en zijn de gronden waarop mensen zich gediscrimineerd voelen apart
bevraagd. Niet alle groepen voelen zich immers vooral op dat groepskenmerk gediscrimineerd (bv. mensen met een beperking voelen zich ook relatief vaak vanwege hun leeftijd
gediscrimineerd). In studies die zich vooraf beperken tot een specifieke grond blijven de
discriminatie-ervaringen van mensen die zich niet op hun veronderstelde groepskenmerk
gediscrimineerd voelen buiten beeld, wat leidt tot lagere cijfers.
34

ervaren discriminatie in nederland

Op basis van deze redenering trekken we de voorzichtige conclusie dat er waarschijnlijk
enige vertekening in onze gegevens zit en dat de mate van ervaren discriminatie in onze
studie waarschijnlijk iets hoger ligt dan in de populatie.
Tabel 1.3
Vergelijking tussen non-respondenten (n = 1035) en respondenten (n = 8536) in de mate waarin zij discriminatie hebben ervaren, inclusief twijfel, naar herkomst (in procenten)

autochtoon/westers
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander

gediscrimineerd non-respondenten

gediscrimineerd respondenten

23
23
34
21
21
23

32
71
72
70
69
65

Bron: Veldwerkverslag i&o Research, scp/cbs (ed’18)

Tot slot is het verstandig op te merken dat bepaalde groepen in de samenleving minder
goed bereikt zijn met dit onderzoek, vanwege de gekozen opzet. Doordat mensen zelf
geacht werden de vragenlijst te lezen en in te vullen zullen niet- of laaggeletterden ondervertegenwoordigd zijn. Dit kan ook gelden voor mensen met bijvoorbeeld een visuele
beperking.1 En door de steekproef uit de Basisregistratie Personen te trekken missen we de
migranten uit Midden- en Oost-Europa die zich hier niet hebben ingeschreven. In hoeverre
inclusie van deze groepen de cijfers zou hebben veranderd, is niet bekend.
1.5

Paradox in het onderzoek naar discriminatie

Ten tijde van de uitvoering van dit onderzoek ontvingen we tien klachten van burgers die
zich door het onderzoek gediscrimineerd voelden. Het ging hier onder meer om respondenten die in Nederland geboren waren en het gevoel hadden almaar aangesproken te
worden als ‘allochtoon’, ‘niet-Nederlands’, ‘met een migratieachtergrond’. Hoe lang nog,
vroegen zij zich af, worden wij weggezet in die hoek? Wanneer worden wij niet meer op
onze achternaam of de geboorteplek van onze ouders ingedeeld? Wanneer worden wij
geaccepteerd en gezien zoals we ons voelen: gewoon een burger van dit land, gewoon een
Nederlander? Dat dit door een overheidsinstantie gebeurde, vonden zij extra wrang.
Dat mensen zich gediscrimineerd voelen door een onderzoek naar ervaren discriminatie is
dat nog meer.
Met de mensen die een klacht indienden, is contact gezocht. Hun gevoelens legden een
aantal dingen bloot. Ten eerste werd discriminatie alleen geassocieerd met etnische achtergrond en huidskleur. Aan andere discriminatiegronden, zoals geslacht, seksuele oriëntatie of het hebben van een beperking of chronische ziekte werd niet gedacht. De aanname
dat zij als ‘ allochtoon’ werden aangeschreven in een onderzoek naar etnische discrimina35

ervaren discriminatie in nederland

tie, terwijl het een breed onderzoek naar discriminatie betreft, was dus voor een deel ook
de perceptie van de respondenten zelf. Daarnaast roept de aanname van deze respondenten ook de vraag op hoe een automatische associatie van discriminatie met een specifieke
grond de resultaten kleurt. Blijven daardoor incidenten op andere gronden onderbelicht?
Ten tweede heeft discriminatie te maken met het categoriseren van mensen: iemand
wordt gediscrimineerd vanwege een bepaald persoonskenmerk en wordt dus ingedeeld in
de groep mensen met dat kenmerk. Mensen kunnen last hebben van die categorisering:
ze voelen zich bijvoorbeeld anders dan de categorie waar ze worden ingedeeld of ze willen
niet vereenzelvigd of gereduceerd worden tot een categorie. Dat komt ook omdat aan specifieke categorieën vaak negatieve connotaties worden toegekend. Dit onderzoek categoriseert ook. Om uitspraken te kunnen doen over de mate waarin bepaalde etnische groepen
discriminatie ervaren, categoriseren we mensen op basis van hun geboorteland en dat van
hun ouders. Zo deelden we mensen onder meer in als autochtone Nederlanders, als Surinaamse Nederlanders en als Turkse Nederlanders. Dat deden we al aan de start van het
onderzoek: het cbs trok op deze achtergronden een steekproef en wij schreven mensen
van deze achtergronden aan (overigens zonder dat wij hen in de brief aanschreven als lid
van een categorie). In de analysefase categoriseerden we ook de andere groepen: we stelden bijvoorbeeld vragen over geloof, over beperkingen en over seksuele oriëntatie. In het
rapport laten we voor al de door ons gecategoriseerde groepen zien in welke mate zij discriminatie ervaren en op grond waarvan. Sommige mensen in deze groepen hebben juist
last van zo’n label of voelen zich niet tot die categorie behoren. Het is de paradox van het
onderzoek doen naar discriminatie dat voor het maken van uitsplitsingen gebruikgemaakt
wordt van dezelfde labels waar mensen zich juist vaak door gediscrimineerd voelen.
Noot
1

36

Er is geprobeerd enige rekening te houden met mensen met een visuele beperking door een voorleesfunctie aan de online vragenlijst toe te voegen. Omdat het ging om een zeer beperkte ondersteuning,
zullen mensen met een visuele beperking daar in zeer geringe mate baat bij hebben gehad.

ervaren discriminatie in nederland

2

Ervaren discriminatie onder de Nederlandse bevolking

In dit hoofdstuk beschrijven we de discriminatie-ervaringen van de Nederlandse bevolking
op hoofdlijnen. De hoofdstukken die hierna volgen, zullen dieper ingaan op de gevolgen
van ervaren discriminatie en de ervaringen op verschillende terreinen en van verschillende
groepen in meer detail belichten.
Onderhavig hoofdstuk beschrijft eerst het totale aandeel mensen in de Nederlandse bevolking dat discriminatie heeft ervaren in de afgelopen twaalf maanden en gaat in op de aard
van die ervaringen (naar uitingsvorm en grond). Vervolgens laten we zien hoe de discriminatie-ervaringen verdeeld zijn over groepen (§ 2.2) en over terreinen (§ 2.3). Bij terreinen
gaan we ook dieper in op de aard van de ervaringen naar terrein (naar uitingsvorm en
grond). We sluiten het hoofdstuk af met een vergelijking van de mate van ervaren discriminatie in 2013 en 2018.
2.1

Ruim een kwart van de Nederlandse bevolking heeft discriminatie ervaren

Ruim een kwart van de Nederlandse bevolking heeft in het afgelopen jaar discriminatie
ervaren (27%, tabel 2.1). Als ook de ervaringen waarbij men twijfelde of er sprake was van
discriminatie worden meegenomen, is dat 38% van de bevolking.
De mensen die in 2018 discriminatie ervoeren, gaven aan tussen de 1 en 46 incidenten
meegemaakt te hebben in de afgelopen twaalf maanden. Veruit de meeste mensen geven
aan één discriminatie-incident te hebben ervaren (86%), 10% heeft twee incidenten ervaren, 3% heeft drie incidenten ervaren en 1% heeft vier of meer incidenten ervaren. Er is dus
een klein aandeel mensen dat in een jaar relatief veel incidenten meemaakt. Veelvuldig
discriminatie ervaren kan de negatieve gevolgen van discriminatie versterken. In hoofdstuk 3 gaan we in op de gevolgen van ervaren discriminatie.
In dit hoofdstuk bekijken we welk deel van de Nederlandse bevolking discriminatie op
meerdere terreinen ervaart. Wanneer iemand op meerdere terreinen discriminatie ervaart,
kan dat het gevoel geven van brede maatschappelijke uitsluiting en stigmatisering.
De reden om niet het aantal incidenten, maar terreinen als indicator te nemen, is dat meerdere incidenten binnen een terrein veroorzaakt kunnen worden door een specifiek
persoon. Naarmate men op meer terreinen discriminatie ervaart, zullen waarschijnlijk
meerdere personen en structuren betrokken zijn en zal het (bewustzijn van een) maatschappelijk stigma daarmee groter zijn. In de wetenschappelijke literatuur wordt wel de
term pervasive discrimination gebruikt, waarmee wordt weergegeven dat discriminatie doordringt in het leven van mensen. In het Nederlands laat deze term zich niet makkelijk vertalen. We spreken in dit rapport van chronisch ervaren discriminatie of van terreinoverstijgende ervaren discriminatie.

37

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Er is een kleine groep mensen die chronisch discriminatie ervaart. 16% van de Nederlandse
inwoners ervaart op één terrein discriminatie (twijfel niet meegerekend), 6% op twee terreinen, en 3% ervaart discriminatie op drie of meer terreinen. De kleine omvang van de
laatstgenoemde groep mensen die chronisch discriminatie ervaart, heeft onder meer te
maken met onze afbakening op participanten. Niet iedereen participeert op alle terreinen.
Zo zijn bij het terrein arbeid alleen mensen meegerekend die werk hebben, op het terrein
onderwijs alleen de mensen die onderwijs volgen en op het terrein werk zoeken alleen
degenen die naar werk hebben gezocht.
Tabel 2.1
Mate van (chronisch) ervaren discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder, zonder en met twijfel, 2018
(in procenten)

geen discriminatie
meegemaakt

wel discriminatie
meegemaakt
(totaal)

onbekend op
welk terrein
discriminatie
plaatsvonda

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of
meer terreinen

73

27

2

16

6

3

62

38

0

23

9

6

zonder
twijfel
met
twijfel
a

In de vragenlijst was het ook mogelijk om aan te geven dat een ander discriminatie-incident was ervaren
dan waar naar gevraagd werd in de vragenlijst. Op welk terrein deze discriminatie-ervaring zich afspeelde,
is niet bekend. Bij deze vraag is niet gevraagd of mensen twijfelden of het discriminatie betrof.

Bron: scp/cbs (ed’18)

Onder de groep die geen discriminatie ervaart, vinden we relatief veel 65-plussers, terwijl
de groep die chronisch discriminatie ervaart juist relatief veel jongeren omvat (een derde is
in de leeftijdsgroep 15-24 jaar). Dat heeft natuurlijk ook te maken met de terreinen waarop
deze leeftijdsgroepen participeren: omdat 65-plussers doorgaans op minder terreinen
actief zijn en jongeren op meer, lopen jongeren ook meer kans om op meerdere terreinen
discriminatie te ervaren. In lijn hiermee zien we dat de groep die geen discriminatie ervaart
procentueel de minste werkenden, de minste personen die onderwijs volgden of de minste
werkzoekenden telt. Tot slot verschilt de etnische samenstelling van de groep die chronische discriminatie ervaart van de groep die geen discriminatie ervaart. De groep die geen
discriminatie ervaart, bestaat hoofdzakelijk uit autochtone Nederlanders (80%), terwijl de
groep die chronisch discriminatie ervaart veel gemengder is in etnische samenstelling. Vier
op de tien personen in de groep die chronisch discriminatie ervaart, zijn autochtoon
Nederlands.

38

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

2.1.1 Aard van ervaren discriminatie onder de Nederlandse bevolking (uitingsvorm en
grond)
R: ‘Ik werkte in een fabriek en de hele dynamiek is heel apart in zo’n fabriek. Er liepen twee
mannen van Indonesische afkomst en ik dan. En, ja, je bent dan direct de neger als donkere.’
I: ‘Zeggen ze dat ook?’
R: ‘Ja, ja. onder het mom van een grapje. Maar ik heb ook wel vele malen duidelijk gemaakt
dat ik dat geen grapje vind. Maar het zit ook wel een beetje dan in zo’n fabriekscultuur dan
gebakken denk ik of zo. Dat gaat al zo lang zo. Dat dacht ik eigenlijk.’
I: ‘Heb je het gevoel dat het echt een grapje was, is?’
R: ‘Weet ik niet. Ik kan het niet met zekerheid zeggen maar ik heb wel het gevoel dat het,
nou ja, dat het, dat het denigrerend bedoeld was. Maar onder het mom van: we verstoppen
het onder een grapje en, ja, dan kun je er niet op aangesproken worden zeg maar.’
(man, migratieachtergrond)
De discriminatie die inwoners van Nederland ervaren, is in de meeste gevallen in de vorm
van ongelijke behandeling (tabel 2.2). Ruim de helft van de mensen die discriminatie meemaakten, zegt dat het laatste ervaren discriminatie-incident ongelijke behandeling betrof.
Na ongelijke behandeling is negatieve bejegening de meest genoemde vorm. Het gaat dan
bijvoorbeeld om schelden, pesten of naroepen. Discriminatie in de vorm van vandalisme
wordt het minst vaak ervaren. Hier gaat het om het vernielen of beschadigen van spullen
omdat iemand tot een bepaalde groep behoort of tot een bepaalde groep gerekend wordt.
Denk bijvoorbeeld aan het bekladden van een huis met homovijandige teksten waarin
twee lesbische vrouwen wonen.
Het zijn met name jonge vrouwen die seksueel grensoverschrijdend gedrag ervaren. Jonge
mannen hebben weer vaker te maken met geweld. Ouderen ervaren iets vaker dan andere
leeftijdsgroepen discriminatie in de vorm van vandalisme. Lhb-personen ervaren vaker dan
hetero-personen negatieve bejegening en seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Tabel 2.2
Uitingsvormen van ervaren discriminatie, van de mensen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief
twijfel) (in procenten)
mensen met minimaal één discriminatie-ervaring
ongelijke behandeling
negatieve bejegening
bedreiging, geweld
seksueel lastigvallen
bekladden, bekrassen, vernielen

53
30
7
7
2

Bron: scp/cbs (ed’18)

39

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

2.1.2 Discriminatie vaakst op grond van leeftijd, geslacht en etnische achtergrond ervaren
Discriminatie op grond van leeftijd wordt het vaakst ervaren in Nederland: bijna één op de
tien Nederlanders noemt dit als reden van de laatste discriminatie-ervaring op een terrein
in de afgelopen twaalf maanden. Discriminatie vanwege geslacht of etnische achtergrond
wordt bijna even vaak ervaren. Discriminatie op grond van seksuele oriëntatie wordt het
minst vaak ervaren: het gaat om 1% van de Nederlandse bevolking die aangeeft dat de
laatste discriminatie-ervaring daarmee verband hield. Nu speelt in al deze percentages
natuurlijk de groepsgrootte een rol: van de Nederlandse bevolking behoort ongeveer
4% tot 6% tot de lhb-personen als dit wordt gemeten via aantrekking (zoals in deze studie)
(zie Kuyper 2016). Het betreft hier dus een kleine groep, waar deze grond het meest relevant voor is. Heteroseksuele personen kunnen ook discriminatie op grond van seksuele
oriëntatie ervaren, maar zoals we in hoofdstuk 9 zien, komt dat heel weinig voor.
Figuur 2.1
Inwoners van Nederland en degenen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), naar gronden (in procenten)a
seksuele oriëntatie
beperking
geloof
huidskleur
etnische
achtergrond

scp.nl

geslacht
leeftijd
0

5

10

15

20

25

30

Nederlandse bevolking totaal
Nederlandse bevolking met discriminatie-ervaring

a

In de vragenlijst was het ook mogelijk om de grond ‘overig’ te kiezen. Een aanzienlijk deel van de mensen heeft hiervoor gekozen. Nadere beschouwing van deze categorie leerde dat bij een deel van de respondenten een overlap was met een in de vragenlijst voorgedrukte grond. Andere mensen gaven aan
dat zij niet gediscrimineerd werden. En weer andere mensen gaven inderdaad andere gronden op, die
zeer uiteenlopend waren, van uiterlijk tot zwangerschapsdiscriminatie. Deze zijn vanwege te kleine
aantallen niet verder uitgesplitst.

Leesvoorbeeld: 9% van de Nederlandse bevolking heeft discriminatie ervaren op grond van leeftijd. Als we
kijken naar degenen met een discriminatie-ervaring, dan gaat het bij 25% om leeftijdsdiscriminatie.
Bron: scp/cbs (ed’18)

40

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Ook wanneer we kijken naar degenen die in de afgelopen twaalf maanden discriminatie
hebben ervaren, zien we dat leeftijdsdiscriminatie het vaakst wordt ervaren: een kwart van
de mensen met een discriminatie-ervaring geeft aan dat de discriminatie te maken had
met hun leeftijd. Zowel ouderen als jongeren geven aan dat zij te maken hebben met leeftijdsdiscriminatie. In de leeftijdsgroep 25-44 jaar wordt het minst vaak leeftijd als grond
van discriminatie genoemd, door mensen van 55-64 jaar het meest. Dit is ook de groep die
het meest discriminatie ervaart bij het zoeken naar werk.
2.2

De mate waarin specifieke groepen discriminatie ervaren

Groepen ervaren in verschillende mate discriminatie. Sommige groepen hebben hier meer
mee te maken dan andere groepen. Tabel 2.3 laat zien dat het percentage dat discriminatie
heeft ervaren vooral hoog ligt onder jongeren, mensen met een migratieachtergrond (met
name wanneer deze niet-westers is) en lhb-personen. Deze verschillen in de mate van
ervaren discriminatie zeggen iets over de waardering van groepen in de samenleving: groepen waarover de beeldvorming negatiever is (die een groter stigma hebben), hebben meer
te maken met discriminatie. Zo zien we dat mensen met een migratieachtergrond veel discriminatie ervaren.
De groepen die we in tabel 2.3 weergeven, lopen in het echt natuurlijk door elkaar. Zo hebben mannen en vrouwen een leeftijd, een etnische achtergrond, een bepaalde seksuele
oriëntatie en wel of geen beperking. Deze achtergrondkenmerken kunnen in verschillende
contexten verschillende voordelen en nadelen met zich meebrengen. In het algemeen zullen de meeste privileges samenkomen in de groep autochtone, heteroseksuele mannen
zonder beperking tussen de 35 en 55 jaar. De mate van ervaren discriminatie in deze groep
is laag in vergelijking met andere groepen (15% zonder twijfel, 22% inclusief twijfel), maar
niet afwezig.
Tegelijkertijd zien we dat de kenmerken zelfstandige effecten hebben. De oudste leeftijdsgroepen zijn het minst gemengd naar etnische achtergrond en zij ervaren de minste mate
van discriminatie. Het verschil tussen jonge en oude leeftijdsgroepen blijft echter bestaan
als we rekening houden met de etnische achtergrond van mensen. Waarschijnlijk hebben
de verschillen tussen leeftijdsgroepen te maken met andere zaken, zoals de mate waarin zij
participeren in de samenleving. Jongeren participeren op meer terreinen dan oudere leeftijdsgroepen. Wanneer iemand zich niet op een bepaald terrein bevindt, kan deze persoon
daar ook geen discriminatie ervaren.

41

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Tabel 2.3
Mate waarin verschillende groepen discriminatie hebben ervaren in de afgelopen twaalf maanden, zonder
en met twijfel (in procenten)
groep
mannen
vrouwen
15-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar
autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander
overig niet-westers
overig westers
hetero-personen
lhb-personen
zonder beperking
met beperking

ervaren discriminatie zonder twijfel

ervaren discriminatie met twijfel

25
28
42
38
27
24
21
15
22
57
58
55
56
47
48
25
25
37
24
34

35
41
56
50
40
35
35
22
32
71
72
70
69
65
64
41
37
47
35
46

Bron: scp/cbs (ed’18)

Een latente klassenanalyse analyseert of er categorieën in de data gevonden kunnen worden die een bepaalde samenhang vertonen. Deze analyse wijst uit dat er naar hoeveelheid
ervaren incidenten vier groepen in de data gevonden worden: de eerste categorie omvat
respondenten die zeggen in het afgelopen jaar niet te maken te hebben gehad met discriminatie; degenen in de tweede categorie hebben relatief weinig discriminerende ervaringen gehad (1 t/m 5 ervaringen); degenen in categorie drie hebben in deze steekproef een
gemiddeld aantal discriminerende ervaringen gehad (6 t/m 11 ervaringen) en degenen in
categorie vier veel (12 t/m 46). De eerste categorie is het grootst: bijna zes op de tien
Nederlandse inwoners valt hier in. De vierde categorie is het kleinst: hier vinden we 2% van
de inwoners van Nederland. Tabel 2.4 geeft aan hoe verschillende groepen zich verdelen
over deze vier categorieën.1 In de categorie ‘veel discriminatie’ vinden we relatief veel
Marokkaanse Nederlanders en mensen met een achtergrond in Midden- of Oost-Europa.
Turkse Nederlanders zitten relatief vaak in de groep die een gemiddelde mate van discriminatie-incidenten heeft ervaren. Van de mensen met een beperking ervaren mensen met
een psychische beperking vaker discriminatie.

42

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Tabel 2.4
Voorspelde rij-percentages (horizontaal gesommeerd tot 100) van een gewogen multinomiale logistische
regressie op de latente klassenvariabele (vier categorieën) met als predictoren etniciteit, lhb, type beperking
en geloof

variable

niet (59%)

ervaren discriminatie
weinig (33%)
gemiddeld (6%)

veel (2%)

etniciteita
autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-landersb
overig niet-westers
overig westers

69,2
33,3
35,3
42,2
37,6
39,3
44,9
68,3

26,1
39,2
38,3
36,7
41,9
37,9
31,0
29,7

3,6
23,1
17,2
17,3
12,3
12,6
17,9
0,8

1,1
4,5
9,1
3,9
8,2
10,2
6,3
1,3

seksuele oriëntatie
hetero
lhb

66,4
65,6

28,0
25,5

3,9
8,0

1,7
0,9

type beperkinga
vooral psychisch
vooral lichamelijk

51,7
71,7

39,9
23,1

7,1
3,5

1,3
1,7

geloof
geen geloof
christelijk
islamitisch

62,7
70,7
66,3

29,5
24,8
28,7

5,5
3,8
3,6

2,4
0,8
1,5

a
b

Significante verschillen op deze variabele, p < 0,01.
moe-landers zijn mensen met een migratieachtergrond vanuit Midden- en Oost-Europa.

Leesvoorbeeld: 59% van de inwoners van Nederland valt in de categorie ‘niet’ (geen discriminatie ervaren).
Binnen deze groep heeft 69,2% een autochtoon Nederlandse achtergrond.
Bron: scp/cbs (ed’18)

De verschillen tussen groepen gaan verder dan een verschil in de mate van ervaren discriminatie. Specifieke groepen hebben specifieke ervaringen (zie § 2.3). Zo ervaren vrouwen
bijvoorbeeld meer discriminatie op het werk dan mannen (onder meer bij doorstroom) en
ervaren mensen in de leeftijdsgroep van 45 tot 64 jaar veel discriminatie bij het zoeken
naar werk. In hoofdstuk 5 tot en met 9 gaan we dieper in op de specifieke ervaringen van
de verschillende groepen.
Discriminatiegroepen en gronden overlappen deels
In dit onderzoek maken we een onderscheid tussen groepen die discriminatie ervaren en
de grond waarop zij discriminatie ervaren. Dit doen we omdat mensen meerdere kenmer43

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

ken en identiteiten tegelijk hebben (vrouw, jong, heteroseksueel, enz.) en omdat zij niet
noodzakelijk discriminatie hoeven te ervaren op het kenmerk op basis waarvan wij hen
indelen in een categorie. Zo hoeven lhb-personen zich niet per se gediscrimineerd te voelen vanwege hun seksuele oriëntatie, maar kan de ervaren discriminatie ook te maken hebben met hun leeftijd of hun etnische herkomst.
Hoewel de overlap tussen grond en groep niet volledig is, is er wel sprake van samenhang.
Zo voelen vrouwen zich vaker dan mannen gediscrimineerd op grond van hun geslacht en
ervaren mensen met een beperking veel vaker discriminatie op grond van handicap of
chronische ziekte dan mensen zonder beperking. Ook worden bepaalde gronden vaak in
combinatie genoemd: Turkse en Marokkaanse Nederlanders noemen vaak etnische achtergrond en geloof als discriminatiegronden. Bij Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
worden vaak etnische achtergrond en huidskleur genoemd.
Dat de overlap tussen grond en groep niet volledig is, betekent ook dat het niet zo is dat
bepaalde groepen helemaal geen discriminatie op een bepaald kenmerk ervaren.
Zo ervaart een klein deel van de mannen discriminatie op grond van hun geslacht, maar is
het aandeel onder vrouwen groter (zie figuur 2.2).
Figuur 2.2
Ervaren discriminatie, met twijfel, naar groep en grond, onderscheiden in grond passend bij groep en andere
grond (in procenten)a
60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
man

vrouw

15-24
jaar

25-34
jaar

op andere grond

35-44
jaar

45-54
jaar

55-64
jaar

≥ 65
jaar

heteropersonen

lhbpersonen

met
zonder
beper- beperking
king

op grond passend bij groep

a

Bij mannen en vrouwen is de grond geslacht genomen, bij de leeftijdsgroepen de grond leeftijd, bij de
seksuele groepen de grond seksuele oriëntatie en bij de mensen met en zonder beperking de grond
handicap/chronische ziekte.

Bron: scp/cbs (ed’18)

44

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Mensen met een migratieachtergrond ervaren relatief vaak discriminatie op grond van hun
huidskleur, etnische achtergrond en/of geloof (figuur 2.3). Deze gronden zijn vaak gecombineerd: zo hebben mensen bijvoorbeeld aangegeven dat de discriminatie volgens hen
zowel te maken had met hun geloof als met hun etnische achtergrond. Vanwege deze
combinaties hebben we in figuur 2.3 de drie gronden etnische achtergrond, huidskleur en
geloof samengenomen. Autochtone Nederlanders ervaren weinig discriminatie op deze
gronden, de andere groepen juist veel. Turkse en Marokkaanse Nederlanders noemen
vaker geloof en etnische achtergrond, terwijl door Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders huidskleur en etnische achtergrond vaak worden genoemd (zie ook hoofdstuk 8).
Figuur 2.3
Ervaren discriminatie, met twijfel, naar etnische groep en grond (in procenten)
70
60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
autochtoon

turks

geloof, huidskleur, etnische achtergrond

marokkaans

surinaams

antilliaans

andere grond

Bron: scp/cbs (ed’18)

2.3

Mate waarin op specifieke terreinen discriminatie wordt ervaren

In figuur 2.4 zijn de ervaringen met discriminatie weergegeven naar terrein. We houden er
daarbij rekening mee of mensen zich daadwerkelijk op een bepaald terrein hebben begeven. Zo volgt bijvoorbeeld niet iedereen onderwijs. We kijken dan ook naar het aantal
mensen dat zich in de afgelopen twaalf maanden gediscrimineerd heeft gevoeld als percentage van de personen die geparticipeerd hebben op dat specifieke terrein (de participanten). In ons onderzoek hebben 1959 respondenten aangegeven dat zij in het afgelopen
jaar onderwijs volgden (17%), 2464 zochten in 2018 naar werk (22%) en 5831 hadden
betaald werk (66%).
Figuur 2.4 laat niet alleen verschillen zien in de totaalscores (discriminatie-ervaringen
inclusief twijfel) tussen de terreinen, maar ook in de mate waarin twijfel een rol speelt op
de verschillende terreinen. Zo wordt er aanzienlijk meer discriminatie ervaren in het onder45

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

wijs dan door instanties en in de (semi)publieke ruimte. Daarnaast zien we dat er relatief
veel getwijfeld wordt of negatieve ervaringen bij het zoeken naar werk (afwijzingen) te
maken hadden met discriminatie. Onzekerheid over de precieze redenen van een afwijzing
spelen daarbij een rol. Afwijzingen op functies waar men zich wel geschikt voor acht in
combinatie met het bewustzijn van discriminatie kunnen leiden tot twijfel of de reden die
een werkgever of recruiter opgaf voor de afwijzing de échte reden is. In hoofdstuk 4 worden de terreinen nader belicht.
Figuur 2.4
Ervaren discriminatie, zonder en met twijfel, bevolking van 15 jaar en ouder, naar terrein, van de participanten op een terrein (in procenten)
35
30
25
20
15
10

scp.nl

5
0
onderwijs

zoeken naar werk

op het werk

instanties

semi publieke ruimte

twijfel of het discriminatie was
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

2.3.1 In het onderwijs en in de (semi)publieke ruimte relatief veel negatieve bejegening,
bedreiging en geweld, en seksueel grensoverschrijdend gedrag
We kijken nu in meer detail naar wat voor soort discriminatie mensen op de verschillende
terreinen ervaren. Tabel 2.5 laat zien welke uitingsvorm de laatst ervaren discriminatie op
een terrein had. Op bijna alle terreinen wordt ongelijke behandeling het vaakst als uitingsvorm genoemd, gevolgd door negatieve bejegening. Discriminatie neemt op alle terreinen
het minst vaak de vorm aan van vandalisme. Er zijn echter ook gradatieverschillen tussen
de terreinen aan te wijzen. Zo zien we dat discriminatie bij het zoeken naar werk het vaakst
de vorm aanneemt van ongelijke behandeling. Dat is niet zo vreemd: het gaat om situaties
waarin mensen zijn afgewezen voor een baan of anderszins moeilijk aan het werk komen.
In de (semi)publieke ruimte neemt discriminatie van alle terreinen het minst vaak de vorm
aan van ongelijke behandeling; opvallend is daar juist de grote mate waarin seksueel
grensoverschrijdend gedrag en geweld worden genoemd als uitingsvormen. Dat laatste
46

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

zien we in mindere mate ook op het terrein van onderwijs: 7% van de mensen met een
discriminatie-ervaring in het onderwijs noemde dat de laatste ervaring op dat terrein (ook)
seksueel grensoverschrijdend gedrag betrof, 8% had te maken met discriminatie in de
vorm van bedreiging of geweld. Niet alleen de mate, maar ook de uitingsvorm van ervaren
discriminatie in het onderwijs, kan gerust zorgwekkend worden genoemd.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag treft vooral jonge vrouwen. Bedreiging en geweld
in het onderwijs wordt door mannen en vrouwen in gelijke mate ervaren. In de
(semi)publieke ruimte hebben mannen er meer mee te maken dan vrouwen.
In het onderwijs en in de (semi)publieke ruimte vindt relatief veel negatieve bejegening
plaats.
Tabel 2.5
Uitingsvorm van de ervaren discriminatie naar terreinen, van degenen met een discriminatie-ervaring (inclusief twijfel) (in procenten)a

negatieve
bejegening
ongelijke
behandeling
bekladden,
bekrassen,
vernielen
bedreiging, geweld
seksueel
lastigvallen
a

onderwijs

zoeken
naar
werk

op het
werk

instanties

(semi)publieke
ruimte

40

11

28

14

44

61

74

59

69

41

2

1

1

1

5

8
7

2
1

4
4

4
1

11
14

Leesvoorbeeld: bij 40% van de participanten in het onderwijs die in de afgelopen twaalf maanden
discriminatie hebben ervaren, ging het bij de laatst ervaren discriminatie om negatieve bejegening.

De percentages tellen verticaal niet op tot 100%, omdat een discriminatie-incident verschillende uitingsvormen kan omvatten (zo kan discriminatoir schelden overgaan in geweld).
Bron: scp/cbs (ed’18)

2.3.2 Bij het zoeken naar werk wordt vaak leeftijdsdiscriminatie ervaren
Een vergelijking van de gronden waarop mensen discriminatie ervaren voor de verschillende terreinen levert als uitschieter de grond leeftijd op bij het zoeken naar werk
(tabel 2.6). Meer dan de helft van de mensen die discriminatie hebben ervaren bij het zoeken naar werk noemt bij de laatste ervaring in de afgelopen twaalf maanden dat dit te
maken had met hun leeftijd. In hoofdstuk 7 zullen we zien dat met name werkzoekenden
vanaf 45 jaar heel veel discriminatie ervaren bij het zoeken naar werk. Seksuele oriëntatie
speelt nauwelijks een rol in de ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk. In vergelijking met 2013 ervaren lhb-personen fors minder discriminatie bij het zoeken naar werk (zie
47

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

hoofdstuk 5) en hier wordt duidelijk dat de ervaren discriminatie op dat terrein ook relatief
weinig wordt toegeschreven aan seksuele oriëntatie.
Geslacht wordt nauwelijks als discriminatiegrond genoemd bij het zoeken naar werk, maar
wel relatief vaak in het onderwijs, op het werk en in de openbare ruimte. Vrouwen ervaren
meer discriminatie op het werk dan mannen (zie hoofdstuk 6), met name waar het ongelijke beloning, ongelijke kansen op doorstroom en seksueel grensoverschrijdend gedrag
betreft.
Tot slot valt het relatief hoge aandeel mensen op dat de grond beperking noemt in discriminatie-ervaringen met instanties. We weten niet precies wat voor type situaties dit zijn.
In hoofdstuk 4 worden gronden nader uitgelicht over terreinen.
Tabel 2.6
Gronden van de ervaren discriminatie naar terreinen, van degenen met een discriminatie-ervaring (inclusief
twijfel) (in procenten)

leeftijd
geslacht
etnische herkomst/
ander land
huidskleur
beperking of chronische
ziekte
geloof
seksuele oriëntatie
a

onderwijs

zoeken
naar
werk

op het
werk

instanties

in de
openbare
ruimte

20
22
30

56
8
32

24
25
22

22
11
26

16
27
26

14
9

13
11

11
10

13
20

19
11

15
5

8
1

10
4

10
3

12
4

Leesvoorbeeld: bij 20% van de participanten in het onderwijs die in de afgelopen twaalf maanden
discriminatie hebben ervaren, ging het bij de laatst ervaren discriminatie om discriminatie op grond
van leeftijd.

De percentages tellen verticaal niet op tot 100%, omdat een discriminatie-incident verschillende gronden
kan omvatten (zo kan iemand zich gediscrimineerd voelen vanwege zijn leeftijd en seksuele oriëntatie).
Bron: scp/cbs (ed’18)

48

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

2.3.3 Veel lhb-personen ervaren discriminatie in het onderwijs, werkzoekenden vanaf
45 jaar bij het zoeken naar werk
In paragraaf 2.2.2 zagen we dat bij het zoeken naar werk leeftijdsdiscriminatie een grote rol
speelt. Uit tabel 2.7 kan worden afgelezen dat het met name werkzoekenden vanaf 45 jaar
zijn die discriminatie ervaren bij het zoeken naar werk. Dat zij lastig aan werk komen, heeft
volgens hen vaak te maken met hun leeftijd.
Veel lhb-personen ervaren discriminatie in het onderwijs en op het werk. Dit is in lijn met
ander onderzoek onder deze groep, dat laat zien dat zij op deze plekken vaker te maken
hebben met negatieve bejegening door anderen (bv. Van Beusekom en Kuyper 2018;
Kuyper 2015). Uit onze gegevens blijkt verder dat lhb-personen op de werkvloer vaak discriminatoire bejegening ervaren van mensen met wie ze voor hun werk in contact komen,
zoals klanten, patiënten of opdrachtgevers.
Mensen met een beperking ervaren met name discriminatie in het onderwijs, bij het zoeken naar werk en op de werkvloer. Dat discriminatie op grond van beperking een rol kan
spelen bij selectie op de arbeidsmarkt blijkt ook uit een vignetstudie onder werkgevers
(Versantvoort en Van Echteld 2016). Hieruit bleek dat het ziekteverzuim en de gezondheidsklachten het meest bepalend waren voor werkgevers bij de keuze een werknemer te
behouden of een vast contract aan te bieden. Werkgevers baseerden hun beslissing minder
sterk op kenmerken als uitstekend functioneren en leeftijd.
Op de werkvloer zelf ervaren mensen met een beperking met name negatieve bejegening.
Zo maken ze vaker mee dat ze gepest of uitgescholden worden door collega’s of de leidinggevende of dat er kwetsende grappen worden gemaakt die als discriminerend worden
ervaren. Bij arbeidsvoorwaarden concentreert de ervaren discriminatie zich met name rond
ongelijke beloning en doorstroom naar hogere functies.
Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond ervaren op alle terreinen aanzienlijke discriminatie. Vrouwen ervaren aanzienlijk meer discriminatie dan mannen in het
onderwijs en op de arbeidsmarkt. Op de arbeidsmarkt gaat het vooral om ongelijke beloning en om ongelijke kansen bij doorstroom. In het onderwijs hebben vrouwen vaker dan
mannen het gevoel dat zij door discriminatie niet op het juiste niveau worden ingeschat;
dat betreft zowel onderschatting als overschatting. Uit onderzoek blijkt dat meisjes vaker
dan jongens te maken krijgen met onderadvisering aan het einde van het basisonderwijs
(Van Pelt en Van Dijk 2018).2

49

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Tabel 2.7
Mate waarin verschillende groepen discriminatie hebben ervaren, inclusief twijfel, in de afgelopen twaalf
maanden, naar terreinen (in procenten)

groep
mannen
vrouwen
15-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar
autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander
hetero-personen
lhb-personen
zonder beperking
met beperking

onderwijs

zoeken
naar
werk

op het
werk

instanties

(semi)publieke
ruimte

27
36
33
33
25
15
25
59
59
55
58
37
28
54
29
39

24
28
14
25
22
34
51
19
51
51
48
44
35
27
16
22
40

20
31
27
33
26
21
21
20
59
57
57
48
53
24
36
22
39

16
17
18
23
16
14
13
14
12
41
41
34
36
34
15
20
13
26

15
17
25
24
17
13
10
11
12
38
40
37
35
28
15
26
14
23

Bron: scp/cbs (ed’18)

2.4

De mate van ervaren discriminatie in 2013 en 2018 vergeleken

Inwoners van Nederland ervoeren in 2018 gemiddeld evenveel discriminatie als in 2013
(tabel 2.8). Zonder twijfel gaat het om ongeveer een kwart van de inwoners; inclusief twijfel komen we in beide jaren uit op een derde. De hier genoemde cijfers voor 2018 verschillen van de cijfers die zijn genoemd in paragraaf 2.1. Dit komt omdat er in 2018 ook nieuwe
zaken zijn gemeten zoals bijvoorbeeld online discriminatie, die in 2013 niet werden gemeten. De vergelijking tussen 2013 en 2018 baseren we alleen op de gegevens die we voor
beide jaren hebben (zie voor meer toelichting hoofdstuk 5).
Hoewel we op het totaal voor beide jaren geen verschillen zien, liggen er onder de oppervlakte wel verschuivingen verborgen. Zo hebben bepaalde groepen minder te maken met
discriminatie (zoals Turkse en Marokkaanse Nederlanders), terwijl andere groepen juist
meer discriminatie zijn gaan ervaren (bv. mensen met een beperking). Ook is sprake van
veranderingen in hoe discriminatie er in 2018 uitziet ten opzichte van 2013: in 2018 wordt er
vaker discriminatie op grond van geslacht en beperking ervaren. Tot slot is discriminatie
ook iets van plaats veranderd: in 2018 wordt meer discriminatie in het onderwijs en op het
werk ervaren. In hoofdstuk 5 diepen we deze verschuivingen verder uit.
50

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

Tabel 2.8
Mate van ervaren discriminatie, zonder en met twijfel, bevolking van 15 jaar en ouder, 2013 en 2018 (in procenten)a

ervaren discriminatie zonder twijfel
ervaren discriminatie met twijfel
a

2013

2018 a

23
33

23 (27)
34 (38)

Tussen haakjes staan de totaalpercentages voor 2018 wanneer ook de nieuwe discriminatie-items zijn
meegenomen die nog niet in 2013 waren voorgelegd.

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

Noten
1

2

In een aanvullende analyse is nog gekeken of mannen en vrouwen zich binnen deze groepen anders
verdelen. Tussen Surinaams-Nederlandse mannen en vrouwen vinden we een relatief groot verschil.
Een relatief groot deel van de Surinaams-Nederlandse mannen (49%) bevindt zich in de categorie ‘weinig’ discriminatie, zowel in vergelijking met andere etnische groepen als met Surinaamse vrouwen
(30%). Surinaams-Nederlandse mannen zijn ook relatief ondervertegenwoordigd in de ‘geen discriminatie’-categorie (41%). Daarentegen zijn ze nauwelijks vertegenwoordigd in de ‘veel’-categorie (0,3%).
In die categorie vinden we juist weer relatief veel Turks-Nederlandse vrouwen (3%).
Vrouwen die het islamitisch geloof aanhangen, zijn ondervertegenwoordigd in de categorie die geen
discriminatie ervaart (57%) en zijn juist relatief vaak te vinden in de ‘weinig discriminatie’-categorie
(40%). Islamitische vrouwen ervaren relatief vaak discriminatie in vergelijking met christenen, nietgelovigen of islamitische mannen. Wellicht dat de zichtbaarheid van hun geloof, als zij hoofddoekdragend zijn, een rol speelt in de incidenten die zij meemaken.
Vrouwen met (vooral) psychische beperkingen vinden we relatief weinig in de ‘geen discriminatie’categorie (50%), zowel in vergelijking met mannen met (vooral) een psychische beperking (61%) als met
vrouwen met een lichamelijke beperking (70%). Mannen met een lichamelijke beperking vinden we dan
weer relatief vaak in de groep die veel discriminatie ervaart (4%).
www.socialevraagstukken.nl/talent-van-meisjes-gaat-verloren-door-onderadvisering.

51

ervaren discriminatie onder de nederlandse bevolking

3

Gevolgen van ervaren discriminatie
‘Je krijgt op een of andere manier, en dat is dus ook onbewust, het gevoel van: hé, ik word
hier anders aangekeken. Dat kan bijvoorbeeld zijn als ik met Nederlandse vrienden ergens in
een kroeg kom waar alleen Nederlanders zijn. Maar ook als je een keer in een trein of in een
bus stapt, dat er bijvoorbeeld een mevrouw haar tas steviger naar zich toetrekt als ze jou
ziet, net alsof je haar tas wilt afpakken. Snap je? Kijk, ik kan die mevrouw natuurlijk niks
verwijten en natuurlijk hebben ze verhalen gehoord of iets gezien op tv. Maar voor jou is dat
echt een heel naar rotgevoel. Ik heb voor ouderen echt altijd respect, ik sta op gelijk en als ik
ergens iemand zie oversteken help ik ze mee. En als ik dan zoiets zie wat er gebeurt bij mij,
oh dan heb ik er echt een rotgevoel bij. Ja. Maar natuurlijk die oudere mevrouw die doet dat
onbewust denk ik, die doet dat niet met het gevoel misschien van nou je bent buitenlands,
maar het is gewoon een rotgevoel.’
(man, migratieachtergrond)

Het gevoel gediscrimineerd te worden, of dat nu een correct hit of een false alarm is, kan
allerlei gevolgen kan hebben voor de betrokken individuen. Zo bleek uit vorig onderzoek
naar ervaren discriminatie dat een klein deel van de mensen met ervaringen van discriminatie op de arbeidsmarkt bijvoorbeeld stopt met werken, of zich ziek meldt als gevolg van
ervaren discriminatie (Andriessen et al. 2014). Ervaren discriminatie heeft ook gevolgen
voor het zelfvertrouwen, het veiligheidsgevoel en de gezondheid van mensen (Branscombe
et al. 1999; Klonoff et al. 2000; Swim et al. 2001).
De gevolgen die terreinspecifiek zijn (bv. ziek melden op het werk naar aanleiding van ervaren discriminatie op het werk) komen in hoofdstuk 3 aan de orde. In dit hoofdstuk kijken
we naar mogelijke gevolgen van ervaren discriminatie voor de houdingen en gevoelens
richting de samenleving. Het gaat hier expliciet om een samenhang, omdat we de richting
van een causaal verband (wat leidt tot wat) met deze data niet eenduidig kunnen vaststellen.
De wetenschappelijke literatuur geeft aanleiding te veronderstellen dat vooral het ervaren
van discriminatie als chronische uitsluiting of achterstelling gevolgen heeft. Daarom kijken
we ten tweede ook naar de samenhang met het aantal terreinen waarop mensen een discriminatie-ervaring hebben.
Gevolgen erger als mensen twijfelen of iets discriminatie was?
Er wordt wel beargumenteerd dat de attributional ambiguity, het twijfelen over of iets met
discriminatie te maken had, schrijnende gevolgen heeft, omdat mensen een fundamentele
behoefte hebben om zeker te zijn van hun plaats in de wereld (Bos en Lind 2002). Twijfel
betekent dat een fundamenteel geloof in voorspelbaarheid en controle wordt ondermijnd,
wat het een aversieve ervaring maakt (Thibaut en Walker 1975). Openlijke en duidelijk herkenbare discriminatie zou voor mensen in die zin makkelijker zijn om mee om te gaan,
omdat het duidelijk maakt hoe de sociale orde in elkaar zit (en waar deze eventueel aange52

gevolgen van ervaren discriminatie

vochten kan worden). Twijfel over of een negatieve uitkomst aan discriminatie lag of te
maken had met andere zaken zou het voor gestigmatiseerde groepen moeilijker maken om
accurate inschattingen te maken van kernindicatoren van eigenwaarde, zoals de eigen
capaciteiten, en het daarmee moeilijk maken om realistische doelen te stellen (Crocker en
Major 1989). Tot slot wijst onderzoek uit dat twijfel over of iets discriminatie was cognitieve energie kost. Gestigmatiseerde groepen stoppen disproportioneel veel energie in
impression managament (Saenz 1994) en het monitoren van interacties met niet-gestigmatiseerde groepen (Frable et al. 1990). Ook, of juist twijfelen over of iets discriminatie was,
heeft dus volgens deze theorieën negatieve gevolgen. Tegelijkertijd wordt er beargumenteerd dat twijfel negatieve gevolgen juist verzacht, doordat het de mogelijkheid biedt om
negatieve uitkomsten toe te schrijven aan andermans vooroordelen in plaats van aan eigen
tekortkomingen (Crocker en Major 1989). Empirisch bewijs hiervoor is gemengd (zie Major
et al. 20021). Veel onderzoek richt zich op de gevolgen van twijfel voor het zelfvertrouwen
en de eigenwaarde van mensen. Wij kijken in deze paragraaf naar gevolgen voor houdingen en gedrag ten opzichte van de bredere samenleving.
3.1

Mensen die chronisch discriminatie ervaren trekken zich terug uit de samenleving

Smart Richman en Leary (2009) wijzen erop dat uitsluiting, discriminatie en afwijzing ervaringen zijn die pijnlijk zijn. Terugtrekken uit interpersoonlijke interacties is een manier om
te voorkomen dat die pijn opnieuw wordt ervaren. Wanneer mensen het gevoel hebben
dat de uitsluiting of discriminatie chronisch is, kan het terugtrekgedrag zich uitbreiden,
zodat men niet alleen interacties met mensen vermijdt die betrokken waren bij de discriminatie of afwijzing, maar ook met andere mensen. Dit kan ertoe leiden dat mensen zich
zelfs terugtrekken uit de samenleving (Derks et al. 2007; Stroebe et al. 2010). Terugtrekken
uit de samenleving gebeurt als mensen het gevoel hebben dat wat zij ook doen, de samenleving hen niet volgens de principes van gelijkheid en eerlijkheid zal behandelen (Hafer
2000; Kamans et al. 2009). De sociale cohesie van een samenleving kan bedreigd worden
wanneer mensen zich gemarginaliseerd en systematisch uitgesloten voelen van de samenleving (Otten et al. 2010).
Om terugtrekking uit de samenleving te meten namen we acht vragen op in de vragenlijst:
– Ik heb het gevoel dat ik er helemaal bij hoor in Nederland.
– Ik voel me niet betrokken bij de samenleving.
– Ik heb liever niets te maken met de Nederlandse samenleving.
– Ik heb het gevoel dat ik voor de samenleving evenveel meetel als andere burgers.
– Ik voel me geen onderdeel van de Nederlandse samenleving.
– Ik voel me niet geroepen om moeite te doen voor de samenleving.
– Ik heb het gevoel dat de samenleving niet op mij zit te wachten.
– Ik heb het gevoel dat de samenleving geen oog heeft voor de bijdrage die ik wil leveren.

53

gevolgen van ervaren discriminatie

Het eerste en vierde item zijn positief geformuleerd, de andere items negatief. De positieve
items zijn omgescoord, zodat alle antwoorden dezelfde richting oplopen. Hogere scores op
de schaal betekenen een hogere mate van terugtrekken uit de samenleving. Deze acht
items samen vormen een betrouwbare schaal (alfa = 0,85).
Een analyse laat zien dat mensen die in de afgelopen twaalf maanden één of meer discriminatie-ervaringen hebben hoger scoren op maatschappelijke terugtrekking dan degenen
zonder discriminatie-ervaring.2 De mensen die geen discriminatie hebben ervaren, scoren
gemiddeld 1,93 op de vijfpuntsschaal van maatschappelijk terugtrekken; mensen met discriminatie-ervaring(en) scoren gemiddeld 2,31. Mensen die discriminatie ervaren, trekken
zich dus wat meer terug uit de samenleving.
Ook twijfel of situaties discriminatie betroffen, heeft een samenhang met betrokkenheid
bij de samenleving. Naarmate mensen vaker een situatie meemaakten waarbij ze twijfels
hadden of iets discriminatie was, voelen ze zich minder betrokken bij de samenleving. Het
effect is echter niet sterker of minder sterk dan bij mensen die niet twijfelden over de discriminatie. Dat betekent dat discriminatie niet noodzakelijk overtuigend als zodanig hoeft
te worden ervaren, maar dat een vermoeden van discriminatie al voldoende is om onthechtingsverschijnselen van de samenleving tot gevolg te hebben.
Maatschappelijk terugtrekken wordt sterker naarmate mensen discriminatie als chronisch
ervaren: als mensen op meer terreinen discriminatie ervaren, voelen zij zich minder verbonden met de samenleving.3 Zoals in figuur 3.1 te zien is, scoren mensen die geen discriminatie hebben meegemaakt in de afgelopen twaalf maanden het laagst op societal disengagement (bijna 2 op een schaal van 1 tot 5). Zij voelen zich betrokken bij de samenleving.
Naarmate discriminatie op meer terreinen wordt ervaren, loopt de mate van disengagement
op. Mensen die op drie of meer terreinen discriminatie hebben ervaren, scoren gemiddeld
bijna een volle punt hoger.

54

gevolgen van ervaren discriminatie

Figuur 3.1
Mate van societal disengagement naar de mate waarin discriminatie als chronisch wordt ervaren, bevolking van
15 jaar en ouder, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1-5)
5,0
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
scp.nl

1,5
1,0
geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op ≥ 3 terreinen

Bron: scp/cbs (ed’18)

3.2

Vertrouwen in instituties lager als mensen (chronisch) discriminatie ervaren

Institutioneel vertrouwen wordt gezien als de lijm van een democratische rechtsstaat. In de
wetenschappelijke literatuur wordt bij lager vertrouwen een onderscheid gemaakt tussen
mistrust en distrust, waarbij het eerste wordt gezien als positief, omdat kritische burgers eerder geneigd zijn om de vinger aan de pols van de democratie te houden en politieke activiteiten te ontplooien. Distrust gaat om wantrouwen en cynisme, wat kan leiden tot burgers
die zich volledig afkeren van het politieke of zich gaan richten op antidemocratische politieke partijen (Lenard 2008).
Om vertrouwen in instituties te meten vroegen we respondenten om op een tienpuntsschaal aan te geven hoeveel vertrouwen zij op dat moment hadden in de regering, de politie en de rechters in Nederland. Gemiddeld heeft de Nederlandse bevolking wel vertrouwen in de rechters (gemiddelde score van 6,6) en in de politie (6,3). Het vertrouwen in de
regering is van deze drie het laagst (5,5). In andere publicaties van het Sociaal en Cultureel
Planbureau wordt ook vertrouwen in instituties gemeten, en ook daar vinden we dat het
vertrouwen in de regering een stuk lager ligt dan het vertrouwen in de rechtspraak en de
politie (Dekker en Den Ridder 2019).
De scores van de drie instituties liggen ondanks de verschillen niet heel ver uit elkaar en
daarbij blijken de drie items een schaal te vormen van vertrouwen in instituties (alfa =
0,82). We spreken dus in het algemeen van vertrouwen in instituties en bedoelen daarmee
een gemiddelde score op het vertrouwen van respondenten in regering, politie en rechters.
Mensen zonder een discriminatie-ervaring hebben meer vertrouwen in instituties (gemiddelde score 6,3) dan mensen met een discriminatie-ervaring in de afgelopen twaalf maan55

gevolgen van ervaren discriminatie

den. Daarbij hebben mensen die een situatie nog het voordeel van de twijfel gaven iets
meer vertrouwen (gemiddeld 5,9) dan mensen die er zeker van waren dat een situatie te
maken had met discriminatie (gemiddeld 5,7).
Zoals figuur 3.2 laat zien, daalt het vertrouwen in instituties naarmate discriminatie op
meerdere maatschappelijke terreinen wordt ervaren (chronisch ervaren discriminatie).
Hebben mensen die geen discriminatie hebben ervaren nog wel vertrouwen in het functioneren van instituties, bij mensen die discriminatie als chronisch ervaren, is dat vertrouwen
gedaald. De verschillen zijn echter niet heel groot.
Figuur 3.2
Vertrouwen in instituties naar de mate waarin discriminatie als chronisch wordt ervaren bevolking van
15 jaar en ouder, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1- 10)
10
9
8
7
6
5
4
3
scp.nl

2
1
geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op ≥ 3 terreinen

Bron: scp/cbs (ed’18)

3.3

Mensen die chronisch discriminatie ervaren ondernemen meer acties gericht tegen
discriminatie

Een andere mogelijke reactie op het ervaren van discriminatie is naar voren gericht: het
aankaarten van het maatschappelijke probleem. We vroegen mensen naar vier soorten
acties:
– het delen van ervaringen van zichzelf of anderen (bv. via sociale media of in bijeenkomsten);
– het aanspreken van mensen die discrimineerden op hun gedrag;
– het meedoen aan acties tegen discriminatie (bv. het ondertekenen van een petitie,
meedoen aan een demonstratie, flyeren, berichten plaatsen op Facebook);
– het aansluiten bij een groep of organisatie die opkomt voor mensen met dezelfde achtergrond.

56

gevolgen van ervaren discriminatie

In figuur 3.3 is weergegeven hoe vaak mensen zeggen een dergelijke actie te hebben
ondernomen in de afgelopen twaalf maanden. Men spreekt het vaakst mensen die discrimineren aan op hun gedrag: 60% van de Nederlandse bevolking heeft dat in de afgelopen
twaalf maanden wel eens gedaan. Ongeveer een op de tien mensen doet dat (heel) vaak,
vier op de tien mensen deden het niet. We weten niet of respondenten mensen aanspraken door wie zij zich zelf eventueel gediscrimineerd voelden of dat zij mensen aanspraken
die anderen discrimineerden. Dat een meerderheid andere mensen aanspreekt op discriminerend gedrag, ongeacht of zij zelf wel of niet het doelwit waren van de actie, duidt erop
dat er een breed gedragen antidiscriminatienorm is, zoals we ook in eerder onderzoek constateerden:4 65% van de respondenten in dat onderzoek vond discriminatie verwerpelijk
(De Ridder et al. 2017).
Het delen van ervaringen en het meedoen aan acties gebeurt minder frequent: 20% van de
Nederlandse bevolking deed mee aan acties die gericht waren tegen discriminatie en
28% deelde ervaringen met discriminatie.
Niet in de figuur weergegeven is hoe vaak mensen zich hebben aangesloten bij een groep
of organisatie die opkomt voor mensen met hun achtergrond, omdat de antwoordcategorieën op deze vraag verschilden van die van de andere drie vragen. In plaats van hoe vaak,
konden mensen hier antwoorden of ze dit wel of niet hadden gedaan. 4% van de Nederlandse bevolking geeft aan zich bij een belangengroep of organisatie te hebben aangesloten.
Figuur 3.3
Sociale mobilisatie in drie vormen, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)

meedoen acties

mensen
aanspreken

ervaringen delen

10
heel vaak

20
vaak

30

40
soms

50
heel soms

60

70
nooit

80

90

100
scp.nl

0

Bron: scp/cbs (ed’18)

57

gevolgen van ervaren discriminatie

Vanwege de scheve verdelingen op de variabelen kijken we in de analyses steeds naar of
mensen een dergelijke actie hebben ondernomen of niet. Allereerst beschouwen we de
samenhangen tussen ervaren discriminatie en het delen van ervaringen. Van de mensen
die geen discriminatie ervoeren in de afgelopen twaalf maanden deelde 21% een ervaring
van discriminatie (dus van anderen). Van de mensen die wel zelf discriminatie ervoeren,
deelde 45% een ervaring.
Van de mensen die geen discriminatie hebben ervaren in de afgelopen twaalf maanden
heeft 57% andere mensen die discrimineerden aangesproken op hun gedrag, van de mensen die wel discriminatie ervoeren was dat 72%. Ook het meedoen aan acties is niet voorbehouden aan mensen die zelf discriminatie ervoeren (27%), maar ligt wel hoger dan onder
degenen die geen discriminatie ervoeren (15%). Het aansluiten bij een belangengroep of
organisatie, tot slot, gebeurt erg weinig, maar vaker onder mensen die discriminatie ervaren (7%), dan onder degenen die geen discriminatie ervaren (2%). Het is niet uit te sluiten
dat het aansluiten bij zo’n groep invloed heeft op het beter kunnen herkennen en mogelijk
dus vaker ervaren van discriminatie.
Of mensen twijfelden over hun ervaringen of dat ze situaties zonder twijfel toeschreven
aan discriminatie maakt geen verschil in de mate waarin een van de bovenstaande acties
zijn ondernomen.
Degenen die chronisch discriminatie ervaren, delen vaker ervaringen over discriminatie,
spreken vaker mensen aan op discriminerend gedrag, doen vaker mee aan acties en sluiten
zich vaker aan bij belangengroepen of organisaties (figuur 3.4).
Figuur 3.4
Mate waarin verschillende mobilisatieacties zijn ondernomen, naar de mate waarin discriminatie chronisch
wordt ervaren, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
scp.nl

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
ervaringen delen
geen discriminatie

mensen aanspreken
op 1 terrein

meedoen acties

op 2 terreinen

aansluiten organisatie

op ≥ 3 terreinen

Bron: scp/cbs (ed’18)

58

gevolgen van ervaren discriminatie

Wright et al. (1990) stellen dat mensen moeilijk te bewegen zijn tot collectieve actie. Pas als
de uitsluiting als bijna absoluut wordt ervaren, zouden mensen bereid zijn (onconventionele) middelen aan te wenden om de status quo te veranderen. Wanneer voorbeelden
laten zien dat in individuele gevallen sociale mobiliteit van gestigmatiseerde groepsleden
mogelijk is, blijven mensen vaak lang geloven in een rechtvaardige wereld. Dit idee zien we
terug bij de verschillende vormen van sociale mobilisatie in figuur 3.4: naarmate mensen
discriminatie als chronischer ervaren, zijn zij meer geneigd om acties te ondernemen om de
status quo te veranderen. Aangezien minderheidsgroepen vaker chronische discriminatie
rapporteren, kunnen we concluderen dat zij nog steeds vooral zelf moeten opkomen voor
hun positie. Tegelijkertijd is het niet zo dat mensen die geen discriminatie ervaren de discriminatie van anderen zomaar altijd laten passeren; er wordt bijvoorbeeld wel eens wat van
het discriminerende gedrag van anderen gezegd. De bereidheid via acties iets te veranderen aan de discriminatie ligt wel een stuk lager bij deze groep. Dat zou kunnen betekenen
dat er sprake is van een beperkte loyaliteit en empathie, maar het kan er ook op duiden dat
de groep die geen discriminatie ervaart vanuit de geprivilegieerde positie ook vormen van
discriminatie mist. Met name de meer subtiele en verborgen vormen van discriminatie,
zoals zogenaamd ‘goedaardig seksisme’ (seksisme dat bijvoorbeeld is verpakt als ‘bescherming’ van vrouwen), worden vaak lastig herkend.
3.4

Gevolgen van ervaren discriminatie zijn groter als men denkt dat er sprake was van
opzet

Zoals we in hoofdstuk 1 toelichtten, gaat het bij het attribueren van discriminatie om het
attribueren van verantwoordelijkheid aan iemand anders wiens acties als onrechtmatig
gezien worden (Major et al. 2002). Een attributie van verantwoordelijkheid houdt de overtuiging in dat de uitkomst onder controle van iemand was of zo bedoeld was (idem). In de
vragenlijst vroegen we of mensen dachten dat de discriminatie die zij de laatste keer op
een terrein meemaakten opzettelijk was. Meer dan de helft van de mensen met een discriminatie-ervaring dacht dat hun laatste discriminatie-ervaring opzettelijk was.
Als men dacht dat er opzet in het spel was, zijn de consequenties voor de houding ten
opzichte van de samenleving groter: er is sprake van een sterker afhaken van de samenleving en minder vertrouwen in instituties dan wanneer men denkt dat de discriminatie
onopzettelijk was (tabel 3.1).

59

gevolgen van ervaren discriminatie

Tabel 3.1
Terugtrekken uit de samenleving en vertrouwen in instituties naar de mate waarin de laatst ervaren discriminatie als opzettelijk is ervaren, 2018 (gemiddelde scores)

terugtrekken uit de samenleving
(schaal 1-5)
institutioneel vertrouwen
(schaal 1-10)

niet als opzettelijk ervaren

als opzettelijk ervaren

2,09

2,42

6,25

5,41

Bron: scp/cbs (ed’18)

In deze paragraaf bekeken we de gevolgen van ervaren discriminatie voor de houding van
mensen ten opzichte van de Nederlandse samenleving. De ervaring gediscrimineerd te
worden hangt samen met terugtrekken uit de samenleving en met verminderd vertrouwen
in instituties. Dit geldt met name wanneer discriminatie op meerdere maatschappelijke
terreinen wordt ervaren. Afhaken van de samenleving kan leiden tot verminderde sociale
cohesie (Otten et al. 2010), maar kan ook de legitimiteit van de rechtsstaat in gevaar brengen.
3.5

Redelijk bekend met instanties waar gemeld kan worden, maar minder vertrouwd

Het melden van discriminatie wordt wel gezien als een copingstrategie die erop is gericht
om de situatie die stress oproept te veranderen (Andriessen et al. 2014). Het is bekend dat
veel ervaringen niet worden gemeld (Andriessen et al. 2014). Om een ervaring te kunnen
melden moeten mensen weten waar zij terecht kunnen. In tabel 3.2 is voor de meest
bekende instanties weergegeven of mensen bekend zijn met de mogelijkheid discriminatie
daar te melden. Het minst bekend is men met de mogelijkheid tot melden van discriminatie bij het Meldpunt internet Discriminatie (31%). Dit is een relatief nieuwe organisatie: het
werd in 2013 opgericht op initiatief van het ministerie van Veiligheid en Justitie en het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het College voor de Rechten van de
Mens is met 41% iets bekender. Ook dit betreft een relatief jonge organisatie die in 2012
werd ingesteld, maar voortbouwde op het werk van de Commissie Gelijke Behandeling.
Bijna de helft van de Nederlandse bevolking is bekend met de mogelijkheid tot melden bij
een antidiscriminatievoorziening. Hiervan bestaat een landelijk dekkend netwerk, maar
deze voorzieningen hebben in verschillende regio’s verschillende namen. Het kan dus ook
zijn dat mensen wel bekend zijn met de specifieke voorziening bij hen in de regio, maar
deze niet herkennen onder de naam antidiscriminatievoorziening. Dat er bij de politie
gemeld kan worden, is bij de meeste mensen bekend: 71% geeft aan hiervan op de hoogte
te zijn.

60

gevolgen van ervaren discriminatie

Tabel 3.2
Bekendheid met de mogelijkheid tot melden bij vier instanties, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
bekend met mogelijkheid tot melden
meldpunt discriminatie of antidiscriminatievoorziening (adv)
politie
College voor de Rechten van de Mens
Meldpunt internet Discriminatie (MiND)

49
71
41
31

Bron: scp/cbs (ed’18)

Een van de meest genoemde redenen om ervaringen niet te melden, betreft het gevoel dat
melden geen zin heeft (Andriessen et al. 2014). We vroegen daarom ook naar de mate van
vertrouwen dat deze instanties goed omgaan met meldingen van discriminatie. Mensen
konden daarbij ook aangeven dat zij de organisatie niet kenden of dat zij niet wisten hoeveel vertrouwen zij in de specifieke instantie hadden. Omdat deze categorie ongelijk is verdeeld over de instanties (mensen geven maar weinig aan geen beeld te hebben van de
politie, maar 40% heeft geen beeld van het (functioneren van het) MiND), laten we deze
buiten beschouwing. Figuur 3.5 laat zien dat ondanks de bekendheid dat bij de politie
gemeld kan worden, het vertrouwen dat de politie daar ook goed mee omgaat erg laag is.
Het vertrouwen in de effectiviteit van andere instanties is ook niet heel groot te noemen,
maar ligt wel hoger dan bij de politie.

61

gevolgen van ervaren discriminatie

Figuur 3.5
Vertrouwen dat instanties goed omgaan met meldingen van discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder
(in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
College

ADV

MiND

politie

heel veel
veel
neutraal
weinig
heel weinig

Bron: scp/cbs (ed’18)

3.6

Slechts heel klein deel van de ervaren discriminatie wordt gemeld

Meldingen van discriminatie kunnen bij verschillende instanties worden gedaan.
De meeste meldingen komen binnen bij de politie en bij antidiscriminatievoorzieningen
(adv‘s). In 2018 werden bij adv’s 4320 klachten ingediend. De politie registreerde 3299 discriminatie-incidenten. MiND ontving 583 meldingen over discriminerende uitingen op
internet en het College voor de Rechten van de Mens kreeg 510 verzoeken om een oordeel
in 2018 (Waltz et al. 2019). Deze meldingen betreffen het topje van de ijsberg van de (ervaren) discriminatie in Nederland, zoals ook uit onderhavige studie blijkt. Tabel 3.3 geeft een
inschatting van de mate waarin personen discriminatie-incidenten melden. Het gaat hier
om een inschatting, omdat niet bij elke discriminatie-ervaring is gevraagd of mensen dit
hebben gemeld. Van de mensen die discriminatie op een terrein hebben meegemaakt, is
gevraagd of zij het laatste incident hebben gemeld. We geven hier dus geen informatie
over het aantal incidenten dat is gemeld.
Omdat mensen bij allerlei verschillende instanties terecht kunnen om een melding te
maken, hebben we verschillende indelingen gemaakt. Ten eerste onderscheiden we een
categorie ‘registratie-instanties’; dit zijn de instanties die meldingen van discriminatie
registreren en hier jaarlijks over rapporteren aan de Tweede Kamer, te weten: adv‘s, politie,
62

gevolgen van ervaren discriminatie

het College voor de Rechten van de Mens en MiND. Daarnaast kunnen mensen ook terecht
bij andere instanties of vormen van gezag, zoals management, vertrouwenspersonen,
docenten, vakbond of ombudsman. Deze gezagsdragers hebben ook mogelijkheden op te
treden tegen discriminatie. Er bestaat een grote overlap tussen de meldingen bij
registratie-instanties en bij andere vormen van gezag. Mensen die bij een registratieinstantie een melding hebben gedaan, hebben het incident vaak ook bij een andere vorm
van gezag aangekaart. Andersom is dit niet het geval.
Tabel 3.3
Inschatting van het percentage mensen dat melding heeft gedaan van een discriminatie-ervaring bij een
vorm van gezag en bij een registratie-instantie, naar terreinen, van participanten op een terrein met discriminatie-ervaring, 2018 (inclusief twijfel) (in procenten)

totaal
onderwijs
zoeken naar werk
op het werk
instanties
(semi)publieke ruimte

gemeld bij een vorm van gezag
(inclusief registratie-instantie)

gemeld bij registratie-instantie

19
17
10
24
15
10

3
1
1
1
4
5

Bron: scp/cbs (ed’18)

Een op de vijf mensen die discriminatie meemaakten, heeft een melding gedaan van discriminatie bij een vorm van gezag. Als we alleen naar registratie-instanties kijken, betreft het
slechts 3%. Of mensen melden, hangt af van het terrein waar de discriminatie werd ervaren: discriminatie die op het werk wordt ervaren, wordt relatief vaak gemeld, maar relatief
weinig bij registratie-instanties. Discriminatie in de (semi)publieke ruimte wordt relatief
weinig gemeld, maar het aandeel dat bij discriminatie in de (semi)publieke ruimte bij een
registratie-instantie meldt, is weer relatief hoog.
Tabel 3.3 suggereert dat de meldcijfers van registratie niet alleen een klein topje van de ijsberg vormen in de zin van de hoeveelheid ervaren discriminatie. Het suggereert ook dat
dat topje voor sommige terreinen (arbeid) nog kleiner is dan voor andere terreinen (onderwijs, instanties en (semi)publieke ruimte). In hoofdstuk 4 worden de meldcijfers per terrein
nader besproken.
3.7

Vandalisme minst ervaren, vaakst gemeld

Uit het rapport over discriminatiemeldingen in 2018 (Waltz et al. 2019) blijkt dat bij de politie vooral negatieve bejegening wordt geregistreerd, maar ook relatief veel voorvallen van
bedreiging en geweld. De adv’s ontvingen vooral meldingen over ongelijke behandeling en
daarna over negatieve bejegening. De suggestie die hieruit spreekt, is dat burgers met specifieke ervaringen specifieke instanties opzoeken.
63

gevolgen van ervaren discriminatie

Figuur 3.6 laat voor elke uitingsvorm zien hoe vaak mensen hebben aangegeven dat zij
daarvan melding hebben gemaakt. Ook hier hebben we onderscheid gemaakt tussen
‘registratie-instanties’ en gezagsdragers in het algemeen (inclusief registratie-instanties).
Figuur 3.6
Melding gemaakt van specifieke uitingsvorm van discriminatie, naar uitingsvorm en type instantie waar is
gemeld, 2018
60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
negatieve
bejegening
bij registratie instantie

ongelijke
behandeling

bekladden, bekrassen, bedreigen, geweld
vernielen

seksueel lastig
vallen

bij gezagsdrager (inclusief registratie-instantie)

Bron: scp/cbs (ed’18)

Van sommige uitingsvormen wordt vaker melding gedaan dan van andere uitingsvormen.
Zo zien we dat discriminatie-incidenten met bekladden, bekrassen en vernielen het vaakst
ergens worden gemeld, terwijl vormen van ongelijke behandeling het minst vaak worden
gemeld. Wellicht dat vaker melding wordt gedaan van de vandalisme-incidenten, omdat
duidelijker te bewijzen is dat dit heeft plaatsgevonden of omdat een melding nodig is als
men een verzekering wil inschakelen. Bij de incidenten met bekladden, bekrassen en vernielen is er relatief weinig verschil in waar er wordt gemeld; melden wordt zowel relatief
vaak gedaan bij een registratie-instantie als bij een andere vorm van gezag. Bij de andere
uitingsvormen zijn de verschillen groter en zien we dat heel weinig incidenten worden
gemeld bij een registratie-instantie. Met name negatieve bejegening, ongelijke behandeling en seksueel lastigvallen worden erg weinig bij deze instanties gemeld. De jaarlijkse
rapportage over de meldcijfers van deze instanties waarschuwt dat veel incidenten niet
worden gemeld (bv. ook Waltz et al. 2019: 3). De gegevens uit onze enquête maken daarbij
duidelijk dat de meldingsbereidheid ook verschilt per type incident. De registratiecijfers ten
aanzien van negatieve bejegening, ongelijke behandeling en seksueel lastigvallen zullen zo
een nog forsere onderschatting geven van het werkelijke aantal incidenten dan het aantal

64

gevolgen van ervaren discriminatie

gemelde gevallen van discriminatie waarbij bekladden, bekrassen of vernielen een rol
speelt.
3.8

Melden voorziet in behoeften van mensen

Aan mensen met een discriminatie-ervaring is gevraagd hoeveel behoefte zij als gevolg van
die ervaring hadden aan de volgende zaken:
– hun verhaal kwijt kunnen;
– hulp bij het verwerken van wat er is gebeurd;
– duidelijk maken dat mensen last hebben van discriminatie;
– dat degene die het gedaan heeft gestraft wordt;
– dat de discriminatie ophoudt.
Deze behoeften zijn per terrein bevraagd en blijken steeds een behoorlijk vergelijkbaar
patroon te volgen. Zo heeft op elk terrein een meerderheid van ongeveer twee derde geen
behoefte aan hulp bij het verwerken van wat er is gebeurd en geeft tussen de 30% en
40% van de respondenten aan geen behoefte te hebben aan het delen van hun verhaal op
elk van de terreinen. Vanwege dit vergelijkbare patroon en om voldoende observaties te
hebben, hebben we de terreinen samengenomen in een nieuwe variabele die meet of
mensen op een van de terreinen hebben aangegeven een behoefte te hebben aan bijvoorbeeld hulp bij het verwerken van wat er is gebeurd. Mensen met een grote of kleine
behoefte zijn samengenomen en worden gecontrasteerd met mensen die geen behoefte
hebben aan de betreffende zaak. Tabel 3.3 laat zien dat de meeste mensen er behoefte aan
hebben dat de discriminatie ophoudt: 72% heeft hier behoefte aan en 28%5 niet. Het minst
heeft men behoefte aan hulp bij het verwerken van wat er is gebeurd (30% wel, 70% niet).
Dit kan betekenen dat de meeste mensen beschikken over effectieve copingstrategieën.
Toch geeft 30% aan wel eens behoefte aan die hulp te hebben. De behoefte aan alle
genoemde zaken ligt hoger onder de mensen die een ervaring hebben gemeld en nog weer
hoger onder degenen die bij een registratie-instantie hebben gemeld. Dit kan betekenen
dat mensen aan deze behoeften proberen tegemoet te komen door het melden en daar
investeringen in tijd en moeite voor over hebben.
In de laatste kolom van tabel 3.3 bekijken we in welke mate men erin slaagt aan de behoeften te (laten) voldoen: hier wordt het percentage weergegeven van de mensen met een
gemelde discriminatie-ervaring die vindt dat het melden in de behoefte heeft voorzien.
Opnieuw nemen we hier mensen samen die vinden dat melden een beetje heeft bijgedragen met degenen die vinden dat melden (heel) veel heeft bijgedragen.

65

gevolgen van ervaren discriminatie

66

gevolgen van ervaren discriminatie
69 (94)
60 (68)

30

91 (92)
82 (92)

59
55

43

91 (96)

72

66 (63)

37 (56)

82 (82)
73 (70)

53 (55)

van gediscrimineerden
die hebben gemeld, tussen haakjes van
degenen die bij een registratieinstantie hebben gemeld

Leesvoorbeeld: 72% van de mensen die zich in de afgelopen twaalf maanden gediscrimineerd voelde, had er als gevolg van die ervaring behoefte
aan dat de discriminatie zou stoppen; 91% van de mensen met een discriminatie-ervaring en die een ervaring gemeld hebben, had er behoefte aan
dat de discriminatie zou stoppen. 53% van deze laatste groep vindt dat het melden (deels) in die behoefte heeft voorzien.

Bron: scp/cbs (ed’18)

a

dat de discriminatie
ophoudt
hun verhaal kwijt kunnen
duidelijk maken dat mensen
last hebben van
discriminatie
dat degene die het gedaan
heeft gestraft wordt
hulp bij het verwerken van
wat er is gebeurd

van alle gediscrimineerden

van gediscrimineerden
die hebben gemeld, tussen haakjes
van degenen die bij een registratieinstantie hebben gemeld

% met behoefte

% dat vindt dat melden heeft
bijgedragen aan behoefte van mensen
met behoefte

Tabel 3.4
Het aantal respondenten dat behoefte heeft aan bepaalde zaken als gevolg van discriminatie als aandeel van de mensen met een discriminatie-ervaring (inclusief
twijfel), 2018 (in procenten)a

De grootste behoefte van mensen met een discriminatie-ervaring ligt erin de discriminatie
te laten ophouden. Bijna driekwart van de mensen met een discriminatie-ervaring heeft
deze behoefte en onder degenen die een ervaring hebben gemeld, gaat het zelfs om negen
op de tien mensen (en bijna alle mensen die hebben gemeld bij een registratie-instantie).
Bij net iets meer dan de helft van de melders wordt tegemoetgekomen aan deze behoefte
door het melden. Dit kan erop duiden dat discriminatie een fenomeen is dat zich lastig laat
bestrijden of dat het voor instanties lastig is om praktijken te veranderen (ook niet hun primaire taak).
Melden voorziet met name in de behoefte van mensen om hun verhaal kwijt te kunnen en
duidelijk te maken dat mensen last hebben van discriminatie. Twee derde van de mensen
met een discriminatie-ervaring die zij hebben gemeld, voelt zich ook geholpen bij het verwerken van wat er is gebeurd. Registratie-instanties voorzien dus goed in deze behoeften.
Mensen zijn minder positief over de ‘harde’ effecten van melden: bij ruim een derde (37%)
is voorzien in de behoefte dat degene die discrimineerde, gestraft werd. Onder degenen
die hebben gemeld bij een registratie-instantie ligt dat aandeel hoger, maar de behoefte
onder deze groep lag ook hoger. Wat mensen precies bedoelen met het straffen van
iemand die heeft gediscrimineerd, is uit de vragenlijst niet op te maken. Binnen een
schoolcontext kan het gaan van een vermaning tot een schorsing, terwijl aangifte bij de
politie in sommige gevallen kan leiden tot strafrechtelijke vervolging. Het rapport ‘Cijfers in
beeld’ van het om over discriminatie (om 2019) laat zien dat van de ingestroomde specifieke discriminatiefeiten (afkomstig uit politie-registraties) ruim vier op de tien worden
geseponeerd, omdat er bijvoorbeeld onvoldoende wettig en overtuigend bewijs is. In veel
gevallen volgt er dus geen strafrechtelijke vervolging. Bij het College voor de Rechten van
de Mens kan een verzoek tot een oordeel worden ingediend, waarop het College kan toetsen of er sprake is van discriminatie. De oordelen van het College zijn echter niet juridisch
bindend, waardoor er geen straffen opgelegd kunnen worden. Zij kunnen daarentegen wel
extra ondersteuning bieden in de gang naar de rechter of bijvoorbeeld als effect hebben
dat beleid wordt aangepast. Ook adv’s kunnen geen straffen uitdelen, maar maken wel
gebruik van hoor en wederhoor en bemiddeling. Gezien de beperkte mogelijkheden die de
registratie-instanties hebben voor het straffen van mensen, is het cijfer van mensen die
voelen dat aan deze behoefte is voldaan minder laag dan op het eerste gezicht lijkt.
Noten
1
2
3
4

5

67

https://equity.ucla.edu/wp-content/uploads/2016/11/Major-Quinton-McCoy-2002.pdf.
b = 0,38, p < 0,001.
b = 0,24, p < 0,001.
Het is echter de vraag of geprivilegieerde groepen even effectief zijn in het aankaarten van discriminatie, omdat onderzoek erop wijst dat zij discriminatie minder goed herkennen (Major et al. 2002). Wellicht richten deze groepen zich met name op de duidelijke en meest zichtbare uitingen van discriminatie
en blijven subtiele vormen van discriminatie voor hen grotendeels onopgemerkt.
Deze mensen geven hiermee niet aan dat ze er behoefte aan hebben dat de discriminatie verder gaat.
Het is eerder waarschijnlijk dat zij beschikken over voldoende copingstrategieën om te kunnen omgaan
met discriminatie.

gevolgen van ervaren discriminatie

4

Terreinen nader toegelicht

4.1

Terreinen waarop discriminatie wordt ervaren in 2018

Situaties waarin discriminatie kan plaatsvinden, kunnen sterk uiteenlopen: bij het vinden
van een baan, bij het geven van een schooladvies, bij het uitgaan, op de woningmarkt, op
straat of zelfs online. In dit hoofdstuk bespreken we uitgebreider waar Nederlanders discriminatie ervaren en in wat voor situaties dit zich afspeelde. Hierbij onderscheiden we vijf
maatschappelijke terreinen: in het onderwijs, bij het zoeken naar werk, op het werk, door
verscheidene instanties en op diverse plaatsen in de (semi)publieke ruimte. We gaan per
terrein in op concrete situaties. Daarbij noemen we kort een aantal opvallende verschillen
tussen bepaalde bevolkingsgroepen. De volgende hoofdstukken gaan uitgebreider in op
deze groepsverschillen. Vervolgens bespreken we in dit hoofdstuk per terrein welke gevolgen het ervaren van discriminatie heeft en of en hoe men hier melding van heeft gemaakt.
Tot slot kijken we in dit hoofdstuk naar welke discriminatiegronden worden genoemd bij
de laatste keer dat Nederlanders discriminatie hebben ervaren, over de terreinen heen.
4.2

Ervaren discriminatie in het onderwijs
‘Ik denk dat het toch wel gedeeltelijk te maken heeft met discriminatie. Weet je waarom ik
dat zeg? Omdat ik veel in de klas zat met Marokkanen, Turken, veel mensen van een andere
afkomst. En zij werden wel heel goed geholpen en zo. Maar die Nederlanders die bij ons in
de klas zaten en ik en wat anderen, die kregen gewoon minder aandacht. Terwijl die andere
mensen, bijvoorbeeld de Marokkanen uit mijn klas, die gewoon, een beetje pittige mensen,
laat ik het maar zo zeggen, die gewoon wel veel aandacht kregen en die gewoon wel de
goeie hulp kregen en als zij wat vroegen. Dat er wel gelijk wat aan wordt gedaan en dat
soort dingen. En als wij dat vragen of zo dat het zo maar even aan de kant wordt gezet.’
(respondent, geen migratieachtergrond)

4.2.1 Situaties waarin discriminatie in het onderwijs wordt ervaren
Drie op de tien studenten en scholieren vermoeden discriminatie te hebben ervaren bij het
volgen van onderwijs in 2018. 22% van de onderwijsvolgers zegt dit zonder twijfel te hebben meegemaakt (zie tabel 4.1). Discriminatie wordt op alle opleidingsniveaus en in alle
onderwijsfasen in vergelijkbare mate ervaren. Meer dan de helft van de lhb-leerlingen
(54%) heeft zich gediscrimineerd gevoeld in het onderwijs, twee keer zo vaak als heteroseksuele leerlingen (28%). Vrouwelijke studenten zeggen vaker discriminatie te ervaren in
het onderwijs dan mannen. Dat geldt ook voor leerlingen met een beperking ten opzichte
van leerlingen zonder beperking. Meer dan de helft van de Turks-, Marokkaans-, Surinaams- en Antilliaans-Nederlandse studenten en scholieren heeft naar eigen zeggen een
ervaring met discriminatie in het onderwijs.

68

terreinen nader toegelicht

Tabel 4.1
Discriminatie ervaren in het onderwijs door studenten en scholieren, zonder en met twijfel, 2018 (n = 1959)
(in procenten)
zonder twijfel

met twijfel

totaal ervaren discriminatie in het onderwijsa

22

30

uitgescholden of gepest
spullen kapotgemaakt
seksueel lastiggevallen
bedreigd, geschopt of geslagen
onvriendelijk behandeld door docent of begeleider
te lage beoordeling
moeite om een stageplek te vindenb
overdreven vriendelijk behandeld door docent of
begeleider
niveau te laag ingeschat door docent
niveau te hoog ingeschat door docent
geen aanpassing of extra hulp gekregenc

8
2
3
4
7
6
5
4

12
3
5
4
13
10
10
7

10
1
7

15
2
15

a
b
c

Van alle scholieren, studenten en stagezoekenden (n = 2084).
Van alle stagezoekenden (n = 721).
Van alle studenten en scholieren die specifieke aanpassingen of extra hulp nodig hebben (n = 255).

Bron: scp/cbs (ed’18)

In tabel 4.1 staan de situaties weergegeven waarnaar is gevraagd binnen het terrein onderwijs. Eén op de vijf studenten en scholieren zegt in 2018 uitgescholden of gepest te zijn in
het onderwijs, maar niet al deze situaties zijn als discriminatie beoordeeld. Volgens iets
meer dan de helft van de leerlingen die te maken hadden met schelden of pesten was er
daarbij sprake van discriminatie. Per saldo gaat het om 12% van de leerlingen en studenten
die in 2018 het schelden of pesten als discriminatie hebben ervaren (inclusief twijfel). Lhbleerlingen en leerlingen met een beperking ervaren dit bijna twee keer zo vaak als heteroseksuele leerlingen en leerlingen zonder beperking. Eén op de acht leerlingen of studenten
ervaart discriminatie vanwege een onvriendelijke behandeling door een docent of begeleider. Een juist overdreven vriendelijke behandeling kan ook worden beleefd als discriminatie. Dit rapporteert 7% van de scholieren en studenten. 5% van de leerlingen zegt te zijn
gediscrimineerd, doordat ze seksueel zijn lastiggevallen. Gekeken naar jongens en meisjes
met en zonder beperking zitten de grootste verschillen vooral in het geslacht, maar meisjes
met een beperking lijken extra risico te lopen (16%1).
Eén op de tien leerlingen zegt een te lage beoordeling te hebben gekregen en dit als discriminatie te hebben ervaren. Gemiddeld voelde 15% zich gediscrimineerd (inclusief twijfel)
doordat de docent zijn of haar niveau te laag inschatte, maar de verschillen zijn groot naar
etnische achtergrond: minstens 40% van de Turks- en Marokkaans-Nederlandse leerlingen
vermoedt dit te hebben meegemaakt. Het Centraal Planbureau bevestigde op basis van
69

terreinen nader toegelicht

wetenschappelijke onderzoeken dat leraren in hun verwachtingen van onderwijsprestaties
van leerlingen beïnvloed kunnen zijn door onbewuste vooroordelen, waardoor op basis
van bijvoorbeeld etnische achtergronden onterecht lagere beoordelingen en schooladviezen kunnen worden gegeven (cpb 2019). De Onderwijsinspectie maakte inzichtelijk dat de
verschillen zich met name voordoen naar het opleidingsniveau van de ouders: kinderen
van ouders met een hoger opleidingsniveau krijgen vaker een hoger advies dan op basis
van hun toetsresultaten kan worden verwacht (Onderwijsinspectie 2019). Een te hoge
inschatting van het niveau kan ook als discriminatie worden gezien, maar dit komt zelden
voor.
Een stage kan voor studenten onderdeel zijn van de opleiding. Van de stagezoekenden
heeft één op de tien het vermoeden te zijn gediscrimineerd, doordat het moeilijk was om
een stageplek te vinden. Meisjes ervaren dit bijna twee keer zo vaak als jongens. Onder
Marokkaans-Nederlandse studenten wordt stagediscriminatie het meest ervaren (44%).
Met de kanttekening dat het om kleine aantallen gaat, valt op dat met name onder universitair studenten stagediscriminatie wordt ervaren: 23%, tegenover 8% bij studenten
mbo-2/3 en 7% bij hbo-studenten.2 Een verklaring hiervoor is mogelijk dat bij het mbo en
hbo een stage vaker vast onderdeel van het curriculum is en er daardoor meer vaste stageplekken worden aangeboden, terwijl een stage zoeken voor het wetenschappelijk onderwijs wellicht meer lijkt op een reguliere arbeidsmarktsollicitatieprocedure. De huidige kabinetsaanpak erkent stagediscriminatie als probleem, maar deze aanpak richt zich alleen op
het mbo (tk 2017/2018).
4.2.2 Gevolgen
Studenten en scholieren die aangeven discriminatie (vermoeden) te hebben ervaren in het
onderwijs, zijn gevraagd welke gevolgen dit voor hen had (zie tabel 4.2). Maar liefst
9% geeft aan dat ze als gevolg van discriminatie een opleiding onder hun niveau volgen.
Een groep van vergelijkbare grootte zegt wegens het ervaren van discriminatie gestopt te
zijn met de opleiding. Van alle studenten en scholieren (dus ook degenen zonder discriminatie-ervaring meegeteld) gaat het om bijna 3%. Dat zijn aanzienlijke aantallen: voor beide
gevolgen gaat het om bijna één op de dertig kinderen – een kind per klas. Ook gevoelens
van eenzaamheid als gevolg van discriminatie in het onderwijs komen relatief veel voor,
evenals gevoelens van onveiligheid. Een meerderheid van de gediscrimineerde leerlingen
geeft aan dat ze door discriminatie-ervaringen in het onderwijs zich meer verbonden voelen met andere mensen met eenzelfde achtergrond. De gevolgen van ervaren discriminatie
zijn lastig los te zien van de manieren die mensen hebben ontwikkeld om met discriminatie-ervaringen om te gaan. Zo zegt een meerderheid van de studenten en scholieren met
een discriminatie-ervaring dat zij een sterker persoon zijn geworden van het meemaken
van discriminatie.

70

terreinen nader toegelicht

Tabel 4.2
Gevolgen van discriminatie onder studenten en scholieren met een discriminatie-ervaring in het onderwijs
(n = 798) (in procenten)a
als gevolg van discriminatie
doe ik minder goed mijn best
voel ik me minder veilig op mijn opleiding
voel ik me meer verbonden met mensen die
dezelfde achtergrond hebben als ik
voel ik me eenzaam

volg ik een opleiding onder mijn niveau
ben ik gestopt met mijn opleiding
ben ik een sterker persoon geworden
a

nooit

soms

(heel) vaak

66
57
30

28
34
33

7
9
47

50

35

15

nee
91
91
33

ja
9
9
67

Stagezoekenden zijn hierin niet meegenomen, deze worden behandeld in § 4.3.3.

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.2.3 Melden
Ongeveer één op de zes studenten en scholieren die aangeven (mogelijk) te zijn gediscrimineerd in het onderwijs maakt hier melding van. Melden doen ze nagenoeg enkel binnen de
onderwijsinstelling zelf. Bijvoorbeeld bij de directie, een vertrouwenspersoon, een mentor
of docent. adv’s registreerden in 2018 295 meldingen over discriminatie in het onderwijs,
de politie registreerde 153 discriminatiegerelateerde incidenten in het onderwijs en het College voor de Rechten van de Mens ontving 214 vragen en meldingen hierover (Waltz et al.
2019; College voor de Rechten van de Mens 2019b). 83% van de scholieren en studenten
met een discriminatie-ervaring in het onderwijs heeft deze helemaal nergens gemeld.
Veel discriminatie-ervaringen in het onderwijs blijven dus buiten beeld – wat overigens
niet uniek is ten opzichte van de hiernavolgende terreinen.

71

terreinen nader toegelicht

Tabel 4.3
Melden van discriminatie onder studenten en scholieren met een discriminatie-ervaring in het onderwijs
(n = 802) (in procenten)a
discriminatie ergens gemeld

17

discriminatie gemeld bij:
directie, mentor of vertrouwenspersoon van opleiding
docent
meldpunt voor discriminatie /
antidiscriminatievoorziening (adv)
College voor de Rechten van de Mens
politie
ergens anders

13
11
0
0
0
1

nergens gemeld
a

83

Stagezoekenden zijn hierin niet meegenomen, deze worden behandeld in § 4.3.4.

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.3

Ervaren discriminatie bij zoeken naar werk
‘Ongeveer een jaar geleden solliciteerde ik voor een horecafunctie. Ik heb eerder ook achter
de bar gewerkt en ik ben er wel bekend mee. En toen zei de werkgever: nou jij bent een Turk
en mijn vraag is van: vast jij met de Ramadan? Enne, nou toen zei ik van: ja, ik vast wel. Ja,
toen zei ze, maar misschien vinden onze klanten dat niet fijn en leuk. Ik zei: als ik mijn werk
gewoon goed doe en ik breng hun hun koffie, thee of wat het ook is en ik ben gewoon
sociaal, wat ik normaal ook ben, dan is het toch geen probleem?’
(man, migratieachtergrond)

4.3.1 Discriminatie moeilijker vast te stellen
Ruim één op de vijf Nederlanders heeft in 2018 naar werk gezocht. Eén op de vier mensen
die solliciteerde, vermoedt bij een afwijzing te zijn gediscrimineerd. Een deel van de werkzoekenden zoekt (ook) werk via uitzendbureaus. Hier is het percentage ervaren discriminatie hoger: ruim één op de drie uitzendkrachten heeft moeite gehad om via deze route werk
te vinden en dit als discriminatie (inclusief twijfel) ervaren.
Ten opzichte van andere terreinen twijfelen mensen vaak of er sprake was van discriminatie bij het zoeken naar werk (13%). Dit komt zeer waarschijnlijk doordat veel van de beslissingen tijdens een werving- en selectieprocedure voor een werkzoekende achter de
schermen gebeuren, waarbij al dan niet sprake kan zijn van discriminatie. Daarbij kan een
werkzoekende een sterk vermoeden van discriminatie hebben, maar het niet bewezen achten. Uit meerdere onderzoeken blijkt dat een niet-Nederlands klinkende naam minder
vaak tot uitnodigingen voor sollicitatiegesprekken leidt ten opzichte van een Nederlands
klinkende naam (Andriessen et al. 2010; Van den Berg et al. 2017; Thijssen et al. 2019). Solli72

terreinen nader toegelicht

citanten kunnen zich bijvoorbeeld dankzij de maatschappelijke aandacht goed bewust zijn
van dit fenomeen, maar niet met zekerheid kunnen vaststellen dat dat ook in hun situatie
de reden voor afwijzing was (maar dit wel vermoeden). Of omdat er tijdens een sollicitatiegesprek is gesproken over bijvoorbeeld de leeftijd, een eventuele handicap, een zwangerschap of kinderwens, zonder dat expliciet is uitgesproken dat dit (mede) een reden voor
afwijzing is geweest. Werkzoekenden kunnen daarentegen ook zonder twijfel veronderstellen dat ze zijn gediscrimineerd, omdat dergelijke afwijzingsmotivaties juist wel expliciet
zijn uitgesproken, bijvoorbeeld indien de werkgever zelf niet weet dat hierbij sprake kan
zijn van discriminatie. Of omdat werkzoekenden vacatureteksten kunnen tegenkomen
waarin op een bepaalde discriminatiegrond ongeoorloofd (in)direct onderscheid wordt
gemaakt, bijvoorbeeld op grond van leeftijd (College voor de Rechten van de Mens 2018a).
Tabel 4.4
Discriminatie ervaren bij het zoeken naar werk, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (n = 2464) (in procenten)
zonder twijfel

met twijfel

totaal ervaren discriminatie bij het zoeken naar
werk

13

26

afwijzing bij sollicitatiea
moeite om werk te vinden via uitzendbureaub

13
20

26
36

a
b

Van alle werkzoekenden (n = 2335).
Van alle werkzoekenden via een uitzendbureau (n = 859).

Bron: scp/cbs (ed’18)

Er is een duidelijk verschil tussen leeftijdsgroepen in ervaren discriminatie bij de toegang
tot werk: de helft van de werkzoekende 55-plussers (tot 65 jaar) ervaart discriminatie bij
het sollicitatieproces, terwijl dat voor leeftijdsgroepen daaronder tussen de 14% en
34% zit. In de uitzendbranche tekent dat verschil zich al op jongere leeftijd af. Mensen met
een beperking geven bijna twee keer zo vaak aan discriminatie te hebben ervaren bij het
vinden van werk (40%) dan mensen zonder beperking (22%). Dat verschil is iets minder
groot onder uitzendkrachten, maar nog steeds aanzienlijk (45% om 31%). Ook naar etniciteit zijn er grote verschillen: werkzoekende Turkse en Marokkaanse Nederlanders ervaren
veel vaker discriminatie bij het werk zoeken (51%) dan Nederlanders zonder migratieachtergrond (19%). Onder Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders en Nederlanders met
een andere niet-westerse achtergrond is dit percentage eveneens veel hoger. Dat geldt ook
voor werkzoekenden afkomstig uit Midden- en Oost-Europa, maar in de uitzendbranche is
hun percentage ervaren discriminatie juist lager dan voor autochtone Nederlanders. Vermoedelijk omdat deze branche voor een deel juist inspeelt op arbeidsmigranten uit deze
landen voor bepaalde sectoren.

73

terreinen nader toegelicht

Kader 4.1 Indicaties voor discriminatie via statistische analyses
In dit rapport staat ervaren discriminatie centraal: aan burgers is gevraagd of, hoe en waar zij discriminatie ervaren. In deze box geven we een voorbeeld van statistisch geschatte feitelijke discriminatie. Ons voorbeeld betreft de arbeidsmarkt. We vergelijken voor de beroepsbevolking telkens
de werkkans van een groep die op de arbeidsmarkt potentieel slachtoffer is van discriminatie met
een referentiegroep. In de logica van de statistische analyse wordt ervan uitgegaan dat de werkkansen van de referentiegroep de norm vormen. Als potentieel gediscrimineerde groepen
beschouwen we Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond, vrouwen, jongeren
(15-34 jaar) en ouderen (45-64 jaar). We vergelijken deze groepen met respectievelijk Nederlanders zonder migratieachtergrond, mannen en de leeftijdsgroep van 35-44 jaar (voor beide leeftijdsgroepen). De verschillen tussen de potentieel gediscrimineerde groepen en de referentiegroepen proberen we te verklaren uit een groot aantal achtergrondkenmerken. De niet-verklaarde
verschillen kunnen duiden op discriminatie. We spreken over ‘kunnen duiden’, omdat er mogelijk
ook andere niet-meegenomen achtergrondfactoren een rol zouden kunnen spelen.
Het gebruikte databestand is de Enquête Beroepsbevolking (ebb) van het cbs voor de jaren 2015–
2017. Door meer jaren mee te nemen krijgen we een grotere steekproef. Achtergrondvariabelen
die ontbraken in de ebb-bestanden, zijn toegevoegd uit het stelsel van Sociaal-Statistische
Bestanden (ssb) van het cbs over dezelfde jaren.
De in ogenschouw genomen achtergrondfactoren zijn: de werkervaring, het opleidingsniveau,
het werkloosheidsverleden, de leeftijd van het jongste kind, de urbanisatiegraad, soms het
gebruik van Wmo-voorzieningen (als ruwe proxy voor de gezondheid), een benadering van de
conjuncturele ontwikkeling met behulp van jaardummy’s en de herkomst, het geslacht en de leeftijd. Die laatste drie factoren worden alleen meegenomen voor zover zij in een specifieke analyse
geen betrekking hebben op de potentieel gediscrimineerde groep.
We kijken eerst naar de feitelijke verschillen in werkkans tussen de verschillende groepen. Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond hebben een kleinere kans op werk dan
autochtone Nederlanders (88% tegen 96%; niet in een figuur of tabel). Vrouwen hebben een iets
kleinere kans aan werk te komen dan mannen (94% tegen 95%). Zowel voor jongeren (18-35 jaar)
als voor ouderen (45 jaar en ouder) is de kans op werk iets kleiner vergeleken met de groep in de
middelste leeftijdscategorie (35-44 jaar). Beide groepen kennen een werkkans van rond de 94%,
tegen rond de 95% voor de middengroep.
In een volgende stap schatten we in welke mate deze verschillen in werkkansen verklaard kunnen
worden door verschillen in de achtergrondkenmerken die we hierboven noemden (voor details zie
bijlage A.1). Op deze manier kunnen we beter vaststellen hoe groot het verschil in werkkans echt is
tussen de groepen, het gecorrigeerde verschil.
Het belang van het corrigeren voor achtergrondkenmerken kan als volgt worden geïllustreerd.
De werkkans is lager voor lageropgeleiden. Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond zijn gemiddeld lager opgeleid dan autochtone Nederlanders. Een deel van het verschil
in werkkans zou dus kunnen liggen aan de verschillen in opleidingsniveau tussen de groepen.
Door hiervoor te corrigeren kunnen we beter het effect schatten van etnische achtergrond, zonder
dat het effect van opleiding daar een rol in speelt. Verschillen die verklaard worden door het opleidingsniveau worden zo niet ten onrechte toegeschreven aan herkomst.

74

terreinen nader toegelicht

Verder is het mogelijk dat sommige verklarende/corrigerende variabelen gecorreleerd zijn met
elkaar. We denken dan aan werkervaring met leeftijd en werkervaring met opleiding. Naarmate
men ouder is, is de werkervaring meestal ook groter en ook is het waarschijnlijk dat naarmate
men meer opleiding heeft genoten, de kans groter is dat men gewerkt heeft in het verleden.
Daarom is voor zowel elke leeftijdscategorie als voor elke opleidingscategorie de invloed van de
werkervaring apart geschat. Het bleek echter dat deze extra verbanden (ook wel kruisverbanden
genoemd) slechts in geringe mate bijdroegen aan de verklaring van de verschillen in werkkans.
Daarom zijn deze kruisverbanden uiteindelijk niet meegenomen in de schatting.
Samenvattend proberen we de verschillen in werkkans tussen potentieel gediscrimineerde groepen en hun referentiegroepen te verklaren uit een groot aantal achtergrondkenmerken en uit
kruisverbanden van enkele achtergrondkenmerken. Het verschil dat niet wordt verklaard, de
‘onverklaarde rest’, kan duiden op discriminatie, maar ook op andere niet-meegenomen achtergrondkenmerken of meetfouten. We spreken over potentiële discriminatie, maar benadrukken dat
de methode alleen een indicatie geeft van de mate waarin groepen feitelijk te maken kunnen hebben met discriminatie. Voor definitief uitsluitsel over feitelijke discriminatie zijn andere methoden,
zoals praktijktests, geschikter.
Figuur 4.1
Verschil in werkkans tussen referentiegroep en potentieel gediscrimineerde groepen naar verklaard en onverklaard deel, 2015–2017 (in procentpunten)

scp.nl

10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
-1
-2
-3
-4
niet-westers

vrouw

jong

oud

verschil
niet verklaard verschil
verklaard verschil

Bron: cbs: (ebb’15-’17 en ssb’15-’17)
De verschillen in werkkans zijn het grootst bij Nederlanders met een niet-westerse achtergrond
(figuur 4.1, gele blokjes). Bij deze groep wordt iets meer dan de helft van het verschil, ruim 4 procentpunt (blauwe blokje), verklaard uit achtergrondfactoren. Een kleine 4 procentpunt (rode
blokje) is potentieel discriminatie.

75

terreinen nader toegelicht

Bij vrouwen, jongeren en ouderen zijn de verschillen met de referentiegroep veel kleiner.
Bij vrouwen en ouderen wordt echter slechts een klein deel (blauwe blokjes) verklaard. Een kleine
procentpunt duidt daar op discriminatie.
De jongeren vormen een speciaal geval. Bij hen wordt meer dan het verschil ‘verklaard’.
Het onverklaarde verschil (rode blokje) duidt in dit geval op positieve discriminatie. Met andere
woorden bij gelijke achtergrondkenmerken als de referentiegroep (35-44 jaar) zouden jongeren
een grotere kans hebben op werk dan deze referentiegroep. Dat de jongste groep iets minder vaak
werk heeft, blijkt volgens deze analyse vooral te maken te hebben met de geringe werkervaring en
het hebben van jonge kinderen (zie ook bijlage A.1).

4.3.3 Gevolgen
Aan zowel werkzoekenden als stagezoekenden die vermoeden discriminatie te hebben
meegemaakt, is gevraagd of zij als gevolg daarvan zijn gestopt met het zoeken naar werk
of een stage. Bijna één op de vijf van hen bevestigt in deze zoektocht te zijn afgehaakt
wegens discriminatie (19%). Het afhaakpercentage is het laagst voor degenen met alleen
een stagediscriminatie-ervaring (11%), hoger voor alleen werkzoekenden met een discriminatie-ervaring (18%) en niet verrassend het hoogst voor degenen die (mogelijk) discriminatie hebben ervaren bij zowel het zoeken naar een stageplaats als bij het zoeken naar werk
(36%). Dat werkzoekenden vaker opgeven, zal zijn omdat stagezoekenden vaak verplicht
zijn (door de opleiding) een stage te volgen, terwijl werkzoekenden meer ruimte kunnen
voelen om af te haken, bijvoorbeeld als zij een werkende partner hebben. De gevolgen
voor een werkzoekende die zich terugtrekt van de arbeidsmarkt kunnen daarentegen op de
langere termijn in hun individuele levensloop vele malen groter zijn. Opvallend is dat
vooral mensen met een beperking bovengemiddeld vaak afhaken (33%) ten opzichte van
mensen zonder beperking (14%), terwijl er bij andere bevolkingsgroepen geen verschillen
zijn.
4.3.4 Melden
Eén op de tien werkzoekenden die vermoedt te zijn gediscrimineerd bij het vinden van een
baan heeft hiervan melding gemaakt (tabel 4.5). Gediscrimineerde werkzoekenden melden
dit het vaakst bij de directie of het management van een bedrijf. Van de discriminatieervaringen wordt maar een klein deel gemeld bij een registratie-instantie als een adv of
het College voor de Rechten van de Mens. De meeste mensen melden hun ervaringen dus
nergens. Vergeleken met de meldingspercentages in het onderwijs en op het werk (zie §
4.4.3), is het meldingspercentage bij het zoeken naar werk het laagst. Dit zal deels te wijten
zijn aan de onzekerheidsfactor om discriminatie te kunnen bewijzen, zoals eerder
geschetst. Voor degenen die alleen zonder twijfel stellen te zijn gediscrimineerd, is het meldingspercentage echter niet veel hoger. Een kosten-batenafweging zal hier ook een rol
spelen: een gediscrimineerde werkzoekende kan verwachten dat melden relatief weinig
oplevert (alsnog de baan krijgen, is onwaarschijnlijk en bovendien niet meer zo aantrekkelijk) voor de verwachte inspanning die ervoor nodig is (melden kost tijd en energie), waar76

terreinen nader toegelicht

door diegene zich wellicht liever focust op de verdere zoektocht naar een baan (Andriessen
2017).
Tabel 4.5
Melden van discriminatie onder werkzoekenden met een discriminatie-ervaring bij de toegang tot werk,
2018 (n = 912) (in procenten)
discriminatie ergens gemeld

10

discriminatie gemeld bij:
directie of management van het bedrijf
iemand van de opleiding
meldpunt voor discriminatie / antidiscriminatievoorziening (adv)
College voor de Rechten van de Mens
politie
ergens anders

5
2
1
1
0
4

nergens gemeld

90

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.4

Ervaren discriminatie op het werk

4.4.1 Situaties waarin discriminatie op het werk wordt ervaren
Een kwart van de werkende Nederlanders vermoedt te maken te hebben gehad met discriminatie op het werk. 16% van de werkenden zegt zonder twijfel dat men is gediscrimineerd. Hierbij kan het bijvoorbeeld gaan om een lager salaris krijgen voor hetzelfde werk,
onheus worden bejegend door collega’s of een leidinggevende of een baan kwijtraken vanwege discriminatie. Ervaringen van discriminatie bij de toegang tot werk worden hierbij niet
meegerekend. Deze zijn reeds besproken in paragraaf 4.3.
Vrouwen hebben vaker minimaal één keer discriminatie op het werk meegemaakt (31%)
dan mannen (20%). Ook werkende mensen met een beperking hebben vaker een discriminatie-ervaring (39%) dan werkenden zonder beperking (22%). Dat geldt eveneens voor
lhb’ers (36%) ten opzichte van heteroseksuele werknemers (24%). Jongvolwassenen
(25-34 jaar) vermoeden in vergelijking met oudere leeftijdsgroepen relatief het vaakst discriminatie op het werk te hebben meegemaakt, maar de verschillen zijn minder groot dan
bij andere bevolkingsgroepen (33% om 21-26%). De grootste verschillen zitten tussen werkenden met een niet-westerse migratieachtergrond en werkenden zonder migratieachtergrond. Van de Nederlanders zonder migratieachtergrond heeft 20% zich het afgelopen jaar gediscrimineerd gevoeld op het werk. Voor werkende Nederlanders met een
Turkse achtergrond is dat bijna drie keer zo veel (59%) en voor degenen met een achtergrond in Marokko (57%), Suriname (57%), Midden- of Oost-Europa (53%) of de Antillen
(48%) is dat eveneens flink vaker. Nederlanders met een westerse migratieachtergrond
77

terreinen nader toegelicht

(exclusief mensen met een achtergrond in Midden- en Oost-Europa) lijken qua discriminatie-ervaringen op het werk meer op Nederlanders zonder migratieachtergrond (26%).
Tabel 4.6
Discriminatie ervaren bij de arbeid door werkenden, 2018 (n = 5831) (in procenten)
zonder twijfel

met twijfel

totaal ervaren discriminatie op het werk

16

25

bij arbeidsvoorwaarden (totaal)
de vervelende klussen moeten doen
voor hetzelfde werk minder betaald dan een
collegaa
meer mogelijkheden dan collega’s om te
ontwikkelena
collega’s krijgen meer mogelijkheden om promotie
te makena
geen aanpassing of extra hulp gekregena,b

9
2
6

14
5
10

1

2

6

9

5

20

bij arbeidsomstandigheden (totaal)
spullen kapotgemaakt
uitgescholden of gepest door collega’s of
leidinggevendea
kwetsende grappen door collega’s of
leidinggevendea
seksueel lastiggevallen door collega’s of
leidinggevendea
bedreigd, geschopt of geslagen door collega’sa
gevoel er niet bij te horen
gediscrimineerd door mensen buiten het werkc

10
0
2

18
1
3

4

6

1

1

0
2
6

1
4
11

bij beëindiging arbeidsrelatie (totaal)
tijdelijk contract niet verlengdd
ontslagend

2
2
1

4
3
2

a
b
c
d

Van alle werkenden die collega’s of leidinggevenden hebben (n = 5370).
Van alle werkenden die specifieke aanpassingen of extra hulp nodig hebben (n = 274).
Van alle werkenden die in contact komen met externen, zoals opdrachtgevers, klanten en patiënten
(n = 4496).
Van alle werkenden ongeacht het type arbeidscontract.

Bron: scp/cbs (ed’18)

Tabel 4.6 geeft een overzicht van verschillende mogelijke situaties van arbeidsdiscriminatie
onder werkenden. Zo’n één op de zeven werkenden vermoedt te zijn gediscrimineerd met
betrekking tot bepaalde arbeidsvoorwaarden, waarbij het minder betaald krijgen voor hetzelfde werk en minder promotiekansen krijgen dan collega’s als meest voorkomende vor78

terreinen nader toegelicht

men worden genoemd. Vrouwen vinden vaker dan mannen dat zij benadeeld worden vanwege een verschil in loon voor hetzelfde werk ten opzichte van hun collega’s (13% om 8%),
maar onder werknemers uit Midden- en Oost-Europa in vergelijking met autochtone werknemers is dat percentageverschil nog veel groter (36% om 8%). Mensen met een beperking
vermoeden vaker discriminatie, doordat collega’s meer kansen op promotie krijgen dan zij.
Een opvallend grote groep werkenden twijfelt of ze worden gediscrimineerd, doordat ze
geen specifieke aanpassingen of extra hulp krijgen op het werk. Gezien het grote verschil
met het percentage dat zonder twijfel aangeeft dat hierbij sprake is van discriminatie, zou
het kunnen dat deze ondersteuningsbehoeftigen niet goed weten waar zij in hun geval
recht op hebben. Het gaat hier vooral om mensen met een beperking, maar ook mensen
zonder beperking vinden of vermoeden dat ze worden gediscrimineerd, doordat ze geen
aanpassingen of extra hulp krijgen.
Ook bij situaties die zich op of rondom de werkvloer afspelen, ervaart een grote groep werkenden discriminatie (18%, inclusief twijfel), bijvoorbeeld vanwege collega’s of leidinggevenden die kwetsende grappen op de werkvloer maken. Of juist bij contacten met personen buiten het bedrijf of de organisatie, bijvoorbeeld door een klant, een opdrachtgever
of een patiënt. Werknemers met een beperking zeggen vaker (vermoedens van) discriminatie te ervaren, doordat er kwetsende grappen ten koste van hen worden gemaakt of
doordat ze het gevoel hebben er niet bij te horen op het werk en dat ze vaker door mensen
van buiten het werk worden gediscrimineerd dan mensen zonder beperking. Ook Turks- en
Marokkaans-Nederlandse werknemers rapporteren deze vormen van ervaren discriminatie
vele malen vaker dan autochtoon Nederlandse werknemers, en voelen zich bovendien
vaker gediscrimineerd, doordat ze zijn uitgescholden of gepest door collega’s of leidinggevenden.
Discriminatie in de vorm van seksueel lastigvallen door collega’s of een meerdere komt
volgens de ondervraagden ook voor op de werkvloer. Weliswaar krijgt relatief gezien maar
een klein percentage werkenden hiermee te maken, maar vrouwen (1,4%) geven vier keer
zo vaak aan dat hun dit is overkomen als mannen (0,3%). Onder jonge werkende vrouwen
(15-24 jaar) is dit het hoogst met 3%.
8% van de werkende Nederlanders maakte in 2018 mee dat een tijdelijk contract niet werd
verlengd. Daarvan zegt 36% dat hierbij (mogelijk) sprake was van discriminatie. Van alle
werkenden heeft dus 3% ervaren dat een tijdelijk contract vanwege discriminatie niet werd
verlengd (inclusief twijfel). Bij ontslag – waar 6% in 2018 mee te maken kreeg – meent
38% dat discriminatie hierin mogelijk een rol speelde. In totaal gaat het dus om 2% van alle
werkenden die hebben ervaren dat zij om discriminatoire redenen zijn ontslagen. Deze
situaties samengenomen gaat het (inclusief twijfel) om 4% van degenen die hebben ervaren dat een arbeidsrelatie vanwege discriminatie is beëindigd. Volgens Nederlanders met
een achtergrond uit een niet-westers of moe-land is er vaker sprake van discriminatie bij
het niet-verlengen van een contract of ontslag dan volgens autochtone Nederlanders.
Sowieso geven zij minstens dubbel zo vaak aan te hebben meegemaakt dat een tijdelijk
79

terreinen nader toegelicht

contract niet werd verlengd of te zijn ontslagen, ongeacht of de reden discriminatoir of
anders van aard is. Ook mensen met een beperking vermoeden twee tot drie keer zo vaak
als mensen zonder beperking dat er bij het beëindigen van een werkverhouding sprake was
van discriminatie.
4.4.2 Gevolgen
Aan werkenden die aangeven (zonder of met twijfel) discriminatie op het werk te hebben
meegemaakt, is gevraagd welke gevolgen die ervaring voor ze heeft (tabel 4.7). Enerzijds
resulteert die ervaring in een deels compenserende tegenreactie: mensen zijn er harder
door gaan werken of zeggen een sterker persoon te zijn geworden. Anderzijds leidt discriminatie tot onthechting van het werk. Zo voelt een deel van hen zich minder betrokken bij
het bedrijf. 15% van de vermeend gediscrimineerde werkenden heeft als gevolg van een
discriminatie-ervaring ander werk gezocht en 6% is zelfs gestopt met werken. Bijna een
kwart van de werkenden met een discriminatie-ervaring geeft aan dat ze als gevolg van
discriminatie onder hun niveau werken.
Tabel 4.7
Gevolgen van discriminatie onder werkenden met een discriminatie-ervaring op het werk, 2018 (n = 2196)
(in procenten)
als gevolg van discriminatie
voel ik mij minder betrokken bij het bedrijf of de
organisatie
werk ik harder
voel ik me minder veilig op mijn werk
voel ik me meer verbonden met mensen die
dezelfde achtergrond hebben als ik
heb ik ander werk gezocht
ben ik gestopt met werken
ben ik een sterker persoon geworden
werk ik onder mijn niveau

nooit

soms

(heel) vaak

57

33

9

53
72
38

25
21
33

22
7
29

nee
85
94
52
77

ja
15
6
48
23

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.4.3 Melden
Een kwart van de mensen die een discriminatie-ervaring hebben op het werk heeft dit
ergens gemeld (tabel 4.8). Er is weinig verschil in het meldpercentage tussen ervaringen
zonder en met twijfel. De meesten van de melders hebben hun discriminatie-ervaring aangekaart bij de directie of leidinggevende, anderen deden dat bij een bedrijfsarts of vertrouwenspersoon. Minder dan 1% van de werkenden die zich gediscrimineerd voelen op het
werk heeft contact opgenomen met een meldpunt voor discriminatie zoals een adv of met
het College voor de Rechten van de Mens. adv’s registreerden in 2018 1196 meldingen over
discriminatie-ervaringen op de arbeidsmarkt en de politie noteerde 297 werkgerelateerde
80

terreinen nader toegelicht

discriminatie-incidenten (Waltz et al. 2019). Het College voor de Rechten van de Mens ontving dat jaar 1533 vragen en meldingen over gelijke behandeling en arbeid en 277 verzoeken om een oordeel op het terrein arbeid (College voor de Rechten van de Mens 2019b).
Ten opzichte van andere terreinen is het meldpercentage voor discriminatie bij het werk
het hoogst. Desalniettemin laat driekwart van de werkenden die zich gediscrimineerd voelen hun ervaringen onvermeld.
Tabel 4.8
Melden van discriminatie onder werkenden met een discriminatie-ervaring op het werk, 2018 (n = 2193)
(in procenten)
discriminatie ergens gemeld

24

discriminatie gemeld bij:
directie of leidinggevende
bedrijfsarts, maatschappelijk werk of vertrouwenspersoon op werk
vakbond
meldpunt voor discriminatie / antidiscriminatievoorziening (adv)
College voor de Rechten van de Mens
politie
ergens anders

17
6
2
0
0
1
4

nergens gemeld

76

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.5

Ervaren discriminatie door instanties

Zo’n één op de zes Nederlanders heeft een vermoeden te zijn gediscrimineerd door
bepaalde instanties waarmee ze in aanraking zijn gekomen. Bijvoorbeeld bij het verkrijgen
van een woning, of in contact met de gemeente, het uwv of de politie. 9% van de totale
bevolking zegt zonder twijfel discriminatie te hebben ervaren in aanraking met dergelijke
instanties.
Voor ervaringen van discriminatie door instanties is het relevant om te kijken of men in de
eerste plaats in aanraking is geweest met de betreffende instantie (zie tabel 4.9 onder
‘contact/meegemaakt’). Zo bezocht 80% van de Nederlanders in 2018 een huisarts, ziekenhuis of andere zorginstelling. Van deze mensen die medische hulp of advies zochten, zegt
slechts een klein percentage mogelijk gediscrimineerd te zijn door de instelling (4%).
Veel minder Nederlanders kwamen in aanraking met het uwv (10%), maar van hen ervaart
een veel groter percentage discriminatie door de betreffende instantie, namelijk 18%
(inclusief twijfel).

81

terreinen nader toegelicht

82

terreinen nader toegelicht
10

door uwv

11

6

2

45
3
38
5
6

12
19
8
11

-

zonder
twijfel

18

9

4

65
11
55
15
10

21
33
11
20

-

met twijfel

2

5

3

2
2
2
1
1

5
3
1
3

16

met twijfel

Leesvoorbeeld: 9% van de Nederlandse bevolking heeft in 2018 gezocht naar een huurwoning. Van deze huurwoningzoekers heeft 19% zonder twijfel discriminatie
ervaren en 33% inclusief twijfel. Over de totale Nederlandse bevolking is dat 2% en 3%.
Bron: scp/cbs (ed’18)

1

3

2

1
1
2
0
1

3
2
1
2

9

zonder
twijfel

totale Nederlandse bevolking

Bijvoorbeeld wanneer men zelf naar de politie gaat om aangifte te doen of als getuige van een incident de politie belt.

48

door gemeente of overheid

a

80

3
22
4
8
11

door politie meer in de gaten gehouden
door politie minder in de gaten gehouden
door politie sneller bekeurd
door politie minder snel bekeurd
door politie (overig)b

door huisarts, ziekenhuis of andere zorginstelling

26
9
8
17

-

in contact met woningeigenaren of -bemiddelaars (totaal)
bij het zoeken van een huurwoning
bij het verkrijgen van een hypotheek
door woningbouwcorporatie of andere woningverhuurder

totaal ervaren discriminatie bij instanties

contact /
meegemaakt

degenen die contact hebben
gehad met de instantie

Tabel 4.9
Discriminatie ervaren bij instanties, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (n = 8536) (in procenten)a

4.5.1 Discriminatie op de woningmarkt
In 2018 heeft een kwart van de bevolking contact gehad met woningbeheerders of -bemiddelaars. Zo was 9% van de bevolking op zoek naar een huurwoning, probeerde 8% van de
Nederlanders een hypotheek te krijgen en had 17% contact met een woningverhuurder of
-corporatie. Liefst één op de drie mensen die een huurwoning zochten, vermoedt dat hierbij gediscrimineerd is. Dat is drie keer zoveel als het percentage mensen dat zich gediscrimineerd voelde bij het aanvragen van een hypotheek. Ten opzichte van vijf jaar geleden is
dat een grote toename in ervaren discriminatie op de huurwoningmarkt. Een mystery callonderzoek van De Groene Amsterdammer stelde in 2018 dat woningzoekenden met een
Nederlands klinkende naam aanzienlijk vaker een uitnodiging krijgen dan woningzoekenden met een Marokkaanse achternaam, en dat verhuurmakelaars veelal meegaan in discriminerende verzoeken (‘Rachid is ook gewoon een nette jongen’ Groene Amsterdammer
2018). Wat betreft het verkrijgen van een hypotheek vermoedt in ons onderzoek 11% van
de hypotheekaanvragers hierbij te zijn gediscrimineerd. Van de mensen die contact hadden
met een woningbouwcorporatie of andere woningverhuurder (ongeacht de reden), heeft
één op de vijf vermoedens door deze instantie te zijn gediscrimineerd.
Mensen met een beperking voelen zich vaker gediscrimineerd op de woningmarkt
(22% van degenen die in contact komen met woningmarktactoren) dan mensen zonder
beperking (15%). Dat verschil zit niet zozeer bij de zoektocht naar huurwoningen, maar bij
het verkrijgen van een hypotheek: meer dan een kwart van de hypotheekzoekers met een
beperking vermoedt hierbij te zijn gediscrimineerd tegenover slechts 7% van de hypotheekzoekers zonder een beperking. Ook Nederlanders met een niet-westerse achtergrond
voelen zich vaker gediscrimineerd op de woningmarkt dan Nederlanders zonder of met een
westerse migratieachtergrond. Zowel bij het zoeken naar een huurwoning als bij het verkrijgen van een hypotheek vermoeden Turkse en Marokkaanse Nederlanders twee keer zo
vaak te zijn gediscrimineerd als autochtone Nederlanders.
4.5.2 Discriminatie door de politie
3% van de Nederlanders zegt dat de politie hen meer in de gaten houdt dan anderen. Bijna
twee derde van deze groep vermoedt dat discriminatie hierbij een rol speelt. Zij vormen
2% van de totale Nederlandse bevolking. Daarnaast zegt 4% van de Nederlanders dat de
politie hen sneller bekeurt dan anderen. Van hen vermoedt 55% dat hierbij sprake is van
discriminatie. Anderzijds zijn er ook veel Nederlanders die denken dat de politie hen juist
minder in de gaten houdt of minder snel bekeurt. Een simpele reden hiervoor kan zijn dat zij
denken dat anderen vaker de wet overtreden dan zij. Maar men kan ook veronderstellen
dat er sprake is van discriminatie: ‘positieve’ discriminatie als het om henzelf gaat (‘ik zie er
niet verdacht uit’), negatieve discriminatie als men vermoedt dat anderen om een discriminatiegerelateerde reden vaker staande worden gehouden dan zijzelf. Dit is mogelijk een
resultaat van de aandacht die er afgelopen jaren is geweest voor etnisch profileren door de
politie (zie bv. Volkskrant 2016; in relatie tot onder meer Amnesty International 2013;
Çankaya 2015; Landman en Kleijer-Kool 2016). Mensen die vermoeden dat anderen meer
83

terreinen nader toegelicht

door de politie worden gecontroleerd dan zijzelf ervaren dat in veel kleinere mate als discriminatie – van henzelf of juist van anderen – dan mensen die juist zeggen vaker te worden gecontroleerd en dat als discriminatie ervaren.3 Tot slot is er ook een groep mensen
die op een andere manier in aanraking komt met de politie, bijvoorbeeld door zelf contact
op te nemen. Van hen vermoedt één op de tien dat ze hierbij gediscrimineerd worden.
Met name Nederlanders met een migratieachtergrond ervaren (of hebben vermoedens
van) discriminatie door de politie. Zo’n 90% van de Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders die aangeven meer in de gaten te worden gehouden dan anderen ervaart dit als discriminatie tegenover 32% van de autochtone Nederlanders die zeggen
vaker dan anderen te worden gemonitord. Vergelijkbare verschillen zien we bij het sneller
worden beboet. Maar ook mannen en jongere leeftijdsgroepen vermoeden gemiddeld
vaker discriminatie bij politiemonitoring en -bekeuringen. Mensen met een beperking
ervaren dat juist vaker in overig contact met de politie. Enigszins opvallend is nog dat in het
ervaren van discriminatie door minder vaak aangehouden of beboet te worden door de
politie, deze verschillen tussen bevolkingsgroepen er nagenoeg niet zijn. Vrouwen ontlopen naar eigen zeggen dus niet vaker een boete dan mannen. De verschillende groepen
mensen die aangeven dat de politie hen ontziet – en anderen dus vaker opzoekt – ervaren
dat allemaal in vergelijkbare mate als discriminatie (hetzij van henzelf, hetzij van anderen).
4.5.3 Discriminatie door overige instanties: zorg, overheid en uwv
Hoewel een groot deel van de Nederlandse bevolking jaarlijks in aanraking komt met een
huisarts, een ziekenhuis of andere zorgverlener, ervaart relatief gezien maar een klein percentage hierbij discriminatie (4%, inclusief twijfel). Discriminatie door de gemeente of
andere overheden wordt iets vaker ervaren: ongeveer de helft van de bevolking kwam hiermee in aanraking en 9% van hen vermoedt hierbij te zijn gediscrimineerd. Er is niet doorgevraagd om wat voor discriminatie het dan gaat. In contacten met het uwv komt ervaren
discriminatie vaker voor (18%). Ook daarbij is niet bekend waar het dan precies om gaat.
Mensen met een beperking vermoeden minstens twee keer zo vaak als mensen zonder
beperking gediscrimineerd te worden bij contacten met de huisarts, ziekenhuizen en
andere zorginstellingen, door gemeenten of de overheid en het uwv. Contrasten gelden
ook hier voor Nederlanders met een niet-westerse achtergrond ten opzichte van Nederlanders zonder migratieachtergrond. Hoewel discriminatie in de zorg dus weinig voorkomt,
ervaart bijvoorbeeld 14% van de zorgvragende Marokkaanse Nederlanders en 18% van de
zorgvragende Turkse Nederlanders (vermoedens van) discriminatie, tegenover 3% van de
autochtone Nederlanders. Ook door de (lokale) overheid voelen deze groepen zich twee tot
drie keer zo vaak gediscrimineerd. Met betrekking tot het uwv zijn er daarentegen geen
noemenswaardige verschillen.

84

terreinen nader toegelicht

4.5.4 Melden
Van de mensen die in aanraking met instanties zeggen of vermoeden te maken te hebben
gehad met discriminatie door de betreffende instelling, heeft in totaal 15% hier melding
van gemaakt. Dat gebeurde het vaakst bij de instantie zelf. Net zoals bij andere terreinen
komen amper meldingen bij de officiële registratie-instanties terecht. 85% van de ervaringen met instanties wordt dus helemaal niet gemeld.
Tabel 4.10
Melden van discriminatie door Nederlanders met een discriminatie-ervaring in contact met instanties, 2018
(n = 1630) (in procenten)
discriminatie ergens gemeld

15

discriminatie gemeld bij:
instantie waar discriminatie plaatsvond
meldpunt voor discriminatie / antidiscriminatievoorziening (adv)
College voor de Rechten van de Mens
politie
ergens anders

5
1
1
2
7

nergens gemeld

85

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.6

Ervaren discriminatie in de (semi)publieke ruimte

In deze paragraaf beschrijven we situaties die zich afspelen in de publieke ruimte in brede
zin, waarbij mogelijk sprake kan zijn van discriminatie. Het gaat daarbij om zaken die zich
afspelen tijdens de vrijetijdsbesteding van mensen, zoals tijdens het uitgaan of het sporten, maar ook in de buurt of in het verkeer. Tabel 4.11 geeft de specifieke situaties weer die
in de vragenlijst zijn voorgelegd aan alle respondenten en die men als discriminatie heeft
ervaren. We onderscheiden achtereenvolgens de deelterreinen op straat en in de
(woon)buurt, in het openbaar vervoer, online, bij het uitgaan en bij het sporten. Deze deelterreinen hebben we samen de (semi)publieke ruimte genoemd. De deelterreinen zijn
onderling minder goed vergelijkbaar, bijvoorbeeld omdat de voorgelegde situaties per
deelterrein sterk verschillen in aantallen en in de aard van het type discriminatie. Het beeld
van ervaren discriminatie op straat en in de buurt is daarmee waarschijnlijk vollediger dan
dat van discriminatie in de sport. Desalniettemin geven alle percentages tezamen een
goede indicatie van de ervaren discriminatie in de publieke ruimte.
In totaal zegt 12% van de Nederlanders zonder twijfel discriminatie te hebben ervaren in
het openbaar; dit stijgt tot 16% wanneer ook degenen die twijfelen hierbij opgeteld worden. Ten opzichte van andere terreinen is het relatieve verschil tussen deze twee percenta-

85

terreinen nader toegelicht

ges kleiner; men is in deze situaties dus relatief vaker ervan overtuigd dat wat ze meemaakten discriminatie betreft.
Tabel 4.11
Discriminatie ervaren in de publieke ruimte, zonder en met twijfel, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018
(n = 8536) (in procenten)
zonder twijfel

met twijfel

totaal ervaren discriminatie in de publieke ruimte

12

16

op straat, in de buurt of bij woning (totaal)
op straat of in verkeer uitgescholden of
nageroepen
op straat lastiggevallen
op straat of in verkeer bedreigd, geschopt of
geslagen
woning beklad, vernield of beschadigd
spullen (bv. auto, fiets) beklad, vernield of
beschadigd
in eigen buurt gepest of uitgescholden
in eigen buurt bedreigd, geschopt of geslagen
problemen om in eigen buurt overal te komen

9
6

13
9

3
1

5
2

1
1

1
2

2
1
1

2
1
1

in het openbaar vervoer (totaal)
onvriendelijk behandeld door personeel
belemmeringen om gebruik te maken van het
openbaar vervoer

2
1
1

3
2
2

online of via sociale media (totaal)
online uitgescholden
online bedreigd

2
2
1

3
2
1

bij het uitgaana (totaal)
geweigerd in discotheek, bar, bioscoop of
restaurant
tijdens uitgaan uitgescholden
seksueel lastiggevallen tijdens uitgaan
tijdens uitgaan bedreigd, geslagen of geschopt

3
1

4
2

2
1
0

2
2
0

tijdens het sporten uitgescholden of nageroepenb

1

1

a
b

Van alle mensen die in de afgelopen twaalf maanden zijn uit geweest (n = 6779).
Van alle mensen die in de afgelopen twaalf maanden in hun vrije tijd hebben gesport (n = 5441).

Bron: scp/cbs (ed’18)

86

terreinen nader toegelicht

4.6.1 Op straat en in de woonbuurt
‘Je krijgt op straat van alles naar je hoofd. “Pleur op naar je eigen land”, en “je bent zeker
een uitkeringstrekker”.’
(vrouw, migratieachtergrond)
De meest voorkomende situatie waarbij discriminatie is ervaren op het brede terrein van
de publieke ruimte, is doordat men op straat of in het verkeer is uitgescholden of nageroepen. Bijna één op de tien Nederlanders heeft dit naar eigen zeggen meegemaakt. Discriminatie doordat men op straat lastiggevallen wordt, komt relatief ook wat vaker voor. Andere
situaties waarbij men discriminatie ervaart, kunnen zijn door vandalisme, bedreiging of
geweld in het openbaar, of problemen om in de eigen buurt overal te komen. In totaal
heeft ruim één op de acht Nederlanders een discriminatie-ervaring op straat, in de buurt of
bij zijn woning ondervonden.
Bij etnische groepen zien we aanzienlijke verschillen in de mate waarin zij te maken hebben
met discriminatie op straat en in de buurt: autochtone Nederlanders en mensen met een
westerse achtergrond hebben hier het minst mee te maken, terwijl Nederlanders met een
achtergrond in Turkije, Marokko, Suriname, de Antillen of een andere niet-westerse oorsprong ongeveer drie keer zo vaak discriminatie ervaren op straat en in de buurt. Omdat
mensen met een westerse achtergrond (met uitzondering van mensen met een achtergrond in Midden- en Oost-Europa) niet verschillen van autochtone Nederlanders in de
mate van ervaren discriminatie op straat of in de buurt, is de vraag of zichtbaarheid van de
achtergrond een rol speelt. Aan respondenten is gevraagd in welke mate het voor anderen
herkenbaar is dat zijzelf of hun ouders niet in Nederland zijn geboren. De verschillen tussen
herkomstgroepen vallen weg als we de zichtbaarheid van de achtergrond van mensen
meenemen: mensen bij wie het een beetje of duidelijk herkenbaar is dat zij (ook) een achtergrond buiten Nederland hebben, ervaren meer discriminatie op straat en in de
(woon)buurt dan mensen bij wie dit minder herkenbaar is of die een Nederlandse achtergrond hebben.
Mensen met een beperking zeggen alle discriminatie-situaties over de straat, buurt en
woning vaker te ervaren dan mensen zonder beperking. Bij mensen met een beperking
hebben we ook gevraagd of hun beperking of klachten zichtbaar zijn voor anderen. Bij deze
groep maakt de zichtbaarheid niet uit; het verschil in ervaren discriminatie zit vooral tussen
mensen die geen beperking hebben en mensen die wel een beperking hebben.
Lhb-personen hebben vaker een discriminatie-ervaring op straat of in de buurt (20%) dan
heteroseksuelen (11%). Als we seksuele oriëntatie combineren met geslacht, dan zien we
dat heteromannen het minst discriminatie op straat en in de buurt ervaren (10%), heterovrouwen iets meer (13%), maar dat lhb-personen – of zij nu man of vrouw zijn – aanzienlijk
vaker te maken hebben met discriminatie op straat en in de buurt (resp. 21% en 20%).
87

terreinen nader toegelicht

4.6.2 Openbaar vervoer
‘Toen ik de trein in wilde stappen riep de conducteur naar me: “Hee, heb jij wel een kaartje?”
Dat deed hij echt niet bij iedereen. Ik riep expres terug: “Ik denk wel dat ik een kaartje heb,
maar ik weet het niet zeker.” Terwijl ik wel gewoon een kaartje had. Toen de trein reed,
kwam hij me echt opzoeken om mijn vervoersbewijs te controleren.’
(man, migratieachtergrond)
In situaties die het openbaar vervoer betreffen, is gekeken naar twee voorvallen: onvriendelijk behandeld worden door het personeel en belemmeringen ervaren om gebruik te
maken van het openbaar vervoer. Als we deze twee ervaringen samennemen en kijken naar
groepsverschillen, dan blijkt dat mensen met een beperking een stuk vaker discriminatie
ervaren dan mensen zonder beperking. Zij ervaren vier keer zo vaak belemmeringen in het
ov-gebruik als mensen zonder beperking. Eerder onderzoek toonde door praktijktests in
het openbaar busvervoer al dat rolstoelgebruikers problemen met de toegankelijkheid
ondervinden (College voor de Rechten van de Mens 2017). De overheid heeft inmiddels een
actieprogramma in werking gezet om de toegankelijkheid van het openbaar vervoer voor
mensen met een beperking te verbeteren (Iedereen onderweg! 2019). Daarnaast zien we
opnieuw dat de verschillen tussen etnische groepen zich concentreren langs de band van
een westerse en een niet-westerse achtergrond. Mensen met een niet-westerse achtergrond ervaren vaker discriminatie in het openbaar vervoer dan mensen met een westerse
achtergrond.
4.6.3 Online discriminatie
Het internet biedt de mogelijkheid om in (gedeeltelijke) anonimiteit uitspraken te doen.
Dat kan online zowel in een openbare omgeving gebeuren (bv. in YouTube-comments of
onder nieuwsberichten), als in (semi)gesloten omgevingen zoals besloten fora of sociale
media als Facebook en Twitter. De mogelijkheid bestaat dat deze uitspraken ongeremder
zijn dan wanneer men zich offline zou uiten, zeker wanneer men online de optie heeft om
anoniem berichten te plaatsen. Uitspraken kunnen in het algemeen betrekking hebben op
bepaalde bevolkingsgroepen of persoonlijk gericht zijn aan individuen – die men al dan
niet persoonlijk kent (‘Jij bent een […]-Marokkaan’). Deze uitingen kunnen in potentie door
iedere lezer die er toegang toe heeft als discriminerend worden ervaren. In de vragenlijst is
niet achterhaald waar men de uitspraak heeft vernomen en in welke context deze is
gedaan. In totaal zegt 3% van de Nederlanders discriminatie te hebben meegemaakt doordat ze slachtoffer zijn van bedreigingen of scheldpartijen online. Mensen met een beperking ervaren meer onlinediscriminatie dan mensen zonder beperking, en lhb’-personen
worden vaker dan hetero-personen discriminatoir uitgescholden of bedreigd via internet
of sociale media. Jongvolwassenen overkomt dit vaker dan ouderen.

88

terreinen nader toegelicht

4.6.4 Uitgaan
‘Bij de discotheek, dat ik niet binnenkwam, dat heb ik ook weleens gehad. Toen kwam ik
daar met een paar vrienden. De uitsmijter vroeg: heb jij een clubkaart? Ik zei: Nee. “Oh nee,
dan kom je niet binnen.” Ik zei: “Ik heb wel een legitimatie en alles bij me.” “Nee, zonder
clubkaart kom je niet binnen.” Nou, en later hoorde ik: er bestaat niet eens een clubkaart.’
(man, migratieachtergrond)
Bijna acht op de tien Nederlanders is in 2018 uit geweest, zoals naar een restaurant, bar,
bioscoop of discotheek. In totaal geeft 4% van hen aan hierbij vermoedelijk te maken te
hebben gekregen met discriminatie. Dan gaat het bijvoorbeeld om een weigering van de
toegang tot een horecagelegenheid. Onder andere de gemeente Amsterdam constateerde
afgelopen jaren in de eigen gemeente het bestaan van horecadiscriminatie door toegangsweigeringen op grond van etniciteit en besloot dit aan te pakken (Gemeente Amsterdam
2017). Blijkens ons onderzoek komt het ook voor dat uitgaanspubliek discriminatie ervaart
doordat ze seksueel worden lastiggevallen of te maken hebben met bedreiging of geweld.
We vinden geen verschillen in het totaal aan discriminatie-ervaringen voor mannen en
vrouwen, maar mannen en vrouwen hebben andersoortige discriminatie-ervaringen tijdens het uitgaan. Zo ervaren mannen vaker dan vrouwen dat zij geweigerd worden in een
gelegenheid en dat discriminatie daarbij een rol speelde, en hebben zij vaker te maken met
fysiek geweld waarbij discriminatie een rol speelde dan vrouwen. Vrouwen daarentegen
hebben vaker dan mannen bij het uitgaan te maken met discriminatie waarbij ze seksueel
worden lastiggevallen. Mannen en vrouwen hebben even vaak te maken met discriminatoir naroepen of uitschelden bij het uitgaan.
De verschillen in discriminatie tussen hetero-personen en lhb’-personen liggen bij twee
situaties waar lhb-personen vaker mee te maken hebben dan hetero-personen: ze worden
nageroepen, uitgescholden, en tijdens het uitgaan bespuugd en seksueel lastiggevallen.
Lhb-personen rapporteren niet vaker dan hetero-personen dat zij te maken hebben met
fysiek geweld tijdens het uitgaan of geweigerd worden in een horecagelegenheid. Wat leeftijd betreft komt onder het uitgaanspubliek horecadiscriminatie gemiddeld vaker voor bij
jongvolwassenen (15-34 jaar) dan bij mensen in oudere leeftijdsgroepen. Wederom zijn er
ook grote verschillen naar etniciteit. Mannen met een niet-westerse achtergrond worden
vaker dan autochtone mannen geweigerd in een horecagelegenheid. Onder vrouwen
bestaat dit verschil niet. De zichtbaarheid van etniciteit speelt wederom een rol: mensen
van wie uiterlijk herkenbaar is dat zij een migratieachtergrond hebben, worden naar eigen
zeggen vaker (vermoedelijk) gediscrimineerd dan mensen van wie die migratieachtergrond
niet zo herkenbaar is.

89

terreinen nader toegelicht

4.6.5 Sport
‘Ik moet wel heel eerlijk zeggen mensen met een andere afkomst krijgen vaak oordelen: dat
ze agressief zijn of dat ze niet zo slim zijn. Ik hockey en ik heb Nederlandse meisjes in mijn
team. Ik heb heel vaak het gevoel dat als zij iets zeggen dat het zeg maar gewoon is van: oké
laat maar. Maar dat als ik iets zeg dat het gelijk is van: oh hoe kan je dat zeggen! Dan wordt
er iets gedaan wat echt niet mag, en dan denk ik van ‘ja maar dit klopt niet’ en dan zeg ik er
expres niks van. Terwijl ik juist een beetje een persoon ben die vaak weet wat ik moet zeggen
en hoe ik het moet zeggen. Dan wil ik er wel wat van zeggen, maar ik ben bang dat ik zeg
maar beoordeeld wordt van ‘ja het zijn weer buitenlanders’, terwijl ik gewoon in Nederland
geboren ben. En als je er iets van wil zeggen dan moet je het echt schreeuwen, want jij staat
daar en de coaches staan hier, dus je moet wel schreeuwen. En dat kan ook weer agressiever
overkomen. En daardoor hou ik mij ook vaak rustig.’
(respondent, migratieachtergrond)
Van de totale bevolking die in de afgelopen twaalf maanden in de vrije tijd heeft gesport,
ervaart 1% (mogelijk) discriminatie doordat ze hierbij zijn uitgescholden of nageroepen.
Andere mogelijke vormen van discriminatie in de sport, zoals andersoortige onprettige
bejegening of uitsluiting van deelname, zijn in deze vragenlijst niet voorgelegd. Mannen,
mensen met een beperking en Nederlanders met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse of
Antilliaanse migratieachtergrond ervaren meer discriminatie bij het sporten dan hun
referentiegroepen. Zowel bij mensen met een beperking als mensen met een migratieachtergrond speelt de zichtbaarheid van het kenmerk geen rol. Enigszins opvallend is nog
dat lhb-personen niet beduidend vaker discriminatie in de sport ervaren dan heteroseksuele sporters, ook niet uitgesplitst naar geslacht (hoewel niet verder is doorgevraagd om
wat voor sport het gaat). Het Mulier Instituut constateerde al dat lhb-acceptatie in de sport
is toegenomen ten opzichte van voorgaande jaren (Hoeijmakers en Elling 2018). Dat beeld
lijkt hier te worden bevestigd.
4.6.6 Gevolgen
Aan respondenten die aangeven minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief twijfel) in
de publieke ruimte te hebben, is gevraagd welke gevolgen die ervaring voor hen had
(zie tabel 4.12). Bijna 40% van de mensen die zich gediscrimineerd hebben gevoeld in het
openbaar zegt (heel) vaak de vermeende daders te vermijden. Of ze houden afstand van
andere mensen die lijken op de daders. Een deel van hen zou (gelijkende) daders wel willen
vermijden, maar dat is voor hen niet mogelijk. Slachtoffers vermijden verder soms of vaker
de plek waar de discriminatie plaatsvond, hoewel ook dat niet voor iedereen mogelijk is.
Ruim een derde van de slachtoffers voelt zich soms angstig, een op de vijf doet dat zelfs
(heel) vaak. De meerderheid van de slachteroffers zoekt meer verbondenheid met mensen
met dezelfde achtergrond als zijzelf. Slechts een kwart doet dat niet. Ook in het onderwijs
en op het werk zagen we al deze toenadering naar de eigen ingroup als gevolg van discriminatie.
90

terreinen nader toegelicht

Tabel 4.12
Gevolgen van discriminatie onder Nederlanders met een discriminatie-ervaring in de publieke ruimte, 2018
(n = 923) (in procenten)

als gevolg van discriminatie

nooit

soms

(heel)
vaak

zou wel
willen,
maar
kan niet

vermijd ik de plek waar discriminatie plaatsvond
vermijd ik de persoon/personen die mij
discrimineren
houd ik afstand van mensen die lijken op de
mensen die mij discrimineren
voel ik mij angstig
zoek ik meer verbondenheid met mensen die
dezelfde achtergrond hebben als ik

41
30

21
19

29
39

8
12

40

20

36

4

43
26

37
27

20
44

3

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.6.7 Melden
Van de mensen die een discriminatie-ervaring in de openbare ruimte (vermoeden te) hebben, doet 10% hiervan een melding. Dat gebeurt het vaakst bij de politie, maar dat betreft
alsnog slechts 4% van alle discriminatie-ervaringen op straat, in het verkeer, bij het uitgaan, online en bij sport. Ook bij een vertrouwenspersoon wordt door 4% gemeld.
Het Meldpunt internet Discriminatie (MiND) registreerde in 2018 583 meldingen van online
discriminatie (Waltz et al. 2019). Van de mensen met een online discriminatie-ervaring
deed volgens ons onderzoek bijna niemand een melding bij MiND, waardoor het aandeel
binnen het brede terrein van de publieke ruimte ook nagenoeg nul is.
Veruit de meeste mensen doen geen melding van discriminatie-ervaringen in de publieke
ruimte. Daarmee heeft dit terrein, samen met zoeken naar werk, de laagste meldingsbereidheid. Hierbij maakt het ook weinig verschil of er sprake is van twijfel of de ervaring
discriminatie betreft of niet.

91

terreinen nader toegelicht

Tabel 4.13
Melden van discriminatie onder Nederlanders met een discriminatie-ervaring in de publieke ruimte, 2018
(n = 1995) (in procenten)
discriminatie ergens gemeld

10

discriminatie gemeld bij:
meldpunt voor discriminatie / antidiscriminatievoorziening (adv)
College voor de Rechten van de Mens
politie
Meldpunt internet Discriminatie (MiND)
ombudsman
vertrouwenspersoon
ergens anders

1
0
4
0
1
4
5

nergens gemeld

90

Bron: scp/cbs (ed’18)

4.7

Gronden van ervaren discriminatie

Per terrein is aan respondenten die aangeven discriminatie (inclusief twijfel) te hebben
ervaren, gevraagd op welke discriminatiegrond dat volgens hen was bij de laatste keer dat
het gebeurde.4
Tabel 4.14 laat zien dat het per terrein verschilt welke gronden zijn genoemd, maar dat
tegelijkertijd de verdeling van de vermelde gronden ook een gedeeltelijke weergave is van
de bevolkingssamenstelling van verschillende groepen die deze gronden vertegenwoordigen. De helft van de bevolking bestaat bijvoorbeeld uit vrouwen, dus zal de grond geslacht
mede hierdoor vaker worden genoemd dan seksuele voorkeur. Voor een inzicht in hoe en
in hoeverre deze bevolkingsgroepen afzonderlijk discriminatie ervaren, verwijzen wij naar
de volgende hoofdstukken. De onderhavige paragraaf beschrijft vooral de verdeling van
discriminatiegronden per terrein en over terreinen. Uit de tabel is bijvoorbeeld af te lezen
dat ervaren discriminatie-incidenten bij het zoeken naar werk vooral betrekking hebben op
leeftijd en dat de gronden gerelateerd aan etniciteit bij alle terreinen vaak worden
genoemd. We gaan kort in op de verdeling van gronden per terrein.

92

terreinen nader toegelicht

Tabel 4.14
Gronden van laatste keer dat discriminatie werd ervaren (inclusief twijfel) door Nederlanders met minimaal
één discriminatie-ervaring, naar terrein, 2018 (n = 4539) (in procenten)

leeftijd
geslacht
etnische herkomst/
ander land
huidskleura
handicap of chronische
ziekte
geloof
seksuele voorkeur
a
b

onderwijs

zoeken naar
werk

op het werk

instanties

in de
openbare
ruimte

20
22
30

56
8
32

24
25
22

22
11
26

16
27
26

14
9

13
11

11
10

13
20

19
11

15
5

8
1

10
4

10
3

12
4

Huidskleur is wettelijk gezien geen discriminatiegrond, maar betreft indirect onderscheid op grond van
ras (herkomst).
Andere discriminatiegronden kunnen zijn: burgerlijke staat, politieke voorkeur, levensovertuiging,
contracttype (tijdelijk of vast) of arbeidsduur (parttime of fulltime). Maar mensen kunnen ook vinden
dat ze gediscrimineerd worden vanwege een niet-wettelijke grond, bijvoorbeeld hun uiterlijk of
opleidingsniveau.

Leesvoorbeeld: van de mensen die discriminatie hebben ervaren bij het zoeken naar werk voelde 56% zich
de laatste keer dat dit gebeurde gediscrimineerd op grond van leeftijd.
Bron: scp/cbs (ed’18)

Van de laatste keer dat leerlingen discriminatie ervoeren in het onderwijs, was dat in drie
op de tien gevallen op grond van herkomst. Hiermee is dit de vaakst genoemde grond bij
dit terrein. Ondanks dat seksuele voorkeur hier het minst vaak als grond wordt aangewezen, is dit percentage ten opzichte van andere terreinen juist het hoogst in het onderwijs.
Het percentage dat een handicap of chronische ziekte als grond noemt (9%) is bij dit terrein het laagst ten opzichte van andere terreinen, maar dat kan te maken hebben met het
feit dat (niet-aangeboren) beperkingen en ziekten pas op latere leeftijd gaan spelen. Paragraaf 4.2.1 beschreef bijvoorbeeld een aantal discriminatoire situaties in het onderwijs die
leerlingen met een beperking juist aanzienlijk vaker zeggen te ervaren dan leerlingen zonder beperking.

93

terreinen nader toegelicht

Meer dan de helft van de werkzoekenden die vermoeden in hun zoektocht naar een baan
te zijn gediscrimineerd, geeft aan dat dit volgens hen gebeurde op grond van leeftijd (56%).
Dit is niet alleen op dit terrein, maar over alle terreinen bezien een absolute uitschieter.
Hoewel in het algemeen jongeren gemiddeld vaker aangeven discriminatie te ervaren dan
ouderen (zie hoofdstuk 6), zijn het hier vooral de oudere werkzoekenden die deze discriminatiegrond zelf noemen.
De tweede veelgenoemde grond bij het zoeken naar werk is die van herkomst. Ten
opzichte van andere terreinen wordt deze grond relatief het vaakst genoemd op dit terrein.
Paragraaf 4.3.1 beschreef reeds de uitsluitende effecten van onder meer een nietNederlands klinkende achternaam in de zoektocht naar een baan. Na leeftijdsdiscriminatie
is dit verhoudingsgewijs volgens de ondervraagden dus ook veel aan de orde. De grond
seksuele oriëntatie is vergeleken met andere terreinen hier juist de minst genoemde, wat
waarschijnlijk komt doordat seksuele voorkeuren vaak (nog) niet een bekend gegeven zullen zijn in sollicitatiepraktijken (en een relatief wat kleinere groep in de bevolkingssamenstelling betreft). Op de werkvloer is dit bijvoorbeeld gemiddeld vaker een issue.
Bij de laatste discriminatie-ervaringen op het terrein van arbeid is geslacht de vaakst
genoemde grond, te weten volgens een kwart van alle werkenden met een vermeende discriminatie-ervaring op de werkvloer. Hiervan is de overgrote meerderheid vrouw (86%).
Vlak achter geslacht komt de grond leeftijd. Ook hier zijn het vooral de oudere leeftijdsgroepen die de grond leeftijd noemden, hoewel verhoudingsgewijs de jongste groep
(15-24 jaar) ook een groot aandeel heeft. De grond herkomst betreft ook hier een veelgenoemde grond, maar is ten opzichte van andere terreinen op het terrein van werk relatief
de minst voorkomende. Dat geldt ook voor de mate waarin men ‘huidskleur’ als grond
noemde. Er zijn dus zeker discriminatie-incidenten als zodanig ervaren op het werk die
betrekking hebben op iemands afkomst, maar vermeende discriminatie op grond van
geslacht of leeftijd is gemiddeld nog iets vaker aan de orde bij de arbeid. Op andere terreinen, zoals in het onderwijs en door instanties, speelt afkomst juist weer het vaakst een
rol volgens de ondervraagden.
Eén op de vijf mensen die vermoeden te zijn gediscrimineerd door een instantie (bv. overheid, politie of op de woningmarkt), noemt de grond handicap als reden van discriminatie.
Hierbij valt op dat deze grond relatief gezien het hoogst is op dit terrein. Paragraaf 4.5 liet
al zien dat mensen met een beperking beduidend vaker dan mensen zonder beperking vermoedens van discriminatie hebben door een zorginstantie, de overheid, het uwv of op de
woningmarkt. Op het terrein aangaande instanties wordt herkomst het vaakst genoemd
als discriminatiegrond. Eerder bleek al dat Nederlanders met een migratieachtergrond zich
bijna door alle betreffende instanties vaker gediscrimineerd voelen dan Nederlanders zonder migratieachtergrond.
Ervaringen van discriminatie in de publieke ruimte berusten het vaakst op grond van
geslacht en etnische afkomst. Diegenen die geslacht als grond noemden, zijn bijna allemaal
vrouw (88%). Wat betreft de grond herkomst valt hierbij op dat ‘huidskleur’ als voorge94

terreinen nader toegelicht

legde grond ten opzichte van andere terreinen hier het vaakst wordt genoemd. Het is
allicht tekenend voor het vluchtige, vaak anonieme karakter van de contacten tussen mensen in de publieke ruimte, ten opzichte van bijvoorbeeld contacten tussen mensen op
school of op het werk. Bijvoorbeeld mensen die elkaar passeren op straat of in het verkeer
en in conflictsituaties ageren, of de relatieve anonimiteit van mensen bij het uitgaan. Zichtbaarheid bleek eerder al een rol te spelen bij discriminatie op straat, in de woonbuurt en bij
het uitgaan.
4.8
–

–

–

–

–

95

Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
In het onderwijs wordt door de participanten relatief gezien het vaakst discriminatie
ervaren: in 2018 ervoer 22% van de studenten en scholieren zonder twijfel discriminatie. Inclusief twijfel is dat 30%. Op dit terrein gaat het bijvoorbeeld om vermeende discriminatie bij pesterijen, handelingen van een docent of bij het zoeken naar een stage.
Ook op de arbeidsmarkt is het percentage ervaren discriminatie relatief hoog. Bij het
zoeken naar werk heeft 13% zonder twijfel discriminatie ervaren. Inclusief twijfel is dat
het dubbele; dit relatief grote verschil tussen de mensen die wel en niet twijfelen of
discriminatie een rol speelde bij afwijzingen in het sollicitatieproces, wordt zeer waarschijnlijk veroorzaakt doordat discriminatie hierbij vaak lastig te bewijzen is. Op het
werk vermoedt een kwart van de werkenden te maken te hebben gehad met discriminatie (16% zonder twijfel), bijvoorbeeld rondom de arbeidsvoorwaarden of bij de
omgang op de werkvloer.
Ervaren discriminatie door instanties komt gemiddeld iets minder vaak voor (maar
wordt nog steeds ervaren door 9% tot 16% van alle Nederlanders). Hierbij gaat het bijvoorbeeld om situaties op de woningmarkt, in contact met de politie of met een overheidsinstelling als een gemeente. In de (semi)publieke ruimte, zoals onder meer op
straat, in het verkeer en bij het uitgaan, gaat het om 12% tot 16%.
De gevolgen van discriminatie op deze terreinen zijn substantieel. Aanzienlijke percentages van mensen met een discriminatie-ervaring geven aan als gevolg van discriminatie onder hun niveau te werken of onderwijs te volgen, of zelfs hiermee gestopt te zijn.
Angst, eenzaamheid en gevoelens van onveiligheid kunnen ook optreden. Een ander
effect is vermijding: mensen keren zich meer af van vermeende daders of mensen met
gelijkende profielen van daders, en gaan risicovolle plekken en situaties uit de weg.
Er wordt weinig melding gemaakt van ervaren discriminatie. Dit geldt in feite voor alle
terreinen. Als er al ergens melding van wordt gemaakt, is dat meestal bij de partij die
directe betrokkenheid heeft bij het vermeende incident (bv. intern bij een onderwijsinstelling of werkgever). Bij formele instanties die discriminatiemeldingen registreren
wordt slechts een fractie van de ervaringen gemeld. Ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk wordt over alle terreinen bezien relatief het minst gemeld, terwijl van
discriminatie-ervaringen op het werk gemiddeld nog het vaakst een melding wordt
gemaakt.

terreinen nader toegelicht

Noten
1
2
3

4

Van 211 ondervraagde vrouwelijke leerlingen met een beperking.
Over respectievelijk n = 88, n = 158 en n = 179.
De toegenomen aandacht voor etnisch profileren kan aanleiding zijn voor een toename in ervaren discriminatie door de politie, maar vanwege een aangepaste vraagstelling is het niet mogelijk om de percentages uit 2013 en 2018 met elkaar te vergelijken en dit te achterhalen.
Er zijn steeds zeven discriminatiegronden voorgelegd, waarbij men meer gronden tegelijk kon aankruisen. Respondenten hadden de mogelijkheid om ook een andere grond te omschrijven. Dit kon
zowel een andere door de wet beschermde discriminatiegrond zijn (zoals burgerlijke staat of politieke
voorkeur), een beschrijving van een grond waarbij men vermoedelijk niet weet om welke formele grond
het gaat (bv. ‘zwangerschap’, wat valt onder de grond geslacht), als een niet-beschermde grond (zoals
esthetisch uiterlijk of opleidingsniveau).

96

terreinen nader toegelicht

5

Ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

5.1

Inleiding

In dit hoofdstuk vergelijken we de mate en aard van ervaren discriminatie in 2018 met
gegevens die we hierover in 2013 verzamelden. De gebruikte vragenlijsten zijn in beide
jaren niet helemaal gelijk. Om rekening te houden met deze verschillen baseren we de vergelijking alleen op de vragen die in beide jaren gesteld zijn. Dit betekent wel dat de samengestelde cijfers die we in dit hoofdstuk presenteren voor 2018 iets kunnen afwijken van de
cijfers die we in andere hoofdstukken van dit rapport presenteren. Hetzelfde geldt voor de
hier gepresenteerde cijfers voor 2013: deze wijken iets af van de cijfers die we hier eerder
over publiceerden (Andriessen et al. 2014), omdat we ten behoeve van de vergelijking met
2018 niet alle incidenten meenemen.
Verschillen tussen de jaren kunnen daadwerkelijke verschillen reflecteren, maar een deel is
mogelijk ook het gevolg van methodologische keuzen. Kader 5.1 gaat hier dieper op in.
In grote steekproeven zijn kleine verschillen algauw statistisch significant. In dit onderzoek
zullen vanwege de omvang van de steekproef verschillen vanaf 2 procentpunten in de
totale populatie al statistisch significant zijn. Statistische verschillen zijn echter niet altijd
relevant. Om substantiële verschuivingen in beeld te brengen beschouwen wij verschillen
vanaf 5 procentpunten in de totale populatie als betekenisvol. In kleinere groepen zijn verschillen minder snel significant. In kleinere subgroepen (< 1000 personen) zullen we
daarom wel uitgaan van statistische significantie.

Kader 5.1 Methodologische verschillen met het onderzoek uit 2013
In 2013 voerde het Sociaal en Cultureel Planbureau een vergelijkbaar onderzoek uit naar ervaren
discriminatie in Nederland (Andriessen et al. 2014). Met het oog op de vergelijking van gegevens is
het onderzoek dat in 2018 werd uitgevoerd zo veel mogelijk op dezelfde manier uitgevoerd. Zo is
de steekproef op dezelfde manier getrokken, zijn opnieuw zowel schriftelijke vragenlijsten als
online vragenlijsten aan respondenten aangeboden en werden de vragenlijsten, die zo veel
mogelijk hetzelfde zijn gehouden, vertaald in het Engels, Turks en Pools. Desondanks zijn er vijf
verschillen aan te wijzen die mogelijk een effect hebben op de ervaringscijfers. Met een aantal van
deze verschillen kunnen we rekening houden en zo een zuivere vergelijking maken, met een aantal
kan dat niet en daarvan kunnen we dus niet uitsluiten dat zij een rol spelen in de vergelijking.
1
Enkele incidenten uit de lijst van 2013 zijn geschrapt, in de lijst van 2018 zijn enkele nieuwe toegevoegd
De vragenlijst die in 2013 is gebruikt, is voor het overgrote deel gehandhaafd, zowel qua inhoud
als qua uiterlijk (lay-out). Enkele vragen uit de lijst van 2013 zijn geschrapt en in 2018 zijn enkele
nieuwe vragen toegevoegd. Relevant voor de vergelijking tussen 2013 en 2018 is het schrappen
van de vragen uit de lijst van 2013 die betrekking hebben op de ervaring gestigmatiseerd te worden. Deze vragen zijn geschrapt, omdat deze ervaringen van een net andere orde waren dan de
vragen naar discriminatie-incidenten. In de vragenlijst van 2018 zijn enkele nieuwe vragen naar
discriminatie-ervaringen toegevoegd die volgens ons relevant waren te onderzoeken. Zo zijn bijvoorbeeld twee vragen naar discriminatie-ervaringen die zich online afspelen toegevoegd.

97

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

Om rekening te houden met deze verschillen tussen de vragenlijsten van 2013 en 2018 baseren we
de vergelijking tussen deze twee jaren alleen op de vragen die in beide jaren gesteld zijn, zodat we
voor beide jaren dezelfde dingen vergelijken. Dit betekent wel dat de samengestelde cijfers die we
in dit hoofdstuk presenteren voor 2018 iets kunnen afwijken van de cijfers die we in andere hoofdstukken van dit rapport presenteren, omdat ze gebaseerd zijn op een subset van incidenten. Hetzelfde geldt voor de hier gepresenteerde cijfers voor 2013: deze wijken iets van de cijfers die we
hier eerder over publiceerden (Andriessen et al. 2014), omdat we ten behoeve van de vergelijking
met 2018 niet alle incidenten meenemen.
2
Geen Marokkaans-Arabische vertaling meer in 2018
Een vertaling van de vragenlijst in het Marokkaans-Arabisch was in 2013 nog wel beschikbaar,
maar in 2018 niet meer, omdat hier in 2013 weinig gebruik van is gemaakt. Voor veel Marokkaanse
Nederlanders is dit geen relevante vertaling, omdat zij deze taal niet beheersen. Het is mogelijk
dat als gevolg van het ontbreken van deze vertaling toch een aantal mensen niet heeft kunnen
meedoen met het onderzoek. In de non-responsanalyse geeft 5,6% van de Marokkaans-Nederlandse non-respondenten die hiernaar gevraagd zijn aan dat taalproblemen een rol speelden bij
hun weigering om mee te doen aan het onderzoek. Niet duidelijk is echter of dit probleem zou zijn
opgelost met een Marokkaans-Arabische vertaling. Daarbij is dit percentage niet hoger dan bijvoorbeeld onder Turkse Nederlanders (6%) voor wie wel een vertaling van de vragenlijst in het
Turks beschikbaar was. Onze inschatting is dan ook dat het ontbreken van de Marokkaans-Arabische vertaling in de Marokkaans-Nederlandse groep de deelname van een aantal respondenten
heeft bemoeilijkt, maar dat dit een zodanig kleine groep betreft, dat de gevolgen hiervan voor de
vergelijking met 2013 gering zijn.
3
Volgorde van de vragenblokken veranderd
In 2013 startte de vragenlijst met vragen over de publieke ruimte, terwijl deze in de vragenlijst van
2018 als laatste aan de beurt kwamen. In 2018 startte de vragenlijst met vragen over het onderwijs. Het is niet ondenkbaar dat verschillen in de mate van ervaren discriminatie voor terreinen
tussen de jaren te maken hebben met deze volgordeverschillen. Aan het begin van de vragenlijst
kunnen respondenten nog gemotiveerd zijn deze in te vullen, terwijl die motivatie – zeker bij lange
vragenlijsten – verderop lager kan zijn. Wellicht dat er respondenten zijn die onterecht aangeven
geen discriminatie meegemaakt te hebben om zo eerder de vragenlijst te kunnen afronden.
Andersom kan het ook dat er een leereffect optreedt tijdens het invullen van de vragenlijst, waarbij respondenten in de loop van de vragenlijst sensitiever worden voor manieren waarop discriminatie een rol kan spelen. Wanneer dit zo is, zullen terreinen die later in de vragenlijst aan bod
komen juist hogere ervaringscijfers opleveren. Het is niet mogelijk een goede inschatting te maken
van de mate waarin beide mechanismen optreden en elkaar eventueel opheffen. Het is wel goed
om deze mogelijke effecten in het achterhoofd te houden bij het interpreteren van de resultaten.
4

Lagere respons onder Marokkaanse Nederlanders en Nederlanders met een achtergrond in Midden- en
Oost-Europa
In hoofdstuk 1 lieten we de responspercentages zien die in 2018 waren behaald voor de verschillende etnische groepen. Tabel 5.1 vergelijkt deze percentages met de respons uit 2013. Deze tabel
maakt duidelijk dat in 2018 voor alle groepen een lagere respons is behaald dan in 2013. Voor
sommige groepen zijn de verschillen miniem (bv. autochtone Nederlanders), voor Marokkaanse
Nederlanders zijn de verschillen echter aanzienlijk. Hier komt bij dat Marokkaanse Nederlanders in
vergelijking met andere groepen relatief vaak de vragenlijst voortijdig hebben afgebroken of dat
de vragenlijsten van deze groep om een andere reden werden afgekeurd (bv. omdat niet de steek-

98

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

proefpersoon de vragenlijst had ingevuld). Dit betrof onder Marokkaanse Nederlanders bijna één
op de vijf vragenlijsten, onder alle respondenten ging het om 13%. Nadere analyses van deze uitvallers wijst echter niet eenduidig op een patroon in de ervaren discriminatie (of uitvallers juist
meer of minder discriminatie ervaren).
Tabel 5.1
Responspercentages naar etnische groepen, 2013 en 2018 (in procenten)

autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
Midden- en Oost-Europees

2013

2018

34,5
18,9
18
22,8
22,9
24,3

34,4
18,1
14,6
22,4
22,1
22,1

Bron: Veldwerkverslag tns nipo (2013), Veldwerkverslag i&o Research (2018)

5.2

In totaal evenveel discriminatie ervaren in 2018 als in 2013

Inwoners van Nederland ervoeren in 2018 evenveel discriminatie als in 2013 (tabel 5.2).
Wanneer we mensen die twijfelen of het discriminatie was buiten beschouwing laten, gaat
het om ongeveer een kwart van de inwoners, inclusief twijfel komen we in beide jaren uit
op een derde. Onder de oppervlakte liggen echter wel verschuivingen verborgen. Zo ervaren bepaalde groepen minder discriminatie (zoals Turkse en Marokkaanse Nederlanders),
terwijl andere groepen juist meer discriminatie zijn gaan ervaren (bv. mensen met een
beperking). Ook is sprake van veranderingen in het type ervaren discriminatie ten opzichte
van 2013: in 2018 wordt er vaker discriminatie op grond van geslacht en beperking ervaren
en neemt de ervaren discriminatie vaker de vorm aan van ongelijke behandeling en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Tot slot is discriminatie ook iets van plaats veranderd:
in 2018 wordt meer discriminatie in het onderwijs en op het werk ervaren. Hierna diepen
we deze verschuivingen verder uit.
Tabel 5.2
Mate van ervaren discriminatie, met en zonder twijfel, bevolking van 15 jaar en ouder, 2013 en 2018 (in procenten)

ervaren discriminatie zonder twijfel
ervaren discriminatie inclusief twijfel

2013

2018

23
33

23
34

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

99

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

5.3

Discriminatie vaker op grond van geslacht en beperking

Hoewel de totale mate van ervaren discriminatie niet is veranderd, zien we wel een verschuiving in de aard van de ervaren discriminatie: in 2018 wordt de ervaren discriminatie
vaker in verband gebracht met geslacht en beperking dan in 2013. Op de andere gronden
zien we geen significante verschillen (zie tabel 5.3). Mogelijk hangt de verschuiving samen
met recente maatschappelijke discussies, zoals #metoo, en met de inwerkingtreding van
het vn-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap in 2016 (dat onder meer
de gelijke behandelingsrechten van mensen met een beperking benadrukte en uitbreidde).
De #metoo-discussie is zeer breed nationaal en internationaal gevoerd en heeft ten eerste
het collectieve bewustzijn vergroot dat met name vrouwen regelmatig slachtoffer zijn van
seksueel grensoverschrijdend gedrag. Doordat bekende vrouwen (en een enkele man) met
hun ervaringen naar buiten kwamen, werd onacceptabel gedrag meer zichtbaar en
bespreekbaar. Veel vrouwen die vanuit schaamte eerder zwegen, voelden zich nu minder
alleen en meer gesteund om hun ervaringen te delen. Ten tweede had de #metoo-discussie tot gevolg dat er meer discussie kwam over welk gedrag wel en niet geaccepteerd was;
het verscherpte daarmee ook de norm. Dat er in 2018 meer dan in 2013 discriminatie op
grond van geslacht wordt ervaren, kan dan ook samenhangen met zowel een groter
bewustzijn van discriminatie op grond van geslacht, als met een verscherpte norm (zaken
die eerder niet als normoverschrijdend werden aangemerkt, worden dat nu wel) en een
grotere openheid (minder terughoudend om ervaringen te benoemen als discriminatie op
grond van geslacht). Dat discriminatie vaker op grond van geslacht wordt ervaren, kan ook
te maken hebben met een groeiend bewustzijn dat emancipatie van vrouwen nog lang niet
voltooid is. Mannen verdienen bijvoorbeeld nog altijd meer dan vrouwen (zie ook hoofdstuk 5) en bezetten nog altijd veel vaker posities met macht. Met enige regelmaat worden
maatregelen voorgesteld of afgekondigd die tot een meer gelijke positieverdeling moeten
leiden, zoals voorkeursbeleid bij gelijke geschiktheid of quota (bv. het ser-advies diversiteit
naar de top 2019). Omdat de geprivilegieerde positie die mannen innemen niet altijd
gezien of herkend wordt, voelen de voorgestelde maatregelen tot meer gelijkheid wellicht
soms als achterstelling en minder kansen. Dit kan verklaren waarom ook onder mannen
wat vaker discriminatie op grond van geslacht wordt ervaren. Dat geldt ook voor de
#metoo-discussie, waarbij sommige mannen het gevoel hebben dat zij bij voorbaat in de
beklaagdenbank terechtkomen en dat al hun interacties met vrouwen potentieel als ongewenst of grensoverschrijdend gelabeld worden.
De toename van ervaren discriminatie op grond van beperking kan wellicht in verband
worden gebracht met een grotere bewustwording van deze vorm van discriminatie als
gevolg van het in werking treden van het vn-Verdrag inzake de rechten van personen met
een handicap (in Nederland op 14 juli 2016). Doel van dit verdrag is dat de positie van mensen met een beperking wordt versterkt. Drempels moeten worden verminderd, zodat
mensen met een beperking ongehinderd kunnen deelnemen aan de samenleving, zoals
participeren in onderwijs, op de arbeidsmarkt en toegang tot maatschappelijke voorzienin100

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

gen (zoals het openbaar vervoer). Het is mogelijk dat drempels die eerder werden gezien
als onvermijdelijk na ratificatie van het verdrag inmiddels gezien worden als niet-legitiem,
wat een toename van deze grond zou kunnen verklaren. Onder mensen met een beperking
is een sterke stijging zichtbaar in discriminatie die wordt ervaren op grond van handicap of
chronische ziekte.
Tabel 5.3
Discriminatiegronden, van de mensen met een discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), 2013 en 2018 (in procenten)

geloof
geslacht
seksuele oriëntatie
huidskleur
etnische achtergrond
leeftijd
beperking, chronische ziekte

2013

2018

12
17
4
13
20
28
7

10
23
4
14
22
27
12

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

5.4

Discriminatie vaker in de vorm van ongelijke behandeling en seksueel
grensoverschrijdend gedrag

In 2018 wordt discriminatie vaker in de vorm van ongelijke behandeling ervaren dan in 2013
(tabel 5.4). Een vergelijking van de afzonderlijke items die onder ongelijke behandeling vallen, laten drie opvallende stijgingen zien. Ten eerste zeggen meer mensen in 2018 dan
in 2013 dat zij voor hetzelfde werk minder betaald krijgen en dat ze dus met onderbetaling
te maken hebben. De stijging is groter onder vrouwen dan onder mannen. Daarbij komt
dat deze onderbetaling in 2018 (door zowel mannen als vrouwen) vaker wordt aangemerkt
als discriminatie dan in 2013. Zowel de ervaring van de negatieve gebeurtenis, als de beoordeling daarvan als discriminatie is dus bij deze specifieke situatie gestegen. Ten tweede
vallen ervaringen met selectie op de uitzendmarkt op. In 2018 vonden mensen het minder
moeilijk om werk te vinden via het uitzendbureau. Ditzelfde zien we bij mensen die direct
bij werkgevers naar werk hebben gezocht. Het relatief grotere gemak waarmee werk wordt
gevonden, hangt waarschijnlijk samen met de conjunctuur, die in 2018 gunstiger was dan
in 2013. Het verschil is echter dat het aandeel mensen dat het moeilijk vinden van werk via
een uitzendbureau met discriminatie associeert, is gestegen ten opzichte van 2013. Dit is
niet het geval bij mensen die bij werkgevers hebben gesolliciteerd. Meer mensen ervaren
dus dat het makkelijker is om werk te vinden via het uitzendbureau, maar ook meer mensen denken dat discriminatie een rol speelt als het toch moeilijk blijft om via deze weg werk
te vinden. In paragraaf 5.5 gaan we hier verder op in.
In 2018 wordt ongeveer twee maal zo vaak discriminatie in de vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag ervaren als in 2013. Een nadere blik op de cijfers wijst uit dat er over
101

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

het algemeen sprake is zowel van een toename van het aandeel mensen dat zegt seksueel
lastig te zijn gevallen, als van een toename van het aanmerken als discriminatie door mensen die zeggen dit in 2018 te hebben meegemaakt. Met name in het onderwijs is sprake
van een grote toename van mensen die zeggen seksueel te zijn lastiggevallen: in 2013 gaf
1% aan dit te hebben meegemaakt, in 2018 is dat met 5% vijf keer zo vaak. Op het werk
zien we ook een stijging van ervaren discriminatie in de vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar die is niet zo groot als die in het onderwijs. Op alle terreinen zien we
wel een sterke toename van de interpretatie van dit gedrag als discriminatie. Bij situaties
die zich voordeden in het onderwijs en bij het uitgaan is die stijging het sterkst (2,5 keer zo
vaak). Eerder wezen we al op de invloed van #metoo, waardoor waarschijnlijk zowel de
norm van wat acceptabel en wat grensoverschrijdend gedrag is, is verscherpt, als de herkenning en benoeming van dat gedrag als discriminatie is toegenomen. De sterkere stijging
bij het onderwijs en uitgaan dan op het werk houdt verder mogelijk verband met de
gemiddelde leeftijd van vrouwen die op deze terreinen participeren (want het gaat bij seksueel grensoverschrijdend gedrag in het overgrote deel van de gevallen om vrouwen).
Vrouwen in het onderwijs en in het uitgaan zijn gemiddeld jonger en jonge vrouwen zijn
kwetsbaarder voor seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Tabel 5.4
Uitingsvormen van ervaren discriminatie, van de mensen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief
twijfel), 2013 en 2018 (in procenten)a

negatieve bejegening
ongelijke behandeling
vandalisme
bedreiging, geweld
seksueel grensoverschrijdend gedrag
a

2013

2018

50
41
13
11
4

46
51
9
8
7

Leesvoorbeeld: In 2013 had 50% van de mensen met minimaal één discriminatie-ervaring discriminatie
meegemaakt in de vorm van ongelijke behandeling.

De percentages tellen op tot boven de 100%, omdat mensen meerdere discriminatie-incidenten kunnen
hebben meegemaakt die verschillende uitingsvormen hadden.
Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

5.5

Mate van ervaren discriminatie op de verschillende terreinen in 2013 en 2018

Figuur 5.1 maakt een vergelijking tussen 2013 en 2018 in de mate waarin per terrein situaties zijn meegemaakt en de mate waarin deze zijn ervaren als discriminatie. De totale balk
geeft steeds het aandeel mensen weer dat minimaal één gebeurtenis op dat terrein heeft
meegemaakt. Meestal gaat het om negatieve gebeurtenissen, maar op het terrein van
instanties is het neutraler en daar gaat het erom of er contact is geweest met een van de
genoemde instanties. Het rode gedeelte van de staaf geeft het percentage van de partici102

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

panten weer dat minimaal één van de meegemaakte situaties als discriminatie heeft ervaren. Het gele gedeelte is het percentage mensen dat twijfelde of een incident te maken had
met discriminatie. Het blauwe gedeelte is daarmee het percentage mensen dat wel een (of
meer) gebeurtenis(sen) meemaakte, maar deze niet als discriminatie heeft ervaren. Als
voorbeeld heeft in 2013 dus 36% van de studenten en scholieren een (of meer) van de in de
vragenlijst genoemde gebeurtenissen meegemaakt (zie bijlage A2). Bijna een kwart van
deze 36% heeft één of meer van deze gebeurtenissen als discriminatie ervaren, wat op het
totaal van de studenten en scholieren neerkomt op ruim 8%. Nog eens één op de vijf twijfelde of het discriminatie betrof, wat van alle studenten en scholieren 7% betreft. Inclusief
twijfelaars heeft in 2013 dus bijna 16% van de studenten en scholieren discriminatie ervaren in het onderwijs.
Figuur 5.1
Mate waarin negatieve gebeurtenissen zijn meegemaakt en deze als discriminatie werden geïnterpreteerd,
zonder en met twijfel, per terrein van de participanten op een terrein, 2013 en 2018 (in procenten)

100

onderwijs

werk zoeken

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte

90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

Een eerste blik op de figuur laat zien dat er, in beide jaren, flinke verschillen bestaan tussen
de terreinen in de mate waarin men daar te maken heeft met (negatieve) gebeurtenissen.
Met name op het werk gaat het om opvallend hoge aandelen. 85% van de werkenden
in 2013 en 89% in 2018 heeft op het werk ten minste één negatieve gebeurtenis ervaren,
zoals uitgescholden of gepest worden of een tijdelijk contract dat niet werd verlengd. Hiertegenover staat de (semi)publieke ruimte waar mensen veel minder negatieve gebeurtenissen meemaken (41% in 2013 en 31% in 2018). Bij het zoeken naar werk en bij instanties
103

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

zien we ook hoge percentages, maar bij het zoeken naar werk gaat het om het ontvangen
van een afwijzing op een sollicitatie en bij instanties om contact met een instantie (dat dus
ook heel plezierig kan zijn geweest).
De figuur laat verder zien dat er op twee terreinen een afname is van negatieve gebeurtenissen: minder mensen zijn in 2018 afgewezen bij het zoeken naar werk, wat waarschijnlijk
verband houdt met de aangetrokken conjunctuur, en minder mensen hebben één of meer
negatieve gebeurtenissen meegemaakt in 2018 in de (semi)publieke ruimte. In het onderwijs is er sprake van een toename van mensen die één of meer negatieve gebeurtenissen
meemaakten. Mogelijk is een deel van de stijging toe te schrijven aan de plek van het terrein onderwijs in de vragenlijst, zoals toegelicht in paragraaf 5.2. In 2013 werden ervaringen
in het onderwijs als laatste bevraagd, in 2018 als eerste. In lijn hiermee zien we dat in 2018
voor de publieke ruimte, die in 2013 in de vragenlijst als eerste werd behandeld, minder
incidenten zijn aangekruist dan in 2013.
Het contact met instanties is tussen 2013 en 2018 niet veranderd in omvang (evenveel
mensen hebben contact gehad met één van de genoemde instanties), maar wel enigszins
van aard. Zo probeerden bijvoorbeeld meer mensen een hypotheek te krijgen in 2018 dan
in 2013 en hadden minder mensen contact met het uwv (zie bijlage A2).
Meer discriminatie in het onderwijs en op het werk ervaren
Als we kijken naar de mate waarin negatieve gebeurtenissen in beide jaren als discriminatie
worden geïnterpreteerd, dan zien we dat er in 2018 een groter deel van de meegemaakte
incidenten in het onderwijs als discriminatie wordt geïnterpreteerd. Deelnemers aan het
onderwijs geven in 2018 niet alleen aan meer negatieve gebeurtenissen meegemaakt te
hebben in het onderwijs (een groter percentage gaf bijvoorbeeld aan te maken te hebben
gehad met pesten, uitschelden, vandalisme, geweld en seksueel grensoverschrijdend
gedrag), maar zij interpreteren de negatieve gebeurtenissen ook vaker als discriminatie.
In 2013 rapporteerde 36% van de participanten in het onderwijs minimaal één negatieve
ervaring. Van deze 36% benoemde 23% minimaal een van de gebeurtenissen als discriminatie (en 77% dacht dat het niet te maken had met discriminatie of twijfelde daarover).
In 2013 ervoer dus 8% van alle studenten en scholieren discriminatie in het onderwijs.
In 2018 had 47% discriminatie één of meer vervelende gebeurtenissen op school meegemaakt en benoemde 31% hiervan minimaal een van deze gebeurtenissen als discriminatie. Omgerekend betekent dit dat 15% van de studenten en scholieren in 2018 discriminatie
in het onderwijs heeft ervaren. De mate van ervaren discriminatie in het onderwijs is dus
gestegen.
Op het werk is ook sprake van een toename in ervaren discriminatie (inclusief twijfel) die
zich met name afspeelt rondom onderbetaling en seksueel grensoverschrijdend gedrag.
In 2018 zeggen meer mensen dan in 2013 dat zij voor hetzelfde werk minder betaald krijgen
dan collega’s (resp. 25% en 19%), en ook wordt dat vaker toegeschreven aan discriminatie:
in 2013 ging het volgens 20% van de mensen om discriminatie in de vorm van onderbetaling, in 2018 om 25%.
104

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

Geen afname van ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk
Bij het zoeken naar werk is sprake van een kleine daling die niet significant is, wat betekent
dat mensen in gelijke mate als in 2013 discriminatie ervaren bij het zoeken naar werk. Dat is
opvallend in het licht van de aangetrokken conjunctuur. In 2013 was sprake van economische krimp, terwijl er in 2018 economische groei was. Verschillende studies laten zien dat
mensen in economisch betere tijden niet alleen sneller aan een baan komen, maar dat ook
discriminatie van bijvoorbeeld etnische minderheden dan afneemt (Andriessen et al. 2010;
Huijnk et al. 2014). Een recente studie van Panteia (2019) laat zien dat er in vergelijking met
2015 minder sprake is van discriminatie van zowel oudere werkzoekenden als van mensen
met een migratieachtergrond op de arbeidsmarkt. Het Centraal Planbureau daarentegen
wijst op hardnekkige achterstanden van deze groep in het onderwijs en op de arbeidsmarkt. Zoals we in latere hoofdstukken zullen zien, ervaren sommige groepen minder discriminatie bij het zoeken naar werk (mensen met een migratieachtergrond, ouderen en
lhb-personen), maar ervaren mensen met een beperking juist meer discriminatie in hun
zoektocht naar werk. De verwachting op basis van eerder onderzoek dat een meer gespannen arbeidsmarkt zal resulteren in een daling van discriminatie bij zoeken naar werk, lijkt
niet altijd op te gaan. Er lijken minder mensen te worden afgewezen bij sollicitaties, maar
het aandeel werkzoekenden dat discriminatie heeft ervaren bij de toegang tot arbeid is
nagenoeg niet veranderd. Ook over de totale Nederlandse bevolking is dat in omvang hetzelfde gebleven (6%).
Een nadere beschouwing van het terrein zoeken naar werk laat zien dat in 2013 ongeveer
evenveel mensen naar werk zochten als in 2018. Zoals figuur 5.1 laat zien had in 2018 een
kleiner percentage te maken met afwijzingen op sollicitaties of moeite om aan het werk te
komen via het uitzendbureau. De afwijzingen op sollicitaties werden ongeveer in dezelfde
mate in 2018 en 2013 als discriminatie ervaren. Wanneer we alleen kijken naar mensen die
werk zochten via uitzendbureaus, dan zien we dat in 2018 een groter deel van de mensen
die moeite had met werk vinden via deze route zegt dat dit te maken had met discriminatie
dan in 2013. Mogelijk speelt de aandacht voor dit type discriminatie door een uitzending
van het televisieprogramma radar in 2018 een rol. Daarin bleek dat het overgrote deel van
de intercedenten bij uitzendbureaus meeging in discriminerende verzoeken van een (fictieve) inlener, zoals ook eerder onderzoek had aangetoond (vgl. Loeters et al. 2014). Ander
onderzoek toonde aan dat er sprake is van discriminatie bij uitzendbureaus wanneer
potentiële sollicitanten in persoon langsgaan, maar niet in de eerste fase van het online
selectieproces (Andriessen et al. 2012). De televisie-uitzending heeft discriminatie bij uitzendbureaus bij een breed publiek weer onder de aandacht gebracht. Mogelijk versterkt
dat de associatie en herkenning van discriminatie, wat geleid heeft tot de hogere ervaringscijfers in 2018. Een andere verklaring is in lijn met de queuing-theorie van Thurow
(1975), die stelt dat in perioden van economische voorspoed er sprake is van afroming van
het arbeidsaanbod: eerst vinden de meest aantrekkelijke sollicitanten werk. De werkzoekenden die werkgevers associëren met minder productiviteit en meer risico, bijvoorbeeld
gekoppeld aan een specifieke etnische achtergrond of leeftijd, staan achteraan in de rij. In
105

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

tijden waarin een grotere groep makkelijker werk vindt, blijft dus een verhoudingsgewijze
grotere groep over die niet of moeilijker aan het werk komt, omdat zij door werkgevers als
minder aantrekkelijk worden gezien. In de mate dat de aantrekkingskracht te maken heeft
met persoonskenmerken als leeftijd en etnische achtergrond is er sprake van discriminatie.
Ervaren discriminatie door instanties en in publieke ruimte netto gelijk
In 2018 hebben ongeveer evenveel mensen contact met instanties als in 2013 en wordt
ongeveer in dezelfde mate iets in dit contact als discriminatie ervaren. Zoals we hoofdstuk 3 aanstipten, is er in vijf jaar tijd wel een grote toename geweest van ervaren discriminatie op de huurwoningenmarkt. Op het terrein van de publieke ruimte leidt de daling in
meegemaakte incidenten en de stijging van de beoordeling van die incidenten als discriminatoir per saldo tot het gelijk blijven van de ervaren discriminatie in 2018 in vergelijking
met 2013.
5.6
–

–

–

–

–

106

Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
Inwoners van Nederland ervoeren in 2018 in totaal evenveel discriminatie als in 2013.
Wanneer we mensen die twijfelen of het discriminatie was buiten beschouwing laten,
gaat het om ongeveer een kwart van de inwoners. Inclusief twijfel komen we in beide
jaren uit op een derde.
De aard van de discriminatie die wordt ervaren, is wel wat veranderd: in 2018 wordt de
ervaren discriminatie vaker in verband gebracht met geslacht of met een beperking
dan in 2013. Ook neemt de ervaren discriminatie in 2018 vaker de vorm aan van ongelijke behandeling en seksueel grensoverschrijdend gedrag. De #metoo-discussie kan
een rol in deze verschuiving hebben gespeeld, doordat normen rondom acceptabel
gedrag verscherpt zijn, de herkenning van grensoverschrijdend of ongelijk gedrag is
toegenomen en de tolerantie ervan is verminderd.
Scholieren en studenten hebben in 2018 meer negatieve gebeurtenissen meegemaakt
in het onderwijs en interpreteren gebeurtenissen meer als discriminatie dan in 2013.
In 2018 is de mate van ervaren discriminatie in het onderwijs daarmee toegenomen.
Ook op het werk is de mate van ervaren discriminatie inclusief twijfel toegenomen.
Heel veel mensen maken op hun werk vervelende gebeurtenissen mee, en een wat
groter deel van de werkenden denkt dat discriminatie waarschijnlijk een rol speelt bij
deze gebeurtenissen als we 2013 met 2018 vergelijken. Dit resulteert in een toename
van ervaren discriminatie op dit terrein wanneer twijfel wordt meegerekend.
In 2018 zochten ongeveer evenveel mensen naar werk als in 2013, maar hadden minder
mensen moeite met het zoeken van werk of te maken met afwijzingen op sollicitaties.
Dit heeft waarschijnlijk te maken met het economisch betere tij van 2018. De afwijzingen werden ongeveer in dezelfde mate in 2018 en 2013 als discriminatie ervaren. Wanneer we alleen kijken naar mensen die werk zochten via uitzendbureaus, dan zien we
dat hier wel de moeite die het kost om werk te vinden (via de uitzendbranche) vaker

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

–

107

als discriminatie wordt geïnterpreteerd. De omvang van werkzoekenden met een discriminatie-ervaring in de totale Nederlandse bevolking is hetzelfde gebleven.
Inwoners van Nederland maken naar eigen zeggen in 2018 minder negatieve gebeurtenissen mee in de publieke ruimte. De negatieve gebeurtenissen worden in 2018 wel
vaker gezien als discriminatie. Per saldo leidt de daling in meegemaakte incidenten en
de stijging van de beoordeling van die incidenten als discriminatoir tot het gelijk blijven van de mate van ervaren discriminatie in 2018 in vergelijking met 2013.

ervaren discriminatie in 2018 en 2013 vergeleken

6

Mannen en vrouwen
I: ‘Mijn zoon wilde graag zijn rijbewijs halen. Ik heb zo’n pakket voor hem gekocht: een
bepaald aantal lessen, inclusief de boeken en het examen. Dat was de afspraak. Mijn zoon is
de eerste keer dat hij examen deed geslaagd. Toen heeft hij een envelop van de instructeur
meegekregen met de mededeling dat er nog een bedrag betaald moest worden. Nou, dus
dat was een verrassing voor mij. Dus ik heb die man gebeld, omdat we een afspraak hadden
voor een bepaald pakket en dat ik graag eerst geïnformeerd wordt als er van die afspraak
wordt afgeweken. Maar hij vond dat ik toch moest betalen, dus toen kwam hij samen met
een soort incassoman langs: ja, mevrouw u moet dat betalen. Ik had mij gelukkig een beetje
voorbereid van hoe het werkt in Nederland en ik heb gezegd, ik betaal dat niet. Toen hebben
ze nog gedreigd dat ze naar de rechtbank gingen, en ik zei: dat is goed. Ze waren echt aan
het intimideren. Maar ik was niet bang van hun. Wij hebben rustig op de bank gezeten, mijn
handen trilden, ik had helemaal koud zweet.’
I: ‘En waarom denk je dat ze dit geprobeerd hebben bij jou?’
R: ‘Omdat ik een alleenstaande moeder ben. Dan denken ze dat je weinig steun hebt. En een
buitenlandse. En dan denken ze dat ze ermee weg komen, omdat ze denken dat je toch niet
weet hoe dat werkt. En dan proberen ze het gewoon.’
(vrouw, migratieachtergrond)

In dit hoofdstuk maken we een vergelijking tussen de discriminatie-ervaringen van mannen en vrouwen in de Nederlandse bevolking. We analyseren of er verschillen zijn in de
mate waarin zij discriminatie ervaren en op welke terreinen zij discriminatie ervaren.
Daarna kijken we wat voor soort discriminatie mannen en vrouwen hebben ervaren: op
welke grond de discriminatie was en wat de uitingsvorm was. Vrouwen voelen zich wel
vaker dan mannen gediscrimineerd vanwege hun sekse, maar ook vaak om andere redenen, zoals hun leeftijd of etnische achtergrond. Om te zien of er veranderingen zijn opgetreden in de discriminatie-ervaringen van mannen en vrouwen vergelijken we de cijfers
met gegevens uit 2013. We sluiten het hoofdstuk af met een analyse van de gevolgen van
ervaren discriminatie voor mannen en vrouwen.
6.1

Vrouwen ervaren meer discriminatie dan mannen

De Nederlandse bevolking bestaat voor ongeveer de helft uit vrouwen en voor de andere
helft uit mannen. Vrouwen ervaren meer discriminatie dan mannen: van de mannen heeft
35% in de twaalf maanden voor het onderzoek discriminatie ervaren, van de vrouwen is
dat 41% (figuur 6.1). Als we degenen die twijfelen of een situatie met discriminatie te
maken had buiten beschouwing laten, dan gaat het om 25% van de mannen en om
28% van de vrouwen. Vrouwen ervaren iets vaker dan mannen op één of twee terreinen
discriminatie. Wanneer we kijken naar drie of meer terreinen, dan is er geen verschil tussen
mannen en vrouwen.
108

mannen en vrouwen

Figuur 6.1
Mate waarin discriminatie (chronisch) wordt ervaren, zonder en met twijfel, naar geslacht, bevolking van
15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)a
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
mannen

vrouwen

geen discriminatie
twijfel
op 1 terrein
op 2 terreinen
op ≥ 3 terreinen

a

Leesvoorbeeld: 25% van de mannen heeft in de afgelopen maanden discriminatie ervaren. Nog eens
10% twijfelde of een voorval te maken had met discriminatie. 15% van de mannen in de Nederlandse
bevolking heeft discriminatie op één terrein ervaren, 6% op twee terreinen en 3% op drie of meer terreinen.

Bron: scp/cbs (ed2018)

6.2

Wat voor soort discriminatie ervaren mannen en vrouwen?

We richten onze blik nu op de mannen en vrouwen die discriminatie hebben ervaren om
een beeld te schetsen van wat voor soort discriminatie dit betrof. De discriminatie die
vrouwen ervaren, heeft vaak te maken met seksisme: een derde van de vrouwen die discriminatie meemaakten in de afgelopen twaalf maanden denkt dat hun geslacht daarvoor de
reden was. Mannen denken vaker dan vrouwen dat de discriminatie die zij meemaakten te
maken had met hun etnische achtergrond of huidskleur. Een mogelijke verklaring hiervoor
is dat mannen vaak het prototype vormen binnen groepen, waardoor niet-prototypische
categorieën, zoals vrouwen uit etnische minderheidsgroepen, sneller onzichtbaar zijn
(Purdie et al. 2008). Stereotypen over etnische groepen worden daardoor sterker geassocieerd met mannen in die groepen dan met de vrouwen (Eagly en Kite 1987), waardoor etnische discriminatie mogelijk vaker de mannen in die groepen treft.

109

mannen en vrouwen

Vrouwen voelen zich minder vaak dan mannen gediscrimineerd vanwege hun seksuele oriëntatie. Het gaat hoofdzakelijk om lbh-personen die zich vanwege hun seksuele oriëntatie
gediscrimineerd voelen.
Figuur 6.2
Discriminatiegronden naar geslacht van mensen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief twijfel),
2018 (in procenten)a
35
30
25
20
15
10

scp.nl

5
0

a

geslacht

leeftijd

mannen

vrouwen

etnische
achtergrond

huidskleur

geloof

beperking

seksuele
oriëntatie

Leesvoorbeeld: van de vrouwen die in de afgelopen twaalf maanden discriminatie hebben ervaren of
twijfelen of iets discriminatie was, denkt ca. 33% dat deze discriminatie te maken had met hun geslacht,
onder de mannen is dit 8%.

Bron: scp/cbs (ed’18)

Uitingsvormen van discriminatie
De discriminatie die mannen en vrouwen ervoeren, nam vaak de vorm aan van ongelijke
behandeling (57%) en negatieve bejegening (figuur 6.3).
Bij mannen neemt discriminatie vaker de vorm aan van negatieve bejegening dan bij vrouwen (resp. 34% en 27%) en van bedreiging of geweld (10% en 4%). Bij vrouwen gaat het bij
ervaren discriminatie veel vaker dan bij mannen om seksueel grensoverschrijdend gedrag:
voor mannen gaat het om 1%, voor vrouwen ligt dit percentage twaalf keer zo hoog.
Vrouwen ervaren alle uitingsvormen vaker op grond van geslacht (figuur 6.3). Bij mannen
en vrouwen neemt ervaren discriminatie bijvoorbeeld even vaak de vorm aan van ongelijke
behandeling, maar vrouwen denken veel vaker dat zij ongelijk worden behandeld vanwege
hun geslacht. Mannen denken eerder aan andere gronden, zoals etnische achtergrond en
huidskleur. Bij seksueel grensoverschrijdend gedrag is het contrast tussen mannen en
vrouwen heel groot. Bijna alle vrouwen denken dat deze vorm van discriminatie te maken
heeft met hun geslacht, tegen de helft van de mannen.
110

mannen en vrouwen

Figuur 6.3
Uitingsvormen van discriminatie gecombineerd met de grond geslacht, naar mannen en vrouwen van de
mensen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief twijfel,) in de afgelopen twaalf maanden, 2018
(in procenten)a

60

negatieve
bejegening

ongelijke
behandeling

bekladden, bekrassen,
vernielen
bedreigen, geweld

seksueel lastig vallen

50
40
30
20

scp.nl

10
0
mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

andere grond
grond geslacht

a

Leesvoorbeeld: van de mannen die discriminatie meemaakten in de afgelopen twaalf maanden had
34% te maken met negatieve bejegening, 7% hiervan dacht dat dit vanwege hun geslacht was.

Bron: scp/cbs (ed’18)

6.3

Vrouwen ervaren meer discriminatie op het werk dan mannen

Het verschil in de mate van ervaren discriminatie tussen mannen en vrouwen dat we in
paragraaf 6.1 constateerden, doet zich vooral voor op het werk. Op dat terrein ervaren
vrouwen meer discriminatie dan mannen (figuur 6.4). Daarnaast is er ook een verschil in de
mate van ervaren discriminatie tussen mannen en vrouwen in het onderwijs als we ook
degenen meetellen die twijfelden of een situatie discriminatie betrof. Als we de twijfel buiten beschouwing laten, is er geen significant verschil in de mate van ervaren discriminatie
tussen mannen en vrouwen in het onderwijs. Op de andere terreinen doen zich geen significante verschillen tussen mannen en vrouwen voor in de mate van ervaren discriminatie.

111

mannen en vrouwen

Figuur 6.4
Mate van ervaren discriminatie, zonder en met twijfel, naar maatschappelijke terreinen en geslacht van de
participanten, 2018 (in procenten)a
40

onderwijs

werk zoeken

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte

35
30
25
20
15
10
scp.nl

5
0
mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

twijfel
ervaren discriminatie

a

Leesvoorbeeld: 20% van de mannen in de Nederlandse bevolking heeft in de afgelopen twaalf maanden discriminatie meegemaakt in het onderwijs, inclusief twijfel gaat het om 27% van de mannen

Bron: scp/cbs (ed’18)

Vrouwen ervaren vaker beloningsdiscriminatie en discriminatie bij doorstroom dan
mannen
Om de verschillen tussen mannen en vrouwen in ervaren discriminatie op het werk nader
te duiden kijken we in meer detail naar wat zich daar afspeelt. We onderscheiden drie situaties op het werk waar discriminatie een rol kan spelen: arbeidsvoorwaarden, arbeidsomstandigheden en beëindiging van de arbeidsrelatie. Werkende vrouwen ervaren op de
eerste twee deelterreinen meer discriminatie dan werkende mannen (tabel 6.1). Er is geen
verschil tussen mannen en vrouwen in de mate waarin ze discriminatie hebben ervaren bij
de beëindiging van hun arbeidscontract.

112

mannen en vrouwen

Tabel 6.1
Mate van ervaren discriminatie, zonder en met twijfel, naar deelterreinen van de arbeid en naar geslacht van
de werkenden, 2018 (in procenten)

man
arbeidsvoorwaarden
arbeidsomstandigheden
beëindiging arbeidsrelatie

8
7
2

zonder twijfel
vrouw
11
13
2

met twijfel
man

vrouw

11
14
4

16
22
5

Bron: scp/cbs (ed’18)

Binnen het terrein arbeidsvoorwaarden is gevraagd naar de volgende situaties: de vervelende klussen moeten doen, minder betaald krijgen dan collega’s voor hetzelfde werk,
meer mogelijkheden dan collega’s krijgen om zich te ontwikkelen, minder mogelijkheden
krijgen om promotie te maken dan collega’s en geen extra hulp of aanpassingen krijgen die
nodig zijn om het werk te doen. Opvallend genoeg hebben vrouwen minder vaak dan mannen het idee dat zij minder betaald krijgen voor hetzelfde werk dan een collega. Echter,
vrouwen die wel denken dat zij minder betaald krijgen, wijten dit vaker aan discriminatie
dan mannen die beloningsverschillen met een collega ervaren. Het Centraal Bureau voor
de Statistiek (cbs) 1 becijferde dat er ook objectief een beloningsverschil bestaat tussen
mannen en vrouwen. Rekening houdend met kenmerken van de werknemer (bv. leeftijd,
opleiding en werkervaring), kenmerken van de werkgever (bv. sector, vestigingsregio, aantal werknemers) en kenmerken van de baan (bv. beroepsniveau, contractvorm, voltijd/
deeltijd) blijft er een verschil in beloning bestaan tussen mannen en vrouwen: 5% bij de
overheid en 7% in het bedrijfsleven.
Mannen en vrouwen ervaren even vaak dat collega’s meer mogelijkheden krijgen om zich
te ontwikkelen, terwijl uitkomsten van onderzoek naar loopbaanontwikkeling wijzen op
meer belemmeringen in de doorstroom van vrouwen. De Sociaal-Economische Raad (ser)
vat in zijn advies ‘Diversiteit in de top’ de belemmeringen voor genderdiversiteit samen.
Een belangrijke verklaring betreft de ‘lekkende pijplijn’, die inhoudt dat het reservoir met
vrouwen die in aanmerking komen voor topposities krimpt, doordat vrouwelijk talent
voortijdig weglekt of onvoldoende doorstroomt (ser 2019: 9). In de selectie en doorstroom
naar management- en topfuncties is sprake van een genderbias, waarin de prestaties van
vrouwen strenger beoordeeld worden dan die van mannen. Dit beperkt de mogelijkheden
voor doorstroom van vrouwen naar hogere functies. Tegelijkertijd kan er ook sprake zijn
van een zichzelf versterkend proces: de ervaren discriminatie kan een negatief effect hebben op de motivatie en keuzes van vrouwen, waardoor prestaties verminderen en de
mogelijkheden voor doorstroom nog kleiner worden (Ellemers 2014). In ons onderzoek
zien we dus dat vrouwen niet vaker dan mannen het idee hebben dat er sprake is van
ongelijke behandeling in doorstroom. Echter, als vrouwen denken dat er sprake is van die
ongelijke behandeling, dan hebben zij vaker dan mannen het gevoel dat discriminatie hierbij een rol speelt.
113

mannen en vrouwen

De situaties bij arbeidsomstandigheden nader in ogenschouw nemend zien we dat er op
drie punten verschillen bestaan in de ervaringen van mannen en vrouwen op de werkvloer.
Vrouwen ervaren iets vaker pestgedrag van collega’s, leidinggevenden en managers dan
mannen, zij worden vaker seksueel lastiggevallen, maar vooral ervaren zij vaker discriminatie door mensen waar zij voor hun werk mee in contact komen, zoals opdrachtgevers, klanten en patiënten. Jongere vrouwen, met name in de leeftijd van 25-34 jaar, hebben hier
vaker last van dan vrouwen die ouder zijn. Vrouwen werken relatief vaker dan mannen in
sectoren als het onderwijs, de zorg en de dienstverlening, waardoor zij vaker te maken krijgen met klanten, patiënten en andere externen. Ook werken vrouwen minder vaak in een
machtspositie, wat hen ook kwetsbaarder maakt.
Vanuit andere bronnen zijn er ook aanwijzingen dat zwangerschapsdiscriminatie met enige
regelmaat voorkomt (College voor de Rechten van de Mens 2012). In deze vragenlijst is
daar niet specifiek naar gevraagd, wat het onmogelijk maakt specifieke uitspraken hierover
te doen. Als we kijken naar vrouwen in de vruchtbare leeftijd (15-34 jaar), dan blijkt uit onze
cijfers noch dat zij vaker dan mannen in die leeftijd meemaken dat een tijdelijk contract
niet verlengd wordt, noch dat zij wanneer dit gebeurt dit vaker als discriminatie ervaren.
Vrouwen twijfelen vaker over discriminatie in het onderwijs
In het onderwijs zijn er een paar verschillen in de mate waarin jongens en meisjes situaties
meemaken. Zo ervaren meisjes vaker seksueel grensoverschrijdend gedrag, dat zij onvriendelijk of juist overdreven vriendelijk behandeld worden en dat zij hulp die zij nodig hebben
niet (volledig) krijgen. Daarbij komt dat meisjes vaker denken dat discriminatie hierbij een
rol speelt, zeker als we de twijfelaars meerekenen. Er is onderzoek dat het gevoel van meisjes ondersteunt. Meisjes krijgen bijvoorbeeld vaker dan jongens te maken met onderadvisering aan het einde van het basisonderwijs (Van Pelt en Van Dijk 2018).2 In ons onderzoek speelt de ervaring van onderschatting vaker bij vrouwen met een niet-westerse achtergrond, terwijl er geen verschil is tussen vrouwen met een westerse en niet-westerse
achtergrond wanneer het gaat om de ervaring dat docenten hun niveau te hoog inschatten.
Met name vrouwen met een niet-westerse achtergrond hebben moeite om een stageplek
te vinden en vermoeden dat discriminatie daar een rol in speelt.

114

mannen en vrouwen

6.4

Ervaren discriminatie onder vrouwen toegenomen

In 2013 ervoeren mannen en vrouwen evenveel discriminatie. Mannen ervaren in 2018 iets
minder discriminatie dan in 2013, terwijl vrouwen juist iets meer discriminatie ervaren in
vergelijking met 2013 (figuur 6.5). Hierdoor is er in 2018 een verschil tussen mannen en
vrouwen ontstaan. Zoals uitgelegd in hoofdstuk 5 wijken de percentages iets af van de percentages die in paragraaf 6.1 gepresenteerd zijn, omdat we de vergelijking baseren op een
subset van de items.
Figuur 6.5
Mate van ervaren discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder, naar mannen en vrouwen, 2013 en 2018
(in procenten)a
mannen

vrouwen

40
35
30
25
20
15
10
scp.nl

5
0
2013

2018

2013

2018

twijfel
ervaren discriminatie

a

Leesvoorbeeld: in 2013 heeft 23% van de mannen uit de Nederlandse bevolking discriminatie ervaren
en twijfelde 9%.

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

115

mannen en vrouwen

Ervaren discriminatie op grond van geslacht toegenomen
We kijken nu of er veranderingen zijn opgetreden in de grond waarop mannen en vrouwen
discriminatie ervaren. Bij zowel mannen als vrouwen constateren we een toename van
ervaren discriminatie op grond van geslacht en beperking. We wezen in hoofdstuk 4 al op
de #metoo- discussie die zowel normen heeft aangescherpt van wat betamelijk gedrag is,
als de tolerantie voor schendingen daarvan heeft verminderd. Volgens ons is dit een
belangrijke verklaring voor de toegenomen ervaren discriminatie op grond van geslacht.
Daarnaast lijken conservatieve opvattingen over de rol, rechten en positie van vrouwen in
het progressieve Nederland aan terrein te winnen ofwel zichtbaarder te worden. Zo laten
Muis et al. (2019) zien dat de huidige generatie twintigers en dertigers conservatiever denkt
over abortus dan de generaties voor hen. De Swaan (2019) beschrijft hoe de opmars van
vrouwen in allerlei terreinen van de samenleving gepaard gaat met weerstand daartegen.
Enerzijds is er in relatief korte tijd sprake van een sterke verbetering van de positie van
vrouwen (bv. het gestegen opleidingsniveau, toegenomen arbeidsdeelname), anderzijds
bestaat er, met name in orthodox religieuze hoek en vanuit (extreem)rechts-georiënteerde
groeperingen, weerstand jegens vrouwen die zich niet houden aan de voorgeschreven traditionele rolpatronen. Op internet, maar ook in de politieke arena, wordt deze weerstand,
die ook wel omslaat in vijandigheid, openlijk geuit. Het debat dat naar aanleiding van dit
soort uitspraken is ontstaan, kan er tegelijkertijd ook voor zorgen dat seksisme beter herkend wordt.
Dat ook mannen vaker discriminatie op grond van geslacht ervaren, kan ermee te maken
hebben, zoals we toelichtten in hoofdstuk 5, dat de geprivilegieerde positie van mannen
niet als zodanig wordt gezien. Voorstellen voor maatregelen om gelijkheid te bevorderen
(zoals quota of voorkeursbeleid) kunnen daardoor voelen als een achterstelling, wat de
toename van discriminatie op grond van geslacht zou kunnen verklaren.
De stijging van ervaren discriminatie op grond van beperking, bij mannen nog sterker dan
bij vrouwen, kan op een vergelijkbare manier geduid worden. Het kan gaan om toegenomen discriminatie van mensen met een beperking, maar ook om een verhoogde bewustwording van wat rechtvaardig en onrechtvaardig is, bijvoorbeeld naar aanleiding van het
vn-Verdrag inzake de rechten van mensen met een handicap. In hoofdstuk 4 beschreven
we dit uitgebreider. De stijging is sterker onder mannen dan onder vrouwen. Waar dit mee
te maken heeft, is niet duidelijk.

116

mannen en vrouwen

117

mannen en vrouwen

13
11

12
9

Bron: scp/cbs (ed’13 en ed’18)

mannen
vrouwen

geloof
2013
2018
4
28

8
35

geslacht
2013
2018
7
3

5
2

seksuele
oriëntatie
2013
2018
16
10

19
10

huidskleur
2013
2018
23
18

26
19

etnische
achtergrond
2013
2018
29
27

26
27

leeftijd
2013
2018

Tabel 6.2
Gronden van ervaren discriminatie, van degenen met discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), naar geslacht, 2013 en 2018 (in procenten)

6
7

14
11

beperking
2013
2018

Geen grote verschuivingen naar terreinen
In paragraaf 6.2 constateerden we dat vrouwen in 2018 meer discriminatie ervaren op het
werk dan mannen en dat meisjes meer discriminatie ervaren in het onderwijs dan jongens
als we twijfelaars meerekenen. Figuur 6.6 laat vooral overeenkomsten zien in de ontwikkeling van ervaren discriminatie tussen 2013 en 2018 van mannen en vrouwen. Zowel jongens
als meisjes maken meer negatieve incidenten mee in het onderwijs in 2018 in vergelijking
met 2013 en zij duiden deze beide ook vaker als discriminatie. Zowel jongens als meisjes
ervaren in 2018 meer discriminatie in het onderwijs dan in 2013.

op het werk
mannen vrouwen

instanties
(semi)publieke ruimte
mannen vrouwen mannen vrouwen

2013

2013

scp.nl

werk zoeken
mannen vrouwen

2013

100

onderwijs
mannen vrouwen

2013

Figuur 6.6
Mate waarin incidenten per terrein geduid worden als discriminatie, door mannen en vrouwen, van de participanten op een terrein, 2013 en 2018 (in procenten)

90
80
70
60
50
40
30
20
10

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2018

2013

2018

2018

2013

2018

2018

2013

2018

0

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie betrof
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

Zowel mannen als vrouwen ervaren in 2018 minder moeite bij het zoeken naar werk.
De mate waarin afwijzingen als discriminatie worden ervaren, is niet veranderd ten
opzichte van 2013 voor beide geslachten.
Mannen en vrouwen ervaren in 2013 en in 2018 ongeveer even vaak vervelende incidenten
op het werk. Van de vrouwen denkt een groter deel echter dat dergelijke incidenten te
maken hebben met discriminatie, wat in 2018 leidt tot een verschil in de mate waarin mannen en vrouwen discriminatie op het werk ervaren.

118

mannen en vrouwen

Met instanties komen mannen en vrouwen ongeveer even vaak in contact. Slechts een
klein deel van de mannen en de vrouwen ervaart in dit contact discriminatie. De verschillen
tussen de jaren en de geslachten zijn te klein om relevant te noemen.
Zowel mannen als vrouwen ervaren minder negatieve incidenten in de publieke ruimte
in 2018 in vergelijking met 2013. De mate waarin die incidenten met discriminatie te maken
hebben, is noch volgens mannen noch volgens vrouwen veranderd ten opzichte van 2013.

Kader 6.1 Transgenders
Per 1 november 2019 is de uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling in werking getreden, zodat ook discriminatie van transgenders en intersekse personen hier expliciet in wordt vermeld. Transgenders zijn personen van wie de genderidentiteit (je een man, vrouw, beide of geen
van beide voelen) of de genderexpressie (symbolische uitingen die geassocieerd worden met
mannelijkheid of vrouwelijkheid) niet overeenkomt met het geslacht dat hun bij de geboorte is
toegewezen. In een recente scp-studie naar transgenders (Kuyper 2017) wordt beargumenteerd
dat de prevalentie van transgenders in de populatie op 0,58% ligt. Omdat het hier om een klein
aandeel in de bevolking gaat, zijn er in onze steekproef te weinig transgenderpersonen om uitspraken op te baseren. Daarom hebben we ervoor gekozen om aandacht aan deze groep te besteden in de vorm van een beknopt overzicht van recente bevindingen.
In de Nederlandse bevolking staat ongeveer één op de tien inwoners negatief ten opzichte van
transpersonen. Sinds 2012 is het aandeel met een positieve houding iets gegroeid ten koste van
mensen die neutraal staan ten opzichte van transgenders. Het aandeel Nederlanders met een
negatieve houding is gelijk gebleven (Kuyper 2018). Mensen met een negatieve opvatting zijn
vaker man, laagopgeleid, religieus, van niet-westerse afkomst en stemmend op cda, pvv of vvd
(idem). Veel onderzoek naar transpersonen richt zich op hun leefsituatie of op opvattingen over
transgenders. Wij vatten hier het onderzoek samen dat specifiek betrekking heeft op de discriminatie-ervaringen van transgenders.
In de studie Worden wie je bent (Keuzenkamp 2012) komt naar voren dat 59% van de transgenders
ooit te maken kreeg met negatieve bejegening. Wanneer de tijdsperiode net als in dit onderzoek
versmald wordt naar de laatste twaalf maanden, dan betreft het 42%.3
Transgenders krijgen met name in de openbare ruimte te maken met negatieve reacties (ca. 40%)
en wat minder in het onderwijs (25%) en op het werk (20%). In de openbare ruimte is ook sprake
van relatief veel fysiek geweld tegen transgenders: 5% kreeg te maken met bedreiging, 5% met
seksuele intimidatie en 2% werd aangevallen.
In het onderzoek van Van Oosterhout4 (2018) geeft 14% van de transgenders aan te maken te hebben gehad met een vorm van bedreiging of (seksueel) geweld. Drie op de tien personen geeft aan
te maken te hebben gehad met cyberpesten.
Een studie uit 2010 (Vennix) onderzocht ervaren discriminatie op het werk: 42% van de transgenders die aan het onderzoek meededen, gaf aan dit in het afgelopen jaar meegemaakt te hebben.5
Daarbij gaat het in de meerderheid van de gevallen om discriminatie op de werkvloer. Daarnaast
zegt een groot deel ontslagen of niet aangenomen te zijn omdat zij transgender zijn.

119

mannen en vrouwen

6.5

Gevolgen van ervaren discriminatie

Terreinspecifieke gevolgen
Tussen de 2% en 3% van de studenten en scholieren in Nederland geeft aan gestopt te zijn
met hun opleiding als gevolg van discriminatie. Hetzelfde aandeel zegt om deze reden een
opleiding onder hun niveau te volgen. Hierin zit geen verschil tussen jongens en meisjes.
Van beide groepen gaat dus potentieel evenveel talent verloren.
Van de werkzoekende mannen en vrouwen is ongeveer 5% gestopt met het zoeken naar
werk als gevolg van discriminatie. Ook hier vinden we geen verschillen tussen mannen en
vrouwen.
1% van de werkende mannen en vrouwen is gestopt met hun werk als gevolg van discriminatie die zij daar meemaakten. 3% van de werkende mannen en 4% van de werkende
vrouwen heeft ander werk gezocht als gevolg van discriminatie. Vrouwen geven vaker dan
mannen aan dat zij vanwege discriminatie onder hun niveau werken: het gaat om 10% van
de mannen en 14% van de vrouwen.
Gevolgen voor houdingen ten opzichte van de samenleving
(Chronisch) ervaren discriminatie kan gevolgen hebben voor de mate waarin mensen zich
betrokken voelen bij de samenleving, vertrouwen hebben in instituties en in de mate
waarin zij acties ondernemen die discriminatie zouden kunnen verminderen. Mannen en
vrouwen die geen discriminatie ervaren, verschillen niet van elkaar in de mate waarin zij
zich betrokken voelen bij de samenleving (tabel 6.3). Maar bij mannen maakt het ervaren
van discriminatie een sterker verschil: naarmate discriminatie door mannen als structureler
wordt ervaren, trekken zij zich meer terug uit de samenleving dan vrouwen.
Vrouwen hebben in het algemeen een groter vertrouwen in instituties dan mannen, en bij
beide groepen daalt het vertrouwen naarmate discriminatie als structureler wordt ervaren.
Tabel 6.3
Samenhang van (structureel) ervaren discriminatie met het terugtrekken (negatieve betrokkenheid) uit de
samenleving (schaal 1 tot 5) en vertrouwen in instituties (schaal 1 tot 10), naar geslacht, 2018 (gemiddelde
scores)

terugtrekken uit
samenleving
mannen
vrouwen
vertrouwen in
instituties
mannen
vrouwen

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

1,93
1,94

2,21
2,19

2,54
2,34

2,81
2,55

6,29
6,28

5,83
5,94

5,21
5,53

4,69
5,41

Bron: scp/cbs (ed’18)

120

mannen en vrouwen

Voor zowel mannen als vrouwen maakt het ervaren van discriminatie uit voor de mate
waarin overgegaan wordt tot sociale acties. Mensen die discriminatie ervaren, delen die
ervaringen vaker, spreken andere mensen vaker aan en doen vaker mee aan acties tegen
discriminatie, dan degenen zonder discriminatie-ervaring.
Mannen en vrouwen delen ervaringen met discriminatie in dezelfde mate, maar vrouwen
doen vaker dan mannen mee aan acties tegen discriminatie (ongeacht of zij zelf wel of niet
discriminatie ervoeren). Mannen die geen discriminatie ervoeren, spreken anderen even
vaak op discriminerend gedrag aan als vrouwen zonder discriminatie-ervaring, maar mannen met een discriminatie-ervaring doen dit vaker dan vrouwen met een discriminatieervaring.
Tabel 6.4
Samenhang van ervaren discriminatie met het delen van ervaringen, het aanspreken van mensen op discriminerend gedrag en het meedoen aan acties tegen discriminatie, naar geslacht, 2018 (in procenten dat de
actie heeft gedaan)
ervaringen gedeeld
ten minste
1 discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
mannen
vrouwen

20
22

47
43

mensen aangesproken
ten minste
1 discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
56
58

75
69

meegedaan aan acties
ten minste
1 discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
12
19

25
29

Bron: scp/cbs (ed’18)

6.6
–

–

–

–

121

Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
Vrouwen ervaren in 2018 meer discriminatie dan mannen: van de mannen heeft 35% in
de afgelopen maanden discriminatie ervaren, van de vrouwen is dat 41%. In een eerdere meting (2013) was er geen verschil in de mate waarin mannen en vrouwen discriminatie ervoeren. Onder mannen is het percentage met een discriminatie-ervaring iets
gedaald ten opzichte van 2013 en onder vrouwen juist iets gestegen. Hierdoor is er
in 2018 een verschil tussen mannen en vrouwen ontstaan.
Vrouwen ervaren meer discriminatie dan mannen op de werkvloer. Het gaat dan bijvoorbeeld om beloningsdiscriminatie, discriminatie bij doorstroom naar hogere functies en seksueel grensoverschrijdend gedrag wat vrouwen meer ervaren dan mannen.
Vrouwen ervaren vaker dan mannen dat zij worden gediscrimineerd vanwege hun
geslacht. In vergelijking met 2013 is discriminatie op deze grond toegenomen. Mannen
denken vaker dan vrouwen dat hun leeftijd of etnische achtergrond een rol speelde.
Bij mannen neemt discriminatie vaker de vorm aan van negatieve bejegening dan bij
vrouwen (resp. 34% en 27%) en van bedreiging of geweld (10% en 4%). Bij vrouwen
gaat het bij ervaren discriminatie veel vaker dan bij mannen om seksueel grensoverschrijdend gedrag.
mannen en vrouwen

–

Mannen en vrouwen die (chronisch) discriminatie ervaren, trekken zich meer terug uit
de samenleving en hebben minder vertrouwen in instituties.

Noten
1
2
3

4
5

122

www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2016/47/gelijk-loon-voor-gelijk-werk-banen-en-lonen-bij-de-overheiden-bedrijfsleven-2014.
www.socialevraagstukken.nl/talent-van-meisjes-gaat-verloren-door-onderadvisering.
Geprojecteerd op het assenstelsel in figuur 11.1, waarbij we de aanname doen dat de samenhang tussen
negatieve bejegening en ongelijke behandeling vergelijkbaar is met die van de andere groepen, zou dat
betekenen dat transgender personen rechtsboven in die figuur uitkomen waar zich de groepen bevinden die veel discriminatie ervaren.
www.transgendernetwerk.nl/wp-content/uploads/Overal-op-je-hoede-Geweld-tegen-transgenderpersonen-in-Nederland-TNN2018.pdf.
www.transgendernetwerk.nl/wp-content/uploads/TransgenderenWerkfactsheet2017.pdf.

mannen en vrouwen

7

Discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen
‘Als ik op de functies reageerde, dan kwam mijn werkervaring goed overeen met de eisen die
er werden gevraagd. Het was niet vaak dat ik op vacatures reageerde waarin een eis werd
gesteld waar ik niet aan voldeed, dus ik reageerde wel echt op vacatures die matchten met
mijn profiel. En als je dan geen reactie terugkrijgt, dan heb je zoiets van: ja maar waarom
hoor ik nou niks? En dan dacht ik wel vaak: misschien is het inderdaad wel je leeftijd. Je bent
vaak duurder en ze vinden vaak oudere mensen wat lastiger, dus ja dan ga je daaraan al
twijfelen, maar 100% zeker dat kan je niet zeggen.’
(vrouw, 42 jaar)

In dit hoofdstuk maken we een vergelijking tussen de discriminatie-ervaringen van verschillende leeftijdsgroepen in de Nederlandse bevolking. We analyseren of er verschillen
zijn in de mate waarin zij discriminatie ervaren en op welke terreinen zij discriminatie ervaren. Daarna kijken we wat voor soort discriminatie de verschillende leeftijdsgroepen ervaren: op welke grond de discriminatie was en wat de uitingsvorm was. Om te zien of er veranderingen zijn opgetreden in de discriminatie-ervaringen vergelijken we de cijfers met
gegevens uit 2013. We sluiten het hoofdstuk af met een analyse van de gevolgen van ervaren discriminatie voor verschillende leeftijdsgroepen.
7.1

De mate waarin leeftijdsgroepen discriminatie ervaren

Jongere leeftijdsgroepen (15-34 jaar) ervaren meer discriminatie dan mensen die ouder zijn
(figuur 7.1). Het verschil met 65-plussers is meer dan twee maal zo groot. Deze verschillen
blijven bestaan wanneer we rekening houden met achtergrond (westers of niet-westers).
Jongeren ervaren ook vaker chronische discriminatie dan ouderen: van de 15-24-jarigen
heeft 6% op drie of meer terreinen discriminatie ervaren, terwijl dit voor 2% van de
55-64-jarigen geldt. Van de 65-plussers is het aandeel dat chronisch discriminatie ervaart
verwaarloosbaar, maar deze groep participeert dan ook niet tot nauwelijks op drie van de
vijf terreinen (onderwijs, werk zoeken en op het werk).

123

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.1
Mate waarin discriminatie (chronisch) wordt ervaren, zonder en met twijfel, naar leeftijdsgroep, bevolking
van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)a
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
15-24
jaar

25-34
jaar

35-44
jaar

45-54
jaar

55-64
jaar

≥ 65
jaar

geen discriminatie
twijfel
op ≥ 3 terreinen
op 2 terreinen
op 1 terrein

a

Leesvoorbeeld: van de 15-24-jarigen heeft 42% discriminatie ervaren in de afgelopen twaalf maanden
en nog eens 13% twijfelde of een voorval discriminatie betrof. 25% van deze leeftijdsgroep ervoer discriminatie op één terrein, 11% op twee terreinen en 6% op drie of meer terreinen.

Bron: scp/cbs (ed’18)

7.2

Wat voor soort discriminatie ervaren de verschillende leeftijdsgroepen?

In welke mate heeft de discriminatie die de verschillende leeftijdsgroepen ervaren te
maken met hun leeftijd of met andere persoonskenmerken? Figuur 7.2 geeft voor alle leeftijdsgroepen weer in welke mate mensen die in de afgelopen twaalf maanden een discriminatie-ervaring mee hebben gemaakt (inclusief twijfel) een bepaalde grond hebben
genoemd voor de laatste keer dat zij op een terrein discriminatie hadden ervaren.
De patronen voor de verschillende leeftijdsgroepen verschillen. Zo zijn geslacht, leeftijd en
etnische achtergrond de meest genoemde discriminatiegronden voor de jongste leeftijdsgroep. De discriminatie die zij ervaren, heeft dus het meest te maken met deze zaken. Dat
de jongste leeftijdsgroep ook vaak leeftijd als grond noemt, is opvallend. Nadere beschouwing wijst uit dat het in deze leeftijdsgroep relatief vaak gaat om ongelijke behandeling en
seksueel grensoverschrijdend gedrag, waarbij volgens deze jongeren hun leeftijd een rol
speelt. Het is mogelijk dat hiërarchische relaties gekoppeld aan leeftijd hierbij een rol spe124

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

len. Zo zijn leidinggevenden en docenten vaak ouder dan deze jongeren en hebben zij een
positie waarin zij autoriteit (kunnen) laten gelden, die zij in de ogen van jongeren wellicht
minder zouden laten gelden tegenover oudere leeftijdsgroepen. In de oudste leeftijdsgroepen is leeftijd bij uitstek de belangrijkste reden voor discriminatie. Andere gronden doen er
veel minder toe. Leeftijd speelt een veel kleinere rol in de leeftijdsgroepen van 25 tot
44 jaar. In alle groepen is seksuele oriëntatie het minst genoemd als discriminatiegrond,
maar dit heeft vooral te maken met de omvang van de groep lhb-personen (zie ook hoofdstuk 9).
Figuur 7.2
Discriminatiegronden naar leeftijdsgroepen van de mensen met minimaal één discriminatie-ervaring in de
afgelopen twaalf maanden, 2018 (in procenten)a
scp.nl

35
30
25
20
15
10
5
0

a

geslacht

leeftijd

15-24 jaar

25-34 jaar

etnische
achtergrond
35-44 jaar

huidskleur
45-54 jaar

geloof
55-64 jaar

beperking

seksuele
oriëntatie

≥ 65 jaar

Leesvoorbeeld: van de 15-24-jarigen die in de afgelopen twaalf maanden discriminatie ervoeren of
hierover twijfelden, noemt 28% de grond geslacht bij de laatst ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

Uitingsvormen
In alle leeftijdsgroepen neemt de discriminatie die wordt ervaren het vaakst de vorm aan
van ongelijke behandeling (figuur 7.3). De jongere leeftijdsgroepen geven dit echter twee
maal zo vaak aan als de 65-plussers. Ook de verschillen tussen jong en oud bij negatieve
bejegening en seksueel grensoverschrijdend gedrag zijn groot. Opvallend genoeg geven
ouderen en jongeren even vaak aan dat de discriminatie die zij meemaakten in de vorm
was van bedreiging of geweld.
De jongere leeftijdsgroepen zijn meer divers naar etnische achtergrond dan de oudere leeftijdsgroepen. Als we hier rekening mee houden, dan bestaat het verschil tussen de jongere

125

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

en oudste leeftijdsgroepen in negatieve bejegening, ongelijke behandeling en seksueel
grensoverschrijdend gedrag nog steeds.
Figuur 7.3 geeft ook weer in welke mate de grond leeftijd is genoemd bij de uitingsvormen.
Bij de meeste uitingsvormen, seksueel lastigvallen daargelaten, geven 55-plussers het
vaakst aan dat zij denken dat de discriminatie met leeftijd te maken had. Jongeren van
15-24 jaar geven ook relatief vaak bij ervaren discriminatie aan dat zij denken dat dit vanwege hun leeftijd was.
Figuur 7.3
Ervaren discriminatie naar uitingsvormen en grond naar leeftijdsgroepen van degenen met een discriminatie-ervaring, 2018 (in procenten)a
negatieve
bejegening

ongelijke
behandeling

bekladden, bekrassen,
vernielen
bedreigen, geweld

seksueel lastig
vallen
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10

≥ 65

45-54

55-64

35-44

25-34

≥ 65
15-24

55-64

45-54

35-44

15-24

25-34

≥ 65

55-64

45-54

25-34

35-44

≥ 65
15-24

55-64

45-54

35-44

15-24

25-34

≥ 65

55-64

45-54

35-44

15-24

25-34

0

andere grond
leeftijd

a

Leesvoorbeeld: bij 39% van de jongeren van 15-24 jaar met ten minste één discriminatie-ervaring
(inclusief twijfel) nam de ervaren discriminatie de vorm aan van negatieve bejegening. Van deze groep
gaf 29% aan dat deze discriminatie te maken had met hun leeftijd. In totaal gaat het dus om 11% van de
15-24-jarigen die dacht dat discriminatoire negatieve bejegening te maken had met hun leeftijd, en
dacht 28% dat het ging om een andere discriminatiegrond.

Bron: scp/cbs (ed’18)

126

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

7.3

De mate waarin verschillende leeftijdsgroepen discriminatie ervaren naar terreinen

Voor de leeftijdsgroepen vanaf 45 jaar is werk het belangrijkste terrein waarop men discriminatie ervaart (figuur 7.4). Zoeken naar werk is daarbij veruit het belangrijkste terrein. Van
de 55-64-jarigen die in het afgelopen jaar naar werk zochten, denkt ongeveer een derde
zeker dat een afwijzing voor een baan met discriminatie te maken had. Als we ook degenen
hierbij optellen die twijfelen of de afwijzing met discriminatie te maken had, gaat het zelfs
om de helft van de mensen. De onzekerheid is vaak het gevolg van verschillende afwijzingen die mensen niet goed kunnen plaatsen, zodat vermoedens ontstaan dat de afwijzing
met iets anders te maken heeft. Veel mensen zijn zich ervan bewust dat leeftijd een factor
kan zijn, bijvoorbeeld doordat in de media aandacht is besteed aan leeftijdsdiscriminatie.
Met deze informatie in het achterhoofd kan een koppeling gelegd worden tussen hun
eigen leeftijd en de moeite die het kost om aan werk te komen.
Ook gebeurt het wel dat werkgevers in vacatureteksten al hun voorkeur voor een bepaalde
leeftijd kenbaar maken, door bijvoorbeeld woorden op te nemen die meer of minder expliciet verwijzen naar de leeftijd van een kandidaat (‘jonge hond’, ‘gezocht: kandidaat tussen
de 18 en 35 jaar’). Dit betreft verboden onderscheid met betrekking tot leeftijd (College
voor de Rechten van de Mens 2018). Studies naar de mate waarin vacatureteksten verboden eisen stellen met betrekking tot leeftijd tonen dat dat in beperkte mate voorkomt.
Mann et al. (2016) onderzochten bijna 40.000 vacatureteksten en vonden 188 vacatures
(0,49%) die verboden direct discriminerende woorden bevatten en 723 vacatures (1,9%)
met verboden indirect discriminerende woorden. Fokkens en collega’s deden in 2018 op
verzoek van het College voor de Rechten van de Mens grootschalig onderzoek, waarin
1,8 miljoen vacatures met behulp van een algoritme werden onderzocht. In 2% tot
3,5% van de onderzochte vacatures werden verwijzingen naar leeftijd gevonden, wat neerkomt op tussen de 40.000 en 60.000 vacatures.
Aanvullend onderzoek van het College voor de Rechten van de Mens (2018) toonde aan dat
verwijzingen naar (jonge) leeftijd het meest de beslissing beïnvloeden van oudere werknemers om te solliciteren. 563 actief werkzoekende respondenten in de leeftijd van 40 tot
en met 65 jaar werd gevraagd aan te geven in welke mate zij overwogen op een vacature te
solliciteren. In deze vacatures werden verwijzingen naar leeftijd, en informatie over reistijd,
salaris en type arbeidscontract gevarieerd. Als er geen leeftijdsverwijzing in de vacature is
opgenomen, zijn de oudere werkzoekenden meer geneigd te solliciteren dan wanneer er
wel sprake is van een leeftijdsverwijzing.
In de jongere leeftijdsgroepen tot 34 jaar is het onderwijs het terrein waar de meeste discriminatie ervaren wordt. Maar ook het werk is voor deze groep een terrein waar veel discriminatie wordt ervaren. Het gaat dan in mindere mate om het zoeken naar werk en vaker
om wat er gebeurt op de werkvloer.

127

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.4
Discriminatie op verschillende terreinen naar leeftijdsgroepen van de participanten op die terreinen, 2018
(in procenten)
onderwijs

zoeken naar werk

op het werk

instanties

(semi) publieke ruimte
scp.nl

60
50
40
30
20
10

≥ 65 jaar

55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

15-24 jaar

≥ 65 jaar

55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

15-24 jaar

55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

15-24 jaar

55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

15-24 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

15-24 jaar

0

met twijfel
zonder twijfel

Bron: scp/cbs (ed’18)

7.4

Ervaren discriminatie van leeftijdsgroepen in 2013 en 2018

In hoofdstuk 2 zagen we al dat het percentage dat discriminatie ervaart, daalt met de leeftijd. Dit zien we opnieuw in figuur 7.5, zowel in 2013 als in 2018. Tussen 2013 en 2018 zien
we over het algemeen geen grote verschuiving in een specifieke leeftijdsgroep. De enige
uitzondering is de leeftijdsgroep van 55-64 jaar: als we twijfel buiten beschouwing laten, is
er ten opzichte van 2013 een daling in ervaren discriminatie, maar wanneer twijfel meegenomen wordt, is er juist sprake van een stijging. Deze leeftijdsgroep is meer gaan twijfelen
of de incidenten die zij meemaakten te maken hadden met discriminatie.

128

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.5
Mate van ervaren discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder, zonder twijfel, naar leeftijdsgroepen, 2013 en
2018 (in procenten)
15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar

≥ 65 jaar
scp.nl

60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

twijfel
ervaren discriminatie

7.4.1 In bijna alle leeftijdsgroepen een toename van ervaren discriminatie op de gronden
geslacht en beperking
In bijna alle leeftijdsgroepen is ervaren discriminatie op de grond van geslacht en beperking toegenomen. Dit kan aangeven dat #metoo impact heeft gehad op de gehele breedte
van de samenleving: van jong tot oud.
Ook op grond van beperking is een toename zichtbaar over leeftijdsgroepen. Ook hier kan
zowel sprake zijn van een brede toename in het benoemen van zaken als discriminatie die
voorheen nog niet als zodanig werden aangemerkt (bv. doordat mensen beter op de
hoogte zijn van hun rechten), maar ook van een toename in incidenten (of beide).

129

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

130

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

15
15
16
8
6
4

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

15-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar

14
10
13
10
8
5

geloof
2013
2018

23
21
21
15
8
2

30
33
27
15
14
7

geslacht
2013
2018
5
6
9
3
2
1

4
5
3
4
2
2

seksuele
oriëntatie
2013
2018
15
18
15
11
7
2

14
18
16
15
7
8

huidskleur
2013
2018
23
31
27
16
9
5

23
33
28
21
13
8

etnische
achtergrond
2013
2018
32
21
15
28
45
34

29
19
12
27
42
34

leeftijd
2013
2018
3
5
9
8
7
10

8
8
14
18
16
13

beperking
2013
2018

Tabel 7.1
Gronden van ervaren discriminatie, van degenen met discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), naar leeftijdsgroepen, 2013 en 2018 (in procenten)

7.4.2 Ervaren discriminatie van jongere leeftijdsgroepen in het onderwijs toegenomen,
van oudere leeftijdsgroepen bij het zoeken naar werk afgenomen
In alle leeftijdsgroepen is er een toename van ervaren negatieve incidenten in het onderwijs (figuur 7.6a). In 2013 zei bijvoorbeeld 44% van de studenten en scholieren van
15-24 jaar dat zij één of meer negatieve incidenten hadden meegemaakt in het onderwijs,
in 2018 was dat in deze leeftijdsgroep gestegen tot 54%. In de jongste leeftijdsgroep
(15-24 jaar) en in de leeftijdsgroep van 35-44 jaar zien we niet alleen een stijging in het
meemaken van negatieve incidenten, maar ook een toename van de mate waarin die incidenten als discriminatie worden ervaren. In de leeftijdsgroep van 25-44 jaar is met name
de twijfel over of iets discriminatie was, toegenomen. In de oudste leeftijdsgroep (op dit
terrein 45-54 jaar) wordt weinig onderwijs gevolgd. Daar zien we dat in 2013 relatief vaak
leeftijd als verklaring voor discriminatie werd gegeven bij negatieve gebeurtenissen, maar
dat dat in 2018 minder het geval is. Echter, omdat deze groep aanzienlijk meer negatieve
incidenten heeft ervaren in 2018, is per saldo de mate van ervaren discriminatie in het
onderwijs niet veranderd.
Met name de jongere leeftijdsgroepen lijken veel te merken van de aangetrokken conjunctuur: het percentage 15-44-jarigen dat moeite heeft met het vinden van werk is ten
opzichte van 2013 flink gedaald. In de leeftijdsgroepen vanaf 45 jaar is dat veel minder het
geval. Net als in 2018 denken deze laatste leeftijdsgroepen in grotere mate dan jongere
leeftijdsgroepen dat discriminatie een rol speelt bij het zoeken naar werk. Tegelijkertijd is
binnen de leeftijdsgroepen vanaf 45 jaar wel sprake van een afname van discriminatieervaringen bij het zoeken naar werk. Maar de groep van 55-64 jaar is weer meer gaan twijfelen of afwijzingen te maken hadden met discriminatie.
In alle leeftijdsgroepen ligt het percentage dat negatieve incidenten op het werk ervaart
hoog. Ook in alle leeftijdsgroepen is sprake van een stijging van dat percentage ten
opzichte van 2013. Met name de leeftijdsgroep van 25 tot 34 jaar ervaart in 2018 relatief
veel discriminatie op het werk. Nu we de vergelijking maken met 2013 zien we dat bij hen
ook een stijging heeft plaatsgevonden. Met name ervaren discriminatie bij arbeidsvoorwaarden is in deze leeftijdsgroep sterk toegenomen ten opzichte van 2013. Personen in de
leeftijd van 25-34 jaar hebben niet vaker te maken met ontslag of een tijdelijk contract dat
niet verlengd wordt, maar hebben wel vaker het idee (dan in 2013) dat als dit gebeurt, dat
te maken heeft met discriminatie. Daarbij ervaart deze leeftijdsgroep vaker dan in 2013 dat
zij onderbetaald wordt en ervaart zij dat vaker als discriminatie dan in 2013.
In 2013 en in 2018 zijn er geen grote verschillen in de mate waarin leeftijdsgroepen contact
hebben met instanties. In het contact dat zij hebben, wordt relatief weinig discriminatie
ervaren. Dat is zo in 2013 en ook in 2018.
Het aantal incidenten dat men meemaakt in de (semi)publieke ruimte daalt naarmate de
leeftijd vordert. Maar ook als we 2013 en 2018 vergelijken, zien we dat er een afname is van
het percentage inwoners van Nederland dat één of meer negatieve incidenten meemaakt
in de (semi)publieke ruimte. Maar terwijl minder mensen incidenten meemaken, denkt een
groter deel daarvan dat deze incidenten te maken hebben met discriminatie. Dit geldt voor
alle leeftijdsgroepen (maar niet zo sterk voor de leeftijdsgroep 45-54 jaar). Hierdoor zijn er
131

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

per saldo nauwelijks verschillen in de mate waarin leeftijdsgroepen discriminatie ervaren in
de publieke ruimte in 2013 en 2018. Het enige verschil zit in de leeftijdsgroep van 15-24 jaar,
die minder is gaan twijfelen over discriminatie in de (semi)publieke ruimte.
Figuur 7.6a
Mate waarin incidenten in het onderwijs geduid worden als discriminatie, door verschillende leeftijdsgroepen, van scholieren en studenten, 2013 en 2018 (in procenten)
15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar
scp.nl

60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

132

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.6b
Mate waarin incidenten bij het zoeken naar werk geduid worden als discriminatie, door verschillende leeftijdsgroepen, van de werkzoekenden, 2013 en 2018 (in procenten)
15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar
scp.nl

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

133

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.6c
Mate waarin incidenten op het werk geduid worden als discriminatie, door verschillende leeftijdsgroepen,
van de werkenden, 2013 en 2018 (in procenten)
15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar
scp.nl

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

134

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.6d
Mate waarin in contact met instanties discriminatie ervaren wordt, door verschillende leeftijdsgroepen,
bevolking van 15 jaar en ouder, 2013 en 2018 (in procenten)
15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar

≥ 65 jaar
scp.nl

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2014

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

135

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Figuur 7.6e
Mate waarin incidenten in de (semi)publieke ruimte geduid worden als discriminatie, door verschillende
leeftijdsgroepen, van de Nederlandse bevolking, 2013 en 2018 (in procenten)
15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar

≥ 65 jaar
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

7.5

Gevolgen van ervaren discriminatie

Tabel 7.2 geeft van alle participanten (dus met en zonder discriminatie-ervaring) op een terrein de gevolgen van ervaren discriminatie op dat terrein weer naar leeftijdsgroepen.
Zo zegt 2% van de 15-24-jarige studenten en scholieren dat zij een opleiding onder hun
niveau volgen als gevolg van discriminatie. De andere 98% heeft ofwel geen discriminatie
ervaren of de ervaren discriminatie heeft voor hen niet die consequentie gehad. Op het terrein van onderwijs zien we dat onder de jongste groep het vaakst discriminatie wordt ervaren, maar dat zij minder vaak met hun opleiding zijn gestopt dan leeftijdsgroepen vanaf
25 jaar. Waarschijnlijk speelt hier mee dat de jongste groep voor een deel nog leerplicht (tot
16 jaar) en kwalificatieplicht (tot 18 jaar) heeft. Vanaf 25 jaar zien we dat één op de twintig
studenten stopt met de opleiding vanwege discriminatie. Dat zijn hoge aandelen, zeker
tegen de achtergrond van wat wel de diplomademocratie wordt genoemd en het streven
naar een leven lang leren om zo duurzaam inzetbaar te zijn op de arbeidsmarkt.
Maar liefst 8% en 7% van respectievelijk de 35-44- en 55-64-jarigen is gestopt met het
zoeken van werk als gevolg van discriminatie. Vooral het hoge percentage onder de
35-44-jarigen is opvallend, omdat deze leeftijdsgroep in vergelijking met de leeftijdsgroepen daarboven relatief weinig discriminatie heeft ervaren bij het zoeken naar werk. Daarbij

136

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

is dit ook de leeftijdsgroep die juist een hoge arbeidsparticipatie kent (cbs 2019a),1 maar die
juist ook vaak te maken heeft met drukte door het combineren van gezin en werk.
Tabel 7.2
Gevolgen van ervaren discriminatie op de terreinen onderwijs en arbeid, van alle participanten op een terrein, 2018 (in procenten)
a.g.v. discriminatie…
volgt opleiding onder
niveau
gestopt met opleiding
gestopt met zoeken naar
werk/stageplaats
ander werk gezocht
gestopt met werken

15-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar

2

4

2

1

-

1
2

5
4

5
8

5
6

7

3
2

5
2

5
2

2
1

3
1

Bron: scp/cbs (ed’18)

7.5.1 Houdingen ten opzichte van de samenleving
Ouderen voelen zich in het algemeen minder betrokken bij de samenleving dan jongeren.
Het ervaren van discriminatie versterkt het terugtrekken uit de samenleving bij alle leeftijdsgroepen. Bij ouderen zien we dat het effect afvlakt als de discriminatie zich uitstrekt
naar twee terreinen. Dat is bij andere leeftijdsgroepen niet zo.
Tabel 7.3
Samenhang van (structureel) ervaren discriminatie met het terugtrekken (negatieve betrokkenheid) uit de
samenleving, naar groepen, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 5)

15-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

1,89
1,85
1,83
1,89
1,96
2,06

2,07
2,08
2,18
2,27
2,21
2,5

2,23
2,48
2,53
2,54
2,5
2,36

2,69
2,52
2,9
2,64
2,7
-

Bron:scp/cbs (ed’18)

7.5.2 Vertrouwen in instituties daalt sneller onder ouderen als zij discriminatie als
chronisch ervaren
Jongeren hebben meer vertrouwen in instituties dan ouderen. Naarmate discriminatie als
chronisch wordt ervaren, daalt het vertrouwen in instituties in alle leeftijdsgroepen.
De mate waarin die daling plaatsvindt, is echter niet gelijk voor alle leeftijdsgroepen:
het toch al lagere vertrouwen onder ouderen daalt harder dan bij jongeren.
137

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

Tabel 7.4
Samenhang van (structureel) ervaren discriminatie met het vertrouwen in instituties, naar groepen, 2018
(gemiddelde scores, schaal 1 tot 10)

15-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

6,71
6,50
6,60
6,18
6,08
6,04

6,52
6,39
5,87
5,60
5,22
5,20

6,53
5,46
5,21
4,68
4,60
4,35

5,55
4,97
4,97
4,60
4,80
-

Bron: scp/cbs (ed’18)

7.5.3 Jongeren en ouderen met discriminatie-ervaring ondernemen vaker acties gericht
tegen discriminatie
Ouderen spreken minder vaak anderen aan op discriminerend gedrag dan jongeren, maar
het verschil tussen jongeren en ouderen is minder groot onder degenen met minimaal één
discriminatie-ervaring.
Tabel 7.5
Samenhang van ervaren discriminatie met het delen van ervaringen, het aanspreken van mensen op discriminerend gedrag en het meedoen aan acties tegen discriminatie, naar groepen (in procenten dat de actie
heeft gedaan)
ervaringen gedeeld
ten minste
1 discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
15-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar

22
23
21
18
22
20

46
44
51
42
48
41

mensen aangesproken
ten minste
1 discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
70
60
63
59
55
46

77
72
79
68
66
64

meegedaan aan acties
ten minste
1 discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
13
19
15
18
16
12

29
27
28
25
31
24

Bron: scp/cbs (ed’18)

7.6
–
–

138

Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
Jongeren ervaren meer discriminatie dan ouderen en vaker op meer terreinen. Dit is
zowel in 2013 als in 2018 het geval.
Op alle terreinen ervaren jongeren meer discriminatie dan ouderen, behalve bij het
zoeken naar werk. Daar zijn het juist mensen vanaf 45 jaar die veel discriminatie ervadiscriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

–

–

–

ren. In deze groep is de mate van ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk wel
gedaald ten opzichte van 2013.
De discriminatie die jongere leeftijdsgroepen ervaren, is vaak op grond van geslacht en
etnische achtergrond, bij de oudere leeftijdsgroepen gaat het vaak om leeftijd en
beperking. In vergelijking met 2013 is in bijna alle leeftijdsgroepen de ervaren discriminatie op grond van geslacht en beperking toegenomen.
Ongeveer een op de twaalf werkzoekenden van 35-44 jaar is als gevolg van ervaren
discriminatie gestopt met het zoeken naar werk. Ook is deze leeftijdsgroep relatief
vaak gestopt met hun opleiding als gevolg van ervaren discriminatie en hebben zij
daardoor ander werk gezocht.
Ervaren discriminatie leidt in alle leeftijdsgroepen tot wat minder betrokkenheid bij de
samenleving en minder institutioneel vertrouwen.

Noot
1

139

www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/werkenden/arbeidsparticipatie-naar-leeftijden-geslacht. Geraadpleegd 30 september 2019.

discriminatie-ervaringen van leeftijdsgroepen

8

Ervaren discriminatie van etnische groepen
‘Bij mijn vorige baan werkte ik wel eens buiten aan het netwerk. Dan meet je met een apparaat of er zich ergens storingen voordoen. Dan moesten we ook wel eens bij mensen aanbellen omdat wij op ons meetapparaat zien dat daar de storing vandaan komt, dat kan. Dan
kunnen wij aanbellen en dan kunnen wij het probleem voor die klant oplossen en dan is de
storing op ons meetapparaat ook verdwenen. Dus het is een onaangekondigd bezoek. Ik
maakte vaak mee dat ik niet binnen werd gelaten – en die rechten hadden ze hè, het is niet
zo dat ik binnen moest zijn – terwijl als mijn collega aanbelde, die kwam wel altijd binnen.
Dat viel bij mij op. Zou dat nou toch te maken hebben met dat ze het niet vertrouwen omdat
ik een Marokkaanse afkomst heb? Dat soort vragen dat leeft wel bij mij.’
(man, migratieachtergrond)

In dit hoofdstuk maken we een vergelijking tussen de discriminatie-ervaringen van verschillende etnisch-culturele groepen in de Nederlandse bevolking. We analyseren of er verschillen zijn in de mate waarin zij discriminatie ervaren en wat voor soort discriminatie verschillende groepen ervaren. Daarna kijken we op welke terreinen de discriminatie wordt
ervaren. Om te zien of er veranderingen zijn opgetreden in de discriminatie-ervaringen vergelijken we de cijfers met gegevens uit 2013. We sluiten het hoofdstuk af met een analyse
van de gevolgen van ervaren discriminatie voor verschillende etnische groepen.
8.1

De mate waarin verschillende etnische groepen discriminatie ervaren

Op 1 januari 2019 woonden er volgens tellingen van het cbs (2019b) ruim zeventien miljoen
mensen in Nederland (17.282.163).1 Bijna een kwart van de Nederlandse bevolking heeft
een migratieachtergrond, wat zoveel wil zeggen als dat ofwel zijzelf (12,5%) ofwel ten minste een van hun ouders buiten Nederland is geboren (11,1%). Autochtone Nederlanders (zelf
en beide ouders in Nederland geboren) vormen daarmee driekwart van de Nederlandse
bevolking. Een op de tien mensen in de Nederlandse bevolking heeft een westerse
migratieachtergrond, iets meer (13%) een niet-westerse achtergrond. De vier grootste
groepen met een niet-westerse achtergrond betreffen Turkse Nederlanders (2,3%), Marokkaanse Nederlanders (2,3%), Surinaamse Nederlanders (2,0%) en Antilliaanse Nederlanders
(0,9%).2 De drie grootste groepen met een westerse achtergrond hebben een achtergrond
in Indonesië (2%), Duitsland (2%) en Polen (1%). In deze studie is ervoor gekozen om respondenten uit enkele grote groepen te oversampelen, zodat we over deze groepen apart
uitspraken kunnen doen. We besteden aandacht aan de ervaringen van autochtone Nederlanders, die van de vier grootste niet-westerse groepen (Turks, Marokkaans, Surinaams en
Antilliaans) en aan de ervaringen van migranten uit Midden- en Oost-Europa, waarvan
Polen de grootste groep vormen.
Autochtone Nederlanders ervaren minder discriminatie dan groepen met een andere etnische achtergrond (zie figuur 8.1). Iets minder dan een kwart van de autochtone Nederlan140

ervaren discriminatie van etnische groepen

ders heeft in de afgelopen twaalf maanden één of meer incidenten meegemaakt die volgens hen te maken hadden met discriminatie. Nog eens één op de tien twijfelde of een
incident te maken had met discriminatie. Inclusief de twijfelaars gaat het dus om ongeveer
een derde van de autochtone Nederlanders. Onder de groepen met een andere etnische
achtergrond ligt dat percentage ongeveer tweemaal zo hoog.
Figuur 8.1
Mate waarin discriminatie (chronisch) wordt ervaren, zonder en met twijfel, naar etnische achtergrond,
bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

midden /
oost Europa

geen discriminatie
twijfel
op ≥ 3 terreinen
op 2 terreinen
op 1 terrein

Bron: scp/cbs (ed’18)

Autochtone Nederlanders ervaren niet alleen minder discriminatie, maar ook minder vaak
chronische discriminatie (ook figuur 8.1). Zo’n 2% van de autochtone Nederlanders heeft
op drie of meer terreinen discriminatie ervaren, tegen 14% van de Marokkaanse en Turkse
Nederlanders. Onder Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders gaat het om 11%, en onder
de migranten uit Midden- en Oost-Europa betreft het 8%.
Tweede generatie ervaart meer discriminatie
Vanuit verschillende theoretische veronderstellingen kan de verwachting geformuleerd
worden dat de tweede generatie personen met een migratieachtergrond meer discriminatie ervaart dan die van de eerste generatie. De integratieparadox verklaart dat een hogere
mate van inbedding in de samenleving meer bewust maakt van de ongelijke posities op
141

ervaren discriminatie van etnische groepen

oneigenlijke gronden. Een ander perspectief is dat van verschillende referentiekaders
(Ogbu 1991). De eerste generatie zou als referentiekader het land van herkomst nemen en
daaruit de conclusie trekken dat hun positie is verbeterd. De tweede generatie zou echter
het land waarin zij geboren zijn als referentiekader nemen en hun eigen positie vergelijken
met die van autochtone peers. De conclusie die hierbij vaak past, is dat er sprake is van
achterstand. We zien dat de tweede generatie meer discriminatie ervaart dan de eerste
generatie: van de eerste generatie heeft 52% in de afgelopen twaalf maanden één of meer
discriminatie-incidenten ervaren, van de tweede generatie was dat 61%. De beide generaties twijfelen ongeveer evenveel of voorvallen te maken hadden met discriminatie: onder
de eerste generatie betreft dit 15%, onder de tweede generatie 14%. Dit kan dus wijzen op
het bestaan van de integratieparadox en verschillende referentiekaders van de eerste en
tweede generatie. Maar de tweede generatie is ook jonger en heeft een hogere participatiegraad: van de tweede generatie volgt een groter deel onderwijs, werkt en zoekt werkt.
Als we rekening houden met of mensen participeren in het onderwijs of op de arbeidsmarkt (werken of zoeken naar werk), dan wordt het verschil in ervaren discriminatie tussen
de generaties kleiner (maar verdwijnt niet). Dat degenen die niet participeren in het onderwijs of op de arbeidsmarkt minder discriminatie ervaren, kan ook op zichzelf worden
gezien als aanwijzing voor de integratieparadox.
8.2

Wat voor soort discriminatie ervaren verschillende etnische groepen?
‘In heel dat wijkcentrum werkten alleen maar Marokkanen. En ik was echt de enige Surinamer die daar stage liep. En ik ben gewoon weggepest. Het leek alsof ze de jongeren daar, die
wij moesten begeleiden, dat ze die tegen mij opzetten ofzo. Dat ze extra naar tegen mij
deden, en ook gewoon rare opmerkingen maakten van: jij bent toch Surinamer. Gewoon dat
soort dingen. Ik moest ze opvangen, activiteiten met ze doen, activiteiten organiseren, maar
het leek alsof ze ook gewoon minder naar mij luisterden en mij ook gewoon minder waardeerden dan hun eigen cultuur. Dus dat heeft echt wel te maken met discriminatie, dat ze
gewoon vonden dat ik daar niet bij hoorde of zo.’
(vrouw, migratieachtergrond)

Figuur 8.2 laat per etnische groep zien welke gronden degenen met één of meer discriminatie-ervaringen hebben genoemd bij het laatste voorval op verschillende terreinen. Bij
autochtone Nederlanders zijn de meest genoemde gronden geslacht en leeftijd. Turkse en
Marokkaanse Nederlanders ervaren vaak discriminatie vanwege hun etnische achtergrond
en geloof. Geslacht en leeftijd noemen zij veel minder vaak, ook minder vaak dan autochtone Nederlanders. Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders ervaren juist weer vaak dat zij
gediscrimineerd worden vanwege hun huidskleur en etnische achtergrond. Migranten uit
Midden- en Oost-Europa ervaren met name discriminatie vanwege hun etnische achtergrond.

142

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.2
Gronden van ervaren discriminatie naar etnische herkomst, van de personen met minimaal één discriminatie-ervaring (inclusief twijfel) in de afgelopen twaalf maanden, 2018 (in procenten)
scp.nl

80
70
60
50
40
30
20
10
0
leeftijd

geslacht

etnische
achtergrond

autochtoon

turks

marokkaans

huidskleur
surinaams

geloof
antilliaans

beperking

seksuele
oriëntatie

moelander

Bron: scp/cbs (ed’18)

Uitingsvormen
Wanneer we kijken naar welke uitingsvormen de ervaren discriminatie aanneemt, dan zien
we ook hier opvallende gelijkenissen in de patronen binnen de groepen, terwijl er verschillen zijn in de mate van ervaren discriminatie (figuur 8.3). Autochtone Nederlanders ervaren
minder discriminatie dan de andere groepen, maar in alle groepen neemt de ervaren discriminatie het vaakst de vorm aan van negatieve bejegening of ongelijke behandeling.
De enige vorm waar autochtone Nederlanders meer last van hebben in vergelijking met
Turkse en Marokkaanse Nederlanders is van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Dit kan
betekenen dat Turkse en Marokkaanse Nederlanders inderdaad minder vaak slachtoffer
zijn van dit gedrag, bijvoorbeeld omdat de meisjes uit deze groepen zich minder vaak in
contexten begeven met een hoger risico, zoals bij het uitgaan. Een alternatieve verklaring is
dat binnen deze groepen door een zwaarder taboe op seksualiteit dit soort ervaringen
gevoelens van schaamte met zich meebrengen en het zelfs in een anonieme vragenlijst lastiger is dit aan te geven. Een andere mogelijkheid is dat autochtone Nederlanders eerder
iets als seksueel grensoverschrijdend gedrag labelen.
De figuur geeft verder weer in welke mate de discriminatiegrond etnische achtergrond is
genoemd. Autochtone Nederlanders denken dat dit nauwelijks een rol speelt, bij welke uitingsvorm van discriminatie dan ook. Turkse en Marokkaanse Nederlanders en mensen met
een achtergrond in Midden- en Oost-Europa denken bij alle uitingsvormen vaak dat de discriminatie te maken had met hun etnische achtergrond. Surinaamse en Antilliaanse Neder-

143

ervaren discriminatie van etnische groepen

landers brengen discriminatie ook vaak in verband met hun etnische achtergrond, maar
minder vaak dan de eerder genoemde groepen.

ongelijke
behandeling

bekladden, bekrassen,
vernielen
bedreigen, geweld

seksueel lastig vallen

autochtoon

negatieve
bejegening

autochtoon

Figuur 8.3
Uitingsvormen van ervaren discriminatie naar etnische groepen en de grond etnische achtergrond, van de
mensen met minimaal één discriminatie-ervaring, 2018 (in procenten)

scp.nl

80
70
60
50
40
30
20
10

moelander

antilliaans

surinaams

marokkaans

turks

moelander

antilliaans

surinaams

turks

marokkaans

autochtoon

moelander

antilliaans

surinaams

marokkaans

turks

antilliaans

moelander

surinaams

marokkaans

turks

autochtoon

moelander

antilliaans

surinaams

marokkaans

turks

autochtoon

0

andere grond
etnische achtergrond

Bron: scp/cbs (ed’18)

8.3

Mate waarin etnische groepen discriminatie ervaren naar terreinen

Autochtone Nederlanders ervaren op alle terreinen veel minder discriminatie dan groepen
met een andere etnische achtergrond. De patronen naar terreinen over de groepen zijn
echter behoorlijk vergelijkbaar, zo blijkt uit figuur 8.4: in vergelijking met andere terreinen
wordt er op het werk en in het onderwijs relatief veel discriminatie ervaren door nietautochtone groepen. Een uitzondering hierop vormen de personen met een achtergrond in
Midden- en Oost-Europa: zij ervaren in vergelijking met andere groepen relatief weinig discriminatie in het onderwijs en evenveel als autochtone Nederlanders. Als we twijfel meetellen, dan komen personen met een achtergrond in Midden- en Oost-Europa echter wel
hoger uit dan autochtone Nederlanders.
Bij het zoeken naar werk wordt relatief veel twijfel ervaren of afwijzingen te maken hebben
met discriminatie. De percentages inclusief twijfel komen aanzienlijk hoger uit dan wanneer de ervaringen zonder twijfel worden geteld.
144

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.4
Ervaren discriminatie naar terreinen en etnische herkomst, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
onderwijs

zoeken naar werk

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10

moelander

antilliaans

surinaams

marokkaans

turks

moelander

autochtoon

antilliaans

surinaams

turks

marokkaans

autochtoon

moelander

antilliaans

surinaams

marokkaans

turks

autochtoon

antilliaans

moelander

surinaams

marokkaans

turks

autochtoon

moelander

antilliaans

surinaams

marokkaans

turks

autochtoon

0

met twijfel
zonder twijfel

Bron: scp/cbs (ed’18)

In het onderwijs
Veel personen hebben binnen het terrein onderwijs discriminatie ervaren; autochtone
Nederlanders minder dan andere groepen, maar ook voor deze groep is het een terrein
waarop relatief veel discriminatie wordt ervaren. Autochtone leerlingen ervaren discriminatie in de opleiding met name in de vorm van schelden en pesten (10%), een onvriendelijke behandeling door een docent of begeleider (10%) en het krijgen van een te lage beoordeling (8%) of dat hun niveau te laag werd ingeschat (11%). Ook voor leerlingen met een
migratieachtergrond zijn dit belangrijke thema’s in de ervaren discriminatie, maar ten eerste liggen de percentages onder de niet-westerse groepen aanzienlijk hoger en ten tweede
zijn er ook specifieke gebeurtenissen die er voor bepaalde groepen uitspringen. Zo ervaren
Turks- en Marokkaans-Nederlandse leerlingen vaker dan autochtone leerlingen dat hun
niveau te laag wordt ingeschat en dat zij een te lage beoordeling krijgen. Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders ervaren dit ook vaker dan autochtone leerlingen, maar minder
vaak dan Turks- en Marokkaans-Nederlandse leerlingen. In het onderwijs is veel te doen
geweest over onderadvisering. Driessen concludeerde in 2011 dat er geen sprake was van
systematische onderadvisering van leerlingen met een migratieachtergrond.3 Dit onderzoek concludeerde ook dat het opleidingsniveau van de ouders wel samenhing met overen onderadvisering: ‘autochtone leerlingen met een lichte achterstand (gewicht 0,3) wor145

ervaren discriminatie van etnische groepen

den iets ondergeadviseerd en autochtone leerlingen met hoog opgeleide ouders worden
iets overgeadviseerd’. Het meest recente onderzoek van de Onderwijsinspectie concludeert
opnieuw dat kinderen van hoger opgeleide ouders vaker een hoger schooladvies krijgen
dan op basis van hun toetsresultaten kan worden verwacht. Bij lager opgeleide ouders is
dit veel minder vaak het geval.4
In onderhavig onderzoek hebben we ook gevraagd of mensen hebben meegemaakt dat
een docent hun niveau te hoog inschatte en of zij dit als discriminatie hebben ervaren.
Opvallend is dat Marokkaanse Nederlanders dit relatief veel ervaren: 6% van degenen die
een opleiding hebben gevolgd in de afgelopen twaalf maanden geeft dit aan (in de meeste
groepen ligt het percentage rond de 2%).
Ook opvallend is het relatief grote aandeel Surinaams- en Antilliaans-Nederlandse leerlingen dat bedreiging en geweld met een discriminatoir aspect meemaakte op school (resp.
7% en 8%). Dit is ongeveer twee maal zo veel als onder autochtone, Turkse en Marokkaanse Nederlanders die een opleiding volgden.
Op het werk
Met name bij de groep migranten uit Midden- en Oost-Europa speelt onderbetaling: de
ervaring dat vanwege discriminatie collega’s voor hetzelfde werk meer betaald krijgen.
Deze groep ervaart dit twee tot drie maal zo vaak als andere groepen. De onderbetaling
van deze groep is geen nieuw fenomeen. Inmiddels is er ook al enige jaren beleid om uitbuitingssituatie te voorkomen, zoals de Wet aanpak schijnconstructies. Dat het probleem
desondanks nog steeds wordt ervaren, laten onze cijfers zien, maar ook andere onderzoeken (bv. Gijsberts et al. 2018).
Zoeken naar werk
Een recent onderzoek toonde opnieuw aan dat alleen een niet-Nederlands klinkende achternaam mensen op achterstand zet op de arbeidsmarkt (Thijssen et al. 2019). Voor hen is
het moeilijker om op gesprek te komen, omdat zij met dezelfde cv’s vaker worden afgewezen dan sollicitanten met een Nederlandse naam (Andriessen et al. 2010, 2015; Thijssen
et al. 2019). Ook buiten Nederland is dit veelvuldig vastgesteld (voor een overzicht zie College voor de Rechten van de Mens 2019a). Mensen met een niet-westerse achtergrond
ervaren deze discriminatie bij selectie op de arbeidsmarkt, maar twijfelen ook vaak of er
inderdaad sprake was van discriminatie of dat zij om een andere reden moeilijk aan het
werk komen.

146

ervaren discriminatie van etnische groepen

Etnisch profileren
Verschillende onderzoeken hebben aandacht gevraagd voor het fenomeen etnisch profileren: het op basis van (vermeende) etnische achtergrond of huidskleur aanhouden, controleren of in de gaten houden van personen. Sinds 2015 is bij de politie beleid in gang gezet
om hiermee aan de slag te gaan. In de vragenlijst is ook aandacht besteed aan de ervaring
van dit fenomeen. We hebben daarbij twee kanten op geredeneerd: mensen kunnen zich
meer in de gaten gehouden voelen dan anderen en dat als discriminatie ervaren, maar er
kunnen ook groepen zijn die het gevoel hebben dat zij juist minder in de gaten gehouden
worden (en dat wel of niet als discriminatie ervaren). Een derde van de autochtone Nederlanders ervaart dat zij minder in de gaten worden gehouden dan andere mensen
(figuur 8.5). Voor de andere groepen ligt dit rond de 20%. Onder Turkse en Marokkaanse
Nederlanders hebben veelal de jongere leeftijdsgroepen het idee dat zij meer in de gaten
worden gehouden door de politie. 65-plussers hebben weinig het idee dat zij meer in de
gaten worden gehouden, met uitzondering van 65-plussers met een Marokkaanse achtergrond. Van hen denkt een kwart dat de politie hen meer in de gaten houdt. Vrouwen hebben iets vaker het gevoel dat zij minder in de gaten worden gehouden dan mannen, maar
de verschillen zijn niet zo groot.
Van degenen die het gevoel hebben meer in de gaten te worden gehouden door de politie
ervaren negen op de tien Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
dit als discriminatie. Onder personen met een achtergrond in Midden- en Oost-Europa
gaat het om zeven op de tien, en onder autochtone Nederlanders gaat het om een op de
drie. Autochtone Nederlanders ervaren dus niet alleen veel minder vaak dat zij meer in de
gaten worden gehouden, maar als ze dat idee hebben, dan zien ze dat ook minder vaak als
discriminatie. Als we kijken naar de omgekeerde situatie: het idee dat je minder in de gaten
wordt gehouden door de politie, dan wordt deze ongelijke behandeling veel minder vaak
als discriminatie gezien. Tussen 10% en 20% geeft aan dat hier volgens hen discriminatie in
het spel is.

147

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.5
Houdt de politie u meer, minder of evenveel in de gaten dan andere mensen? Naar etnische achtergrond,
bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30

scp.nl

20
10
0
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

minder in de gaten
evenveel
meer in de gaten

Bron: scp/cbs (ed’18)

Bij het uitgaan
Amsterdam onderzoekt sinds 2017 op regelmatige basis of er sprake is van discriminatie bij
het deurbeleid in de horeca. Horecaondernemingen die betrapt worden op het weigeren
van personen aan de deur wegens hun etnische achtergrond of huidskleur krijgen sancties
opgelegd die na drie overtredingen kunnen leiden tot sluiting van de zaak. In ons onderzoek zegt 8% van de Turkse, 7% van de Marokkaanse en 6% van de Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders vanwege discriminerende motieven geweigerd te zijn in een horecagelegenheid. Onder autochtone Nederlanders is dit percentage lager: iets minder dan 1% van
deze groep denkt dat hun de deur geweigerd werd vanwege discriminatie.
Online
Niet alleen in de offline wereld, maar ook online ervaren etnische minderheden meer discriminatie. Zo’n 10% van de Turkse, 13% van de Marokkaanse, 9% van de Surinaamse en
8% van de Antilliaanse Nederlanders heeft in de afgelopen twaalf maanden online discriminatie meegemaakt. Onder autochtone Nederlanders is dit zo’n 2%. Bij het Meldpunt
internet Discriminatie (MiND) kwamen in 2018 583 meldingen binnen over discriminatie
(jaarverslag 2018). Ruim een kwart daarvan had te maken met de grond herkomst.
De meeste hiervan refereerden aan een donkere huidskleur (48%), terwijl 14% juist betrekking had op een lichte huidskleur of autochtone afkomst. In deze meldgegevens zien we,
net als in onze ervaringscijfers, dat Marokkaanse Nederlanders relatief vaak met deze vorm
148

ervaren discriminatie van etnische groepen

van discriminatie te maken krijgen: 13% van de meldingen had betrekking op Marokkaanse
Nederlanders (tegen 1% op Turkse Nederlanders).
8.4

De mate van ervaren discriminatie van verschillende etnische groepen in 2013 en
2018

Bij de meeste etnische groepen is sprake van een daling van ervaren discriminatie.
Met name onder Turkse en Marokkaanse Nederlanders heeft een kleiner aandeel in de
afgelopen twaalf maanden discriminatie ervaren. Onder autochtone Nederlanders en
onder Surinaamse Nederlanders is de ervaren discriminatie in 2013 en 2018 gelijk gebleven.
Figuur 8.6
Mate van ervaren discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder, zonder twijfel, naar etnische achtergrond,
2013 en 2018 (in procenten)
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

twijfel
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

149

ervaren discriminatie van etnische groepen

In veel etnische groepen toename in ervaren discriminatie op grond van beperking
In paragraaf 8.2 lieten we zien op welke gronden de discriminatie in 2018 in de verschillende etnische groepen werd ervaren. We vergelijken nu of er tussen 2013 en 2018 zich verschuivingen hebben voorgedaan: of er in groepen meer of minder discriminatie op een
bepaalde grond wordt ervaren dan vijf jaar geleden. In bijna alle etnische groepen zien we
een stijging in discriminatie die wordt ervaren op grond van beperking (tabel 8.1). In sommige groepen is de stijging wat sterker dan in andere groepen. In een aantal groepen zien
we ook een stijging van de ervaren discriminatie op grond van geslacht: onder autochtone
en Antilliaanse Nederlanders en onder personen met een achtergrond in Midden- of OostEuropa. Onder Antilliaanse Nederlanders zien we een afname van ervaren discriminatie op
grond van huidskleur. Het verschil in de mate waarin discriminatie op grond van etnische
achtergrond wordt ervaren tussen 2013 en 2018 is niet groot genoeg om als relevant aangemerkt te worden.

150

ervaren discriminatie van etnische groepen

151

ervaren discriminatie van etnische groepen

5
53
66
11
6
5

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander

5
50
63
11
7
6

geloof
2013
2018
19
7
6
13
11
12

27
9
8
16
19
17

geslacht
2013
2018
5
1
1
1
3
3

4
1
2
4
5
3

seksuele
oriëntatie
2013
2018
5
17
27
62
62
2

5
19
24
60
57
3

huidskleur
2013
2018
2
72
69
46
50
78

3
69
72
43
48
76

etnische
achtergrond
2013
2018
33
11
10
21
25
12

31
12
10
21
23
16

leeftijd
2013
2018
8
5
5
4
4
2

14
10
5
10
9
6

beperking
2013
2018

Tabel 8.1
Gronden van ervaren discriminatie in de Nederlandse bevolking, van degenen met discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), naar groepen, 2013 en 2018 (in procenten)

8.5

Ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk onder mensen met
migratieachtergrond afgenomen

Studenten en scholieren uit alle groepen ervaren meer incidenten in het onderwijs in 2018
(figuur 8.7a), al zijn de verschillen tussen 2013 en 2018 bij sommige groepen groter (bv. bij
autochtone Nederlanders) en bij andere groepen kleiner (bv. Marokkaans-Nederlandse
studenten). Autochtoon Nederlandse studenten ervaren niet alleen meer incidenten in het
onderwijs, zij denken ook vaker dat deze incidenten met discriminatie te maken hebben.
In 2018 is voor deze groep de ervaren discriminatie in het onderwijs daardoor hoger dan
in 2013. Ditzelfde geldt voor Antilliaanse Nederlanders. Turks-Nederlandse studenten ervaren iets meer incidenten in het onderwijs, maar denken juist minder vaak dat deze met discriminatie te maken hebben. Per saldo leidt dit echter niet tot een relevant verschil in ervaren discriminatie.
De aangetrokken conjunctuur laat zich voelen in alle etnische groepen, die alle minder
moeite hebben met het vinden van werk in 2018 dan in 2013 (figuur 8.7b). Bij zowel Marokkaanse Nederlanders als bij personen met een achtergrond in Midden- en Oost-Europa
zien we daarnaast een flinke afname in de mate waarin afwijzingen op sollicitaties geduid
worden als discriminatie. Door deze combinatie ervaren deze beide groepen in 2018 fors
minder discriminatie bij het zoeken naar werk dan in 2013. In andere etnische groepen, met
uitzondering van de autochtone Nederlanders, is er ook sprake van een daling in ervaren
discriminatie, maar minder sterk. Onderzoek van Panteia (2019) naar online selectiegedrag
laat ook zien dat etnische achtergrond minder meeweegt in vergelijking met 2015 in
arbeidsmarktselectie. Arbeidsmarktdiscriminatie naar etnische achtergrond is echter
geenszins verdwenen, zoals ook onderzoek van Thijssen et al. (2019) aantoont.
Autochtone Nederlanders ervaren in 2018 evenveel discriminatie bij het zoeken naar werk
als in 2013. De mate waarin deze groep discriminatie ervaart, is wel nog steeds fors lager
dan van de andere groepen. Figuur 8.7b laat zien dat autochtone Nederlanders wat minder
moeite hebben met het vinden van werk dan de andere etnische groepen (maar evenveel
als personen met een achtergrond in Midden- en Oost-Europa), maar ook dat zij afwijzingen veel minder in verband brengen met discriminatie.
Er zijn geen grote verschillen in de mate waarin etnische groepen incidenten meemaken op
hun werk: acht à negen op de tien werkenden heeft één of meer zaken waar in de vragenlijst naar is gevraagd meegemaakt. Er zijn wel verschillen naar etnische groepen in de mate
waarin incidenten als discriminatie worden ervaren. Autochtone Nederlanders denken dat
een veel kleiner deel van de incidenten die zij meemaken te maken had met discriminatie;
onder de andere groepen ligt dat aandeel veel hoger.
Bij alle groepen, met uitzondering van Marokkaanse Nederlanders, is sprake van een toename van ervaren incidenten op het werk. Daarbij worden onder Surinaamse Nederlanders
incidenten in 2018 vaker in verband gebracht met discriminatie. De ervaren discriminatie
van Surinaamse Nederlanders op het werk is dan ook toegenomen. De stijging is groter bij
152

ervaren discriminatie van etnische groepen

ervaren discriminatie op de werkvloer –waar het gaat om interacties met collega’s, leidinggevenden en externen zoals opdrachtgevers, klanten of patiënten – dan bij arbeidsvoorwaarden. Als we ook twijfel meerekenen, dan zien we bij meer groepen een stijging van
ervaren discriminatie op het werk.
Autochtone Nederlanders ervaren in contact met instanties zowel in 2013 als in 2018 relatief weinig discriminatie. In andere etnische groepen ligt het aandeel dat discriminatie
ervaart hoger, maar onder Marokkaanse en Antilliaanse Nederlanders is sprake van een
daling van ervaren discriminatie.
Bij alle etnische groepen is sprake van een afname van ervaren incidenten in de
(semi)publieke ruimte. Autochtone Nederlanders ervaren incidenten in mindere mate dan
andere groepen als discriminatie en de ervaren discriminatie van deze groep ligt dan ook
fors lager. Maar in vergelijking met 2013 interpreteren autochtone Nederlanders incidenten
vaker als discriminatie. Doordat zij echter minder incidenten meemaakten, is de mate
waarin autochtone Nederlanders op dit terrein discriminatie ervoeren gelijk gebleven.
Marokkaanse Nederlanders ervaren niet alleen minder incidenten, maar interpreteren deze
incidenten ook minder vaak als discriminatie. Dit resulteert bij deze groep in een afname
van ervaren discriminatie in de (semi)publieke ruimte.
Figuur 8.7a
Mate waarin incidenten in het onderwijs geduid worden als discriminatie, door etnische groepen, van de
scholieren/studenten, 2013 en 2018 (in procenten)
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

70
60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

153

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.7b
Mate waarin afwijzingen bij het zoeken naar werk geduid worden als discriminatie, door etnische groepen,
van de werkzoekenden, 2013 en 2018 (in procenten)
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

154

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.7c
Mate waarin incidenten op het werk geduid worden als discriminatie, door etnische groepen, van de werkenden, 2013 en 2018 (in procenten)
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

155

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.7d
Mate waarin in contact met instanties discriminatie wordt ervaren, door etnische groepen, bevolking van
15 jaar en ouder, 2013 en 2018 (in procenten)
autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

156

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.7e
Mate waarin incidenten in de (semi)publieke ruimte als discriminatie worden ervaren, door etnische groepen, bevolking van 15 jaar en ouder, 2013 en 2018 (in procenten)
70

autochtoon

turks

marokkaans

surinaams

antilliaans

moelander

60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie was
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

8.6

Gevolgen van ervaren discriminatie

Etnische minderheden ervaren meer discriminatie dan autochtone Nederlanders in het
onderwijs, bij het zoeken naar werk en op het werk. Uit tabel 8.2 lezen we dat een hoger
aandeel van deze groepen ook negatieve gevolgen verbindt aan ervaren discriminatie.
Zo volgt 1% van de autochtoon Nederlandse studenten als gevolg van discriminatie een
opleiding onder zijn of haar niveau; onder Turks-Nederlandse studenten is dat maar liefst
13%. De verschillen zijn deels verklaarbaar, doordat -etnische minderheden ook meer discriminatie ervaren. Maar ook wanneer we alleen kijken naar degenen die discriminatie
hebben ervaren, vinden we verschillen tussen groepen, behalve bij de studenten die zijn
gestopt met hun opleiding vanwege discriminatie.
Een aantal verschillen springt eruit als we naar tabel 8.2 kijken. Zo heeft 21% van alle werkende personen met een achtergrond in Midden- of Oost-Europa naar ander werk gezocht
als gevolg van discriminatie. Als we alleen kijken naar personen met een achtergrond in
Midden- of Oost-Europa die ook daadwerkelijk discriminatie op het werk ervoeren, dan
gaat het zelfs om 43%. Bijna één op de tien personen met een achtergrond in Midden- of
Oost-Europa is als gevolg van discriminatie gestopt met werken. Dat is opvallend, omdat
het bij de eerste generatie van deze groep gaat om mensen die veelal om redenen van
werk naar Nederland zijn gekomen. Het is met name deze groep (eerste generatie perso157

ervaren discriminatie van etnische groepen

nen met een achtergrond in Midden- of Oost-Europa) die aangeeft gestopt te zijn met werken vanwege discriminatie.
Tabel 8.2 maakt vooral duidelijk dat ervaren discriminatie bij verschillende herkomstgroepen grote structurele gevolgen met zich meebrengt. Als mensen zich afkeren van de
arbeidsmarkt of door discriminatie geen diploma halen, kan dat niet alleen voor hen consequenties hebben, zoals op financieel gebied. Ook voor de samenleving als geheel zijn er
gevolgen aan te wijzen. Zo kan er een groter beroep worden gedaan op sociale verzekeringen en andere voorzieningen om mensen financieel bij te staan, maar er gaat ook talent en
potentieel verloren.
Tabel 8.2
Gevolgen van ervaren discriminatie op het terrein onderwijs en arbeid, van alle participanten op een terrein,
2018 (in procenten)

a.g.v. discriminatie…

autochtoon

Turks

Marokkaans

Surinaams

Antilliaans

Middenof OostEuropa

volgt opleiding
onder niveau
gestopt met
opleiding
gestopt met zoeken
naar werk/
stageplaats
ander werk gezocht
gestopt met werken

1

13

7

6

12

7

2

5

2

3

5

6

3

12

14

6

12

5

2
1

13
7

13
6

11
6

9
4

21
9

Bron: scp/cbs (ed’18)

Houdingen ten opzichte van de samenleving
Mensen met migratieachtergrond die geen discriminatie ervaren, voelen zich minder
betrokken bij de samenleving dan autochtonen die geen discriminatie ervaren (tabel 8.3).
Maar bij degenen die chronisch discriminatie ervaren, maakt de achtergrond niet meer uit
(behalve bij moe-landers). Het effect van chronisch ervaren discriminatie op terugtrekken
uit de samenleving is dus kleiner voor mensen met een migratieachtergrond, wellicht
omdat zij al rekening houden met discriminatie en hier effectiever mee om kunnen gaan.

158

ervaren discriminatie van etnische groepen

Tabel 8.3
Samenhang van (chronisch) ervaren discriminatie met het terugtrekken (negatieve betrokkenheid) uit de
samenleving, naar etnische groepen, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 5)

autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

1,90
2,13
2,17
2,09
2,06
2,19

2,1
2,38
2,41
2,35
2,40
2,62

2,30
2,68
2,50
2,60
2,69
2,84

2,70
2,70
2,64
2,77
2,71
2,96

Bron: scp/cbs (ed’18)

Sommige etnische groepen hebben meer vertrouwen in instituties dan anderen (tabel 8.4).
Bij alle groepen is het echter zo, dat naarmate discriminatie als chronisch wordt ervaren,
het vertrouwen in instituties daalt. De mate waarin die daling plaatsvindt, is niet gelijk voor
alle groepen. Zo is het effect van chronisch ervaren discriminatie onder autochtone Nederlanders relatief klein vergeleken met mensen met een migratieachtergrond. Onder die laatste groep daalt het vertrouwen meer naarmate discriminatie op meer terreinen wordt
ervaren. Zo scheelt het bij autochtone Nederlanders één punt op de tienpuntsschaal in vertrouwen of zij geen discriminatie hebben ervaren of op drie of meer terreinen. Bij Turkse
Nederlanders is dat met twee punten het dubbele. Opvallend is ook dat Turkse Nederlanders en moe-landers zonder discriminatie-ervaring meer vertrouwen hebben in instituties
dan autochtone Nederlanders zonder discriminatie-ervaring. Marokkaanse Nederlanders
zonder discriminatie-ervaring verschillen niet van autochtone Nederlanders zonder discriminatie-ervaring. Wellicht dat bij sterk gestigmatiseerde groepen die zich bewust zijn dat
hun groep kwetsbaar is voor discriminatie het geloof in een rechtvaardige wereld versterkt
wordt als zij geen discriminatie ervaren.

159

ervaren discriminatie van etnische groepen

Tabel 8.4
Samenhang van (structureel) ervaren discriminatie met het vertrouwen in instituties, naar etnische groepen,
2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 10)

autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

6,25
6,47
6,30
5,84
6,00
6,82

5,90
5,87
5,81
5,19
5,25
6,00

5,50
4,92
5,46
4,57
4,98
5,76

5,20
4,47
4,89
4,20
4,73
5,20

Bron: scp/cbs (ed’18)

Over het algemeen ondernemen autochtone Nederlanders minder vaak acties tegen discriminatie dan mensen met een migratieachtergrond (tabel 8.5): ze delen minder vaak ervaringen dan andere etnische groepen, spreken anderen minder vaak aan op discriminerend
gedrag en nemen minder vaak deel aan acties tegen discriminatie. Wellicht dat zij als geprivilegieerde groep op het aspect van etnisch-culturele achtergrond (subtiele) discriminatie
niet alleen minder vaak meemaken, maar ook minder goed herkennen en minder goed de
implicaties ervan overzien, waardoor zij minder geneigd zijn tot het ondernemen van actie.
Marokkaanse Nederlanders delen het vaakst ervaringen met discriminatie en doen het
vaakst mee aan acties tegen discriminatie. Daarentegen spreken Marokkaanse Nederlanders zonder discriminatie-ervaring het minst vaak anderen aan op discriminerend gedrag
(net als Surinaamse Nederlanders zonder discriminatie-ervaring).
Tabel 8.5
Samenhang van ervaren discriminatie met het delen van ervaringen, het aanspreken van mensen op discriminerend gedrag en het meedoen aan acties tegen discriminatie, naar etnische groepen, 2018 (in procenten
dat de actie heeft gedaan)
ervaringen gedeeld
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
autochtoon
Turks
Marokkaans
Surinaams
Antilliaans
moe-lander

19
31
38
24
29
28

37
57
66
55
55
56

mensen aangesproken
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
57
59
51
51
61
54

71
79
76
74
76
76

meegedaan aan acties
geen discriminatieervaring

ten minste 1
discriminatieervaring

16
20
22
20
17
16

24
39
39
32
30
21

Bron: scp/cbs (ed’18)

160

ervaren discriminatie van etnische groepen

8.7

Ervaren discriminatie door geloofsgroepen

In dit hoofdstuk hebben we aandacht besteed aan discriminatie-ervaringen van etnische
groepen. Zoals we eerder zagen, geven ook veel Turkse en Marokkaanse Nederlanders aan
dat zij zich gediscrimineerd voelen op grond van geloof. Ook uit andere bronnen weten we
dat moslimdiscriminatie veelvuldig voorkomt (Butter et al., n.n.g.). Omdat de groep moslims in ons onderzoek voor een heel groot deel dezelfde groep is als de Turkse en Marokkaanse Nederlanders die we in dit hoofdstuk in beeld brachten (bijna alle Marokkaanse
Nederlanders (94%) en Turkse Nederlanders (87%) in ons onderzoek geven aan moslim te
zijn), hebben we de bevindingen rondom deze groep samengebracht in deze paragraaf.
De ervaringen van moslims presenteren we naast die van twee andere groepen: niet-gelovigen en christenen. Iets meer dan de helft van de mensen geeft aan geen geloof te hebben
(52%), 42% is christelijk en 6% is moslim.5 De niet-gelovigen hebben voor het overgrote
deel een autochtoon Nederlandse achtergrond (84%) en verder vooral een overig westerse
achtergrond (10%). De groep christenen bestaat eveneens vooral uit autochtone Nederlanders (79%) en uit mensen uit de groep overig niet-westers (22%). Moslims in dit onderzoek
hebben overwegend een Turkse (33%), Marokkaanse (33%) of overig niet-westerse achtergrond (22%).
8.7.1 De mate waarin geloofsgroepen discriminatie ervaren
Tabel 8.6 geeft aan in welke mate de drie ‘geloofsgroepen’ te maken hebben met discriminatie en in welke mate deze discriminatie door hen als structureel wordt ervaren. Moslims
ervaren niet alleen aanzienlijk meer discriminatie dan christenen en niet-gelovigen, maar
de discriminatie strekt zich bij hen ook vaker uit over meerdere terreinen en wordt dus
vaker als chronisch ervaren.
Tabel 8.6
(Chronisch) ervaren discriminatie, zonder en met twijfel, naar geloof, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018
(in procenten)
inclusief
twijfel

zonder
twijfel

geen
discriminatie

op 1
terrein

op 2
terreinen

op 3 of meer
terreinen

37
32
69

25
21
55

75
79
45

16
15
25

7
4
17

2
2
14

niet-gelovig
christelijk
islamitisch
Bron: scp/cbs (ed’18)

8.7.2 Wat voor discriminatie ervaren moslims en christenen?
Moslims ervaren niet alleen meer discriminatie, ze verschillen ook van niet-gelovigen en
christenen in de gronden waarop zij zich gediscrimineerd voelen. Bij moslims gaat het met
name om de gronden geloof en etnische achtergrond, en in mindere mate om huidskleur.
Dit patroon komt – niet toevallig – sterk overeen met dat van Turkse en Marokkaanse
161

ervaren discriminatie van etnische groepen

Nederlanders. Onder christenen speelt geloof geen grote rol bij de ervaren discriminatie;
leeftijd daarentegen wel. Van de drie geloofsgroepen hebben christenen gemiddeld de
hoogste leeftijd (46 jaar, tegen niet-gelovigen 39 jaar en moslims 37 jaar). Maar het zijn
zowel de jongste (15-24 jaar) als de oudste leeftijdsgroepen (vanaf 55 jaar) onder de christenen die zich vanwege hun leeftijd gediscrimineerd voelen.
Figuur 8.8
Discriminatiegronden, naar geloofsgroepen, van de mensen met een discriminatie-ervaring in de afgelopen
twaalf maanden, 2018 (inclusief twijfel) (in procenten)
scp.nl

80
70
60
50
40
30
20
10
0
leeftijd
niet gelovig

geslacht
christen

etnische
achtergrond

huidskleur

geloof

beperking

seksuele
oriëntatie

moslim

Bron: scp/cbs (ed’18)

Uitingsvormen
Moslims ervaren vaker dan niet-gelovigen en christenen negatieve bejegening, ongelijke
behandeling en vandalisme (figuur 8.9). Discriminatoir geweld wordt niet vaker ervaren
door moslims dan door niet-gelovigen of christenen. Het verschil in de ervaring van seksueel lastiggevallen worden en dit ervaren als discriminatie tussen de groepen is opvallend.
Onder niet- gelovigen heeft 9% dit ervaren, van de moslims is dit slechts 3%.

162

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.9
Uitingsvormen van discriminatie naar geloofsgroepen (niet gelovig, christen, moslim), van de mensen met
een discriminatie-ervaring, 2018 (in procenten)
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10
0
negatieve
bejegening
niet gelovig

ongelijke
behandeling
christen

bekladden, bekrassen,
vernielen

bedreiging,
geweld

seksueel lastig
vallen

moslim

Bron: scp/cbs (ed’18)

8.7.3 Mate van ervaren discriminatie van geloofsgroepen naar terreinen
Moslims ervaren op alle terreinen aanzienlijk meer discriminatie dan niet-gelovigen en
christenen (figuur 8.10). Opnieuw zien we dat vanwege de samenstelling van de groep
moslims, de patronen sterk overeenkomen met wat we in paragraaf 8.3 beschreven voor
Turkse en Marokkaanse Nederlanders. Tussen christenen en niet-gelovigen vinden we
nauwelijks verschillen naar terreinen.

163

ervaren discriminatie van etnische groepen

Figuur 8.10
Terreinen waarop discriminatie is ervaren naar geloofsgroepen, zonder en met twijfel, bevolking van 15 jaar
en ouder, 2018 (in procenten)
onderwijs

zoeken naar werk

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte

60
50
40
30
20
10

scp.nl

moslim

christen

niet gelovig

moslim

christen

niet gelovig

moslim

christen

niet gelovig

moslim

christen

niet gelovig

moslim

christen

niet gelovig

0

twijfel
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

Kader 8.1 Ervaringen van andere groepen
Naast de groepen die we in dit hoofdstuk hebben besproken, kunnen ook andere groepen onderscheiden worden die relatief veel discriminatie-ervaringen kunnen hebben. Te denken valt bijvoorbeeld aan personen met een joodse achtergrond. In omvang betreft dit een kleine groep,
waardoor uit de beoogde steekproef niet voldoende responsen gerealiseerd zijn om betrouwbare
uitspraken te kunnen doen. In deze paragraaf vatten we daarom kort de bevindingen uit ander
onderzoek over de discriminatie-ervaringen van deze groep samen.
Personen met een joodse achtergrond
De joodse religie definieert iemand als joods indien men geboren is uit een joodse moeder, of als
men is toegetreden tot het jodendom bij een orthodox rabbinaat (de zogenoemde halachische
definitie).11 Deze definitie wordt door sommigen als te smal beschouwd, aangezien tal van personen met alleen een joodse vader zichzelf eveneens als joods beschouwen (Van Solinge en De Vries
2001). Daarom wordt ook wel uitgegaan van een brede definitie waarin alle personen met een
joodse moeder en/of een joodse vader en degenen die zich tot het jodendom hebben bekeerd als
joods worden beschouwd (Van Solinge en De Vries 2001). Uitgaande van deze definitie wordt het
aantal joden in Nederland op ongeveer 52.000 personen geschat (Van Solinge en Van Praag 2010).

164

ervaren discriminatie van etnische groepen

Discriminatie-ervaringen van Joden in Nederland
In 2018 bracht het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten (fra) discriminatie tegen
joden in kaart in de verschillende Europese lidstaten. Het onderzoek in Nederland werd uitgevoerd
onder iets meer dan duizend personen die zichzelf als joods beschouwden. 35% van hen gaf aan in
de afgelopen maanden te maken te hebben gehad met een vorm van negatieve bejegening of verbale bedreiging. Persoonlijk gerichte aanstootgevende of bedreigende opmerkingen kwamen
daarbij het meest voor, gevolgd door aanstootgevende gebaren of ongepast gestaar en aanstootgevende opmerkingen op internet of sociale media.6
Volgens de fra-studie voelde 27% van de Nederlandse joden zich in de afgelopen twaalf maanden
gediscrimineerd op de grond religie of geloof, 16% op de grond leeftijd, 8% op de grond geslacht
en 13% vanwege hun etnische achtergrond. De studie schetst verder een zorgwekkend beeld van
de perceptie van een verandering in de omvang van antisemitisme. Van de Nederlandse respondenten heeft 90% het gevoel dat antisemitisme in de afgelopen vijf jaar (sterk) is toegenomen.
In een ander rapport op basis van dezelfde data kijkt de fra specifiek naar jonge joden in de leeftijd van 16-34 jaar. In deze studie is echter geen uitsplitsing gemaakt naar eu-landen, waardoor
niet duidelijk is hoe de gerapporteerde resultaten er voor Nederland uitzien.
EenVandaag publiceerde in 2018 een panelonderzoek onder 557 Joden in Nederland. 34% van hen
is wel eens uitgescholden vanwege de joodse achtergrond en 11% heeft geweld meegemaakt vanwege het joods-zijn.
Een andere bron van informatie over de discriminatie-ervaringen van joden in Nederland zijn de
meldingen (Waltz et al. 2019). Omdat veel incidenten echter niet worden gemeld, betreft dit een
zeer onvolledig beeld. In 2018 betrof 8% van de door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten antisemitisme, waarvan de meeste plaatsvonden in de openbare ruimte. 15% betrof antisemitische uitingen op sociale media, zowel gericht tegen personen als ‘ongericht’ in de vorm van
antisemitische teksten of beelden. Bij de adv’s betrof het 1% van de meldingen. Bij het meldpunt
dat discriminatie op internet registreert (MiND) kwamen 145 meldingen binnen die betrekking
hadden op antisemitisme (25% van het totaal). Antisemitisme was daarmee de discriminatiegrond
waarover, na herkomst, de meeste meldingen bij MiND werden gedaan. Het Centrum Informatie
en Documentatie Israël (cidi), registreerde in 2018 in totaal 135 antisemitische incidenten. Hiervan
had 30% betrekking op discriminatie in de directe omgeving. Ook in de cijfers van het cidi nemen
meldingen van online antisemitisme, met name op sociale media, fora en antisemitische websites, een grote plek in (70%).

8.8
–

–

165

Samenvatting belangrijkste punten
Nederlanders met een migratieachtergrond ervaren op alle terreinen fors meer discriminatie dan autochtone Nederlanders. Met name de percentages onder migranten
met een niet-westerse achtergrond liggen hoger. Mensen met een migratieachtergrond ervaren ook vaker chronische discriminatie dan autochtone Nederlanders.
Tussen 2013 en 2018 is de ervaren discriminatie met name onder Turkse en Marokkaanse Nederlanders afgenomen. De daling speelt zich af op het terrein van zoeken
naar werk en in de (semi)publieke ruimte. Ondanks de afname van ervaren discriminatie ervaren deze groepen nog altijd fors meer discriminatie dan autochtone Nederlanders.
ervaren discriminatie van etnische groepen

–

–

–

–

Mensen met een migratieachtergrond van de tweede generatie ervaren meer discriminatie dan die van de eerste generatie. Een grotere inbedding in de samenleving maakt
ook kwetsbaarder voor discriminatie-ervaringen.
Bij personen met een migratieachtergrond heeft het ervaren van discriminatie ernstige
gevolgen op de terreinen onderwijs en arbeid. Zij geven relatief vaak aan een opleiding
onder hun niveau te volgen, gestopt te zijn met zoeken naar werk of stages, ander
werk te hebben gezocht of helemaal gestopt te zijn met werken.
Ervaren discriminatie gaat in alle groepen samen met een verminderde betrokkenheid
bij de samenleving en een verlies aan vertrouwen in instituties. Voor autochtone
Nederlanders heeft chronisch ervaren discriminatie echter een groter effect op het
terugtrekken uit de samenleving dan voor andere etnische groepen, maar het effect op
institutioneel vertrouwen van chronisch ervaren discriminatie is voor autochtone
Nederlanders juist kleiner.
Autochtone Nederlanders ondernemen minder vaak acties tegen discriminatie dan
mensen met een migratieachtergrond.

Noten
1
2
3
4
5
6

166

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1527594185950. Geraadpleegd op
22 juli 2019.
www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/de-25-grootste-groepen-nederlanders-met-en-zonder-migratieachtergrond. Geraadpleegd op 22 juli 2019.
www.geertdriessen.nl/wp-content/uploads/2014/11/rap2011-onderadvisering-driessen.pdf.
www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2019/04/10/rapport-de-staat-van-het-onderwijs-2019.
Een handvol mensen (n = 22) heeft aangegeven zowel christelijk als islamitisch te zijn. Deze mensen zijn
in de analyses buiten beschouwing gelaten.
Geprojecteerd op het assenstelsel van figuur 11.1 komt deze groep rechtsboven in de figuur uit, nabij
andere groepen die veel discriminatie ervaren.

ervaren discriminatie van etnische groepen

9

Lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

In dit hoofdstuk maken we een vergelijking tussen de discriminatie-ervaringen van lhbpersonen en heteroseksuele personen in de Nederlandse bevolking. We analyseren of er
verschillen zijn in de mate waarin zij discriminatie ervaren en op welke terreinen zij discriminatie ervaren. We kijken ook naar wat voor soort discriminatie lhb-personen en heteroseksuele personen hebben ervaren: dit hoeft namelijk niet op grond van seksuele oriëntatie te zijn. Om te zien of er veranderingen zijn opgetreden in de discriminatie-ervaringen
van lhb-personen en heteroseksuele personen vergelijken we de cijfers met die uit 2013.
We sluiten het hoofdstuk af met een analyse van de gevolgen van ervaren discriminatie
voor lhb-personen en heteroseksuele personen.
9.1

De mate waarin lhb-personen en heteroseksuele personen discriminatie ervaren

Heteroseksuele personen ervaren minder discriminatie dan lesbische, homoseksuele en
biseksuele personen (lhb-personen): inclusief twijfel gaat het bij hetero-personen om
37% die discriminatie heeft ervaren in de afgelopen twaalf maanden, onder lhb-personen
is dit 47%. Wanneer we de twijfel buiten beschouwing laten, gaat het om 25% van de
hetero- en 37% van de lhb-personen.
Lhb-personen ervaren vaker chronisch (op meerdere terreinen) discriminatie: 65% van de
lhb-personen heeft op één terrein discriminatie ervaren, tegen 76% van de heteroseksuelen. 5% van de lhb-personen ervoer discriminatie op drie of meer terreinen; van de heteroseksuele personen is dit 3%.

167

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

Figuur 9.1
(Chronisch) ervaren discriminatie naar seksuele oriëntatie, zonder en met twijfel, bevolking van 15 jaar en
ouder, 2018 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
heteroseksuelen

lhb’s

geen discriminatie
twijfel
op ≥ 3 terreinen
op 2 terreinen
op 1 terrein

Bron: scp/cbs (ed’18)

Gender non-conformiteit maakt geen verschil voor de mate van ervaren discriminatie
Gender non-conformiteit gaat over de manier waarop gender geuit of geleefd wordt en
waarbij deze niet conform de gangbare rollen of verwachtingen is. Het gaat dan bijvoorbeeld over vrouwen die een gedragspatroon laten zien dat doorgaans met mannen wordt
geassocieerd of mannen met hobby’s die tegen de geldende normen of rollen indruisen.
Ook uiterlijk kan een rol spelen. Bepaalde uiterlijkheden kunnen als erg mannelijk worden
gezien (bv. een sterke kaaklijn) en andere als vrouwelijk (bv. lang haar). In dit onderzoek
vroegen we aan respondenten in welke mate zij dachten dat zij door anderen gezien worden als mannelijk of vrouwelijk. Mannen die als meer mannelijk gezien worden, voldoen
meer aan de gendernorm, terwijl voor vrouwen het omgekeerde geldt.
Gender non-conformiteit kan een rol spelen in de discriminatie van lhb-personen, waarbij
de acceptatie van hun seksuele oriëntatie groter kan zijn naarmate zij zich meer conformeren aan de norm van hun gender. Zo liet een onderzoek onder defensiepersoneel zien dat
de acceptatie van homoseksuele mannen groter was, wanneer deze zich gedroegen als
‘echte mannen’ (Andriessen et al. 2017). De literatuur over het verband tussen gender nonconformiteit en het meemaken van negatieve ervaringen/discriminatie is echter niet eenduidig: waar sommige studies vinden dat lhb’ers die meer gender non-conform zijn meer

168

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

negativiteit meemaken (bv. Baams et al. 2013; Van Beusekom et al. 2019), vinden andere
studies geen verband (bv. Kuyper 2015; Mustanski en Lui 2013).
Onze analyses laten resultaten in lijn met die laatste bevindingen zien: noch voor lesbische
en biseksuele vrouwen, noch voor homo- en biseksuele mannen zien we dat zij vaker discriminatie ervaren naarmate zij denken dat anderen hen zien als meer gender nonconform. Gender non-conformiteit verklaart ook niet het verschil in de mate van ervaren
discriminatie tussen heteroseksuele personen enerzijds en lhb-personen anderzijds.
9.2

Wat voor soort discriminatie ervaren verschillende seksuele groepen?

We bekijken nu op welk kenmerk seksuele groepen zich gediscrimineerd voelden. Heteroseksuelen voelen zich nauwelijks op de grond seksuele oriëntatie gediscrimineerd (0,5%),
terwijl dit voor lhb’ers wel een heel belangrijke discriminatiegrond is: van de lhb’ers met
een discriminatie-ervaring bracht 22% dit in verband met hun seksuele oriëntatie. Op de
andere discriminatiegronden is er geen significant verschil tussen heteroseksuele- en lhbpersonen. Opvallend is dat geslacht en leeftijd belangrijker discriminatiegronden zijn onder
de lhb’ers dan seksuele oriëntatie.
Figuur 9.2
Gronden van ervaren discriminatie voor hetero- en lhb-personen, van degenen met een discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), 2018 (in procenten)
scp.nl

30
25
20
15
10
5
0
leeftijd
hetero

geslacht

etnische
achtergrond

huidskleur

geloof

beperking

seksuele
oriëntatie

lhb

Bron: scp/cbs (ed’18)

Uitingsvormen
Lhb-personen ervaren vaker discriminatie in de vorm van negatieve bejegening en in de
vorm van seksueel lastigvallen dan hetero-personen. Ander onderzoek laat ook zien dat
169

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

lhb-personen vaker dan heteroseksuelen te maken hebben met seksueel geweld (Kuyper
en Vanwesenbeek 2011). De twee groepen verschillen niet significant van elkaar op de
andere uitingsvormen. Heteroseksuele personen relateren de discriminatie die zij ervaren
nauwelijks aan de grond seksuele oriëntatie, zoals we eerder zagen, terwijl dit voor lhbpersonen een belangrijke discriminatiegrond is. Figuur 9.3 maakt inzichtelijk dat de grond
seksuele oriëntatie met name bij geweld en bedreiging met een discriminatoir oogmerk
vaak voorkomt bij lhb-personen. Van de ruim 7% van de lhb-personen die deze gewelddadige vorm van discriminatie heeft ervaren in de afgelopen twaalf maanden denkt bijna
60% dat dit te maken had met hun seksuele oriëntatie. Ondanks dat er geen verschil
bestaat in de mate waarin hetero’s en lhb-personen te maken hebben met discriminatie in
de vorm van geweld en bedreiging, is er wel verschil in de aard van die discriminatie: lhbpersonen relateren de discriminatie veelal aan hun seksuele oriëntatie, terwijl hetero’s eerder een verband zien met hun etnische achtergrond en handicap/chronische ziekte.
Ook bij negatieve bejegening ervaren lhb-personen relatief vaak (41%) dat hun seksuele
oriëntatie daar aanleiding voor was. Bij de andere uitingsvormen liggen de aandelen rond
een kwart van de lhb-personen die discriminatie meemaakten.
Figuur 9.3
Uitingsvormen van discriminatie (zonder twijfel) voor hetero- en lhb-personen, van de mensen met een discriminatie-ervaring, 2018 (in procenten)
negatieve
bejegening

ongelijke
behandeling

bekladden, bekrassen,
vernielen

bedreiging,
geweld

seksueel lastig vallen
scp.nl

60
50
40
30
20
10
0
hetero

lhb

hetero

lhb

hetero

lhb

hetero

lhb

hetero

lhb

andere grond
seksuele oriëntatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

170

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

9.3

De mate waarin seksuele groepen discriminatie ervaren naar terreinen

Lhb’ers ervaren meer discriminatie dan hetero’s in de publieke ruimte, het onderwijs en op
het werk. Dit is in lijn met ander onderzoek onder deze groep, dat laat zien dat zij op deze
plekken vaker te maken hebben met negatieve bejegening door anderen (bv. Van Beusekom en Kuyper 2018; Kuyper 2015). In contact met instanties is er geen verschil en bij het
zoeken naar werk ervaren zij juist minder discriminatie dan hetero-personen.
Wanneer we het terrein ‘op het werk’ nader bekijken, dan zien we geen verschillen tussen
hetero- en lhb-werknemers waar het discriminatie-ervaringen betreft rondom de beëindiging van het arbeidscontract of de arbeidsvoorwaarden. Het verschil in ervaren discriminatie op het werk zit vooral in de discriminatoire bejegening door externen met wie lhb’ers
door hun werk in contact komen, zoals klanten, patiënten of opdrachtgevers. Lhb’ers ervaren vaker dan hetero’s discriminatie in contact met deze mensen.
Figuur 9.4
Terreinen waarop discriminatie is ervaren door hetero- en lhb-personen, zonder en met twijfel, bevolking
van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
onderwijs

zoeken naar werk

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte
scp.nl

60
50
40
30
20
10
0
hetero

lhb

hetero

lhb

hetero

lhb

hetero

lhb

hetero

lhb

twijfel
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

9.4

De mate waarin seksuele groepen discriminatie ervaren in 2013 en 2018

De mate waarin seksuele groepen discriminatie ervaren, is niet significant veranderd in vergelijking met 2013. Daarmee is het verschil in de mate waarin lhb’-personen en heteropersonen discriminatie ervaren ook niet veranderd: lhb-personen ervaren nog altijd meer
discriminatie dan heteroseksuele personen (figuur 9.5).
171

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

Figuur 9.5
Mate van ervaren discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder, en mate van twijfel, naar lhb en hetero, 2013
en 2018 (in procenten)
hetero

50

lhb

45
40
35
30
25
20
15
10
scp.nl

5
0
2013

2018

2013

2018

twijfel
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

Discriminatie minder vaak op grond van seksuele oriëntatie
In paragraaf 9.3 beschreven we op welke gronden hetero- en lhb-personen discriminatie
ervaren. We kijken nu of dat ten opzichte van 2013 is veranderd. Opvallend bij lhb-personen is ten eerste dat in vergelijking met 2013 de grond seksuele oriëntatie is afgenomen.
Lhb-personen voelen zich minder vaak dan in 2013 gediscrimineerd op grond van hun seksuele oriëntatie. Ander onderzoek (Kuyper 2018 – opvattingen over seksuele en genderdiversiteit) laat zien dat de Nederlandse bevolking in de afgelopen tien jaar steeds positiever
is gaan denken over homo- en biseksualiteit. Het percentage met een positieve opvatting
is gestegen van 53% in 2006/2007 tot 74% in 2017, terwijl het percentage met een negatieve houding in dezelfde periode daalde van 15% naar 6%. Wellicht dat deze positievere
opvattingen zich vertalen in een daling van de ervaren discriminatie. Anderzijds is er juist
een toename zichtbaar op gronden die te maken hebben met afkomst (etnische achtergrond en huidskleur) onder lhb-personen. De groep lhb-personen in 2018 in ons onderzoek
is diverser van samenstelling naar etnische achtergrond dan in 2013. Wanneer we daarvoor
controleren, wordt ook de verschuiving kleiner, met name op de grond etnische achtergrond.

172

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

173

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

10
6

12

7

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

heteroseksuele
personen
lhb-personen

geloof
2013
2018

17

17
29

23

geslacht
2013
2018

34

1
22

1

seksuele
oriëntatie
2013
2018

8

13
17

12

huidskleur
2013
2018

11

21
20

21

etnische
achtergrond
2013
2018

27

29
29

27

leeftijd
2013
2018

9

6

12

12

beperking
2013
2018

Tabel 9.1
Gronden van ervaren discriminatie, van degenen met discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), naar seksuele groepen, 2013 en 2018 (in procenten)

Toename van ervaren discriminatie onder lhb-personen in het onderwijs en op het werk,
maar een afname van ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk
Figuur 9.6 toont voor heteroseksuele en lhb-personen de mate waarin zij incidenten hebben meegemaakt en de mate waarin zij deze als discriminatie hebben ervaren of twijfelden
of het discriminatie was. Op het terrein van onderwijs zien we dat hetero’s tussen 2013 en
2018 meer incidenten in het onderwijs meemaakten. Bij lhb-studenten en -scholieren zien
we geen significant verschil in het aandeel meegemaakte incidenten. Onder deze groep is
echter wel een forse toename zichtbaar in de mate waarin de meegemaakte incidenten als
discriminatie worden ervaren. In 2018 ervaren lhb-personen meer discriminatie in het
onderwijs dan in 2013 en ook meer dan hetero-leerlingen in 2018.
Opvallend is de sterke daling onder lhb-personen van ervaren discriminatie bij het zoeken
naar werk. In 2013 dacht nog 16% van de lhb-personen dat zij bij het vinden van werk werden gehinderd door discriminatie bij de selectie, in 2018 is dat nog slechts 7%. Zowel onder
hetero- als lhb-werkzoekenden is het aandeel dat moeite heeft met het vinden van werk
afgenomen ten opzichte van 2013. Lhb-personen ervaren afwijzingen in 2018 ook nog eens
minder vaak als discriminatie, waardoor per saldo de ervaren discriminatie bij het zoeken
naar werk fors is afgenomen onder deze groep. Deze sterke daling onder lhb-personen is
lastig te duiden.
Op het werk is sprake van het omgekeerde patroon: lhb-personen hebben meer incidenten
op het werk meegemaakt dan in 2013 en ervaren deze incidenten in grotere mate als discriminatie, wat bij elkaar heeft geleid tot een toename in ervaren discriminatie van deze
groep.
In de (semi)publieke ruimte is sprake van een afname van meegemaakte incidenten, maar
in beide groepen is het aandeel dat een incident als discriminatie ervoer toegenomen. Per
saldo is de ervaren discriminatie daardoor gelijk gebleven in beide groepen. Lhb-personen
ervaren wel meer discriminatie in de (semi)publieke ruimte dan hetero’s. Dit was ook
in 2013 zo.

174

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

zoeken naar werk
hetero
lhb

op het werk
hetero
lhb

2013

onderwijs
hetero
lhb

2013

Figuur 9.6
Mate waarin incidenten zijn meegemaakt en zijn beoordeeld als discriminatie, naar seksuele groepen, 2018
(in procenten)
instanties
hetero
lhb

(semi)publieke ruimte
hetero
lhb
scp.nl

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2018

2013

2018

2018

2013

2018

2013

0

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie betrof
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

9.5

Gevolgen van ervaren discriminatie

Terreinspecifieke gevolgen
Eerder in dit hoofdstuk zagen we dat lhb-personen zowel in vergelijking met heteroseksuele personen als in vergelijking met vijf jaar geleden relatief veel discriminatie in het onderwijs ervaren. Tabel 9.2 laat zien dat ook de gevolgen van die ervaren discriminatie zich
onder lhb-personen flink laten voelen: 8% van de lhb-personen is als gevolg van discriminatie gestopt met de opleiding, tegenover 1% van de heteroseksuele personen. Lhb-personen volgen ook vaker dan hetero-personen als gevolg van discriminatie een opleiding
onder hun niveau. Op de arbeidsmarkt geven lhb-personen niet vaker aan gedragsconsequenties te verbinden aan de ervaren discriminatie.

175

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

Tabel 9.2
Gevolgen van ervaren discriminatie op het terrein onderwijs en arbeid, van alle participanten op een terrein,
naar seksuele groepen, 2018 (in procenten)
a.g.v. discriminatie…
volgt opleiding onder niveau
gestopt met opleiding
gestopt met zoeken naar werk/
stageplaats
ander werk gezocht
gestopt met werken

hetero

lhb

2
1
5

4
8
3

3
1

5
2

Bron: scp/cbs (ed’18)

Gevolgen voor houdingen ten opzichte van de samenleving
Er zijn geen verschillen in de mate van betrokkenheid bij de samenleving tussen seksuele
groepen, noch wat betreft institutioneel vertrouwen. Bij beide groepen heeft ook het
(chronisch) ervaren van discriminatie hetzelfde effect op hun betrokkenheid bij de samenleving en voor hun vertrouwen in instituties: naarmate discriminatie op meer terreinen
wordt ervaren, verminderen de betrokkenheid bij de samenleving en het vertrouwen in
instituties.
Tabel 9.3
Samenhang van (chronisch) ervaren discriminatie met het terugtrekken (negatieve betrokkenheid) uit de
samenleving, naar seksuele groepen, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 5)

lhb-personen
heteroseksuele
personen

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

1,84
1,97

2,10
2,18

2,36
2,28

2,58
2,44

Bron: scp/cbs (ed’18)

176

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

Tabel 9.4
Samenhang van (chronisch) ervaren discriminatie met het vertrouwen in instituties, naar seksuele groepen,
2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 10)

lhb-personen
heteroseksuele
personen

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

6,34
6,45

6,05
5,97

5,66
5,75

5,25
5,70

Bron: scp/cbs (ed’18)

In beide groepen zijn mensen die discriminatie hebben ervaren meer geneigd verhalen
over discriminatie te delen, mensen die discrimineren aan te spreken en mee te doen aan
acties tegen discriminatie. Lhb-personen verschillen van hetero-personen in dat zij vaker
ervaringen met discriminatie delen en vaker meedoen aan acties tegen discriminatie dan
heteroseksuele personen.
Tabel 9.5
Samenhang van ervaren discriminatie met het delen van ervaringen, het aanspreken van mensen op discriminerend gedrag en het meedoen aan acties tegen discriminatie, naar seksuele groepen, 2018 (in procenten
dat de actie heeft gedaan)
ervaringen gedeeld
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
lhb-personen
heteroseksuele
personen

28
20

54
42

mensen aangesproken
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
60
57

78
71

meegedaan aan acties
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
25
14

Bron: scp/cbs (ed’18)

177

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

35
25

9.6
–

–

–

–

178

Samenvatting belangrijkste bevindingen
Lhb-personen en heteroseksuele personen ervaren evenveel discriminatie als vijf jaar
geleden, waarmee lhb-personen nog altijd meer (chronische) discriminatie ervaren
dan heteroseksuele personen.
Er is sprake van een toename van ervaren discriminatie onder lhb-personen in het
onderwijs en op het werk. Daardoor is het verschil in ervaren discriminatie op deze terreinen tussen lhb’-personen en hetero-personen toegenomen. Lhb-personen ervaren
ook, en net als in 2013, meer discriminatie in de (semi)publieke ruimte dan hetero-personen.
Seksuele oriëntatie is voor lhb-personen een belangrijke discriminatiegrond (maar niet
de vaakst genoemde). In vergelijking met 2013 is ervaren discriminatie op grond van
seksuele oriëntatie afgenomen onder lhb-personen, terwijl er juist sprake is van een
toename op de gronden etnische achtergrond en huidskleur.
Met name de gevolgen van ervaren discriminatie in het onderwijs laten zich voelen
onder lhb-personen en -studenten. Eén op de twaalf lhb-personen is vanwege discriminatie gestopt met zijn of haar opleiding.

lesbische, homo-, bi- en heteroseksuele personen

10 Mensen met en zonder beperking
10.1

Ervaren discriminatie onder mensen met en zonder beperking

In dit hoofdstuk staan mensen met en zonder een beperking centraal. In de vragenlijst is
aan mensen gevraagd aan te geven of zij een langdurige ziekte, lichamelijke beperking of
psychische klacht hebben. In ons onderzoek geeft 72% van de Nederlandse bevolking aan
geen beperking te hebben, en 5% wil geen antwoord geven op de vraag. Een beperking
hoeft het lichamelijk functioneren niet per se ernstig in de weg te zitten. Dat is waarschijnlijk de reden dat het aandeel mensen met een beperking in ons onderzoek hoger ligt dan in
andere onderzoeken, omdat daar een andere vraag wordt gebruikt om deze groep af te
bakenen. Zo baseren Kooiker en Marangos (2018) hun indeling op vragen naar diverse
lichamelijke functies (bv. kunt u 400 meter onafgebroken lopen?). Zij komen erop uit dat
88% van de Nederlandse bevolking geen beperking heeft (en 12% dus wel). Van de mensen
in ons onderzoek die aangeven wel een beperking te hebben (23%) gaat het in meerderheid om lichamelijke beperkingen (72%) en minder vaak om psychische beperkingen (17%).
10% heeft zowel een lichamelijke als een psychische beperking. Het aandeel mensen in dit
onderzoek met een psychische beperking ligt daarmee lager dan in de volwassen Nederlandse bevolking (De Graaf et al. 2010).
Van de mensen met een beperking ervaart een groter deel discriminatie dan van de mensen zonder beperking (figuur 10.1): een kwart van de mensen zonder beperking heeft in de
afgelopen twaalf maanden discriminatie ervaren; van de mensen met een beperking is dat
een derde. Mensen met een beperking ervaren ook vaker discriminatie die zich uitstrekt
over meerdere terreinen dan mensen zonder beperking.

179

mensen met en zonder beperking

Figuur 10.1
Mate van (chronisch) ervaren discriminatie en twijfel of een incident discriminatie betrof, naar mensen met
en zonder beperking, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
geen beperking

met beperking

geen discriminatie
twijfel
op ≥ 3 terreinen
op 2 terreinen
op 1 terrein

Bron: scp/cbs (ed’18)

Mensen bij wie de beperking zichtbaar is ervaren niet meer discriminatie dan mensen bij
wie de beperking niet zichtbaar is
Zichtbaarheid van een beperking kan de kans op discriminatie vergroten. Aan mensen met
een beperking vroegen we of hun beperking zichtbaar is voor anderen. Zeven op de tien
mensen geven aan dat hun beperking niet zichtbaar is voor anderen; bij drie op de tien is
die dus wel zichtbaar. Het is echter niet zo dat mensen wiens beperking zichtbaar is voor
anderen meer discriminatie ervaren.
10.2 Wat voor discriminatie ervaren mensen met een beperking?
De belangrijkste grond waarop mensen met een beperking discriminatie ervaren, is de
grond handicap of chronische ziekte. Een derde van de mensen met een discriminatieervaring in de afgelopen twaalf maanden heeft deze grond genoemd. Van de mensen zonder beperking is dit slechts 2%.
Mensen met een beperking voelen zich ook vaker dan mensen zonder beperking gediscrimineerd op basis van leeftijd. Naarmate de leeftijd van de mensen stijgt, neemt ook het
aandeel mensen dat een beperking heeft toe (De Klerk et al. 2012). In de leeftijdsgroepen
vanaf 55 jaar wordt relatief vaak leeftijd genoemd als discriminatiegrond onder mensen
180

mensen met en zonder beperking

met een beperking, maar juist in de jongste groep (15-24 jaar) is dat ook het geval.
Dit komt overeen met het algemene patroon onder leeftijdsgroepen.
Mensen met een beperking voelen zich minder vaak dan mensen zonder beperking gediscrimineerd vanwege geslacht en etnische herkomst. Op de andere gronden vinden we geen
significante verschillen tussen de groepen.
Figuur 10.2
Discriminatiegronden naar mensen zonder en met beperking, van de mensen met een discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), 2018 (in procenten)
scp.nl

40
35
30
25
20
15
10
5
0
leeftijd
geen beperking

geslacht

etnische
achtergrond

huidskleur

geloof

beperking

seksuele
oriëntatie

met beperking

Bron: scp/cbs (ed’18)

Uitingsvormen van discriminatie
De discriminatie die mensen met een beperking ervaren, neemt het vaakst de vorm aan
van ongelijke behandeling (61%), en dat is vaker dan onder mensen zonder beperking
(55%). Mensen met (voornamelijk) een psychische beperking ervaren vaker discriminatie in
de vorm van ongelijke behandeling (71%) dan mensen met (vooral) een lichamelijke beperking (55%). Mensen met een lichamelijke beperking ervaren dus even vaak een ongelijke
behandeling als mensen zonder beperking. De grond van de ervaren discriminatie verschilt
evenwel. Mensen met een beperking relateren 44% van de ervaren discriminatie in de
vorm van ongelijke behandeling aan hun handicap of chronische ziekte. Onder mensen
zonder beperking speelt die grond nauwelijks een rol (3%).
Figuur 10.3 maakt ook duidelijk dat bij mensen met een beperking de ervaren discriminatie
vaker de vorm aanneemt van bedreiging of geweld dan bij mensen zonder beperking. Vier
op de tien mensen denken dat hun handicap of chronische ziekte een reden was voor deze
vorm van discriminatie. Een onderzoek van Berlo et al. (2011) benoemt dat meisjes en vrouwen met een beperking extra risico lopen om slachtoffer te worden van geweld. In ons
181

mensen met en zonder beperking

onderzoek zien we inderdaad dat het aandeel vrouwen met een beperking dat bedreiging
of geweld heeft ervaren ongeveer twee keer zo groot is als dat van vrouwen zonder beperking. Als we kijken naar discriminatie in de vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag,
dan bestaat er geen verschil in de mate waarin deze groepen vrouwen hiermee te maken
hebben.
Figuur 10.3
Uitingsvormen van discriminatie, naar mensen met en zonder beperking, van degenen die minimaal één discriminatie-ervaring hadden, 2018 (in procenten)
negatieve
bejegening

ongelijke
behandeling

bekladden, bekrassen,
vernielen

bedreiging,
geweld

seksueel lastig vallen
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10
0

geen
met
geen
met
geen
met
geen
met
geen
met
beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking
andere grond
handicap, chronische ziekte

Bron: scp/cbs (ed’18)

10.3

Ervaren discriminatie onder mensen met en zonder een beperking naar terreinen

Mensen met een beperking ervaren vooral discriminatie bij het zoeken naar werk, op het
werk en in het onderwijs. Wanneer we de vergelijking maken met mensen zonder beperking, dan ervaren mensen met een beperking ongeveer anderhalf keer zo vaak discriminatie bij het zoeken naar werk, op het werk en in contact met instanties. Betrekken we ook de
gevallen waar mensen twijfelden of een voorval discriminatie was, dan ervaren mensen
met een beperking op alle terreinen meer discriminatie dan mensen zonder beperking.
Bij het zoeken naar werk blijft het verschil tussen mensen met en zonder beperking
bestaan wanneer we er rekening mee houden dat oudere mensen vaker een beperking
hebben. Het hebben van een beperking beperkt dus volgens deze mensen zelf onafhankelijk van hun leeftijd de kansen op succes bij het zoeken naar werk. De ervaring die mensen
met een beperking hebben, wordt gestaafd door resultaten van een vignetstudie onder
182

mensen met en zonder beperking

werkgevers (Versantvoort en Van Echteld 2016). Hieruit bleek dat het ziekteverzuim en de
gezondheidsklachten het meest bepalend waren voor werkgevers bij de keuze een werknemer te behouden of een vast contract aan te bieden. Werkgevers baseerden hun beslissing
minder sterk op kenmerken als uitstekend functioneren en leeftijd.
Wanneer we situaties op het werk nader bekijken, dan gaat het op de werkvloer met name
om uitsluitingsmechanismen waarbij volgens mensen met een beperking discriminatie een
rol speelt. Zo maken ze vaker mee dat ze gepest of uitgescholden worden door collega’s of
leidinggevenden of dat er kwetsende grappen worden gemaakt waarbij discriminatie een
rol speelt. Bij arbeidsvoorwaarden concentreert de ervaren discriminatie zich met name
rondom ongelijke beloning en doorstroom naar hogere functies. Versantvoort en Van Echteld (2016) stelden dit eerder ook vast, waarbij zij erop wezen dat terwijl mensen met
gezondheidsbeperkingen vaker het gevoel hebben achtergesteld of gepest te worden op
het werk, zij minder vaak op zoek gaan naar ander werk dan mensen zonder beperking. De
auteurs denken dat mensen met gezondheidsbeperkingen wellicht de slechtere omstandigheden incalculeren of dat zij niet verwachten dat de situatie in een andere werkomgeving anders zal zijn. Mogelijk houden zij er ook rekening mee dat het vinden van ander
werk niet zo makkelijk zal zijn. Tot slot kan een gebrek aan energie of een ander aspect van
een beperking ertoe leiden dat men minder gemakkelijk solliciteert (Versantvoort en Van
Echteld 2016).
Van de mensen met een beperking die in de afgelopen twaalf maanden naar een huurwoning hebben gezocht, heeft een kwart het gevoel dat daarbij sprake was van discriminatie.
In contacten met een woningbouwcorporatie of andere woningverhuurder heeft 13% van
de mensen met een beperking discriminatie ervaren. In beide situaties verschillen zij niet in
omvang van ervaren discriminatie van mensen zonder beperking. Dat ligt anders bij het
aanvragen van een hypotheek. In die situatie zeggen mensen met een beperking (19%)
vaker dan mensen zonder beperking (4%) dat zij daarbij gediscrimineerd zijn.
In het verlengde van de discriminatie die mensen met een beperking ervaren bij het zoeken
naar werk zegt 16% van de mensen die contact hebben gehad met het uwv, dat zij zich
door het uwv gediscrimineerd hebben gevoeld. Van de mensen zonder beperking is dit 8%.

183

mensen met en zonder beperking

Figuur 10.4
Terreinen waar discriminatie is ervaren, zonder en met twijfel, naar mensen met en zonder beperking, bevolking van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
onderwijs

zoeken naar werk

op het werk

instanties

(semi)publieke ruimte
scp.nl

45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

geen
met
geen
met
geen
met
geen
met
geen
met
beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking
met twijfel
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’18)

10.4 Ervaren discriminatie van mensen met en zonder beperking in 2013 en in 2018
De mate van ervaren discriminatie onder mensen met een beperking is niet veranderd
sinds vijf jaar geleden. In 2018 gaat het nog steeds om drie van de tien mensen met een
beperking die één of meer discriminatie-incidenten hebben meegemaakt in de afgelopen
twaalf maanden. Ook onder mensen zonder beperking is geen verandering opgetreden in
de mate van discriminatie. Bij hen gaat het om één op de vijf mensen die discriminatie
heeft ervaren.

184

mensen met en zonder beperking

Figuur 10.5
Mate van ervaren discriminatie, bevolking van 15 jaar en ouder, zonder twijfel, naar mensen met en zonder
beperking, 2013 en 2018 (in procenten)
geen beperking

50

met beperking

45
40
35
30
25
20
15
10
scp.nl

5
0
2013

2018

2013

2018

twijfel
ervaren discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

10.4.1 Discriminatie op grond van beperking sterk toegenomen
De ervaren discriminatie die mensen met een beperking ervaren, wordt in 2018 vaker toegeschreven aan de grond beperking dan in 2013. Dit kan betekenen dat dergelijke discriminatie is toegenomen, maar het kan er ook op wijzen dat mensen met een beperking deze
vorm van discriminatie eerder herkennen of minder tolerant staan ten opzichte van participatiebeperkingen of bejegening die verband houdt met hun beperking. Het vn-Verdrag
inzake de rechten van mensen met een handicap kan een rol gespeeld hebben in de
bewustwording van de rechten van mensen met een beperking en dus wanneer deze
geschonden worden.

185

mensen met en zonder beperking

186

mensen met en zonder beperking

11

9

12

12

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

zonder
beperking
met
beperking

geloof
2013
2018

15

18
18

25

geslacht
2013
2018

6

4
4

3

seksuele
oriëntatie
2013
2018

11

13
12

14

huidskleur
2013
2018

16

22
18

24

etnische
achtergrond
2013
2018

33

26
32

24

leeftijd
2013
2018

22

0

35

2

beperking
2013
2018

Tabel 10.1
Gronden van ervaren discriminatie, van degenen met discriminatie-ervaring (inclusief twijfel), mensen zonder en met beperking, 2013 en 2018 (in procenten)

10.4.2 Toename van ervaren discriminatie in het onderwijs en bij het zoeken naar werk
onder mensen met een beperking
Bij de studenten of scholieren met een beperking is er sprake van een toename van het
aandeel dat een incident heeft meegemaakt in het onderwijs. Die toename zien we niet bij
studenten of scholieren zonder beperking. Daarbij komt dat bij studenten of scholieren
met een beperking ook de mate waarin incidenten als discriminatie worden ervaren, is toegenomen. Bij studenten of scholieren zonder beperking zien we die toename niet. Per
saldo betekent dit dat de ervaren discriminatie onder studenten of scholieren met een
beperking is toegenomen ten opzichte van 2013, en ook dat zij meer discriminatie ervaren
dan studenten of scholieren zonder beperking.
Het verschil in de mate van ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk tussen werkzoekenden met en zonder beperking is toegenomen in de afgelopen vijf jaar. Dit komt ten eerste doordat de daling in het aandeel werkzoekenden dat moeite heeft met het vinden van
werk minder sterk is gedaald onder de mensen met een beperking. In 2018 had deze groep
daardoor meer moeite met vinden van werk dan werkzoekenden zonder beperking. Daar
komt ten tweede bij dat een groter aandeel van de mensen met een beperking dan van de
mensen zonder beperking de moeite die het kost werk te vinden in verband brengt met
discriminatie. Per saldo zien we dus dat de ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk is
toegenomen onder mensen met een beperking. In 2015 is de Participatiewet ingevoerd.
Deze wet beoogde om regelgeving eenvoudiger te maken, waardoor werkgevers makkelijker onder meer personen met een arbeidsbeperking in dienst zouden kunnen nemen. Uit
een evaluatiestudie van het scp blijkt echter dat de baankansen van mensen met een
beperking die ondersteuning nodig hebben bij het vinden en houden van werk en alleen
onder aangepaste omstandigheden kunnen werken zijn verkleind (Van Echteld et al.
2019b).
Op het werk maken werkenden met een beperking vaker negatieve incidenten mee dan vijf
jaar geleden. Deze toename zien we niet bij werkenden zonder beperking. Van de werkenden met een beperking ervaart een hoger aandeel de incidenten als discriminatie dan van
de werkenden zonder beperking. Dat was zo in 2013 en ook in 2018. Het verschil tussen de
mate waarin werkenden met en zonder beperking discriminatie op het werk ervaren, is dan
ook blijven bestaan. Echter, in 2018 twijfelen relatief meer werkenden met een beperking
of het incident dat zij meemaakten te maken had met discriminatie. Daardoor is het verschil tussen het aandeel mensen dat geen discriminatie heeft ervaren tussen werkenden
met en zonder beperking toegenomen.
De mate waarin mensen zonder beperking contact hebben met instanties is licht afgenomen tussen 2013 en 2018, terwijl dit voor mensen met een beperking juist is toegenomen.
Daarbij is er ook een lichte toename onder mensen met een beperking van de mate waarin
zij incidenten als discriminatie ervaren. Dit leidt ertoe dat het eerdere verschil in de mate
van ervaren discriminatie door instanties tussen mensen met en zonder beperking is toegenomen.
In de (semi)publieke ruimte is er met name onder mensen zonder beperking sprake van
een afname van het aandeel mensen dat een incident ervoer. Zowel bij mensen met als
187

mensen met en zonder beperking

zonder beperking is er echter sprake van een toename van het aandeel mensen dat incidenten in verband brengt met discriminatie. Onder mensen met een beperking lag dat
aandeel in 2013 al hoger dan onder mensen zonder beperking, en dat is dus in 2018 nog
steeds zo. Het aandeel dat discriminatie heeft ervaren in de (semi)publieke ruimte is door
de combinatie van deze twee zaken (afname incidenten en toename van duiding als discriminatie) binnen groepen gelijk gebleven (mensen met een beperking ervaren evenveel discriminatie in de (semi)publieke ruimte als in 2018 en dit geldt ook voor mensen zonder
beperking), maar ook het verschil tussen de groepen is niet veranderd (mensen met een
beperking ervaren in 2013 meer discriminatie dan mensen zonder beperking, en dit is
in 2018 ook zo).
Figuur 10.6
Mate waarin per terrein incidenten zijn ervaren en deze, zonder of met twijfel, werden geduid als discriminatie, naar mensen met en zonder beperking, 2013 en 2018 (in procenten)
onderwijs
zoeken naar werk
op het werk
instanties
(semi)publieke ruimte
met
met
met
met
met
geen
geen
geen
geen
geen
beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking beperking
scp.nl

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

2013

0

incident meegemaakt, maar niet als discriminatie ervaren
twijfel of situatie discriminatie betrof
situatie ervaren als discriminatie

Bron: scp/cbs (ed’13 en ’18)

10.5 Gevolgen van ervaren discriminatie
Terreinspecifieke gevolgen
Bij mensen met een beperking zien we de grootste gevolgen van ervaren discriminatie op
de arbeidsmarkt. Maar liefst 12% van de werkzoekenden met een beperking is als gevolg

188

mensen met en zonder beperking

van discriminatie gestopt met het zoeken van werk. Een aanzienlijk deel van deze groep
geeft dus op en trekt zich terug van de arbeidsmarkt.
Ook op het terrein van het onderwijs zijn er gevolgen van ervaren discriminatie: 6% van de
studenten of scholieren is met hun opleiding gestopt als gevolg van discriminatie.
Tabel 10.2
Gevolgen van ervaren discriminatie op het terrein onderwijs en arbeid, van alle participanten op een terrein,
naar mensen met en zonder beperking, 2018 (in procenten)
a.g.v. discriminatie…
volgt opleiding onder niveau
gestopt met opleiding
gestopt met zoeken naar werk/
stageplaats
ander werk gezocht
gestopt met werken

zonder beperking

met beperking

2
2
3

4
6
12

3
1

6
3

Bron: scp/cbs (ed’18)

Gevolg voor de houding ten opzichte van de samenleving
Mensen met een beperking voelen zich minder betrokken bij de samenleving dan mensen
die geen beperking hebben. Bij beide groepen neemt de betrokkenheid af naarmate discriminatie als chronisch wordt ervaren, maar bij mensen met een beperking is het effect sterker. Naarmate zij op meer terreinen discriminatie ervaren, trekken zij zich dus meer terug
uit de samenleving dan mensen zonder beperking.
Tabel 10.3
Samenhang van (chronisch) ervaren discriminatie op het terugtrekken (negatieve betrokkenheid) uit de
samenleving, naar mensen zonder en met beperking, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 5)

geen beperking
met beperking

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

1,87
2,08

2,08
2,45

2,29
2,63

2,49
2,97

Bron: scp/cbs (ed’18)

Mensen zonder beperking hebben meer vertrouwen in instituties dan mensen met een
beperking. Bij beide groepen neemt het institutioneel vertrouwen af naarmate discriminatie als chronisch wordt ervaren. Bij mensen met een beperking daalt het vertrouwen echter
niet sterker als er discriminatie op twee of meer terreinen wordt ervaren. Voor mensen
zonder een beperking maakt dat wel uit.

189

mensen met en zonder beperking

Tabel 10.4
Samenhang van (structureel) ervaren discriminatie met het vertrouwen in instituties, naar mensen zonder en
met beperking, 2018 (gemiddelde scores, schaal 1 tot 10)

geen beperking
met beperking

geen discriminatie

op 1 terrein

op 2 terreinen

op 3 of meer
terreinen

6,38
6,06

6,21
5,19

5,81
4,78

5,24
4,74

Bron: scp/cbs (ed’18)

Mensen met een beperking delen vaker ervaringen met discriminatie met anderen, of ze nu
zelf wel of niet discriminatie hebben meegemaakt. Er zijn geen verschillen tussen mensen
met en zonder beperking in de mate waarin zij mensen aanspreken op discriminerend
gedrag of in het meedoen aan acties tegen discriminatie.
Tabel 10.5
Samenhang van ervaren discriminatie met het delen van ervaringen, het aanspreken van mensen op discriminerend gedrag en het meedoen aan acties tegen discriminatie, naar mensen met en zonder beperking (in
procenten dat de actie heeft gedaan)
ervaringen gedeeld
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring
geen
beperking
met
beperking

mensen aangesproken
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring

meegedaan aan acties
ten minste 1
discrigeen discriminatieminatieervaring
ervaring

18

43

58

73

15

27

28

47

56

69

17

25

Bron: scp/cbs (ed’18)

190

mensen met en zonder beperking

10.6 Samenvatting belangrijkste bevindingen
–

–
–
–

–
–

191

Een derde van de mensen met een beperking heeft in het afgelopen jaar discriminatie
ervaren. Dat is meer dan onder mensen zonder beperking (24%). Discriminatie wordt
door mensen met een beperking ook vaker chronisch ervaren (op meerdere terreinen).
Mensen met een beperking ervaren vooral discriminatie bij het zoeken naar werk, op
het werk en in het onderwijs.
De discriminatie die mensen met een beperking ervaren, heeft vaak te maken met hun
beperking en hun leeftijd, en neemt vaak de vorm aan van ongelijke behandeling.
Tussen 2013 en 2018 is de totale mate van ervaren discriminatie niet veranderd. Wel
ervaren mensen met een beperking in 2018 vaker discriminatie bij het zoeken naar
werk en in het onderwijs dan in 2013.
De mate waarin discriminatie volgens mensen met een beperking te maken heeft met
hun beperking is in de afgelopen vijf jaar toegenomen.
Met name op de arbeidsmarkt laten de gevolgen van ervaren discriminatie zich voelen
onder mensen met een beperking: één op de acht werkzoekenden met een beperking
is als gevolg van discriminatie gestopt met het zoeken naar werk.

mensen met en zonder beperking

11

Naar een inclusieve samenleving?

11.1

Een studie naar ervaren discriminatie

In dit rapport schetsten we een beeld van de aard en omvang van ervaren discriminatie in
Nederland. Ervaren discriminatie hoeft niet altijd overeen te komen met feitelijke discriminatie. De bevindingen in het rapport maken echter duidelijk dat de ervaring van discriminatie
in zichzelf voldoende is om voor effecten op gedrag en gevoelens van mensen te zorgen.
Daarnaast geven verschuivingen in ervaren discriminatie ook inzicht in maatschappelijke
veranderingen: waar mensen hun positie in de samenleving als meer of minder onrechtvaardig beschouwen. Zo bezien geeft een studie naar ervaren discriminatie ook een beeld
van emancipatieprocessen in de samenleving.
11.2

Maatschappelijke ontwikkelingen achter verschuivingen in ervaren discriminatie

Een kwart van de inwoners van Nederland heeft in 2018 één of meer incidenten meegemaakt en die als discriminatie ervaren. Dat is net zoveel als vijf jaar geleden. In de totale
omvang van discriminatie is tussen die jaren niet veel veranderd. Wel zijn er verschuivingen
opgetreden waar en wie hoeveel discriminatie hebben ervaren. Onder vrouwen is de mate
van ervaren discriminatie toegenomen, onder mensen met een migratieachtergrond (met
name onder Turkse en Marokkaanse Nederlanders) afgenomen. Mensen met een beperking ervaren meer discriminatie in het onderwijs en bij het zoeken naar werk dan in 2013.
Het is aannemelijk dat maatschappelijke ontwikkelingen een rol hebben gespeeld bij deze
verschuivingen. Zo heeft #metoo waarschijnlijk niet alleen grenzen van acceptabel interpersoonlijk gedrag scherper afgebakend, maar ook de herkenning vergroot van schendingen daarvan en de tolerantie voor schendingen verminderd. De #metoo-discussie is nationaal en internationaal zeer breed gevoerd, waardoor heel zichtbaar werd dat met name
vrouwen regelmatig slachtoffer zijn van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Doordat
bekende vrouwen (en een enkele man) met hun ervaringen naar buiten kwamen, werd een
taboe (deels) verbroken en werden ervaringen makkelijker bespreekbaar. Veel vrouwen die
vanuit schaamte eerder zwegen, durfden nu ook hun ervaring te delen. Bovendien had de
#metoo-discussie tot gevolg dat er meer discussie kwam over welk gedrag wel en niet
geaccepteerd was; het verscherpte daarmee ook de norm. De toegenomen ervaren discriminatie op grond van geslacht kan met deze ontwikkelingen verband houden. In navolging
van #metoo ontstond in de Verenigde Staten de #youknowme- beweging, een protest
tegen de strengere abortuswetgeving. Vrouwen die een abortus hebben ondergaan, delen
dit publiekelijk om zo het taboe op abortus te doorbreken en het recht op zelfbeschikking
te claimen. In Nederland staat de wetgeving rondom abortus niet onder druk, maar antiabortusbewegingen lijken zich nadrukkelijker te manifesteren (denk aan de demonstraties
bij abortusklinieken, de jaarlijkse Mars voor leven en de flyer die in november 2019 huisaan-huis werd verspreid) en ontvangen naar eigen zeggen meer steun en donaties.1 Een
192

naar een inclusieve samenleving?

onderzoek naar houdingen ten opzichte van abortus (Muis et al. 2019) laat zien dat jongere
generaties nu gemiddeld conservatiever denken over abortus dan de generaties voor hen.
De Swaan (2019) ziet hierin een terugslag als reactie op de voortschrijdende emancipatie
van vrouwen. De botsing die hieruit voortvloeit tussen enerzijds emancipatie en anderzijds
conservatieve opvattingen over de rol en positie van vrouwen kan meer zichtbaar maken
waar mannen en vrouwen niet gelijk behandeld worden, wat kan leiden tot een toename
van ervaren discriminatie.
In 2016 trad in Nederland het vn-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap in werking, met als doel te borgen dat mensen met een beperking volwaardig en op
gelijke voet met anderen kunnen deelnemen aan de samenleving. Dit kan ertoe hebben
geleid dat mensen met een beperking ongelijke behandeling vaker in verband brengen met
hun beperking of chronische ziekte.
Tot slot is ook de conjunctuur veranderd tussen 2013 en 2018. In 2018 waren aanzienlijk
minder mensen werkloos dan in 2013, zowel mensen met als zonder migratieachtergrond.
We zien het terug in onze cijfers, waarin een kleiner aandeel van de werkzoekenden aangeeft moeite te hebben gehad met het vinden van werk. Het aandeel mensen met een discriminatie-ervaring bij het zoeken naar werk is echter gelijk gebleven. Groepen die vijf jaar
geleden zeer hoog scoorden op ervaren discriminatie bij het zoeken naar werk (45-plussers
en mensen met een migratieachtergrond) hebben nu minder vaak het idee dat discriminatie een rol speelt. De observatie dat meer mensen met dezelfde achtergrond werk vinden,
kan het gevoel van inclusie vergroten en ertoe leiden dat ook op andere terreinen incidenten minder vaak in verband worden gebracht met discriminatie. Met name onder Nederlanders met een Marokkaanse achtergrond strekt de daling van ervaren discriminatie zich
uit over meerdere terreinen. De arbeidsmarkt wordt vaak gezien als een kernterrein in de
integratie van groepen in de samenleving, onder andere omdat het mensen de mogelijkheid geeft hun hulpbronnen te vergroten (inkomen, kennis, vaardigheden, netwerk, enz.)
en zo de samenleving voor hen opent. Het lijkt erop dat participatie op de arbeidsmarkt
ook een rol speelt bij de meer algemeen gepercipieerde insluiting in de samenleving.
Die kernrol van de arbeidsmarkt maakt het extra zuur dat de arbeidsparticipatie van mensen met een beperking maar moeizaam op gang komt.
11.3

Discriminatie ongelijk verdeeld

In de voorgaande hoofdstukken hebben we per groep een beeld geschetst van hun ervaringen met discriminatie. We keken daarbij niet alleen naar de omvang van de discriminatie, maar ook naar de aard van die discriminatie. Daarbij kwamen verschillen en overeenkomsten tussen groepen naar voren. In deze paragraaf schetsen we een patroon van
ervaren discriminatie waarbij we groepen plaatsen op de twee omvangrijkste dimensies
van ervaren discriminatie: de mate waarin een groep negatieve bejegening ervaart en de
mate waarin een groep ongelijke behandeling ervaart. Om de groepen ten opzichte van
193

naar een inclusieve samenleving?

elkaar te kunnen plaatsen nemen we hier als uitgangspunt steeds de totale subgroep in de
gehele Nederlandse bevolking (en dus niet alleen degenen met een discriminatie-ervaring).
We kijken nu dus welk percentage van bijvoorbeeld alle Marokkaanse Nederlanders in
Nederland negatieve bejegening heeft meegemaakt in de afgelopen twaalf maanden. De
ervaringen van de diverse groepen zetten we af tegen de ervaring van een zogenoemde
normgroep: autochtone, heteroseksuele mannen zonder beperking in de leeftijd van 35 tot
54 jaar.
De normgroep bevindt zich linksonder in figuur 11.1: zij ervaren weinig discriminatie, zowel
in de vorm van ongelijke behandeling als in de vorm van negatieve bejegening. 65-plussers
bevinden zich in de buurt van de normgroep. Ook zij ervaren weinig ongelijke behandeling
en nog wat minder negatieve bejegening dan de normgroep. Wel moet bedacht worden
dat 65-plussers veelal niet meer deelnemen aan verschillende maatschappelijke terreinen
die we hier hebben bevraagd, zoals het onderwijs en de arbeidsmarkt, en dat dat deels hun
gunstige positie verklaart.
Rechtsboven in figuur 11.1 bevinden zich Marokkaanse en Turkse Nederlanders en moslims.
Deze groepen, die elkaar ook deels sterk overlappen, hebben veel te maken met zowel
negatieve bejegening als ongelijke behandeling. In de Nederlandse samenleving zijn zij
sterk gestigmatiseerd en worden ze door een deel van de meerderheidsgroep als bedreigend ervaren. De dreiging heeft met name een culturele interpretatie, zoals een gepercipieerde botsing van waarden of de angst om een bepaalde culturele identiteit of manier van
leven te verliezen (Andriessen 2019; Ivarsflaten 2005; Schneider 2008; Sniderman en
Hagendoorn 2007). In de etnische hiërarchie, een rangorde van etnische groepen in een
samenleving, nemen zij een lage plek in (Andriessen 2016). Hoe lager de positie van een
groep in de hiërarchie, hoe meer zij wordt gestereotypeerd als sociaal en cultureel afwijkend (Snellman 2007; Snellman en Ekehammer 2005), en hoe meer de groep te maken
heeft met discriminatie (Snellman 2007). Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders en moelanders ervaren iets minder discriminatie. In de etnische hiërarchie nemen zij een iets
hogere positie in dan Turkse en Marokkaanse Nederlanders (Andriessen 2016).
Een opvallend verschil vinden we tussen mensen met een psychische en lichamelijke
beperking. Mensen met een lichamelijke beperking ervaren zowel minder negatieve bejegening als minder ongelijke behandeling en bevinden zich daardoor op heel andere plekken in het assenstelsel van figuur 11.1. Ook dit kan verklaard worden vanuit de mate waarin
groepen als bedreigend worden ervaren (Fiske et al. 2002). Mensen met een lichamelijke
beperking roepen eerder empathie en medeleven op, terwijl mensen met een psychische
beperking eerder negatief worden bekeken en soms angst oproepen.
Lesbische, homoseksuele en biseksuele personen nemen een middenpositie in, een plek
die ze delen met mensen in de leeftijd van 25-34 jaar.

194

naar een inclusieve samenleving?

ongelijke behandeling

Figuur 11.1
Mate van ervaren negatieve bejegening en ongelijke behandeling, naar groep, totale Nederlandse bevolking
van 15 jaar en ouder, 2018 (in procenten)
60

Marokkaanse Nederlanders

50

Turkse Nederlanders
Moelanders
mensen met een psychische beperking

moslims
Antilliaanse Nederlanders
Surinaamse Nederlanders

40
jongeren (15-24 jaar)
25-34 jaar
30
lhb-personen

35-44 jaar
vrouwen
heteropersonen
45-54 jaar

20

autochtoon

mensen met een lichamelijke beperking
mannen

christenen
55-64 jaar

normgroep

10

scp.nl

ouderen (≥ 65 jaar)

0
0

5

10

15

20

25

30

35

40

negatieve bejegening

Bron: scp/cbs (ed’18)

Figuur 11.1 maakt duidelijk dat verschillende groepen in verschillende mate discriminatie
ervaren. In de mate dat ervaren discriminatie een weerspiegeling is van feitelijke discriminatie geeft de figuur ook een stigmatiseringsladder aan. Groepen rechtsboven zijn dan
sterker gestigmatiseerd dan groepen linksonder. In hoofdstuk 1 hebben we uiteengezet dat
ervaren en feitelijke discriminatie niet met elkaar overeen hoeven te komen, omdat feitelijke discriminatie niet als discriminatie ervaren hoeft te worden (miss), of omdat iets dat
feitelijk geen discriminatie is wel als zodanig ervaren kan worden (false alarm). Herhaalde
blootstelling aan discriminatie kan de herkenning daarvan bevorderen, wat ertoe kan leiden dat de twee uiterste polen verder uit elkaar drijven. Immers, groepen die weinig discriminatie ervaren, zijn volgens Baron en Inman (1996) minder geneigd negatieve situaties
195

naar een inclusieve samenleving?

aan discriminatie toe te schrijven, omdat deze verklaring voor hen cognitief minder toegankelijk is. Tegelijkertijd is de verklaring van discriminatie voor groepen die veel in aanraking komen met discriminatie en negatieve stereotypering niet alleen cognitief makkelijker
toegankelijk, maar is het prototype ook complexer en meeromvattend. Daarbij komt nog
dat de term discriminatie sterk geassocieerd wordt met etnische discriminatie. In hoofdstuk 1 beschreven we bijvoorbeeld dat de mensen die zich gediscrimineerd voelden door
dit onderzoek naar discriminatie dachten dat zij als ‘allochtoon’ waren aangeschreven voor
deelname aan een onderzoek naar etnische discriminatie. De sterke associatie tussen etniciteit en discriminatie duidt er mogelijk op dat discriminatie op andere gronden minder
snel wordt herkend en benoemd als discriminatie. Als dat zo is, dan is er mogelijk sprake
van onderschatting van discriminatie op andere gronden.
11.4

Gevolgen van ervaren discriminatie

Als mensen het gevoel hebben dat ze minder gezien of gehoord worden en er voor hun
gevoel minder toe doen in de samenleving, dan kan dat gevolgen hebben voor hun houding en gevoelens ten opzichte van die samenleving en de kerninstituties. Mensen kunnen
zich bijvoorbeeld meer terugtrekken uit de samenleving (affectief, maar ook in bereidheid
om te investeren via participatie in de samenleving) en vertrouwen verliezen in instituties
waar de democratische rechtsstaat op stoelt. Anderzijds kunnen mensen ook juist gemotiveerd raken om de status quo aan de kaak te stellen en die te veranderen via (het steunen
van) sociale acties. In onze gegevens zien we beide terug. Mensen die chronische discriminatie ervaren, trekken zich meer terug uit de samenleving en verliezen vertrouwen in kerninstituties als de regering, de rechters en de politie. De bereidheid tot deelname aan acties
tegen discriminatie stijgt met het chronisch ervaren van discriminatie, maar dit gebeurt
weinig in georganiseerd verband.
Daarnaast is er sprake van gedragsconsequenties op kernterreinen als onderwijs en
arbeidsmarkt, waar mensen als gevolg van discriminatie afhaken. Zij stoppen met hun
opleiding of met het zoeken naar werk. Dat mensen niet meer (willen) deelnemen aan die
terreinen kan grote consequenties hebben voor henzelf (en eventuele anderen in hun
directe omgeving, zoals kinderen). Onderwijs en arbeid bieden toegang tot inkomen,
sociale contacten en dagdagelijkse structuur. Terugtrekken uit het onderwijs en van de
arbeidsmarkt kan leiden tot een laag inkomen, een kleiner netwerk en een ander dagritme,
wat weer tot andere negatieve gevolgen kan leiden. Maar ook voor de bredere samenleving kan het terugtrekken uit de samenleving en van de kernterreinen gevolgen hebben.
Deze kunnen financieel van aard zijn als mensen zijn aangewezen op sociale zekerheid en
andere vormen van ondersteuning. Maar een samenleving loopt ook talent en potentieel
mis van mensen die een bijdrage hadden kunnen leveren. Wanneer het terugtrekken uit
arbeid en onderwijs als gevolg van discriminatie gecombineerd wordt met wantrouwen
jegens de rechtsstaat, zou dat ertoe kunnen leiden dat mensen zich minder gebonden voelen aan wet- en regelgeving. Mogelijk dat een deel dan zijn heil zoekt in alternatieve kanalen om in hun levensonderhoud te voorzien. Tot slot staat het idee van discriminatie haaks
196

naar een inclusieve samenleving?

op onderlinge verbondenheid binnen een natie. Wanneer groepen burgers aan de kant
komen te staan, zijn er minder dwarsverbanden waar perspectieven en ervaringen gedeeld
kunnen worden, met als uiterste gevaar dat groepen geen gedeeld begrip meer hebben
van de wereld waarin zij leven (Bovens et al. 2014).
11.5

Naar een inclusieve samenleving?

In dit rapport schetsten we een breed beeld van ervaren discriminatie in Nederland. Daarmee geven we niet alleen inzicht in de maatschappelijke terreinen waarop uitsluiting wordt
ervaren, maar ook welke groepen zich meer en minder ingesloten voelen. Het rapport
geeft in die zin een beeld van waar we staan met het streven naar een inclusieve samenleving. Komt deze dichterbij?
Wanneer we de mate van ervaren discriminatie vergelijken met die van vijf jaar eerder, dan
geeft dat weinig reden tot optimisme. Er is nog steeds sprake van een aanzienlijke mate
van ervaren discriminatie onder de Nederlandse bevolking en het percentage mensen dat
één of meer discriminerende incidenten heeft ervaren, is niet gedaald. Onder sommige
groepen is het gevoel van stigmatisering en uitsluiting nog altijd groot.
Anderzijds zien we ook verschuivingen in wie en op welke gronden discriminatie ervaart.
In vergelijking met vijf jaar eerder lijken bijvoorbeeld vrouwen zich meer te roeren en aandacht te vragen voor hun positie in de samenleving. Wanneer deze groepen een bredere
basis weten te mobiliseren om bewustwording van achterstelling te vergroten, dan kan dit
het emancipatieproces van die groepen bevorderen.
Mensen met een migratieachtergrond ervaren minder discriminatie dan vijf jaar geleden.
Dit zien we ook terug in een recent onderzoek van de fra. Mogelijk speelt een rol dat men
minder moeite ervaart om betaald werk te vinden, waardoor mogelijk ook het bredere
gevoel van langs de kant te staan vermindert. Daarmee lijkt arbeidsbeleid cruciaal voor het
realiseren van een inclusieve samenleving. Deelname aan dit kernterrein kan veel betekenen voor het algehele gevoel van insluiting. Doordat conjunctuur cyclisch is, zal de gunstige
arbeidsmarkt zich ook weer minder gunstig ontwikkelen. Eerdere studies laten zien dat
juist etnische minderheden dan kwetsbaar zijn. Zij verliezen vaak als eersten en relatief
vaak hun baan, onder meer omdat zij relatief vaak het meest recent zijn ingestroomd. Juist
in economisch moeilijke tijden is het dus zaak om beleid te voeren om mensen aan het
werk te houden. Dit geldt niet alleen voor mensen met een migratieachtergrond, maar
voor alle groepen met een meer kwetsbare positie in de samenleving. Voor mensen met
een beperking is de toegang tot onderwijs en arbeidsmarkt cruciaal in de ontwikkeling naar
inclusieve samenleving. Uit ander scp-onderzoek blijkt echter dat veel werkgevers geen
hoge prioriteit toekennen aan het aannemen van mensen met een arbeidsbeperking:
werkgevers voelen vaak de verantwoordelijkheid voor duurzame inzetbaarheid en een
inclusieve arbeidsmarkt, maar nemen niet altijd concrete maatregelen of vinden dit een
taak voor de overheid (Van Echteld et al. 2019a). Als werkgevers discriminatie onvoldoende
herkennen en erkennen, dan is het minder waarschijnlijk dat zij maatregelen nemen om

197

naar een inclusieve samenleving?

discriminatie te voorkomen of aan te pakken, omdat zij vinden dat dit niet aan de orde is
(tno 20192).
Onze cijfers maken duidelijk dat er nog veel werk verzet moet worden om de inclusieve
samenleving waar de overheid naar streeft te realiseren. Acties tegen discriminatie kunnen
het onderwerp steeds opnieuw op de agenda zetten en zorgen dat er stappen gezet worden richting een samenleving waar meer mensen het gevoel hebben mee te mogen en
kunnen doen. Om effectieve veranderingen te kunnen bewerkstelligen zullen juist ook
groepen die zich meer ingesloten voelen zich achter het thema van gelijke behandeling
moeten scharen. Onze cijfers geven aan dat die bereidheid vooralsnog laag is. Dit betekent
niet dat mensen discriminatie stilzwijgend goedkeuren. Eerder onderzoek liet zien dat
slechts 7% van de Nederlanders discriminatie niet afkeurt (Den Ridder et al. 2017).
Dat onderzoek liet ook zien dat er veel onduidelijkheid is over wanneer er nu precies
sprake is van discriminatie en dat ongeveer driekwart van de mensen vindt dat anderen te
snel zeggen dat zij gediscrimineerd worden. Die onduidelijkheid leidt ertoe dat de maatschappelijke discussie er vaak vooral over gaat óf er wel sprake is van discriminatie. Minderheidsgroepen komen daardoor steeds opnieuw in de positie van moeten bewijzen dat
er sprake is van discriminatie, en zo blijven oplossingsrichtingen vaak buiten beeld of krijgen weinig draagvlak. Veel mensen zullen bijvoorbeeld erkennen dat mannen en vrouwen
op gelijke gronden zouden moeten kunnen doorstromen naar hogere posities, maar de
discussie gaat erover of de beperkte doorstroom van vrouwen naar de top te maken heeft
met discriminatie. Maatregelen om een gelijkere doorstroom af te dwingen, zoals quota,
worden door scepsis rondom discriminatie gezien als buitenproportioneel of oneerlijk naar
andere groepen.
De grote verschillen in de mate waarin groepen zich in- of uitgesloten voelen, laten zien
dat de inclusieve samenleving nog ver weg is. De kleine verschuivingen in de afgelopen vijf
jaar geven wel aan dat onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen beweging
mogelijk is. Zo vermoeden we dat de gunstige economische ontwikkeling een rol heeft
gespeeld in de daling van discriminatie-ervaringen van mensen met een migratieachtergrond en dat #metoo vrouwen juist bewuster heeft gemaakt van de ongelijke positie
die zij toch nog vaak hebben in de samenleving. Het aankaarten van ongelijkheid kan leiden tot tegendruk en wrijving, omdat ervaringen en ideeën over wat gelijkheid is of zou
moeten zijn verschillen. Wrijving ontstaat waar mensen het idee hebben dat ze vanwege
hun groepsidentiteit niet de plek kunnen innemen die rechtvaardig of legitiem voelt.
Wat als legitiem en rechtvaardig voelt, is tijd- en plaatsgebonden en voortdurend onderdeel van maatschappelijk debat. Gevoelens van discriminatie kunnen daarmee een indicatie vormen van emancipatiestrijd. Dat betekent ook dat het pad naar een inclusieve
samenleving geen rechte weg is, maar het gevolg van steeds nieuwe maatschappelijke discussies en onderhandelingen over hoe dit pad loopt en waar het zou moeten eindigen.

198

naar een inclusieve samenleving?

Noten
1
2

199

www.nrc.nl/nieuws/2019/06/12/anti-abortuslobby-voelt-wind-in-de-rug-a3963341.
www.tno.nl/nl/over-tno/nieuws/2019/10/onderzoek-tno-onvoldoende-bewustzijn-en-kennis-overarbeidsdiscriminatie.

naar een inclusieve samenleving?

Summary
Perceived discrimination in the Netherlands II
Towards an inclusive society?
S.1

A study of perceived discrimination

In this report we present a description of the nature and extent of perceived discrimination
in the Netherlands. Perceived discrimination need not always correspond with actual discrimination. The findings in the report do however make clear that the perception of discrimination is in itself sufficient to have an impact on people’s behaviour and emotions.
In addition, shifts in perceived discrimination provide an insight into societal changes:
where people feel their position in society is more - or less - unfair. A study of perceived
discrimination thus also offers an impression of processes of emancipation in society.
S.2

Underlying societal developments in shifts in perceived discrimination

A quarter of inhabitants of the Netherlands experienced one or more incidents in 2018
which they perceived as discrimination. That is the same proportion as five years ago.
Not much changed in the total extent of discrimination between those years, though there
were some changes as regards where and who experienced how much discrimination.
The degree of perceived discrimination increased among women, but fell among people
with a migration background (especially Dutch Turks and Moroccans). People with a disability experienced more discrimination in education and when looking for work than in
2013. It is plausible that societal developments played a role in these shifts. For example,
the #metoo movement probably not only redrew the boundaries of what constitutes
acceptable interpersonal behaviour more clearly, but also increased the recognition – and
intolerance – of infringements of those boundaries. The #metoo debate has been conducted very widely both nationally and internationally, clearly highlighting the fact that
women in particular are regularly victims of behaviour which goes beyond acceptable sexual boundaries. The fact that famous women (and the occasional man) went public with
their experiences led to the (partial) breaking down of a taboo and made it easier to discuss personal experiences. Many women who had previously kept silent out of shame now
also dared to share their experiences. The #metoo debate also led to more discussion
about what behaviour was and was not considered acceptable, and thus also led to a
stricter norm. The increase in perceived gender-based discrimination may be linked to
these developments. The #metoo movement was followed in the United States by the
#youknowme movement, a protest against the stricter abortion legislation. Women who
have undergone an abortion share this publicly in order to break through the taboo on
abortion and to claim the right to self-determination. The abortion legislation in the Netherlands is not under pressure, but anti-abortion movements do appear to be manifesting
200

summary

themselves more emphatically (e.g. demonstrations at abortion clinics, the annual March
for Life and a flyer which was delivered house-to-house in November 2019), and claim that
they are receiving more support and donations.1 A recent study of attitudes to abortion
(Muis et al. 2019) showed that, on average, younger generations now hold more conservative views on abortion than preceding generations. De Swaan (2019) sees this as a backlash
against the continuing emancipation of women. The resultant conflict between emancipation on the one hand and conservative views about the role and position of women on the
other can make instances where men and women do not receive equal treatment more
visible, in turn possibly leading to an increase in perceived discrimination.
The un Convention on the Rights of Persons with Disabilities came into effect in the
Netherlands in 2016, with the aim of ensuring that people with a disability are able to play
a full part in society, and on an equal footing with other citizens. This may have led people
with a disability to be more inclined to link unequal treatment to their disability or chronic
illness.
Finally, the Dutch economy also changed between 2013 and 2018; there were considerably
fewer people out of work in 2018 than in 2013, both with and without a migration background. This is reflected in our data, which show a smaller proportion of jobseekers reporting that they have difficulty finding work. However, the number of people who felt they
were subject to discrimination when looking for work remained unchanged. Groups which
five years ago scored high on perceived discrimination when looking for work (people aged
over 45 and people with a migration background) now less often feel that discrimination
plays a role. The observation that more people with the same background find work may
increase the sense of inclusion and mean that incidents are less often linked to discrimination in other areas, too. The decline in perceived discrimination extends to other areas particularly among Dutch citizens with a Moroccan background. The labour market is often
seen as a key area in fostering the integration of groups in society, partly because it gives
people the opportunity to increase their resources (income, knowledge, skills, network,
etc.), opening up society to them in the process. Participation in the labour market also
appears to play a role in the more general perception of inclusion in society. The central
role played by the labour market makes it all the more painful that people with a disability
find it hard to obtain work.
S.3

Discrimination not equally distributed

In the different chapters of this report we presented a picture of different groups’ experiences with discrimination. In doing so, we looked not only at the extent of discrimination,
but also at the nature of that discrimination. This revealed both differences and similarities
between groups. In this section, we describe a pattern of perceived discrimination, in
which we place groups on the two largest dimensions of perceived discrimination: the
extent to which a group feels it is subject to negative attitudes and the extent to which a
201

summary

group feels it is subject to unequal treatment. To be able to compare groups with each
other, in each case we take the share of the total subgroup in the entire Dutch population
as a starting point (and thus not just those who feel they have experienced discrimination).
So now we look at what percentage of, for instance, all Dutch Moroccans in the Netherlands have encountered negative attitudes in the last twelve months. The experiences of
the different groups are then plotted against the experiences of a ‘control group’ consisting
of indigenous heterosexual Dutch men without disabilities, aged between 35 and 54 years.
The control group is located at the bottom left in figure 11.1: they experience little discrimination, either in the form of unequal treatment or negative attitudes. People aged over
65 are situated close to the control group; they too experience little unequal treatment and
even less in the way of negative attitudes than the control group. However, bear in mind
that people over-65 often no longer participate in a number of domains of society which
were asked about in our study, such as education and the labour market, and that this will
in part explain their favourable position.
Situated at the top right in figure 11.1 are Dutch citizens with a Moroccan and Turkish background, and Muslims. These groups, which also heavily overlap each other to some degree,
encounter a great deal of both negative attitudes and unequal treatment. They are heavily
stigmatised in Dutch society and are perceived as threatening by a proportion of the
majority group. This perceived threat is based mainly on a cultural interpretation, for
example a perceived conflict in values or fear of losing a particular cultural identity or way
of life (Andriessen 2019; Ivarsflaten 2005; Schneider 2008; Sniderman & Hagendoorn
2007). They occupy a low position in the ethnic hierarchy, a ranking of ethnic groups in a
society (Andriessen 2016). The lower a group’s position in the hierarchy, the more they are
stereotyped as socially and culturally ‘other’ (Snellman 2007; Snellman & Ekehammer
2005), and the more they encounter discrimination (Snellman 2007). People with a Surinamese or Antillean background and people from Central and Eastern Europe experience
slightly less discrimination. Their position in the ethnic hierarchy is slightly above that of
Dutch people with a Turkish and Moroccan background (Andriessen 2016).
There is a striking difference between people with psychological and physical disabilities.
People with a physical disability experience both fewer negative attitudes and less unequal
treatment and are therefore located in very different positions on the axes in figure 11.1.
This too can be explained by the degree to which groups are perceived as threatening
(Fiske et al. 2002). People with a physical disability tend to evoke feelings of empathy and
sympathy, whereas people with a mental health disorder are viewed more negatively and
sometimes elicit fear.
Lesbian, gay and bisexual persons occupy an intermediate position, a situation they share
with young people aged 15-34 years.

202

summary

unequal treatment

Figure S1.1
Degree of perceived negative attitudes and unequal treatment, by group, total Dutch population aged
15 years and older, 2018 (in percentages)
60

Moroccan

50

Central and Eastern European Turkish
background
Muslim
psychological disability
Antillean
Surinamese

40
15-24 years
25-34 years
30
LGBs

35-44 years
women
heterosexuals
45-54 years

20

native Dutch

physical disability
men

Christians
55-64 years

control group
10

scp.nl

over-65s

0
0

5

10

15

20

25

30

35

40

negative attitudes

Source: scp/cbs (ed’18

Figure 11.1 makes clear that different groups experience discrimination to differing degrees.
To the extent that perceived discrimination is a reflection of actual discrimination, the figure also indicates a ‘stigmatisation ladder’. Groups at the top right are more heavily stigmatised than groups at bottom left. Chapter 1 of this report described how perceived and
actual discrimination need not correspond, for example because actual discrimination may
not be experienced as such (‘miss’), or because something that is in reality not discrimination may in fact be experienced as discrimination (‘false alarm’). Repeated exposure to discrimination can make it more recognisable, which in turn can drive the two extremes on
the axis further apart. According to Baron and Inman (1996), groups which experience little
discrimination are less inclined to ascribe negative situations to discrimination because this
203

summary

explanation is less cognitively accessible for them. At the same time, discrimination as an
explanation is not only more cognitively accessible for groups who encounter frequent discrimination and negative stereotyping, but the prototype is also more complex and more
comprehensive. In addition, discrimination is a term that is strongly associated with ethnic
discrimination. In chapter 1 of this report, for example, we described how people who felt
discriminated against by this study of discrimination thought they had been invited to take
part in a study about ethnic discrimination, based on their ‘different’ ethnicity. The strong
association between ethnicity and discrimination may be an indication that discrimination
on other grounds is less readily recognised as such and less often called discrimination.
If that is the case, it may be that discrimination on other grounds is being underestimated.
S.4

Consequences of perceived discrimination

If people have a sense that they are less seen or heard and that they matter less in society,
this can have consequences for their attitude and feelings towards that society and its core
institutions. People may for example withdraw more from society (affectively, but also in
terms of their willingness to invest through participation in society) and may lose trust in
the institutions which form the basis of the constitutional democracy. On the other hand,
people may become motivated to challenge the status quo and try to change it by engaging in or supporting social actions. Our data reflect both these alternatives. People who
experience chronic discrimination withdraw more from society and lose trust in core institutions such as the government, the courts and the police. The willingness to participate in
actions against discrimination rises when people experience chronic discrimination,
but most of these actions do not take place in an organised context.
There are also behavioural consequences in key areas such as education and the labour
market, from which people withdraw as a result of discrimination, so they give up their
education or stop looking for work. The fact that people no longer (wish to) participate in
these areas can have major consequences for the individual themselves, and possibly for
others in their immediate setting, such as children. Education and employment offer access
to income, social contacts and a day-to-day structure. Withdrawing from education and
the labour market can result in a low income, smaller network and a different daily rhythm,
all of which can lead to negative outcomes. Withdrawal from society and from key
domains can also have consequences for the wider society. There can be financial consequences if people are forced to rely on social security and other forms of support, but a
society can also miss out on the talent and potential of people who could have made a
contribution. When withdrawal from employment and education as a result of discrimination is combined with distrust of the state, this could cause those concerned to feel less
bound by laws and regulations. Some of them may then seek alternative ways to meet
their daily needs. Finally, discrimination is a concept that is completely at odds with the
notion of mutual connectedness and solidarity within a nation. If groups of citizens
become marginalised, they will have fewer interactions with others where they can share
their perspectives and experiences, which might ultimately and dangerously result in
204

summary

groups who no longer have a shared understanding of the world in which they live (Bovens
et al. 2014).
S.5

Towards an inclusive society?

In this report we present a broad description of perceived discrimination in the Netherlands. This not only provides an insight into the societal domains from which people feel
excluded, but also which groups feel more or less included. In this sense, the report presents a picture of where we are in the progress towards an inclusive society. Have we come
any closer?
If we compare the extent of perceived discrimination now with five years ago, there is little
cause for optimism. Perceived discrimination is still widespread in the Dutch population
and the percentage of people who have experienced one or more discriminatory incidents
has not fallen. Some groups still have a strong sense of stigmatisation and exclusion.
On the other hand, we also see shifts in who experiences discrimination and on what
grounds. Compared with five years ago, for example, women appear to be more assertive
and are demanding attention for their position in society. If these groups are able to mobilise a broader base to increase the awareness of their disadvantaged position, this could
foster their emancipation process.
People with a migration background experience less discrimination than five years ago.
This is also reflected in a recent study by the European Agency for Fundamental Rights
(fra). One factor may be that people experience less difficulty in finding paid work, which
may also reduce the broader feeling of being marginalised. Labour policy thus appears to
be crucial for achieving an inclusive society. Participation in this key domain can be highly
significant in fostering a general sense of inclusion. Given the cyclical nature of the economy, there will be times when the favourable labour market performs less strongly. Earlier
studies have shown that ethnic minorities are particularly vulnerable; they relatively often
lose their jobs, and are frequently the first to do so, partly because in many cases they were
the most recent entrants. Particularly in economically difficult times, it is therefore key to
pursue a policy aimed at keeping people employed - not only for people with a migration
background, but for all groups who are in a more vulnerable position in society. For people
with a disability, access to education and the labour market is crucial in the move towards
an inclusive society. Earlier scp research has however shown that many employers do not
attach high priority to recruiting people with a disability: although employers often feel a
responsibility for sustainable employability and an inclusive labour market, they do not
always take specific measures to achieve this, or else they feel that is the government's job
(Van Echteld et al. 2019a). If employers fail to adequately recognise and acknowledge discrimination, they are less likely to take measures to prevent or address it, because they do
not believe it is an issue (tno 20192).
Our data make clear that a great deal still needs to be done in order to achieve the inclusive
society that is the government’s goal. Actions against discrimination can ensure that the
205

summary

topic is consistently placed on the agenda and that steps are taken towards achieving a
society in which more people feel they are permitted and able to participate. In order to
achieve effective changes, those groups who feel more included will also have to put their
weight behind the theme of equal treatment. Our data suggest that the willingness to do
this is currently low. This does not mean that people tacitly approve of discrimination; earlier research shows that only 7% of the Dutch population do not disapprove of discrimination (Den Ridder et al. 2017). That research also showed that people are often very unclear
about precisely what constitutes discrimination, and that around three-quarters of the
public believe that others rush too quickly to claim that they are victims of discrimination.
This lack of clarity means that the public debate often focuses mainly on whether discrimination is actually real. This repeatedly puts minority groups in a position of having to prove
that there is discrimination, and as a result, possible solution pathways often attract little
attention or receive little support. Many people will for example acknowledge that men
and women should have equal opportunities to progress to more senior positions in their
careers, but the debate is about whether the limited progression of women to the most
senior positions is actually due to discrimination. Scepticism about discrimination means
that measures to enforce more equal career progression, such as quotas, are seen as disproportionate or unfair to other groups.
The wide differences in the extent to which groups feel included or excluded show that an
inclusive society is still a long way off. The small shifts in the last five years do however
suggest that movement is possible under the influence of societal developments.
For example, we suspect that the positive economic development has played a role in the
decline in perceived discrimination by people with a migration background, and that the
#metoo movement has made women more aware of the unequal position they still often
occupy in society. Exposing inequality can lead to pushback and friction, because of differences in experiences and ideas about what equality is or should be. Friction arises when
people have a sense that their group identity means they are unable to occupy the place in
society that they regard as fair or legitimate. What feels legitimate and fair is time-bound
and place-bound and is a continual subject of public debate. Feelings of discrimination can
therefore provide an indication of the struggle for emancipation. This also means that the
path to an inclusive society is not a straight one, but the result of ever-changing public
debates and negotiations about what course this path should take and where it should
end.
Notes
1
2

206

www.nrc.nl/nieuws/2019/06/12/anti-abortuslobby-voelt-wind-in-de-rug-a3963341.
www.tno.nl/nl/over-tno/nieuws/2019/10/onderzoek-tno-onvoldoende-bewustzijn-en-kennis-overarbeidsdiscriminatie.

summary

Bijlage A1 Decompositie-analyses
In de decompositieanalyse voor de feitelijke discriminatie op de arbeidsmarkt zijn vier
potentieel gediscrimineerde groepen onderscheiden:
1 Nederlanders met een niet-westerse immigratieachtergrond met als referentiegroep
Nederlanders zonder migratieachtergrond.
2 Vrouwen met als referentiegroep mannen.
3 Jongeren (15-34 jaar) met als referentiegroep de leeftijdscategorie 35-44 jaar.
4 Ouderen (45-64 jaar) met als referentiegroep de leeftijdscategorie 35-44 jaar.
De verklaarde verschillen in kans op werk worden hier uiteen getrokken naar achtergrondkenmerk (tabel A1 en figuur A1).
De verschillen in werkkans zijn het grootst bij Nederlanders met een niet-westerse
migratieachtergrond. De drie belangrijkste verklarende factoren bij deze groep vormen de
geringere werkervaring, het lagere opleidingsniveau en het omvangrijker werkloosheidsverleden. De leeftijd levert juist een positieve bijdrage aan de werkkans van Nederlanders
met een niet-westerse migratieachtergrond.
Bij vrouwen zijn de verschillen in kans op werk gering. De bijdragen van de achtergrondkenmerken aan het verklaren van dit kleine verschil zijn ook gering. Het onverklaarde verschil, de potentiële discriminatie, is in absolute omvang ook klein, maar ten opzichte van
het totale verschil in werkkans relatief groot.
Bij jongeren is er iets bijzonders aan de hand. Hun geringere werkervaring en het hebben
van een jong kind zou volgens de analyse moeten leiden toch een groot verschil met de
referentiegroep. Ondanks dat het geringe werkloosheidsverleden de andere kant op werkt,
is er toch sprake van een negatieve ‘onverklaarde rest’. Dat duidt op potentieel positieve
discriminatie bij jongeren. Met andere woorden, bij gelijke werkervaring en zonder kinderen zouden jongeren een grotere kans hebben op werk dan de referentiegroep van
35-44 jaar.
Bij ouderen werken het werkloosheidsverleden en de leeftijd van het jongste kind in de
richting van een kleinere kans op werk. Hun werkervaring geeft hen een grotere kans op
werk. De potentiële leeftijdsdiscriminatie is bijna 1 procentpunt.

207

bijlage a1

Tabel A1
Resultaten van vier decompositie-analysesa
niet-lineaire decompositie

niet-westers

vrouw

jong

oud

aantal waarnemingen
N of obs G=0
N of obs G=1
Pr(Y!=0 G=0)
Pr(Y!=0 G=1)
verschil in werkkans tussen
ref.groep en onderscheiden groep
totaal verklaard

274190
253987
20203
95,7%
87,6%
0,0809

297799
155740
142059
94,8%
94,1%
0,0075

142723
65001
77722
95,4%
94,1%
0,0128

220077
65001
155076
95,4%
94,3%
0,0106

0,0414
0,0395

0,0010
0,0065

0,0437
-0,0309

0,0017
0,0089

werkgelegenheid
jaarinvloed
werkervaring
werkloosheidsverleden
opleiding
leeftijd jongste kind
leeftijd
herkomst
vrouw
urbanisatie
gebruik Wmo

Coef.
-0,0005
0,0239
0,0216
0,0045
-0,0033
-0,0075

Coef.
0,0000
0,0010
0,0025
-0,0009
-0,0016
0,0008
-0,0005

Coef.
-0,0005
0,0436
-0,0065
0,0004
0,0071

a

208

-0,0002
0,0029
0,0000

***
***
***
***
***
***
***
***

0,0000
-0,0002

***
***
***
***

***

-0,0003
-0,0003
0,0000
0,0004

**
***
***
***

**
***

Coef.
-0,0002
-0,0100
0,0067
0,0014
0,0068
-0,0027
0,0000
-0,0001
-0,0003

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001

bijlage a1

***
***
***
***
***

***

Figuur A1
Verschil in werkkans tussen referentiegroep en potentieel gediscrimineerde groepen naar verklaring (2015–
2017) (in procentpunten)
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
-1
-2
-3

scp.nl

-4
-5
niet-westers

vrouw

verschil

leeftijd jongste kind

niet verklaard verschil
jaarinvloed

leeftijd
herkomst

werkervaring

vrouw

werkloosheidsverleden

urbanisatie

opleiding

gebruik wmo

jong

oud

Bron: cbs (ebb’15-’17 en ssb’15-’17)

209

bijlage a1

Bijlage A2 Overzicht variabelen voor vergelijkingen 2013–2018
naam
­variabele

mee­
gemaakt

en als
twijfel of
niet als
­discri­minatie discri­minatie ­discri­minatie
ervaren
was
ervaren

2013 2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

onderwijs (v1400) (v1270)
V1430, v1440 uitgescholden, gepest

9

20

43

38

20

20

37

42

V1450, v1460 spullen zijn kapot gemaakt

3

9

20

25

21

9

59

66

V1470, v1480 seksueel lastiggevallen

1

5

24

61

21

13

55

27

V1490, v1500 bedreigd, geschopt, geslagen

2

7

49

49

17

9

34

42

V1510, v1520 onvriendelijk behandeld

17

21

27

34

25

27

48

39

V1530, v1540 te lage beoordeling

15

22

25

24

26

17

49

59

V1280, v1290 moeilijk vinden van een stage

41

37

19

19

19

19

63

61

op het werk (v910) (v1020)
V940, v950

tijdelijk contract niet verlengd

8

8

14

20

16

16

70

64

V960, v970

ontslagen

6

6

16

19

14

19

70

62

V980, v990

vervelende klussen moeten doen

8

15

22

14

24

19

54

68

V1000, v1010 spullen zijn kapotgemaakt

1

1

17

20

23

26

60

54

V1030, v1040 voor hetzelfde werk minder betaald

19

25

17

25

15

15

68

60

V1050, v1060 uitgescholden of gepest

7

5

45

38

20

17

34

45

V1070, v1080 kwetsende grappen over u

10

10

43

44

23

23

33

33

V1090, v1100 seksueel lastiggevallen

1

2

23

33

25

18

52

49

V1110, v1120 bedreigd, geschopt of geslagen

1

1

58

44

14

15

28

42

V1130, V1140 in contact met externen

78

81

7

7

5

7

88

86

V1250, v1260 afgewezen bij sollicitatie

69

58

22

23

20

22

59

55

V1310, v1320 moeilijk werk vinden via
­uitzendbureau

82

57

20

35

25

28

55

37

zoeken naar werk (v1240, v1300)

210

bijlage a2

naam
­variabele

mee­
gemaakt

en als
twijfel of
niet als
­discri­minatie discri­minatie ­discri­minatie
ervaren
was
ervaren

2013 2018

2013

2018

2013

2018

2013

2018

instanties
V510, v520

huurwoning gezocht

9

9

8

19

9

14

83

67

V530, v540

hypotheek proberen te krijgen

5

8

9

8

3

4

88

89

V550, v560

in contact met huisarts, ziekenhuis
of andere zorginstelling

81

80

2

2

2

2

97

96

V570, v580

in contact met gemeente, ­overheid

57

49

4

6

3

4

93

91

V590, v600

in contact met politie

19

13

7

10

4

5

88

85

V610, v620

in contact met woningbouwcorporatie 18
of andere woning­verhuurder

17

5

11

5

9

89

80

V630, v640

in contact met UWV

14

10

7

12

6

7

87

82

publieke ruimte (uitgaan v280)
V80, v90

op straat/verkeer uitgescholden
of nageroepen

22

20

23

32

17

14

60

54

V100, v110

op straat lastiggevallen

9

7

32

46

16

16

51

38

V120, v130

op straat/verkeer bedreigd, geschopt
of geslagen

6

3

21

43

17

9

62

48

V140, v150

in ov onvriendelijk behandeld door
personeel

7

4

27

36

21

16

51

48

V160, v170

woning beklad, vernield of b
­ eschadigd

4

2

18

28

19

13

63

59

V180, v190

spullen beklad, vernield of b
­ eschadigd 13

6

10

18

15

13

76

69

V200, v210

in buurt gepest of uitgescholden

6

3

47

68

18

9

34

23

V270, v275

uitgescholden tijdens het sporten

6

4

19

24

12

11

69

66

V290, v300

geweigerd in een horeca­gelegenheid

7

3

43

37

13

11

43

52

V310, v320

tijdens uitgaan nageroepen,
­uitgescholden, bespuugd

4

3

38

53

18

8

44

39

V330, v340

seksueel lastiggevallen tijdens ­uitgaan

3

3

20

50

18

11

62

39

V350, v360

tijdens uitgaan bedreigd, ­geslagen,
geschopt

3

1

32

33

21

7

47

60

Kleurcodes:
Geel= negatieve bejegening
Oranje = vandalisme
Rood = seksueel grensoverschrijdend gedrag
Blauw = bedreiging, geweld
Groen = ongelijke behandeling

211

bijlage a2

Literatuur
Amnesty International (2013). Proactief politieoptreden vormt risico voor mensenrechten. Etnisch profileren onderkennen
en aanpakken. Amsterdam: Amnesty International.
Andriessen, I. (2016). De multi-etnische samenleving onder druk? In: W. Huink en I. Andriessen (red.), Integratie in zicht? (p. 259-296). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I. (2017). Discriminatie herkennen, benoemen en melden. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I. (2019). Jongeren in een etnisch divers Nederland. In: S. Beugelsdijk, J. de Hart, P. van Houwelingen en M. Versantvoort (red.). Denkend aan Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I. en J. Dagevos (2007). Discriminatie op de arbeidsmarkt: kwantitatieve analyses. In: I.
Andriessen, J. Dagevos, E. Nievers en I. Boog (red.), Discriminatiemonitor niet-westerse allochtonen op de
arbeidsmarkt (p. 101-141). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I. en H. Fernee (2012). Meldingen van discriminatie in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I., E. Nievers, L. Faulk en J. Dagevos (2010). Liever Mark dan Mohammed? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I., E. Nievers en J. Dagevos (2012). Op achterstand. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I., H. Fernee en K. Wittebrood (2014). Ervaren discriminatie in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I., B. van der Ent, M. van der Linden en G. Dekker (2015). Op afkomst afgewezen. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Andriessen, I., W. van den Berghe en L. Sterckx (2017). Grenzen aan de eenheid. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Baams, L., T. Beek, H. Hille, F.C. Zevenbergen en H.M. Bos (2013). Gender nonconformity, perceived stigmatization, and psychological well-being in Dutch sexual minority youth and young adults: A mediation
analysis. In: Archives of sexual behaviour, jg. 42, nr. 5, p. 765-773.
Barrett, L.F. en J.K. Swim (1998). Appraisals of prejudice and discrimination. In: Prejudice (p. 11-36). Academic
Press.
Barreto, M. en N. Ellemers (2015). Detecting and Experiencing Prejudice. New Answers to Old Questions. In:
J.M. Olson en M.P. Zanna (red.), Advances in Experimental Social Psychology (p. 139-219). Burlington: Academic Press.
Berg, C. van den, C. Bijleveld, L. Blommaert en S. Ruiter (2017). Veroordeeld tot (g) een baan: Hoe delict- en
persoonskenmerken arbeidsmarktkansen beïnvloeden. In: Tijdschrift voor Criminologie, jg. 59, nr. 1-2, p.
113-135.
Berlo, W. van, S. de Haas, N. van Oosten, L. van Dijk, L. Brants, S. Tonnon en O. Storms (2011). Beperkt weerbaar. Utrecht: Rutgers/ Movisie.
Beusekom, G. van, H. Bos, G. Overbeek en T. Sandfort (2019). Seksuele aantrekking tot hetzelfde geslacht,
gender non-conformiteit en psychische klachten. In: Pedagogiek, jg. 39, nr. 2, p. 189-205.
Bovens, M., W. Tiemeijer en P. Dekker (2014). Gescheiden werelden? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau / Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Branscombe, N.R., M.T. Schmitt en R.D. Harvey (1999). Perceiving pervasive discrimination among African
Americans: Implications for group identification and well-being. In: Journal of personality and social psychology, jg. 77, nr. 1, p. 135.
Butter, E. (2018).De 25 grootste groepen Nederlanders met en zonder migratieachtergrond. www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/de-25-grootste-groepen-nederlanders-met-en-zonder-migratieachtergrond. Geraadpleegd op 22 juli 2019.
Butter, E., R. van Oordt en I. van der Valk (n.n.g.). 4e Monitor Moslimdiscriminatie, Leiden/Universiteit Leiden.

212

literatuur

Çankaya, S. (2015). De politiële surveillance van ras en etniciteit. In: L. Gunther Moor, J. Janssen, M. Easton en
A. Verhage (red.), Cahiers Politiestudies: Etnisch profileren en interne diversiteit bij de politie (p. 13-33). Antwerpen: Maklu.
cbs (2016). www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2016/47/gelijk-loon-voor-gelijk-werk-banen-en-lonen-bij-de-overheid-en-bedrijfsleven-2014. Geraadpleegd op 30 september 2019.
cbs (2019a). www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/werkenden/arbeidsparticipatie-naarleeftijd-en-geslacht. Geraadpleegd 30 september 2019.
cbs (2019b). https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1527594185950. Geraadpleegd op 22 juli 2019.
College voor de Rechten van de Mens (2017). Meldpunt zwangerschapsdiscriminatie op de arbeidsmarkt. Utrecht:
College voor de Rechten van de Mens.
College voor de Rechten van de Mens (2018). Leeftijdsdiscriminatie in vacatureteksten. Utrecht: College voor de
Rechten van de Mens.
College voor de Rechten van de Mens (2019a). Interventies om discriminatie bij werving en selectie tegen te gaan.
Utrecht: College voor de Rechten van de Mens.
College voor de Rechten van de Mens (2019b). Jaarlijkse rapportage 2018: toegang tot het recht. Utrecht: College
voor de Rechten van de Mens.
Crocker, J. en B. Major (1989). Social stigma and self-esteem: The self-protective properties of stigma. In:
Psychological review, jg. 96, nr. 4, p. 608-630.
Dekker, P. en J. den Ridder (2019). Burgerperspectieven 2019|1. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Derks, B., C. van Laar en N. Ellemers (2007). The beneficial effects of social identity protection on the performance motivation of members of devalued groups. In: Social issues and policy review, jg. 1, nr. 1, p. 217-256.
Eagly, A.H. en M.E. Kite (1987). Are stereotypes of nationalities applied to both women and men? In: Journal
of Personality and Social Psychology, jg. 53, nr. 3, p. 451-462.
Echteld, P. van, L. Putman en M. de Voogd-Hamelink (2019a). Arbeidsmarkt in kaart – werkgeverseditie 2. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Echteld, P., K. Sadiraj, S. Hoff, S. Muns, K. Karpinski, D. Das en M. Versantvoort (2019b). Eindevaluatie participatiewet. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Ellemers, N. (2014). Women at work: How organizational features impact career development. In: Policy
insights from the behavioral and brain sciences, jg. 1, nr. 1, p. 46-54.
Fiske, S.T., A.J.C. Cuddy, P. Glick en J. Xu (2002). A model of (often mixed) stereotype content: Competence
and warmth respectively follow from perceived status and competition. In: Journal of Personality and
Social Psychology, jg. 82, nr. 6, p. 878-902.
Fokkens, A., C.J. Beukeboom en I. Maks (2018). Leeftijdsdiscriminatie in vacatureteksten. Een geautomatiseerde
inhoudsanalyse naar verboden leeftijd-gerelateerd taalgebruik in vacatureteksten. Amsterdam: Vrije Universiteit
Amsterdam.
fra (2018). Experiences and perceptions of antisemitism – second survey on discrimination and hate crime against Jews in
the eu.
Frable, D.E., T. Blackstone en C. Scherbaum (1990). Marginal and mindful: Deviants in social interactions. In:
Journal of personality and social psychology, jg. 59, nr. 1, p. 140.
Gijsberts, M., I. Andriessen, H. Nicolaas en W. Huijnk (2018). Bouwend aan een toekomst in Nederland. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Graaf, R. de, M. ten Have en S. van Dorsselaer (2010). De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking:
nemesis-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut.
Gray, E., J. Jackson en S. Farrell (2008). Reassessing the fear of crime. In: European Journal of Criminology, jg. 5,
nr. 3, p. 363-380.
Hafer, C.L. (2000). Investment and long-term commitment to just means drives the need to believe in a just
world. In: Personality and Social Psychology Bulletin, jg. 26, nr. 9, p. 1059–1073.

213

literatuur

Hoeijmakers, R. en A. Elling (2018). Seksuele diversiteit in de breedtesport. Utrecht: Mulier Instituut.
Huijnk, W. en I. Andriessen (2016). Integratie in zicht? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Huijnk, W., M. Gijsberts en J. Dagevos (2014). Jaarrapport Integratie 2013. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Inman, M.L. en R.S. Baron (1996). Influence of prototypes on perceptions of prejudice. In: Journal of personality
and social psychology, jg. 70, nr. 4, p. 727.
Inspectie van het onderwijs (2011). Onderadvisering van allochtone leerlingen? www.geertdriessen.nl/wpcontent/uploads/2014/11/rap2011-onderadvisering-driessen.pdf.
Ivarsflaten, E. (2005). Threatened by diversity. Why restrictive asylum and immigration policies appeal to
western Europeans. In: Journal of Elections, Public Opinion & Parties, jg. 15, nr. 1, p. 21-45.
Kamans, E., E.H. Gordijn, H. Oldenhuis en S. Otten (2009). What I think you see is what you get: Influence of
prejudice on assimilation to negative meta-stereotypes among Dutch Moroccan teenagers. In: European
Journal of Social Psychology, jg. 39, nr. 5, p. 842-851.
Keuzenkamp, S. (2012). Worden wie je bent. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Klerk, M. de, H. Fernee, I. Woittiez en M. Ras (2012). Factsheet mensen met lichamelijke of verstandelijke beperkingen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Klonoff, E.A., H. Landrine en R. Campbell (2000). Sexist discrimination may account for well-known gender
differences in psychiatric symptoms. In: Psychology of Women Quarterly, jg. 24, nr. 1, p. 93-99.
Köbben, A.J.F. (1985). Oordeel en discriminatie. In: J. Sperna Weiland en J.H.P. Paelinck (red.), Etnische minderheden (p. 53-67). Amsterdam: Boom.
Kooiker, S. en A.M. Marangos (2018). Gezondheid. In: A. Wennekers, J. Boelhouwer, C. van Campen en R. Bijl
(red.). De sociale staat van Nederland 2018. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kuyper, L. (2016). lhbt-monitor 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kuyper, L. (2017). Transgender personen in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kuyper, L. (2018). Opvattingen over seksuele en genderdiversiteit. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kuyper, L. en I. Vanwesenbeeck (2011). Examining sexual health differences between lesbian, gay, bisexual,
and heterosexual adults: The role of sociodemographics, sexual behavior characteristics, and minority
stress. In: Journal of sex research, jg. 48, nr. 2-3, p. 263-274.
Landman, W. en L. Kleijer-Kool (2016). Boeven vangen. Een onderzoek naar proactief optreden. Apeldoorn: Politie &
Wetenschap.
Lerner, M.J. (1970). The desire for justice and reactions to victims. In: J. Macaulay en L. Berkowitz (red.), Altruism and helping behavior. New York: Academic Press.
Liebkind, K. en I. Jasinskaja-Lahti (2000). The influence of experiences of discrimination on psychological
stress: A comparison of seven immigrant groups. In: Journal of Community & Applied Social Psychology, jg.
10, nr. 1, p. 1-16.
Loeters, E., A. Backer en I. Andriessen (2014). Uitzendbureaus: gekleurde doorgeefluiken? In: Tijdschrift voor
Arbeidsvraagstukken, jg. 30, nr. 4, p. 341-349.
Major, B., W.J. Quinton en S.K. McCoy (2002). Antecedents and consequences of attributions to discrimination: Theoretical and empirical advances. Advances in experimental social psychology, jg. 34, p. 251-330.
Mann, L., C.J. Beukeboom en A.S. Fokkens (2017). Leeftijdsdiscriminatie op de Arbeidsmarkt in de Wervings- en selectiefase: Een verkenning van verboden leeftijd-gerelateerd taalgebruik in vacatureteksten. Den Haag: ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Meldpunt internet discriminatie MiND (2019). Jaarcijfers 2018.
Muis, Q., I. Sieben, T. Reeskens en L. Halman (2019). Seksueel-ethische permissiviteit: trends in Nederland
1981–2017. In: Mens en maatschappij, jg. 94, nr. 4, p. 429-458.
Mustanski, B. en R.T. Liu (2013). A longitudinal study of predictors of suicide attempts among lesbian, gay,
bisexual, and transgender youth. In: Archives of sexual behavior, jg. 42, nr. 3, p. 437-448.

214

literatuur

Ogbu, J.U. (1991). Immigrant and involuntary minorities in comparative perspective. In: M. Gibson en J. Ogbu
(red.). Minority status and schooling: A comparative study of immigrant and involuntary minorities (p. 3-33). New
York: Garland.
Olson, J.M. en C.L. Hafer (2001). Tolerance of personal deprivation. In: J.T. Jost en B. Major (red.). The psychology of legitimacy: Emerging perspectives on ideology, justice, and intergroup relations (p. 157-175). Cambridge:
Cambridge University Press.
om 2019. Cijfers in beeld 2018.
Onderwijsinspectie (2019). www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2019/04/10/rapport-destaat-van-het-onderwijs-2019. Geraadpleegd op 25 september 2019.
Oosterhout, E. van (2018). www.transgendernetwerk.nl/publicaties/onderzoek-veiligheid-overal-op-jehoede. Geraadpleegd augustus 2019.
Otten, S., K. van der Zee en J. Tanghe (2010). Werkt diversiteit? Groningen: Instituut voor integratie en sociale
weerbaarheid.
Panteia (2019). Herhaling virtuele praktijktests arbeidsmarktdiscriminatie.
Pelt, J. van en D. van Dijk (2018). www.socialevraagstukken.nl/talent-van-meisjes-gaat-verloren-dooronderadvisering. Geraadpleegd september 2019.
Purdie-Vaughns, V. en R.P. Eibach (2008). Intersectional Invisibility: The Distinctive Advantages and Disadvantages of Multiple Subordinate-Group Identities. In: Sex Roles, dx.doi.org/10.1007/
s11199-008-9424-4.
Ridder, J. den en P. Dekker (2019). Burgerperspectieven 2019Ridder, J. den, I. Andriessen en P. Dekker (2017).
Burgerperspectieven 2017|2. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Schmitt, M.T., N.R. Branscombe, D. Kobrynowicz en S. Owen (2002). Perceiving discrimination against one’s
gender group has different implications for well-being in women and men. In: Personality and Social Psychology Bulletin, jg. 28, nr. 2, p. 197-210.
Schneider, S.L. (2008). Anti-immigrant attitudes in Europe. Outgroup size and perceived ethnic threat. In:
European Sociological Review, jg. 24, nr. 1, p. 53-67.
ser (2019). Diversiteit in de top. Den Haag: Sociaal-Economische Raad.
Smart Richman, L. en M.R. Leary (2009). Reactions to discrimination, stigmatization, ostracism, and other
forms of interpersonal rejection: a multimotive model. In: Psychological review, jg. 116, nr. 2, p. 365.
Snellman, A. (2007). Social hierarchies, prejudice and discrimination (diss.). Uppsala: Uppsala University.
Snellman, A. en B. Ekehammar (2005). Ethnic hierarchies, racial prejudice, and social dominance orientation.
In: Journal of Community and Applied Social Psychology, jg. 15, nr. 2, p. 1-12.
Sniderman, P.M. en L. Hagendoorn (2007). When ways of life collide. Princeton: Princeton University Press.
Sniderman, P.M., L. Hagendoorn en M. Prior (2004). Predisposing factors and situational triggers. Exclusionary reactions to immigrant minorities. In: American Political Science Review, jg. 98, nr. 1, p. 35-49.
Solinge, H. van en C. van Praag (2010). De Joden in Nederland anno 2009. Continuïteit en verandering. Diemen: amb
Uitgeverij.
Solinge, H. van en M. de Vries (2001). De joden in Nederland anno 2000. Demografisch profiel en binding aan het
jodendom. Amsterdam: Aksant.
Stroebe, K., M. Barreto en N. Ellemers (2010). Experiencing discrimination: How members of disadvantaged
groups can be helped to cope with discrimination. In: Social Issues and Policy Review, jg. 4, nr. 1, p. 181-213.
Swaan, A. de (2019). Tegen de vrouwen. Amsterdam: Prometheus.
Swim, J.K., L.L. Hyers, L.L. Cohen en M.J. Ferguson (2001). Everyday sexism: Evidence for its incidence,
nature, and psychological impact from three daily diary studies. In: Journal of Social Issues, jg. 57, nr. 1, p.
31-53.
Thibaut, J.W. en L. Walker (1975). Procedural justice: A psychological analysis. Hillsdale, N.J.: L. Erlbaum Associates.
Thijssen, L., M. Coenders en B. Lancee (2019). Etnische discriminatie op de Nederlandse arbeidsmarkt. In:
Mens en maatschappij, jg. 94, nr. 2, p. 141-176.

215

literatuur

Thurow, L.C. (1975). Generating inequality. New York: Basic Books.
tk (2017/2018). www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/08/28/kamerbrief-over-gelijke-kansen-en-stagediscriminatie-in-het-mbo. Geraadpleegd juni 2019.
tno (2019). www.tno.nl/nl/over-tno/nieuws/2019/10/onderzoek-tno-onvoldoende-bewustzijn-en-kennisover-arbeidsdiscriminatie. Geraadpleegd september 2019.
Veenman, J. (1990). De arbeidsmarktpositie van allochtonen in Nederland, in het bijzonder van Molukkers. Groningen:
Wolters-Noordhoff.
Veenman, J. (2003). Discriminatie op de arbeidsmarkt. De resultaten van Nederlands onderzoek. In: Beleid en
Maatschappij, jg. 30, nr. 2, p. 90-99.
Vennix, P. (2010). Transgender en werk. Utrecht: Rutgers Nisso Groep.
Versantvoort, M. en P. van Echteld (2016). Beperkt in functie. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Waltz, G., S. van Bon en B. Fiere (2019). Discriminatiecijfers in 2018. Rotterdam: Art.1.
Wittebrood, K. (2006). Slachtoffers van criminaliteit: feiten en achtergronden. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Wright, S.C., D.M. Taylor en F.M. Moghaddam (1990). Responding to membership in a disadvantaged group:
From acceptance to collective protest. In: Journal of Personality and Social Psychology, jg. 58, nr. 6, p. 994.
Zmerli, S. en T.W.G. van der Meer (red.) (2017). Handbook on political trust. Cheltenham/Northampton Cheltenham: Edward Elgar Publishing.

216

literatuur

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan¬bureau. Deze publicaties zijn als pdf gratis te downloaden via www.scp.nl. Ook een complete lijst is daar te vinden.

scp-publicaties 2020
2020-1

Jeugdhulp in de wijk (2020). Roelof Schellingerhout, Ingrid Ooms, Evelien Eggink en Jeroen Boelhouwer. isbn 978 90 377 0937 7 (pdf)

2020-2

Bezorgd naar school. Kwaliteit van leven van scholieren met een langdurig ziek gezinslid (2020). Simone de
Roos, Ingrid van Tienen (vu) en Alice de Boer. isbn 978 90 377 0939 1 (pdf)

2020-3

Nederland papierenland. Syrische statushouders en hun ervaringen met participatiebeleid in Nederland
(2020). Ilse van Liempt (uu) en Richard Staring (eur). isbn 978 90 377 0940 7 (pdf)

Digitale publicaties 2020
Jeugdhulp in de wijk (digitale kaart). Roelof Schellingerhout, Ingrid Ooms, Evelien Eggink en Jeroen Boelhouwer. isbn 978 90 377 0941 4, publicatiedatum 5-3-2020

scp-publicaties 2019
2019-1

Werk en mantelzorg. Kwaliteit van leven en het gebruik van ondersteuning op het werk (2019). Alice de Boer,
Inger Plaisier en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0904 9 (pdf)

2019-2

Opgestaan, plaats vergaan … Uitstroom van vrouwen en mannen in leidinggevende functies (2019). Ans
Merens. isbn 978 90 377 0907 0 (pdf)

2019-3

Zorgen voor thuiswonende ouderen. Kennissynthese over de zorg voor zelfstandig wonende 75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen (2019). Mirjam de Klerk, Debbie Verbeek-Oudijk, Inger Plaisier
en Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0908 7 (pdf)

2019-4

Opnieuw beginnen. Achtergronden van positieverschillen tussen Syrische statushouders (2019). Emily Miltenburg, Jaco Dagevos en Willem Huijnk (red.), Nathalie Boot en Zoë Driessen (cbs), Sanne
Noyon en Mieke Maliepaard (wodc), Jaco Dagevos, Roxy Damen, Willem Huijnk en Emily Miltenburg (scp), Ellen Uiters en Alet Wijga (rivm). isbn 978 90 377 0910 0 (pdf)

2019-5

Informele zorg ontvangen en verlenen: is de context van invloed? (proefschrift) (2019). Debbie VerbeekOudijk. isbn 978 90 377 0909 4 (pdf)

2019-6

Het aantal mensen met een licht verstandelijke beperking: een schatting. Notitie ten behoeve van het ibo-lvb
(2019). Isolde Woittiez, Evelien Eggink, Michiel Ras. isbn 978 90 377 0905 6 (pdf)

2019-7

Grenzen aan een leven lang leren (2019). Ralf Maslowski. isbn 978 90 377 0913 1 (pdf)

2019-8

Wat willen Nederlanders van de Europese Unie? Een verkenning met enquêtes, een onlinedialoog en focusgroepen (2019). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0914 8 (pdf)

2019-9

Publiekssamenvatting Legitimiteit en pensioenhervormingen. Vignettenstudie naar voorkeuren voor het
pensioenstelsel van zelfstandigen en werknemers (2019). Martin Olsthoorn. isbn 978 90 377 0915 5 (pdf)

217

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2019-10

Denkend aan Nederland: Een bundeling van analyses, thematische verkenningen en essays (2019). Sjoerd
Beugelsdijk (rug), Joep de Hart, Pepijn van Houwelingen en Maroesjka Versantvoort (red.).
isbn 978 90 377 0916 2 (pdf)

2019-11

Wonen met zorg (2019). Inger Plaisier en Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0919 3 (pdf)

2019-12

Onder de pannen zonder gas? Woningeigenaren en hun afwegingen voor aardgasvrije alternatieven (2019).
Anja Steenbekkers en Samantha Scholte. isbn 978 90 377 0920 9 (pdf)

2019-13

Kansen op sportieve groei. Een verklarend model van sportdeelname (2019). Annet Tiessen-Raaphorst,
Isolde Woittiez, Frieke Vonk en Ine Pulles (Mulier Instituut). isbn 978 90 377 0922 3 (pdf)

2019-14

De sociale staat van Nederland (2019). Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer, Jeanet Kullberg
en Cretien van Campen (red.). isbn 978 90 377 0923 0 (pdf)

2019-15

Mantelzorgers in het vizier. Beleidssignalement mantelzorg (2019). Alice de Boer, Inger Plaisier, Mirjam
de Klerk. isbn 978 90 377 0929 2 (pdf)

2019-16

Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040. Een regionale toekomstverkenning voor de komende
20 jaar (2019). Sjoerd Kooiker, Andries de Jong (pbl), Debbie Verbeek-Oudijk, Alice de Boer.
isbn 978 90 377 0930 8 (pdf)

Digitale publicaties 2019
Trends in de ouderenzorg 2018-2030 (infographic). Mirjam de Klerk, Debbie Verbeek-Oudijk, Inger Plaisier en
Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0911 7, publicatiedatum 17-4-2019
Een week in kaart – editie 2 (cardstack). Anne Roeters, Freek Bucx, m.m.v. Jan Dirk Vlasblom, Marian de VoogdHamelink. isbn 978 90 377 0903 2, publicatiedatum 2-5-2019
Arbeidsmarkt in kaart: wel- en niet-werkenden – editie 1 (cardstack). Edith Josten, Wil Portegijs, Ans Merens en
Marian de Voogd-Hamelink. isbn 978 90 377 0917 9, publicatiedatum 28-6-2019
Time use in the Netherlands – edition 2 (cardstack). Anne Roeters, Freek Bucx, m.m.v. Jan Dirk Vlasblom, Marian
de Voogd-Hamelink. isbn 978 90 377 0925 4, publicatiedatum 24-7-2019
Armoede in kaart 2019 (cardstack). Stella Hoff, Benedikt Goderis, Bart van Hulst en Jean Marie Wildeboer
Schut. isbn 978 90 377 0926 1, publicatiedatum 3-9-2019
De sociale staat van Nederland 2019 (infographic). Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer, Jeanet Kullberg
en Cretien van Campen (red.). isbn 978 90 377 0924 7, publicatiedatum 10-9-2019
Arbeidsmarkt in kaart: werkgevers editie 2 (cardstack). Patricia van Echtelt, Lisa Putman, Marian de VoogdHamelink. isbn 978 90 377 0927 8, publicatiedatum 9-10-2019
Klerk, Mirjam de en Alice de Boer (2019). Digitaal magazine Mantelzorg 2019. Den Haag: scp.
Klerk, Mirjam de, Alice de Boer en Inger Plaisier (2019). Druk op de mantelzorger (visual). Den Haag: scp.

Overige publicaties 2019
Burgerperspectieven 2019 | 1 (2019). Paul Dekker, Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0906 3
Burgerperspectieven 2019 | 2 (2019). Josje den Ridder, Pepijn van Houwelingen, Sjoerd Kooiker en Paul Dekker.
isbn 978 90 377 0918 6
Burgerperspectieven 2019 | 3 (2019). Paul Dekker, Quita Muis, Inge Sieben en Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0928 5

218

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau